tyndyryndy

Twój

2022-10-05T00:44:00.003+02:00

Słońce złote!
Mało Cię do pieczenia jutra.
Za to po błyszczących igłach
ślizga się jutrzejszy deszcz,
którym ja do Ciebie padam.
Powinien dojść,
o, i już jest
Twój.

Jeden z drugim

2022-09-19T04:30:00.066+02:00

Jeden ci oferuje pracę,
inny zmierzch, rubin, sobowtóra.
Inaczej woła głos dziecinny,
skóra nie woła, że ją gubisz?

Jeden, gdy patrzysz, nie chce widzieć,
drugi cię kłania niepoznace,
twój dzień zamienia się w noc sługi -
spacer niepewny, beznóg zdania.

Te w krześle drżące gołe plecy...
ciszą brzmi cud, że nie akurat
stos rzeczy cofa bojaźń w milszą,
litera pcha byle szybko wschód.

Dziur nie jest dziurą, on jest sobą,
złapał się w ćwierć. On w tańcu siedzi?
Osobie twojej wierny ciapa
kręci go bezruch, figura serc.

Wtedy pisz

2022-09-13T08:27:00.006+02:00

Wtedy pisz (w czasie niedoszłym)

Złe to jutro, biorę wczoraj za półtora błędu

najnaj, felix, zieloniuśkie, bez żadnego skrętu.
Nie przetrzymam wytrzymania
nie udźwignę niedźwigania
ze względu.

Bowiem wzgląd ma dużą głowę i chodzi z nią w ciąży,
skosem na wskroś toczy niełzy w niepłaczu bezdroży.
Nim go własne wątpię zmroczy
zwiąże łono głowie, oczy
podkrąży.

No więc, żeby się to wczoraj nie zatwardziło dziś,
nie spłoszyło, nie spyszniało, nie spiekło bardziej niż
ta jedna chwila na węgiel,
gdy drugi raz w niej dosięgnę
siedmiu cisz.

Sosna

2022-08-28T13:30:00.001+02:00

Jest taka tatarska sosna Ktoścoś,
która sięga zgoła poza kosmos,
szyję cholewa ma taką długą,
niby but co się wciąż i wciąż wkłada
na jedną nogę twą i drugą sąsiada.
Trzecią damy w banku nawiedzonej
z Coponich Coponiej herbu mewa,
co ją w Moskwie do cerkwi zawiewa,
z szala w Rzymie nie straci igiełki,
zimą, latem kłującej na równi.
Rzym jest wielki, jego serce głównie.

Najnowsze publikacje In Crudo

2022-02-09T04:24:00.002+01:00

Kapela Piotra Gacy | To ja bym tak powiedział, żeby te rękę w górze trzymać trzy godziny, tylko trzymać, wcale nie grać [Radomskie - Kajocy] by In Crudo Kapela od Łowicza | Z kapelusza, nie z pisma [Mazowsze - Łowickie] by In Crudo Śpiewaczki z Nowej Rudy | Zabzili tu wzieprzka, a my o tem wziemy [Mazowsze - Kurpie Zielone] by In Crudo Antoni Suchorolski - Marysiu, tyś mój raj! I inne melodie kresowe by In Crudo

Piosenka | W środku

2021-09-13T02:35:00.002+02:00

W środku pejzażu, na zewnątrz kamienia
rozciąga się to niesamo,
dwie kawki przebiegły ulicę
jeż nie zdążył.

II Tabor (radomski) Domu Tańca w Chlewiskach - 2003

2021-01-22T15:27:00.004+01:00

Tabor Domu Tańca 2 by In Crudo

I Tabor (radomski) Domu Tańca w Chlewiskach, 2002

2021-01-22T02:15:00.003+01:00

Tabor Domu Tańca 1 by In Crudo

Piosenka | Wieloczas

2020-04-16T00:15:00.001+02:00

Przystań i ustań

jak bocian bez ścian

jaskółka bez kółka

szczęście w częściach

ostaniec.

Moje recenzje na portalu radiowym PR RCKL

2020-02-19T15:31:00.028+01:00

Pieśni kozackie głosem Anastazji Nikuluszkiny
Człowiek na latających cymbałach / Michael O'Shea
Dźwięki ze świata świętej koki / Music of the Tukano and Cuna Peoples of Colombia
Folk botaniczny / Olga Hanowska "Sny panny z wanny – folk botaniczny"
Remastered - Lwia część / „ReMastered: The Lion's Share” (film), reż. Sam Cullman
Zabity za pieśń / Lounès Matoub
Latarnia na szczycie góry / Širom „Svet, ki speče konju cvet / A Universe that Roasts Blossoms for a Horse”
Głosy z ulic Oakland / "Homeless Oakland Heart"
Andrey Vinogradov - lirnik / Andrey Vinogradov "Distant Calls"
"ב" jak Bastarda / Bastarda "Nigunim"
Abazyńska harmonistka / Sonya Shavtikova "Nadyrla: Personal Anthology of Abaza Wedding Music"
Wielokrotna narzeczona / La Nòvia "Maintes Fois"
Hohner, Turcja i Czerkiesi / Xexes: Circassian and Abkhasian Music from Turkey - Koprubashi / Samsun Djegu
Karol ze skrzydłem / Charles Kellogg „The Nature Singer: His Complete Issued Recordings, February 1915 to January 1919”

Asfaltowe magdalenki / Opowieści z Walizki i Przyjaciele "Wyliczanki, wydzieranki"

Humeniuk i inni - Ukraińcy w NY 1928-32 / „Canary Polka: Ukrainian Folk Music in NYC 1928-32”

Gdzie jest na mapie Staraya Derevnya? / Staraya Derevnya "Inwards opened the floor"

"Trad, folk et avant - Top 21/2020"

Wezwanie do słuchania / Ghalia Benali, Romina Lischka, Vincent Noiret "Call to Prayer"

Żydowskie rembetiko | Łemkowie | Robert Jaworski | Meril Wubslin

Płaczę z Szejkiem Zouzou / Sheikh Zouzou "Gheniet Ben-Soussan"

Śpiew - Hâfız Âşir | Samuel David

Wokalny fajerwerk z Okcytanii / San Salvador „La Grande Folie”

Folk prosto z szelfu / Frode Haltli "Avant folk II"

Dżerpedżeż czyli echo / Jprjej "Taboo - Songs of Love & Death"

Rumba na jesień / Okuté „Okuté ”

I znowu przyszła babcia z Sycylii / Crimi „Luci e Guai LP”

Rewelacje z zagranicy 2021 roku

Dziewucha z lirą / Malwina Paszek "Dziewuchy"

TransFORMACJA "Potańc"

Folk na emeryturze / Emmanuelle Parrenin "Targala"

širom czyli na oścież / Sirom „Utekočinjeni prestol preprostih"

Dalmatyńska serenada / Branko Mataja "„Over Fields And Mountains”

Ta płyta powinna lecieć w pekaesie / Papé Nziengui „Kadi Yombo”

Anioł ze Lwowa / Ihor Cymbrovski "Come angel"

Podsumowanie roku 2022

Dom, w którym mieszka Hajda Banda / Hajda Banda "Hajda"

Jakem jechał na Kujawy szczekał na mnie pies kulawy / Kapela Niwińskich "Pogłosy"

Moje felietony na portalu radiowym PR RCKL

2020-02-13T10:58:00.029+01:00

Jak mówi ludowe przysłowie
"...gdy chłop baby nie bije, to jej wątroba gnije". Gdyby jednak zrobić prasówkę, okazałoby się, że najbardziej bije ją nie nasz i nie u nas, ale zagraniczny zagranicą, w kulturach obcych.

Tfu, na psa urok
Psa udomowiono co najmniej kilkanaście tysięcy lat temu, w późnym paleolicie, zanim zaczęto uprawę roślin i hodowlę zwierząt. Po co?

Przyszła kryska na (m)Matyska
To właściwie wielkość jednej litery w tym przysłowiu sprawia, że jest ono frapujące. Bo co znaczy – przecież wszyscy wiemy.

Wszystkie końce świata
Poeta mówi: „innego końca świata nie będzie”. Tylko ten mój. Twój.

Drzewo, drewno, deska, sęk
Sęk w tym, że świat polski, a szerzej słowiański, skonstruowany został z desek. Wpośród świętych i świeckich drzew. Dotyczy to zarówno kultury materialnej, jak i duchowej, niematerialnej.

Boski lot
Skoro koleżanka z portalowych łamów RCKL, Olga Drenda, podjęła temat o tak szczególnym dla ludzi znaczeniu jak ptaki, nie mogę i ja jako członek redakcyjnego stadka, nie zaćwierkać, zaświstać, zakwilić ad hoc swojej opowieści z garsteczką refleksji.

Same nogi chodzą
A więc nie tylko do tańca rwą się same nogi przy dobrej muzyce, ale w ogóle do chodzenia, które jest podstawowym doświadczeniem uczestnictwa w świecie i poznania go.

Gore!
Dzisiaj pisane słowo "gore" (anglicyzm) młodszym pokoleniom kojarzy się raczej z podgatunkiem filmowych horrorów, epatujących wyjątkowym i naturalistycznie przedstawionym okrucieństwem.

Oj ty chmielu czyli felieton etnobotaniczny
Centralnym obrzędem życia wspólnot tradycyjnych naszego kręgu kulturowego było przez wieki wesele. Centralną, decydującą częścią wesela były oczepiny, a te odbywały się do wtóru pieśni „Oj, chmielu, chmielu”, która zresztą mówi explicite o chmielu: „nie będzie bez cię żadne wesele”.

Bo cię porwą Cyganie
Gdzieś tak od czwartego roku życia coraz więcej dni zacząłem spędzać na podwórku. Tata chodził do pracy w fabryce żarówek, mama była zazwyczaj w domu, bo pracowała jako fotograf w zakładzie, który mieścił się w domu. Wołała mnie z okna na obiad.

Jeszcze polka nie zginęła
Choć w XIX wieku Polski na mapie nie było i praca Polaków szła w sporej mierze na konto zaborców, to istniały eksportowe hity, które powszechnie w Europie i obu Amerykach identyfikowano jako "polskie". Były to tańce. Jednak gdyby ktoś szukał brakujących puzzli do układanki pt. "tradycyjna polska tożsamość narodowa", to powinien lekturę tego tekstu za chwilę zakończyć.

Kolędy od pogan poszły
Najkrócej mówiąc kolędowanie jest mierzeniem się z chaosem. Ale również myślowa wędrówka w głąb tego tematu jest iście wyczynem.

Taneczna zagadka
Na początek więc pytanie: jaki jest najszerzej znany na świecie historyczny i dziś jeszcze czasem tańczony taniec identyfikowany z Polską?

Siemieniec
To prawdopodobnie najbardziej tajemniczy polski taniec ludowy, nieznany poza swoim macierzystym regionem, zanikły w pierwotnym kontekście przed połową XX wieku

Franca, czyli o tym, co nam już nie grozi

W czasach epidemii chińskiego wirusa i narastającej wrogości oraz coraz częstszej agresji wobec Chińczyków i Azjatów w ogóle przychodzą do głowy nieuchronnie skojarzenia z innymi „odetnicznymi” epidemiami, chociażby grypy hiszpanki czy angielskich potów. Czy była jakaś epidemia polskiej choroby? Otóż była. Polską chorobą nazywano w Rosji kiłę czy też syfilis.

Woda ze stoku
U podnóża skarpy w dwóch miejscach bije z różną siłą po kilka źródeł, niektóre obmurowane, w innych woda wypływa wprost z ziemi, spomiędzy kamieni lub spod odsłoniętych korzeni drzew i tworzy niewielkie malownicze rozlewisko.

Jak te jaskółki
Wśród ptaków to jaskółkom chyba najbliżej do miana alter ego człowieka.

Polskie odżycie
Ruch domów tańca był zrywem romantycznym, nieco anarchicznym, branym swego czasu przez niektórych za rodzaj sekty.

A skąd ci się to wzięło?
Gdybym miał skompletować jakiś swój "strój ludowy" to na pewno byłby jego częścią ów indyjski pas, cała ta muzyka i poezja, która się w nim mieści. Pewnie byłaby tam biała grecka tunika. A niebo wymalowałbym lakmusem

Anty-GPS wędrówki janowskiej

Anbildy z "sakralnej" wędrówki po Janowie Lubelskim i okolicy

Pieśni piękne czyli zdrowe złudzenie?

Razu jednego z przyjaciółmi w czasach młodzieńczych, kiedy trawiliśmy nasze najpiękniejsze chwile na poszukiwanie tysiącletnich pieśni, gotowi oddać spojrzenia ukochanych za kawałek "stołka cisowego", trafiliśmy pod dach pewnej roztoczańskiej śpiewaczki, poleconej uprzednio.

Jak Wisła do Gdańska - 100 lat Bujaka

Rocznica urodzin minęła w czerwcu. Pamiętam spotkanie na rynku w Maciejowicach nad Wisłą. Dreptałem tam po kocich łbach, zastanawiając się co robić, bo rynek był duży i pusty, a ja przyjechałem o dzień za wcześnie na Festiwal Powiślaki, o czym właśnie dowiedziałem się, przeczytawszy plakat.

