TUGOT

Panakakset

2012-04-24T21:53:00.002+08:00

Daras a timmakder ni Nana Merced idi dumanon kenkuana iti sala a pagbuybuyaanna iti paboritona a teleserye ti angot ti makmaksetan nga innapuy. Iti pannakatikawna tapno salbarenna ti agtultuloy a panakaksetna, naiggamanna ti pabitin ti kaldero nga asero nga awan ti rigis a pangiyaonna koma manipud iti dalikan. Naglinamma iti dakulapna ti uges ti kudil a nakesset.

Pinuyotanna ti nasinit tapno maalay-ayan ti ut-ot sana ginaw-atna ti pamunas ket binarabadanna daytoy. Inbalikkuagna ti tangep ti kaldero ket simmabat iti agongna ti angot ti ngumisiten nga innapuoy. Pabpabasolenna ni Tata Carias nga itay pay bigat a pimmanaw tapno agpabaaw iti pudot ti ulona kalpasan iti inda panagsubang gapu laeng iti bassit a banag.

Ket iti panagpanpanunotna no kasanona nga ray-awen ti bagbagina, naimasanna ti nagbuya ket nalipatanna ti lutlutuenna nga innapuy nga itay pay koma a nalinay. Sigurado a madegdeganto manen ti ririda ken lakayna. Amangan ti bassit a rissik ket agbalin a gil-ayab.

Kinitana ti innapuy, nangala iti bandehado sana inlasin ti mabalinna pay a masalbar. Nangrim-it iti bawang. Pimmanaws ni Tata Carias itay a di nammigat. Daytoyton ti pangrabianna.

Isunton ti agpakumbaba ken lakayna.

Buya Manipud iti Ngato

2012-04-09T22:21:00.000+08:00

(Naiyulog manipud iti “Seen from Above” ni Wisława Szymborska
Parte daytoy ti antolohia nga From View with a Grain of Sand: Selected Poems
a nai-translated manipud iti Polish da Stanisław Baranczak ken Clare Cavanagh )

Maysa a natay a simmawa ti nakaidda iti bit-ang iti tengga ti kataltalonan.
Nakaurnos ti tallo a pares a sakana iti rabaw ti tianna.
Imbes a riribuk ti pannakaidasay, kinatarnaw ken kinatalinaay.
Saan a nakabutbuteng ti pagteng a kastoy,
bassit laeng ti naokuparanna, manipud kadagiti ruot agingga kadagiti erba-buena.
Naaladan ti dagensen.
Immasul ti tangatang.

Tapno maigaga ti kinakappia ti panunot, pumusay dagiti ayup
iti narabaw a rason: saan da a simmina, basta natayda lattan.
Kasta tay' man a panunoten a nangibati da laeng ti bassit a rikna ken pakalaglagipan;
pimmanawda, iti ammo tayo, manipud iti pabuya a di unay nakaam-ames.
Dida tayo al-aliaen dagiti napakumbaba a kararuada,
ammoda ti lugarda,
ammoda ti agraem.

Isu a ti natay a simmawa iti bit-ang,
rumaniag a naidda iti lawag ti init, saan ketdi nga ipanessan.
Umdasen ti panangtaliaw tapno maipeksa ti pannakipagrikna-
nalawag nga awan met unay ti napasamak kenkuana.
Dagiti napapateg a banag ket naisangrat para kadatayo,
ti biag ken ipupusay, ti pannakaidasay
a mangtunton ti nalinteg a karbengan.

Abril 10, 2012

Para Iti Nakaisangratanna No Siasinno Kay' Man

2012-04-09T21:00:00.001+08:00

Arsagiddak ita ta mariknak awanen ti siasinoman a makaawat iti marikriknak no di laeng ti bagik. Uray pay ti angin inpaidamna a sagiden ti aangsak. Kayarigak ti duduogan a kayo iti napanawan a disso. Ta iti panagkunak kabusorko amin ti aglawlawko, awanen ti makaimatang ti kinataok ta maysaak laengen pagpigadan a nagilugesan ti amin a simrek ngem rimmuar iti biagko. Bagik ti sainnek ti aglawlaw. Manipud kadagiti nauuneg a sennaay agingga kadagiti kararabawan a rason a di makaawat iti palawag. Binukodanda ti kinasin-aw ket binukudak met ti kinarugit. Natarnaw amin a saoda ket amin nga isawangko bin-igda sinasalawasaw.

Ta uray pay ti pangsakduak koma ti pigsa ket maysa metten kadagiti mangbarbarsak kaniak. Ti pigsa a mangsegged koma ti kababalinko, ti rason no apay a ti lubong ket addaan maris, addaan biag. Nalabbaga a kas iti dara a mangpagunay iti uratko. Wenno maysa a berde nga aglawlaw a manggargari kadagiti matak. Ta ania ti biag a nauspak? Ti biag a nabati, maysa laeng nga arapaap. Mabalin a pumudno ngem kaaduan a napnuan iti kinadaksanggasat.

