Turkish Archery ( 土耳其射箭 )

TÜRK OKU YAPIMI

2011-11-03T09:58:00.009+02:00

(Tıkladığınızda Açılan Site Orjinal Kaynaktır ) : http://www.atli-okculuk.com

Türk Okçuluğu Federasyonu

2011-10-12T00:36:00.002+03:00

Değerli arkadaşlar,
Gümüşhacıköy'de yapılan okçuluk şenliğinin ardından geleneksel okçuluğumuzun artık ayağa kalkarak uzun soluklu bir yürüyüşe geçeceğine inanmaya başladık. Türkiye’nin birçok yerinde mayanın tutmuş olduğunu birlikte görüyoruz. Her geçen gün yeni okçular aramıza katılıyor. Bazen taleplere yetişmek için yeterli imkânımız da olmuyor.
Bütün yaş guruplarına hitap eden yapısı, kültürel ve görsel zenginliği açısından modern okçuluktan oldukça farklı olan geleneksel okçuluk aynı zamanda içinde tarihine ve ceddine saygı barındıran her çocuğun da ilgisini çekerek ileriye yönelik ciddi bir potansiyeli olduğunun haberini vermektedir. Okçuluğumuzun ileriki yıllarda durumunun nasıl olacağı konusunda çok fazla fikrimiz henüz yoktur ama nasıl olmaması gerektiği konusunda Macaristan örneği önümüzde durmaktadır. 1950'den sonra başlayan Macar okçuluğu günümüzde hemen her köye girecek kadar yayılmıştır. Türkler gibi belirli okçuluk disiplin geleneği olmayan Macarların her yıl binlerce okçuyu bir araya getirip şenlik yapacak birikimlerine rağmen her şehrin, her kasabanın ve her gurubun ayrı organizasyonlarda ve bir birinden çok farklı kurallar altında yarışmalar yaptıklarını görüyoruz. Ayrıca şu ana dek geleneksel Macar okçuluğunu görmezden gelen resmi okçuluk federasyonunun alınacak vize ve benzeri ücretleri düşünerek gelenekçileri bünyesine almaya çalıştığını da biliyoruz. Oysa geleneksel okçuluk bir spor olayının çok ötesindedir. Aynı zamanda bir tarih ve kültür olayıdır. Bu açıdan değil geleneksel sporlar veya okçuluk federasyonunun bir parçası olmak, tamamen bağımsız bir federasyon olmayı hak etmektedir.
Bu amaca yürümek için dağınık topluluklar halinde çalışmanın yanı sıra aynı zamanda bir birlik içinde çalışmak zorundaydık. Federasyon fikri böylece doğdu ve gelişti. Çağrımıza okçuluk dernek kulüp ve guruplarının çoğu olumlu cevap verdi.
İstanbul, Ankara (2), Tokat, Kayseri, Samsun, Gümüşhacıköy ve Sivas bölgelerinin temsilcileri, ilk toplantılarını 1 Ekim 2011 Cumartesi günü, Biga'da gerçekleştirilen Osman Bey Atlı Okçuluk Müsabakalarında gerçekleştirmiş ve Federasyonlaşma kararı almıştır.
Toplantıda Kayseri Atlı Okçuluk Spor Kulübü başkanı Sayın Sami Genel oybirliği ile başkan, Ankara Geleneksel Okçuluk Spor Kulübü Başkanı Sayın İlkay Demirhan ise Genel Sekreterliğe seçilmiştir. Sayın Başkan, daha sonra bölümleri ve asbaşkanlarını belirleyecektir.
Bundan önce tüm bölgelerin sporcuları ile destek verdiği ve 29 Mayıs 2011'de gerçekleştirilen Gümüşhacıköy Kaymakamlığının destekleri ile gerçekleştirilen Okçuluk Şenlikleri, Federasyonlaşma fikrinin oluştuğu etkinlik olmuştur. Biga Kaymakamlığının destekleri ile uluslararası kapsamda gerçekleştirilen ve katılımcılardan büyük beğeni toplayan Biga Osman Bey Okçuluk Festivali Federasyon ruhunun hissedildiği önemli bir kilometre taşı olmuştur. Türk Okçuluğu Federasyonu bir ayağını geleneğe bir ayağını ise geleceğe basacaktır. Kurulan birlik anlam karışıklığına sebep olmaması için yurt içinde “Türk Okçuluğu Federasyonu” yurt dışı yazışmalarda ise federasyon resmi kimlik kazanana kadar “Turkish Archery Union” olarak adlandırılacaktır.
Türk Okçuluğuna desteklerini esirgemeyen idarecilere, tüm kulüplere ve kemankeşlere hayırlı olmasını diliyoruz.

- Kaynak : http://www.kemankes.com/v2/?p=federasyon

Biga'da Sancak Beyi Osman Bey Anısına Okçuluk Turnuvası Düzenlendi

2011-10-03T14:44:00.009+03:00

26 Ekim Çarşamba günü saat 10.00 ile 11.00 arası “TRT Belgesel” kanalında “- Fatih Genel ve Biga Okçuluk Festivali, TRT Belgeselde, Tıklayınız ... Biga Geleneksel Okçuluk Şenlikleri” ile ilgili canlı programına Biga Kaymakamı Sayın Fatih Genel katılacaktır. İzlemeniz dileğiyle ...
-

-

Biga'da Biga Sancağı Osman Bey Okçuluk Festivali... _Bigahaberfark_
-

Edirneli Okçu Biga Okçuluk Festivalinde Okçuluk... _Bigahaberfark_
-
- Biga Gazetesi; Biga' da Okçuluk Haberi = Tıklayın ...

03.10.2011
Çanakkale'deki okçuluk yarışlarına katılan Cemal Hünal, samuray kıyafetli Japon sporcuların çevikliğine dayanamadı. Yayının kirişini koparan oyuncu son turda diskalifiye oldu olmalı! F.M.-->Çanakkale'nin Biga ilçesi kaymakamlığının düzenlediği "Biga Sancak Beyi Osman Bey Geleneksel Okçuluk Müsabakaları ve Şenlikleri" önceki gün başladı. Şenlikler, yerli okçularla Brezilya, Macaristan, İran, Japonya, Almanya, İngiltere ve İrlanda'dan gelen sporcuları buluşturdu. Dikmen köyü yakınlarındaki Hafızın Düzü mevkisinde yapılan şenliklerde, özellikle atlı okçuluk yarışmaları nefes kesti.

KİRİŞİN AZİZLİĞİNE UĞRADI Yarışmaların ilk gününe, "Issız adam" filmiyle ünlenen Cemal Hünal da katıldı. Başarılı bir performans sergileyen ve her turda bütün hedefleri vuran Hünal Japonya'dan gelen samuray kıyafetli sporculara karşı verdiği mücadelede şanssızlığının kurbanı oldu. Son turda yayının kirişi kopan Hünal, diskalifiye olarak yarışma dışı kaldı. Çocukluğundan beri at üstünde olduğunu söyleyen ünlü oyuncu, "Hem at binme hem de okçuluk ata sporlarımız. Ben de küçük yaştan beri at biniyorum. Buna çok önem veriyorum. Okçuluk merakım da vardı. Bu ikisini atlı okçuluk sporuyla birleştirdim" dedi.

ARKIN BU KEZ İZLEDİ Atlı okçuluk turunda çeviklikleriyle Hünal'ı da saf dışı bırakan Japon kadın sporcular her attıklarını vurarak seyirciden büyük alkış aldı. Şenliklerin ikinci gününe ise "Atlı okçuluğu Türkiye'ye sevdiren adam" olarak anons edilen Cüneyt Arkın damgasını vurdu. Yeşilçam'ın efsane ismi bu kez ata binmek yerine gösterileri tribünden izlemeyi tercih etti. Öte yandan Slovakyalı sporcuIvan Belicka cirit oynamaya çalışırken iki kez attan düştü. Cirit ustalarının 'düşe düşe öğrenirsin" ısrarlarıyla mücadeleyi bırakmayan Belicka da alkış aldı. Gürkan DÜZENLİ / ÇANAKKALE
-Kaynak : http://www.sabah.com.tr/Yasam/2011/10/03/issiz-adam-kadin-samuraylara-karsi

----------------------------------------------------------------

Biga Kaymakamlığı öncülüğünde gerçekleştirilecek olan “Biga Sancak Beyi Osman Bey Geleneksel Okçuluk Müsabakaları” münasebetiyle yurtiçi ve yurtdışından gelen konuklar için Kırkgeçit Kaplıcaları’nda tanışma yemeği düzenlendi.
Biga Kaymakamlığı öncülüğünde gerçekleştirilecek olan “Biga Sancak Beyi Osman Bey Geleneksel Okçuluk Müsabakaları” münasebetiyle yurtiçi ve yurtdışından gelen konuklar için Kırkgeçit Kaplıcaları’nda tanışma yemeği düzenlendi.
Festival yemeğine konuk olarak Oyuncu Cemal Hünal, Kayseri Atlı Okçuluk Spor Kulübü, İstanbul Kemankeş Okçuluk Grubu ile yurtiçi ve yurtdışından Profesyonel okçular katıldı. Yemeğin ardından söz alan Kayseri Atlı Okçuluk Spor Kulübü Başkanı Sami Genel ve İstanbul Kemankeş Okçuluk Grubu temsilcisi Metin Ateş, Biga’da böyle büyük bir organizasyonun gerçekleşmesinden ve kendilerinin konuk edilmesinden duydukları memnuniyeti dile getirdi. Ev sahibi Biga Kaymakamı Fatih Genel ise yaptığı konuşmada, Okçuluk Festivali için hala heyecanlı olduğunu ve gelen konuklarla Biga’da unutulmayacak bir etkinlik yaşanacağını söyledi. Genel,” Biga Sancak Beyi Osman Beyin adını yaşatarak gerçekleştireceğimiz Festival için desteklerini esirgemeyen herkese teşekkür ediyorum. Yurtiçi ve yurtdışından gelen tüm misafirlere hoş geldiniz diyorum. Festivalin Biga’ya yakışır bir şekilde gerçekleşmesini ve unutulmayacak anlara sahne olmasını diliyorum” dedi.
Gece, Biga Belediyesi TSM Korosunun Türk Sanat Musikisinden seslendirdiği eserlerle renklendirildi.

Kaynak : http://www.haberciniz.biz/okculuk-musabakalarina-katilacak-ekipler-yemekte-bulustu-1160217h.htm

------------------------------------------------------------------------

02 Ekim 2011 Pazar 18:27
Osman Bey Anısına Düzenlenen Okçuluk Turnuvası Sona Erdi
Çanakkale'nin Biga ilçesinde Sancak Beyi Osman Bey anısına düzenlenen geleneksel okçuluk turnuvası sona erdi. Son gün düzenlenen etkinliği Cüneyt Arkın, Cemal Hünal ve Serdar Kılıç gibi ünlü isimler de izledi.
Çanakkale'nin Biga ilçesinde Sancak Beyi Osman Bey anısına düzenlenen geleneksel okçuluk turnuvası sona erdi. Son gün düzenlenen etkinliği Cüneyt Arkın, Cemal Hünal ve Serdar Kılıç gibi ünlü isimler de izledi.
İÇDAŞ'ın ana sponsorluğunda Çanakkale Valiliği, İl Genel Meclisi ve Kültür Turizm Bakanlığı'nın desteği ile gerçekleştirilen turnuva 2 gün sürdü. İlk gün düzenlenen etkinlikte atlı okçuluk ve yer okçuluğu kategorilerinde yarışma yapıldı. Çekişmeli anların yaşandığı etkinliğe yurtiçi ve yurt dışından katılan sporcuların başarılı atışları, izleyicilerden alkış aldı. İkinci gün etkinlikleri ise, sabah Biga Avcılık ve Atıcılık Kulübü'nde sabah kahvaltısıyla başladı. Turgutlu Mehter Takımı eşliğinde yerli ve
yabancı sporcuların kortej eşliğinde Biga İlyas Bayram Stadyumu'na kadar yürüyüşü ile devam eden program büyük ilgi gördü.
Etkinlik ile ilgili açıklamalarda bulunan Biga Kaymakamı Fatih Genel, 1726 yılında rekor kırarak İstanbul Ok Meydanı'nda "Menzil Taşı" dikmeye hak kazanan Biga Sancak Beyi Osman Bey anısına düzenledikleri 'Geleneksel Okçuluk Müsabakaları ve Şenlikleri'ne gösterilen yakın ilginin kendilerini mutlu ettiğini söyledi. Öte yandan festivale katılan Sinema Sanatçısı Cüneyt Arkın çok istemesine rağmen doktorların ata binmesine müsaade etmemesi sebebiyle ata binemediğini söyledi.
Hafızın Düzü mevkiinde düzenlenen yarışmalarda dereceye giren sporculara ödülleri verildi. Programda Macar Yay Ustası Csaba Grozer tarafından Biga Kaymakamı Fatih Genel'e 10 adet yay hediye edildi. Kaymakam Genel, tamamen el yapımı olan yayların yapımının 1 ila 3 yıl sürdüğünü hatırlatarak, "Bu, Grozer tarafından ilçemize yapılmış bir jesttir" dedi.
Biga Kaymakamı Fatih Genel, etkinliklerle Biga'nın, Osman Bey'in kim olduğunu öğrendiğini ifade ederek, "İlçe halkımız, ata sporumuz olan okçuluğu ve atları ilk kez yakından tanıma fırsatı buldu. 274 yıl sonra Osman Bey'e olan vefa borcu, bir nebze de olsa yerine getirildi" diye konuştu.
Nevşehir Medya Haber : http://www.nevsehirmedya.com/osman-bey-anisina-duzenlenen-okculuk-turnuvasi-sona-erdi-137458h.htm#ixzz1ZiaoYHJL

HAYDİ, OK ATALIM !

2011-06-16T10:01:00.001+03:00

Al Faris 2011 from Meg McWhinney on Vimeo. (Geleneksel Atlı Okçuluk Müsabakası)

Osmanlı' larda Ok ve Yayın Maddi Değeri, Hakkında Yapılan Araştırma

2011-02-24T18:10:00.016+02:00

Bir suredir ok ya da yayin savaslarda etkin olarak kullanildigi donemdeki maddi degerini bulmaya calisiyordum ki, Nicolae Iorga’nin kitabinda istedigim bilgiye ulastim.

Iorga, 1930’larda Romanya’da Basbakanlik yapmis ve Berlin Bilim Akademisi’nin siparisi uzerine Osmanli Imparatorlugu Tarihi’ni yazmis bir yazar. Hayati boyunca 3.000 civarinda makale ve kitap yazmis, 1940’ta Romanya’da iktidari ele geciren ve ulkeyi 2. Dunya Savasi’na sokan General Antonescu taraftarlari tarafindan katledilmistir. Fatih Sultan Mehmed ve Kanuni Sultan Suleyman uzerine yazilmis 2 kitabi daha var. Osmanli Tarihi Yeditepe Yayinlari’ndan cikmis.

Bu kitabin 2. Cildinin 186. Sayfasinda Fatih Sultan Mehmed doneminde 1470 yilina ait Venedik Elcilerinin Sultanin gelirlerine dair yazdiklari raporlara dayanarak bazi rakamlar verilmis buna göre ;

Sadece sayisi 7.000-10.000 arasinda tahmin edilen Yeniceri birliklerinin ok ve yaylari icin hazzine’den ayrilan butce 28.000 altin.
Ayni donemde Istanbul ve Gelibolu limanlarinin gumruk gelirlerinin toplami 42.000 altin.

O donemdeki maaslara gelince;
Yeniceri agasi : gunde 10 altin
Sipahi : gunde 2 akce yani 5 gunde 1 altin
Solak Agasi : gunde 2 altin
Cebecibasi : gunde 1 altin
Ucbeyi suvarisi : 8 gunde 1 altin

Simdi buradaki sorun su; 196 ortadan (boluk) olusan yenicerilerin ne kadarinda ok ve yay vardi?
Bildigim kadariyla 1 orta 80 kisi ve 60-61-62-63. ortalar solak ortalari, yani hepsinde ok ve yay var. Yani 320 okcu (Kanuni doneminde 400 kisi oldugu biliniyor).

Bunlar haricindeki yenicerilerde ok ve yay yoksa, 320 set icin 28.000 altin harcanmis. Yani bir yay +savasacak kadar ok = 87,5 altin eder.

Yukaridaki maaslardan hareketle bir sipahinin 5 gunde 1 altin, ucbeyi suvarisinin ise 8 gunde 1 altin aldigi varsayildiginda o donemki bir feodal asker maasinin ortalama 6 gunde 1 altin oldugunu varsayalim.

Yani 1 set yay ve ok 525 gunluk asker yevmiyesi karsiligina gelir.

Yeniceri Agasinin bugunku karsiligini Orgeneral sayarsak 87,5 altin yaklasik 9 gunluk maasa karsilik gelir. Yani bir Orgeneral 1 aylik maasiyla 3 yay ve bolca ok alabilir.

Solak Agasi’ni bugunku Binbasi sayarsak 45 gunluk maas yapar.

O donemki gida maddeleri hakkinda henuz fiyat bilgisi bulamadim ama sadece 4 ortada ok vey ay oldugunu farzedersek maas karsiliklari bu sekilde.

Selamlar,

Mustafa AKDOGAN
Managing Partner
S.C. Barbarossa Construct S.R.L
www.distantieri.com

Ek Bilgi :

16 YY.da İstanbul Kent-Saray-Günlük YaşamMetin And YKMSayfa :151

- 1553-1555 yılları arasında :

1 koyun: 22-24 akçe

1 piliç: 4 akçe

1 tavuk: 5-6 akçe

1 okka bal: 4.5 akçe

2 somun ekmek: 1 akçe

3 gr en iyi cins safran: 2 akçe............

( Mert Topçubaşı )

TEREKEDEKİ YAYCILIK İLE İLGİLİ MALZEMELER
Merhum Yusuf Beşe’nin mirasını oluşturan mallar içindeki yaylar ve yay yapımı ile ilgili olan malzeme, aşağıdaki tabloda gösterildiği gibidir :

ARAÇ ve GEREÇ - MİKTARI - BİÇİLEN BEDEL (akçe)

Tatar yayı 95 kabza 7695

Yây-ı Mısrî 15 kabza 200

Sinir 377 çift 761

Balık tutkalı 12 kıyye (15,4 kg) 360

Yaylık kemik 30 adet 660

Dövülmüş balık tutkalı belirtilmemiş 61

Kara tutkal 6 kıyye 30 dirhem (7,8 kg) 219

Hurda kemik belirtilmemiş 20
Tonç “bir mikdar” 45

Yaylık ağaç 15 çift 45

Tepelik kemend ve sinir tarağı belirtilmemiş 160

Hırdavât-ı kemân belirtilmemiş 42

Tutkal tası 1 adet 120

Kayış Kantarı 1 adet 42

( tirendaz.com ' dan )

OK YAPIMI FOTOĞRAFLARI

2011-01-13T21:05:00.022+02:00

KAYNAK : Wen Cheh Huang (黃雯杰) ... >>>

'' Türk Okçuluğu '' Konulu Konferans 22.11.2010 Tarihinde, Haliç Üniversitesi Mecidiyeköy Kampüsünde Gerçekleştirildi

2010-11-25T12:51:00.005+02:00

22 Kasım 2010 tarihinde Haliç Üniversitesi B.E.S.Y.O. bölümü olarak Mecidiyeköy kampsü konferans salonunda düzenli olarak yaptığımız çalışmalardan 6.sı Türk Okçuluğu konulu seminerimiz ile ilgi toplanmıştır.

Sn Adnan Mehel ve Sn cemal Hünal’ı davet ettiğimiz konferansımıza sn. Cemal Hünal çekim ve toplantıları sebebiyle katılamamış. Özür mesajlarını iletmiştir.

Oldukça keyifli ve akıcı konuşmalarıyla bizleri zaman zaman tarihimizin 4000 yıllık geçmişine götüren ,zaman zaman ok ve yayın icadı m.ö. yıllara alıp götüren, oradan günümüze maalesef ilgisizlikten ve duyarsızlıktan kaldırım taşı olmuş nişan taşlarını ,ok meydanının tarihçesini ,bir yay yapımının zahmetli çileli ve sabırlı yapımını anlatan Türk okçuluğuna sahip çıkmamız gerektiğini öğrencilerimizle paylaşan ok ve yay sevdalısı sn. Adnan Mehel’e teşekkürlerimizi iletiriz.

Katılımın oldukça fazla olduğunu gözlemlediğimiz bu konferansa üniversitemiz kampüsünden birçok farklı bölümden ilgisi olan öğrenci katılmıştır. Binicilik ve okçuluk derslerinin aktif olarak yapıldığı Haliç Üniversitesinin okçuluk konulu daha birçok seminere ev sahipliği yapacağı görüşündeyim. Seminerimiz sonunda katılımcılara okulumuz adına sertifika verilmiştir.

HALİÇ ÜNİVERSİTESİ BEDEN EĞİTİMİ VE SPOR YÜKSEKOKULU’NDA ANTRENÖRLÜK EĞİTİMİ,SPOR YÖNETİCİLİĞİ VE REKREASYON BÖLÜMÜ OLARAK 2010-2011 EĞİTİM ÖĞRETİM YILINDA TOPLAM 38 ÖĞRENCİ BİREYSEL SPORLAR SEÇMELİ DERS OLARAK OKÇULUK SPORUNU SEÇMİŞTİR.

Öğr. Gör. AYSEL AKÇETİN(BABAGÜR)

Türk Atlı Okçuluğunun Yanlız Savaşçısı

2010-09-20T00:06:00.003+03:00

Atlı Okçuluğun Yanlız Savaşçısı (Gökmen Altınkulp) ... >>>

- Atlı Okçuluk Videosu (BBC) ... >>>

http://atliokculuk.blogspot.com/

Unutulan Kavsilik Sanatının Canlandırılması Projesi

2010-07-08T23:09:00.006+03:00

Her yıl düzenlenen ve son 2 yıldır da tarih projelerini de kabul eden Tübitak Ortaöğretim Öğrencileri Arası Proje Yarışmasına Samsun İlkadım Anadolu Teknik ve Endüstri Meslek Lisesi Lise 2. sınıf Öğrencisi Can CENGİZ ve ben proje danışmanı olarak başvurduk.

PROJE ADI :
Unutulan Kavsilik Sanatının, Mustafa Kâni Efendi’nin Telhis-i Resai’lü’r Rumât (1847) Adlı Eserindeki Yöntemlerle Canlandırılması : Ok-Yay Yapım Denemesi

PROJENİN AMACI :
Türk yayı, tarih boyunca pek çok tecrübe ve denemeler sonucu çeşitli aşamalardan geçerek ortaya çıkmıştır. Fakat son yüz yıldır tamamen unutulmuş hiç yay ustası kalmamıştır. Bugün Macaristan’ da Türk yayı yapan ve dünyaya satan fabrikalar varken, bizim ülkemizde bu sanat tamamen unutulmuştur. Bu nedenlerle bu projemizin amacı;
- Türk yay yapım sanatı olan Kavsiliği tekrar canlandırmak.
- Yay yapım teknik ve şekillerini yeniden ortaya çıkarmak.
- Türk yayı ile ilgilenen ve bu sanatı araştıranlara yol göstermek
- Devlet büyüklerimizin ve idarecilerimizin de dikkatini çekerek bu sanatın yaşatılması için destek bulmak.
- Öğrenciler arasında farkındalık oluşturarak, genç nesillerin unutulan kavsilik sanatına ve okçuluğa ilgisini arttırmak.

Proje yapım aşamasına 2009 Ekim ayı itibari ile başladık ve 2010 mart itibari ile tamamladık. Projeler 12 bölgenin katılımı ile gerçekleşiyordu ve Samsun bölgesine Karadeniz bölgesinin bazı illeri dahildi. Tarih alanında 68 proje başvuru yaptı ve bu projelerden sadece 6 tanesi 26-30 Mart 2010 tarihlerinde On dokuz Mayıs Üniversitesinde yapılacak bölge sergisine katılmaya hak kazandı. Buradaki elemeden birinci çıkacak olan proje Ankara’ya gidecek ve orada tekrar elemeye katılacaktı. Bölge sergisinde 5 gün boyunca yaptıklarımızı sergiledik. Standımız doldu, taştı. Bütün alet malzeme aşamalarını sergilemeye çalıştık.1000 adet el broşürü bastırdık. Tanıtım afişleri hazırladık. İlgi çoktu, Profesöründen, öğretmenine herkes çok duygulandı. Çok tebrik edenler oldu. Bu çalışmaların nasıl kaybolduğunu nasıl unutulduğunu anlayamadıklarını daha çok şey yapılması gerektiğini vurguladılar.

Proje yarışması gereği öğrenci 3 kişilik jüriye 5-10 dakikalık bir tanıtım yapıyordu. Onun Powerpoint sunusunu da hazırladık. Öğrenci bunu jüriye sundu. Sergideki diğer bütün öğrenci ve danışmanları bu projenin Ankara elemelerine gitmesi gerektiğini belirtti. Ancak 30 mart 2010 günü sonuçlar açıklandığında istediğimiz olmadı. Tek tesellimiz bu serginin Samsun’da tanıtım anlamında ve insanların ilgisini çekmesi anlamında çok katkıları oldu. Bundan bir iki hafta sonra Samsun Milli Eğitim Müdürlüğü’nün organize ettiği Kültür Haftası etkinlikleri dolayısıyla tekrar sergi açtık ve orada da tanıtım yaptık.

Ben bir tarih öğretmeni olarak binlerce yıllık bu geleneğin nasıl 100 yıl içersinde unutulup gittiğine inanamıyorum. Bu nedenle bu geleneğin tekrar canlandırılabilmesi için ne gerekiyorsa yapmaya hazırız. Şu an tanıtım noktasında farklı bir çalışma planlıyoruz. İnşallah hedefine ulaşırsa Samsun’da öğrencilere kurs verilebilecek bir Atölye açmayı planlıyoruz.
Bu vesile ile bu projenin hazırlanmasında bütün desteklerini esirgemeyen Hocamız Yaşar Metin AKSOY’a, İlkay DEMİRHAN’a, Samsun İlkadım Anadolu Teknik ve End. Meslek Lisesi Müdürü Sahir MADEN’e ve öğrencim Can CENGİZ’e teşekkür ederim.

Civan ÇELİK
Tarih Öğretmeni

Türk Kültüründe Ok

2010-06-24T13:28:00.006+03:00

T.C.
KOCAELİ ÜNİVERSİTESİ
FEN-EDEBİYAT FAKÜLTESİ
TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI BÖLÜMÜ

TÜRK KÜLTÜRÜNDE OK

BİTİRME TEZİ

DANIŞMAN: DOÇ. DR. AYNUR KOÇAK

HAZIRLAYAN: İLKNUR KARAGÖZ

HAZİRAN-2007

İçindekiler

Önsöz
Giriş
Ok Hakkında Genel Bilgi……………………………………………………..5
Ok’un Yapımı………………………………………………………………....6
Okçuluk Hakkında Genel Bilgi…………………………………….................8
I. MİTOLOJİK SİSTEMDE OK
A. Yunan Mitolojisinde Ok…………………………………………………..10
B. Türk Mitolojisinde Ok
1.Çubuklarla ve Ok’larla Gelecekten Haber Verme……………………..........15
2. Fallık Sembolü Olarak Ok……………………………………………….....16
3.Rüyada Görülen Ok…………………………………………………………17
4. Göğe Ok Atılması………………………………………………………......18
5.Ok’un Kötü Ruhları Kovması……………………………………………….21
6. Ok ve Yayın Terazi Burcunu Oluşturması……………………………….....24
7. Kozmik Eksen Ok……………………………………………………….....25
8.Erkeklik Sembolü Olarak Ok……………………………………………..…26
II.TÜRK TARİH VE DESTANLARINDA OK
A. Türk Tarihinde Ok
1.Tâbilik Simgesi Olarak Ok………………………………………….............26
2.Ok İle İdarî Yöneticinin (Hükümdarın) Belirlenmesi…………………….....28
B.Türk Destanlarında Ok
1.Kahramanın Yayı ve Oku Yardımıyla ilk Kahramanlığını Göstermesi..........28
2.Kahramanın Ok Yardımıyla Üstünlüğünü Kanıtlaması……………………..30
3. Kahramanın Ok Yarışı ve Diğer Yarışlarla İmtihan Edilmesi ………...……30
4. Ok ile Gerdek Yerinin Belirlenmesi ………………………………..….........31
5. Değerli Bir Hediye Olarak Ok ……………………………………...……….31
6. Ok’un Gökyüzünde Yıldız Olması………………………………...…...........32
III. TÜRK KÜLTÜRÜNDE SEMBOL OLARAK OK
A.Ok’un Davet Sembolü Olması…………………………………………….....39
B.Hediyeleşme Kültüründe Ok………………………………………………...41
SONUÇ……………………………………………………………..…..............43
KAYNAKÇA………………………………………………………..................44

Önsöz

Bu tez çalışmasında ok’un Türk kültüründe sadece bir silah aracı olarak kullanılmadığı ortaya konulmaya çalışıldı.
Eski çağlarda –ateşli silahların olmadığı dönemlerde- savaşalar esnasında silah olarak mızrak, ok, yay, kılıç, gürz gibi insan eliyle yapılan araçlar kullanılırdı. Bunların içinde ok ve onun ayrılmaz parçası yay farklı bir konuma sahipti. Türklerde savaş anında zor durumda kalan kumandan ok atarak başka bölgedeki askerleri savaş meydanına çağırırdı. Aynı zamanda ok kabile anlamı da taşırdı, miras paylaşımında ve hediyeleşme kültüründe önemli bir yere sahipti. İşte bu sebeplerden dolayı Türk Kültüründe Ok konusu bizi incelemeye sevk etmiştir.
Çalışmada öncelikle eski Türklerde ok kavramı hakkında verilen bilgiler üzerinde duruldu. Okun yapımı konusunda verildikten sonra, kısaca okçuluğun İslamiyet’teki yeri belirtildi.
Çalışmanın ilk bölümünde ok’un mitolojik bağlamda Yunan ve Türk mitolojilerindeki konumu saptandı.
İkinci bölümde Türk destanları taranarak ok’un Türk tarih ve destanlarındaki önemi belirtildi.
Üçüncü ve son bölümde ise Türk kültüründe bir davet sembolü olarak kullanılan ok’un hediyeleşme geleneğindeki önemi üzerinde duruldu.
Tez çalışmam süresince ilgisini, desteğini ve sevgisini esirgemeyen değerli hocam Aynur Koçak’a teşekkür ederim. Ayrıca okul hayatım boyunca dualarını eksik etmeyen ve daima destek veren annem Mahinur Karagöz’e sevgilerimi sunarım.