Teorbaniści

Dzisiaj o dworskich czy magnackich związkach z historyczną muzyką tradycyjną. O teorbanistach z XVIII i XIX wieku.

Boże Obiady

Wiele osób nie wie, co to jest „boży obiad”, a ci nieliczni, co wiedzą, kojarzą go z kurpiowskim obrzędem, który z inicjatywy niektórych mieszkańców oraz przy pomocy Stowarzyszenia Trójwiejska odradza się w kilku wsiach Puszczy Zielonej. Sprawa jest jednak daleko bardziej złożona.

Pies Szczeka w szkołach

Swego czasu miałem przyjemność z kapelą Pies Szczeka y Goście wieleset razy grać tzw. szkolne audycje organizowane przez Filharmonię Narodową, de facto minikoncerty.

Bractwo z Roztocza część I

Tak można by powiedzieć o Bractwie Ubogich, pierwszej kapeli, która poświęciła się w swojej działalności muzyce wiejskiej in crudo na sposób możliwie bliski oryginałowi.

Świniarki - środek świata część II

Czyli oś. Która robiła nam „się”, kręcąc nami czyli Bractwem Ubogich na różne sposoby przez kilkanaście lat. Na święto i na świecko. Bardziej chyba w to drugie nam grało

Bractwo na Roztoczu część III

Pisałem wcześniej odkrywaniu z Bractwem Ubogich Roztocza jako krainy, a dziś o tym jak wymyśliliśmy region etnomuzyczny.

W upiornym kręgu

Bywało też, że dowiadywałem się czegoś o sobie. „O, ma pan dwa czubki” – powiedziała raz jedna śpiewaczka, stawiając przede mną parującą herbatę. „Jakie czubki? – zgłupiałem. „No na głowie”

Wesele śmiertelników

Obrzęd weselny miał wymiar przygotowania do śmierci ̶ opuszczenie domu rodzinnego, pożegnanie na zawsze krainy dzieciństwa i młodości było prefiguracją opuszczenia padołu ziemskiego, krainy żyjących

Nostalgia

Nostalgiczna miłość do przeszłości w kulturze zachodniej wiązała się, zwłaszcza w XVII w., z deklarowanym nierzadko rozczarowaniem współczesnością, a wręcz poczuciem odrazy wobec niej. Poeta angielski Michael Drayton unikał swojego „wieku szaleńców”.

Paradoksy Festiwalu w Kazimierzu

Pierwszy można nazwać paradoksem założycielskim. Jeden z twórców (obok lubelskich regionalistów i ambitnych działaczy kultury) Festiwalu Kapel i Śpiewaków Ludowych w Kazimierzu, a z perspektywy kuratorskiej można powiedzieć, że jego ojciec – nieżyjący już Włodzimierz Dębski – mówił: „Stworzyłem zasady kazimierskiego Festiwalu”, a zarazem twierdził, że „Folklor, którym się tylu zachwyca, okazuje się po głębszej analizie lipą....

Lirak Krzysztof Grabek

Niedawno upłynęło lub niedługo upłynie, a może właśnie upływa 180 lat od narodzin byś może ostatniego wędrownego lirnika polskiego, a na pewno jednego z ostatnich

Romskie ślady

Chyba w każdej wsi łemkowskiej na Podkarpaciu mieszkali Romowie, czasem jedna rodzina, zwykle kilka.

Przestawianie zegara

Tak się składa, że równo 27 lat temu zagrał i zaśpiewał w klubie Remont, w ramach Sceny „Korzenie” Antoni Suchorolski rodem z Podola Lwowskiego.

Samolotu tego szczątki

Jest 14 marca 1980 roku w warszawskiej dzielnicy Okęcie, chwilę przed lądowaniem, rozbija się rejsowy Ił-62 z Nowego Jorku.

Poziomki pachnące naftą

Pani Ewa miała 80 lat, kiedy ją odwiedziłem w bloku na warszawskiej Sadybie. Lubię to miejsce – powiedziała, spoglądając przez okno na kominy Elektrociepłowni Siekierki, drugiej co do wielkości w Europie.

Etno/folk 2019

2020-01-24T15:43:00.001+01:00

Z płyt etno/folk, które dane mi było poznać w 2019 wybrałem te, które wydają się najciekawsze (z różnych powodów). Świadomie pominąłem polską muzykę. Proszę się częstować.

1. Michael O'SHEA | „Michael O'Shea” (Dome 1982, Allchival 2019)
jedyne w swoim rodzaju, O'Shea sam jeden odnajduje Eden na cymbałach lecący
odsłuch - https://moshea.bandcamp.com/
moja recenzja: https://www.polskieradio.pl/…/2275879,Czlowiek-na-latajacyc…

2. Attarazat ADDAHABIA & FARADJALLAH | „Habibi Funk 011: Al Hadaoui” (Habibi Funk Records)
pocz. lat 70-tych, Maroko, rodzinna kapela gra przeboje własne i cudze. Wino zielone!
odsłuch - https://habibifunkrecords.bandcamp.com/…/habibi-funk-011-al…

3. ŠIROM | „Svet, ki speče konju cvet / A Universe that Roasts Blossoms for a Horse” (Glitterbeat);
folk alchemiczny
odsłuch - https://sirom.bandcamp.com/
moja recenzja - https://www.polskieradio.pl/…/2366141,Latarnia-na-szczycie-…

4.Ustad SAAMI | „God is not a Terrorist” (Glitterbeat)
Pakistan, bijące serce starej tradycji mikrotonalnego śpiewu i muzyki khyal
odsłuch - https://ustadsaami.bandcamp.com/
recenzja Magdy Tejchmy - https://www.polskieradio.pl/…/2261968,Prosty-strzal-prosto-…

5. Kouta KATSUARO | „Kouta Katsuaro” (Death Is Not The End)
ryūkōka czyli połączenie muzyki zachodniej z tradycyjnym ludowym stylem Min'yō, cudowny głos gejszy Katsuaro
odsłuch https://deathisnot.bandcamp.com/album/kouta-katsutaro

6. Andaleeb M. WASIF | „Andaleeb M. Wasif” (Little Axe Records)
Indie, muzyka tradycyjna, ale nieludowa, wyjątkowy głos i ghazal
odsłuch: https://littleaxerecords.bandcamp.com/album/andaleeb-m-wasif

7. HOUSE AND LAND | „Across the Field” (Thrill Jockey)
duet sióstr z amerykańskich Appalachów, z czarującymi głosami
odsłuch - https://sarahlouise.bandcamp.com/album/across-the-field

8. VARIOUS | „Puro Tayta Shanti” (Little Axe Records)
przedziwna, surowa i minimalistyczna „party music” z Andów peruwiańskich
odsłuch - https://littleaxerecords.bandcamp.com/alb …/puro-tayta-shanti

9. KUDA LUMPING BANTENGAN JATI KUSUMA with Arrington de DIONYSO | „Unheard Indonesia - Trance Music of East Java: Jathilan Gondowangi”
soundtrack z tradycyjnego rytuału Jaranan, w którym wziął udział amerykański saksofonista
odsłuch: https://arrington.bandcamp.com/album/unheard-indonesia-vol-15-trance-music-of-east-java-jathilan-gondowangi

10. LES POUFS À CORDES | „Les Poufs à Cordes” (Pagans)
muzyka tradycyjna z Masywu Cetralnego we Francji w lekko uwspółcześnionej wersji
odsłuch: https://pagans.bandcamp.com/album/les-poufs-corde s

11. Alexis ZOUMBAS | „Alexis Zoumbas” (Mississippi Records)
mistrz sztuki skrzypcowej z greckiej części Epiru
odsłuch - https://mississippirecords.bandcamp.com/album/alexis-zoumbas

12. Nathalie JOACHIM | „Fanm d'Ayiti” (New Amsterdam)
słodka, ciepła i pozytywna impresja Haitanki z Brooklynu, klasyka + Karaiby
odsłuch - https://nathaliejoachim.bandcamp.com/album/fanm-dayiti

13. Pèire BOISSIèRA | "De Tot Un Pauc" (Pagans)

coraz rzadsza "kategoria wagowa", przynajmniej w Europie, solowy śpiew (gaskoński)

odsłuch: https://pagans.bandcamp.com/album/de-tot-un-pauc

14. Benedicte MAURSEUTH | "Benedicte Maurseth" (Heilo)

niemal ambientowe impresje melodyczne na norweskie skrzypce hardanger
odsłuch: https://www.deezer.com/album/97926502

15. Niño DE ELCHE | „Colombiana” (Sony)
zjawiskowy głos, psychodeliczne freak flamenco i cumbia
odsłuch: https://open.spotify.com/album/71DA1lG47JXG6YNggUB55b

16. THE GARIFUNA COLLECTIVE | „Aban”
tańczymy w Belize!
odsłuch - https://garifunacollective.bandcamp.com/album/aban

17. Brìghde CHAIMBEUL | „The Reeling” (Reever Lea)
jakby to dziwnie nie brzmiało szkocko-bułgarska muzyka na dudy, skromnie i ładnie

odsłuch: https://open.spotify.com/album/5ly6QJyoRARVyWeeLu4esP

18. XYLOURIS WHITE | „The Sisypheans” (Drag Inc)

grecko-australijski duet, perkusja, laouto i głos - tradycyjna muzyka z Krety

odsłuch: https://open.spotify.com/album/4p4QvBpIzHwkM88wgMz5Ug

19. VARIOUS | SƏS: Azeri Music for Krot Zine (Ored Recordings)
aktualnie zachowane różne wątki tradycyjnej muzyki azerskiej
odsłuch: https://oredrecordings.bandcamp.com/album/s-s-azeri-music-for-krot-zine

20. VARIOUS | "Mezzo Morra: The sounds of Sardinia" (Collection Petites Planetes)
wzorcowy fonogram etnomuzykologiczny, Sardynia
odsłuch: https://petitesplanetes.bandcamp.com/…/mezzo-morra-the-soun…

21. DUBINY | „Vianie ruta” (1000Hz)
ciekawy dokument białoruskiej muzyki z Podlasia (lata 80-te), od bigbeatu do disco polo
odsłuch: https://modernizations1000hz.bandcamp.com/…/vianie-ruta-198…

Avant-folk 2019 - the best albums

2020-01-23T23:44:00.003+01:00

Najciekawsze wg mnie zagraniczne płyty szeroko rozumianego avant-folku 2019.

1. Jangdan DNA | „장단 디앤에이”
byś może najlepsza płyta perkusyjna w 2019
https://www.deezer.com/pl/album/83919932

2. Cha SEUNGMIN | „Nuunmuun” (눈문) (Tonal Unity)
świetna autorska muzyka na bambusowy flet poprzeczny
https://tonalunity.bandcamp.com/album/nuunmuun

3. THE CHI FACTORY | „The Mantra Recordings” (Astral Industries)
medytacyjny kolaż field recordings i elektroniki, ostatnie dzieło Jacobusa Dervorta (1952-2019)
https://astralindustries.bandcamp.com/…/ai-12-the-mantra-re…

4. Maja S. K. RATKJE | „Sult” (Rune Grammofon)
znana awagardzistka elektroniczna tym razem w domowej muzyce na fisharmonię
https://open.spotify.com/album/2pOvUnCYm8MyYkUgagCYhG

5. LE CHOC DES ÉLECTRONS LIBRES | „Le Choc des Électrons Libres” (Pagans)
gaskońskie fusion – folk/jazz/rock/contemporary, nawiązujące do progresywnej estetyki legendarnej Recommended Records
https://pagans.bandcamp.com/alb…/le-choc-des-lectrons-libres

6. Louise LANDES LEVI, Bart DE PAEPE & Timo van LUIJK | „Kami” (Sloowax)
coś jakby nowe ragi, hipnotyczna, wciągająca plecionka elektroniczno-akustyczna
niedostępne w sieci
info: https://www.discogs.com/Louise-Landes-Levi-Timo-…/…/14347829

7. SUPER PARQUET | „Super Parquet” (Pagans)
transowy, ekspandujący w przestrzenne zapętlenia postfolk francuski
https://pagans.bandcamp.com/album/super-parquet-2

8. Pierre BASTIEN | „Tinkle Twang 'n Tootle” (Marionette)
to mogłaby być muzyka do poetyckiego, kameralnego przedstawienia teatralnego
https://pierrebastienmarionette.bandcamp.com/…/tinkle-twang…

9. ZOO | „Khawagaka” (Yes No Wave)
święte wersety wymyślonego ludu z Austronezji
https://open.spotify.com/album/0xQexWadNWSekdDZDx9OkS

10. LOS PIRAÑAS | „Historia Natural” (Glitterbeat)
mocna, energetyczna cumbia z gitarą i nienachalną elektroniką
https://los-piranas.bandcamp.com/album/historia-natural

11. Markus STOCKHAUSEN, Alireza MORTAZAVI | „Hamdelaneh Intimate Dialogues” (Dark Companion)
znakomity trębacz, grający w estetyce ECM, w otulinie z perskiego santuru
https://darkcompanionrecords.bandcamp.com/…/hamdelaneh-inti…

12. Tasos STAMOU | „D.A.D.” (Discrepant)
muzyczne powidoki z Krety
https://open.spotify.com/album/3H8Fwmo2ggAbfcuQN7jwIO

Mój TOP world

2019-07-31T02:21:00.003+02:00

Moja osobiście ulubiona muzyka z dalekiego świata, oczywiście jej wybór, podyktowany głównie możliwością odsłuchu online. Kolejność nie ma znaczenia.