Abril 9, 2012

Ti Aluwagi

2012-04-09T11:07:00.003+08:00

madama a satsatsaten ti aluwagi ti kalapawna
a tedtedda ti bagyo - iyakarna
dagiti adigi ken diding
iti depaar ti daya ti solarda
a saan unay a matupar ti bales ti angin
iti tiempo ti allawig.

nakarinikna iti saniit ti kudilna
ket ingkeddengna pay laeng ti napan naglinong
tapno palabsen ti init
iti sirok ti mangga iti likud
ti marakrakrak a balay.

nagtangad ti aluwagi - nakitana ti maysa nga umok
iti baet ti dua a sanga -
dua a billit ti agalla-allatiw
kadagiti narurutan a bulong nga agbumbunag
iti arutang ken ruting nga iseksekda
iti naingpis nga umok nga inay-ayam met ti angin,
naguni dagiti sumirsirip nga annakda.

inyuldag ti aluwagi ket inlallay ti mababain nga
angin ti bagina agingga a nairidepna,
nalukag daytoy iti makarikna iti danum
a nagparsiak iti rupana.
nalidemmen ti batogna
siniripna ti umok, natarimaanen daytoy
nagtaray ti aluwagi iti kalapawna
a ganganin marba.

Abril 9, 2012

Agnanayon Nga Ayatem ti Babai ti Abril

2012-04-07T21:29:00.001+08:00

(naiyulog manipud iti daniw ni Ogden Nash nga Always Marry An April Girl )

Ibunnannag ti orasion ken bendisionan dagiti an-anting,
Nasapulak ni Abril kadagiti takiagko.
Bimmalitok nga Abril, naulep nga Abril,
Natalinaay, nadawel, nadunggo, naparammag;
Nalamuyot nga Abril iti aglaladut a panagsasabong,
Nasalemsem nga Abril ken kellaat nga agpungtot,
Agnanayon nga agbalbaliw, agnanayon a sipupudno --
Ay-ayatek ni Abril, Ipatpategko la unay.

(Abril 7, 2012)

Linamma iti Papel

2012-03-23T21:45:00.000+08:00

(para kenni AJ)

napatak ti pannakaikur-it dagiti linamma iti papel
ta naibinggas ti pakasaritaan kadagiti kurbada
a lasaten ti nangisit a tinta
kasinginda ti alimbasag iti tunggal panagtuglep
tapno tuldekanna ti parapo ti tawen.
kas nakunak kenka saan nga umulog
dagiti bituen iti sanguanam tapno pidutem,
ken awan ti agdanan ti langit nga uliem
ngem addaan daytoy iti ridaw
para kadagiti makasukisok
tapno ti plumam ikur-itmo met.

March 22, 2012

Panangitan-ok iti Simmina a Tumatayab

2012-03-22T21:56:00.000+08:00

binantayanna ti kahon iti agpatnag
maymaysana a nangarakup
iti agpatnag ken nangandingay iti bagi ken
ti panunotna a mangbiag iti lagip.
inyennekna amin ti riknana ta iti maudi a gundaway
pasigton a tagikuaen dagiti maibattaway
nga ellek ken sapri dagiti dumges a lua ti amin.

bagtit kunada,
kasungani idi kalman
ti panagpasinana ita
saan a kas ita ti riknana
agpada a naikahon dagiti dua.
idi kalman nagpaggaak iti uray la
nalag-anan iti nailisi a pandag iti barukongna
saanton a makarikna dagiti lasag
iti pigsa a gubuayen ti napanpannuray a kapisi ti pigsana.

no idi kalman, kasla kapas laeng
ti kahon a binaklayna,
ti linaon a katukad ti dagsenna
itulodna iti abut
tapno isaklangna amin a babantot.

ngem ita, tunggal aksaw
katukad ti pannakaikaranukonna
kasla kalkalienna ti bukodna
nga abut ket iti ungto ti rangkis
awisen ti ila ti isusurotna.

March 22, 2012

Panangiburay

2012-03-19T07:08:00.001+08:00

apagukisna pay laeng ti saba
a nasukainanna iti basket
idi makitana ti billit iti igid ti sareb
agsipsiput daytoy,
binugawna,
immakar ti billit iti sirok
ti bangsal, nagsukain kadagiti bimlad nga innapuy
manipud iti nalitem a danum a nagapu iti naginnawan.
inkuraykay ti billit dagiti sakana,
naguni a tanda nga awan pay ti nakilnogan
sipud pay itay bigat.
ilayatna koma ti kumittab idi
naganit-it ti tarangkaan,
naiduron ti rikep
ket naikuadro iti ridaw
ti ubing a mangap-apros iti tianna.
indardarasnan ti kimmitab,
apaglagid ti sam-it ti kullapit a saba
a nagdisso iti dila ken bibigna.
inyulana met laeng
binarsakna ti billit iti apagkittab,
sinippit a dagus ti tumatayab ti
nagtulid iti daga.
ti natna inyawatna iti ubing.
inubbana, sada kinita ti billit
a nagdisso iti umok iti sanga ti mangga.

March 18, 2012

Aginaldaw A Mangngegak Ti Danarudor Ti Danum

2012-03-11T21:59:00.006+08:00

aginaldaw a mangegak ti danarudor ti danum
agdungdung-aw
naleddaang a kas sallapingaw,
agmaymaysa nga agtawataw
mangngeganna ti iriag ti angin iti danum a kawaw.

ti nauspak nga angin, nalam-ek ti palayupoyna
no sadinno ket isu't papanak
mangngegak ti danarudor ti danum
agingga iti kaun-unegan
inaldaw, rinabii, mangngegko nga agpussuak
agkarasubli.

March 11, 2012

(Naiyulog manipud iti "All Day I Hear the Noise of Waters" ni James Joyce)

Namnama iti MV Logos

2012-03-04T18:20:00.000+08:00

Ti MV Logos Hope ti kadakkelan kadagiti floating bookstore iti sangalubongan. Agakar-akar daytoy iti 160 a pagilian. Imet daytoy a barko ti lima ribu a titulo dagiti libro.