İlknur Karagöz

Giriş

Ok’la İlgili Genel Bilgiler

Ok denince ilk akla gelen okun bir silah aracı olarak kullanılmasıdır. Gerçekten de ateşli silahların olmadığı dönemlerde ok önemli bir silahtır. Bu nedenle de başta Türkler olmak üzere birçok medeniyetlerde mühim bir yere sahiptir.
Ok, Kâmus-ı Türkî’de “yayla atılan mermi ki ucı sivri demirden ve arkası tüy şeklinde ince ve kısa bir değnekdir, tîr, sehm”[1] olarak geçer.
Derleme Sözlüğünde ok, miras kalan mallar pay edilirken yapılan ad çekme (Güney Yeşilova – Bdr.;- Ks.; Kurşunlu – Çkr.; Kilis – Gaz.; -Mr.) anlamına gelmektedir. Yine burada ok atmak miras kalan malları pay etmek için ad çekmek (Eğrigöz Emet – Kü. ;-Ks.;- Çkr. ) [2] demektir.
Tarama Sözlüğünde ise ok bırakmak; ok atmak, kura çekmek[3] demektir.
Devellioğlu da eserinde Arapçada ok anlamına gelen sehm[4] kelimesinin bir anlamını kısım, hisse, pay olarak verir.
Görüldüğü gibi ok eski Türklerde bir silah aracı olmakla birlikte miras paylaşımıyla ilgili kelimeleri de karşılamaktaydı. Gy. Németh’e göre, Oğuz kelimesi Türkçede aynı zamanda “kabile” (bir siyâsî kuruluşa bağlı kabile) mânasına gelen ok sözüne eski Türkçedeki çoğul eki z ilavesiyle türemiş (ok+uz) olup, kabileler demektir. Gy. Németh’in izah tarzının, bazı itirazlara rağmen, doğru ve - mesele sadece “linguistique” açıdan değil de - Türk tarihinin sosyal ve siyasî gelişmesi bütünü içinde ele alındığı takdirde bilhassa tutarlı olduğu bellidir. Oğuz kelimesinin Çince’ye kabileler diye tercüme edilmesi de bu görüşü destekler. Anlaşılıyor ki, “Oğuz” adı aslında “éthnique” bir isim olmayıp, doğrudan doğruya “Türk kabileleri” manasını ifade eden bir kelimeden ibarettir.[5]
Oğuz’un diğer bir adı da “Ok-Turka-Oğuz” şeklindedir. Şöyle ki: Oğuz Han zamanında ihtiyarlara saygı gösterilir ve onlara “Aka[6]” derlerdi. Onların akın sırasında yurtta kalmaları emredilmişti. Onlar da Oğuz Han’a “Ok-Tukra-Oğuz” derlerdi.[7]
Orhun Yazıtları’ndaki Göktürk abc’sinde (k) harfi ok işareti ile, (y) harfi yay işareti, (r) harfi süngü işareti ile gösterilmiştir.[8]
Pertev Naili Boratav, “ok deme! Allah de!” şeklinde bir Türk atasözünden bahsediyor ve bunu şöyle yorumluyor: “Halk inanışlarının birçoğunda “ok” sözcüğü cin ve şeytanın adı olduğu için, bu adı söylemek yasaktı.” [9]
Türklerde ok eski çağlardan beri önemli bir yere sahiptir. Bundan dolayı Türkçede okla ilgili “atılan ok geri dönmez[10]”, “kartala bir ok değmiş, o da kendi yeleğinden[11]”, “atasözü tutmayan ok gibi atılır[12]”, ilk vuran okçudur[13]”, “ok yaydan çıktı[14]” gibi atasözlerine; “ok gibi (yerinden) fırlamak (=atılmak)[15]”, “ok gibi yüreğine/ciğerine işlemek(=etkilenmek)[16]”, “ok meydanında buhur/buhurdan yakmak(=acemi olmak)[17]”, “ok yaydan çıkar gibi(=hızlı)[18]” deyimlere rastlamaktayız.

Ok Yapımı
Oklar, yapıldıkları malzeme bakımından, kamış ve ağaç diye ikiye ayrılmaktadır. Kullanıldıkları amaca göre de, tirkeş oku, talimhane oku, puta oku, menzil oku, idman ve meşk oku gibi türlere sahiptir.
Okun kısımlarına, insan vücuduna benzetilerek değişik adlar verilir. Okun boyu 24 çeşit kısma bölünmüştür. Çileye takılan gez kertiğinden itibaren ilk 4 kısma baş, başın bitimine boğaz, 10.5-11 kısım gelen yerine göbek, boğazla göbek arasına göğüs, göbekten 17. kısma kadar baldır, baldırdan uca yani 17.-24. kısım arasına ayak denilir. Ucuna takılan sivri parça madenî ise temren, kemik ise soya adını alır. Havada düzgün uçmasına ve ayağı üzerine düşmesine yarayan üç parçalı tüye yelek, bazen da sakal denilir. Gezi, kemik veya fildişinden ayrı parça halinde olursa başpâre diye anılır.[19]
Ağaç oklar her çeşit çam ağacından yapılırsa da, okçular Bayramiç kazasının Avcılar ve Çavuşlar köylerinden getirtilen çamları tercih ederlerdi. Bazı titiz okçular, kendileri gider, istedikleri ağaçları yerinde seçip kestirirlerdi. Bayramiç yakınındaki Kaz Dağı’nın, güney rüzgarı alan yüksek yamaçlarında yetişen çamlar çok makbuldü. Gölgelik yerde yetişen çamdan iyi ok olmazdı. Hatta, kimi okçular daha da titiz davranır, ağacın poyraza bakan yüzünden yapılan okları poyraz havasıyla, güneye bakan yüzünden yapılanları lodos havasıyla yapılan atışlar için kullanmayı tavsiye ederlerdi. Ağacın o yüzünün o rüzgara uygun ve alışık olduğu yolundaki bu inancın ne derece fayda sağlayacağını bilemiyoruz. [20]
Ağacın kemalini bulmuş olanları seçilirdi. M. Kâni’ye göre, çam 10 yaşında kemâline ulaşır. Vaktinden önce kesilen ağacın dokusu gevşektir, geçkin ağaç gövdeleri ise ancak kütük yapmağa yarar. Ağaçların suyunun çekildiği güz sonlarında kesim yapılır. Yerden bir arşın yukarıdan, 1.5 arşın boyunda budaksız yeri alınır, altta kalan kısım “burgaşık” dokulu, üstteki kısım ise gevşek dokulu olduğundan, ok yapımına gelmez. Alınan gövdelerin kabukları temizlenir ve 2-3 parmak kalınlığında dört köşe parçalar halinde kesilir. Keresteciler bunlara “samanlı” derlerdi. Sonra desteler halinde bağlanıp İstanbul’a yollanır. [21]
İstanbul’a gönderilip okçu esnafına dağıtılan çubuklar, iki ay öylece bırakılır. Sonra normal sıcaklıktaki fırında tamamen sarıncaya kadar, birkaç saat tutulur: Böylece ağaç bütün yağını ve çırasını atar, hafifler. Buna oka tımar vermek denir. Fırında çok tutulursa kavrulur, oku dayanıksız olur; az tutulursa çıralı kalır, oku yüğrek olmaz..[22] Çubuklar kızgın kum içine gömülerek de tavlanırdı. Tavlanan çubuklar kuru hava cereyanlı bir yerde 10 gün kadar tutulur. Daha sonra, rutûbetsiz bir depoya konularak 3-5 yıl tabiî halde kurumaya terkedilir. Abdullah Efendi, 20, 50, hattâ 100 yıl dursa daha da iyidir, diyor.[23] Bu kadar çok bekletilmesi yalnız iyi olması için değildir. Ağacın dokusu, hayatiyetini kesildikten sonra da korur. Marangozlukta buna “ağacın çalışması” denilir. Bu süre içinde ağaçta esneme ve yamulmalar olur. Yamuk bir ağaçtan da ok yapılamaz. Bunu önlemek için okluk çubukların uzun süre bekletilmesi tavsiye edilir.
Bu işlemler tamamlandıktan sonra ok gövdesi yapılır, okun gez yeri ayarlanır, oka soya (Menzil oklarının ucuna, taşkınlık yapmayacak büyüklükte, sivri bir kemik parçası geçirilir; buna soya denir.[24]) ve temren takılır. En son işlem olarak okun havada düzgün uçmasını sağlayan yelekleri takılır. Böylece ok yapımı tamamlanır.

Okçuluk Hakkında Genel Bilgi

İslamiyet öncesi Türk kültüründe önemli bir yeri olan ok ve yay, İslamiyetin kabulüyle dinî bir boyut da kazanmıştır. Okçuluk kutsal amaçlarla bütünleşmiştir. Kur’an’da geçen (Enfal Süresi, 60.ayet) “cenkten önce, düşmanınız kafirlere karşı kuvvetinizi toplayıp hazır edin” âyetini Hz. Muhammed (s.a.v.) bir hutbesinde açıklarken, burada geçen “kuvvet” sözünün “ok atmak kuvveti” anlamına geldiğini ifade etmiştir.
İslamiyette ok’un cennetten çıktığına inanılır. Ok önce Cebrail tarafından Adem peygambere getirilmiş, sonra sırasıyla peygamberden peygambere, nihayet Hazreti Muhammed’e kalmış, Hazreti Muhammed’in Sa’d ibn Ebu Vakkas’a vermiş, ondan da üstaddan üstada gelmiştir.
Okçulara, “Tirendaz, Tirzen, Kemankeş, Kavas, Tirkeş” denilir. Kemankeşler her gün “Alelade İdman” yaparlar. Önemli yarışmalardan önce “Muhkem İdman” ağır ve zorlu çalışma dönemine girerler. Okçuluk yapmak isteyen kişiler tekke şeyhinden izin alır ve namaz kılarak çalışmalara başlar. “Şakirt” denilen acemi okçular önce tekkede yapılan ilk bölüm çalışmalarına katılırlar. Bu acemi okçulara önce yayla idman yaptırılır. Bu idmanda ustasından “Kepaze Kabzası”nın nasıl tutulacağını öğrenen okçu adayı, bu çalışmada vücudun kepaze ile uyum kazanmasını sağlar. İlk dönemlerde altmışaltı kez kepaze çekilir. Bu çalışma ustaların yönetiminde günde bine kadar çıkarılabilir. Bu arada “şakirt”ler her sabah on gezden başlayarak her defasında arttırmak üzere avuçlarını bir mermere vururlar. Okçuluk hem kuvvet hem de yetenek gerektiren bir beden sporu olduğu için uzun bir hazırlık dönemini zorunlu kılar.
Ok atmaya başlayan kişiye seçtiği şeyh yahut bağlandığı üstad tarafından bir kabza verilir. Öğrenci kendisine anlatıldığı şekilde idmana başlar. Dokuzyüz gez (1gez 66cm’dir) atınca Okmeydanı’nda “kabza alma” merasimi yapılır ve adı “atıcılar siciline” kaydedilir.
Şeyh, kabza alma merasiminde öğrencinin sağ elini sağ eline tutar. Baş parmakları birbirine kavuşmuş vaziyettedir. O esnada şeyh, sağ kulağına “kemankeşler sırrını” yani okçuluğun sırrını söyler. Bazı rivayetlere göre bu okçuluğun sırrını Kur’an-ı Kerim, Enfal Sûresi’nde yer alan 17. ayet “vema rameyte iz rameyte vela kinnallâhe ramâ” (Attığın zaman onu sen atmadın, lakin Allah attı.) olduğu söylenmektedir.
Hz. Muhammed’in eshabından Sa’d ibn ebû Vakkas atıcıların piri, Ebubekir oğlu Mehmed yaycıların piri, Halife Ömer okçuların piri, Ali b. Ebû Tâlib zihgircilerin piri sayılmıştır.[25]
Okçuluk konusunda bazı hadisler şunlardır: “Çocuklarınıza Kur'an okumayı, ok atmayı ve yüzmeyi öğretiniz”, “Çocuklarınıza ve kullarınıza ok atmayı ve ata binmeyi öğretin. Size derim ki, ok atmak ata binmekten de hayırlıdır”, “Bir ok sayesinde üç kişi cennete girer: oku yapan, sunan ve atan”, "Bir kişi gaza niyetine düşmana ok atsa, düşmanı vursa da vurmasa da kendisine bir kul azâd etmek sevâbı yazılır”, “Ok atmak nâfile ibâdetten daha hayırlıdır”, “Ok atılan yer ile okun düştüğü yer arasındaki uzaklık kadar size cennetten bahçeler vaat edildi”, “Şu üç mecliste melekler sizinle beraber olurlar: biri ok atışmak, biri pehlivanlık etmek ve biri helâliyle sevişmek”, “Ok atmayı öğrenen, sonra da özürsüz terk eden bizden değildir”, “Sıkıntısı olan kişi ok ve yay edinse sıkıntısı zâil olur”, “Ok atışmak ve at yarıştırmak dışında bütün oyunlar kumardır ve haramdır”. Hz. Muhammed’in (s.a.v.) hadisleri nedeniyle atıcılık “Sünnet-i Seniyye-i Muhammediye”ye uyularak yapılmış ve ok atıcılığına olan ilgi artmıştır.
Hz. Muhammed (s.a.v) ashâbıyla giderlerken yol kenarında ok atışan kimseler görür ama selâm vermeden geçer. Sebebini sorduklarında: "Çünkü onlar şimdi ibâdettedirler" cevabını verir.
Uhud Gazası'nda, Hz. Muhammed (s.a.v.), yanında ok atmakta olan Sa'd ibn Ebû Vakkas'a ok verirken, başarısı karşısında heyecanlanıp: "At yâ Sa'd, anam babam sana feda olsun!" demiştir. O gün binden fazla isabetli ok atan Sa'd ibn ebû Vakkas devrinin en usta okçusu idi. Bu yüzden kemankeşlerin pîri sayılmış, pîrlik kuşağını kendisine bizzat Hz. Muhammed'in kuşattığına inanılmıştır. Bu hadîs ve rivâyetlere dayanılarak, ok atmak “sünnet” sayılmıştır.[26]
Hz. Muhammed’in yukarıda anılan âyet tefsîrine bakılarak “farz-ı kifâye” sayıldığı olmuştur. Bundan dolayı abdestsiz bir şekilde yayın kabzasına yapışılmaz ve ok atılmaz. Ok atışlarına besmele ve selât ü selâm ile başlanır.

Ok koşuları düzenlemek, eski Türk ve Arap dünyasında yaygın bir âdettir. İslâm inancına göre, ok yarıştırmak haram sayılmayan birkaç oyundan biridir. Okçuluğa hem bir ibâdet hem de savaş hazırlığı gözüyle bakılır. Harp okçuluğu yanında, bir savaş hazırlığı sayılarak spor okçuluğuna da aynı kutsal önemin tanındığı görülmektedir. Nitekim menzil okçuluğu gibi, koşu okçuluğu da sünnettir. Gerek menzil gerek koşu atışlarında oklar hep “Yâ Hak!” nidasıyla “gaza niyetine” atılır.
Savaş okçuluğu terk edildikten sonra, spor okçuluğunun öncelikle manevî bir disiplin sayılıp, yüzyıllar boyu sürdürülmesinde bu dinî inanç önemli rol oynamıştır. Yine bu inanca dayanılarak ok meydanlarına, cennetten bir köşe diye bakılmış, sınırına tecavüz edilmesine, sarhoş, abdestsiz ve pabuçla girilmesine izin verilmemiş, yetkili kişisine şeyh denilmiş, cihat, yağmur ve âfet duâlarında hep bu meydanlarda toplanılmıştır.

I. MİTOLOJİK SİSTEMDE OK

A. Yunan Mitolojisinde Ok
Yunan mitolojisine baktığımızda Artemis karşımıza çıkar. Artemis bakire kalmak ister. Çünkü annesi Leto, kardeşi Apollon’u doğururken çok eziyetler çeker. Babası Zeus’tan daima bakire kalmasını lutfeder ve bir yay ile hızlı uçan oklar ister.
Apollon (Latince adı Febus)’un simgesi yay ve lir; temsil ettiği doğal güç ise güneştir.
Apollon’un okuyla ejderi öldürmesi: Apollon doğumundan dört gün geçince kuvvetini göstermek ister. Yanan bir meş’ale ile yayını, okunu alır. Parnossos dağındaki başa çıkılmayan ejderi her şeyi delip geçen okuyla öldürür. Apollon, Python adını taşıyan bu ejdere “ Ey güneşin oklarıyla yere serilen Python; orada olduğun gibi kal, artık insanlara fenalık yapmayacaksın.” diye son sözünü söyler.
Bazı “Mitologlar” Python adındaki büyük yılanı; ilkbaharda Parnassos yarlarından akarak gelen coşkun sellerin sembolü olarak kabul ediyorlar. Dağlardaki karların erimesiyle çoğalan, coşan bu seller yarları, delice atlayarak, yılan gibi kıvrılan yataklardan hızla akarak, önlerine çıkan sürüleri, insanları alıp götürüyordu. Yazın, güneşin sıcak, yakıcı okları insanlar için bir ejder olan bu coşkun seli gebertiyordu. Bu coşkun yılan geberince leşi çürümeye başlıyordu. Zaten Python “Çürüyen, kokan sel yatağı” demektir.[27]
Leto’nun öcünü Artemis ve Apollon oklarıyla Niobe’nin 12 çocuğunu vurarak alır. Olay şöyle gelişir: Niobe 12 tane çocuğa sahip olduğu için gururlanır ve “Apollon” ile “Artemis”in anası “Leto”dan kendisini üstün görür. “Benim bir sürü çocuğum var. Kimse benim neslimi kurutamaz” diye bağırır. Leto bu sözleri işittikten sonra çocuklarına Niobe’den öc almalarını emreder. Niobe’nin altı oğlu Kitheron dağının kayalıklarında avlanırlar. Öğle vakti “Apollon” okları ile onları yere serer. Bu felaketi duyan kız kardeşlerinin altısı naaşların bulunduğu dağa doğru koşarlar. Fakat oraya ulaştıklarında gece olur ve Artemis, görünmez okları ile bu altı kız kardeşi öldürür. Niobe evlatlarının acısına dayanamaz. Zeus’tan kendisini kaya haline getirmesini ister. Bunun üzerine Sipylos (bugün Manisa) dağında kaya haline gelir.
Artemis, kendi okuyla -bilmeden- sevdiği Orion’u öldürür: Zeus’un kızı “Artemis” Orion adındaki bir avcıyı sever. Apollon kız kardeşinin Orion’la evlenmesini istemez. Artemis’i öğütle ondan vazgeçiremediği için, hile ile, Orion’u ortadan kaldırmayı düşünür. Bir gün Orion yüzerken kıyıdan çok uzaklaşır, kafası kara bir nokta gibi görünür. Apollon, kız kardeşine bu kara noktayı göstererek “oraya kadar okunu gönderebilir misin” der. Artemis yayını çeker, okunu Orion’a atar ve onu -haberi olmadan- kendi eliyle öldürür. Artemis buna çok üzülür ve babasından Orion’u bir takım yıldızı “burç” halinde gökyüzüne çıkartması için yalvarır ve Zeus kızının isteğini yerine getirir.
Okun geyik yerine, Sotyros’a isabet etmesi sonucu, sinirlenen Sotyros’un Amymone’den öcünü almaya yeltenmesi: Poseidon’un kızlarından biri olan Amymone, uzun müddet dolandıktan ve çok bitkin bir hale geldikten sonra bir ağacın altında uyuya kalır, biraz sonra yanı başından geçen bir geyiğin çıkardığı gürültü ile uyanınca, genç kız hemen kalkar, yayını gererek geyiğe bir ok atar, fakat ok geyiğe değecek yerde orada fundalıkta uyuyan bir “Sotyros”a isabet eder. Sotyros Amymone’den intikam almak için peşine düşer, Amymone Tanrıdan yardım ister. O anda Poseidon üç çatallı yabasını, Sotyros’a fırlatır. Tanrının silahı vücudunu delerek geçer ve hızla bir kayanın dibine saplanır. Tanrı “ne arıyorsun güzel kız?” sorunca, Amymone “susuzluğumu giderecek bir kaynak arıyorum” der. Bunun üzerine Tanrı “şu kayaya saplanmış yabamı çıkar” der. Amymone, söyleneni yapar ve yabanın üç çatalının saplandığı yerden üç kaynak fışkırır. Bu pınarın adı “ Lerna Pınarı” olarak kalır.
Herakles’in ok ve yayıyla kahramanlık göstermesi: Eurystheos, Herakles’i Geryoneus’un öküzlerini getirmekle görevlendirir. Kralın bu yeni emrini yerine getirmek için Herakles Afrika kıyısı boyunca, güneşin battığı yerlere yönelir. Yolda yorgunluğunu gidermek için Avrupa’yı Afrika’ya bağlayan berzahı parçalar ve karalar, kayıp birleşmesin diye boğazın hem Avrupa hem de Afrika kıt’alarına bitişik olan kısımlarına muazzam birer sütun diker. Böylece eskilerin “Herakles direkleri” adını verdikleri Cebelitarık boğazı meydana gelir. Orada “ Güneş” arza yakın olduğundan ve çok sıcak olan okları yeri ve yerdekileri rahatsız eder. Herakles sinirlenir ve onun oklarına karşı ok atmak için yayını gerer. Güneş, Alkmene’nin oğlunun bu cüretine hayret eder. Onun hiddetini yatıştırmak için yoluna devama müsaade eder.
Herakles, Eurytos adındaki adamın yanına varır. Bu adam kendinden daha iyi ok atan birisine rastlarsa güzel kızı İola’yı ona mükafat olarak vereceğini etrafa yaymıştır. Herakles bu şartı kabul eder ve okunu hedefe Eurytos’dan daha iyi atar, sonunda zafer mükafatını istediği zaman reddedilir. Herakles öfkeli olarak oradan ayrılır. Eurytos’un oğullarından İphitos koşarak gelir. Çalınan sır sürüsünün yakalanması için Herakles’ten yardım ister. Babasının yaptığı haksızlığı hatırlayan kahraman sinirlenir ve Eurytos’un bu tahlihsiz oğlunu yakalar, Trynthus’un surlarından aşağı fırlatır.
O zamanlar bu bölgeler Oineus adında bir kralın idaresinde bulunmaktadır. Bu kralın Deianeria isminde ok atmakta, şar kullanmakta ve yiğitlikte çok ileri gitmiş bir kızı vardır. Herakles bu kızın kahramanlığına hayran olur, ona gönül verir ve evlenme teklif eder. Fakat ortada Akheloos adında tehlikeli ve korkunç bir rakip vardır. Bu da kızı istemektedir. Deianeira bazen böğüren bir boğa, bazen uzun halkalı bir yılan, bazen iki boynuzlu ve ağzından sular fışkırır bir dev şeklinde karşısına çıkan Akheloos’dan ürkmekte ve onun karısı olmaktan ödü kopmaktadır.
Kral Oineus’un kızı, kahraman Herakles’in evlenme teklifini öğrenir öğrenmez sevinerek hemen kabul eder. Bu nedenle Akheloos ile Herakles arasında kavga başlar.
Herakles’i korkutmak için Akheloos, azgın bir boğa şekline girer. Herakles bir vuruşta onun uzun boynuzlarından birini kırar. Akheloos yenilerek geri çekilir ve Herakles, güzel ve kahraman Deianeira ile evlenir. Evlendikten sonra karı koca uzak bir şehre gitmek üzere yola çıkarlar. Yolda büyük bir nehrin kenarına gelirler. Karlar eridiği için sular kabarmış, geçit vermemektedir. Nessos adında, belden yukarısı insan aşağısı at olan “Kentaur” nehrin bir kıyısında durup, gelen yolcuları omzuna, sırtına alarak karşı tarafa geçirmektedir. Cesur Herakles nehri yüzerek geçmeye karar verir. Yalnız karısı Deianeira’yı Kentaur’un sırtına bindirir. Fakat arkasında köpüklü izler bırakarak dalgalar üzerinde şahlanan Nessos, nehrin tam ortasına gelince Herakles’in vaktiyle Kentaur’lara yaptığı hakareti hatırlayarak intikam almak sevdasına düşer. Sırtındaki güzel kadını karşı kıyıya geçireceği yerde, Nessos nehir boyunca doğru yol almaya ve hızla koşarak Deianeira’yı kaçırmaya başlar.
Herakles’in zehirli okuyla Kentaur’u vurması: Deianeira’yı kaçırdığını gören Herakles yayını gerer, zehirli okunu hazırlar. Nessos kadını kıyıya çıkarıp, ormana dalacağı sırada ok fırlar, hain Kentaur vurulur. Öleceğini hissedince; intikamını kurnazlıkla almayı düşünür ve Deianeira’ye yarasından akan kanının sihirli bir kan olduğunu söyler. “Eğer kocan bir gün seni sevmekten vazgeçecek ve sana ihanet edecek olursa şimdi yaramdan akan kanda ıslatacağın bir gömleği ona giydirmekle onu büyüleyecek ve kendine tekrar ve eskisinden daha fazla aşkı edebileceksin” der.
Hain Nessos bunları söyler ve ölür. Bir gün Herakles, vaktiyle Akhalia diyarında, hakkında reva görülen istihkarın öcünü almak için Euytos’un yanına gider. Oraya varınca Akhalia beldesini yakar, sonra hala sevmekte olduğu güzel İole’yi alır. Getirir. Bu büyük zaferden dönerken Zeus’a kurban takdim etmeyi düşünür. Bir adamına karısından kurban takdim merasiminde giymek üzere bir gömlek istemesini söyler. Gömlek isteyen adamdan, kocasının İole ile birlikte olduğunu haber alınca Deianeira’nın kıskançlık hisleri uyanır ve kocasını büyülemek için bir gömlek alır ve Nessos’un kanında ıslatarak Herakles’e gönderir. Herakles gömleği giyer giymez, kendi zehirli okundan Nessos’un kanına geçen ve oradan sırtına giydiği gömleğe bulaştıran müthiş zehir etine işler, kanına karışır ve bütün vücuduna yayılır. Tahammül edilmez acılarla gömleği yırtmaya, parçalamaya çalıştıkça, vücudundan gömleğe yapışan parça parça etleri koparmak zorunda kalır. Homurdanarak Oita dağına tırmanır. Birdenbire duman bulutlarının dalgalandığı ve uzun alevlerin göklere yükseldiği görülür. Alkmene’nin oğlunun vücudu kül olmak üzere iken yüksekten inen parlak yaldızlı bir bulut, dağın tepesine çöker, yaygaralar arasında dört beyaz atın çektiği yaldızlı bir şar görünür. Zeus oğlunu almak için yere inmiştir. Zeus oğlunu tanrıların dağı olan Olmypos’a götürür.
Herakles attığı zehirli oklarıyla devlerin yenilmesini sağlar: O suçluların cezasını verip dünyayı zulümden, kötülüklerden temizlemek istemektedir. Dünyada görülen haksızlıklar, adaletsizlikler, sefalet onu yaralamaktadır. Tanrılar bile onun bazı hareketlerine kızdıkları halde ses çıkarmazlar, bu güçlü kahramandan adeta çekinirlerdi. Hatta bazen onun yardımını bile isterlerdi. Mesela devlerle, tanrılar arasındaki savaşta Herakles Tanrılar tarafını tutarak, onlara yardım etmiş, attığı oklarla devlerin yenilmesini sağlamıştır.
Philoktetes (Herakles’in en yakın arkadaşı), Heraklesin kendisine verdiği zehirli oklarla Troia’lıları yenmesi: Vaktiyle Herakles, Oita dağında, alevler içinde yanarak can verirken, yanından hiç ayırmadığı oklarını, yayını Philoktetes’e bağışlamıştır. Philoktetes kendisine armağan edilen okların, ne harika bir ok olduğunu Yunanlılara göstermek ister. Bir gün, bir ala geyiğe ok atmak isterken dikkatsizlikle, oku kendi ayağına düşürür. Kendini yaralar. Halbuki Herakles’in okları, Lerna bataklığının korkunç yılanı, Hydra’nın kanına batırıldığı için zehirlidir. Bu sebeple, kahraman Philoktetes’in ayağında iyi olmaz, iğrenç bir yara açılır. Bu dayanılmaz iğrenç koku herkesi fena etkiler. Bu yüzden Philoktetes’i Lemmos adasında terk etmek zorunda kalırlar. Philoktetes yıllarca bu ıssız ve çorak adada yaşar.
Akhilleus’un oğlu Neoptolemes ile Odysseus, onu geri getirmek için çok uğraşırlar, dil dökerler. Çünkü Yunanlılar sadece Philoktetes’in Troia’lıları yenebileceğini düşünmektedir. Yunanlılara dargın olan kahraman, sonunda gitmeye karar verir. Philoktetes gemiden iner, çadırlara doğru yürür. Podaleirios adındaki ünlü hekim onun yarasının üstüne şifalı bir merhem koyar. Bu harika ilacın tesiri ile Philoktetes hemen iyi olur. Savaş meydanına gelir. Philoktetes, Herakles’in oklarıyla sağa sola ölüm yağdırır, Troia’lıların saflarını kırıp geçirir. Bu dev kahraman tarafından, atılan zehirli oklarla yananların ve kıvrılanların korkunç feryatlarına bir çare bulmak için gelen “Paris” yayına bir ok koyar ve Philoktetes’e atar. Ok havayı yararak uçar. Fakat Alkmene’nin bu yeni oğluna değmez. Philoktetes yanındaki arkadaşlarından birinin vurulduğunu görünce çok üzülür ve zehirli okunu fırlatır. Islık çalarak uçan ok, (Göktürkler (de) savaşlarda ıslık sesi çıkaran oklar atarlardı. Bu okların çıkardığı sesler, düşman üzerinde ürkütücü bir etki yapar, onların şaşkınlıklarına neden olurdu.[28]) hedefine ulaşır. Gider Paris’in kasığına saplanır. Hydra yılanının korkunç zehri, okun ucundan kanına karışır, kalbini dağlar, bağırsaklarını alevlendirir. Bu acılar ilk karısı bahtsız Oinone’yi ona hatırlatır. O yaraları iyi edecek her türlü merhemi yapabilmektedir.
Paris’i, vaktiyle Helena yüzünden terk ettiği İda dağında herkesten uzak, yalnız başına yaşayan Oinone’nin yanına götürürler. Fakat Oinone onu affetmez. Paris ümitsizliğe kapılır ve İda dağında ruhunu teslim eder.
Odysseus attığı okla işgalcileri ülkesinden kovar: İşgalciler Odysseus’un eşi Penelope’yi almak isterler. Ancak Penelope şart koşar.“ İşte Odysseus’un yayını getirdim . Kim bu yayı bükebilirse ve oku on iki baltanın saplarının birbirine bağlanmasıyla meydana gelen delikten hatasız geçirirse ben onunla evleneceğim”[29] der. İşgalciler yayı germeyi denerler. Fakat hiçbiri başaramaz. Odyssesus dinlenci olarak onları izler. Eumaios ile sığır çobanı Philetios’a dilenci kılığındaki Odysseus kimliğini açıklar. Odysseus ile çoban salona girdikleri zaman talipliler kuvvetli yayı yumuşatmak için yağlayarak ateşe tutarlar. Fakat ne yapsalar yayı bükemezler. Odysseus bir çekişte yayı büker. Oku atar ve on iki baltanın içinden geçirir. Oğlu Telemekhos ile işgalcileri yurdundan kovar. Böylece Odysseus eşi Penelope’ye kavuşur.

