De 26e conferentie zal gehouden worden op 16 en 17 november 2012 in Brugge, Vlaanderen. De abstracts van de presentaties zijn al te vinden op de website.

In LTM juni 2012 staan vier artikelen, die alle vier interessant zijn voor docenten Nederlands.
Tim van Eik & Ramon Groenendijk, Film en de evolutie van literatuuronderwijs; p. 4-7
Nico van der Woude, Daniel Janssen & Ted Sanders, Hear, Hear! Leer scholieren debatteren; p. 10-13
Henk ten Klooster, Actualiteit en herkenning in de les; p. 17-1
Suzanne Lustenhouwer, Experimenteer met het toepassen van ICT in de les; p. 22-25.

Lees hier de korte samenvattingen: LT_signalement_magazine_juni2012

De bijdrage van Elise Sijthoff, Binding door beweging, is samen met andere artikelen onder redactie van Dr. Frederik Smit gebundeld in Brug naar de toekomst. Meesterklasbundel Partnerschap Ouders, school en buurt. Smit, F. (2012), Nijmegen: ITS, Radboud Universiteit Nijmegen (p.105-108).

Download Binding door bewegen

De literatuuronderwijssite lezenvoordelijst.nl is een succes. De initiatiefnemers van Lezen voor de Lijst hebben een landelijk trainingsprogramma ontwikkeld: Lezen voor de Lijst in de praktijk. De training is bedoeld voor VO-docenten Nederlands, bovenbouw havo/vwo, die hun literatuuronderwijs een nieuwe impuls willen geven. Voor de onderbouw zal op 31 januari 2013 een speciale studiedag worden gehouden. Alle informatie vind je op de website. Daar kun je je ook aanmelden.

De Vlaamse dichter Leonard Nolens krijgt in november 2012 de Prijs der Nederlandse Letteren uit handen van koningin Beatrix. De Nederlandse Taalunie organiseert voor lezende jongeren een wedstrijd rond deze dichter en zijn werk. De winnaar krijgt een iPad met werk van de laureaten van de Prijs der Nederlandse Letteren en een uitnodiging voor de uitreiking van de Prijs in het koninklijk paleis. Aan het project werken onder andere Spinvis en Lieve Scheire van de Neveneffecten mee. Je vindt alle informatie over de wedstrijd op http://jongeren.prijsderletteren.org/. Voor leraren zijn er leessuggesties en lestips bij het werk van Leonard Nolens.

De ‘Boek en Film’-reeks bestaat 10 jaar. Om deze succesvolle lesmethode over literatuurverfilmingen te vieren biedt het EYE Film Instituut Nederland het ’10 jaar Boek en Film pakket’ aan. Het pakket bestaat uit:
-Lesmateriaal Boek en Film Pizzamaffia
-Lesmateriaal Boek en Film Kruistocht in Spijkerbroek

-Lespakket ‘Boek en Film:de introductie – Een docentenmap met lesschema's, achtergrondinformatie, opdrachten en dvd's met fragmenten uit bekende Nederlands boekverfilmingen. 
Doelgroep: Onder- en bovenbouw vmbo, havo en vwo.
Alle informatie vind je op de website filmeducatie.nl. Daar kun je het pakket ook bestellen.

(vlnr) Elise Sijthoff, Merel Meijers en wethouder René Peeters

Op basisschool Polygoon in Almere hebben de 8ste groepers hun plannen en ideeën voor de Familiekalender gepresenteerd. Vrijdag 8 juni vond een rondetafelgesprek plaats met wethouder René Peeters van Jeugd, onderwijs en sport. De wethouder was enthousiast over de Familiekalender en de plannen. Het betrekken van de buurt noemde hij de sleutel tot zijn steun.

Die steun bestaat voorlopig uit het leggen van het contact tussen de school en de initiatiefnemers van de Familiekalender met een nieuw expertisecentrum in Almere. Dat centrum voor Burgerschap en participatie, onder leiding van Marleen Sanderse, komt voort uit het gelijknamige speerpunt van beleid van het huidige College.