Damona daytoy a barko iti Filipinas nupay iti napalabas a tawen ket bimmisita metten iti pagilian ti MV Doulos. Makuna a naparaburan unay dagiti Filipo a naadaan iti gundaway a makita daytoy uray iti mano laeng nga aldaw.

Kadagiti mayat a kumamakam. Masarakan ti barko iti Pier 15 (likud laeng ti Manila Hotel). Agingga laeng iti Marso 13 ti book fair san'to agturong iti Subic Zambales.

Iti Labes ti Kortina

2012-03-01T20:52:00.001+08:00

indumogna a siiggem iti aglatlati a tubo
a naipatakder iti sapal ti agdan,
kas kabaaw itan ti landok
ti riknana a kalpasan
ti nabara a panagsisinnukat dagiti sao
inugasanen ti lua ti riknana.
kawawen ti sala
nga itay ket agallangogan
iti agduduma nga uni,
iti tanoktok ti takong nga umuli-bumaba.
silulukat pay laeng ti ridaw
a nakaiburuangan ti anniniwan.
inyangadna ti rupana,
ket nagtaray a napanna sinabet ti alintatao
iti labes ti kortina.
apungolenna koma
ngem nagkayab manen ken inwalin ti angin ti
alintatao iti labes ti langalang.
sitatalna itan daytoy a naipauyaoy ket
linangebanen ti tawa.

Feb 11, 2012

(Original a berso. Basaen ti Bannawag bersion iti Marso 12 nga isyu ti magasin.)

Kadagiti Rabii A Naatap Ti Ridep

2012-02-27T18:29:00.000+08:00

Kadagiti rabii a naatap ti ridep
pamrayak nga iyilad iti dagidagi
a kabadang ti natiliw ken naipupok nga espiritu,
aprosak ti nakettangan a sibet
a binibineg ti agmalmalem a pannakidangadang
iti garaw ti bumallasiw nga init iti lulonak.

Manipud kadagiti abut ti nalaga a way
limlimmuek ti nautoyan a lasag
bareng adda kaibatoganna nga agas
ti lasag a paimbagen ti bukodko met laeng a lasag.

No laeng koma kasla dagidagi dagiti pasamak
diak koma kasapulan pay a salaysayen ti pagteng
ti nawatiwat nga agpatnag
ta agsubli latta koma iti naggapuannana
ti pigsa a katukad met laeng ti maysa a pigsa
nga ay-ayamen ti tali
a no maminsan awan kasiguraduanna
a makaadayu ket agtalinaed latta a sibibitin.

Mauma kadi ti lagip?
wenno agpatingga kadi ti birtud ti agawaaw a basi
a mangsapsapu iti natikagan a karabukob?
saan ket ngata.
ta kas iti dagidagi a mangitultulod kaniak ita
iti awan patinggana a panagpallayog
imasekto latta ti tunggal rud-ak
a naisalugsog kadagiti ramayko
iti tuggal iyagawak a rakemen ti pinuon
ti bukod a takap
agsardengto latta ti dagidagi no pinasagnakon ni ridep.

Feb 27, 2012

Art Republik

2012-02-21T21:45:00.000+08:00

NEWS RELEASE
New TV show on Filipino artists airs February

Art Republik, a new TV show that features Filipino artists, debuts February 28 on Knowledge Channel at 8:40 p.m. Art Republik is a 30-minute program on Philippine arts and culture, profiling 51 artists from various art fields and two art collectors or a total of 53 guests for its first season. The first season of Art Republik carries 13 episodes anchored on themes, which are based on cultural traits.

The cultural traits used as episode themes include close family relations with a focus on siblings' relationships, respect, Bayanihan, adaptability, hard work, responsibility, strong sense of community, commitment, courage, quality, sentimentality, excellence, and perseverance.

For the first episode, Art Republik features two families involved in the fields of independent film and the visual arts: the Lee Brothers and the Dalena sisters. Roxlee is the hero of underground cinema; Romeo Lee commonly known as Lee is a University of the Philippines-Diliman icon and visual artist/performer.

Sari Lluch Dalena is a multi-awarded filmmaker who recently bagged the Best Picture and Best Director awards at the 2011 Cinema One Originals Film Festival for Ka Oryang. Aba Lluch Dalena is a visual artist, an art teacher and the lead vocals of Rockbato. Kiri Lluch Dalena traverses the fields of visual arts and film.

“We created the show to provide an alternative program to the usual entertainment and political fare on television. TV is a powerful medium to inform and engage people. We hope that Art Republik could contribute in increasing the awareness on Philippine art to a wider public by presenting its creators, the Filipino artists, whose work reflect our culture,” Betty Uy-Regala, producer of Art Republik, said.

The other members who complete the show's team are co-producer Evie dela Cruz, director JL Burgos, Imelda Morales, Opaline Santos, Ria Torrente, Kathrina Reston, Tom Estrera III, Allan Alcantara, Erwin dela Cruz, Rene Bayking, and Joel Laserna. Alma dela Pena, Mavie de Ocampo, Kristine C. Tabada, and Phillyn Lorenzo were part of the pilot episode production.
The show is produced through the Asian Christian Arts Association, Inc., a non-governmental organization, and partially funded by the National Commission for Culture and the Arts (NCCA), the policy-making body and grants-giving government agency for the preservation, development and promotion of Philippine arts and culture.

Felipe de Leon, Jr., chairman of the NCCA, said, “The Philippine government recognizes the role of culture in the development of the economy and national unity. This is embodied in our Constitution (Article XIV) and the Medium-Term Philippine Development Plan (MTPDP).”