B. Türk Mitolojisinde Ok

1.Çubuklarla ve Ok’larla Gelecekten Haber Verme
Belki de varlığı kanıtlamış en eski kehanet aracı söğüt çubuğu ve oktur. Bu kehanet şekli Avrasya göçebelerinin en eski kültürüyle ilişkilidir; Herodotos tarafından da görülmüş ve şöyle dile getirilmiştir: “İskitlerde sayısız kâhin vardır; mesleklerini icra etmek için çok sayıda söğüt çubuğu kullanırlar. Bunu şöyle uygularlar: Ortaya kalın çubuk demetleri getirirler ve bunları yere koyup çözerler; sonra çubukları birbirinin yanına koyarak kehanetlerini yaparlar; aralarında konuşurken de çubukları topluyorlar ve onları tekrar arka arkaya yere koyarlar.” Bir bağ çubuk taşıyan bir erkeği tasvir eden Oxus Hazine’sindeki bir eşya L’Enquéte’de anlatılanlara uymaktadır.
Hunlar da bu kenaheti biliyorlardı ve Ammien Marcellin’in anlatımı Herodotos’unkini hatırlatmaktadır: “Sorgun ağacından yapılmış çubukları demet şeklinde bir araya topluyorlar ve bunların eğri olmamasına dikkat ediyorlar. Daha sonra belirli bazı günlerde bunları birbirinden ayırarak büyü yapıyorlar ve gelecek hakkında bilgi ediniyorlar.” Bu kehanet yöntemi, Nagy’ye göre eski Türklere özgüdür. Bu yöntem, 1000’li yılların başına kadar ortadan kaybolmakta ve sonra da oldukça değişik şekilde tekrar ortaya çıkmaktadır: “Türkler, üç ayrı gruba bölündükten sonra, üç çubuğu havaya atarak kaderlerini öğrenmek istediler: Bu çubuklardan biri güneye düştü ve grubun öncü kısmı Hindistan’a yöneldi, diğeri kuzeybatıya…”vs. Ve ayrıca, “Onlara yetmiş şef kumanda ediyordu; bu şefler bir daire çizdiler ve çevresine sıralandılar, her biri elinde bir çubuk tutuyordu; çubuğu daire içine düşenlerin kral olacağı konusunda anlaştıktan sonra çubukları havaya fırlattılar.”
Moğol tarihi bu temaya büyük bir önem vermiş, ancak çubukları oklarla değiştirmiştir. Cengiz Han’ın atası Alan Ko’a, beş oğlunu topladı, “ve her birine birer tahta ok vererek onu kırmalarını söyledi. Daha sonra beş tahta oku birlikte bağladı ve dedi ki: Bunları kırın. Bunu yapamadılar.” Sonra aşağıdaki konuda uzun bir açıklama yaptı: Birlikten kuvvet doğar. Aynı öykü daha sonraki tarihçilerde de görülmektedir, ancak bunlar da Cengiz Han ve oğullarına mal edilmektedir. Yalnızca Ermeni gezgin Hayton okların tam tamına orada hazır bulunan kişilerin sayısı kadar olduğunu doğru olarak saptamıştır.
Niteliği ve rolü yönünden okun sahibiyle sıkı ilişkileri olan bir nesne olduğu kesindir. Sahibi için öldürür. Öldürmenin sorumluluğu, okun, öldürenin işaretini taşımasını manen zorunlu kılması gibi, öldürenin kime ait olduğunun bilinmesini de maddeten zorunlu kılar. Dolayısıyla Vuhuanlardan beri okun kertikli, boyalı, ucuna tüy takılmış olup olmadığı, badem goncalarıyla, boynuzla, ardıçla veya altınla süslenmiş olup olmadığı ya da İranlılarda olduğu gibi üzerine kazınarak kahramanların ismini taşıyıp taşımadığını görebiliyoruz. Bu sayede ok derhal saptanabilir hale geliyordu; ok’tan türeyen oku- fiili “okumak, öğrenmek” gibi ok da “okunuyordu.” Ok’un insan olduğu veya insanın belirgin bir işareti olduğu düşüncesi, Timuçin ve Camuka’nın “kan kardeşliği” kurmak istediklerinde aşık kemiklerini değiş tokuş etmeleri ve genelde insanın kendi kanının birazını değiş tokuş etmesi gibi oklarını da değiş tokuş etmeleriyle mükemmel bir şekilde dile getirilmiştir. Her ikisi de ruhla sıkı ilişkiler içinde olan kan ile aşık kemiği arasındaki bağ Gizli Tarih’te Cengiz Han’ın doğumu vesilesiyle ortaya konmakta; okla aşık kemiği arasındaki ilişkilerse çağdaş Moğol gelenekleriyle kanıtlanmaktadır. Şöyle ki bu çağdaş geleneklere göre kışın uygulanmakta olan ok atma töreni, oyunun kuralları ve eşlik etme ritüellerinin de kanıtladığı gibi, “tam karşılığı olan “aşık kemiği fırlatma” şeklinde uygulanmaktadır. İşte bu nedenle oklarla kehanette bulunmak veya onları kırmak bir yerde kutsal şeylere hakaret olarak görülebilir ve bunun için aslında yapımı daha tam bitmemiş ok olan çubuklar tercih edilebilir.

2. Fallık Sembolü Olarak Ok
Şaman inançlarına göre ok-yay, Tanrı’nın kötü ruhlarla savaş için şamana verdiği bir silahtır.[30] Altay Şamanları, omuzlarındaki “Dokuz-ok”, (Yebe) ile “Yay”, (Ya) sembollerini hiç eksik etmezlerdi. Onlara göre bu dokuz ok ile yay, “Kudaydan tartkan”, yani “Tanrıdan uzatılan” şeylerdi[31]. Şamanlar davullarına ok-yay resimleri çizerler , böylece Tanrı’nın silahını hep yanlarında gezdirmiş olurlar. Bazı şaman metinlerinden tören zamanlarında şamanların kötü ruhlarla savaşabilmesi için, üzerlerine dokuz sembolik ok, bir de yay astıkları görülür.
Ok-yayla fala bakmak, yağmur yağdırmak, şamanın onunla kamlık etmesi veya onun talihten haber vermesi arkaik Türk düşüncesiyle bağlı bir olaydır. R. Radlov’un “kebed boyunda, öyle bir şamana rastladım ki davul yerine yay kullanıyor, onunla ruhları çağırıyordu” sözleri, daha önceki çağlarda Şamanların kamlık ederken yaydan yararlandıklarını gösteriyor.[32] Ya-bıla deyimi, “yay ile fala baktı, yağmur yağdırdı” anlamına geliyordu[33]. Eski Çağatay edebiyatında da İlm-i yay, “fala bakmak ve yağmur yağdırmak” anlamını karşılayan bir deyim idi[34].
Azerbaycan Türkçesi şivelerinde okçu sözcüğü “bilgiç , efsuncu” anlamını hâlâ korumaktadır. Bu anlam, mitolojik düşünceden kalmıştır. Araştırmacılar, ilk çağlarda şamanların kamlık törenlerini davulla değil, okla gerçekleştirdiklerine dair veriler elde etmişler. Bu veriler, “okçu” sözcüğünü “bilgiç, efsuncu” anlamlarıyla da destekler. Çünkü kamlık etmenin kendisi de bir anlamda efsunla bağlantılı olup bilgiçlik anlamını ifade etmektedir.
Pura, yani Şamanın binip göğe çıktığı atın ruhu, İslamiyet’teki “Burak”a benzemektedir. “Şamanın en kutlu silahının yay ve ok olması; bakır kılıcı, eşik ruhu ve çadırın kapısının doğuya açılması”, Proto-Türk geleneklerinin, en belirgin görüntüleridir:
“Akşam olunca, “keçe bir çadır” kurulur ve kapısı “doğuya” çevrilir. Çadıra bir ağaç dikilir, ağaca göğün 9 katını gösteren, 9 işaret yapılırdı. Açık renkli bir at, kurban edilirdi… Kurban, davulun ruhuna, ateş anası’na sunulurdu. “Ay, Kam, Ay” diye bağırılırdı… Şaman (Kam), eşik ruhuna seslenir, bakır kılıcı, ok ve yayı ile kötü ruhları kovardı… 7. katta aya; 8. katta, güneşe saygı duruşu yapar. 9. katta, Ulu Tanrı ile buluşurdu…”[35].
Ok-yay, evrenbilimle ilgili görüşlerde Ulu Ana’nın ritüel-mitolojik mecazlarından biri sayılır. Yayın, evrensel kadın-ana rahmi gibi mefhumu, okun fallık sembolü olmasının temelini oluşturur. Adının bir anlamı da “ana rahmi” demek olan Umay’ın Türklerin inanışındaki sembolik şekli de küçük ok yaydır. Türk etnik-kültürel sisteminde mitolojik düşünceyle ilgili bir mitolojem olan ok, şaman mitolojisi ve şaman ritüelinde bir kült özelliği taşıyarak önemli bir yer tutmuştur.

3.Rüyada Görülen Ok
Rüyada ok görmek, “düşmana galip gelmeye; oku elinize almanız, güce; okun elinizde kırılması, iş ve mevki kaybına; size ok atılıp bu okun da vücudunuzun herhangi bir yerine saplandığını görmeniz ise, şiddete ve üzüntüye yorumlanır”.[36]
Rüyaların, gelecek olayları haber verdiği genel bir inanıştır. Türkler de rüyalara önem vermiş, ileride gerçekleşecek olaylar hakkında rüyaların birer haberci olduğuna inanmışlardır. Kahinlerin burada da büyük rolleri vardır. Onlar, gelecekteki olayları rüyalarında görürler, Tanrılardan alır, insanlara bildirirlerdi.
Hun-Oğuz Destanı’nda “günlerden bir gün Uluğ Türük rüyasında bir altın yay ve üç gümüş ok gördü. Bu altın yay gün doğusundan ta gün batısına kadar ulaşmıştı ve üç gümüş ok da şimale doğru gidiyordu. Uykudan uyanınca düşte gördüğünü Oğuz Kağan’a anlattı ve dedi ki: Ey kağanım… Tanrı bütün dünyayı senin uruğuna bağışlasın[37].” Burada yay ve oklar monarşinin sembollerini ifade etmektedir. Reşidüddin bunları doğru değerlendirerek şöyle açıklar: “yay hükümdara, ok da onun elçilerine benzer”[38]. Ulu Türük’ün rüyasının kayda değer bir yankısı, Oğuz’un ölümü arifesinde aynı metinde yer almaktadır: Oğuz’un altı oğlu bir av sırasında bir altın yay ile üç gümüş ok buldu ve bunları babalarına getirdiler. Oğuz yayı üçe kırarak parçalarını en büyük üç oğluna verdi ve şunu dedi: “yaya sizlerin olsun; yay gibi okları göğe kadar atın.” Daha sonra üç gümüş oku en küçük üç oğluna verdi ve şunları söyledi: “Yay oku attı; sizler de ok gibi olun[39]”. Daha sonra altın yayı bulanlar Bozok, üç gümüş oku bulanlar Üçok adını alırlar. Bu konu hakkında “tâbilik simgesi olarak ok” bölümünde daha detaylı bilgi verilmiştir.

4. Göğe Ok Atılması
Huan-Huaların yaptıkları gibi Uygurlar da oklarını Göğe doğru göndermektedir. Heu Han Şu, kasırgalarla doğrudan ilgili olmasa da, köpüren yaralar açan ilahi oklardan söz eder. Avrasya’nın bütün bozkırlarında ve Yeni Dünya’nın birçok “ilkel” toplumunda saptanmasına karşın Göğe doğru ok atılması geleneği Çin kökenli olabilir. Bu geleneğin ardından bazı izler bırakarak ortaçağdan sonra gözden düştüğü görülmektedir. Herhalde, o zamanlarda gökgürültüsü, öldürülmesi olanaklı olan, özerk bir canlı varlık şeklinde düşünülmektedir. Gökgürültüsünü hayvanbiçimli ve çoklukla ejderhaya benzer olarak gören Altay toplumlarında ve çağdaş Sibirya’da bu, olağan bir düşünüş tarzıdır. Gökgürültüsünün ejderhaya benzetilmesinin çok eski olma olasılığı vardır. Nitekim yalnızca Selçuklular tarafından değil, aynı zamanda özellikle İsfehan çarşısının kapısı üzerinde insanı andıran bir atın, okunu atmak için başını ejderha başı şeklinde son bulan kuyruğuna doğru döndürdüğü Safevi çağına kadar, burçlar kuşağından tamamıyla ayrı bir konu olarak ele alına Yay burcu ikonografisinin geçerli olduğu İslam dünyasına ait veriler de bunu kanıtlamaktadır.[40]
Mitolojide yıldızlar kozmik Tanrılar arasında sayılır. Özellikle Sümer mitolojisinde (yedi gezegen yıldızdan) çoğu birer Tanrı’dır. Gökte uçan (Şihap) adındaki yıldızlar da, şeytanı kovmak için Tanrılar tarafından atılan oklardır.[41]
Göklerde geçen bu tabiî olaylar da kutsal sayılırdı. Altaylılara göre yıldırım ve şimşek Ülgen’in emrinde olduğu gibi yıldırım ayrıca Tanrı da sayılırdı. Yıldırım hem korkutur, hem de sevilir ve kutlanırdı. Gök gürültüsü, Tanrı arabasını koşturduğu zaman tekerleklerin çıkardığı sesler olduğu gibi, şimşek de Tanrı’nın şeytanlara attığı oklardır. Uygurlar yıldırımın düşmesini beğenirler. Gök gürledikçe bağırıp çağırırlar, göğe doğru ok atarlar.[42]
Anadolu’daki bir inanışa göre, eskilerde güneş tutulduğu zaman ok atarlarmış ve okun gidip saplandığı yerde, büyük bir devin ortaya çıkacağına inanılırmış. [43]
Yahve gücünü fırtına aracılığıyla gösterir; gök gürültüsü onun sesidir ve şimşek Yahve’nin “ateşi” ya da “oklarıdır.”[44]
Eski Türkler Tanrı’nın başlıca silahı saydıkları yıldırımın çakmasını iyiye yorduklarından, yıldırım düştüğü yerde sevinçle dans ederler, mutluluklarını gökyüzüne ok atarak belirtirlerdi. Bir görüşe göre gökyüzüne ok atmak sembolik olarak Tanrı’nın silahını kabul etmek ve O’nu selamlamak anlamını taşıyordu. Bazı araştırmacılar ise gökyüzüne ok atmayı, Şamanizmden kalma eski Türk-Moğol geleneği olarak bilirler ve Şamanların ruhundan yardım istemek olarak yorumlarlar.[45]
Altay ve Sibirya efsanelerinde de, göğe atılıp da Tanrılara giden oklar vardır. Özetleyerek misal verecek olursak:
“Bilinmeyen bir yönden atılan bir ok, Kan-Kaygalak adlı bir genci deler ve kayalıklara saplanır. Çocuk düşünür ki, “ Bu dünyada beni ne bir tanıyan ve ne de yakın bir akrabam vardır. Böyle olduğu halde, bu oku bana kim atabilir!” Böyle düşünürken, bakar ki, okun ucunda yazılmış bir mektup duruyor. Hemen mektubu açar ve okur. Mektubda şöyle yazılıyormuş: “Ben Kaday ülkesinde yaşayan, kula atlı Çes-Mökö’yüm… Benim attığım oku, sakın tutayım, alayım demeyin. Ok yoluna devam etsin ve ta gök atlı, Akırang-Taş’a kadar gitsin… Çocuk mektubu okuduktan sonra da bakar ki, ok yine yoluna devam edip gidiyor[46]…”
Güneş soyundan gelen Şıngız (Çingiz) Han, yayını yukarı attığı zaman güneş, onun yayını havada tutuyordu. Gökte bulunan güneşe ok atma geleneği Moğollarda görülür. Onların geleneğine göre, “oklar, güneşe 4 defa atılırdı.” Göktürklerden önceki Kaoçi Türkleri daha çok, “Yıldırım düştüğü zaman göğe ok atarlardı.”[47]
Şaman davulunda bulunan sembolik oklarla göğe yükselerek Tanrılarla iletişim kurar. Bu sebeple okları da göğe ulaşabilecek yaratıklar dizisinde sınıflandırmamız gerekir. Tahtadan yapıldıkları için ağaçta bulunan kozmik değerleri taşırlar. Uçlarına tüy takılmış haliyle, tüylerini taşıdığı kuşlara eşdeğerdir. Evrenin üst bölgelerine ağaç olarak ve kuş olarak girerler. İnsana ait oldukları için onu kendileriyle birlikte evrenin üst bölgelerine sokarlar. M. Eliade, “yay ve oklar, kozmik uçuşun bir simgesi olmaları açısından… şamanın yükselirken kullandığı düzeneğin bir parçasıdırlar” diyerek bunu belirtmiştir. Bir Şamanın göğe bir ok gibi fırlatıldığından söz eden Samoyedlerde olduğu gibi bu konuda açık seçik örneklere sahibiz. Ayrıca herhangi bir ok atıcısının böyle bir gücü bu denli kolay bir şekilde elde edebileceğine hayret edilebilir. Ancak öldürme hakkının, bu hakkı tabiyeti altında bulunan halka verirken tüm sorumluluğu üstlenen şefe ait olması gibi, ok ve yay da kendi namına kullanılması için
Tanrı tarafından kullarına verilmiş ve aslında ona ait nesnelerdir. Oğuz oğullarına yetkilerini devrettiği zaman, “yayla yapıldığı gibi , sizler okları göğe doğru atacaksınız” der. Tanrı’ya doğru yürüyüş, az veya çok, yukarıya doğru bir yöneliştir. Yaylar ve oklar, Türklerin istilasından sonra, İslam dünyasındaki yeni siyasal gücünün simgesi olarak kullanılacak; iki simge olan yay ve ok ayrılmaz bir bütün haline getirilmiş olacaktır.
Okun, göğe doğru herhangi bir kimse tarafından serbestçe atılıp atılamayacağı konusu pek açık değildir ve belki de Hiung-nularda olduğu gibi “kartalın okçuları”, ayrıcalıklı bir topluluk oluşturmaktadır: “ bu okçuların okları göklerin en yükseğine erişebilen tek bir kuşun tüylerini taşır.” Ancak buna karşın mistik bir bakış açısıyla, tüm bu sihirli maddelerin yaratabileceği varsayımları görebiliriz. Oku çekerken amaç yalnızca ejderhayı kovmak veya yıldırımı öldürmek değildir. Dede Korkut Kitabı, göğe doğru okları fırlatan Nemrut’a çok yer vermektedir. Elbette bu Kuran’dan alınmadır. Ancak Selçuklular ve adılları, istila ettikleri ülkelerin kültürlerinden kendi inançlarına uygun olan yönleri almışlardır. Belki de en eski zamanlardan beri Türkler ve Moğollar, Çinlilerin etkisi altında Göğe doğru ok atışları yapıyorlardı; ve simgenin aslında gerçek olaydan her zaman için daha büyük bir anlam taşıması dolayısıyla Göğü hedeflemek inancıyla evrensel ağaca doğru da ok atıyorlardı.[48]
Dünyanın her yerinde gök gürültüsünün kutsallığıyla ilgili pek çok inanış vardır. “Gök gürültüsü” taşları denilen aslında tarihöncesinden kalma çakmaktaşlarından başka bir şey olmayan taşlar, şimşeği okunun ucu olarak kabul edilir ve bunlara saygı duyulur ve bu taşlar dikkatlice korunur. Yukarı bölgelerden düşen her şey gökyüzünün kutsallığına sahiptir; göktaşlarına, onunla dolu oldukları için saygı gösterilir.[49]

5. Ok’un Kötü Ruhları Kovması
Altaylara göre bir evde körpe çocuklar varsa, onları koruyan görünmez hayırsever ruh “May Ene” de oradadır. Altayların inanışına göre “May Ene”, kırk başlı bir kadın varlıktır. Teleutlar ise “May Ene”yi gümüş saçlı genç bir kadın gibi betimlerlerdi. Çocuğun beşiğinin başına bu ruhun beyaz kumaştan bir resmi, bir de okla yay asılırdı. İnanışa göre “May Ene”, bu yay-ok ile yeni doğmuş çocuğu kötü ruhlardan korurdu. “May Ene” dedikleri bir kumaş parçasına ok bağlıyorlardı. Çocuk sağ salim büyüdüğünde, bu “May Ene” denilen askıyı diğer çocuğun beşiğine asarlardı. Ama çocuk ölürse, bu kumaş parçasını yakıp yerine başka bir parça koyarlardı.
Sibirya Türk halklarının inanışlarına göre ok, çocuğu kötü ruhlardan korurdu. Umay Ana bu okları, çocuklara yakınlaşmak isteyen kötü ruhların üzerine yağdırırdı. Bunun için de körpe çocukların beşiklerinin başından ok asılırdı. Teleutlarda hastalanan çocuğun başının ucuna ok-yay asılırdı. Sagayların inanışında ise bebeklerin yakınına konulan küçük ok-yay, Umay Ruhu’nu temsil ederdi. Umay Ana inancının Azerbaycan Türklerinin mitolojik inanışlarındaki bir şekli olan “Fatma Karı” da belinde ok-yayı olan bir varlık şeklinde düşünülürdü. Halk inanışlarına göre Fatma Ana, okun ucunu gökyüzüne doğru tuttuğunda bolluk olurdu.[50]
Eski Türklerde yeni doğan çocuğu kötü ruhlardan korumak için kötü ruhları memnun etmek amacıyla üç ok hediye edilir. Sagaylarda “Imay Toyu” adlı bir merasim yapılır. Bu merasim, körpe çocuğun iki- üç aylığından başlar ve iki-üç yaşına kadar sürer. Merasimin amacı “Çeek Imay” denilen açgözlü ve doymak bilmeyen varlığı doyurup memnun etmektir. Doğan çocuk erkek ise onun adına üç ok hediye edilir. [51]
Azerbaycan Türklerinin inancına göre, boyu bir karış sakalı yedi karış olan bir cin vardır. İnsan benzeri olan bu cin, göze görünmez. Bu cinin sakalındaki tüylerden her biri, bir oktur.[52]
Kaşgarlı eserinde kötü ruhlardan bir bölüğün “çıwı” adında olduğunu söyler ve şöyle devam eder: “Türklerde şuna inanırlar ki: iki bölük birbiriyle çarpıştığı zaman bu iki bölüğün vilayetlerinde oturan cinler dahi kendi vilayetinin halkını kollamak için çarpışırlar. Cinlerden hangi taraf yenerse onlardan yana çıktığı vilayet halkı da yener. Geceleyin bu cinlerden hangisi kaçarsa onların bulunduğu vilayetin Hakanı da kaçar. Türk askerleri geceleyin cinlerin attıkları oktan korunmak için çadırlarına saklanırlar. Bu, Türkler arasında yaygıdır, görenektir.[53]” Görüldüğü gibi geceleyin eski Türklerde kötü ruhların ok attığına inanılmaktaydı.
Güneş ve Merih’le ilgili somut düşünceler ve simgeler ve özellikle kılıç, ‘Kuzeyli’ göçebelerin (aralarında Türklerde bulunuyordu) bazı alp-tanrılarıyla ilgiliydi. Bunların başlıcası, silahların ve zırhların mucidi sayılıp, kuraklık rüzgarı tanrısı K’ua-fu ile eş tutulan Ch’ih-yo idi. Bu iki kişi, aynı zamanda kuraklık rüzgarı ejderi ve savaş tanrısıyla da ilgili menkıbelerde yer alıyordu. Ch’ih-yo; ejder, öküz ve başka efsanevi hayvanlara benzetiliyor ve kaplan postu giyiyordu. Ch’ih-yo yabancı ırktan bir “gök-oğlu” olarak, Çin’in efsanevi hükümdarı Huang-ti’ye meydan okumuş ve yenilmişti. Ch’ih-yo’nun cesedi bir ağaç olmuş, kesilen başı ise korkutucu bir resim olarak T’ao-t’ieh maskesine ilham vermişti. Bu maske, kurban ayinlerinde kullanılan kazak-ocaklara resmedilirdi. Ch’ih-yo’nun ellerinde ve ayaklarında silahlar tutan ve başında üç oklu taç bulunan temsili de bulunmaktaydı.[54]
Kök Türk döneminden, Türkçe yazılı kaya üzerine resimlerde, okla vurarak, Çu ayinleri tarzında kurban verildiğini gösteren sahneler dikkati çekmektedir.[55]
“Devletin oğulları” denen ve genellikle Çulara bağlı beylerin oğulları olan genç alplar silah kullanmayı, nara atarak bir vuruşta baş kesmeyi, Türkçe kaŋglı denen iki tekerlekli savaş arabalarını sürmeyi, destanları dans şeklinde temsil etmeyi öğrenirler. “Devletin oğulları denen genç alplar, ilkbaharın son ayında (ateş yıldızı görününce), bataklıklardaki çalılar ateşe verip, sürek avına çıkarlardı. Sonbahar ile gök ayini döneminde müzik eşliğinde, ok atma yarışları yapılırdı.[56]
Pi-yung’daki müzik eşliğinde yapılan okçuluk yarışmalarında, eyalet beyleri ve yüksek rütbeli alplar, mahir okçular arasından seçilirdi. Çünkü bu yarışmada müziğin işaret ettiği anda hedefi vurabilmek, yalnız ustalık değil, terbiye doğruluk ve kut nişanesi sayılıyordu. En usta okçu sayılan hükümdar, dört yöne ok atarak, kötü ruhları kovan bir kam görevi de görmekteydi. Hedefi vuranlara kadehle, vuramayanlara boynuzla şarap sunulurdu. [57]
Yaz ve kış dönümündeki ayinlerden sonraki şölenlerde, rütbeler ve onların nişanesi olan elbiseler , davul , ok , yay ve balta; şarap yapma hakkının simgesi olan kadeh gibi işaretler dağıtılıyordu. Bütün bu hediyeler ve bu arada elbiseler , dağıtılan rütbelerin işaretiydi ve şekilleri sınıflandırılmıştır .
Kılıç üzerine ant içilmesi durumu kılıcın aslı bulunduğu kur’u (rütbe kemerini) gerektirmektedir. Nitekim, Hakanî Türkçesinde kur, hem kemer, hem rütbe anlamına geliyordu. Türk kur’u üzerindeki toku/toka’lar (madenî levhalar) tuş’lar (altın veya gümüş levhalar); kur’a bağlı keş (okluk) ve suvluk (mendil veya kese) ile birlikte rütbe işareti oluşturuyordu.[58]
Böylece, sadakat andı içmek ve kur denen askeri kemerle, kılıç veya kama veya sadak kuşanmak gibi, Türk alp kurumuna özgü törenlerin kökeni, Çu dönemine kadar geriye gitmektedir.[59]
Çu ve Türk geleneğine uygun, İbn Bîbî, Selçuklu “deli ve bahadir”lerini palang (kaplan) ile nihang’a (ejder) benzetiyordu. Osmanlı ordusunda da, böyle olağanüstü cesur ve cezbe içinde alplar, kaplan postuyla beliriyordu. Bunlardan deli’ler bazen hem öne, hem arkaya ok çekmekte usta eski alplar gibi börklerine çifte çeleng denen çift kanat takıyordu.[60]
Yine, Kağnılı boylar hakkındaki rivayetlerde, belki atalar ibadeti şeklini alan bir cenaze töreninde, ok veya kargı gibi sivri silahlarla (avda) vurularak kurban edilen geyik ve yabani atların kemiklerinin yakıldığı ve ışık meydana getirdiği kaydedilir.[61]
Çinlilerin Kao-ch’ê ve Ti’e-lê dediği, yüksek tekerlekli kağnılarla göç eden ve 486-540 arasında kağanlık kuran Türk boyları da, ağaç ve yer ibadetiyle ilgili bir ayin yapıyorlardı. Bu ayin ordugâh kurulan veya yeni yurt kabul edilen yer-su ruhuna ibadet ve oradan kötü ruhları kovalamaya özgüydü. Bir Çin kaynağı, V-VI. yüzyıllardaki bir ayinde Kağnılı Türkler akına çıkmadan önce, bir ağızdan narayla ok atarlar (Çular da düşmanı korkutmak ve kötü ruhları kaçırmak için böyle bir ayin düzenlerlerdi) şeklinde bilgi vermektedir.
Sonuç olarak ok, Türk mitolojisinde kutsal bir özellik taşımakta ve şamanın kötü ruhları kovmasında yardımcı olmaktadır.

6. Ok ve Yayın Terazi Burcunu Oluşturması
Terazi burcunun ok ve yaydan oluşması hakkında pek çok rivayet vardır.Bu konuda Altay’da yaşayan Teleüt Türkleri şöyle düşünmektedirler: “Kuguldey adlı bir yiğit, 3 geyik kovalamış. Geyikler, Tanrıya sığınmışlar, 3 yıldız olmuşlar. Yiğidin oklarından biri beyaz, birisi ise kırmızı imiş. Kırmızı yıldız bir geyiği yaraladığından, Kanlı Yıldız demişler…”
Bir Altay Türk destanında: “… Yeryüzünde bir avcı, bütün geyikleri öldürüyormuş. Tanrı avcıyı göğe çekmiş. Avcının yay ve okları, Terazi burcunu oluşturmuşlar…”
Bir Kırgız Türk inancı: “… Avcıların elinden yalnızca “3 dağ tekesi” kurtulabilmiş. Tanrı onları göğe çekmiş. Onlar da Terazi burcunu oluşturmuşlar. Avcıların attıkları oklar da, gökte birer yıldız olmuşlar…”[62]

7. Kozmik Eksen Ok
Ok takılıp gerilmiş yay resimlerinde evrene oldukça benzer bir temsil bulunur: Bunların oluşturduğu yarımküre göğün tepesini oluşturur; ip yeryüzü, ok ise kozmik eksendir. Bu betimlemeye Oğuz-namede rastlanmaktadır. “Adı Uluğ Türük idi. Günlerden bir gün uykuda altın bir yay ve üç gümüş ok gördü. Bu altın yay gün doğusundan ta gün batısına kadar ulaşmıştı ve üç gümüş ok da şimale doğru gidiyordu[63]”. Yani yayın uçlarından biri güneşin doğuşuna, diğeri de batışına temas ediyordu. Günümüzde hayallere neden olan gökkuşağı, aynı zamanda, yeryüzünün geçici bir görünümü ve göğü yeryüzüne götüren “göğün köprüsü” olmuştur.[64] Aynı zamanda dağa yükselerek göğe varılması, ateşin yakılması, okların fırlatılması gibi evrenin tüm ruhlarıyla bir düşünce duygu ortaklığı kurmak söz konusudur.[65]
Gökkuşağı, Yahsu Su vadisinde yaşayan Taciklerin inanışlarında avdan geri dönmüş “Baba Kamber’in astığı yay” olarak düşünülürmüş. Bu Türkmenlerin mitolojik inanışlarında izleri kalmış olan “Baba Kamber” motifiyle gökkuşağı arasındaki bağlantı bakımından ilginç bir veri niteliğindedir. Ortaçağ kitaplarının bazılarında, örneğin El Bakuvî’nin “Abidelerin Özeti”nde gökkuşağı görüldüğü zaman, Oğuzların sevinip çığlık attıkları ve bayram havasına büründükleri yazılır. Dağıstan Tekeremeleri ise gökkuşağını “Karı Ninenin ok yayı” diye adlandırırlardı.
Azerbaycan Türklerinin “Karı Nine Yayı” ile ilgili inanışlarına göre de “Fatma Karı” yayın ucunu gökyüzüne doğru tuttuğunda bolluk, yeryüzüne tuttuğunda ise kıtlık olurmuş. Gökkuşağı, Türk halklarından bazılarında kılıçla, bazılarında şafakla, bazılarında ise “Karı Kuşağı” ile kıyaslanmıştır. Anadolu Türklerinde “Gökkuşağı”; Hakaslarda “Tigir Huri” ve “Kügürt Çolı” (gök gürültüsünün yolu); Kırgızlarda “Asmandağı Jaa” (gökyüzündeki yay); Başkurtlarda “Yeygor”; Karaçay-Balkanlarda “Can Kılıcı”; Karakalpaklarda “Heziret Eliydin Kılışı” (Hazreti Ali’nin Kılıcı); Özbeklerde “Uk-Yay”(ok-yay); Kumuklarda “Enem Jaya” (Karı Nine’nin Yayı); Tatar dilinde ise “ Karı Nine’nin Ok Yayı” ve benzer adlarını taşımıştır. Bu adlar Dağıstan Tekeremelerindeki “Karı Nine’nin Ok Yayı” ve benzer ifadelerle benzerlik göstermektedir. [66]
Okun kozmik bir eksen olarak yükselme mitlerinde de mevcuttur. Örneğin; “Okyanusya’da çok yaygın olarak anlatılan bir mite göre, kahraman, göğe, “ok zincirine” tırmanarak çıkar, yani ilk oku gök kubbeye atar, ikinci oku ilk okun arkasına saplar böylece yer ve gök arasında oklardan oluşan bir zincir kurar. Bir iple göğe yükselmek Okyanusya’da, Afrika’da, Güney Amerika’da, Kuzey Amerika’da çok bilinen bir temadır.”[67]

8. Erkeklik Sembolü Olarak Ok
Bugün pek çok ilkel halk, hâlâ toprağın daha bereketli olması için üreme organlarının tasvirlerinden oluşan pek çok muska kullanmaktadır. Avusturalyalılar, çok ilginç bir üreme ayinine sahiptirler: erkeklik organı gibi tuttukları oklarla, kadınların üreme organın benzer bir çukurun etrafında dans ederler; sonunda toprağa sopalar dikerler. [68] Böylece toprağın daha çok bereketleneceğine inanırlar.