***part 15 | "Canada: Jeux vocaux des Inuit (Inuit du Caribou, Netsilik et Igloolik)" [Ocora 1989] ubuweb

Dziś coś szczególnie niezwykłego, gardłowy śpiew Inuitów czy raczej gry wokalno-oddechowe. Pierwotnie domena kobiet, forma przyjaznej rywalizacji. Jedna osoba prowadzi, a druga odpowiada; lider tworzy krótki motyw rytmiczny, który powtarza z krótką, cichą przerwą, podczas gdy drugi rytmicznie wypełnia luki. Ten, któremu zabraknie tchu lub nie będzie w stanie utrzymać tempa drugiej osoby, zacznie się śmiać lub po prostu przestanie - przegrywa. Zwykle trwa to od jednej do trzech minut.

Początkowo usta dwóch grających kobiet prawie się stykały, a jedna z nich używała jamy ustnej drugiej jako rezonatora. Dziś większość śpiewaków stoi prosto, naprzeciw siebie, trzymając się za ręce. Czasem wykonują jakieś ruchy taneczne. Używane są słowa i bezsensowne sylaby, dźwięki natury, krzyki zwierząt lub ptaków, odgłosy codziennego życia, czasem imiona przodków. Śpiewa się zarówno na wdechu jak i na wydechu. Z tego powodu śpiewacy rozwijają kołową technikę oddychania.

Przez sto lat gardłowe gry wokalno-oddechowe były zakazane przez Kościół. Po zniesieniu zakazu, w ciągu ostatnich 30 lat nastąpiło ożywienie tej tradycji.

Inuit throat-singing is done in the following way: two women face each other; they may be standing or crouching down; one is leading, while the other responds; the leader produces a short rhythmic motif that she repeats with a short silent gap in-between, while the other is rhythmically filling in the gaps. The game is such that both singers try to show their vocal abilities in competition, by exchanging these vocal motives. The first to run out of breath or be unable to maintain the pace of the other singer will start to laugh or simply stop and will thus lose the game. It generally lasts between one and three minutes. The winner is the singer who beats the largest number of people.

Originally, the lips of the two women were almost touching, each one using the other's mouth cavity as a resonator. Today, most singers stand straight, facing one another and holding each other's arms. Sometimes they will do some kind of dance movements. The sounds used include voiced sounds as well as unvoiced ones, both through inhalation or exhalation. Because of this, singers develop a breathing technique, somewhat comparable to circular breathing. In this way, they can go on for hours. Words and meaningless syllables are used in the songs. When words are used, no particular poetical meaning or regular meaning are assigned to them. The meaningless syllables generally portray sounds of nature or cries of animals or birds, or sounds of everyday life.
In many regions, throat-singing was forbidden by Christian priests for many decades. The religious ban has now been lifted, and it has been resurfacing in the last 20 to 30 years

***part 14 | Cajun: Louisiane 1928-1939 [Frémeaux & Associés 1994] deezer
Udana kompilacja najlepszych artystów (m.in. Joe Falcon, Dennis McGee, Leo Soileau, Amédée Ardoin) z kręgu cajun, czyli jedynej w swoim rodzaju mieszanki kulturowej, powstałej we francuskojęzycznej enklawie na południu USA. Bluesy, walce, polki na skrzypce, gitarę, harmonię. Podwójna płyta.

***part 13 | Regional Music of Iran - AVAZ of Bakhtyari - Noor Hosein Kordi [Iranian Music Foundation 2011] youtube
Kolejna płyta, tym razem od razu powiem, że wymagająca ponadprzeciętnej uwagi i czegoś w rodzaju "głębokiego sluchania", który to termin wprowadziła awangardowa kompozytorka i akoredeonistka Paulina Oliveros, słuchania, w którym jesteśmy w pełni obecni w tym, co dzieje się w danej chwili, nie próbując go kontrolować ani oceniać. Pozbywamy się naszego wewnętrznych oczekiwań i naszych zwykłych założeń. Aby słuchanie było skuteczne, potrzebujemy umysłu kontemplacyjnego: otwartego, świeżego, czujnego, uważnego, spokojnego i otwartego. Często nie mamy jasnej koncepcji słuchania jako aktywnego procesu; często widzimy słuchanie jako pasywne, statyczne. W rzeczywistości słuchanie i kontemplacyjny umysł są otwarte, żywe, przestronne.

Śpiew solo, a capella, jeden ten sam śpiewak, raz młodszy, raz starszy. W dodatku w dialekcie bachtiarskim, należącym do języka luryjskiego, jednego z języków perskich. Któż z nas go rozumie? A jednak.... Wybitny śpiewak/śpiewaczka to zjawisko zawsze wielowymiarowe, uniwersalne, także pozasemantyczne.
Bachtiarzy to jedno z większych przedarabskich plemion perskich, głównie pasterze, żyją w południowo-zachodnim Iranie. Ich muzyka instrumentalna jest również bardzo ciekawa, można mi wierzyć, bo słucham jej bez znużenia od 30 lat, kiedy to kolega przywiózł z Iranu paczkę kaset.

Another record, this time I will say that demanding extraordinary attention and something like "deep listening", which was introduced by avant-garde composer and accordionist Paulina Oliveros, which is a way of hearing in which we are fully present with what is happening in the moment without trying to control it or judge it. We let go of our inner clamoring and our usual assumptions and listen with respect for precisely what is being said. For listening to be effective, we require a contemplative mind: open, fresh, alert, attentive, calm, and receptive. We often do not have a clear concept of listening as an active process; we often see listening as a passive, static activity. In fact, listening and a contemplative mind is open and vibrant yet spacious.

Singing solo, a capella, one and the same singer, once younger, once older. In addition to the bakhtyari dialect, belonging to the luri language, one of the Persian languages. Who understands it? However.... An outstanding singer / singer is always a multidimensional, universal, and also extrasemantic phenomenon.
Bakhtyari people are one of the larger pre-Arab Persian tribes, mainly shepherds, living in southwestern Iran. Their instrumental music is also very interesting, you can believe me, because I have been listening to it without any weariness for 30 years, when a friend brought a package of cassettes from Iran.

***part 12 | Iqbal Yogi z zespołem - "Iqbal Jogi y su grupo en el desierto del Thar" [Guimbarda 1979] youtube
Pakistan nieoczywisty. To przeciwieństwo wypracowanej formy, muzyka jakby "cięta z metra". Nagranie dokonane na pustyni Thar w regionie Khaipur w płd.-wsch. Pakistanie (po sąsiedzku indyjski Radżastan), płyta ukazywała się kilkukrotnie, po raz pierwszy w 1974 pt. "Authentic Music Of The Snake Charmer". Jest to transowa muzyka zaklinaczy węży i mojego węża uwagi też zaklina, uwodząc przede wszystkim zjawiskową barwą pungi, bimy czy też murli, trochę takich bezworkowych dud o piszczałce melodycznej i burdonowej, których wspólne, niepowtarzalne brzmienie tworzy się w tykwie. Jeśli murli jest jednopiszczałkowa, to burdon grany jest na drugim instrumencie.
Pakistan unobvious, opposite of the developed form. The recording was made in the Thar desert in the Khaipur region in south-east Pakistan (neighboring Indian Rajasthan), the album appeared several times, for the first time in 1974 as "Authentic Music Of The Snake Charmer". This trance music of snake charmers seduces above all the phenomenal color of pungi, [bima or murli], some kind of bagless bagpipes with a melodic and bourdon pipe, whose common, unique sound is created in a gourd.

***part 11 | Tanzanie : Masumbi - musique de divertissement Wagogo [Ocora 2009] spotify;

Wagogo to ponadmilionowy lud rolników z centralnej Tanzanii znany ze swoich polifonicznych śpiewów oraz całej palety instrumentów - m.in. rozbudowanej mbiry [znanej u nas jako kalimba], harfy, skrzypiec izeze, balafonów i in.. Są płyty szeroko przedstawiające sam śpiew, polecam je również [np. "Tanzanie, Chants Wagogo", Ocora 2000] ale tu chciałem polecić jedno i drugie - muzykę wokalno-instrumentalną, przetykaną utworami instrumentalnymi, ale głównie to energetyczne piosenki śpiewane do kapeli, która ma naprawdę dobry uciąg i gra transowo, m.in. z udziałem skrzypiec izeze - u nas rzecz mało znana.
Wagogo is an agricultural population of over a million people from central Tanzania, known for its polyphonic singing and a whole range of instruments - including the expanded mbira [known to us as kalimba], harp, violin, izeze, balafons and others. Here I would like to recommend vocal and instrumental music, intertwined with instrumental pieces, but mainly energetic songs sung to a band that has a really good power and trance.

***part 10 | Bangladesh - Ritual Mouth-Organs Of The Murung [Inedit, 1998], deezer

***part 9 | The Music Of Madagascar (Classic Traditional Recordings Of The 1930s) [Yazoo, 1995], spotify

***part 8 | Let No One Judge You: Early Recordings From Iran 1906-1933 [Honest Jon's Records 2014], youtube, spotify

***part 7 | Solomon Islands: Fataleka and Baegu. Music from Malaita [Philips, Unesco Collection 1973], deezer

***part 6 | Ethiopiques, Vol. 11: በገና አለሙ አጋ Alemu Aga - Bèguèna (The Harp of King David) [Long Distance, Wotre Music, Théâtre De La Ville, 1995], youtube
Uduchowiona płyta. Bèguèna to dziesięciostrunowy instrument etiopski wg lokalnej tradycji wywodzący się bezpośrednio z żydowskiej liry kinnor, na której grał biblijny Dawid, aby uspokoić nerwy króla Saula i uleczyć go z bezsenności. Do Afryki miał go przenieść król Manelik I. Pozostaje to legendą, bo w rękopisach etiopskich beguena pojawia się po raz pierwszy na pocz. XV w. jako instrument szlachty i mnichów. Gra się na nim do medytacji i modlitwy w Kościele etiopskim, układa się pieśni z podstawie Biblii - Księgi Przysłów oraz Księgi Qine, ale także akompaniuje do piesni miłosnych. Grają zarówno mężczyźni jak i kobiety. W Wielkim Poście słyszany także pod kościołami i na procesjach.

Alemu Aga (ur. 1950) zaczął uczyć się na beguenie w wieku 12 lat. Jest profesorem geografii i uczy w szkole muzycznej. W czasię rządów antyreligijnej junty wojskowej, zaprzestał działalności i otworzył sklep. Od lat 90-tych dużo koncertuje w kraju i na świecie.

Bèguèna - known as the instrument of noblemen, monks and the upper class and performed by both men and women, the begena was used primarily as an accompaniment during meditation and prayer. Though commonly played in the home, it is sometimes played in the framework of festive occasions. During Lent, the instrument is often heard on the radio and around churches. Begena is accompanied by singing voice only. The singer may compose his or her own texts or they may be taken from the Bible, from the Book of Proverbs, or from the Book of Qine, an anthology of proverbs and love poems. Subject matter includes the futility of life, the inevitability of death, saints, mores, morality, prayer, and praises to God.
Alemu Aga (born 1950) is an Ethiopian musician, singer, and master of Begena.Born in Entotto, near Addis Ababa, Alemu became interested in the Begena (a ten-stringed member of the lyre family, also known as "King David's Harp") at the age of twelve, when a master of the instrument stayed next door to his family, the Aleqa Tessema Welde-Emmanue.

1.Abatatchen Hoy = Pater Noster
2.Mèdinanna Zèlèsègna = Médina And Zèlèsègna [Sur La Futilité De La Vie]
3.Tèw Semagn Hagèré = Écoute, Cher Concitoyen
4.Yè Emèbétatchen Sèlamta = À Propos De La Vierge Marie
5.Kèto Ayqèrem Motu = Tu N'échapperas Pas A La Mort
6.Selé Senè Seqlèt = De La Crucifixion
7.Abba Gragn Motè = La Mort Du Gaucher [Emperor Téwodros II]
8.Selè Senè Fetrèt = De La Création
9.Dagem Metseat = Le Seigneur Reviendra
10.Selè Gènna = A Propos De Noël
11.Man Yemèramèr ? = Mais Qui Peut Douter?
12.Yèbèguènna Derdèra (Instrumental)

***part 5 | Music of the Tukano and Cuna Peoples of Colombia [Rogue Records, 1987], youtube
Winylowy wybór zapisów terenowych z dokumentacji dźwiękowej dwóch plemion kolumbijskich autorstwa Briana Mosera (1935) i Donalda Taylera (1931-2012). Zasadnicze badania terenowe panowie przeprowadzili w latach 1960-1961. Płyta ciekawa od strony czysto muzycznej, a też znakomicie skompilowana i nie mamy do czynienia tylko ze zbiorem utworów, zanurzamy się w audiosfery dwóch plemion. Tu piszę więcej o płycie,

The vinyl album Music of the Tukano and Cuna Peoples of Colombia published in 1987 contains a selection of field records from the extensive sound documentation of two tribes (though the "tribe" is a simplification) by Brian Moser (1935) and Donald Tayler (1931-2012). The main field studies were conducted by those gentlemen in 1960-1961.
The album is compiled and we are not dealing only with the collection of interesting songs, we immerse ourselves in the audiosferas of the two tribes. The album perfectly shows the inseparability of music and life, people, animals and plants, culture and nature.