Art Republik will be aired on Knowledge Channel every Tuesday at 8:40 p.m. with replays on Thursday at 8:40 p.m. and Saturday at 2:00 p.m. Knowledge Channel is channel 42 on Sky Cable. Art Republik is on Facebook (http://www.facebook.com/artrepublik).

--ooOoo--

For more information on Art Republik, please contact Betty Uy-Regala at 0906-2604175 or email betty_uyregala@yahoo.com.

Scheduled Airing of Art Republik on Knowledge Channel

February 28, 2012: Sari, Aba and Kiri Lluch Dalena and Rox and Romeo Lee share their family experiences in Episode 1's Siblings in Art. The Dalena sisters and the Lee brothers are in the fields of visual arts and film. Replays on March 1 and March 3.

March 6, 2012: Poets Michael Coroza, Nerisa Guevara, Kooky Tuason, and Fliptop rapper Batas speak of respect in the worlds of Balagtasan, poetry slam, and Fliptop battles in Episode 2's Spoken Word. Replays on March 8 and March 10.

March 13, 2012: Actors Irma Adlawan, Soliman Cruz, Gabe Mercado and dance artist Myra Beltran present how performers give of themselves on stage and off in Episode 3's Performing Bayanihan.
Replays on March 15 and March 17.

March 20, 2012: Architects and musicians jam on adaptability with Francisco Mañosa, Lolita Carbon, Ana Mangalino-Ling and Cooky Chua on Episode 4's Space and Sound. Replays on March 22 and March 24.

March 27, 2012: lawyer/playwright Nicolas Pichay, medical doctor/musician Moel Diaz, teacher/actor Anna Deroca, and advertising executive/musician Isa Garcia share how they balance their multiple roles in Episode 5's Artists by Night. Replays on March 29 and March 31.

April 3, 2012: Responsibility is exemplified by directors who lead creative and art projects such as Sid Maderazo for TV commercials, Marie Jamora for MTV, Claro Ramirez and Eileen Legaspi-Ramirez for art exhibitions in Episode 6's Directors' Cut. Replays on April 5 and April 7.

April 10, 2012: Theater artist Joel Saracho of Taumbayan, filmmaker Avic Ilagan of Blacksoup Cafe + Artspace, musicians Marben Moreno of Hades Bar and Andre Umali of Headstock Bar build a stronger and closer community with their spaces in Episode 7's Tambayan. Replays on April 12 and April 14.

April 17, 2012: Episode 8's On Women shows the high level of commitment of visual artists Brenda Fajardo and Karen Ocampo Flores, and literary writers Malou Jacob and Aida Santos to their craft and advocacies. Replays on April 19 and April 21.

April 24, 2012: Female tattoo artists Gel Cabrera and Minnehaha Calleja, street artist Whooop, and comic book creator Budjette Tan discuss courage in the urban art episode, Episode 9's Skin, Street and Comics. Replays on April 26 and April 28.

May 1, 2012: Episode 10's The Old and New focuses on quality work as filmmaker John Torres, visual artist At Maculangan, media artist Tad Ermitaño, and dance artist Rhosam Prudenciado, Jr. compare the traditional form with the new. Replays on May 3 and May 5.

May 8, 2012: Visual artists Mark Justiniani and Alfredo Esquillo, Jr., art collector Robert Bjorn Santos, and gallery owner Albert Avellana show the upside and the downside of sentimentality in Episode 11's The Collector. Replays on May 10 and May 12.

May 15, 2012: Filmmakers from different genres and generations, National Artist for Cinema Eddie Romero, Ditsi Carolino-Garcia, Antoinette Jadaone, and Pepe Diokno define their brand of excellence in Episode 12's And the Winner is... Replays on May 17 and May 19.

May 22, 2012: Ildefonso P. Santos, National Artist for Landscape Architecture; Virgilio S. Almario, National Artist for Literature; Abdulmari Asia Imao, National Artist for the Visual Arts and; the late Salvador Bernal, National Artist for Theater Design narrate how they persevered in the beginning of their art journey until they were conferred the highest recognition for the arts in Episode 13's The National Artists Special. Replays on May 24 and May 26.

Ti taaw

2012-02-15T21:45:00.004+08:00

tunggal pungtot nga ibbatan ti tangatang
iti batogna a taaw
sipapakumbaba a mangallawat daytoy
iti amin a banag nga itedna
uray pay ti lua iti nasapa a malem
wenno iti nakamisuot a bigat
nga agur-urok ti daya iti likud dagiti nimbus
urnongenna amin dagiti matnag a lua
nga isunto ti pagsarmingan
dagiti immasul a mata
no nalpasen ti panagsangitna.

2/15/2012

Ti Nalinongan

2012-02-09T19:45:00.000+08:00

Naiyaplagen ti sipnget idi dumanon da Nana Merced ken Tata Carias iti pagtaenganda. Ti lakay napan nagdiretso iti sala a nagbuya iti telebision. Intugaw met ti baket iti butaka a naiyariping iti sango ti balkonahe. Nabannogan unay iti panagriknana ket inyunnatna dagiti sakana. Saanen a nagluto pay iti pangrabii da nga agassawa. Adda pay nabati iti sidada itay aldaw. Idadangnanto lattan. Gagangay a kasta da a dua.

Nariing ti baket iti sellag ti bulan a naitiro kadagiti rupana. Nairidepna gayam gapu iti kettang ket iti palayupoy iti mababain nga angin ti sardam. Perpekto ti kinatimbukel ti bulan. Nalawag daytoy ngem ketdi awanan pudot a kas iti init.