II.TÜRK TARİH VE DESTANLARINDA OK

A. Türk Tarihinde Ok
1.Tâbilik Simgesi Olarak Ok
Bir siyasî birliğe dahil olmuş boya “ok” deniyordu[69]. Oğuz-nâmelerde (destan ve salnâme) “el” sisteminin idarî yönetiminden poetik şekilde yay-ok haber veriyor. Göktürkler hakkında geniş malumat veren Çin kaynaklarında görüldüğü gibi kağanlığın idari sistemi oklu sistem adlanıyor[70]. Orhun Kitabeleri’nde “on ok budun”, “on ok eli” ifadeleri eşit anlamlı ifadeler olarakj kullanılmıştır. Bu ifade on oklu, yani on kabileden oluşan idarî sistemdir. Bu sistemin gelişmiş şekli Oğuz Yabgu devletinde olmuştur. Bunun etkisiyle Oğuzlar tuğralarına yay, ok resmi çiziyorlardı[71]. Selçuklu hükümdarlarının yazdıkları nâmelerde kağıdın üst kısımlarında yay ve ok remizleriyle işaret koydukları bilinmektedir.[72] Tarihî kaynaklarda belli olduğu gibi Selçuk Cihan Devleti’nin kurucularından biri Tuğrul Bey, 1038’de Nişapur’a giderken kolunda gerilmiş yay, belinde ise üç ok varmış[73]. Bu yay ve üç ok eski anane olup Oğuzların ceddi Oğuz Kağan’a dayanmaktadır. Yay, oku attığı için üstünlüğü, hakimiyeti yani hakanlığı, ok da yay tarafından gönderildiğinden dolayı hakana bağlı olmayı ifade etmektedir.
Oğuzlar onikiye ayrılmış, Bozok Üçok îdarî sisteminden yaralamışlardır. Göktürkler, kurdun on oğlundan türemişler ve beş sağ, beş sol olmak üzere devleti on oklu îdarî sisteme tâbi tutmuşlardır (Beş Fulu boyu, beş de Nuşepi boyu. Maalesef bu isimler Çin kaynaklarındaki isimler[74]). Diğer Türk devletlerinde bu harbî inzibati bölüm dört, altı, oniki, onaltı vb. ibaretti. II. Göktürk Kağanlığı döneminde Oğuzların etkisiyle oniki oklu îdarî sisteme geçildi. Önce kabile, soy anlamlarını bildiren “ok” kelimesi Göktürk’lerden harbî, inzibatî anlam taşımaya başladı. Her bir boy, savaş döneminde bir tümen (on binlik) asker çıkartıyordu. Dede Korkut Kitabı’nda yirmidört sancak beyinin kendi asker birimleri ile savaşa katılmaları birkaç boyda vardı. Mesela, Kazılık Koca-oğlu Yeğenek Boyunda Bayındır Han’ın emri ile yirmidört sancak beyi genç Yeğenek’e yardıma koşarlar. Bunlardan bazılarını isimleri şunlardır: Kıyan Selçuk-oğlu Dündar, Eylek Koca-oğlu Dönebilmez Dölek Evren, Yağrıncı-oğlu Elalmış, Doğsun-oğlu Rüstem, Deli Evren, Soğan Sarı.
Oğuz abidelerinden alınmış epik malumat , tarihî , etnografik bilgilerle tamamlanır. Sağ-sol veya merkez-dış bölümüne dayalı Türk ve Moğol devletleri harbî demokratik tipliydi. Bu tip devletin başında kağan, ordunun başında tekin veya şad, inzibatî idarî sistemlerinin başında beyler, sağ-sol kanada hükümdar sülasinden olanlar başçılık ediyordu.
Dede Korkut Oğuznameleri’nde Bamsı Beyrek’in sağında kardeşi Kara Güne başta olmakla, İç Oğuz Beyleri, solunda dayısı Aruz başta olmak üzere Taş Oğuz Beyleri, önünde oğlu Uruz oturuyor . İnaklar kapıda ayakta duruyorlar. İdarî işlerde hiç şüphesiz bin kavim başları, ordunun sağ kolunda komutanlık yapan Kıyan Selçuk oğlu Delü Dondar ve sol kol komutanı Kara Güne oğlu Kara Budak da iştirak ediyorlardı. Hem Oğuz Kağan Destanı, hem de Dede Korkut Kitabı’nda tasvir edilen devlet atlı göçebe kültürüne dayalı devlettir. Dede Korkut’ta böyledir. Buradaki devlet göçebelikten yerleşikliğe, Tanrıçalıktan İslam’a geçen devlet tipidir. Oğuz Kağan’da fütuhat yapan, cihan devleti mefkuresini yaşatan kahraman tipi Alp’tir. Dede Korkut’ta sınırlı bir coğrafî bölge söz konusudur ve Oğuzların amacı kafir baskınlarının karşısına almak, onları hak dine sokmaktır. Bu tarihî misyonu üstüne alan kahraman tipi Alp Eren’dir. [75]
Destanda Oğuz Kağan , “Yay oku attı; sizler de ok gibi olun[76]” demekle devletin sol kanadında yerleştirdiği Üçokları (üç gümüş ok bulanlar), Bozoklara (altın yay bulanlar) tâbi ettirir. Bu büyük küçük prensipli idarî sistemdir. Dede Korkut Oğuz-nâmeleri’nde bu prensip bozulmuştur ve Üçoklar merkeze taşınmaları dolayısıyla yönetici fonksiyonunu üstlenmişler (yani Bayındırlarla Salurlar hakimiyeti ele geçirmişler) , aksine Bozoklar tâbî durumdadırlar. Diğer taraftan Bozokların Taş Oğuz, Üçokların İç Oğuz adlanmaları tarihî adaletsizlik olup, töreye aykırı düşüyor .

2.Ok İle İdarî Yöneticinin (Hükümdarın) Belirlenmesi
Haçlı seferlerinden kalma bir belge şunu anlatır: “Başlarını seçmek için (Türkler) kabilelerinden her biri bir ok getiren yüz kişi arasından en soylularını seçtiler. Yüz ok bir bağ halinde bir araya toplandı. Bir çocuğun bu oklardan birini fırlatacağı ve şefin, fırlatılan okun üzerinde ismi yazılı olan kabileden seçileceği konusunda aralarında anlaşmaya vardılar.” Daha karmaşık olan diğer bir öykü Joinville tarafından anlatılmaktadır: “Hükümdar seçme yöntemini onlara öğretti ve onlar da ona inandılar. Hükümdarı seçmek için şöyle bir yöntem hazırlandı ki, buna göre, varolan elliiki kuşaktan (=kabile) her biri, kendisine sahibinin imzasını taşıyan bir ok getirecekti; ve herkesin onayıyla bu 52 ok beş yaşındaki bir çocuğun önüne konacaktı; ve çocuğun ilk olarak seçeceği ok kralın çıkacağı kabileyi belirleyecekti…” Bu durumda ok demetinin yerini Türk-Moğol topluluklarında son derece tılsımlı bir eşya olan sadak almaktadır, çünkü her türlü eşya kümesi gibi, içerdiği okların gücünü bir araya toplamak tadır.[77]

B. Türk Destanlarında Ok
1.Kahramanın Yayı ve Oku Yardımıyla ilk Kahramanlığını Göstermesi
Oğuz Kağan ilk kahramanlığını göstermede ok ve yaydan faydalanmıştır.Gergedanın leşini yiyen ala doğanı yayı ile attığı bir okla öldürdüğü gibi kendi kendine: “(Gergedan) geyiği yedi, ayıyı yedi. Kargım onu öldürdü; demir olsa (olduğu için). Gergedanı ala doğan yedi, okun onu öldürdü; bakır olsa (olduğu için) dedi[78]”. Oğuz Kağan’ın bu sözlerle anlatmak istediği düşünce, ok ile sağladığı başarıdır.
Kimi destanlarda kahraman ilk kahramanlığını okuyla babasını öldürerek gösterir:
…Mete bundan sonra vızlayan bir ok icat etti ve askerlerini talim ettirmeye başladı. (Tamamen atlı olan) askerlerine, nereye ok atma emredilirse, hemen oraya dönüp ok atmalarını emretti. Kim bunu yapmaz (veya hafifçe tereddüt geçirirse), hemen onun başının kesileceğini de ilân etti. Ayrıca avda da, (Mete’nin) vızlayan okunun hangi yöne gittiğine (herkes dikkat edecekti). Vızlayan okun gittiği hedefe, (Mete ile birlikte) ok atmayanların da, hemence başları kesilecekti. (Bir ara) Mete dönmüş ve kendisinin meşhur aygırının karnına, bir vızlayan ok atmıştı. Kendisi ile beraber aynı anda ok atmayanların da, başlarını (hemen oracıkta) kestirmişti.Mete, (sonra da) kendisinin çok sevdiği karısına ok atmıştı. Askerlerin bazıları duralamış ve Hatuna ok atmağa cesaret edememişlerdi. Mete (duralayıp, ok atmayanları da tespit etmiş) ve başlarını hemen orada kestirmişti. (Artık askerler disipline alışmış ve her şeyi öğrenmişlerdi). Mete, askerleri ile bir ara ava çıktı. (Askerlerini tecrübe etmek için), vızlayan okunu, kendisinin güzel başka bir atına attı. Askerler de, bir kişi bile geri kalmaksızın, ata ok atıp vurdular. Mete artık, askerlerinin talim ve terbiyede iyi bir kıvama geldiklerini anlamıştı.
Mete günün birinde, babası Tuman ile beraber ava çıktı. Mete, vızlayan okunu babası Tuman’a atınca, askerler de aynı anda onu takip ettiler. (Tuman’ı delik deşik edip) öldürdüler. Mete, bundan sonra da, üvey annesi ile üvey kardeşini ortadan kaldırdı. ( Babasının ve üvey annesinin) tarafını tutan vezirlerle büyük memurların da hepsini öldürdü ve kendisini İmparator (Şan-yü) ilân etti.[79]

Bazı destanlarda oğul babayı öldürdüğü (Mete’nin babası Tuman’ı öldürmesi) gibi, bazen babanın oğlunu öldürdüğü de görülür. Tıpkı Dirse Han’ın oğlu Boğaç Han’ı okuyla öldürmesi gibi:
Dirse Han’ın kırk namerdinin birkaçı Dirse Han oğlu Boğaç Han’ın yanına gelir. Baban, geyikleri kovsun, getirsin, benim önüme tepelesin. Oğlumun at seğirdişini, kılıç çalışını, ok atışını göreyim, sevineyim, kıvanayım,güveneyim diyor, dediler... Boğaç Han onların dediğini yapar. Kırk namert bunu görünce “görür müsün oğlanı? Yazıda yabanda geyiği kovar, senin önüne getirir, geyiğe atarken okla seni vurur, öldürür. Oğlun seni öldürmeden sen oğlunu öldüregörsen-e, dediler.
Oğlan geyiği kovarken babasının önünden gelip giderdi. Dirse Han, kirişli kurt-sinirli sert yayını eline aldı. Özengi kalkıp sıkı çekti. Oğlanı iki küreğinin arasından vurdu, çıktı, yıktı. Ok dokundu, alca kanı şorladı, koynu doldu. Oğlan bidevi atının boynunu kucakladı, yere düştü.[80]

2. Kahramanın Ok Yardımıyla Üstünlüğünü Kanıtlaması
Konuya destan kavramını ortaya koyarak başlamak yerinde olacaktır. Destan “ana teması bir bireyin, ailenin ve topluluğun şahsında, toplumun, kendini inşa etmek istediği değerler adına giriştiği bir varoluş mücadelesi”[81]dir.
Destan çerçevesinde ok ve yay kişide üstünlüğü tanıtan birer vasıtadır. Ayrıca hukukî bir sembol, savunma ve saldırı silahıdır. Bamsı Beyrek Destan’ında Beyrek attığı okun hedefi bulması sayesinde Yalancı-oğlu Yalancuk’tan üstünlüğü kanıtlanır:
Bamsı Beyrek, tanımadığı fakat daha önce beşik kertmesiyle kendisine sözlü olan Banu Çiçek ile Banu Çiçek’in yaylasında karşılaşır. Banu Çiçek Beyrek’in gücünü kişiliğini ölçmek, anlamak ister. Onunla bazı savaş oyunları yapar. Bu oyunların birisi de ok atmaktır. Kızdan daha uzağa ok atan Beyrek’in üstünlüğü kabul edilir.[82]
Beyrek Bayburt Hisarından kaçarak Oğuz iline bir ozan kıyafetinde geldiğinde düğün için şölen yapan Oğuz Alp’larının, ok atıştıklarını görür.Beyrek nişanlısı Banu Çiçek’i almak isteyen Yalancı-oğlu Yalancuk’u alaya alır. Ozan kıyafetinde olan Beyrek’e kızan Yaltacuk, hemen kendi yayını ve okunu ona vererek nişan almasını söyler. Beyrek eline aldığı yayı kabzasından iki parçaya ayırır. Bu hal Beyrek’in üstünlüğünü, Yaltacuk’un da güçsüzlüğünü ifade eder. Duruma kızan Yaltacuk, Bay Püre’nin otağında bulunan Beyrek’in yayını getirterek ona verir. “Beyrek sizin aşkınıza çekeyim yayı, atayım oku” der. Attığı okla güveyinin yüzüğünü parçalar.[83]

3. Kahramanın Ok Yarışı ve Diğer Yarışlarla İmtihan Edilmesi
Dede Korkut Kitabı’nda kadın ve erkek eşit koşullarda yetiştirilir. Kadın erkek gibi ok atmayı, ata binmeyi, av avlamayı, savaşmayı öğrenir. Aynı zamanda eşlerin birbirini seçme özgürlüğü vardır. Burada eşler karşı karşıya gelirler ve dönemin koşullarına uygun yarışırlar. Bamsı Beyrek Hikayesi’nde Kam Püre oğlu Bamsı Beyrek, Bay Bican’ın kızı Banı Çiçek’le karşılaşır. Kız kimliğini gizler, “beni yenersen, onu da yenersin” der. Yarışırlar. At yarıştırırlar, ok atarlar, en sonunda güreş tutarlar. Oğlan kızı güçlükle yener, nişan yüzüğünü parmağına geçirir.

4. Ok ile Gerdek Yerinin Belirlenmesi
Oğuzlarda evlenecek olan yiğit bir ok atar. Okun düştüğü yere gerdek odası kurulur. Bu geleneği Dede Korkut Destanlarında görmekteyiz. Kam Püre Bey-oğlu Bamsı Beyrek Destanında “Oğuz zamanında töre bu idi ki bir yiğit evlense ok atardı, ok nereye düşerse orada gerdek dikerdi. Beyrek Han da okunu attı, dibine gerdeğini dikti.[84]” sözünden bu geleneği anlamaktayız. Yine bu destanın son bölümünde “otuz dokuz kız talihli talihine birer ok atar, otuz dokuz yiğit okunun ardından gider.[85]” Düğünlerde ok atımıyla ilgili bir başka gelenek daha vardır. Düğün günü, damat adayının gelin evine ok atması, oğlan tarafının gelini götürmeye geldiğinin bir göstergesidir.

5. Değerli Bir Hediye Olarak Ok
Dede Korkut destanlarında Bay Püre’nin bezirganları uzak yerlerden Oğuz iline döndüklerinde Bay Püre’nin oğlu Beyrek’e getirdikleri hediyeler arasında en kıymetlisi deniz kulu boz aygır ile ak-tozlu yaydır[86]. Bu hal Oğuzlar arasında at ve yayın değerini anlatmaktadır. Bu değer ise, Alp’in başarıya yükselmesinde at, yay, okun savunma ve saldırı silahı oluşundan ileri gelmektedir.
Maaday-Kara Destanında yaşlı kadın Maaday-Kara’ya doksan iki kanatlı kanlı bir temren armağan eder:
Altmış iki çıkıntılı
Ak bir yay verdi.
Bu da aılp sırtına vurdu.
Yetmiş iki çentikli
Demir bir yay verdi
Bu da alıp sırtına yükledi
Doksan iki kanatlı
Kanlı bir temren verdi
Alıp torbasına koydu(2334)[87]

6. Ok’un Gökyüzünde Yıldız Olması
Maaday-Kara Destanında Kögüdey-Mergen eşi Altın-Küskü ile birlikte yıldız olup uçar, Kögüdey-Mergen’in kanlı oku da gökyüzünde kırmızı bir yıldız olur:
Namlı şanlı kögüdey-Mergen
Kendine eş diye aldığı
Altın-Küskü ile birlikte
Yıldız olup uçtu.
…
Üç Maral dedikleri yıldızlar var,
Üç Maral’ın üstünde
Tek başına duran kırmızı bir yıldız var.
Kögüdey-Mergen bahadırın
Maralın karnını yardığı
Kanlı oku işte o, diyorlar.(7733)[88]
Mitler kutsalın hikayeleridir ve mitlerde “ok” kutsaldır. Okun, Tanrı’nın kötü ruhlarla savaşması için şamana verdiği bir silah olduğuna, yeni doğan çocuğun beşiğinin başına asılarak, onu kötülüklerden koruduğuna inanılması bize “ok”un kutsiyetini göstermektedir. Ancak bu kutsiyet destanlarda kaybolur ve “ok” bir silah olarak karşımıza çıkar. Bunu şu şekilde örneklendirebiliriz:
Kırk yiğit ver her şeyi ile
Kemer, ok, sarı yay ile
Cığalı, taçlı kuş ile
At sürsem, ak otağına[89]
Mürzemmet anlattı: Ey Şahım, bana kurt yürekli, koç gönüllü, yılan dilli, yolbars elli, kırk yiğidi seçip ver. Onlar, “tut” denildiğinde “uçan”, “vur” denildiğinde “öldüren” yiğitlerden olsun. Lat müyesser ederse, beyleri bağlayıp getiririm, dedi. Ondan sonra, her bin yiğidin içinden bir yiğidi seçti. Onları zırh, kalkan, sarı yay, kemer oku ile donatıp hazırladılar. Sonra Mürzemmet’i, Cezayir topuyla yolcu ettiler.[90]
Kahraman küçük yaşta silah kullanmayı öğrenir, onu arkadaşı yapar, yanından hiç ayırmaz. Çünkü kahramanı düşmanlarından koruyacak tek yardımcısı silahıdır:
Yiğitleri vardır, altın kalkanlı,
Hepsinin azığı şekerli, ballı,
Aslını sorarsan, Oklu, Balkanlı,
Bozoğlan dayıma sen haber götür.[91]

Türk destanlarında ok kahramanın yiğitliğini, gücünü, kuvvetini gösteren bir simge olarak karşımıza çıkmaktadır:
Ködügey-Mergen bahadır delikanlı
İki kürek kemiğini bitiştirip
Okunu yaylandırıp çekti.
Sabah çekip akşamı bekledi,
Akşam çekip sabahı bekledi.
Yüz korkusuz pehlivanı
Kırıp geçirecek temreni saldı.
Okun başından ateş çıktı,
Parmağından kıvılcım çıktı.
Gökyüzü derinlerinden yankılandı,
Altaylar aksiseda verdi.
Attığı okla yer sarsıldı,
Altaylar sallandı.
Bahadır delikanlının attığı ok
Doksan iki kanatlı, kanlı temren
Üç dişi maraldan ortadakinin
Karnını deşip geçti.(4503)[92]

Birbirine eş yetmiş boz tavşan,
…
Tek bir kamış ok ile,
Peş peşe hepsini vurdu.
…
doksan maral, hep alaca
otluyordu orada.
“Ay”diye bağırdı,
Sıraya girip doğruldular.
Kaburgadan yayı gerip
Kamış oku fırlattı.
Hepsi birer ödül, doksan maralı yüreğinden
Delip yere düşürdü.(1883)[93]

Alp Saaday ve Picen Arığ,
Kılıçla vurup, öldürmüşler.
Önceden talan edilmeyen büyük ülke,
O zaman yağmalanmış.
Büyük aygırları, öbür aygırların naklini
Engelleyerek, dört nala koşan,
Büyük aygırları,
Okla vurup öldürmüşler.[94]

Hulatay sadağı kapıp, yayını çıkarmış,
Okluğunu kapıp, okunu çıkarmış,
Oku yaya koyup, yayı gerip çekmiş.
Koşturarak oku atmış.
Kara Küren adlı kısrak geriye sıçramış
Ok kaburgasının tüylerini sıyırıp geçmiş.
Kara Küren adlı kısrak şaha kalkmış.
Yiğidin silüeti uzakta kayboluvermiş.[95]

Destanlarda kahramanlar o kadar güçlüdürler ki attıkları oklar yerin yedi kat tabakasını delip geçer:
Yedi dağın dibine
Gelene kadar bekledi.
Onları ben vurmayacağım, dedi,
Kanlı temren vuracak, dedi,
Onları ben yıkmayacağım, dedi,
Kamış okum yıkacak, dedi.
Yedi kara kurdun
Çıplak koltuk altını nişan alıp
Kaburgadan yayını çekti,
Telini gerdi,
Kamış okunu fırlattı.
Okun ucundan ateş çıktı,
Baş parmağından kıvılcım kaçıldı.
Attığı okla yer sarsıldı,
Altaylar titredi.
Kaburgadan yay çatırdadı,
Tam ortasından kırılıverdi.
Kamış ok vınladı,
Yedi kara kurdun
Çıplak koltuk altından giriverdi.
Yedi kara dağı
Tam ortasından delip
Yerin yedi tabakasından geçip,
Yeri ayakta tutan zehir sarısı denize
Düşüp için için kaynattı.(2042)[96]

Yiğitlerin attığı oklar dağları aşar:
Ava çıkıp kulana atan,
Attığı oku dağdan aşan,
Sedâsı yurdu tutan,
Şöyle yiğitlerim kaldı.[97]

Türk kahramanı Alpamış, gençliğinde ok talimleri yaptığı için, ok atmada mahirdir. Bir gün Alpamış, Kalmuklarla savaşa girer. Bu sırada Aksara adındaki dağın tepesini bir ok atarak uçurur.
Maaday-Kara’nın attığı okla yer sallanır, Altay sarsılır:
Maaday-Kara
Yüz çentikli yayını gerip
Çekip attı demir uçlu oku.
Atılan okla yer sallandı
Altay sarsıldı
Yiğidin attığı ok
Yetmiş dağın ötesinde ak donlu bu yılkılının
Alev gibi ak donlu aygırının
Açık boz tayını
Çıplak koltuk altından geçti.(826)[98]

Eskiden kamıştan yapılan oklar kullanılırdı. Bu okların boyu kısa olurdu; ancak çok uzağa giderlerdi. Bu kamış okları Maaday-Kara Destanında görmekteyiz:
“Bana bir ok yay yapıver
Nineciğim”dedi.
Yaşlı kadın ayağa kalktı,
Kaburgadan yay yaptı,
Kısa kamışlardan ok düzdü,
Alıp yavrusuna uzattı.(1888)[99]
Türklerde ok yarışlarının puta atma, darb vurma, menzil atışı ve kabağa ok atma gibi çeşitleri vardır. Yusuf Bey - Ahmet Bey Destanı’nda düğün eğlencesinde iyi silah kullananlar -ok yarışının bir türü olan- kabağa ok atışı yapmaktadırlar:
Beyler şeyhten izin alıp yollarına devam ettiler. Düğün evine geldiklerinde, üç yüz koyun, yüz sığır, otuz devenin kesilmiş olduğunu, aşçıların dörtyüz deve yükü pirinç ile bu etleri pişirdiklerini gördüler. Düğünde iyi silah kullananlar altın kabağa nişan alıp (ok) atıyor; pehlivanlar güreş tutuyor; yiğitler ok-kestirme geçiyor; bir kısım gençler de gökbörü oyunu oynuyorlardı.[100]
Destanlarda kahramanın vücut yapısı iri tasvir edilir. Yusuf Bey-Ahmet Bey Destanı’nda Hazma Mirşep’in parmakları yayının okuna benzetilmektedir:
Hazma Mirşep, derhâl kürkünün eteğini beline sıkıştırıp, kalpağını giyip, kapı eşiği gibi kalın bilekleriyle, yayının oku gibi olan parmaklarıyla, soku gibi ensesiyle, atın toynağından daha büyük olan iri tırnaklı ayaklarını çıkartarak koşuverdi. [101]
Destanlarda kahramanın en önemli yardımcılarından biri de atı’dır. Altın Arığ Destanı’nda “atılan ok gibi” deyimi atın ne kadar hızlı olduğunu belirtmek için kullanılmıştır:
Altı kanatlı ala yılan
Önden çıkmasın Ak dağa
Koşabilirsen koş Ak-Boz!
Yedi kanatlı ala yılan
Önce çıkmasın, Ak dağa,
Koşabilirsen koş, Ak-Boz’um!
Halkımız için azaplar çekip,
Öleceğiz, Ak-Boz.
Yurdumuz için acılar çekip,
Öleceğiz, Ak-Boz.
Altın yeleli Ak-Boz,
Bütün gücüyle koşmaktadır
Atılan ok gibi fırlamaktadır.[102]

III. TÜRK KÜLTÜRÜNDE SEMBOL OLARAK OK

A. Ok’un Davet Sembolü Olması
Tarih boyunca, Türk devletini idare eden hükümdarlar, herhangi bir meseleden dolayı, devlete bağlı devletleri, kendi kabilelerini ve diğer Türk boylarını toplamak istedikleri zaman, anılan gruplara “ok” göndermekte idiler. “Ok”u alan topluluk da, davete icabet ederdi. Yalnız ok göndermek olayını, bir tek davet etmek motifi ile açıklayamayız. Çünkü, “ok”un Türk hukukunda da önemli bir yeri vardır. Şöyle ki, -önceki konularda belirttiğimiz gibi- tâbilik statüsünün en bariz öğelerinden birisi de “ok”tur. Yani ok aynı zaman da hakimiyet sembolüdür.
Hun ve Göktürk Hakanları, kabilelerini harp veya başka bir sebeple bir yere toplamak istediklerinde, onlara “ok” gönderiyorlardı. Bu hareket onları davet etmek manasına geliyordu.
Türk kabilelerini davet etmek için, onlara ok gönderilmesi geleneğinin varlığını Göktürk (Orhun, Ötügen) abidelerinde de görmekteyiz. Nitekim Bilge Kağan Yazıtındaki (735) şu ifadelere bakalım. “Otuz yaşıma Bış Balık tapa süledim. Alyı yolı süngüştüm… Okıgalı ketli. Biş Balık anın üçün ozdu.” (Otuz yaşında Beş Balık’a doğru ordu sevkettim. Altı defa savaştım… Çağırmak için geldi. Beş Balık onun için kurtuldu. Parçada okuduğumuz “okıgalı kelti” sözü “okunmuş ok gönderilmiş olanlar, çağrılan imdat kuvvetleri” geldi manasındadır.
Uygur Türkçesinde de, “ok” kelimesinden çeşitli eklerle türetilen okımak, okışmak , okunç sözleri, davet etmek lafzını karşılamaktadır.
Gazneliler döneminde gördüğümüz şu olayda mevzumuzla alakalıdır: Gazneli Mahmut, Selçuklu ailesinden İsrail’i yanında rehin olarak bulundurduğu sırada, bir konuşma esnasında “Horasan’da Selçukluların yardımına lüzum görürse, onlardan ne kadar kuvvet alabileceğini sordu.” İsrail okluğundan üç ok çıkarıp “birincisini Horasan’a gönderdiği takdirde yüzbin, bu kafi gelmezse, ikincisini Balhana yolladığı takdirde ellibin ve nihayet üçüncüsünü Türkistan’a yolladığı takdirde ikiyüz bin kişilik süvari kuvvetinin gelip yetişeceğini söyledi.”
Hunlardan itibaren ok’un davet sembolü olarak kullanılması geleneğinin, ilk beylikler döneminde de devam ettiğini, şu örnekle gösterebiliriz. Artuklu Beyi Rükneddin Davut Bin Sokman (1108-1144) da, lüzum gördüğü zaman Türkmen boylarına “ok” gönderirdi. Bu mevzuda İbn’ül Esir şöyle der: “Davud’un Türkmenler üzerinde nüfuz ve şöhreti o kadar büyük idi ki, kabile reislerine ok yolladığı zaman, bütün eli silah tutanlar, onun bayrakları altında toplanır. Zira, onlar bunu mukaddes bir vazife bilirlerdi.
Harzimşahların ünlü hükümdarı Celaleddin Harizmşah da, seferberlik kararını alınca, ordusunun ileri gelenlerine, yani han, melik, emir ve pehlivanlara ve bazen de çavuşlara kırmızı oklar yolluyordu. Kırmızı oku alan kuvvet kumandanı askerleri ile derhal sultana katılıyordu. Çavuş oku denilen ve ses çıkaran bu oklar, çıkarılan sesin özelliğine göre haberleşme aracı olarak da kullanılırdı.[103]
Bilindiği üzere Türk kavimlerinde şimşekli havalarda göğe ok atmak bir gelenekti. Bizce bu gelenek, Tanrıya haber gönderilmesi amacıyla yapılmaktaydı. Şamanlar, “Ateş Tanrısı’nı çağırmak için ilahiler okuyorlardı. Bundan sonra saraya yapılan törende, Hıtay İmparatoru, (göğe) iki tane ok atıyordu. (Ondan sonra) ateş yakılıyordu…” Buradaki ateş ve ok atma da Tanrıyla haberleşme gibi gözükmektedir.
Eski Türkçe metinlerde, davet etmek manasını karşılayan ve Türk dilinin yadigarları olan kelimelere rastlamaktayız. Bu sözler ok isim köküne, çeşitli kelime yapma ekleri, ilave edilerek türetilmişlerdir. Mesela, Yusuf Has Hacib’in ünlü eseri Kutadgu Bilig’de okı, okçı, okığçı, okıt, okıtçı [104]sözlerine rastlamaktayız. Nitekim, aşağıdaki beyitte de, bunu görebiliriz:
“Okığçı kelirge onungu kerek
uzun yol yorırka itüngü kerek”
(1473)[105]
Yine Kaşgarlı Mahmud’un yazdığı Divanü lügat-it Türk’te iddiamızla ilgili olan okımak[106] sözü davet etmek manasındadır.
Eski Anadolu eserlerinde de ok isim köküne çeşitli ekler getirilerek yapılan ve davet etmek manasına kullanılan oku , okudu, okudular vb. sözlere rastlamaktayız. Dede Korkut’tan örnek verecek olursak :
“Bay Püre Big aydur. Oğul kalın Oğuz Biğlerini odamıza ohıyalım, niçe maslahat görürler ise ana göre iş idelüm dedi…
Yalın Oğuz Biğlerini hep ohudılar, odalarına getürdüler, ağır konuk eylediler”.
Başka bir eserden örnek verelim. Dastanı Ahmet Harami adlı eserde konuyla alakalı şu beyti görmekteyiz :
“Açıldı halk içinde iş bu defter
okındı halk alem kıldı ezber”[107]
Okun davet sembolü olarak kullanılmasının varlığını, Türk düğün adetleri içerisinde görmekteyiz. Ülkemizde, düğün davet işini erkek ve kadın davetçiler yapmaktadırlar. Yani, kadınları kadın davetçiler, erkekleri ise erkek davetçiler düğüne davet etmektedirler. Davetçilerin yaptığı bu davet işini, Türkçemizde ok kelimesinden türetilen kavramlar ifade etmektedir. Bu sözlerden bazılarını ve kullanıldıkları yerleri örnek olarak gösterelim: Okul (Antalya, Afyon, Isparta, Burdur, Denizli, Aydın, Muğla), okumak (İzmir, Eskişehir, Sakarya, Kastamonu, Sinop ,Ordu, Sivas, İçel, Antalya) vb.dir.
Kişileri düğüne davet eden erkek ve kadın davetçiler de Türkçemizde çeşitli isimler verilmektedir. Buna da şu örnekleri verelim. Okucu (Erzurum, Ankara, Niğde, Gaziantep, Sivas, Harput, Eskişehir) vb.dir.Görüldüğü gibi bu deyişlerde ok kökünden türetilmişlerdir.