Side A TUKANO
Side B CUNA
A1 Early morning birdsong and deer-bone flute 00:00
A2 Snail-shell flute 02:55
A3 Paired tortoise-shell (goo) and pan-pipes 04:16
A4 Yuca-plant sieving and washing 05:28
A5 Pan-pipes and coca pounding (two excerpts) 07:08
A6 Elders chanting origin myths 09:44
A7 Eagle dance 15:06
A8 Pan-pipe dance (chiruru) (two excerpts) 20:50
A9 Distant snail-shell flute 29:12
B1 Conch-shell trumpet, greeting chant and paired flutes 30:06
B2 Two sets of paired pan-pipes (two excerpts) 31:49
B3 Wing-bone duct flute (karlbeebil) and song with end-blown flute (kammu) 37:30
B4 Yayganagadi song 39:31
B5 'Dog' dance with kuli pipes 40:54
B6 'Chicken' dance and pan-pipe dance (two excerpts) 43:23
B7 Kammu flute and nasis gourd maraca 46:04
B8 Two curing songs and lullaby (three excerpts) 49:06
B9 Pan-pipe tunes (three excerpts) 51:41
B10 Paired pan-pipes with maracas (two excerpts) 55:56

***part 4 | Ethnic Minority Music of Southern China by Laurent Jeanneau [Sublime Frequencies 2015], bandcamp
Jak mało znamy muzykę chińską i jak nieoczekiwanie czasem może to być dla nas - Słowian, czy szerzej, mieszkańców Europy Środkowo-Wschodniej - muzyka znajoma czy bliska? Ta płyta to kompilacja, wybór z dokumentacji Laurenta Jeanneau, wielu godzin nagrań terenowych dokonanych w latach 2006-12. Obecnie w Chinach żyje ok. 300 mniejszości etnicznych.

The fifth Sublime Frequencies volume in Laurent Jeanneau's amazing documentation of vanishing indigenous music of the rural Asian frontiers, this release focuses on ethnic minority groups of Southern China. Jeanneau has spent many years traversing the hills and valleys of Southeast Asia and China, and he has captured a dizzying array of folk music, much of which has never been documented before.

***part 3 | Gamelan Semar Pegulingan Saih Pitu - Gending Lasem, Saih Selisir, [CMP Records 1991], youtube, spotify
Dziś przeskok w zupełnie inny świat, nieindoeuropejski najogólniej mówiąc, a co za tym idzie w inną kulturę muzyczną, Przyznam, że to świat dla mnie dość hermetyczny, ale też pytanie na ile mocno próbowałem go zrozumieć. W każdym razie zawsze miałem w słuchaniu gamelanu kłopot z zaistnieniem szerokopasmowej relacji emocjonalnej między mną, a tą muzyką, jej językiem, jej wykonawcami. Może dlatego wolę gamelan balijski od jawajskiego, bo jest, upraszczając, bardziej ludowy. Ale też ta płyta jest mam wrażenie dość wyjątkowa. Przynajmniej dla mnie, bo nie wiem jak ona ma się do kanonu gamelanowego i czy jest ceniona przez znawców. Po prostu skutecznie, ale nie opresyjnie, łowi moją uwagę w taki sposób, że skoro już zacznę słuchać nie mogę nie dotrzeć do końca. Ta grupa jest jednym z niewielu pozostałych siedmiotonowych gamelanów Semar Pegulingan. To muzyka niemal nieważka, wolniejsza i mniej natarczywa niż współczesne style z Bali.

Today, a leap into a completely different world, un-Indo-European in a general way, and thus a different musical culture, I admit that this is a world very hermetic to me, but also there is a question how much I tried to understand it. In any case, I had always difficulty in hearing gamelan with the broadband emotional relationship between me and this music, its language, its performers. Maybe that's why I prefer the Balinese gamelan more than Javanese. But this record is also quite unique. At least for me, because I do not know what gamelan experts think about this album. This music catches my attention very much.

Semar Pegulingan gamelans were originally royal ensembles and used a seven-tone scale. Later, various different ensembles with the same name developed, all of them pitched higher and with a brighter, more delicate sound than gong gede. This group is one of the few remaining seven-tone Semar Pegulingan gamelans. Its music seems almost weightless, slower and less insistently virtuosic than modern styles.

***part 2 | Afghanistan - A Journey to an Unknown Musical World [Network Medien GmbH, 1994], spotify

Pod banalnym tytułem kryje się naprawdę ładna i ujmująca muzyka. Nagrania zostały zrealizowane przez niemiecką ekipę WDR w 1974, głównie w regionach Herat oraz Mazar-E-Sharif. O dużej lirycznej mocy tego, notabene dobrze zakomponowanego, albumu stanowią przede wszystkim nieskomplikowane, melodyjne piosenki z akompaniamentem. Jest to swoisty kontrapunkt do mauretańskiej płyty z części pierwszej cyklu.

[nie trzeba ściągać spotify, wystarczy się zalogować przez FB]

There is really nice and endearing music under a banal title. The recordings were made by the German WDR team in 1974, mainly in the Herat and Mazar-E-Sharif regions. The high lyrical power of this well-composed album are primarily uncomplicated, melodious songs with accompaniment. It is a kind of counterpoint to the Mauritanian album from the first part of the cycle.
[Remek Hanaj]

***part 1 | Khalifa Ould Eide & Dimi Mint Abba ‎– Moorish Music From Mauritania [World Circuit, 1990], youtube

WĘDROWIEC nr 2/2001 | pełna zawartość

2018-12-02T14:59:00.000+01:00

WĘDROWIEC nr 1/2001 | pełna zawartość

2018-11-14T03:57:00.000+01:00

WĘDROWIEC nr 3/2002 | pełna zawartość

2018-10-31T02:49:00.001+01:00

Jeszcze půlka nie zginęła

2018-05-06T02:54:00.000+02:00

Taniec polka wprawdzie nie powstał na ziemiach polskich, bo wszystko na to wskazuje, że w Czechach, szybko jednak zyskał polską tożsamość, stał się "nasz", wbrew opiniom obyczajowych konserwatystów. Polskie tańce narodowe miały w większości korzenie chłopskie, ale postać szlachecko-salonową oraz męskie nazwy. Polka była pierwszym tańcem wprawdzie nie oficjalnie narodowym, bo mieszczańskim i czeskim, ale faktycznie lubianym przez wszystkie stany (jest i zapis klasztorny polki). No i była kobietą. Pierwsze polki komponowane w Polsce i zachowane w rękopisach lub w nutach drukowanych były zatytułowane zwykle od imion Pań, którym je kompozytorzy dedykowali. Najpierw Florentyna, Leontyna, Malwina, Michalina, Olga, Julia, z czasem Basia, Maniusia (dedykowana wszystkim Maniusiom).

Pierwotnie taniec nazywał się jednak nimra, od przyśpiewki „Strýček Nimra koupil šimla“ ("Stryjek Nimra kupił siwka") lub maděra (również prawdopodobnie od nazwiska, które występuje w takiej formie w Czechach). Wkrótce autor zmodyfikował nieco taniec, który stał się szybszy niż nimra, ale wciąż wolniejszy w tempie od szota i od tej pory, a jednocześnie wraz z rosnącą popularnością tańca przyjęła się dlań nazwa půlka (połowa). A działo się to około roku 1830, a jak chcą niektórzy nawet kilka lat wcześniej. Legenda głosi, że na fali poparcia dla powstania listopadowego jako wyraz solidarności i sympatii dla wolnościowego zrywu nad Wisłą půlkę zaczęto tańczyć jako polkę i pod tą nazwą taniec poszedł w świat. A rzeczony autor pierwszej melodii polki czyli nimry (oraz kilkudziesięciu następnych melodii) nazywał się František Matěj Hilmar (1803-81) i jak się wydaje mógł też wymyślić taniec, bo oprócz tego, że był wybitnie utalentowanym muzykiem, również świetnie tańczył. Przy czym skłaniałbym się raczej do tezy, że nie tyle wymyślił, a bardziej zaadaptował istniejącą już w tradycji jakąś formę bliską późniejszej polce, przyswoiwszy ją sobie w swoich rodzinnych stronach - Kraju Hradeckim w Czechach (na wysokości Karkonoszy) lub/i podpatrzywszy w czasie swoich podróży koncertowych do Polski i Rosji, które odbył nie mając notabene nawet jeszcze czternastu lat (!). Zresztą koncept to nienowy, bo pojawił się w 1847 w "Bibliotece Warszawskiej". Warto przytoczyć ten anonimowy wywód, bo jest czymś w rodzaju krótkiej egzegezy tańca przeprowadzonej w duchu etnografii romantycznej:

Pierwszą polką Hilmara, która zrobiła międzynarodową furorę była Polka Esmeralda, zainspirowana postacią pięknej Cyganki, ulicznej tancerki z powieści Victora Hugo Katedra Panny Marii, tak, tej samej, która stała się mniej więcej równolegle bohaterką opery Louise'a Bertona, wystawionej w Paryżu w listopadzie 1836 (proszę się nie sugerować naszą wikipedią, gdzie bez podania źródła pisze się o Esmeraldzie - polskiej śpiewaczce). Trudno o rozstrzygającą pewność, jeśli chodzi o datę powstania utworu, bo różne źródła różnie podają - rok 1836 lub 1838 jako ten, w którym Polka Esmeralda została po raz pierwszy zagrana w Pradze, skąd powędrowała szybko (w ciągu kilku lat) via Berlin i Wiedeń dalej do Europy i w świat. Jednak mogła powstać i sporo wcześniej, bo od początku lat 30-tych Hilmar "składał" polki, a nut utworów prowincjonalnego nauczyciela muzyki nikt nie drukował, Hilmar miał je w zwyczaju rozdawać chętnym w rękopisach.

Proszę zerknąć w nuty i w filmik ze współczesnym wykonaniem Polki Esmeraldy w stylu historycznym (granej przez orkiestrę), a wyjaśni się szybko tajemnica furory utworu - to melodia wpadająca w ucho, lekka, wdzięczna i taneczna.

W Polsce druki komponowanych polek zaczynają się pojawiać gdzieś z wolna od 1840 roku. W tym samym czasie pierwsze swoje wyprawy na podwarszawską wieś odbywa Oskar Kolberg, chociaż jeszcze co najmniej dziesięciolecie musi upłynąć zanim zda sobie sprawę z czym się mierzy i zanim postanowi poświęcić notacjom terenowym oraz ich publikacji resztę życia. W początkowych wydawnictwach - czyli opracowaniach fortepianowych (lata 40-te) oraz pierwszym tomie Ludu - zbiorze wątków pieśniowych wraz melodiami tanecznymi spod Warszawy (1857) nie ma polek. Pojawiają się dopiero w następnych tomach Ludu - Sandomierskiem i Kujawach opublikowanych już w 1867 r. W tomie Sandomierskie widnieje jeden zapis tańca z dopiskiem "polka", z lokalizacją: Staszów. Jest to więc pierwsza polka opublikowana przez Kolberga z jego zapisów terenowych. Melodia jest taka:

Nietrudno o wrażenie, że polka ze Staszowa należy do hilmarowskiej rodziny. Jednak w tomach Ludu Kolberga nie znajdziemy w ogóle polek wiele, to są raczej pojedyńcze zapisy. Zapewne nowomodny taniec pozostawał na marginesie ogniskowej badacza, który jednakowoż starał się być skrzętny w notowaniu ciekawych melodii - wniosek płynie stąd taki, że polka, która szturmem zdobywała u nas duże ośrodki i salony wielkomiejskie, do mniejszych miasteczek już trudniej torowała sobie drogę, a w okolicach o kulturze muzycznej silnie zdeterminowanej tradycją, na wsiach, zadomowiła się na dobre (twórczo) w okresie popowstaniowym, a nawet w ostatniej ćwierci XIX wieku. A więc już po okresie aktywności Kolberga i po jego śmierci. Trzeba pamiętać, że w wielu regionach rytmy parzyste były od dawien dawna dobrze lub co najmniej nieźle reprezentowane w melodiach pasterskich, flisackich, kozakach, szotach, nie mówiąc już o krakowiakach czy wiwatach. Wydaje się, że większą popularnością polka od początku cieszyła się w Polsce centralnej i na Kujawach, w okolicach zdominowanych przez rytmy trójkowe, bo tam była większym rarytasem, jej urok nowości i oryginalności działał silniej. Jednak tam wzorcem kształtującym jej warianty jak się wydaje już nie była Esmeralda ani polki hilmarowskie, ale raczej polkowe kompozycje rodzime. Co widać na przykładzie zapisów Kolberga z części Kujaw (zbliżony temat "Żydóweczko..." w jednym wariancie opisany jest jako polka v. szorc, a w drugim już jako polka). Przy okazji trzeba podkreślić w transmisji polki rolę wielkomiejskich i małomiasteczkowych muzyków żydowskich, którzy z racji swoich skłonności do rytmów parzystych szybko sobie polkę przyswoili i mieli niemały udział w jej rozpowszechnieniu.