Ita laeng a madlaw ni Nana Merced ti maysa a mulana nga atis iti arubayan, kataytayag met gayamen dagiti dua kalamansi. Kasla kaano laeng nga inyakarna daytoy manipud iti puon ti lubeg. Maysa a nakuribateg a semilia daytoy idi a di makatayag ta linongan ti nataytayag a mula. No iti matutudo, arbis laeng ti maraman daytoy. Iti met kalgaw ket anaraar laeng ti sumirip kenkuana.

Idi kitanna ulit ti pinuon ti atis. Manipud iti lawag ti bulan nakitanna dagiti aguk-ukrad a sabong. Kasla kitkitanna dagiti annakna kadaytoy mula

2/9/2012

Panangipulang

2012-02-05T21:42:00.000+08:00

Tinulungan ni Nana Merced dagiti anakna a nangikarga kadagiti gargaretda manipud iti aparador ket insiledda kadagiti luggage. Ti napno itay nga aparador itan ket kalawakaw. Kasla kaano laeng a kalawakaw dagitoy ket iti apagdarikmat napunno, ita awan manen ti linaonna. Awan timtimek ti tunggal maysa. Agpipinnaliiw ti tunggal maysa. Namin-anon a daras a napasamak ti kastoy ngem agpapan ita adda latta kinadagsen a marikna ni Nana Merced. Kasla iti tunggal bado a maipisok iti paglaunan ket dumagsen a dumagsen ti panagriknana.

Apaman a napunno dagiti luggage ket ginuyod met ni Tata Carias dagitoy a nangisimpa iti likudan ti AUV a luganda. Idi nasiertoda nga awanen ti nabati pay ket saggaysa a naglugannen dagiti annakda. Ti katkattawa a nangbiag iti balay iti sumagmamano nga aldaw ita nagmawmawen.

Apagsagpat iti departure area ti lugan, sinaggaysa ng imbabada dagiti kargada. Nagsisinsinanda a naggiginnuyod. Nagpipinnakadada. Ket idi masigurado dagiti lakay ken baket a nastreken dagiti annakda iti uneg, pinaandardan ti makina. Iti dayta met laeng a sinukonda dagitoy idi nagawidda ket iti met laeng dayta a lugar ng intulodda ita. Iti apagbiit a kanito nagragsakda ken nagtitiponda. Maysa a nabulod a kanito.

Iti laud, impulpulang metten ti daya ti lawag. Tinangad ni Nana Merced ti eroplano a mangsurot iti lelennekan ti init.

02/05/12

Panagsursi

2012-01-31T22:55:00.001+08:00

Kabayatan nga aguk-ukag ni Nana Merced iti bado a mabalinna nga usaren inton rabii tapno itulodda dagiti annakda sadiay airport, nasukainanna dagiti daan a bado dagiti annakna idi babassit da pay. Inur-urnongna dagitoy iti panaglabas ti tawen. Saanna gamin nga ugali ti agipadawat kadagiti nadakkelan dagiti annakna.

Kadagiti nabuntuon iti aparador, maysa a t-shirt a puraw ti nakasentruan ti imatangna. Uray no nabayagen ket ammona latta a kukua daytoy idi ni Efren. Lumitemen ti maris ti t-shirt, saan a gapu ti kadaanna ngem ketdi iti pannakaipempenna iti uneg. Ammo ni Nana Merced naminsan laeng nga inusar ni Efren daytoy. Malipatanna kadi daydi isasangpet ni Efren a suotna daytoy? Napno ti t-shirt iti dara ken napisang ti manggas daytoy. Ti bibig ni Efren nabtak.

Kabuteng idi ni Efren nga ipudno ngem napapilitna nga ibaga ti gapuna. Nasipat kano ti kaabayna ti likudna iti aggaangawda nga agkakaeskuela. Nagangayanna naala iti dindinnurog isu a nakiginnubal. Linab-an ni Nana Merced ti t-shirt ket sinursina daytoy ngem saanen a nagsubli pay ti langana. Adda latta ti nagdaitan ken ti mansa a nabati.

Innalana ti t-shirt ket napan iti ayan ni Efren a mangpakpakan iti putotna iti namasa a nalingta a karabasa.

"Efren, malagipmo pay daytoy a bado?" Imbidingna iti sanguanan ti anakna.

"Kukuak kadi dayta, 'Ma?"

"Wen met ket."

"Diakon malagip pay," nagkatawa daytoy a nangsubo iti anankna. Ngem iti un-unegna malagipna pay. Dayta ti kaudian a panakaungetna iti inana.

"Kunak no malagipmo pay," timmalikud ti baket. "Pudno a sinursin ti panawen. A kas iti pannakaipinna iti aparador, agtalinaedto latta sadiay. "

1/31/12

Ti Puon ti Kulo

2012-01-30T21:11:00.002+08:00

"Pa, naggapuanna daytoy a kulo. Nagsam-it met ti bungana." Uk-ukisan ni Elmer ti maikadua a bunga ti amarilio a prutas a ginaw-atna iti sango ti arubayan ti balay. Narnuoyan ti bunga dagitoy ket urayla agdumog dagiti sanga gapu iti dagsenda.

"Na-markoting a naggapu kadaydiay puon ti kulo met laeng sadiay likud ti balay. Imbag laengen a pakalaglagipan ta nagsardeng met a nagbungan sakbay a nagango." Nakatugaw ni Tata Carias iti beranda a mangbuybuya iti maikadua a putotna.