B.Hediyeleşme Kültüründe Ok
Düğün, sünnet gibi törenlerde gelen misafirleri memnun etmek için hediye vermek Türkler arasında bir gelenektir. Davetçiler düğüne davet ettikleri kişilere, bazı hediyeler götürmektedirler. Bu hediyelerin bazıları, birer simge değerinde ise de, bazılarının değeri maddi bakımdan önemli bir yekun tutmaktadır. Davetçiler hediyelerin değerli olanlarını, düğün sahibinin yakın akrabalarına, dostlarına, komşularına vermektedirler. Diğer davetlilere ise maddi değeri daha az olanları hediye etmektedirler. Memleketimizde umumiyetle bu hediyeler birbirine benzemektedirler. Bu hediyeleri şöyle sıralayabiliriz: sabun, şeker, mum, kibrit, peksimet, bardak, bağçak (yörüklerde), çorap, mendil, terlik, havlu, gömlek, elbiselik kumaş v.b.dir. Bu hediyelerde şu terimlerle ifade edilmektedir: okuntu İzmir, Manisa, Balıkesir, Muğla, Antalya, İçel, Adana, Bursa, Konya, Sivas, Elazığ, Gaziantep, Kırşehir, Yozgat, Niğde, Isparta, Aydın; okyuntu Kayseri, Kırşehir, Sivas.

SONUÇ

Kültür, bir toplumun gelenek halindeki her türlü düşünce, sanat ve yaşayışlarının hepsidir. Türkler uzun bir geçmişe sahiptir ve atalarımız bize çok geniş bir kültür mirası bırakmışlardır.
Tarih boyunca devletler topraklarını genişletmek amacıyla sürekli bir savaş içerisindedir. Böyle bir ortamda birçok yiğit ortaya çıkmış ve onun ayrılmaz parçası olan ok ve yay mitolojide kutsallık, destanlarda ise silah olarak değer kazanmıştır.
Ok, Yunan mitolojisine göre Tanrıların kullandığı kutsal bir nesnedir. Türk mitolojisinde ise şamanın kötü ruhları kovmada ve göğe yükselirken davullarında sembolik olarak kullandığı kutsal bir araçtır.
Türk tarihinde ise ok, yay tarafından gönderildiğinden hakana bağlı olmayı, yay da oku attığı için üstünlüğü, hakimiyeti ifade eder.
Türk destanlarında ok, artık kutsallıktan sıyrılır ve kahramanın yanından ayırmadığı bir silah olarak karşımıza çıkar. Kahraman ok yardımıyla ilk kahramanlığını gösterir, üstünlüğünü kanıtlar, düğün günü gerdek yerini belirler.
Türk kültüründe sembol olarak ok, savaşta zor durumda kalan komutanın farklı bir bölgedeki süvarileri çağırmada kullandığı davet nişanesidir. Hediyeleşme kültüründe önemli misafirlere verilen hediyelerin isimleri de ok kelimesinden türetilen ifadelerdir.

KAYNAKÇA
Altay Destanı Maaday-Kara, Haz: Emine Gürsoy Naskali, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 1999.
Altın Arığ Destanı, Haz: Fatma Özkan, Bilig Yayınları, Ankara, 1997.
Berrin Türkoğlu, A’dan Z’ye Rüya Yorumları, 1.b., Kozmik Kitaplar, İstanbul, 2006.
Celal Beydili, Türk Mitolojisi Ansiklopedik Sözlük, Çev: Eren Ercan, Yurt Kitap Yayın, Ankara, 2005.
Derleme Sözlüğü, 2.b., 9.c., Türk Dil Kurumu Yayınları, Atatürk Üniversitesi Basımevi, Erzurum, 1993.
Emel Esin, Türk Kozmolojisine Giriş, Kabalcı Yayınevi, İstanbul, 2001.
Faruk Sümer, Oğuzlar, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları, İstanbul , 1996.
Ferit Devellioğlu, Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat, 20.b., Aydın Kitabevi, Ankara, 2003.
Fuzûlî Bayat, “Dede Korkut Kitabı’nda Devletçilik”, Uluslararası Dede Korkut Bilgi Şöleni, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, Ankara, 2000.
İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü, Ötüken Yayınları, 15.b., İstanbul, 1997.
Jean-Paul Roux,Türklerin ve Moğolların Eski Dini, Kabalcı Yayınevi, İstanbul, 2001.
Kâşgarlı Mahmûd, Divanü Lûgat-it-Türk Tercümesi, 3.c., Çev: Besim Atalay, Türk Dil Kurumu Yayınları:523, Ankara, 1999.
M. Akif Ordulu, Örnek Kompozisyonlu Atasözleri Sözlüğü, Erdem Yayınları, İstanbul, 1992.
Metin Yurtbaşı, Sınıflandırılmış Türk Atasözleri, 11. basım, Arion Yayınevi, İstanbul, 2003.
Metin Yurtbaşı, Sınıflandırılmış Türkçe Deyimler, 2. basım, Arion Yayınevi, İstanbul, 2004.
Mircea Eliade, Dinler Tarihine Giriş , Kabalcı Yayınevi , çev:Lale Arslan , yay. haz.: Ergun Kocabıyık , İstanbul 2003.
Murat Uraz, Türk Mitolojisi, 2.b., Düşünen Adam Yayınları, İstanbul, 1994.
Orhan Şaik Gökyay, Dede Korkut Hikayeleri, 5. basım, Dergâh Yayınları, İstanbul, 2003.
Özbay Güven, Türklerde Spor Kültürü, 2.b., Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, Ankara, 1999.
Özkul Çobanoğlu, Türk Dünyası Epik Destan Geleneği, Akçağ Yayınları, Ankara, 2003.
Prof. Dr. Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi, I. Cilt, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 2003.
Prof. Dr. Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi, II. Cilt, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 1995.
Prof. Dr. Reşit Rahmeti Arat, Kutadgu Bilig III, İndeks, Haz. K. Eraslan, Osman F. Sertkaya, N. Yüce, İstanbul, 1979.
Prof. Dr. Reşit Rahmeti Arat, Kutadgu Bilig I, Metin, 2.b., s.164, Ankara, 1979.
Saim Sakaoğlu, Ali Duymaz, İslâmiyet Öncesi Türk Destanları, Ötüken Yayınları, İstanbul, 2002.
Süleyman Kani İrtem, Türk Kemankeşleri, Ülkü Basımevi, İstanbul, 1938.
Şefik Can, Klâsik Yunan Mitolojisi,8.b. İnkılâp Kitabevi, İstanbul.
Şemsettin Sami, Kâmûs-ı Türkî, Enderun Kitabevi, İstanbul, 1989.
Tarama Sözlüğü, 2.b., 5.c., Türk Dil Kurumu Yayınları, Atatürk Üniversitesi Basımevi, Erzurum, 1996.
Türk Ansiklopedisi, cilt 25, Ankara,1997.
Ünsal Yücel, Türk Okçuluğu, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, Ankara, 1998.
Yrd. Doç Dr. İsa Özkan, Yusuf Bey-Ahmet Bey (Bozoğlan) Destânı, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1989.
http://www.okculuk.org/

[1] Şemsettin Sami, Kâmûs-ı Türkî, Enderun Kitabevi, İstanbul, 1989, s. 211.
[2] Derleme Sözlüğü, 2.b., 9.c., Türk Dil Kurumu Yayınları, Atatürk Üniversitesi Basımevi, Erzurum, 1993, s.3274.
[3] Tarama Sözlüğü, 2.b., 5.c., Türk Dil Kurumu Yayınları, Atatürk Üniversitesi Basımevi, Erzurum, 1996, s.2942.
[4] Ferit Devellioğlu, Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat, 20.b., Aydın Kitabevi, Ankara, 2003, s.930.
[5] İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü, Ötüken Yayınları, 15.b., İstanbul, 1997, s.150.
[6] Moğol devrinde aka büyük kardeşe, daha geniş deyimi ile de soyun büyüğüne denirdi.
[7] Prof. Dr. Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi, I. Cilt, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 2003, s.197.
[8] Özbay Güven, Türklerde Spor Kültürü, 2.b., Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, Ankara, 1999,s.95-96’dan aktaran: Suat İlhan, “Askerlik”, Millî Kültür Unsurlarımız Üzerinde Genel Görüşler, Atatürk Kültür Merkezi Yayını-Sayı 46, Ankara, 1990, s.324.
[9] Celal Beydili, Türk Mitolojisi Ansiklopedik Sözlük, Çev: Eren Ercan, Yurt Kitap Yayın, Ankara, 2005,s.441.
[10] M. Akif Ordulu, Örnek Kompozisyonlu Atasözleri Sözlüğü, Erdem Yayınları, İstanbul, 1992, s.60.
[11] Ordulu, a.g.e., s.149.
[12] Metin Yurtbaşı, Sınıflandırılmış Türk Atasözleri, 11. basım, Arion Yayınevi, İstanbul, 2003, s.22
[13] Yurtbaşı, a.g.e., s.30.
[14] Yurtbaşı, a.g.e., s.132.
[15] Metin Yurtbaşı, Sınıflandırılmış Türkçe Deyimler, 2. basım, Arion Yayınevi, İstanbul, 2004, s.19.
[16] Yurtbaşı, a.g.e., s.65.
[17] Yurtbaşı, a.g.e., s.5.
[18] Yurtbaşı, a.g.e., s.86.
[19] Ünsal Yücel, Türk Okçuluğu, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, Ankara, 1998, s.276.
[20] Yücel, a.g.e., s. 278.
[21] Yücel, a.g.e., s279’dan aktaran: Mustafa Kâni, Telhîs-i Resâilü’r-Rumât, s.173-174.
[22] Yücel, a.g.e., s.280’den aktaran: Mustafa Kâni, Telhîs-i Resâilü’r-Rumât, s.174.
[23] Yücel, a.g.e., s.280’den aktaran: Abdullah Efendi, Kavaidü’r-Remi, v.18a.
[24] Yücel, a.g.e., s.284.
[25] Süleyman Kani İrtem, Türk Kemankeşleri, Ülkü Basımevi, İstanbul, 1938, s. 9-10.
[26] Okçuluk konusundaki hadisler http://www.okculuk.org/ adlı siteden alınmıştır .
[27] Şefik Can, Klâsik Yunan Mitolojisi,8.b. İnkılâp Kitabevi, İstanbul, s.54 .
[28] Özbay Güven, Türklerde Spor Kültürü, 2.b., Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, Ankara, 1999,s.95-96’dan aktaran: Necip Asım-Mehmet Arif, Osmanlı Tarihi, cilt 1, s.252.
[29] Can, a.g.e., s.372 .

[30] Celal Beydili, Türk Mitolojisi Ansiklopedik Sözlük, Çev: Eren Ercan, Yurt Kitap Yayın, Ankara, 2005, s.444.
[31] Prof. Dr. Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi, I. Cilt, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 2003, s.322.
[32] Beydili, a.g.e., s.444.
[33] Prof. Dr. Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi, I. Cilt, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 2003, s.323’den aktaran:Radlof, Wörterbuch, III, S.1.
[34] Aynı eser, s.4.
[35] Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi, II. Cilt, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 1995, s.164.
[36] Berrin Türkoğlu, A’dan Z’ye Rüya Yorumları, 1.b., Kozmik Kitaplar, İstanbul, 2006, s.83.
[37] Saim Sakaoğlu, Ali Duymaz, İslâmiyet Öncesi Türk Destanları, Ötüken Yayınları, İstanbul, 2002, s. 224.
[38] Jean-Paul Roux, Türklerin ve Moğolların Eski Dini , Kabalcı Yayınevi , İstanbul 2001 , s. 94.
[39] Saim Sakaoğlu, Ali Duymaz, İslâmiyet Öncesi Türk Destanları, Ötüken Yayınları, İstanbul, 2002, s.225.
[40] Roux,a.g.e., s.127.
[41] Murat Uraz, Türk Mitolojisi, 2.b., Düşünen Adam Yayınları, İstanbul, 1994, s.32-33.
[42] Uraz, a.g.e., s. 36.
[43] Celal Beydili, Türk Mitolojisi Ansiklopedik Sözlük, Çev: Eren Ercan, Yurt Kitap Yayın, Ankara, 2005, s.169.
[44] Mircea Eliade, Dinler Tarihine Giriş, Kabalcı Yayınevi, Çev: Lale Arslan, Yay. Haz: Ergun Kocabıyık, İstanbul, 2003, s.109.
[45] Beydili, a.g.e., s.442.
[46] Prof. Dr. Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi, I. Cilt, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 2003,s.142’den aktaran: Radlof, Sibirya’dan, terc. A. Temir, I, 1964, s.395.
[47] Ögel, a.g.e., II.C., S.191-192.
[48] Roux, a.g.e., s.152-153.
[49] Mircea Eliade , Dinler Tarihine Giriş , Kabalcı Yayınevi , Çev:Lale Arslan , yay. haz.: Ergun Kocabıyık , İstanbul 2003 , s.74-75.
[50] Celal Beydili , Türk Mitolojisi Ansiklopedik Sözlük , çev :Eren Ercan , Yurt Kitap Yayın , Ankara , 2005 , s. 443-444 .
[51] Celal Beydili, Türk Mitolojisi Ansiklopedik Sözlük, Çev: Eren Ercan, Yurt Kitap Yayın, Ankara, 2005, s.254.
[52] Celal Beydili, Türk Mitolojisi Ansiklopedik Sözlük, Çev: Eren Ercan, Yurt Kitap Yayın, Ankara, 2005, s.108.
[53] Kâşgarlı Mahmûd, Divanü Lûgat-it-Türk Tercümesi, 3.c., Çev: Besim Atalay, Türk Dil Kurumu Yayınları:523, Ankara, 1999, s.225.
[54] Emel Esin, Türk Kozmolojisine Giriş, Kabalcı Yayınevi, İstanbul, 2001, s.63-64.
[55] Esin, a.g.e., s.99-100.
[56] Esin, a.g.e., s.121.
[57] Esin , a.g.e., s.122.
[58] Esin , a.g.e., s.135.
[59] Esin , a.g.e., s.124.
[60] Esin, a.g.e., s.146.
[61] Esin, a.g.e., s.165.
[62] Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi, II. Cilt, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 1995, s.21-212.
[63] Saim Sakaoğlu, Ali Duymaz, İslâmiyet Öncesi Türk Destanları, Ötüken Yayınları, İstanbul, 2002, s.224.
[64] Roux ,a.g.e., s.153.
[65] Roux, a.g.e., s.299.
[66] Beydili, a.g.e., s.217-218.
[67] Mircea Eliade, Dinler Tarihine Giriş, Kabalcı Yayınevi, Çev:Lale Arslan, Yay. Haz.: Ergun Kocabıyık , İstanbul, 2003, s.117.
[68] Mircea Eliade, Dinler Tarihine Giriş , Kabalcı Yayınevi , çev:Lale Arslan , yay. haz.: Ergun Kocabıyık , İstanbul 2003 , s. 261.
[69] İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü, Ötüken Yayınları, 15.b., İstanbul, 1997, s. 230.
[70] Fuzûlî Bayat, “Dede Korkut Kitabı’nda Devletçilik”, Uluslararası Dede Korkut Bilgi Şöleni, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, Ankara, 2000, s.67-68’den aktaran: “Vostoçnıy, Turkestan, Moskva, 1987, s.130”.
[71] Bayat, a.g.m., s.68’den aktaran: “Kaşğariy M., Devanu Luğotit Türk, 1c., Taşkent, 1960, s. 43.
[72] Özbay Güven, Türklerde Spor Kültürü, 2.b., Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, Ankara, 1999,s. 95-96’dan aktaran: Abu’l Farac, Abu’l Farac Tarihi, cilt 1, Çev:Ömer Rıza Doğrul, Ankara, 1945, s. 298.
[73] Faruk Sümer, Oğuzlar, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları, İstanbul , 1996, s. 205.
[74] Bayat, a.g.m., s.159.
[75] Bayat, a.g.m., s.67-68-69.
[76] Saim Sakaoğlu, Ali Duymaz, İslâmiyet Öncesi Türk Destanları, Ötüken Yayınları, İstanbul, 2002, s.225.
[77] Jean-Paul Roux,Türklerin ve Moğolların Eski Dini, Kabalcı Yayınevi, İstanbul, 2001, s.89-90.
[78] Saim Sakaoğlu, Ali Duymaz, İslâmiyet Öncesi Türk Destanları, Ötüken Yayınları, İstanbul, 2002, s.221.
[79] Prof. Dr. Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi, I. Cilt, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 2003, s.7.
[80] Orhan Şaik Gökyay, Dede Korkut Hikayeleri, 5. basım, Dergâh Yayınları, İstanbul, 2003, s.33
[81] Özkul Çobanoğlu, Türk Dünyası Epik Destan Geleneği, Akçağ Yayınları, Ankara, 2003, s.124.
[82] Gökyay, a.g.e., s.67-68.
[83] Gökyay, a.g.e., s.87-88.
[84] Gökyay, a.g.e., s.74.
[85] Gökyay, a.g.e., s.97.
[86] Gökyay, a.g.e., s.64.
[87] Altay Destanı Maaday-Kara, Haz: Emine Gürsoy Naskali, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 1999, s.99.
[88] Altay Destanı Maaday-Kara, Haz: Emine Gürsoy Naskali, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 1999, s.251.
[89] Yrd. Doç Dr. İsa Özkan, Yusuf Bey-Ahmet Bey (Bozoğlan) Destânı, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1989, s.447.
[90] İsa Özkan, a.g.e., s.448.
[91]İsa Özkan, a.g.e., s.530.
[92] Altay Destanı Maaday-Kara, Haz: Emine Gürsoy Naskali, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 1999, s.160
[93] Altay Destanı Maaday-Kara, Haz: Emine Gürsoy Naskali, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 1999, s.86-87.
[94] Altın Arığ Destanı, Haz: Fatma Özkan, Bilig Yayınları, Ankara, 1997, s.81.
[95] Altın Arığ Destanı, Haz: Fatma Özkan, Bilig Yayınları, Ankara, 1997, s.103
[96] Altay Destanı Maaday-Kara, Haz: Emine Gürsoy Naskali, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 1999, s.91.
[97] İsa Özkan, a.g.e., s.454.
[98] Altay Destanı Maaday-Kara, Haz: Emine Gürsoy Naskali, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 1999, s.56.
[99] Altay Destanı Maaday-Kara, Haz: Emine Gürsoy Naskali, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 1999, s.85.
[100] Özkan, a.g.e., s.589.
[101] Özkan, a.g.e., s.645.
[102] Altın Arığ Destanı, Haz: Fatma Özkan, Bilig Yayınları, Ankara, 1997, s.271.
[103] “Ok Maddesi”, Türk Ansiklopedisi, cilt 25, Ankara,1997, s.392.
[104] Prof. Dr. Reşit Rahmeti Arat, Kutadgu Bilig III, İndeks, Haz. K. Eraslan, Osman F. Sertkaya, N. Yüce, İstanbul, 1979.
[105] Prof. Dr. Reşit Rahmeti Arat, Kutadgu Bilig I, Metin, 2.b., s.164, Ankara, 1979, s.164.
[106] Kâşgarlı Mahmûd, Divanü Lûgat-it-Türk Tercümesi, 3.c., Çev: Besim Atalay, Türk Dil Kurumu Yayınları:523, Ankara, 1999, s.359.
[107] Dastanı Ahmet Harami, Nakleden: Talat Onay, İstanbul, 1946, s.18.

TELHİS

2010-02-09T11:43:00.008+02:00

TELHiS TERCÜMESi
162
Erişilecek kadar yerlerin ortasından (konu ortadan başladı başı kayıp) terk edip iki sinir başlarından fazlalarını kesip o fazlalık kestikleri parçalara ıstılah gavsileride (Bilinenin dışındaki anlam.Burada yay terminolojisi) "paça" olarak adlandırırlar.Onları bir yere koyup yay için alınan sinirleri güneşte yahut tarif olunan yay tımarı sandığı içinde kuruturlar. Şöyle ki iki ucundan tutup bu keman maksat olunduğunda kuruluğunun örneği sert durup eğilmeye. Sonra mermer taşta büyük şimşir tokmak ile kuru kuru dövülerek yumuşayıp tel tel olduğunda üzerindeki kir ve pürteklerini bıçak ile kazıyıp temizlendiğinde , beş altı dişli demir tarak vardır ki insan pençesine benzer kütükte kuvvetlice çivilenmiş, bir kuvvetlice adam uçlarından başlayıp ol tarakta tarayarak püskül misali , el ile dizip boy boy saklarlar. Ve bu sinirlerin uçlarından birer miktar kesilip paça tabir edilir, onları sıcak su ile yıkayıp ve belki bir kısmı da kaynatıp kirli ve dehinitli suyunu döküp sonra temiz yağmur suyu doldurulup, dumanıyla siyahlanmaması için, kömür ateşiyle (ve) suyu noksanlaştıkça , üstüne diğer (bir) kapta ısınmış sıcak su konarak bir kaç gün sonunda bütün sinirler eriyip suluca salep gibi olunca sıkıca astardan süzüp temiz süzülünce ,yine kazana konup tamamı paluze misali koyu olunca karıştırıp kararını bulduğunda kadayıf tepsisi örneği kenarlı şeylere döküp rutubeti azaldığında parça parça kesilip ipe dizilip gölgeye asılıb kurutulup gerektiğinde kullanılır... Telhis_Tercümesi ... >>>

- Kaynak : H. Madenli
-

Yay Detayları ( X-RAY) :
hi everyone,
here are the promised x-rays after much coaxing and playing around all thanx to my vet who did the x-rays and to the curator of the ulm museum who allowed to take those bows out of the musem. I had to retrace most of the joint lines since they were too weak. you can see also two drawings which I traced from two of these bows. if you have questions please do not hesitate.
stefan

Mesrur İzzet Bey' in (Ahmet Mesrur Durum) Okçuluk Çizimleri

2009-12-16T10:28:00.016+02:00

- Kaynak : Türk Nümismatik Derneği Yayınları, Mesrur İzzet Bey Özel Sayısı, 2. Bölüm - ( Resimleri gönderen Ertuğrul Dinçer beye teşekkür ederim.)

ÖrmeTürk Zırhı

2009-09-15T21:38:00.005+03:00

Türk Tipi Örme Zırh Yapımı (Gökmen Altınkulp) ... >>>

Tokat' ta Geleneksel Okçuluk Yayılıyor

2009-08-11T19:45:00.022+03:00

Benimde üyesi olduğum ama etkinliklere yoğunluğumdan dolayı katılamadığım Kemankeş gurubu üyelerinden; Dr. Y.Metin AKSOY ve Necmettin ÇINAR Tokat' ta geleneksel okçuluk atışları yaptılar. Gelenksel yay ve ok yapım sanatını yaşatmaya çalışan gurup üyeleri, zaman zaman yurt içinde ve dışında ok atış etkinliklerine katılıyorlar.

- Çamlibel_Menzili_Yeniden_Açıldı ( TOKAT ) ... >>>

-Türk Okçuluğu Atış Teknikleri (Derleyen : İlkay Demirhan) ... >>>

- WORLD REGULAR FLIGHT RECORDS - OCTOBER, 2007 ... >>>

- Y.Metin Aksoy' un Yay Yapım Sitesi ... >>>

-Yorumlar :

Adsız dedi ki...
Tokatlı arkadaşlardan rekor bekliyoruz..kolay gelsin.. :)
18 Ağustos 2009 Salı 00:30
Kepâdekeş dedi ki...
Abi sürekli takip ediyorum. İnşallah hedeflerinize ulaşırsınız. Fotoğraflar ve yorumları güzel olmuş:) Bende yavaş yavaş alet edavat toplamaya başladım. Yakında kapınızı çalacağım ona göre:)
18 Ağustos 2009 Salı 16:26
Adsız dedi ki...
okçumetin hocamızı ve necmettin abimizi kutluyorum.bu geleneği yeniden başlattıkları iiçin.zaman zaman bende osmanlı yayıyla atıs yapıyorum.osmanlının büyük askerlerini her zaman minnetle anıyoruz.
24 Ağustos 2009 Pazartesi 20:13
serkan vural dedi ki...
Osmanlı okculugunu sayenızde ogrendım.yay yapım asamalarını gordum ve sımdıde menzıle atıs basladı.Sayın hocamı kutluyorum.Ata sporumuza bende baslamayı cok ıstıyorum.Ramazan sonunda Kocaeline gidip Sayın Rıdvan Hocadan kısa da olsa ders alıcam.Biraz kendimi geliştirdikten sonrada ozlemını cektigim Osmanlı okculuguna baslamak en buyuk dilegim.(tabiki menzil atmak cok ısterim).Insallah yolumuz bır gun kesisir ve sızlerle tanısmak serefıne nail olurum.Serkan VuralVeteriner HekimAyvalık
25 Ağustos 2009 Salı 14:45

Amerika' da Yaşayan Sadettin Alkan Bey Türk YayınınYapımına Devam Ediyor

2009-07-27T09:58:00.009+03:00

Sadettin Bey' den yaptığı Türk yayları hakkında bilgi istemiştim sağolsun gönderdiler, bende sizlerle paylaşmayı istedim.

''Rıdvan bey bu Agustosun 10 unda Turkiye' ye geliyorum su anda vaktim olmadigindan birkac resim yolluyorum ama ileride isterseniz daha yollarım ilk yaptigim yay cok iyi cikti, ADAM yapmis oldugum birkac teknigi cok beyendi, yay cok guzel cikti sadece sinirlerin islenmesi kaldi onuda ya Turkiye' ye ucmadan once yada geldikden sonra isliyicem. Yayin atmamasi icin şu anda hic bir sebep yok ama sinirlri islemeden bilemem, Allah yardımcım olsun.Selamlar, Sadettin (resimleri sitenizde kullanabilirsiniz)''

Geleneksel Okçuluk Hakkında Bilgiler

2009-05-04T14:15:00.010+03:00

- Geleneksel Okçuluk Sunum Denemesi ...>>>

- Türk yayları ve okları, Ünsal Yücel (pdf Dosyası Haline getiren; Medet Karayazı) ... >>> (Yüklenirken lütfen bekleyin)

-
- Youtube kapalı olduğu için bu videoları oradan alıp size sunmak zorunda kaldım:
-

Geleneksel Kore Yayı Yapımı
Yükleyen okculuksporu

Okçuluk Atışı Ağır Çekim - Archery super slow motion - Video
Yükleyen okculuksporu

Yay Ustalarımız Çoğalıyor - Mehmet Gölhan- Turkish Bow Maker

2009-02-22T01:29:00.012+02:00

Mehmet Gölhan beyin çalışmalarını kendi anlatımıyla okuyalım;

'' İlk yaptığım yay 18kg'lık, ikincisi ise 30kg'lık,her ikisininde boyları 134cm, ikincisinin deri kaplaması henüz bitmedi ama 10-15 deneme atışı yaptım.Hız testleri henüz yapılmadı ama yapılacak.Ben daha evvelden olimpik yaylar ile atış yapıyordum fakat içimde her zaman geleneksel Türk okçuluğuna karşı bir ilgim vardı ve mekaniğe olan merakım kendi yayımı yapmam ve kendi yayım ile Geleneksele başlamam gerektiğini benimsedim; ve öyle başladım.
Geleneksel yaylar ile atışa başlayalı henüz birkaç ay oldu, bu yüzden uzun süre geleneksel yaylar ile atış yapanlardan eleştirileri dinledim;
Hepsi aynı güçteki emsal yaylardan daha hızlı olduğunu söylediler, zaten cihazlar ile yapılan testler kesin neticeyi ortaya koyacaktır.

Yay aslında hemen ortaya çıkmadı, yaklaşık 1-1,5 sene ar-ge sürdü. Bir çok kırma testleri uyguladım ve nasıl olması gerektiğine karar verdim.
Aslında en azından 5-6 ay teste tabi tutmam gerektiğini düşünerek duyurmak istemedim,ama atış yaparken yakalandım ;amacım başarıyı garantilemekti. Yaptığım ilk yay 2aydır evde ve Maltepe stadı salonunda testtedir ve şu anlık bir problem gözükmemektedir.