W tym miejscu sensownie będzie dokonać krótkiej prasówki oraz przeglądu polek komponowanych w ówczesnej formalnie nieistniejącej Polsce i publikowanych w nutach (ze zbiorów cyfrowych bibliotek polskich), zaczynając od najstarszych. Taką właśnie na pierwszy rzut oka wydaje się być Polka Leontyna ułożona na piano-forte i ofiarowana Wielmożnej Pannie Leontynie Trompeter przez Maksymiliana Einerta (1825-50). Einert to zapomniany romantyczny kompozytor warszawski, jego ojciec (pochodzący z Saksonii) był organistą w kościele ewangelickim, podobnie jak młodszy brat Teodor (1828-66). Obydwaj bracia byli kompozytorami, przy czym o Maksymilianie niewiele wiadomo - pewna jest tylko data jego śmierci oraz autorstwo kilku utworów (m.in. nierzadko dziś wykonywanej Uwertury Koncertowej D-dur) - zmarł bardzo młodo. Trochę więcej wiadomo o Teodorze, przeżył brata o kilkanaście lat - był cenionym w Warszawie nauczycielem gry na fortepianie, członkiem orkiestry Karola Kurpińskiego, także komponował większe formy oraz mniejsze na fortepian. Mamy tu jednak pewną zagadkę, otóż wydawnictwo jest datowane przez Bibliotekę Narodową na rok 1835, według prawdopodobnej daty urodzin autor miałby wtedy 10 lat... Prawdopodobnie więc druk pochodzi z lat 40-tych.

Na rok circa 1840 datowane jest natomiast wydanie dwóch polek:

Polki Pragskiej z baletu autorstwa Józefa Stefaniego (1800-76, syna Jana), Czecha z pochodzenia, najbardziej znanego z baletu "Wesele w Ojcowie", napisanego razem z Karolem Kurpińskim
Polki Malwiny - dedykowanej Malwinie Alexandrowicz, skomponowanej przez Maurycego Dietricha (1816-87), autora również innych polek (Lola, Campanella, Maria) i innych tańców, który pochodził z kolei podobnie jak Einertowie z Saksonii, osiadłego i tworzącego przez wiele lat w Warszawie (nie ma wikiprofilu polskiego)

Momentem historycznym kiedy to szał (tak!) polkowy osiąga swoje progowe wzmożenie wydaje się być rok 1844 i to zarówno w Europie, jak i w Stanach Zjednoczonych. Również w czasopismach polskich pisze się wtedy o polce dużo, w warszawskich "Rozmaitościach" temat polki przewija się w ciągu roku kilkukrotnie:

W Londynie pojawiają się nawet oszuści, którzy co bardziej nieświadomych adeptów tańca uczą innych zblizonych tańców (np. galopu), twierdząc, że to polka:

Jak widać moda na polkę wkracza w różne dziedziny życia, nie omija nawet języka. Prasa donosi:

Polka zdobywa salony i przedmieścia oraz trafia do czytywanych coraz powszechniej tzw. przewodników tanecznych, zarówno tych bardziej popularnych jak i tych wyrafinowanych. Wieści z Ameryki naturalnie dochodzą wówczas dużo wolniej, dzisiaj jednak wiadomo, że w tym samym czasie polkomania zaczyna się również i za oceanem. Tym, który wprowadził modę na polkę mieni się Gabriel de Korponay, oficer węgierskiego pochodzenia, wirtuoz i wzięty nauczyciel tańca, bo prowadzi kursy po angielsku, francusku i niemiecku, w parze z Pauline Desjardins, a akompaniuje im na fortepianie jego żona. Gabriel i Pauline być może zostali uwiecznieni na poniższym kolorowym obrazku, a jego na pewno, choć dwadzieścia lat później, możemy zobaczyć na kolejnej ilustracji, tym razem fotografii (1861-63).

Polka będzie królować na amerykańskich "ballroomach" do końca XIX wieku w różnych swoich wersjach, np. w wersji zmutowanej z innym czeskim tańcem - redową, który pochodzi od chłopskiego rejdovák i podobnie jak polka spopularyzował się w Europie od pocz. lat 30-tych. W tym samym czasie drukowane są w Stanach licznie nuty polek, np. zbiory takie jak ten powyższy, pochodzący z roku 1844 właśnie, na okładce którego znajdujemy tancerzy ubranych w ludowe stroje, nawet nawiązujące do krakowskich, ale to tylko symboliczne odniesienie do ojczystych stron tańca, bo podobnie jak na starym kontynencie tak i tutaj polka rozprzestrzenia się jako taniec jednak z mieszczańską ogładą, dzięki czemu również w Ameryce rozpoczyna szerszą modę. Przyjmują się tam od tej pory suknie w kropki jako kreacje na zabawy. Wzór nazywany odtąd polka dots zyskuje trwałe miejsce w szafach amerykańskich dam, panien i podlotków, stosowany zresztą z czasem na wszystkich możliwych częściach garderoby i tak jest do dziś.

Wracamy na polskie podwórko, do okresu międzypowstaniowego i trzeciej ćwierci XIX wieku. Polek komponuje się coraz więcej, popularność tańca zatacza coraz szersze kręgi, o czym świadczy zapis z archiwum dominikańskiego klasztoru w Gidlach pod Częstochową, gdzie istniała utworzona jeszcze w poprzednim stuleciu kapela kościelna, uświetniająca obrzędy religijne i wszelkie uroczyste chwile, ale także grywająca w okolicznych karczmach po prostu do tańca i to zapewne z jej działalnością ma związek zapis polki prawdopodobnie dokonany w latach 40-tych lub 50-tych (bo następujący po Mazurze, pochodzącego z Iłży Stefana Łodwigowskiego, który komponował od pocz. lat 40-tych), a jest to zapis Polki Esmeraldy.

Tymczasem w Warszawie komponuje się lub/i przyswaja cudze polki o coraz to bardziej egzotycznych i zaskakujących tytułach, które zdają się świadczyć o tym, że polka jako kobieta odsłania nieznaną dotąd, a może tabuizowaną, twarz. Widać po tym zestawieniu notabene, że niektórzy kompozytorzy jak Henryk Chojnacki w komponowaniu polek szczególnie się odnajdywali.

Polka jawi się jako pierwszy taniec nowoczesnej Europy, w duchu égalité, o nowym rodzaju performatywności "and a lot of sweet romancing". To taniec o rozluźnionym gorsecie obyczajowym, społecznym, kosmopolityczny i łatwo adaptowalny, nie tańczony w jakimś konkretnym, szytym na miarę narodowym kostiumie, choć gdzieś w drugim planie przemycający wątki emancypacyjne narodów Europy Wschodniej, emancypacji narodowej, ale także społecznej.

To również taniec, w którym rola mężczyzny, partnera, jest bardziej ograniczona i równoprawna niż w dawniejszych tańcach, kiedy był on "wodzącym rej", zdecydowanie dominującym. Do kobiety w tradycji nie przystawała zbytnia aktywność w tańcu - miała być głównie czarownym obiektem umizgów i adoracji, tonującym swoją ekspresję subtelnym świadkiem męskich popisów.

Podobną rolę odgrywał walc, wprawdzie upowszechnił się na salonach i poza Niemcami i Austrią dwa pokolenia wcześniej na styku dawnych i nowych czasów, ale przystosował do tych drugich, umiejąc się pozbyć salonowego dystansu i esksponując, podobnie jak polka, cielesność. Sto lat po swoim wejściu z przedmieść na parkiety walc był tańczony znów dużo bardziej zwyczajnie i można powiedzieć luddycznie, jak na załączonym poniżej jednym z pierwszych ruchomych obrazków stworzonych w latach 1880-tych w Stanach Zjednoczonych przez Eedwearda Muybridge'a.

Walc był jednak zawsze bytem osobnym. Chociaż ze względu na właśnie zbliżony charakter performatywny lubiano go miksować z polką - powstały w ten sposób polka-mazurka, polka-redowa, warszawianka i inne. To jednak polka jako forma może bardziej urozmaicona, a na pewno bardziej otwarta na nieustatkowaną ekspresję, temperamentna, parzysta i motoryczna współgrała lepiej z epoką industrializacji, postępującej racjonalizacji. Stanowiła swego rodzaju emblemat białej cywilizacji Zachodu. Polka Arabka, Polka Mefistofelka, Polka Szatanka, Polka Perpetuum Mobile. Czy ktokolwiek tańczyłby Poloneza Telefon, nawet gdyby takowy powstał? Jednocześnie, o czym warto pamiętać, takie zjawiska jak tańczenie polki były prefiguracją XX-wiecznej kobiecości glamour.

W ówczesnej Polsce pod zaborami, w okresie międzypowstaniowym, patrzono na polkę ambiwalentnie. Postawy patriotyczne nader często wiązały się z myśleniem kategoriami utraconego raju, co skutkowało ahistorycznymi próbami wskrzeszania dawnej świetności w formach zapamiętanych przez szlachecką elitę, próbami jeśli nie w domenie czynu, to w domenie ducha dokazywanymi. Efektem tego były takie głosy jak poniższy, z lwowskiego "Dziennika Literackiego" (tygodnika katolickiego):

(...)

podajcie mi obie ręce, niech się z wami raz okręcę.

Tymczasem ani parę lat później po tej publikacji, w wyniku powstania styczniowego, Polska nie powstała, ani nie powstał Mazur Cyklista. A Polka Cyklistka i owszem.

Żeby potańczyć tę polkę należało udać się welocypedem do Ogrodu Saskiego, gdzie mieścił się Instytut Wód Mineralnych. Działał on od 1847 r. do I wojny światowej. Można tam było też oprócz tańca zażyć kąpieli, zjeść lody, piernik i wypić kawę. Drugi taki, również z altaną dla orkiestry, działał przy ul. Długiej, na terenie Ogrodu Krasińskich i był czynny do końca XIX w. Czy jakiś lokal dziś w stolicy ma podobnie kompletną ofertę?

_______________________________
Korzystałem ze zbiorów Biblioteki Narodowej (Polona) oraz innych bibliotek, a także ze stron:
František Matěj Hilmar
The Philadelfia Dance History Journal
Tres Bohemes
polecam również:
Tomasz Nowak, Taniec narodowy w kanonie kultury, Warszawa 2016
Wojciech Tomaszewski, Między salonem a jarmarkiem, Warszawa 2002

Oracyje śmieszne pucheroków

2018-03-25T20:35:00.002+02:00

Żaków z oratyką na pueri modą (...)
bakałarze wiodą.
Wacław Potocki

W kilku podkrakowskich wsiach kultywowany jest do dziś zwyczaj kolędowania w Niedzielę Palmową. Chodzą młodzi chłopcy, pojedyńczo albo po dwóch, w wysokich stożkowatych, kolorowych czapach z bibułek z laskami w rękach (drewniane młotki z długą rekojeścią), którymi rytmicznie stukają do marszu, do drzwi chałup, prosząc o jajka w zamian za życzenia i w czasie recytacji tzw. oracyjek (by co trzecie słowo akcentować). Niegdyś stroje robili w całości ze słomy. Twarze smarowane sadzą. Oczywiście kto pierwszy, ten lepszy, dawniej grupy pucheroków rywalizowały ze sobą o domy bogatszych gospodarzy, pilnowały rewirów, konkurowały kto najwięcej jajek zbierze. Również i z tego powodu w ruch szły laski.

Rekonstrukcja przebrania pucheroków, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, fot. Krystyna Bartosik.

Zwyczaj wywodzony jest już od XVI-wiecznych biednych żaków Akademii Krakowskiej [pucherok od łac. puer - chłopiec], którzy kwestowali przed kościołami czy po domach, zbierając w ten sposób od mieszczan datki czy wprost produkty na świąteczny stół (kawałek kołacza, placek z serem, kiełbasa, spyrka czy jajka). Oczywiście dziewczynki nie chodziły wtedy do szkół (i jeszcze długo nie będą mogły chodzić), dlatego też nie było pucheronek.

Będę cię chwalił, żeś jest dobry Panie,
jak sobie podjem szynki na śniadanie.