"Ket no nagalsem idi daydi a puon ti kulo. Gangani diak maitured a simsiman. Iturturedko koma ita ta pangikkatko iti espiritu ti arak ngem daytoy nasam-it met. Kasla ketdin kiat-kiat ti ramnanna." Nanggaw-at manen.

"Mabalin a nagbaliw siguro gapu iti panawen ket iti nanglikmot kenkuana. Wenno ti daga a nangtaraken kenkuana iti naunday a panawen. Ti daga a naalsem, naalsem met ti parruarenna a raman. Ta uray no ania a pangganaganmo no di umno ket kaskasdi a dinakanto ikkan ti nasayaat a bunga."

Timmakder ti lakay ket napan met nakiginnaw-at. Ita laeng met a mangraman iti bunga ti kulo. Gagangay gamin a pangramenda daytoy iti sinigang a sida.

"Wen gayam kaano met a mapanunotmo ti agsimpa ken iyam-ammom kadakami ti nobiam sadiay Amerika? Kasla met naimasamon ti agbaro."

Nagkatawa ti baro.

"Inton sumaruno a panagbakasionko. Isangpetkonto ti manugangyo a puraw."

"Laglagipem barok a lumakaykan. Tapno adda mangibaud kenka iti rabii ket dikan rummuar pay." Ket nakidanggay met a naki-inellek.

"Wen, Pa. Dikayo agdanag. Ammok met a limitaran ti bagik para kadagiti disturbo a banag. Ken wen, makitayonto pay ti agbalin nga apokoyo."

"Sapay koma ta kapkapnekam."

"Dakayo a dua, umaykayon ta mammigat tayo pay. Sika Elmer, dayta tianmo bigbigat a naalsem ta kankanem." Nagbukar ti kasasam-itan nga isem iti rupa ni Nana Merced.

1//30/12

Nagibuyat idi Rabii

2012-01-25T19:40:00.000+08:00

Nakitana no kasano a kesseten ti lawag ti buyon. Nagburek ti danum ken naatianan ti daga. Kimraang ket iti apagapaman nagrengat iti uray la. Nalaylay dagiti mula ket dimmapo dagitoy. Mano nga aldaw ti naglabas ket tawen ti nabilang. Ganganin mapukawan ti namnama ti daga. Ngem kalpasan ti amin, naglidem met laeng ti tangatang. Nagtipon ti anabaab ti daya ken lamiis ti laud. Nangrugi a natnag ti tudo. Ket naep-ep ti waw ti daga.

Ammo ni Nana Merced a nalawagen iti ruar nupay iti nasipnget a kwarto ket dina maripar no kasano nga agbuelo ti init iti pudotna. Ikaykayab ti sang-aw ti electric fan ti aragaag a kortina a naipalikmot iti katre. Nalamlamiis ita ti uneg ti kuarto saan a kas iti napalpalabas nga aldaw. Naisupsupadi ita ket kinaykayatna ti nagkukot a nanguyod iti ulesna tapno abbunganna ti kudil a madalapusan ti agtaytayek nga angin. Iti teltelna, naimuntar ti sibibiag a banag. Ti bara ti anges a nangdaleb kenkuana iti agpatnag.

Ammona a nagtagainep idi rabii. Ket mariknana uray no dina makita ti aglawlaw ita. Nabang-aran dagiti mula ken sabong.

1/25/12

Ariwanas

2012-01-19T22:13:00.001+08:00

Saanen a nauray da Tata Carias, Nana Merced ken Eleonor dagiti kabbalayda isu nga immunadan a nangan. Insimpa ti baket ti nagsasanguanda tani Eleonor ket napanna met kinita ti kaanakanna. Ti lakay, nagpabalkonahe tapno agpalpa. Kadawyan daytoy nga ubrana iti rabii.

"Ania manen dayta tangtangadem sika a laklakayan?" simmulpot ti baket iti likudan ni Tata Carias a nakatugaw iti butaka a naaramid manipud iti way.

"Dagiti man bitbituen ken no ania ditan a makita iti tangatang."

Nagtangad met ti Nana Merced.

"Masdaawak ta iti daytoy a depaar ti law-ang, aduda a makitam ngem kasla adayu da ita, lakay."

"Wen, kas met kaadayo ti lubong iti init, baket. Taltalantanen ita ti daga ti dana a kaadaywan. Isu ti rason a nalamiis dagiti rabii. Ganggani amin a partena ket nagsaknap ti lamiis."

Idi kuan nagsuek ti maysa a layap iti batog ti niog.

"Ammom kadi baket a dagiti layap ket isuda dagiti anghel a natnag tapno maibaon nga agbalin a tao?"

"Uhu, nangal-alaam kadayta a pilosopiam a laklakayan?"

"Amman, a kalpasan ti mision da ditoy daga ket agsublidanto met laeng iti law-ang a tumipon iti ariwanas. Kaskadata, ania ti panagkunam iti bagim, bumatoka, aya?"

"Adda met ketdi ti puntom. Ngem no siak to ti maysa a bituen, kayatko agkaabaytanto."

"Ta apay manen?"

"Ta no matnagakto, guyodenkanto ta duatanto nga agsuek."

1/19/12

Pagtaengan

2012-01-18T20:46:00.000+08:00

Kalpasan a nakainana ken nagtulongan da Nana Merced ken Eleonor ti nagluto. Nagsinnango dagiti agama iti sala bayat iti panagbuya iti damdamag iti telebision. Ur-urayenda da Elmer ken Efren agraman ti asawana tapno aggigiddandanto a mangan. Maysa siguro daytoy kadagiti maudi a panaglalanglangda sakbay a pumanaw manen annakda.