Yaptığım yayın üretim şeklini ve süresini hala geliştirme çabası içerisindeyim. Amacım, en iyi mekanik özellikleri olan en süratli ve kuvvetli dileyen herkesin alabileceği yayı üretmektir. Hayalim ise, bu yaylar ile eskisi gibi Menzil okculuğunun canlandırılması, yeni kemankeşlerin yetişmesi,en azından eski rekorlardan birinin yakalanması ve hatta geçilmesidir.''

- Sentetik Yay Yapımı (Mehmet Gölhan) ... >>>

- Konu Hakkında Okuyucu Yorumları -

ahmet gök dedi ki...
sayın hocam bu girişiminizin ve niyetinizin hayranıyım.İlk yayını bahçedeki kurumaya dönmüş gül ağacından yapıp sonrada bir araba dayak yiyen :)) biri olarak sizi merakla izliyor olacağım..emeğinize yüreğinize halel gelmesin....selamlar
03 Mart 2009 Salı 21:55

ilker CAN dedi ki...
Geleneksel türk yayının tekrar hayata döndüğünü görmek güzel umarım Mehmet GÖLHAN bey çalışmalarına devam eder. Övünmemiz gereken birçok meziyetimiz olduğu halde kültürümüzü oluşturan temel değerlerden biride kuşkusuz okçuluktur. korelilerin japonların ve bir çok avrupa ülkesinin geleneksel okçuluk faaliyetleri devam ederken neden bizimki unutulsun. Avrupanın kapılarını bu yaylar açmadı mı? Vefa borcu olarak unutmamak gerektiğini düşünüyorum.Çalışmalarından dolayı hocam Rıdvan UZUNTAŞ'a ve Metin GÖLHAN beye teşekkür ederim.
04 Mart 2009 Çarşamba 21:04

Geleneksel Yay Yapımında Kullanılan Boynuzun Kesilip İşlenmesi

2009-01-12T22:24:00.006+02:00

-Yay İçin Boynuzun Kesilmesi ( Yazı ve Fotğraflar) Adam Karpowicz, 2002 ... >>>

- Y.Metin Aksoy hocamın önderliğindeki Türk yayı yapımını desdekliyor, başarılarını temenni ediyoruz.
- Y. Metin Aksoy'a teşekkürlerimizle http://www.turkokculugu.com/ , adlı siteden alınmıştır.

Başka Söz Yok,İşte Türk Okçuluğu; Bak ve Tarih Konuşsun, Sen de Yaz

2008-12-01T09:19:00.012+02:00

NECMEDDİN OKYAY

(Resmin Kaynağı : turkokculugu.com - Metin Ateş)

Osmanlı Okları

Türklerin 15. yüzyıldan önce kayın ağacından yapılmış oklar kullandıklarını Dede Korkud Kitabı'ndan öğreniyoruz. 15. yüzyıldan itibaren ok gövdeleri kamıştan yapılmaya başlamıştır. Bu dönemde ağaç oklardan da vazgeçilmemiş, ancak kayının yerini daha hafif olan çam ağacı almıştır. Kamış hem darbelere dayanıklı hem de hafif olması sebebiyle en makbul ok gövdesi materyali kabul edilmiştir. Ancak ok yapımı için uygun yapısal özelliklere sahip kamış türleri Hindistan'dan ithal edildiğinden, ok ihtiyacının artması ile kamış oklar çok fazla pahalanmıştır. Bu fiyat artışı sebebiyle kamış ok kullanımı 16. yy.'dan itibaren terk edilmiştir.

Osmanlılar okun kısımlarını insan vücuduna benzeterek adlandırmışlardır. Ok, kirişe takılan gez kertiğinden ucuna kadar 24 eşit parçaya bölünmüş; arkadan öne doğru ilk 4 kısmına baş, başın bitimine boğaz, 11. kısma göbek, boğazla göbek arasına göğüs, göbekten 17. kısma kadar olan yere baldır, baldırdan uca kadar olan kısma ayak denmiştir.Okun ayağına takılı olan ok ucu demirden yapılmış ise temren; kemik, boynuz, fildişi veya balık dişinden yapılmış ise soya adını alırdı. Ok gövdesinin arkasında, yani baş ve boğaz kısmındaki dümen tüyleri yelek bazen de sakal, peylek veya yün diye isimlendirilirdi.

Osmanlı Oklarının Çeşitleri

Oklar yapıldıkları malzemeye göre kamış ve ağaç oklar olarak sınıflandırıldıkları gibi, kullanım alanlarına göre tirkeş oku, talimhane oku, puta oku, menzil oku, idman ve meşk oku gibi adlar alırlardı.Kamış oklar da, ya tek parça kamış kullanılarak ya da kamışın boyuna kesilmesiyle elde edilen ince şeritlerin birbirine yapıştırılıp ok gövdesi haline getirilimesiyle yapılırdı. Bu ikinciye, "içi boş" anlamına gelen "mücevvef" denirdi. Kamış oklar, yapım teknikleri bakımından yekpare boğumlu, yekpare boğumsuz, çok parçalı mücevvef ve çok parçalı içi dolu kamış oklar olmak üzere ayrılırdı.Menzil okları ayrıca gövde biçimlerine göre ayrılırdı:

1- Kiriş endam: Okun gövdesi gezden itibaren boğaz, göbek ve baldırda hep aynı kalınlıkta devam eder, ayakta uca kadar incelir. Kamış oklar en çok bu endamda yapılırlardı.

2- Tarz-ı has: Boğaz yeri az ince, gövde kalıncadır. Ayak çok incelmeden uca kadar gider.

3- Şem endam: Boğaz kısmı incedir, göbeğe kadar kalınlaşır. Baldırdan itibaren fare kuyruğu gibi gittikçe incelerek sonlanır.

TÖREN VE KURALLAR

Eski zamanlarda spor yarışmaları yapılsa da, onun disipline edilmesi yeni çağ ile beraber olmuştur.Ok Meydanlarında talim veya yarışma için atış yapılmadan önce atıcıların, hazır bulunanları öne doğru hafifçe eğilip selamladıktan, onlara "şevkınıza!" diye hitap ettikten sonra atışa başlamaları, orada bulunanların da (kuvvet ola!) diyerek cevap vermeleri adetti. Bundan sonra atıcı oku çekerken kalbinden Allahı yadeder ve uzun bir (Yâ Hak!) diye seslenerek, yayını iki elinin bütün gücüyle çekerdi. Bu töreni, okunu atmadan önce usulü ile yapmayan atıcı, bir rekor kırsa bile muteber sayılmazdı.Gerçek atıcı, yani bir üstaddan Küçük ve Büyük Kabza alarak menzil atmamış atıcıya, hiçbir meydanda menzil attırılmaz ve hiçbir havacı da hava yerine gidip destar bozamaz. Bu kanundur.Küçük Kabza Alma Töreni; çırak (şakird) ustasının önünde diz çöke^rek durur. Üstadı sol eliyle bir yayı kabzası altından tutarak bir konuşma ya^parak, kabzayı sol eliyle şakirdinin sol eline teslim eder ve sağ elindeki bir oku veya gezi şakirdin sağ eline verip usulünce çektirerek kabza almış olunur. Bu törenle Küçük Kabza alan şakird üstadından atıcılığın tekniğini, nasıl idman yapılacağını ve bir atıcıda bulunması gereken ahlaki özellikleri öğ^renmeye başlar. Büyük Kabza alıncaya kadar onunla çalışır. Bir süre içinde Küçekçe yayı ile Havagezi'ni torbaya atarak idman yapar. Bu idmanlar, üs^tadı yeterli görünceye kadar devam eder. Üstadı yeterli görünce Ok Meydanı'na giderek Puta ve Menzil atışlarına da çalışır.Büyük Kabza Alma Töreni: Kendisine Küçük Kabza veren üstadıyla ok atmayı meşk eden atıcı, Haki okuyla (800) geze, Yüksüvar okuyla (850) geze ve Pişrev okuyla da (900) geze atabilecek duruma gelince, üstadının da iznini alarak meydan ihtiyarlarına gidip; "İhtiyarlar, duanız ve izniniz ile Müsahık isem 900 gez menzile talibim" der. İhtiyarlar atıcının hangi menzil^de duracağını, yayının ağırlığının o menzilde atmaya uygun olup olmadığını, okçusunun ve yaycısının kimler olduğunu öğrendikten sonra, başka bir engel de bulunmuyorsa atışa müsaade ederler.Osmanlı Devleti'nin diğer kurumlarda olduğu gibi, ok atıcılarının da eskiden beri uygulaya geldikleri "Adet-i kadime"leri vardı. Ok atışları da bu eski kurallara göre yapılmaktaydı. 1682 yılında "atıcılar yasası" kabul edi^lince, o tarihten itibaren de atıcılar yasasına uyulmaya başlandı.Osmanlı'da ok meydanlarında yapılan ok atışlarında kurallara uymayanlara müsaade edilmez, bütün atıcıların kurallara uyması gerekirdi. Kurallara uyulmama durumuyla ilgili bir kaç örnek?Ünlü yay ustası ve atıcı Arab'ın oğlu olan İbrahim (Sultan Beyazıd za^manı atıcılarından) Haki okuna Peşrev yeleği takarak attığı için, diktiği menzil taşı sonradan çıkarılmıştır.Solak Mehmed Bey (900) gezden aşağı attığı için, taşı anataş kabul e^dilmeyip, Kepenekçi Reis'in taşı anataş kabul edilmiştir.Yine bir atışta yalnız havacılar olduğu için taş dikilmemiştir.Hacı Süleyman'dan sonra Talimhanecibaşı Küçük Ali aşın atmış ise de kurallara aykırı olacak kadar ana taşın sağ tarafına (şast) düşürdüğü için, Hacı Süleyman, taş diktirmemiştir.Abdi Ağa (Sultan NI. Selim zamanı atıcılarından), Memiş Efendi'nin "Mercan Ağa Menzili"nde poyraz havasında 960 geze taş dikti (m. 1793). Mehmed Vahid Paşa, Abdi Ağa'nın dinî kurallara (şer-i şerfie) aykırı hareketlerde bulunduğu ve uyarılara rağmen düzelmeyeceği/ıslah olmayacağı anlaşıldığından, örnek olsun diye/ibret için taşı ok meydanından çıkarılmış.

YASAL DÜZENLEMELER

Osmanlı Devleti'nde; yetkili, bilgili ve mütehassıs kişilerin bir araya getirilmesiyle oluşturulan bir kurultay (Şüra) tarafından ele alınmış ve devrin hükümdarları tarafından tasdik edilmiş bir "Atıcılar Kanunu" (Kanunname-i Rımat) vardı. Bu ilk Osmanlı spor kanunudur. 1682 Ağustos ayına gelinceye kadar, ok atıcılarının (tirendaz) kendilerine özel yazılı bir kanunları yoktu. Buna rağmen yüzyıllardan beri uygulana gelen adet-i kadimeler kanun diye adlandırılmıştır. Atıcılar Kanunnamesi'nin yapılmasına neden olan hadiselerden birisi şöyledir: Feridun zade Mustafa Çelebi, atışın yapıldı^ğı yıllarda (1682'den önce) Ok Meydanı yaycı esnafın eliyle yönetiliyor ve onların izniyle taş dikiliyordu. Mustafa Çelebi'ye taş dikmede zorluk çıkarılmış olmalı ki; mahkemeye başvurarak ilam (mahkeme kararı) alıp taşını dikebilmiştir.İstanbul Ok Meydanı'nda Büyük Kabza almış, yani Peşrev okuyla 900 geze ok atmış atıcıların isimlerinin yazıldığı bir defter vardır ki buna; "Atıcılar Sicil Defteri" denmektedir. Atıcılar Sicil Defteri'ne 1682 yılından 1891 yılına kadar 3375 atıcının ismi yazılmış. Sicile en son olarak, 22 Muharrem 1309-M. 27 Ağustos 1891 günü, kabza alan altı atıcının adı yazılmış.İstanbul Ok Meydanı ile ilgili yasal düzenlemeler içerisinde padişah fermanlarını da görmekteyiz. Bu fermanlardan tespit edilenler şunlardır: Kanuni Sultan Süleyman'ın (18 Mart 1523, 26 Ekim 1524, Ekim 1527, 30 Ha^ziran 1546) tarihlerindeki dört fermanı. Sultan N. Selim'in 5 Ekim 1575 tarihli fermanı. Sultan III. Mustafa'nın 15 Mart 1696 tarihli fermanı, Sultan II. Mahmut'un 1819 ve Temmuz 1820 tarihli fermanı ve Sultan Abdülmecit'in Aralık 1848 ve Ocak 1849 tarihli iki fermanları.YARIŞMAOsmanlılardan önce üç çeşit ok atılıyordu. Bu atışlardan ikisi; Nişanı vurma (Puta atışı) ve Darp vurma (Kütük veya kalkan gibi sert şeyleri delmek için) atışları savaşa hazırlık amacıyla yapılıyordu. Menzil atışları (oku uzağa düşürmek) ise, Ok Meydanlarında spor okçuluğu olarak yapılmaktay^dı. İstanbul Ok Meydanı Tekkesi Hıdırellez günü (6 Mayıs) açılmakta ve ok atışları altı ay boyunca her hafta Pazartesi ve Perşembe günleri yapılmaktaydı.Nişana (Puta/Buta) Atma Yarışması: İki kişi veya iki takım arasında yapılan nişanı vurma atışlarıdır. Atış yapılan yere "Sofa" denilir. Nişan genellikle sepet veya bir tahta üzerine, beyaz boya ile yapılmış çenber şeklinde olup, atış bu beyaz kısıma yapılır. Nişan tahtası veya sepet, atış yapılacak yerden (200-300) adım uzaklığa konulur. Atıcılar; oturarak, diz üstü durarak veya ayakta nişan alıp bu ipin altından atışlarını yaparlar. Nişana isabet e^denler sayılır. Kimin oku fazla nişana saplanmış ise, ödülü o kazanmış olur. Nişana atışın kendine has kuralları vardır.Darb Vurma: Genellikle tunç kalkanlara, cam bardaklara, aynalara ve tunç zillere yapılır. Bunun için özel surette yapılmış yay ve oklar kulla^nılmaktadır. Darb atışları, sert yayları çekmeye önem veren, Büyük Selçuklu Devleti sultanları zamanında, ordunun eğitimi sırasında yapılmaktaydı.48 Darb vurma, Padişahların yaptırdığı düğünlerde özellikle cündiler ta^rafından gösteri sporu olarak yapılmaktaydı. Kanuni Sultan Süleyman'ın (1534) ve (1526) yıllarında yaptırdığı sünnet düğünlerinde, bu tür darb vurma gösterileri yapılmıştı.49Menzil Atışı Yarışması (Koşusu): Menzil atışları içinde Ok Meydanları yapılmaktadır. Osmanlılar, Bursa'nın alınışıyla (1326) menzil atışlarının yapılabilmesi için "Atıcılar Meydanı" yaptırdıkları bilinmektedir. Yıldırım Bayezid, Niğbolu Savaşı'nda (25 Eylül 1396) aldığı esirlere bu meydanın toprağını kalburdan geçirtmiştir.50 Osmanlı İmparatorluğu'nun hemen her büyük şehrinde Ok Meydanları bulunduğu için, buralarda ok atma eğitimleri ve yarışmaları da yapılıyordu. Ancak, menzil atılıp taş dikilmiş meydanların sayısı 38 kadardır ve her meydandaki menzil sayısı da aynı sayıda değildir. Bunun nedeni, o meydanın jeolojik durumu, büyüklüğü, çevresindeki nehir ve dağların konumu ile, o yerde esen rüzgarların yönüyle ilgilidir.Osmanlıların menzil atışlarında taş dikme geleneğini getirmeleri ve bunun için kurallar koymaları, hiçbir millette olmayan sportmence bir buluş ve sporcuya değer veriştir. Orhan Gazi zamanından beri 500 sene sürekliliğini devam ettiren bu spor geleneğinin, atıcılarının yetişmesinde ve iyi dereceler alınmasında çok büyük tesirleri olmuştur.Menzil yarışmaları ve menzil bozma atışları havanın durumuna göre yapılmaktaydı. Atıcı hangi hava ile atmak istiyorsa, o havanın estiği günler^de atmak istediği menzil üzerinde çalışır. Atış yapılacağı zaman, rüzgar ar^kaya alınır ve rüzgarın estiği yöne doğru atış yapılır. Rüzgarın yönünü belirlemek için, havaya ipek mendil atılır. Rüzgar mendili estiği yöne doğru götürür. Bu şekilde rüzgarın yönünün belirlenmesine "Dökül" denilir. İstanbul Ok Meydanı'nda atış yapılacak rüzgar yönleri (hava) şöyledir: Yıldız, Poyraz, Gündoğusu, Keşişleme, Kıble, Lodos, Batı ve Karayel.Menzil yarışması/koşusu üç boyda yapılır. Birinci koşu (Aşağı koşu); 900 geze kadar ok atabilenler katılır. İkinci koşu (Orta koşu, Dokuzyüzcüler); 900'cülerin koşusudur. Üçüncü koşu (Baş koşu, Binciler); 1000 gezden yukarı atanların katıldığı koşudur. Dördüncü koşu (Binyüzcüler); 1100 gezden yukarı atanların katıldığı koşudur.Menzil atışı yapmak için ihtiyarlardan izin alan atıcı, meydanın her yerinde atış yapamazdı. Çünkü, menzil atış yerleri iki bölüme ayrılmıştı. Birisi henüz 900 gezin altında atanların yani "Müstahık'ları, diğeri de 900 gezin üstünde atan sicilde yazılı atıcıların yeriydi. Müstahıklar yalnız "Ali Bali'' yerinde atış yapabilirler. Sicile kayıtlı olan 900, 1000 ve 1100'cü atıcılar ise; Tepebaşı, Hünkâr Ayağı, Parpul, Rum Yusuf, Haki Ayağı... gibi menzillerde atış yapabilirdi. Bu kurala uymayanlar cezalandırılırdı.Menzil atışlarının yapılış amaçları: Antrenman (meşk) için, kabza al^mak için, yeni bir menzil açmak için, açılmış bir menzilde Baştaş'ı geçip taş dikmek için, kendi taşın ileri sürmek için ve yarışmak (koşu) için yapılmaktadır. Atış hangi amaca yönelik olursa olsun, hepsinin hem birleşik ve hem de ayrı ayı-ı (Ayin ve erkanı) vardır.Atıcı, menzil bozmak/baştaşı geçmek istediği zaman, hangi menzilde duracağını önceden meydan ihtiyarlarına bildirip görüşlerini ve izinlerini a^lır. Atış yapılacağı gün belirlenerek, o gün ayak yerinde okçusu, yaycısı, iki ayak şahidi ve o menzilde daha önce taş dikmiş bir atıcı bulundurulur. Ok'un düşeceği Hava yerinde meydan ihtiyarlarından üç kişi bulunur, başkalarının bulunmasına izin verilmez. Bu üç ihtiyardan birisi baştaş'nı sağında biri so^lunda ve üçüncüsü de ilerisinde durarak oku gözetler. Atılan ok baştaşı geçerse havacılar başlarındaki dülbendleri havada sallayarak işaret verirler. Buna "Destar Bozdu" denilir. Destar bozulunca, beştaş geçilmiş sayılır ve ayak yerinde bulunanlar topluca okun yanına giderler. Atışın ve yapılan rekorun sayılabilmesi için salkı düşmemiş olması, yani okun Anataş'ın 40 adım sağ (şast) ve 40 adım solu (kabza) dışına düşmemiş olması gerektiğinden, önce bu durum belirlenir. Geçerli sayılan ok, meydan ihtiyarlarından veya atıcinin yakını tarafından, saplandığı yerden dualarla çıkarılıp atıcısı^nın eline verilir. Menzili bozan veya taşını süren atıcının yerden çıkarılan okunun düştüğü yer belli olsun diye, oraya bir nişan konulur ve baştaş�tan kaç adım ileri düştüğü ölçülüp hep birlikte meydan şeyhinin yanına gidilerek durum anlatılır ve atıcı taşının dikilmesi için izin ister.İstanbul Ok Meydanı'nda yapılan menzil atışlarında Osmanlı Padişahlarından; Sultan IV. Murad, Sultan NI. Selim ve Sultan N. Mahmut taş dikmişlerdir.Kabağa ok atma: Spor alanının ortasına dikilmiş yüksek bir ağacın ve direğin tepesindeki kabağa, at koştururken ok atıp vurmak, Türkler'in çok eskiden beri yaptığı bir spor türüdür.Türkler gittikleri her ülkeye bu sporu götürdüler. Kıpçak Türkleri Mısır'a, Babür Şah Hindistan'a, Selçuklular İran'a ve Anadolu'ya götürüp savaş eğitimi yaptılar. Bazı şehirlerde bu sporun yapıldığı alanlara da "Kabak Meydanı" denildi. At üzerinde ok atmaya yönelik bu sporu yapmalarının tek amacı, düşmandan kaçıyormuş gibi manevra yapıp geriye ok atarak, onu vurmaya alıştırma eğitimidir.

ÖDÜLLER

Osmanlılar eski Türk geleneğini sürdürdüler. Ancak, müslümanlığın kuralları gereğince, ödül koyarak yapılan oyun ve spor yarışmalarına Osmanlı uleması da64 bazı yarışların bir kumar halini almaması gibi bazı kısıtlamalar getirdi. Bu nedenle menzil yarışmaları da o kurallara uyularak yapılmaktaydı.İyi atıcılar, padişahlar ve devlet büyükleri tarafından çağımızdaki imkanlarla ölçülemeyecek derecede ödüllendirilirdi. Hatta bu ödüller yalnız ok atan atıcıya/kemankeş'e verilmez, onun okunu ve yayın yapan ustalara da verilirdi. Çünkü her rekor yapan ünlü atıcının kendisine özel yaycısı ve okçusu vardı. Bu ustalar yalnız o atıcıya ok ve yay yapar, başkasına hele o atıcıya rakip olan atıcıya yapmazlardı.Ok yarışmalarında/koşullarında birinci gelene ödül vermek adetti. Ödül para olabileceği gibi, kumaş, koç, at, kısrak,68 havluya benzer işlemeli çevre (yağlık) vs.de olabilirdi. Kemankeşler kendi aralarında yarışırlarken genellikle küçük ölçüde bir ödül, örneğin bir yay, bir tarak koyarlardı.Ödülün ne olduğunu, nasıl ve kime verileceğini yarış/koşu başlamadan önce kesinlikle tesbit etmek gerekmekteydi.1710 yılında Ok Meydanı'na yapılan binişde, koşullarda birinci gelen Taberdar Mehmed'e altı altın, Kilerli Çuhadar Mustafa'ya beş altın ödül verilmiştir. 1765'de tertiplenen bir koşuda ise, dört gruptan her birine onar kuniş ödül konmuştur. 1791'de NI. Sultan Selim'in katıldığı bir koşuda kazananlara beş adet elbiselik telli diba ihsan olunmuştur.Ok atışlarınıda menzil taşı dikerek bu başarısından ötürü; Miri Alem Ahmet Ağa'nın saraydan çıktığı ilk zamanlarda, Yıldız-Poyraz havasıyla 1146 geze atarak baştaşı dikince (bu taş Ahmet Ağa'nın ilk taşıydı), Kanuni Sultan Süleyman Ahmet Ağa'ya hil'at giyindirip Ok Meydanı'nda büyük bir ziyafet vermiştir. Ayrıca yaycısını ve okçusuna da maaş bağlayıp ödüllendirdi. Yine Ahmet Ağa'ya 1271 geze ok atarak Lodos Menzili'nin baş taşının sahibi olduğundan, Gelibolu Sancağı ile Kapudanlık (Kaptan-ı Derya),ihsan edilmiştir.Mehmet Çelebi, Hacı Süleyman Menzili'ne taş diktikten sonra, Sancak Beyliği ile ödüllendirilmiştir.XNI'ncü yüzyılın en büyük atıcılarından Ali Ağa, Sultan 111. Ahmet zamanında, Enderun'un Hasodası'na alınmıştır.

İMALAT

Okçuluğun dayandığı okçuluk ve yaycılık sanatı da uzun zaman sürümden düşmemiştir. Okçular ve yaycılar, eski esnaf kurumları arasında varlığını koruyabilmiştir. Osmanlılar, okçuluğun ve yaycılığın imalatıyla ilgili bir teknolojiye sahiptiler.Yaycılık İmalatı: Fatih Sultan Mehmed, Yeni Saray'ı (Topkapı Sarayı) yaptırdıktan sonra, Birun cemaatı içerisine yay ustalarını da alınıştı. Bu yay^cıların sayısı az olup, ayrı bir bölük olmayıp, "Cemaat-ı Silahdaran"ların arasındaydılar.Osmanlı Devleti'nde ün yapan yay ustaları, Saray dışındaki esnaf arasından çıkıyordn. Bu ustalarını yaptığı yaylar dünyanın en iyi yaylarıydı.Bütün yay esnafının yaptığı yaylar, o şehrin kadıları tarafından belirle^nen bir fiyat üzerinden satılıyordu. Bununla beraber san'atındaki becerisiyle ün yaparak "Üstad" ve "Cihan Pehlivanı" ünvanını kazanmış olan yay ustalarının yaptığı yaylar, bu narha tabi değildi. Onlar ancak, menzil bozarak rekor yapan ünlü atıcılara yay yapar, hatta beğendiği ve taraftan olduğu atıcının rakibi çok yüksek ücret verse de o atıcıya yayını satmazdı. Yay esnafının yaptığı yayları genelde sıradan atıcılar ve hevesli gençler almaktaydı. Narlı yani belirlenen fiyat üzerinden satma zorunluluğu, atıcılık sporunu yaşatmak ve yapacakları korumak amacıyla alınmaktaydı. Ok ve yay imalinde ve satışında narlı, tahdit ve standardizasyon gibi iktisadî kaideler. sıkı bir şekilde tatbik edilmekteydi.Osmanlı ustalarının yaptıkları yaylar, bilhassa Avrupa devletlerindeki yaylardan çok farklıydı. Osmanlı yayları ile daha uzağa atılabiliniyordu.Yaylar kullanıldıkları yere göre: Atış yayı (tunarlı olup, menzil atışlarında kullanılır), Puta yayı (puta atışlarında kullanılır), Darb yayı (savaşta ve kütük darbında kullanılır), Temrin yayı-Haki (antrenman/idman yaparken kullanılır), Kepade yayı/Kepaze (Yeni ok atmaya başlayan gençlerin kolayca çekmesi için kullanılmaktadır).Osmanlı ustalarının yaptıkları yaylar, tamamen ülkemizde bulunan nes^nelerden yapılırdı. Ünlü ustaların yaptığı yaylardan 200 sene hiç bozulmadan kullanılanlar olurdu.Yay yapmaya en elverişli ağaç, Akçaağaç denilen ağacın Gerede yöresinde yetişen türü olup, gölgeli, sulak ve çayırlık yerlerde yetişenlerinden daha iyi yaylar yapılmaktaydı. Tımarlı olan menzil yayları, Haki ve Gez yayları Akçaağaç'tan, sert olması gereken Puta yayları da Kızılcık ağacından yapılmaktaydı.Menzil atışlarında yayların boy ve ağırlığının atıcının boyu ve kol uzunluğu ile uyumlu uzunlukta olması, yaylarını ağırlığının da ok'un ağırlığı ile orantılı olması, teknik bakımından çok önemliydi. Her atıcı kendi vücut ölçülerine uygun yay ile atış yaparsa başarılı olabilirdi.Sultan Abdülaziz zamanında (1861-1 876) ok atanların sayısı da azalmış olduğu için, yaycılık artık ustaları geçindirmez olmuştu. O nedenle yapılması çok güç ve zahmetli olan yayların fiyatı da yükselmişti. Az da olsa İstanbul'daki hevesli gençlerin yay ihtiyacını gidermek için, dış ülkelerden yay getirtip satıldığı da olmuştur.Okçuluk İmalatı: Osmanlılar ilk dönemlerinde Selçuklu ve Germiyan Oğullarının ok ustalarından yararlandılar. Bursa'yı alıp devlet düzenine geçmeye başladıklarında da Karamanlılar, İranlılar ve Çerkes Kölemenlerin ok ve yay ustalarına yüksek ücretler vererek Bursa'ya getirdiler.Ok ustaları Saray'dan başka, dışarıda da ok yapıp satan sanatkarlar bulunuyordu. Dışarıdaki okçu esnafı, Beyazıd'da Okçular Çarşısı denilen yerdeydiler.Oklar kullanıldıkları yere göre; savaş okları, talimhane okları ve atıcı oklarıdır.89 Atıcıların (Kemenkeş) kullandıkları oklar; Pişrev, Yeksüvar, Zergerdan, Karabatak, Haki, Ezmayiş, Puta, İbriş, Gez v.b.Osmanlı'da 1480 yılına kadar, ok yapımında kamış ok kullanılmıştır. Bu kamış, Hindistan'dan gelmekteydi. Bu gelen kamışların içi ağaç gövdesi gibi dolu olup, iki boğum arası uzunluğu, okun boyundan daha uzundur. Gövdesi de kalın olduğu için, iki boğum arası yarıldığı zaman 12-18 ok yapacak kadar parça elde edilmekteydi. Yalnız kamış ok, Hindistan gibi uzak bir ülkeden geldiği için, pahalı olmaktaydı. Bu nedenledir ki atıcılar arasında; "Ok atan altın atar" sözü söylenmiştir.Menzil atışlarında, kamıştan yapılan ok, çamdan yapılan oktan 100 gez (adım) ileri gitmesine rağmen, Osmanlı ok ustaları da çam ve gürgenden ok yapmaya başlayıp, hem dışa bağlılıktan kurtuldular, hem de atıcılığa heves eden gençlerin az para ödemelerine yardımcı oldular.Edirne ve İstanbullu ok ustaları uzun denemelerden sonra, Bayramiç İlçesi'nin Çavuşlar Köyü yakınındaki Üçler Dağı'nda yetişen çamların, ok yapımına çok elverişli olduğunu görerek, bu çamlardan ok yapmaya başladılar.Osmanlı Devleti'nde, özel yapılan ok ve yaylar hariç, halkın kullandığı okların satış fiyatı, kadılar tarafından belirleniyordu.Osmanlılarda okçuluk sporu, hem askerî anlamda bir eğitim ve yarışma olarak hem de sivil anlamda bir spor olarak gerilere giden geleneklere daya^lı, aynı zamanda dönemin gelişmelerine açık organize görünüm sergilemektedir. Osmanlı eski gelenekleri sistemleştirerek bu spor dalında ya^sal, ekonomik, törensel ve finansal koşulların sağlanmasını ve bu şartlara süreklilik kazandırmasını bilmiştir. Aslında bu oluşum, Osmanlı kültüründe mevcût diğer sporları da içeren bir birikimin tamamlayıcı parçasıdır. Günü^müzde pahalı bir spor olan okçuluk, Osmanlı'da imalathanesinden yarış alanına kadar bir bütünlük içerisinde yaşatılabilmiştir.