W związku z pewną dwuznacznością zwyczaju, nawiązującego do dziadów i odwróconego porządku, nieraz sprośnymi tekstami, trawestacjami pieśni religijnych w XVIII w. obyczaj ten stał się zbyt sowizdrzalski [Michał Niezabitowski "Pucheroki" https://www.krakow.pl], skutkiem czego w 1780 r. został on zakazany w Krakowie edyktem kurii biskupiej jako naruszający powagę święta Niedzieli Palmowej, ale w XIX wieków przeniósł się na wieś i do dziś zachował się w podkrakowskiej gminie Zielonki (Zielonki, Bibice, Trojanowice, a także Tomaszowice, Modlnica, Modlniczka). A być może przeniósł się tam już wcześniej - jak domyśla się dr Piotr Suchan - za sprawą przyparafialnej szkoły średniej w Bibicach, która mieściła się w pomieszczeniach dworskich ss. Norbertanek, zwanej Kolonią Akademicką. A kościół w Zielonkach stanowił filię kościoła św. Anny w Krakowie. Zresztą nie tylko tam, bo takich szkół z internatami było na terenie Krakowa czternaście, a wszystkie pod patronatem Akademii. W szkołach parafialnych byli również żacy ubodzy, którzy nie dostawali żadnego zasiłku z domu, a utrzymywali się z żebraniny. Pok 1612 r. ustanowiono im nawet osobnego ojca "mendykanta", który miał ich uczyć dobrego wymawiania łaciny i pilnować, "aby w Palmową Niedzielę nie przebierali się po błazeńsku i nie prawili łotrowskich narracji" [za Irena Łopuszańska "Puchery", Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie 1966]

Zielonki - dworek, fot. za http://srgz.zielonki.pl

Po takiej deklamacyi pobożnej też dzieci miewały inne oracyje śmieszne: o poście, o śledziu, o kołaczach wielkanocnych, o nuży szkolnej i inne tym podobne. Gdy dzieci skończyły swoje perory, wysuwali się z tyłu na czoło doroślejsi chłopakowie, a czasem i słuszni chłopi, ubrani po dziwacku za pastuchów, za pielgrzymów, za olejrzaków, za żołnierzów, przyprawiając sobie brody z konopi albo z jakiej skóry sierścią okrytej, kożuchy futrem do góry wywróciwszy. Ci zaś, co żołnierzów udawali na głowie mając infuły z papieru wyklejone, obuch drewniany, usmolony w ręku, z kart grackich zrobione flinpasy i ładownice i szablę przy boku drewnianą; którzy nie mieli wąsów i brodów, robili sobie z sadzy z tłustością zmięszanych pręgę wzdłuż nosa, drugą wzdłuż brody i dwie pod nosem w górę zakrzywione na kształt wąsów (…) Po odbytych w kościele perorach rozbiegali się, a wszyscy oratorowie, tak palmowi jako też obuchowi, po domach, po szynkowniach i nawet po pałacach, gdzie tylko wcisnąć się mogli, prawiąc wszędzie głosem natężonym i bijąc co trzecie słowo obuchem w ziemię. [Jędrzej Kitowicz Opis obyczajów za panowania Augusta III, Warszawa 1970]

Pucheroki w Zielonkach 1950, fot. Roman Reinfuss

Pucheroki w Zielonkach, ze zbiorów CKPiR w Zielonkach

Autentycznych oracyjek z tradycji zachowało się niewiele, głównie dzięki zapisom XIX-wiecznych zbieraczy takich jak Józef Konopka oraz dzięki ustnym przekazom lokalnym. Są to dość groteskowe rymowanki, przechwałki, opisy absurdalnych przygód, zgodnie z naturą młodzieży szkolnej i studenckiej buńczuczne i kpiarskie. Zdarzało się jednak i tak, że żak odchodził sprzed drzwi z niczym. W Krakowie bowiem wielu mieszczan nie darzyło akademików szczególną życzliwością. Zarzucano im obyczajową rozwiązłość, picie wina na cmentarzach (pełniących wówczas również funkcję miejskich parków), prowokowanie w mieście rozmaitych burd i zamieszek. Na darmo Jan Kochanowski tłumaczył, że 'Jakoby rok bez wiosny mieć chcieli ci, którzy chcą by młodzi nie szaleli', wielu statecznych krakowskich mieszczan żaków od drzwi gnało precz, rozumując, że jeżeli muszą oni gdzieś szaleć to niech robią to poza murami miejskimi. ["Pucheroki" www.malopolska.pl] Oracyjki pucheroków nawiązują do popularnych od XVI w. w Krakowie prześmiewczych kazań biskupa żakowskiego wygłaszanych 12 marca w czasie szkolnego święta gregorianek: Szanowne państwo! Powiadumu wum racyjo, mam na brzuchu wielko turbacyjo, powiedziałbym jeszcze, ale mi się jeść chce! itp.

Ja mały żaczek,

wylazłem na krzaczek;

z krzaczka wpadłem w wodę,

zbiłem sobie o kamień brodę;

zobaczył Pan Jezus z nieba,

dał mi kawałeczek chleba

i obwarzanków kupę

i białego sera łupę.

[z gregorianek - Żegota Pauli]

Oracyjki nawiązywały do literatury sowizdrzalskiej, ich dziwaczna poetyka i logika absurdu pozwalały czasem bezpiecznie przemycić elementy skargi społecznej, zwraca uwagę też obecność "Żyda" obrzędowego czy Judasza (Judase, Judase, zdrajce Pana mego, zeście Go wygnali ze świata dobrego). Stroje i elementy świata na opak wykazują związki z obrzędowością noworoczną, zapustną i dyngusową.

Awo ja wyrwikołek, byłem za woźnicę,

miałem ojca wisielaka, matkę czarownicę.

A mój swacecek na wojenkę mie wyprawił,

wszystkie majętności za mną zostawił.

Dwa zagony owsa, dwa zagony prosa,

kupiłem se kupił konia za dwa grosza,

jakiego łepskiego z kija brzozowego,

siodełko do tego z wiechcia grochowego,

uzdeczkę do tego z łyka wierzbowego.

Jakem to wsiadł na to: to toto skakało, to toto wierzgało,

to mi się tak pięknie na tym jechało.

Wyjechałem w pole i ujrzałem hurmę żołnierzy

i pytają mie się, jeśli kur chwytać nie umiem.

A moi panowie! Nieświadomy tego,

ale się nauczy jeden od drugiego.

Wylazłem na górę, gwizdnąłem na kurę,

wszystko się zwierze popodlatało,

kury do dziury pouciekały.

Zjechałem z góry, wyjadę na sosnę,

pacierz mówić pocznę, przyleciała sowa,

zmyliła mi cztery słowa.

A ja za sowicą z żelazną palicą.

Sowa mię otrznęła szczerą jajecznicą.

Poszedłem do kowala, miałem pałkę spalić,

chciałem sowę zabić.

Kowal mie się przeląkł, cisnął na mnie szeląg.

Idę koło stępy, leży chleb poczęty,

a nuże go krajać, baba na mnie łajać.

Nie łaj babo, nie łaj, tylko mi chleba daj,

rżnąłem babę o piec, wypadł z niej żelazny chłopiec.

A z tego chłopca baran i owca.

A z tego barana mleko i śmietana.

A z tej śmietany kościół murowany.

A w tym kościele nie ma świętości,

ino końskie i kobyle kości.

A ja wam powiedział taką orację,

jak mi nic nie dacie, to was pozabijam.

[Józef Konopka, Pieśni ludu krakowskiego, 1840]

Współcześnie pucheroki nie są wyłącznie oddolnym zwyczajem, możliwe, że nawet przetrwały do dziś tylko dzięki temu, iż podtrzymywane są przez lokalne samorządowe placówki kulturalne takie jak CKPiR w Zielonkach czy powstała w 1964 r. Izba Regionalna w Bibicach. Czy coś się zmieniło? Zwyczaj jest kontynuowany raczej w konserwatywnej formie. Zmieniło się na pewno jedno - zdarzają się wśród pucheroków dziewczynki.

Piosenka | Halo

2018-03-14T23:44:00.000+01:00

Ja... Halo! Ja?

Ja. Halo? Ja...

Ja Bergmana. Pokalana

Ja Leśmiana. Zawołana

Ja Pärcina.

Ja Monczyna.

Ja Charmsina.

Otrzymana,

domniemana,

ja brama na,

z baru Pana,

z pary piana.

Lokomotyw infinityw – niemijana.

Cyferblatów recytatyw – niedychana.

Szczerozłoty deminutyw – nieklepana.

Syzyf-syzyf,

niezakopana.

Tchom, snom,

dniom, dnom dom, dom, dom.

W morzu rafa

w dnie agrafa.

Tak nanizam.

Nie zanurzam.

O! O! O! Mijają dni

dzień, dzień, dzień.

O! O! O! Mijają dni

dzień, dzień, dzień.

Onoonaon pijają dni.

zbijają dni

błędni

na czyż

już.

2017

Sprawiedliwi z Sambora - rodzina Kostusiów

2018-03-07T23:49:00.002+01:00

Mówi Genowefa Marczuk, z domu Kostuś, która razem z matką Rozalią Kostuś i bratem Mieczysławem Kostusiem ukryli i uratowali siedmioro Żydów w Samborze za co w 2001 zostali uznani przez Jad Vashem Sprawiedliwymi wśród Narodów Świata.

1 grudnia 1942

Mama targowała na bazarze i przystąpił jeden człowiek i mówi:
- Tak strasznie tutaj... akcja jest, gieto, zabierają Jewrejów.
On taki przestraszony. Mama mówi:
- Czego pan taki przestraszony?
On mówi:
- Ja jestem Żyd.
- Chodź pan do mnie, ja pana przykryje, żeby te nie...
- Tam rodzice są.

On a momentary impulse and out of compassion she offered him refuge in her home.

I płakał strasznie, że rodzina tam jeszcze jest... Rodzina, brat, siostra, siostra, niewiestka była, tamtego żona i dwoje cudzych, kolegi czyli siedem.

Rynek w Samborze, 1942.

No i ukrywało się. Ja poszłam na robotę, brat jeszcze do szkoły chodził, a ja chodziła do technikum i ja musiała zostawić, bo nie było już z czego żyć. Jeść trzeba było. Siedem osób. To było straszne, my tam mieli korytarz taki, kuchnia i dwa pokoje, ten dom znieśli, tam można się popatrzeć, teraz nowy stawiają.

Osiemnaście miesięcy, prawie dwa lata, to straszne było, wody nie było, palić nie było czym, brat mój zbierał węgle na stacji, toalety nie było, mama wynosiła za nich, prała i wszystko, i sława Bogu nikt nie zameldował, nikt nie wiedział, że my trzymamy, nas byli rozstrzelali, to było straszne.

Jedzenie nocami mama gotowała, to było straszne, zakrywali się. A było raz tak, że za mną przyszli, ja pracowała później na fabryce, gdzie szkoła Iwana Franka, tam atelier było, za mną przyszli z psem... A mama otworzyła drzwi, a pies chce iść, a mama mówi halt, znaczy umiała po niemiecku mówić moja mama, jakby nie umiała po niemiecku, to by my wszystkie przepadli. Mama im mówi, że ich nie puszcza dalej, bo syn trzyma króliki tu w korytarzu, a pies może zagryźć, a jakby nie to, to byli rozstrzelali na miejscu nas.

Oni byli w kuchni, a tam była piwnica... W drugim pokoju Szańcia, Martina siostra [Martin - Moniek Gross]. Miała wadę serca, oj to jakie mama miała zgryzoty, jakie ataki ona miała, mama się namęczyła z nią, Boże, osiemnaście miesięcy, to straszne. I wyprać i zgotować i za nimi wynieść, bo toalety tam nie było.

Okno otwierali i tak oddychali, nikt nie wychodził. Oni w czym przyszli, w tym byli. Ja na fabryce jak robiła, to jeszcze i koszulę ukradłam, jednemu jakieś portki ukradłam i tak ubierali my ich. Ten jeden Berkowicz to jeszcze miał trochę pieniędzy, gdzieś był w jakimś miejscu, jakby on nie miał dolarów, to mama, to my byli ich zostawili i byli my uciekli, bo nie było za co jeść, co tam mama utargowała, czy ja, brat węgiel kradł na wakzalie, zbierał i tak my palili.

Spać wychodzili z piwnicy, spali w pokoju. Spali, jedli, rozmawiali... Gazetę czytali - brat chodził i gazetę sprzedawał i zawsze przynosił im czytać gazetę. My się starali, żeby nikt nie przyszedł, mama zamykała drzwi, że nie ma jej w domu. Brat mój, zostawiał kartkę w drzwiach "Nie ma nas w domu" i nikt nie wchodził.

To był Martin Gross, Tolik Gross, Szańcia Gross, Gienia Gross, Berkowicz cudzy [Siegman], Singer i Srul Berkowicz.

styczeń 1997

Tu taki jeden przyjechał z Ameryki i dał w redakcji gazety ogłoszenie. I to jak raz 28 stycznia mój mąż umarł, a z 4-go na 5-go on się odezwał - Monio. Dali mu w redakcji numer i on do nas zadzwonił. A w siódmym roku przy końcu to ja już byłam w Ameryce [1997]. Byłam tam pół roku z synem.