"Bilibak met ti lagdana daytoy a balay 'Pa, agingga ita sitatakder pay uray mano a dekadan ti naglabas." Tinangad ni Eleonor ti bobeda sana iraman a tinaliaw ti kosina.

"Wen, nalagda daytoy a balay a naipundarmi kenni Mamam. Iti laksid no manon bagyo ti limmabas ngem dina a naduprak. Dagiti kaaruba no manon a daras a nakapagpapintasda iti balayda ngem datayo isu latta langana sipud pay idi babassit kayo." Sipapannakel ni Tata Carias a nangibaga.

"Uy, ni Papa, agparparapirip," inyangaw ni Eleonor. "Bay-anyo ta isu daytoy ti sumaruno a proyektok. Papintasentayo tapno agbaliw met ti langana. Tay mangabaruanan. Tay sumurot iti agdama nga estilo dagiti babbalay ditoy."

"Saanen 'nakkong. Mapanawanminto met laeng kenni Mamam. Mano la a tawenen ti bilangen ket ipulangminto metten ti angesmi."

"Diyo kadi kayat a no agawid kami iti las-ud ti kaaddayo pay ket napintas ti madanganmi a balay?"

"Amman, a. Ngem nasayaat lattan a kastoy. Ditoy kayo a naiyanak, ditoy kayo a nakasursuro iti amin a banag sipud kaubbingyo. Ket dimi kayat a mabaliwan ti langa ti balay. Wen, napipintas dagiti kaarruba tayo a babballay ngem damagem no ayan ti akinkukua. Saan a dita da nga agnaed. Nagdaeg a balay ngem kawaw met ti linaonna."

"Adda kaniayo, ngarud, 'Pa. Ngem no agbaliwto ti pangngeddengyo ket ibagayonto latta."

"Ne, ania dayta pagsarsaritaanyo?" Timek ni Nana Merced a sumungad. Napanna biit kinita ti apokona iti siled.

"Ni Papa ngamin 'Ma, dina kayat a pabarruanen daytoy balay."

"Hmm, saanen, umanayen daytoy kadakami. Ti nasisita kadakami ket adda paglinonganmi."

"Ammom ti sikretona no apay a nalagda daytoy a balay?" Ni Tata Carias

"Ania met ngay?"

"Gapu ta kompleto tayo. Ti pagtaengan ket kasla met maysa a pamilia. Iti kanito nga inikkatmo ti maysa kadaytoy ket isunto ti manipudan ti pannakarakrakna. Padasem man nga ikkaten ti adigina ta dinto ket marpuog."

"Ni Papa, agpakpakatawa."

1/18/12

Agep ti Alutiit

2012-01-16T21:21:00.001+08:00

Agkarasaltek ti alutiit iti puon ti lubeg a pangpaspasungadanna ni Tata Carias kada Nana Merced ken Eleonor. Itay pay nalpas pangaldaw dagitoy a pimmanaw ngem agpapan ita nga agsaknapen ti sipnget ket awanda pay. Namin-anon a timmangwa iti alad ngem kada sumirip ket mapaay santo met laeng agsubli iti pagur-urayanna.

Nagtugaw manen ket nagkuykuyakoy.

Timmakder ket simrek a napan iti ayan ni Efren a mangpatpaturog iti anakna. Sinublatna a kinantaan. Nagpakada ni Efren a mapan iti sango a balay a kaarubada. Agpakada kano kenni Jacob ta amangan a didanton agkita no pumanawda no bigat. Kimmuyog ti baketna iti ikakarubada.

Ni met Elmer, ti akintengga nga anakda kenni Nana Merced ket napan met iti kabangibang a kanto a nakiinistoria iti kumparena. Nagbati dagiti agapo iti balay.

Iti panangpatpaturog ni Tata Carias iti apokona ket kinantaanna daytoy kasta met a bumattaway ti uni ti alutiit. Idi manamnama ti lakay a nailibayen ti ubing ket rimmuar manen. Napan simmirip iti kalsada.

Ti paspasungadanna ket awan latta uray anniniwanda.

Agbwelta idin ti lakay idi makitana ti iyaagep ti alutiit iti daga. Kagiddan met ti panagbatingting ti kampana iti kapilia. Nagsaniing-i ti ubing iti uneg.

Nagtaray ni Tata Carias a napan nangarayat iti apokona.

Inubbana nga impasadag iti abagana. Nagkanta ulit sana inagkan. Ket nagsardeng ti ubing iti ibitna. Makatitileng ita ti uneg ti balay gapu iti ulimek.

Ngem apagbiit dayta ta naguni ti door bell iti gate. Rimmuar ulit ket nakitana ti agina a kasla nabannogan la unay.

"Napnapanyo nga agina ta narabian kayo? Ti kunayo ngata nalaka ti aguray?" impasungadna a dinamag. Imbes a naguni dagiti dua ngem nagkinnitada ketdi.

Immagep kenkuana ti buridekna. Ket kimmalabay met ni Nana Merced kenkuana.

1/16/12

Para Kenka Luna

2012-01-13T20:14:00.001+08:00

Para Kenka Luna,

Kailiwko iti tunggal isem nga iburaymo manipud iti daya a kas katukad ti ikukul-obko. Ta ur-urayek ti kanito a kas iti pagtugmok ti danata iti naminsan. Sadiayko laeng idi a naiparikna kenka ti bara dagiti agepko.