- Kaynak : Doç. Dr. Özbay GÜVEN

Gazi Üniversitesi, Sporda Psikososyal Alanlar Anabilim Dalı Öğretim Üyesi

Yay ve Ok Yapımı Görüntüleri

2008-10-05T23:34:00.030+03:00

- Y. Metin AKSOY, tarafından hazırlanan, Türk-Osmanlı yayı yapımının önemli bölümlerinin anlatıldığı video demosu. Türk menzil oklarında kullanılan soya uçlarının yapımı da demoda yer alıyor. (aşağıdaki ilk iki video turkokculugu.com adlı siteden alınmıştır)
-

-

-

-

-

-

Yay Yapımı Videoları :

*- : http://video.google.com/videoplay?docid=-1698545223339537470&hl=en
1- : http://www.dailymotion.com/video/x50nx8_fabrication-dun-deflex-reflex_creation
2- : http://www.dailymotion.com/video/x57md4_fabrication-darcs_sport
3-: http://www.dailymotion.com/video/x580cs_fabrication-dun-arc-coreen12_sport
4-: http://www.dailymotion.com/video/x58119_fabrication-dun-arc-coreen22_sport
5-: http://www.dailymotion.com/video/x5aeny_the-witchery-of-archery-part-1_sport
6-: http://www.dailymotion.com/video/x57hvx_making-a-martin_sport
-
- Mongol Bow Making ... >>>
- Yayınızın tahtası ve fiberglası nasıl yapıştırılır ? ... >>>
- Bowstick Archery ... >>>
- How It's Made - Making A Bow ... >>>
- Primitive Bows Are Cool ...>>
- A Copper Age Bow ... >>>
- KENDİ YAYINI KENDİN YAP ... >>>

Türk Yayı İncelemesi

2008-07-14T08:46:00.026+03:00

- Türk Yayı İncelemesi -1- ... >>>

- Türk Yayı İncelemesi -2- ... >>>

- Türk Yayı İncelemesi -3- ... >>>

-Türk Yay ve Ok Resimleri -1- ... >>>

- Türk Yaylarıyla Ok Testi ve Sonuçları ... >>>

- Bileşik Asya Yayı Yapımı ... >>>

- Make a Bow-Yay ve Ok Yapımı ... >>>

- Mongolian National Archery ... >>>

*= Geleneksel yay yapımında kullanılan balık tutkalı ( fish glue) için akarsu balıklarının hava kesesi iyice temizlenip çorba kıvamında kaynatılır.

**= Dünyanın bilinen en iyi ve en kuvvetli organik yapıştırma maddesi bu balık tutkalıdır.
Tutkal sıcak olmalı ve sürülmeden önce tutkalın sürüldüğü yer de mümkün olduğunca ılık olmalıdır. Mukavemetli ve uzun süreli yapışkan sonuçları için düşük yoğunluk fakat kat kat sürerek tahtanın içine yapışkanın emmesini sağlarız. Bulunduğu takdirde, Mersin Balığının hava kesesi kullanılır ; Balık hava kesesi (bladder) ince parçalara bölünüp 60-70 derecede sıvılaştırılır sonra kendi halinde soğumaya bırakılır ve soğuk olarak saklanır.

YENİ YAY USTALARIMIZ DOĞUYOR

2008-07-04T14:54:00.025+03:00

- Son yıllarda, içimizdeki gerçek ben ortaya çıkmaya başladı gibi geliyor bana. Beni arayıp Osmanlı (Türk) Yay yapımı hakkında bilgi alan arkadaşlar çoğaldı. Ve bu arkadaşlar boş durmayıp çalışmışlar, halada çalışıyorlar. Yay yapıyorlar, ecdadın yaptığı yayları inceliyorlar, inanın ben şahsen çok seviniyorum. İki arkadaşımızın çalışmalarından kısa bir özeti sizin için hazırladım.
.

Tuncay KESKİN ( Tekirdağ ) :
- Tuncay Keskin kimdir ? ... >>>
- Yaptığı osmanlı yaylarını daha da geliştirmek için uğraşıyor. Yaptığı yayları ve okları sizlerede göstermek istedik.

.
.

Ercan ÖZEK ( Edirne ) :

- Osmanlı Yaylarını detaylı inceliyor. Edirne müzesindeki çalışmalarından bir kaç görüntü ve notuda sizlerle paylaşmak istedik.

Edirne Arkeoloji ve Etnografya Müzesi Müdürlüğü
Türk-İslam Eserleri – Silah Bölümü

Envanter kayıt no : 286
Eşyanın sıra no : S. 80 / 279
Geldiği yer : Topkapı Sarayı Müzesi.
Envanterdeki ölçü : 75 – 116 cm
Yapılış tarihi : H.1115
İmzası : İbrahim
Kuram : Normal- tirkeş.
Uzunluk : 113.5 cm
Ağırlık : 340 gr
Deri : 0.02 cm
Sinir : 0.42 cm
Ağaç : 0.42 cm
Boynuz : 0.52 cm
Kabza : 11.6 cm
Sal : 22.02 cm
Kasan : 19.72 cm
Baş : 9.03 cm
Durumu : İçi dışı kırmızı ve yaldızla çiçeklidir, tezhibi yer yer dökülmüştür ve çatlaktır aşırı yıpranmış,yarılmalar var,şişmiş ,bazı yerleri çökmüş (darbe almış olabilir).

Osmanlı Okçuluk' ta Liderdi

2008-04-09T12:26:00.012+03:00

İngiliz'lerin Türk okçuluğuna hayranlığı ve ilgili internet kaynakları ...

Osmanlı'nın gerileme dönemlerinde belli yönlerden biz Avrupa'ya benzemeye çalışıp hayranlık duyarken onlar da bazı konularda bize karşı hayranlık duyuyorlardı:

Osmanlı Devleti gerek okçuluk teknolojisinde, gerekse bunları en yüksek performansla etkili bir şekilde kullanabilme yeteneği konusunda bir dünya lideriydi. Türk yayları, boynuz ve farklı ahşap malzemlerin büyük bir ustalıkla çok kuvvetli olarak birbirlerine yapıştırılmasıyla imal edilen (hafif ve yüksek mukavemetli) kompozit bir yapıya sahipti. Bu özel kompozit malzemeden yay imalat bilgisi ve imalatta hangi yapıştırıcıların kullanıldığı günümüzde ayrı bir araştırma konusudur...
.
- Yazının Devamı ---> OSMANLI OKÇULUK' TA LİDERDİ ... >>>

-
Kaynak : Erkut Neğiş

ISLIK ÇALAN OKLAR - Türk Mitolojisi -

2008-03-20T14:41:00.002+02:00

ISLIK ÇALAN OKLAR :

Sıçan yılında (1204),yazın birinci ayının on altıncı gününde, atlarının üzerinde iki ordu karşı karşıyaydı Cungarya'nın doğusunda.Aygır kuyruğundan tuğlarını her taraftan gözüksün diye mızrak uçlarına asmışlardı.Kara boğa derisinden gür sesli davullar çaldı.Şeftali ağacından oklar terkilendi.
Naymanlar ile Moğollardı bu iki ordu.Cengiz, Büyük Han olmamıştı daha, Temuçin diye bilinirdi.Naymanlar tükenmemişti; Moğollar palazlanmamıştı. İşta bu anda, ordunun hanı, bir tarlafaresi kadar iyi bilmeliydi bozkırı;yıldırım hızıyla emirler vermeli, ok hızıyla uygulatmalı, toprağı süpüren rüzgar gibi sinsi ve karşı konmaz bir taktiği olmalıydı.
Temuçin, düşmanın sayısını kastederek, "Çoğun fazlası zararlı olduğu gibi, azın eksiği de zararlıdır" dedi ve Orhun Irmağı'nı geçip Nahu kayalıklarına doğru tırısa kalktı.Moğollarn Gizli Tarihi'nde yazan emir şöyleydi:
"Biz, sık çayırlık tarzında yürüyeceğiz,/ Deniz düzeninde tertipleneceğiz,/ Burgu usulüne göre saldıracağız."
Bozkırda taktik tek başına kafi gelmez.Bu amansız tabiatta, cesaret, içgüdü, insanın arkaik zamandan kalma tepkileri ve korku başroldedir.Çok güçlüysen korku salabilirsin, bu zor olmaz.Ya da çok güçlüyü korkusuzluğunla yenebilirsin.İşte Orta Asya'nın büyük hakanları ve imparatorları bunu becermiş, insanın en temel ve derin güdülerini dev bir ölüm ve korku canavarına dönüştürebilmiş liderlerdi.Bozkırın psikolojisi böyleydi.
Naymanların başı , Tayang-han, yanındaki Camuha'ya sordu:
"Koyun sürüsünü ürküterek ağıla kadar kovalayan kurt gibi saldıran bu adamlar kimlerdir?" "Alınları bakırdır.Burunları mıknatıstır.Dilleri zımba gibi.Yürekleri demirdir.Kamçıları kılıçtır.Onblar çiğle beslenir.Rüzgarla uçarlar.Savaş günlerinde insan eti yerler.Hareket öncesi insan eti biriktirirler.Şimdi onlar zincirlerinden boşanmış ve zapt edilemez halde, tükürüklerini saçarak neşe ile ileri fırlamışlardır.
" Bozkırda sonsuza kadar kaçamazsınız.Kovalayan atlı, Mançurya'dan başlasa Kırım'a kadar gider.Yıllar sürsede bulur ve yok eder.Bu sürek avı, yok etmek içindir, yenmek için değil. "Mesafenin sonuna kadar, derinliğin dibine kadar" der bir atlı savaşçı diğerine, dostluğunun sınırını anlatmak için.
"Sıçan olarak toprağı delip yerin altında kaybolurlarsa kürek olup toprağı kazıp onları takip ederler.Balık olup denize dalsalar bile ağ olup onları çekip çıkarırlar.Boynu kementli vahşi at gibi, okla vurulmuş geyik gibi kanatlanarak göğe uçsalar, Tanrı'ya çıkmak isteseler atmaca olup onları yakalarlar.
" Step savaşçısı kincidir.Temuçin gibi konuşur:
"Erkekçe intikamla Merkit halkının ciğerlerini parçaladık.Yataklarını boş kıldık, nesillerini yok ettik." Savaşa kalkıştınsa yeneceksin yoksa yok olursun, savaşmıyorsan itaat edeceksin.Temuçin'e daha henüz cılız sayılırken itaat etme kararı alan Kokonaur boyu ileri gelenleri, ona şöyle dedi: "Biz seni Han yapmak istiyoruz.Temuçin, sen Han olursan biz, Düşmanlara karşı öncü olarak yürürüz/ Onların en güzel/ Kadın ve kızlarını,/ Saraylarını, devlet ve uluslarını, /Güzel yanaklı kadın ve kızlarını,/ Güzel bacaklı beygirlerini /Dört nala koşturarak sana getiririz."
Oklar savrulmadan önce, mızraklar gövdeleri deşmeden, atlar birbirine şahlanmadan önce, yürekler çırpışır uzaktan.Tayang-han korkmuştu.Guçuluk-han, babasını suçluyordu, hatta aşağılıyordu: "Gebe bir kadının su döktüğü yere kadar bile çıkamayan, tekerlek yüksekliğindeki buzağının otladığı yere kadar bile gidemeyen..." Temuçin; anası Ho'elun'un insan etiyle beslediği, günde üç yaşlık bir öküzü yiyen, üç kat zırh giyen, üç öküzle çekilen arabaya binen, bir adamı teçhizatı ile yutarsa boğazına bir şey olmayan, bir adamı yutmakla gönlü dolmayan Moğol hanı, çarpışmayı kazandıNaymanları imha etti. E.Canetti, Kitle ve İktidar adlı eşsiz yapıtında, "Moğollar insanları, hayvanları katlettikleri gibi katletmişlerdir" der. "Çldürmek onların üçüncü doğasıydı , tıpkı at binmenin onların ikinci doğası olması gibi.İnsanları katledişleri bir sürek avıydı.Savaşa gitmedikleri zaman ava giderleri."

DOKUNULMA KORKUSU
Bozkıra sonra tekrar gideriz, şimdi bir an için bugüne dönelim; hatta sokağa çıkalım, otobüse, vapura binelim ya da sinemaya gidelim (futbol maçına değil ama).Canetti, dokunulma karşısında duyduğumuz tiksinti ve korkudan söz eder.Sokakta, orada burada, yabancı bir elin vücudumuza değmesi bizde büyük bir gerilim yaratmazmı? Basit bir "pardon" tüm gerginliği yok eder.Ama özür dilenmezse, müthiş bir öfke bir süre tüm benliğimize yayılır.İşte insan bu dokunulma korkusundan ancak kitle içinde kurtulabilir der Canetti.İnsan, kitleye katılmayı arzular.Futbol maçına gitme, taraftar olma, kitleye katılmanın en yaygın yoludur.Bırakın dokunmayı, gol olduğunda herkes birbirinin üzerine çıkar, kitle daha da bütünleşir.Tribünde herkes eşittir, patron ya da işçi, yaşlı yada genç, hepsi aynı kitlenin bireyidir. "Ölmeye, ölmeye, ölmeye geldik!" Basit bir metafor, rastgele bir tezarühat değildir bu, bütün kitlelerin oluşturduğu ortak duygudur:Ölümüne savaş! Kitle duygusunun en yüksek hissedildiği noktada, ölmemek için öldürme hissini yaratır ya da anımsatır.Futbol, insanın ihtiyacını zararsız bir şekilde verir, yoksa kitlenin korkunç bir güruha dönüşme olasılığı vardır.Holiganizm, Sivas'ta Madımak Oteli'ni yakanlar gibi. Dokunma, hayvansı bir geçmişi anımsatır sanki.Vahşi hayvanlarda ya da insanın vahşi zamanlarında, bilinmedik bir elin dokunuşu, hayatın sonu olabilir.Kitle halinde kaçan antilop sürüsünün içinden birine avcı hayvanın pençesi yetiştiğinde, bu onun için ölüm dokunuşudur.Hayvanlar yavruları ve eşleriyle yuvarlanarak oynaşmayı sever ama bilinmedik bir pençenin (genellikle arkadan ve habersiz gelir) aniden bedenine el atabileceği korkusu da zihinden hiç çıkmaz. "Kitle, korku durumunda bir arada kalmak ister" der Canetti.Kitleyi oluşturanlar, akut bir tehlikeden yalnızca arkadaşlarının yakınlığıyla korunabileceklerini hissederler.Özellikle kaçışlarının ya da koşuşlarının yönünün aynı olmasıyla kitle olmuşlardır.Birlikte kaçan hayvanların ortak inancına sahiptirler.Kendilerini yalnız hissetmedikleri, her bir hayvan (ya da insan) diğeriyle aynı şeyi yaptığı sürece paniğe kapılmazlar.Panik, kitlenin ölüm darbesini aldığı andır.Tıpkı bir orduda olduğu gibi.

BOZKIRDAKİ OİDİPİUS
Hun imparatoru Mete Han'ın başardığı da bundan başka bir şey değildir.Ordu, insanların yapay biçimde bir araya getirilmesinden oluşur, doğası gereği bu kopukluğun giderilmesi gerekir.Emir, bu insanlardan bir kitle oluşturmayı amaçlar.Bunu en iyi yapan korkuyu yok eder ve eşsiz bir orduya sahip olur.Mete'nin öyküsü , bozkır psikolojisinin, baba-oğul düşmanlığının, korku gibi en zayıflatıcı içgüdüden muazzam bir kuvvet yaratmanın öyküsüdür. Mete'nin (Bir yanlış okuma yüzünden Türkiye'de böyle tanındı, asıl adı Bahadır ya da Batır'dır) babası Teoman (Onun asıl adının Tuman yani Duman olduğuu sanılıyor) çok sevdiği bir hatun vardı.Bu hatun kendisine yeni bir erkek çocuk doğurmuştu.Teoman , büyük oğlunu yok ederek , bu çocuğu veliaht yapmak istiyordu.Mete 'yi Yüe-çilere rehine olarak gönderdi.Mete, ordusunu toplayarak Yüe-çilere saldırdı.Ve asla yetişilemeyen atına atladığı gibi yurduna döndü.Babası Teoman sevinir gibi göründü ve bu bahadırlığının ödülü olarak on bin atlı tümenin konutasını verdi. Mete ıslık çalan bir ok icat etti. Atlı askerlerine "Ben nereye ok atarsam, sizde vızıltıyı duyup o yöne ok atacaksınız" dedi. Kim yapmaz ise onun başını keseceğinide bildirdi. Mete ıslık çalan okuyla askerlerini eğitmeye başladı. Avda, ormadna, çölde talim veriyordu.Bir ara döndü ve ünlü aygırının karnına bir ok attı. Buna uymayanların başını oracıkta kestirdi. Sonra çok sevdiği karısına bir ok attı.Yine tereddüt edenler oldu.Onların başınıda vurdurdu.Bu ürkünç sınavlardan geçen ve aynı acımasız benliğe sahip binlerce askerden müthiş bir ordu oluşmuştu. Çok sevdiği başka bir atına, ok atmada tek bir asker bile tereddüt etmedi. Mete bir gün babası ile ava çıktı. Vızıldayan okunu babasına attı.Askerler de ardından Teoman'ı delik deşik etti.Bundan sonra üvey annesini ve kardeşini, babasının tarafını tutan komutanları ortadan kaldırdı. Ve kendisini "Şan-yü" ilan etti. Çin'in küzeyindeki ilk büyük bozkır imparatorluğu kurulmaya başlıyordu.İsa'nın doğumundan iki yüz yıl önceydi. Bu öykü, Çin'in ilk resmi tarihi sayılan "şih-çi" 'de anlatılır.Tarihçilerimizin Büyün Hun dediği Hiyunğ-nu İmparatorluğu'nun kuruluşudur. Baba öldürme, Freudcu Oidipus kompleksinde cinsel dürtülerle izah edilir. Türk mitolojisinde ve Orta Asya'da ise bir bozkır psikolojisidir. Oğuz Destanı'nda da vardır.Kırgız destanlarında da.Alman-Bet, babası Kara-han'ı , Oğuz Destanı'nda olduğu gibi Müslüman olmayı reddettiği için öldürür. Kırgızların diğer destanı Manas'ta Manas Han , babası Yakup Han'ı töreye karşı geldiği için öldürmek ister.Buradaki baba da Teoman gibi "entrikalar" çeviriyordu.Manas Han 'ın oğlu için, ak sakallaı bir ihtiyar çıkıp gelir ve "Bu oğlan kendi elleriyle kendi babasını öldürsün.Bu kadar korkunç bir er olsun!" der. Bozkırda hükümdar olmanın, kendi askerlerine ve komşu hükümdara korku salmanın psikolojisi bu olmalıdır.Atını, karını, hatta babanı öldürmek. Mete'nin ve Cengiz Han'ın ordusu, kitle olmanın mükemmel örnekleriydiler.Ateş gibi hızla yayılan,bulaşıcı, yıkıcı ve arsız.Deniz dalga gibi dalga dalga, ritmik ; su damlalarından oluşan muazzam , tek bütün bir kütle.Tüm oklar bir yağmur gibi yağmalı.Sağanak gibi sayısız, arka arkaya ve hep birlikte.Hitle, buğday başakları ya da Cengiz Han'ın çayırları gibi rüzgarla birlikte aynı yöne eğilir, koşar gibi; tek bir sap bile buna direnmez. Ve rüzgar, tüm solukların tek bir yöne üflemek için birleşmesi gibi kitleyi simgeler. Kitle, rüzgar gibi, gözünmez bir kırbaca dönüşür.Vahşi bir kalabalık gibi kükreyerek gelir rüzgar, sanki görülemeyenler dünyasının ordusu gibi. Mete'nin ıslık çalan oku işte bunu başardı.Ucuna delik açılmış kemik takılan ok, Osmanlı ordusunda da kullanılırdı.Adına "çavuş oku" ya da "kılavuz" denir ve işaret fişeği işlevi görürdü.Mete , bozkırın korkusunu bu okla yendi ve onbinlerce atlıdan , tek bir ıslıkla ateş, deniz, yağmur ve rüzgar gibi görkemli bir kuvvet yarattı. Islık kesilince rüzgar da dindi.

Kaynak : (*)Moğolların Gizli Tarihi ,Çeviren:Ahmet Temir,TTK (3.baskı),Ankara 1995 Yazı: Atlas Dergisi Kasım 2000 sayısından alıntıdır.

Türk Menzil Okçuluğu, Yay ve Okları

2008-03-20T13:59:00.037+02:00

- Türkiye' de böyle bir araştırmanın yapılması beni çok sevindirdi, okçuluk tarihimizi hep dışarıdaki insanlardan öğrenmekten bıkmıştım artık.
- Prof.Dr. Atila Bir hocama gönderdiği bu değerli bilgilerden dolayı çok teşekkür ederim.

Not : Yazıların arasındaki figür ve resimler ilave edilecektir.

- ORJİNAL DÖKÜMAN (Türk Menzil Okçuluğu, Yay ve Okları) ... >>> (Free User' a basın, 55 saniye sonra download' a basıp dosyayı bilgisayarınıza indirebilirsiniz.)

Türk Menzil Okçuluğu, Yay ve Okları [1]

Atilla Bir*, Mustafa Kaçar**, Şinasi Acar***

Giriş

Arkeolojik buluntular okçuluk tarihinin, tarih öncesi döneme kadar uzandığını ve bu silahın yeryüzünde çok yaygın olduğunu kanıtlar. Mağara resimlerinde, savaşan ve yırtıcı hayvanları avlayan okçuların tasvirlerine rastlanır. Yay, ok, at ve çadır, Asya steplerinde yaşayan göçer Türk kavimlerinin günlük yaşamında önemli bir rol oynamıştır. Yay ve oklarla teçhizatlı bu kavimler, Göktürkler, İskitler, Avarlar, Moğollar ve Tatarlar gibi, at sırtında yaşar, göç eder ve avlanırdı (Şekil 1).

Şekil 1- Göktürk atlısı.

Erken Osmanlı döneminde, yay ve ok ordunun kullandığı en etkin silahtı. Ancak 16. yüzyılın ortalarından itibaren ateşli silahların güvenirliliği arttıkça, Osmanlı ordusunda geleneksel yay ve okların yerini gittikçe daha etkin hale gelen tabanca ve tüfek almaya başladı. Ne var ki okçuluk, Türklerde terk edilmeyerek önemli bir spor dalı olarak 20. yüzyılın başlarına kadar uygulanmaya devam edildi.

* * * 1 *

Kuralları, seçimle başa geçen yöneticileri ve kayıtlı çok sayıda üyesiyle Osmanlı okçular dergâhı, tarihteki en eski spor kulüplerinin arasına girer. Okçuluk sporunun en önemli özelliklerinden biri, hiçbir ayırım yapmadan çeşitli sınıftan insanları eşit koşullarda bir araya getirebilmesidir. Okçuluk tıpkı hat sanatı, şiir ve müzik gibi eğitimli bir kişinin günlük meşguliyetleri arasına girer ve çok sayıda Osmanlı sultanın temel faaliyet alanını oluşturur. Osmanlı sultanları okçular dergâhının kurucusu, koruyucusu ve destekleyicisidir (Şekil 2).

Şekil 2- Sultan II. Murat (1421–1451), şehzade olarak, elçilerin önünde ok atarken (Hünername Minyatürleri ve Sanatçıları, Yapı-Kredi yay. İstanbul 1969).

Dergâh, okçuluğun uygulandığı ve müsabakaların yapıldığı bir tür kulüp niteliğindedir. Okçular dergâhı, cami ve ek tesisler İskender Paşa tarafından (ölümü 1515) Sultan II. Bayezid (1481–1512) döneminde inşa edilmiştir. Silahtar Mustafa Paşa 1639 yılında Sultan IV. Murad’ın emriyle dergâhı tamir eder ve genişletir. Sultan II. Mahmud döneminde dergâh yeniden tamir edilir. Bir avlu etrafında gelişen yerleşim, bir cami, Hünkâr köşkü, müze ve kütüphane görevi üstlenen meydan odası, şeyh dairesi, mutfak ve hizmet odalarından oluşurdu. Sultan, devlet erkânı ve yabancı ülke elçileri, müsabakaları sultan köşkünden izlerlerdi (bak Şekil 3 ve 4).[2]

* * * 2 *

Hizmet Odaları
Mutfaklar
Hünkâr Köşkü
Hazire
Şeyh dairesi
Meydan Odası
Namazgâh
Helâlar

Şekil 3- Okçular dergâhının Halim Baki Kunter tarafından çizdirilen yeniden tasarımlama planı.

Şekil 4- Dergâhın Carl Gustav Löventhilm tarafından 1820 yıllarında çizilmiş resmi. (Engin Yenal, Bir Zamanlar Türkiye, Bir İsveç Elçisinin 1820’lerdeki Türkiye Albümü, Yapı Kredi yay. İstanbul 2003).

* * * 3*

Osmanlı döneminde hedef ve menzil olmak üzere farklı iki tür atış yapılırdı. Geleneksel hedef atışları, av hayvanlarını ve düşmanı vurmayı amaçlardı. Hedef olarak içi talaş ya da pamuk çekirdeği doldurulmuş torbalar kullanılırdı ve bununla bir okçunun hedefi vurma kabiliyetini geliştirmesi beklenirdi. Menzil atışlarında ise, okun mümkün olabilecek en uzak mesafeye atılması amaçlanırdı. Osmanlı İmparatorluğunun pek çok yerinde menzil atışları yapılabilecek alanlar vardı; ancak, bu alanlar hedef atışları için de kullanılmaktaydı.

İstanbul’da atış alanı olarak kullanılan Okmeydanı, şehrin fethinden kısa bir süre sonra Sultan II. Mehmed’in (1451–1481) emri ile bağımsız bir vakıf olarak tesis edilmiştir. Vakfiyesinde atış alanının, asker ve siviller tarafından ok atışları için kullanılabileceği ve sefer öncesinde toplu ibadetlerin burada yapılabileceği ifade edilir. Sultan II. Beyazid (1481–1512) döneminde ok meydanı istimlâk edilen yeni arazilerle genişletilmiş, saha temizlenmiş ve etrafı kalın bir duvarla çevrilmiştir (Şekil 5).[3]

Şekil 5- İstanbul şehir haritası (1918).

Menzil Taşlarının Yerleri

Her okçunun rüyasında bir nişan taşı dikilerek kutlanan rekor atış yatar. Mevcut rekorları aşma isteği Okmeydanı Şeyhi ve pirlerin iznine bağlıdır. On altıncı yüzyıla kadar rekor atışların sayısı 10 ila 12’yi aşmaz. On dokuzuncu yüzyıldan itibaren bu sayı 50’ye çıkar, olağanüstü atışların kaydedildiği taşların sayısı ise 300’ü geçer ve bu taşları birbirlerinden ayırmak zorlaşır (Şekil 5).[4]

* * * 4 *

Şekil 6- Okmeydanı (bak. Franz Täschner, Alt- Stanbuler Hof- und Volksleben, ein Türkisches Miniature- Album aus dem 17. Jahrhundert, Hannover 1925).

Bir okçu, kendisinden önceki bir rekor atışa ilişkin menzil taşının belirlediği mesafeyi aştığında, okunun düştüğü yer hafifçe kazılır ve geçici olarak çakıl taşları ile işaretlenirdi. Yeni menzil taşı altı ay içinde dikilirdi. Menzil taşlarının büyük bir bölümü mermer sütunlar şeklindeydi ve üzerindeki kitabede okçunun adı, mesleği, atış yönü ve koşulları, atış mesafesi ve atış tarihi verilirdi. Sultan, vezir ve devlet erkânının ok atışlarına ilişkin menzil taşları, dönemin dekoratif stiline uygun olarak oluşturulur ve kitabelerin sözleri ünlü şairler tarafından hazırlanır, yazıları hünerli hattatlar tarafından kaleme alınır ve kabiliyetli taş ustaları tarafından taşa işlenirdi. Bu menzil taşları sadece birer tarihi belge değil, birer sanat eseri niteliğindedir. Günümüzde sadece 25 kadar nişan taşı geriye kalmıştır, diğerleri tahrip edilmiş, gömülmüş ya da temel taşı olarak kullanılmıştır (Şekil 6 ve 7).

* * * 5 *

Şekil 7- Çeşitli menzil taşlarının Carl Gustav Löventhilm tarafından 1820 yıllarında çizilmiş resmi. (Engin Yenal, a.g.e.).

Günümüzde mevcut nişan taşlarının listesi

1- Mehmed Hafid Efendi
2- Bir menzil taşı
3- Feyzi Bey
4- Bir menzil taşı
5- Bir menzil taşı
6- Üç menzil taşı
7- Sultan III. Selim
8- Bilâl Ağa
9- Ok Meydanı namazgâhı
10- Dergâh
11- Hacı Beşir Ağa
12- Sınır Taşı
13- Sultan II. Mahmud
14- Tozkoparan
15- Sultan II. Mahmud
16- Şeyh Hamdullah
17- Sultan II. Mahmud
18- Sultan II. Mahmud
19- Mehmed Kethüda
20- Ahmed Refi
21- Sultan II. Mahmud
22- Bir menzil taşı
23- Hacı Beşir Ağa
24- Sultan IV. Murad
25- İki menzil taşı

* * * 6 *

Şekil 8- Okmeydanı’nda günümüzde mevcut menzil ve sınır taşlarının şehir haritasına işlenmiş yerleri. (Şinasi Acar, “Okmeydanı ve Nişan Taşları”, Yapı, sayı 279, Şubat 2005, s. 80).

* * * 7 *

Okmeydanı’ndaki bazı önemli menzil taşları

Şeyh Hamdullah’ın menzil taşı

Okmeydanı’nda bulunan en eski menzil taşı, menzil sahibi usta bir kemankeş olan Hattat Şeyh Hamdullah’a ilişkindir (1429–1520). Sultan II. Bayezid döneminde Meydan Şeyhliği hizmetinde bulunmuş ve ünlü Tozkoparan İskender’e atıcılık öğretmiştir. Bu taşı, yıldız havasıyla Tozkoparan Menzili’nde attığı 1105,5 gezlik (729,63 m) rekoru kırınca dikmiştir (1 gez = 0,66 m) (bak Şekil 9).

Şekil 9- Şeyh Hamdullah’ın menzil taşı.

Kitâbesi:

Sâhib-ül menzil Hamdullah ibn-üş şeyh
Reîs-ül hattâtîn, şeyh-ür râmiyân
Sene 911 (Milâdî 1505/1506).

* * * 8 *

Tozkoparan İskender’in menzil taşı

Okçuluk tarihimizdeki en büyük kemankeşlerdendir. Rivâyete göre, bir gün Okmeydanı’nda tuttuğu yeni bir yayın kabzasını şevkle sıkınca, kabzayı kaplayan kayın ağacı kabuğu tozu parmaklarına yapışıp yerinden kalkmış. Bunu gören meydan pîrlerinden Yıldırımlı Baba, “Bu pehlivan toz koparan!” demiş ve lakabı öyle kalmıştır. Kuvvetine ilişkin birçok hikâye anlatılır. Yavuz Sultan Selim’in (1512–1520) İran ve Mısır seferlerine katılmıştır. İmparatorluğun çeşitli illerinde 10 ayrı rekor kırmış ve bunların hiçbiri daha sonra aşılamamıştır. En uzun rekorunu, gündoğrusu havasıyla atılan Arkurı Menzili’nde 1281,5 gezle (846 metre) kırmıştır (Şekil 10).

Şekil 10- Tozkoparan İskender’in menzil taşı (1550).