Ja pozdrawiam zawsze swego Martina Grossa ze świętami.

Genowefa Marczuk w swoim domu w Samborze, 2008; fot. Marcelina Mastyna

W spotkaniu i rozmowie z Genowefą Marczuk [oraz jej synem Wiktorem] uczestniczyli: Wojciech Bedyński, Marcelina Mastyna, Remigiusz Mazur-Hanaj i Filip Szczepański. Spotkanie odbyło się w ramach badań terenowych projektu laboratoryjnego IEiAK UW "Multikulturowe Podkarpacie" realizowanego pod kierunkiem Wojciecha Bedyńskiego.

Listopad 2008.

EtnoTeren | Diane Freedman „znaleźć wioskę i zamieszkać w niej”

2018-03-03T04:24:00.000+01:00

Artykuł „Wife, Widow, Woman: Roles of an Anthropologist in a Transylvanian Village” amerykańskiej antropolożki Diane Freedman to ciekawy, klarowny i uporządkowany przykład relacji z badań terenowych w ich modelowym kształcie, wprowadzonym w życie przez Bronisława Malinowskiego, a przepracowanym przez kolejne pokolenia brytyjskich, francuskich, amerykańskich antropologów i adaptowanym przez różne szkoły antropologiczne. Badaczka pragnie zatem „znalezienia wioski i zamieszkania w niej”. Wyprawia się w tym celu za ocean, z USA do Rumunii w Starym Świecie. Freedman jako adeptka antropologii Uniwersytetu Temple w Filadelfii, tancerka, ma sformułowany określony problem badawczy – taniec jako forma komunikacji między kobietami i mężczyznami.

Niedzielna hora, Rumunia.

Wybiera wieś Cimpoi w północnej Transylwanii „jako dobre miejsce na zgłębienie tego problemu ze względu na zachowane tradycje folkloru”. Jest to „region izolowany”, ale jednocześnie „dostatecznie zmodernizowany”, aby borykanie się z pragmatyką codzienności (zwłaszcza w zimie) nie wpływało negatywnie na efektywność badań. Wybór wsi okazuje się trafny. Nieoczekiwanie jednak, aby poznać tradycyjne instytucje społeczne wsi, Freedman wraz z mężem muszą najpierw niebezpiecznie długo zmagać się z instytucją zbiurokratyzowanego molocha państwowego, albowiem rzecz dzieje się w połowie lat 70-tych w socjalistycznej Rumunii. Docieraniu na miejsce, na stację badawczą, autorka poświęca sporo miejsca w tekście, co należy również do dobrej tradycji opisów antropologicznych. Był to dla nich rodzaj traumy, „najbardziej zniechęcający czas”. Zmaganie się ze „skomplikowanymi i sprzecznymi odpowiedziami” urzędników dla orędowniczki prawa, rozumu i wolności Zachodu (nie pisze o tym wprost, lecz wydaje się, że mogła brać je za uniwersalia), ukształtowanej w społeczeństwie obywatelskim, stanowiło trudną próbę, której sprostała, dzięki uporowi oraz antropologicznej refleksji – odkrywa w tym sens „przechodzenia przez ten sam rytuał”. Dostrzega w myśleniu urzędników emanację tradycyjnych ról społecznych – „biurokraci nie mogli pojąć, że mężczyzna ma być podwładnym” [chodziło o to, że jej mąż nie prowadził badań, był prywatnie]. Choć znajomość i opiekę urzędników szczebla lokalnego badaczka potrafi później świadomie obrócić na swoją korzyść, to jednak bywa ona też źródłem kłopotów, trudności, a nawet pewnego ostracyzmu. Fakt ten przypisuje temu, iż „długotrwałe badania obejmujące szerszą perspektywę etnograficzną nie należały do akademickiej tradycji Europy Wschodniej”. Korzysta wprawdzie z pomocy środowisk akademickich Rumunii, to jednak w metodzie i planach badawczych przede wszystkim konsekwentnie polega na sobie.

Brasov 1919, hora z okazji rocznicy zjednoczenia Rumunii

Zamieszkać w wiosce to znaczy stać się częścią społeczności, jej akceptowalnym elementem, respektować prawa i zwyczaje miejscowe, umieć racjonalnie i intuicyjnie odczytać lokalną partyturę przypisaną statusowi i roli społecznej jaką się pełni. Przypadek Freedman jest dlatego ciekawy, że w ciągu dwóch swoich pobytów w Rumunii mogła być badaczką występującą aż w trzech rolach kobiety-mężatki, kobiety-wdowy i kobiety wolnej. Było to doświadczenie o tyle fascynujące i efektywne badawczo, co dramatyczne z jej osobistej perspektywy (śmierć męża).

W trakcie pierwszej podróży, w której towarzyszy jej mąż, zamieszkują razem we wsi, tworzą więc gospodarstwo domowe („nasze gospodarstwo było inne, ponieważ Robert nie miał zwierząt do hodowli, ani pola do uprawy”). Miejscowi – gospodarze kwatery i sąsiedzi na początek ustalają ich status materialny, obserwując „proces rozpakowywania się”. Tu badaczka ma okazję poznać wyobrażenia wioskowe dotyczące ludzi Zachodu, które poniekąd oboje spełniają (ona przywozi cenne tkaniny w prezencie, on kupuje samochód) oraz poznać oczekiwania, które z kolei spełniają w niewystarczającym stopniu. Freedman dostrzega po pewnym czasie, że jako „potencjalni dostarczyciele dóbr” wpływają na pozycję gospodarzy, u których kwaterują (ci stają się w oczach społeczności ważniejsi, ale jednocześnie nieco wyobcowani – co jest istotne, bo są to dla etnografki jej naturalni lokalni przewodnicy).

Nadchodzi niedziela, dla Freedman i jej męża „termin” ustalenia z kolei statusu wyznaniowego, duchowego. Szybko okazuje się, że umiejętność zewnętrznej adaptacji i elastyczność są niewystarczające, a nawet krępujące – w rozmowie z popem Freedman stawia na dialog i szczerość. Małżeństwo przyznaje się do swojej żydowskości. „Co to znaczy być Żydem, w co wierzymy, a jakie wierzenia odrzucamy? Moje odpowiedzi bazowały na szerokiej interpretacji doktryny.” Dla antropolożki jest to również dialog z samą sobą, niełatwy ze względu na jej wschodnioeuropejskie korzenie i losy Żydów w czasie wojny. Być może także okazja do pewnej rekapitulacji i refleksji o kondycji swojej wiary, czy raczej w tym przypadku o pewnej tożsamości światopoglądowej. Następnie w toku codziennego życia poddawane jest ocenie ich gospodarzenie domowe, zwłaszcza „podział pracy ze względu na płeć”. I tu podobnie, małżeństwo stara się nie uciekać od ujawniania różnic i odrębności w swych zwyczajach (które przecież w wiejskiej optyce bywają poczytywane za słabości), budując w ten sposób swój wizerunek, jako rezydentów szanujących miejscową tradycję i nie zakłócających życia społeczności, ale jednak niezależnych, co wzmacnia pozycję i autorytet badacza. W czasie swojego pierwszego pobytu Freedman miała kontakt głównie z mężatkami, „mój kontakt z mężczyznami był bardziej ograniczony”. „Dystans społeczny zwiększył się, gdyż nie uczestniczyłam zbytnio w wieczornych spotkaniach krewnych i przyjaciół”, oboje z mężem stronili raczej od alkoholu, poza tym część czasu poświęcali sobie.

Postawę aktywnego łowcy Freedman rozwinęła dopiero w czasie drugiego pobytu (chociaż nie od razu), już po śmierci męża, kiedy przyjechała sama, a to „oznaczało, że większość czasu spędzała w towarzystwie jednego lub więcej ludzi z wioski”. Druga podróż do Rumunii, jako docieranie w teren, też była trudna, ale inaczej, zważywszy, że badaczka zdecydowała się na samotne dokończenie badań pół roku po śmierci męża, bez niczyjego „emocjonalnego wsparcia”. Można powiedzieć, że była to podróż do tyłu, czy też w głąb – Freedman, ażeby wznowić badania, musiała cofnąć się do momentu ich przerwania, który był jednocześnie momentem objawienia się choroby męża. Była to podróż przez rubieża świata i antypody, przez „najbardziej inne z innych” (Gupta, Ferguson) – po drodze odwiedziła przyjaciół antropologów, pracujących wśród Nandi w Kenii, gdzie uderzenie egzotyki i obcości było tak silne, że spełniło funkcję terapeutyczną, swoistej komory kesonowej, dzięki czemu, kiedy dotarła do Rumunii, poczuła, że jest „znów w kraju, którego język znałam i miałam pewne poczucie rozumienia ludzi”, „jako potomkini wschodnioeuropejskich Żydów”.

Tym razem gościła w ramach oficjalnej wymiany naukowców, jako wdowa, w żałobie, z obciętymi włosami, przez co „moja obecna tożsamość jako ‘pani z miasta’ stała się wyrazistsza”. Z drugiej strony jej obcość umniejszyło niezależne od szerokości geograficznej poczucie wspólnoty losów człowieka w zetknięciu ze śmiercią osoby najbliższej. „Nowy wymiar podzielanych doświadczeń przyniósł bardziej intensywny kontakt ze starszymi kobietami”, ten kontakt jednak nie dał żadnych bezpośrednich naukowych efektów, w całości stopił się z życiem. Freedman z tych wielu rozmów o żałobie i „śmierci nie zrobiła żadnej notatki. Skupiała się na opowiadaniu swojej własnej historii. Sama przyznaje, że wtedy „kobiety były zdecydowanie lepszymi badaczami niż ja”. Oto jaki jeszcze bywa teren, nieciągły z perspektywy świadomości, niewidzialny, bo zamieniony w jeden z elementów orbis interior badacza jako konkretnej osoby.

Dystans badawczy Freedman odzyskała, kiedy wszystkim już opowiedziała swoją historię, skończyła żałobę i zmieniła status na młodą kobietę zdatną do małżeństwa. Mogła uczestniczyć w wielu wydarzeniach wsi, także w tych przeznaczonych dla młodych dziewczyn, jak wróżby w noc sylwestrową. Zaproszono ją w kumy na wesele, co było znaczącym wyróżnieniem, dzięki czemu mogła poznać od kulis cały obrzęd. Odtąd została zresztą bywalczynią większości wesel. Było to kluczowe z punktu widzenia tematu jej badań (taniec jako komunikacja między płciami), mogła poznać taniec praktycznie, według metody nowoczesnej etnochoreologii. Zdarza się, o czym wie każdy badacz terenowy, stosujący obserwację uczestniczącą, że czasem trzeba dać się ponieść sytuacji, a nawet bywa, nie można nie dać się ponieść (zwłaszcza antropolog nie może być robotem...). Łatwo wtedy o drobne lub grubsze przekroczenia pewnych zwyczajów czy sposobów zachowania się, przy czym mogą one być na tyle „niepisane”, że jest to jedyny sposób dowiedzenia się o nich. Freedman także zdarzyło się dostać na języki – jako młoda, atrakcyjna wdowa z Zachodu stała się zagrożeniem dla zazdrosnych żon, zaczęła rosnąć presja wyswatania jej.

Rumunia - wesele.

W podsumowaniu artykułu autorka pisze, że dzięki różnym kostiumom społecznym, w których przyszło jej realizować badania (sytuacja zwykle niedostępna dla pojedynczego antropologa), zrozumiała skomplikowany mechanizm „stałego żonglowania pomiędzy wypełnianiem sprzecznych ról” przez mieszkańców wioski, realizowanym dodatkowo w niejasnym, nie do końca zrozumiałym i nie do końca rozumianym systemie polityczno-prawnym narzucanym przez autokratyczny aparat państwowy. Podkreśla delikatną w tych warunkach rolę badacza, zaleca ostrożność we wszelkich ingerencjach w naturalny bieg życia badanej społeczności, których skutki mogą być trudne do przewidzenia – daleko bardziej dotykają badanych niż samego antropologa, bo sięgają poza horyzont jego obecności na miejscu. Zauważa, że wprawdzie „nigdy mi nie odmówiono zdobycia jakiegoś typu danych”, to jednak na materiał, który zebrała, miały zawsze wpływ role, w jakich w danym czasie występowała (zapewne zarówno na jego jakość jak i zakres). Przekroczenie przez Freedman w pewnym momencie cienkiej granicy wyznaczającej dystans w relacjach genderowych skutkowało zastosowaniem do niej niepisanych powszechnych norm. Została włączona w „ich system”. „Od tego czasu moje zachowanie było interpretowane inaczej: przyjazne reakcje były postrzegane jak znak występnego zachowania”. Równie ważne refleksje autorki, oprócz tych, które traktują o zmianach powodowanych przez badacza w terenie, dotyczą tego jak teren zmienia samego antropologa. „Etnografowie nie są jak kameleony”, pokusa negocjowania naszej tożsamości dla jakichś korzyści czy osiągnięć badawczych jest iluzoryczna, nie nauczymy się wtedy „więcej na temat tego kim jesteśmy”.