Nawatiwat ti agpatnag imnas. Dagiti rabii a nasalemsem lallalo laeng a degdeganda ti iliw nga in-inot a magkelkeltay iti bagik. Dagiti linnaaw, kaslada la dagum a mangrud-ak iti pusok. Nasaem ti agmaymaysa a mantaltalantan ti nalawa a disierto ket diak matukod ti kinaadalem ti law-ang nga awanka ditoy sibayko. Amin nga aglawlawko ket immasulen.

Tandaanam daytoy imnas. Uray no dita kankanayon a makadenna ti tunggal maysa. Silalagipakto latta kenka. Ibatikto ti imeng daytoy ayatko iti kada rabii tapno iburaymo kadagiti annakta. Diam koma met liplipatan a ti pigsak ket isu met ti pigsam. Ti angesmo isu ti mabiag iti ayatko.

Ket ita a sumipnget, a kas kadagiti napalpalabas pay a rabii. Agurayak a siaaanus ditoy laud a kadduak ti urok ti lubong. Ket sakbay a lukagennak, tagainepek manen ti punganay.

Toy mangipatpateg unay,

Helios

1/13/12

Panaguray

2012-01-11T22:24:00.002+08:00

Nakalugan met laeng da Nana Merded ken Eleonor iti limmabas a dyip. Ganganin mapunnon ti lugan. Idi ganganida makadanon iti nagkurusan a kalsada, naipasabat kadakuada ti buya ti naibalagbag a natulid a container trailer. Naiwara dagiti bote ti softdrinks iti kalsada. Ar-aribungbungan dagiti rescuer ti drayber ken pahinante. Agwangwangwang ti sirena ti ambulansia.

"Ma, kitam daydiay 'ne." Simmiripda iti tawa ti dyip.

"Isu met laeng a giddato a napukaw dagiti adu a lugan itay bumallasiwta ta naurnongda ditoy."

"Buenas ta koma ngem saan, amangan ta aguray ta ti siam-siam ditoy."

Pimmudno ti atap ni Nana Merced. Nasuroken a maysa nga oras a di naggaraw dagiti lugan ngem di latta naikkat ti nakaballangan a lugan.

Adda agkarasanaltek.

Adda met nagrasaw.

Inkidem dagiti dadduma a pangkeltay da iti oras.

No itay, adda iti tuktok da ti init, ita, addan iti sango da a mangsisirap iti uneg.

Panagrikna ni Nana Merced ket kasapulanda ti maysa a pitik tapno agpukaw amin dagitoy. Katukadda ti maysa a balud nga agur-uray iti pannakabitay. Ti makedngan kalpasan a nabasaan iti sentensia.

"Ma, mautoyannakon! Magnata manen ngata?" Insingasing ti anakna.

"Nabanogakon 'nakkong! Iridepta biit!"

Apagkidem ti agina idi nakangegda ti napigsa a kanabtuog a kagiddan ti makatitileng nga uni ti landok.

Inmulagatda.

Nakatakderen ti natulid a lugan ken pagpaguyudendan.

In-inot a naggaraw dagiti lugan a kasla kuton. Uray la nabang-aran dagiti pasahero a karaman ti agina.

Idi dumanonda iti sango ti gate ti balayda. Sinabet ida ni Tata Carias. Saan a mailadawan ti langa ti lakay.

"Napnapanyo nga agina ta narabian kayo? Ti kunayo ngata nalaka ti aguray?"

Nagsinnabat dagiti mata ti agina.

1/11/12

Daton iti Bunton

2012-01-10T23:03:00.003+08:00

linikmot ti nakaabungot ti bunton,
naminsiam a daras,
rinukodna dagiti baet ti dapan
sana minira ti kimmastilio a daga.
napagmaymaysa a nalamuyot,
nalamiis ken napigket a mandala
dagiti agindeg a kumarkarayam
iti balay nga isuda met laeng a nangparnuay.

nagtanamitim ti nakaabungot.
nagkararag iti pammalubos
kadagiti tagabantay.
tapno di makadalapus iti aningaas.
bari-bari,
dika agung-unget, mari!

manipud iti kalupi
nangiruar ti nakaabungot iti bote
a naglaonan ti nakaipupukan
ti espiritu a mangukom kadagiti di a katataw-an.

nagwagis ken nagwarsi.
nagminimini.
pinasgedanna ti kandila
ti tuktok ti bunton, tinugkelanna.
binay-anna a ti angin ti mangidanun
iti daton para kadagiti inaluon ti bunton.
siam a batibat,
siam a pannakaisagmak.

nagkarayam ti pudot.
ti ngiwat ti apoy a di maputpot
iti uneg, iti ruar.
ti bara a rumingbaw.

idi ta nagmawmaw dagiti arimbangaw,
nagarudok a rimmuar dagiti agkarkarayam
a nangbayabay iti reyna a tinubbuan ti payyak.
pinidutna ti nakaabungot ti dadaulo
sana inrisang ti payyak.
para iti daga
para iti dara
para iti lua
para kadagiti naulila.
uppat a pannakaipusing
maysa a siding.

insebbana ket nagkuyam ti agkarkarayam.
daton, maysa nga ayamuom
ti bang-i ti bagi a nakesset iti tuktok ti bunton.

ket napan nangala iti gabion ti nakaabungot
a pangbukkualna iti agrugnay a pantion.

(Nairaman iti "Bitayin si Gloria" chapbook nga inedit ni Mark Angeles)
Jan 10, 2012