Kitâbesi:
Sene 957 (Milâdî 1550)Sâhib-ül menzil fî-l meydânEllezî ismuhu Tozkoparan

* * * 9 *

Hacı Beşir Ağa’nın menzil taşı

Sultan III. Mustafa (1757–1774) döneminde, 1758’de dârüssaâde ağası olmuştur. Okmeydanı’nda beş adet rekor menzil atışında bulunmuştur. Bu menzil taşı, kuzeybatı rüzgârında Divitçi Menzili’nde 1106 geze (730 m) attığı rekor atışla ilişkilidir (Şekil 11).

Kitâbesi:
Yâ Hak
Âişe Sultân-ı âlişân-ı hayr-endîşeninDergeh-i devlet-meâbı melce-i hayr ü hisânBaşağası ol kerîm-üş şân-ı ismet-perverinMa’rifet-pîşe hüner-endîşe zât-ı kâmurânBinci menzilgâhı iken bu Devâtî MenziliDest-i himmetle hezârân âferin bozdu hemânZîver-i ser-defter etmiş idi gerçi nâmınıÇok zamandır görmedi devrân böyle pehlivânOla devletle resîde menzil-i maksûdunaKaamet-i a’dâsı yârab ola mânend-i kemânDüşdü bir târîh-i cevherden tîr atup Necîb : Dikdi binyüz gezde Hacı Beşir Ağa da nişân,sene 1170, ketebehu-l fakîr el-hâc Ahmed(Milâdî 1756/1757).

.
.
.

The target stone of Beşir Ağa (1757)
Şekil 11- Hacı Beşir Ağa’nın ilk menzil taşı.

* * * 10 *

Kendisi Beşdirek Menzilini poyraz havasında okunu 944,5 geze (623,37 m) atarak açmıştır. Bu menzil taşı tek mermer bloktan oluşur ve bir kaidenin üzerine yükselen beş sütun şeklindedir. Kitabe bölümünün çapı 35,3 cm’dir. Taşın boyu (55 cm kaide, 150 cm sütunlar ve 90 cm kitabe olmak üzere) 295 cm’dir. Bu taş, halk ve kemankeşler arasında “diltaşı” diye bilinir; inanışa göre, her kim başını iki sütun arasına yerleştirip diliyle orta sütunu yalayabilirse, muradına erer (Şekil 12).

.
.
.
.
.
.
Şekil.12- Hacı Beşir Ağa’nın menzil taşı 1930 yıllarında
Prof. Klopsteg (sağda) ve mihmandarı tarafından ziyaret edilirken
(P. Klopsteg, Turkish Archery).

Kitâbesi:
Yeksüvârın veter-i kavsine aldıkda hemânNühsad ü çâr ü çil ü nîm gez etdi takrîbMüstakil menzil ü vaz’-ı kademin gördü rumâtAğa ayağı, Ağa Menzili etdi telkibAtdı poyraz ile tevfîk bulup eyyâmıMeskat-i sehmine kondu bu nişân-ı pür-zîbCevherîn harfle târîh dedim ey Sermed :Açdı bu menzil-i âlîyi ol ağa-yı necîb1177 (Milâdî 1763–1764)

* * * 11 *

Bilâl Ağa’nın menzil taşı

Bilâl Ağa (ölümü 1807), Sultan III. Mustafa (1757–1774) döneminde İvaz Mahmud Paşazâde Halil Paşa tarafından ağalığa getirilmiş ve daha sonra III. Selim döneminde haznedarlık makamını elde etmiştir 1787 yılında poyraz havasıyla oku 954 gez (630 m) fırlatmış ve merasimle bu menzil taşını dikmiştir. Usta bir hatiptir ve güzel sesiyle ünlüdür (Şekil 13).

Kitâbesi:

Musâhib-i şehriyârîHalil PaşalıHazîne vekîli
Bilâl Ağa’nınAna taşıdır,sene 1202
(Milâdî 1787).

Şekil 13- Bilâl Ağa’nın menzil taşı (1787).

* * * 12 *

Sultan III. Selim’in menzil taşı

Sultan III. Selim (1789–1807) okçuluğa meraklı menzil sahibi bir kemankeşti. Tahta çıktığı yıl kabza aldıktan sonra 1792’de yıldız poyrazıyla 1012 geze (667,92 m) ok atarak kendi menzilini açtı. Şerefine büyük bir ziyafet vererek resimdeki taşı diktirdi. Padişah menzili olduğundan burada başka atış yapılmadı. Kendisi ayrıca divan sahibi bir şair, ünlü bir bestekâr ve iyi bir hattattı (Şekil 14).

Kitâbesi:

Hüsrev-i Behrâm-ı Gûr aht kim
Bir kepâze yayıdır çarh-ı berîn
Şah Selîm Han kim nigâh-ı re’feti
Nâvek-aşubdan hısn-ı hasîn
Tir-veş tab’-ı selîmi müstakîm
Kasr-ı Emr’i dûrdan eyler yakîn
Her hünerde şâh-ı evvel bâhusûs
Yok âna fenn-i şecâ’atde karîn
Alsa deste sanmasuz tîr ü kemân
Zûr-i bâzûdan âna mülk-i yemîn
Şol ukaab-ı tîr-perdir tîri kim
Âşiyânıdır ser-i a’dâ-yı dîn
Zanneder rûy-i kemân elde gören
Mihrdir kim kavs burcunda mekîn
Per-küşâ ile atdı bin hatve tîr
Bî-güman tayyoldu ol tîre zemîn
Menzil-i meydân-ı ömrün medd ede
Sad hezârân sâl Vehhâb-ı mu’în
Yazdı bir mısra’ münîb-i çâkeri
Kazdı mermer üzre çün nakş-ı nigîn
Geldi bâ-İlhâm târîhin dedi:
Şâh Selîm taş dikdi bin gez âferîn
1207 (Milâdî 1792).

Şekil 14- Sultan III. Selim’in menzil taşı.

Sultan II. Mahmud’un Menzil Taşları

Sultan II. Mahmud (1808–1839), saltanatı döneminde okçuluk son parlak dönemini yaşamıştır. Sultan, 1817’de kabza almaya karar verir; altı aylık bir öğrenimden sonra aynı yerde 1818’de törenle kabza alır ve art arda önemli rekorlar kırar. 1829 yılında, yıldız poyrazıyla atılan Cerrah Menzili’nde 11,5 gez (7,59 m) aşırı atıp taş diker; 1832’de 15 gez (9,9 m) ve 1835’te 12,5 gez (8,25 m) aşırı atarak taşını ileri sürer. Uzun, dört köşe sütunun kitabesinde yalnızca ilk iki atışın tarihi verilir. Anıtın en üst kısmındaki dikleme üç kuşkanatlı, ucu tokmaklı tuğ parçası (tepelik), bilinmeyen bir tarihte yok olmuştur (Şekil 15).
Sultan II. Mahmud, yeni bir menzil açmak ister, fıskiyeli havuz biçiminde bir ayak taşı diktirir (bu taş bir süre önce tahrip edilmiş ve parçaları sağa sola atılmıştır); gündoğrusu havasıyla 1215,5 gezlik (801,9 m) bir atış yaparak resimde görülen taşı diktirir. Padişah bir meydan günü kendi menzilinde 10 gez (6,6 m) aşırı atış yapar ve taşını ileri sürer. Dört köşe gövdeli taşın tepesi barok usulü meşale ve ok kuburlarıyla süslüdür, mermer işçiliği olağanüstü güzeldir. Hemen altında nefis bir tuğra bulunur (Şekil 16).

Şekil 16- Sultan II. Mahmud’un 1831 tarihli menzil taşı (Okmeydanı, 19. yüzyıl sonu).

Şekil 15’teki menzil taşının kitâbesi:

Şehinşâh-ı ma’ârif-pîşe Hân Mahmûd-i Cemsâye
Serîr-ârâ-yı şevket şehriyâr-ı ma’delet-mâye
Görüp bu menzil-i pâkizede bir nice tîrendâz
Mahâret arz edip vaz’-ı nişan etmiş bu sahrâya
Şeh-i seyyâre şükür remy idüb yıldız hevâsından
Bozup menzilgeh-i Cerrâh’ı vardı tâ bu mermâya
Hezârân bârekallah ol hıdivv-i kişver-ârâya
Anı bir kabzada onbirbuçuk gez geçdi bâlâya
Hamîde eyleyip kaddin kemân-âsâ kulu Hilmi
Oku târîhini yazdı bu meydângâh-ı ma’nâya
Dedi mısrâ’-ı evvel birle sânîden iki târîh,
Hezârân şerm ile arz etdi dergâh-ı mu’allâya:
Bu demde bozdu müjde Menzil-i Cerrâh’ı Mahmûd Hân
1245 (Milâdi 1829)
Kitabe:

Kemâlât-ı cihânın merkezi Sultan Mahmûd HânKalemde, seyfde, her türlü fende şâh-ı bîhemtâAyak açdı yeniden vâdi-i himmetde şâhâneBuyurdu bil ki mülk-i devleti tecdîd sertâpâOk atdı menzile binikiyüzonbeş buçuk hatveResâ olmuş değildi kimseler bu merkeze aslaElinde hâkî yayı vâr idi kavs-i kuzâh mânendHevâ gündoğrusuydu atdığı ok berk idi güyâErişsin menzil-i maksûda yârab atdığı her okNişangâh-ı hadeng-i hükmü olsun serteser dünyâLisânım gerçi kaasır söyledim Pertev iki târîh:Sütûn üzre yazılsa gösterir her mısra’ın bâlâBu yerden atdı ok sultân-ı kevn eslâfı hep geçdi
Hüner meydânına şâh-ı cihân taş dikdi zîb-efzâ 1247 (Milâdî 1831/1832)

Şekil 16’tıdaki menzil taşının kitâbesi:

Kemâlât-ı cihanın merkezi Sultan Mahmûd Hân
Kalemde, seyfde, her türlü fende şâh-ı bîhemtâ
Ayak açdı yeniden vâdi-i himmetde şâhâne
Buyurdu bil ki mülk-i devleti tecdîd ser-tâ-pâ
Ok atdı menzile binikiyüzonbeş buçuk hatve
Resâ olmuş değildi kimseler bu merkeze asla
Elinde hâkî yayı vâr idi kavs-i kuzâh mânend
Hevâ gündoğrusuydu atdığı ok berk idi güyâ
Erişsin menzil-i maksûda yârab atdığı her ok
Nişangâh-ı hadeng-i hükmü olsun ser-tâ-ser dünyâ
Lisânım gerçi kaasır söyledim Pertev iki târîh:
Sütûn üzre yazılsa gösterir her mısra’ın bâlâ
Bu yerden atdı ok sultân-ı kevn eslâfı hep geçdi
Hüner meydânına şâh-ı cihân taş dikdi zîb-efzâ
1247 (Milâdî 1831/1832)

Şekil 15- Sultan II. Mahmud’un
ilk menzil taşı.

Sultan II. Mahmud’un 1834 tarihli bir başka menzil taşı

Sultan II Mahmud (1808–1839), 1834 yılında Abdullah Efendi Menzili’nde, menzilin atış koşullarına uygun olarak lodos havasıyla, 80 dirhem yayla, okunu 18 gez (11,88 m) aşırı atarak rekor kırmış ve 1111 geze (733,26 m) bu taşı dikmiştir. Dört köşe gövdeli sütunun tepelik kısmındaki kabartma yapraklar altında bulunan kozalakların mermer işçiliği olağanüstü güzeldir (Şekil 17 ve 18).

Şekil 17- Sultan II. Mahmud’un 1834 tarihli menzil taşı.

Kitâbesi:

Kemankeşlikde yektâ Hazret-i Sultan Mahmûd Hân
Bu meydân-ı hünerde taş dikdi çok nişan bozdu
Selefde pehlivanlar birbirin sebk etdiler gerçi
Serâpâ bunca menzilgâhı hangi pehlivan bozdu
Biri bu menzil-i meşhûr idi bindoksanüç hatve
Bunu tâ onsekiz gez geçdi ol şâh-ı cihân bozdu
Bu rütbe merkez-i i’câza vâsıl olmadı kimse
Kemankeşler bu yolda hayli ok kırdı keman bozdu
Çü takvîm-i kühen çok haşv-i zâid eyledi imhâ
Nice âdât-ı nâ-hemvârı peyderpey hemen bozdu
Hudâ kılsın müeyyed zâtını teyid ü nusretle
Denilsin her tarafda hasmın ol sâhipkıran bozdu
Bu târîhe gelince kimse kaadir olmamış Pertev :
Bu Abdullah Efendi Menzili’n Mahmûd Hân bozdu
1250 (Milâdî 1834).
Şekil 18- II. Mahmud’un 1834
tarihli menzil taşı (ayrıntı).

Osmanlı Okçuluk Kitapları

Osmanlılarda kemankeşlik (okçuluk) konusundaki eserler, genellikle bu sanatı bilen kemankeşler (okçular) tarafından hazırlanmıştır. 17. yüzyıla kadar top, tüfek gibi ateşli silahlarla birlikte en etkili uzak mesafe silahı olarak önemini koruyan kemankeşlik, kavsnâme (yay üstüne), tîrendâzân (okçular), remy (ok atma) adlı risaleler şeklinde, bu dönem Osmanlı askerlik yazımının büyük çoğunluğunu oluşturur[5]. Osmanlılar birçok sahada olduğu gibi, kemankeşlik konusunda da, İslam uygarlığındaki gelişme ve yazımdan etkilenmiştir. Bu etki, okçuluk ile ilgili yazılmış bütün eserlerde kendini gösterir.

İslam dünyasında yay-ok yapım teknolojisi ve okçulardan bahseden en eski kaynaklar, binicilik ve silahşorluk konusundaki Fürûsiyye (süvarilik) risaleleridir. Bunlar kılıç, mızrak, kalkan gibi silahlar yanında ok ve yayın yapımı ve kullanışına dair bilgiler ihtiva eder. Osmanlılarda okçuluk konusunda müstakil ilk eser, 15. yüzyılda hazırlanmış olan Umdetü’l-mutanâsilîn (Nesli sürenlerin önemlileri) adlı kitaptır. Kitap, Ankara’da yaşamış Muhammed bin Şeyh Mustafa tarafından Arapça’dan Türkçe’ye tercüme edilmiştir. Eser hadislerden hareketle cihadın faziletlerinden, ok ve yay kullanım âdâbından, okçuluğun kurallarından, ok ve yayın ağacından, kirişinden, yapımından ve menzillerden bahseder. Gelenek haline gelen bu üslup, 19. yüzyıla kadar okçuluk hakkında yazılmış Osmanlı eserlerinin tamamında görülür.

Okçuluk hakkındaki ilk Türkçe eser, zamanının ünlü kemankeşlerinden olup sekiz ayrı menzilde rekor kırmış ve menzil taşı diktirmiş olan Hacı Hasan bin Hacı Bahtiyar’ın 1552 yılında kaleme aldığı Ok-nâme adlı kitaptır[6]. Eser öncelikle Fatih Sultan Mehmed devrinden 1552 yılına kadar geçen bir asırlık dönemde ünlü kemankeşlerden ve ok meydanlarından bahsetmiştir. 16. yüzyılın önemli simalarından bir olan Matrakçı Nasuh, Tuhfetü’l-Guzât (Gazilerin armağanı) adlı Türkçe eserinde, savaş usullerinden ve ateşli silah kullanımından bahsetmiş, kitabın önemli bir bölümünü de ok-yay yapımı ve kullanımına ayırmıştır[7].

16. yüzyılın önde gelen tarihçilerinden Gelibolulu Mustafa Âli, Künh-ül Ahbâr (Haberlerin özü) adlı tarih kitabının bir bölümünü kemankeşlik ve kemankeşlere ayırmıştır. Risâle-i Kavsiyye der Beyân-ı Tîrendâzân (Okçuların söylemiyle yaycılık kitapçığı) veya Tirendâzân-ı Nâmvârân (ünlü okçular) adlarıyla ayrı nüshaları bulunmaktadır. Okçuluk konusunda 16. yüzyılın bir diğer önemli eseri, Behram Çavuş tarafından kaleme alınan Kitâb-ı Silahşorân (Silahşorlar kitabı) adlı eserdir. Kitap tamamen ok ve yayların kullanımından bahseder.

Ok ve yay 16. yüzyılda hâlâ savaş meydanlarında vazgeçilmez taarruz silahı olarak kullanıldığından, yukarıda bahsedilen eserler, savaş alanlarında kullanılan darp (vurma) oklarını da ihtiva etmektedir. Spor ve av maksadıyla yapılan okçuluk konusunda 17. yüzyılda kaleme alınmış eserlerin en önemlisi, kendisi de kemankeş olan Mustafa Efendi’nin Kavsnâme adlı kitabıdır. Kitap Arapça kavsnâmelerden, özellikle Memluk silahşoru Tayboga el-Eşrefî el-Beklemişi el-Yunânî’nin (öl.1691) Buöye-tül Merâm, Gayetü’l Garâm (hedefin isteği sevdanın amacı) adlı eserinden derlenerek Türkçe’ye aktarılmıştır. Ok atmanın faziletlerinden başlayıp, okçuluk tarihi, ok talimi, menzil atıcılığı, menzil yayları, darp yayları ve aralarındaki farklar gibi konulardan bahseder.

Osmanlı’da okçuluk konusunda bilimsel yaklaşımla yazılmış ilk eser, 17. yüzyılda yaşayan Kâtip Abdullah Efendi tarafından kaleme alınan Kavâ’id-i Remy (ok atma kuralları) adlı kitaptır. Kendisi de kemankeş olan Abdullah Efendi, eserinde okçuluk konusunda Türkçe, Arapça ve Farsça yazılmış hemen bütün kaynaklardan yararlanarak, ok ve yayın özelliklerinden, çeşitlerinden söz eder ve ok atma tekniklerini anlatır. Bilhassa ok ve yay yapımı, özellikleri, ölçüleri, nişan alma ve atış tekniklerinin anlatılması bakımından, eser büyük önemi haizdir. Abdullah Efendi bu eseriyle takipçilerini büyük ölçüde etkilemiştir.[8]
Şekil 19- Mustafa Kânî’nin Tahlis-i Rasâ’il-ür Rumât (Okçuluk kitaplarının özeti) kitabının ilk sayfası, basımı İstanbul 1263/1847.

Türk menzil okçuluğu üzerine yazılmış son önemli eser, Sultan II. Mahmud’un Kahvecibaşısı Mustafa Kânî Bey’in Telhîs-i Resâ’il-ür Rumât’ıdır. 1835 yılında Sultanın emri ile eserini hazırlamaya başlayan yazar, eserin adından da anlaşılacağı gibi, kendisinden önceki okçuluk kitaplarının bir hülasasını ortaya koymaya çalışmıştır. Kânî Bey, eserinde gereksiz ayrıntıları atarak okçulukla ilgili bütün bilgileri toplayıp değerlendirmiştir. Özellikle Kâtip Abdullah Efendi’nin Kavaid-i Remy adlı eserinde geniş ölçüde yararlandığı eserini 1838’de bitirmiş, ancak eser 1848’de basılmıştır. Türk okçuluğu hakkında derli toplu bilgi veren eser, konusunda basılmış ilk Türkçe kitap olma özelliğini de taşımaktadır[9] (Şekil 19). Modern okçuluk konusunda Murat Özveri’nin yazdığı Türk Okçuluğu isimli kitap önerilir[10].

Türk Yay ve Oklarının Yapısı

Yayın kurulması
Osmanlı yayları son şeklini 15. yüzyılın başlarında almıştır. Bu yaylar kurulu olmadıklarında ters yöne doğru kıvrılan yaylardır (refleks yayı). Atıştan önce kiriş ya da çilenin takılarak kurulmaları gerekir (Şekil 20 ve 21).
Şekil 20- Yayın kurulması. Şekil 21- 1) Kurulmamış yay, 2) Kurulmaya hazır yay,
(bak P. E. Klopsteg). 3) Kurulu yay.
Şekil 22- Sultan III. Ahmet’in yayı (1703–1730): Bu 109cm uzunluğundaki yay halen Topkapı Sarayı Müzesinde bulunmaktadır. Yayın kabza ve kolları dönemin stiline uygun olarak karmaşık dekore edilmiştir. Niyet-tül gazâ / Kasti’ül a‘dâ. Şevketlû mehabetlû Efendimizin pehlivan olduğu kemandır. / Gazi Sultan Ahmed Hân-ı Sâlis.

Yay yapımında Kullanılan malzemeler

Farklı enerji depolayan malzemelerin teknik özelliklerini sonuna kadar kullanabilmek için Osmanlı yayları üç farklı malzemeden oluşturulur (bileşik yay). Yay iskeleti ağaçtan, dış tarafı sinir (tendon) ve iç tarafı boynuz türü organik malzemelerden imal edilir. Yay gücü ve esnekliği malzemelerin oranıyla ayarlanır. Çeşitli yay bileşenleri çok kuvvetli bir balık tutkalı ya da çega ile birbirlerine yapıştırılır (Şekil 23).

Şekil 23- Yayın kısımları ve kesitleri.

Okun özellikleri

Türk okları bilinen en kısa (0,7 m) ve hafif (10–18 g) oklardır. Yapımında kayın ağacı, kamış (Hindistan), çam ağacı gibi malzemeler kullanılır (Şekil 24).
Şekil 24- Okun kısımları.
Atış

Ok ayakta ve beş farklı şekilde oturarak atılırdı. Fotoğraflarda ünlü hattat ve kemankeş Necmeddin Okyay (1883–1976) ok atarken görülmektedir (Şekil 23).

Şekil 25- Ok atmanın iki farklı şeklini sergileyen kemankeş Necmeddin Okyay:
a) Ayakta, b) Oturarak.

Atışta kullanılan aksesuarlar

Zihgir ya da Şast
Atış sırasında sağ elin başparmağına takılan ve parmak boğumunu yarılma ve nasırlanmaktan koruyan özel çile germe yüzüğü. Oku gezledikten sonra çileyi başparmak boğumuna yerleştirerek işaret parmağını başparmak tırnağı üstüne kapamaya ‘mandal’ denir (Şekil 26).

Şekil 26- Zihgir:
a- Germe konumu (bak P. E. Klopsteg), b- Zihgir ya da şast (Askeri Müze).
Bilek siperi

Kabzayı tutan sol elin bileğine bağlanır ve hem oku iç kabzaya değin çekebilmeyi, hem de yumruğu oktan korumaya yarayan bir araçtır. 17. yüzyılda kullanılmaya başlanmıştır (Şekil 27).
b- Bir 18. yüzyıl siperi (Askeri Müze).

a- Germe konumunda siper
(Paterson çizimi).

Şekil 27_(a-b)- Bilek siperi.

Talim torbası

Okçuluk talimi talim torbasında başlar ve daha sonra açık havada devam ederdi.
Şekil 28. Talim torbası (J. Hein’den, bak Klopsteg, Turkish Archery, 1934).

Matematiksel Analiz

Matematiksel olarak ele alındığında ok, (x(t), y(t)) düzleminde hareket eden noktasal bir m [kg] kütlesi olarak kabul edilebilir. Eğer sabit yer çekimi vektörü [m/s2] yazılır ve orantı katsayısı k > 0 [1/s] olmak üzere hava sürtünme kuvveti şeklinde [m/s] hız vektörüyle orantılı kabul edilirse, okun dinamik denklemi
(1)
şeklinde yazılabilir (bak Şekil 29).
Şekil 29- Noktasal ok kütlesini etkiyen kuvvetler.
Eğer ok [m/s] çıkış hızıyla ve yatayla a açısı yapacak şekilde fırlatılırsa, m [kg] noktasal kütlesinin koordinat merkezine olan mesafe [m] vektörüyle ifade edilebilir.

Denklemin her iki tarafında m kütlesi kısaltılırsa,
(2)
homojen dinamik denklemin çözümü, ve entegrasyon sabitleri cinsinden,
(3)
şeklinde yazılabilir.
Başlangıç çıkış konumu ve başlangıç çıkış hızı , için, hız vektörü
(4)
ve mesafe vektörüne ilişkin özel çözüm
(5)
olarak hesaplanır.
Başlangıç hız vektörü başlangıç açısı α cinsinden
(6)
şeklinde ifade edilebilir ve eğer ve olduğu göz önünde bulundurulursa, x(t) ve y(t) çözümleri

(7, 8)
olarak elde edilir.
Eğer bu denklemlerden t zamanı yok edilirse, okun (x, y) düzleminde izlediği yörünge Şekil 30’da görüldüğü gibi elde edilir.

Şekil 30- Okun izlediği yörünge.

Özellikle için
. (9)
elde edilir. Belirli bir a fırlatma açısı için, en uzak x(tm) = xm menziline ulaşmak için gerekli zaman
. (10)
olarak bulunur.
En uzak xm menzilinde y(tm) = 0 koşulu geçerli olduğundan
(11)
irrasyonel ifadenin sağlanması gerekir.

En uzak menzile ilişkin en büyük am, çıkış açısını ve bir okun erişebileceği en uzak menzili elde etmek için, okun u çıkış hızını bilmek gerekir. Bir yayda depolanan E potansiyel enerjinin büyük bir kısmı oka kinetik enerji olarak aktarılır. Eğer tipik bir refleks yayına ilişkin kuvvet-çekme miktarına ilişkin eğri göz önünde bulundurulursa (Şekil 31), kütlesi m ve çıkış hızı u olan oka aktarılan kinetik enerjiye eşit depolanan potansiyel enerji, F çekme kuvveti ile Ds kiriş çekme mesafesi çarpımının yaklaşık %75’i olarak alınabilir;
. (17)

Şekil 31- Tipik bir Türk menzil yayına ilişkin kuvvet-çekme miktarı eğrisi.
Eğer bir refleks yaya F = 400 N çekme kuvveti uygulanır ve çekme mesafesinin Ds = s2 –s1 = 0,7 – 0,15 = 0,55 m olduğu kabul edilirse, kütlesi m = 0,014 kg olan bir okun çıkış hızı için
. (18)
hesaplanır.
Sürtünme katsayısı okun kalitesiyle ilgilidir. Burada mantıklı bir değer olarak k = 0,22 s-1 kabul edilmiştir. Eğer başlangıç hızı yukarıda hesaplandığı gibi u = 150 m/s, sürtünme katsayısı k = 0,22 s-1 ve fırlatma açıları a = 30,5º ila 45,5º arasında 3º basamaklar şeklinde alınırsa, x(t) (bak Şekil 32) ve y(t) (bak Şekil 33) değişim değerleri (7,8) ifadelerinden hesaplanabilir ve (x(t),y(t)) yörüngeleri olarak düzenlenebilir (bak Şekil 34). Açıkça görüldüğü gibi en uzak menzil mesafesi a » 36,5º çıkış açısı ve tm » 7,5 saniyede ulaşılan en uzak menzil xm » 500 m olarak elde edilir.

Şekil 32- Bir okun çeşitli a başlangıç açıları için izlediği x(t) değişimleri.

Şekil 33- Bir okun çeşitli a başlangıç açıları için izlediği y(t) değişimleri.

Şekil 34- Bir okun çeşitli a başlangıç açıları için izlediği (x(t), y(t)) yörüngeleri.

Sonuç

Erken Osmanlı döneminde yay ve ok, ordunun kullandığı en etkin silah niteliğindedir. 16. yüzyıl ortalarından itibaren yay ve okun yerini daha güvenilir tabanca ve tüfekler almaya başlamıştır. Ancak, okçuluk terk edilmez ve 20. yüzyıl başlarına kadar önemli bir spor dalı olarak yaşamaya devam eder.

15. yüzyıl ortalarında son şeklini alan Osmanlı yayı, bir refleks yayı niteliğindedir. Bu, kiriş çentikten çıkarıldığında yayın aksi yöne kıvrıldığı anlamına gelir. Osmanlı okları, dünyada kullanıldığı bilinen boyu en kısa oklardır. Ayrıca, ince ve çok hafif olmaları nedeniyle havada uzun süre kalır ve çok uzun mesafelere fırlatılabilirler.

Yayın kirişi gerildiğinde okçunun kas enerjisi bükülen yayda potansiyel enerji olarak depolanır, yayın kirişi serbest bırakıldığında ise depolanan enerji okun kinetik enerjisine dönüşür. Yay yapımcısının amacı, yayda kullanılan malzemelerin dayanabileceği en üst enerji sınırına erişmektir. Osmanlı refleks yaylarının ters bükülme karakteristiği, ilave bir fırlatma kuvveti oluşturur ve okun başlangıçtaki çıkış hızını çok yükseltir. Hava sürtünmesi ve karmaşık Osmanlı yaylarının depoladığı yüksek enerji göz önünde bulundurulursa, bu çalışmada geliştirilen matematiksel modelin ve atılan okla ilişkili yörüngenin, gerçeğe ve tarihsel aktarımlarla uyum içinde olduğu anlaşılır.

-------------------------------------------------

[1] Bu yazı, 24–30 Temmuz 2005 Pekin’de düzenlenen 22.Uluslararası Bilim Tarihi ve Felsefesi Birliği kongresinin, “Osmanlı İmparatorluğu ve Milli Devletlerde Bilim ve Teknolojinin Yayılması” konulu bilgi şöleninde sunulan konferansın Türkçe çevirisidir.
* Prof. Dr., İstanbul Teknik Üniversitesi, Elektrik Elektronik Fakültesi, e-posta: bir@itu.edu.tr
** Doç. Dr., İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, e- posta: mkacar@istanbul.edu.tr
*** Y. Müh., Eskişehir Anadolu Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, e-posta: sacar@zeytinoglu.com.tr
[2] Halim Baki Kunter, Eski Türk sporları Üzerine Araştırmalar, Cumhuriyet Matbaası, İstanbul 1938.
[3] Ünsal Yücel, Türk Okçuluğu, yayına haz. Dursun Ayan, Atatürk Kültür Merkezi, Ankara 1999, s.68–84.
[4] M. Şinasi Acar, İstanbul’un Son Nişan Taşları, Arkeoloji ve Sanat Yay. İstanbul 2006.
[5] E. İhsanoğlu, R. Şeşen, vd., Osmanlı Askerlik Literatürü Tarihi, c. 1, ed. E. İhsanoğlu, IRCICA, İstanbul 2004, s. 3.
[6] Hacı Hasan b. Hacı Bahtiyar, Ok-nâme, Taksim Atatürk Kitaplığı, Muallim Cevdet yazmaları, nr. O 122.
[7] Matrakçı Nasuh, Tuhfetü’l-Guzât, Ali Emiri yazmaları, askerlik, nr. 219.
[8] Ünsal Yücel, Türk Okçuluğu, s. 32.
[9] Ünsal Yücel, a.g.e, s. 33. Telhis-i Resail-ür Rumat üzerinde Batılı araştırıcılardan ilk olarak J. Hein tarafından incelenmiştir. (Bogenhandwerk und Bogensport bei de Osmanen, Der Islam, cilt. XVI (1925), s. 289–360; cilt XV (1926), s. 233–294). Bu çalışmaya dayalı olarak P. Klopsteg’ Türk okçuluğu üzerine (Turkish Archery and the Composite Bow, Illinois 1947) adlı bir kitap hazırlamıştır.
[10] Murat Özveri, Okçuluk Hakkında Merak Ettiğiniz Her Şey, İstanbul 2006.