Info | Muzyka rodziny Wasilewskich ze Szczytna na płytach

2018-02-24T22:40:00.001+01:00

Przedstawiam trzy wydawnictwa płytowe muzyków i animatorów ze Szczytna - rodziny Ewy, Roberta, Kai oraz Igi Wasilewskich (z lat 2015-17), którzy od lat 90-tych (Ewa i Robert), a córki od lat kilku, tworzą folkową muzyką autorską (m.in.Transkapela, Sielska Kapela Weselna). Jeśli chodzi o żródła inspirują ich głównie tradycje muzyki karpackiej oraz muzyki żydowskiej. Działają w ramach założonego przez siebie Stowarzyszenia Twórców

i Orędowników Kultury ANIMA.

Dla zainteresowanych kontakt: etnicarte@gmail.com

Lirak lubelski - Krzysztof Grabek

2018-02-18T05:58:00.000+01:00

Jeśli chodzi o postać lirnika czyli wędrownego pieśniarza i muzykanta w kulturze polskiej warto zdać sobie sprawę z następujących faktów:

mamy całkiem sporą ikonografię na ten temat - ryciny i ilustracje, fotografie, malarstwo - wszystko to pomieszczone w czasopismach lub znajdujące się w zbiorach muzealnych czy prywatnych; są to jednak wytwory czasów raczej już ponowożytnych i ich bohaterem jest w głównej mierze lirnik ukraiński, częściowo białoruski
mamy w źródłach pisanych szereg wzmianek, ale niewiele konkretnych, o lirnikach polskich oraz z ziem polskich; konkretnych czyli podających nazwisko, miejsce zamieszkania czy obszar aktywności, rzadko jednak opisujących lub dokładnie podających repertuar

Z personaliów czy fizjonomii znamy tylko kilku lirników polskich - Zygmunt Parzycki (1660, kapela dworska Sapiehów), Gabriel Lira z Makowa Podhalańskiego (XVIII w.), warszawski Niebieski Płaszcz (działający w I poł. XIX w.), lirnik z Sulisławic pod Sandomierzem (fotografia z lat 90-tych XIX w.) oraz wzmiankowany przez Łopacińskiego Krzysztof Grabek spod Opola Lubelskiego (przełom XIX/XX w.)

Kiedy kilka lat temu natknąłem się na fotografię z podpisem "lirnik spod Puław" sądziłem, że jest to kolejna, zupełnie nieznana wcześniej, postać - kandydat do tej jakże skromnej galerii historycznych polskich lirników.

"Praca" tygodnik polityczny i literacki, Poznań nr 28/14.07.1912

Kiedy ogląda się tę fotografię, zwracają uwagę dwie rzeczy: sposób noszenia się - zupełnie obcy lirnikom ukraińskim (co wyklucza ostatecznie ewentualność, że jest to "zabłąkany" lirnik ze wschodu, rzecz przecież na Lubelszczyźnie, będącej polsko-ukraińskim pograniczem, możliwa) oraz instrument o raczej niespotykanej na ziemiach polskich ósemkowej budowie, charakterystycznej dla lir czeskich (zwanych ninera) oraz części lir niemieckich.

Ninera, lira czeska (Sudety, XIX w.) ze zbiorów Muzeum Instrumentów w Poznaniu, z dokumentacji fotograficznej Ulricha Wagnera

Ten drugi fakt, w powiązaniu ze stosunkowo dużą aktywnością w XIX w. na naszych ziemiach muzyków i orkiestr z Czech pozwala poważnie brać pod uwagę wątek "czeski". Tym bardziej, że nie była to tylko aktywność efemeryczna (liczne tournee), ale muzycy z Czech byli zatrudniani na dłużej w charakterze orkiestrantów i nauczycieli muzyki (np. w Częstochowie), a niektórzy z nich zostawali na stałe w Polsce jak Wincenty Ferdynand Lessel, który od 1781 r. był muzykiem, kapelmistrzem, kompozytorem i pedagogiem na dworze Izabeli Czartoryskiej właśnie w Puławach, gdzie zmarł w 1825 r. W składzie orkiestry, którą kierował przecież mogła być lira korbowa modna w XVIII wieku w kręgach muzyki "wysokiej" Paryża i Wiednia. Nie twierdzę oczywiście, że na zdjęciu widnieje instrument z tejże orkiestry obracany rękoma wnuka jakiegoś czeskiego orkiestranta, sprowadzonego do Puław przez Lessla. Niemniej jakiś związek może istnieć.
Jakież było moje zdumienie kiedy kilka miesięcy później, przeglądając stare roczniki czasopism natknąłem się we "Wsi Ilustrowanej" na inne zdjęcie tego samego lirnika z tą samą lirą!

Fotografia bez podpisu, autor być może Stanisław Nofok-Sowiński, "Wieś ilustrowana" nr 7/lipiec 1914

Na zdjęciu dużo lepszej jakości widać szczegóły liry. Zwraca uwagę precyzja wykonania i zaawansowanie w technologii budowy instrumentu większe niż w używanych wówczas na naszych ziemiach lirach typu wschodniego oraz obecność niestosowanych na wschodzie elementów, służących osiągnięciu określonego brzmienia, większej niezawodności i łatwości obsługi instrumentu (np. podstawek boczny dla burdonu). Możliwe, że lira oprócz dwóch strun melodycznych i burdonu niskiego posiadała też na górze tzw. burdon trumpet, służący rytmizowaniu, nieobecny w lirach wschodnich, a spotykany zawsze w węgierskich, czeskich i niemieckich.

Zbliżenie liry

Jednak moje zdziwienie wynikało także z innego faktu. Otóż nie mamy prawie żadnych zdjęć polskich lirników, a tu nagle dwie fotografie tego samego lirnika (druga ewidentnie późniejsza niż pierwsza). A więc musiał to być lirnik wówczas znany, bywający w miejscach i sytuacjach, które taki rozgłos zapewniały, a i też jednocześnie zapewniały obecność fotografa. Stawiam więc hipotezę, że tym lirnikiem jest Krzysztof Grabek, który grywał na lubelskiej Wystawie Rolniczo-Przemysłowej w 1901 r.,wspomniany przez Hieronima Łopacińskiego. W "Wiśle" z 1902 r. pisał on:

Stary lirnik Grabek spod Opola, nazywający się lirakiem wygrywał często [na wystawie] na swojej lirze przeróżne melodie ludowe i przyśpiewywał piosenki. Na wystawę sprowadzili go zapewne Kleniewscy. [Kleniewscy to ziemianie z Kluczkowic pod Opolem Lubelskim]

O Grabku pisała też "Gazeta Lubelska":

Na wystawie zwraca ogólną uwagę maleńki karzełek Jan Omiotek z Goraja, który liczy już 31 lat wieku, a nie większy jest od chłopca czteroletniego. Sympatyczny karzełek odznacza się stosunkowo dużą inteligencją. Często również zagląda do działu etnograficznego lirnik Krzysztof Grabek z pod Opola i przygrywa na lirze. [Gazeta Lubelska 141/1901]

Wkrótce okazało się, że jest jeszcze trzecia fotografia [podziękowania dla Myrona Postolana], którą prawdopodobnie można czasowo usytuować pomiędzy pierwszą a drugą, a więc na przełomie wieków. Niewykluczone, że zrobiono ją w czasie lubelskiej Wystawy Rolniczo-Przemysłowej w 1901 r. Ziemianie Jan i Maria Kleniewscy, którzy wg Łopacińskiego przywieźli Grabka na to wydarzenie byli bardzo przedsiębiorczy i aktywni społecznie, na skalę, która nie miała precedensu w dziejach postyczniowej Lubelszczyzny, a ich dobra w Kluczkowicach stały się wyjątkowym miejscem nie tylko na mapie guberni, ale i całego Królestwa Polskiego. Inicjatorką większości przedsięwzięć była Maria. Szczególne miejsce w jej poczynaniach miała działalność oświatowa. Wkrótce po ślubie zaczęła nawiązywać relacje z okoliczną ludnością chłopską, odwiedzała chorych i wiejską biedotę, udzielała rad dotyczących porządku, higieny i opieki nad dziećmi. Jest wysoce prawdopodobne, że niewidomy [całkowicie lub częściowo] Grabek był ich protegowanym, na tej fotografii widać, że jest zadbany, dobrze ubrany, ma porządną laskę, pański kapelusz i nowy koszyk, zapewne wyrób warsztatu koszykarskiego uruchomionego przez Kaniewskich w końcu XIX wieku we Wrzelowcu.

Prawdopodobnie Krzysztof Grabek ok. 1900-01 r. Fot. "Wędrowiec" 1904 nr 22 [ta lira ma inne wycięcie w płycie wierzchniej, ale poza tym innych różnic nie ma, więc może ten "es" powstał w fazie retuszu fotografii]

Jeśli Grabek mieszkał na terenie parafii Kluczkowice k/Opola Lub. to mógł bywać nierzadko na odpustach w okolicy Puław chociażby z tego powodu, że Kluczkowice należały do dekanatu nowoaleksandryjskiego (puławskiego). Może w atelier w Puławach zrobiono mu to pierwsze zdjęcie. Do tego samego dekanatu należała parafia w Wąwolnicy ze swoim znanym w regionie i szerzej, tłumnie odwiedzanym, sanktuarium Matki Bożej Kębelskiej. W miejscowych aktach odnajdziemy zagadkowy wpis z 28 lipca 1917 r. dotyczący zgonu Krzysztofa Grabka, wdowca (po Mariannie z Jeleńskich) o statusie ubogiego, przebywającego w Wąwolnicy "czasowo", lat 76 liczącego, urodzonego w Kolbuszowej Dolnej. Czy to był on? Być może. Skoro pośród całej masy Grabków w zdigitalizowanych dotychczas aktach z Lubelszczyzny nie ma drugiego Krzysztofa. Może ten domysł da się jeszcze z czasem zweryfikować.

Skan z akt wąwolnickich.

Jednak skąd w rękach Krzysztofa Grabka lira w typie czesko-niemieckim i dlaczego nazywał sam siebie "lirakiem"? Możliwe, że tego już się nie dowiemy.

Jeden z wielu końców świata. Poryck

2018-02-14T02:43:00.004+01:00

Dlaczego ludzie zawsze tak lubili i my lubimy słuchać oraz czytać o końcu świata? Bo wierzymy, że dzięki temu nie spełni się. To rodzaj zaklinania, które jednak nie zawsze działa z powodów bliżej nieznanych.

Lirnik w Porycku (zachodni Wołyń, blisko dzisiejszej granicy polsko-ukraińskiej). Nie wiadomo, kiedy dokładnie zostało zrobione to zdjęcie. Raczej w latach międzywojennych, ewentualnie w czasie I wojny. Nie wiadomo kim był ten lirnik i o czym śpiewał, ale jeśli śpiewał o końcu świata czy "Про сироту" to na pewno niektórym, a może nawet wielu, słuchaczom, zerkającym to tu, to tam, także na nas, którzy oglądamy tę fotografię dzisiaj, wyśpiewywał realną przyszłość. Możliwe, że sobie też.

Porycka już I wojna światowa nie oszczędziła, był palony i przez Austriaków, i przez Rosjan, zrujnowano jeden

z pałaców Czackich, drugi spalono. Miasteczko podźwignęło się, ale straciło prawa miejskie. Połowę z dwóch tysięcy mieszkańców stanowili Żydzi, resztę Polacy i Ukraińcy. II wojna przyniosła zagładę najpierw Żydom, a potem Polakom, których część spalono razem z kościołem. Pojedyncze niedobitki-sieroty uciekły na zachód albo w świat.

Zostali sami Ukraińcy. Dziś miejscowość nazywa się Pavlivka, mieszkańców liczy dziewięciuset. Po dawnym Porycku prawie ani śladu (także w ukraińskiej wikipedii), została tylko cerkiew ufundowana przez Czackich w XVIII w.

z kapliczką Matki Boskiej obok.

Ale jeszcze obejrzał się za siebie raz. Najdalej były czarne płoty z patycza i chaty z białymi czapami śniegu na strzechach, rysujące się ostro na tle płonącego nieba, bliżej na rozstaju stały dwie postacie okutane w wiejskie chusty, ale tak nieruchome, że nie mógł odgadnąć, która z nich jest figurą Matki Boskiej, a która żywą kobietą, obie jednako spoglądające za nim i malejące powoli, aż zaniosło się nowym śniegiem, zakłębiło, tylko łoskot frontu ciągnął za nim trop w trop i pędził wiatr obojętnie zawiewający wszelkie ślady. Włodzimierz Odojewski "Zasypie wszystko, zawieje"

Los lirnika nie jest znany, nie wiadomo czy wyszedł cało z sowieckich represji, jakie spotkały ukraińskich lirników
i kobzarzy w latach 30-tych.

Ретро фото містечка Порицьк, околицями якого було село Павлівка
Mowa rabina poryckiego na cześć Tadeusza Czackiego w imieniu żydów tego miasta

Synagoga w Porycku, ufundowana przez Czackich w XVIII w.