Almere is niet saai

Leerkracht Merel Meijers van groep 8 heette de wethouder welkom, die zich al snel op de kinderen richtte. Het gemak waarmee hij de aandacht van de kinderen kreeg, verraadde zijn professionele achtergrond in het basisonderwijs.

De kinderen vertelden over hun ideeën voor leuke activiteiten, sport- en speelplekken, en andere woonwensen. Ouders, ooms en tantes, buren, sporttrainers en hun leerkracht hebben de kinderen hierbij geholpen.

Almere heeft meer te bieden dan de kinderen wisten, was één van de uitkomsten van hun onderzoek. “Almere is helemaal niet saai”, zei Kas. Wethouder Peeters, die 24 jaar in Almere woont, bevestigde dat. “Dat wordt vaak gezegd door mensen die er niet eens zijn geweest.”

De ideeën en plannen van de kinderen zijn verwerkt in de Familiekalender waarmee OBS Polygoon volgend schooljaar mee gaat werken. Een paar ideeën en plannen werden aan de wethouder voorgelegd, zijn:

• Joep wil meer echte klimbomen in de buurt, want die zijn mooier dan klimrekken. Maar dan moet de gemeente niet de onderste takken wegzagen.
• Ronel heeft voor iedere maand een recept bedacht uit verschillende landen en er op gelet dat het ook gezond eten is.
• Romy wil graag clubhuizen maken met de buurt, waar ook huisdieren zijn.
• Kas wil, na het succes van zijn pingpong toernooi, een familietoernooi organiseren voor alle sporten.
• Hoang wil ieder jaar een straatkrijtdag op het Stadhuisplein.

“Dit werk heeft de kinderen geleerd na te denken over hoe je iets groters zou kunnen aanpakken,” zei Merel Meijers. David Kranenburg, mede-initiatiefnemer en directeur van basisschool Caleidoscoop, vulde Meijers aan: “Wat ik zo mooi vindt, is dat er veel meer op de kalender kan staan en dat de agenda’s van school, ouders en kinderen worden samengevoegd.”

Kinderen niet onderschatten

Na het rondje verhalen van de kinderen was het aan wethouder Peeters om te reageren.

Peeters: “Soms worden kinderen onderschat. Dat doe ik niet, volwassenen hebben alleen een andere verantwoordelijkheid. Jullie zijn net zo belangrijk als volwassenen. Ik ben gekomen omdat ik van onderwijs ben, maar we zijn in Almere ook bezig met burgerschap en participatie. De bedoeling daarvan is precies om te doen wat jullie doen. Het verbinden van jullie ideeën aan ouders, school en de buurt, want je hebt elkaar heel hard nodig.”

Aan de hand van het waterbed-effect legde de wethouder uit dat niet alles zo maar kan en dat de gemeente ook moet kiezen. “We krijgen geld en dat geven we weer weg. Daar moeten we goed over nadenken.”

En soms moeten de onderste takken van de boom voor de veiligheid wel worden weggezaagd. Of zijn er landelijke regels waar hij zich aan moet houden. Als ergens bijvoorbeeld leidingen liggen, kun je er wellicht geen clubhuis bouwen.

Goed burgerschap

De wethouder nam een map in ontvangst met kalenderbladen en foto’s, die de kinderen voor hem hadden gemaakt. “Willen jullie dat zomaar weggeven?”

Het betrekken van de buurt bij de Familiekalender is wat hem betreft de sleutel om steun aan het initiatief te verlenen. Hij gaat de school en de kinderen binnenkort in contact brengen met het Expertisecentrum voor Burgerschap & participatie.

Hij is enthousiast. Wethouder René Peeters: “Dit is een fantastisch initiatief. Met de Familiekalender doen jullie wat wij graag zien als gemeente. Verbindingen leggen tussen kinderen, school, ouders en de buurt.”

Voor alle basisscholen in Almere

In november 2011 is de Familiekalender geïntroduceerd bij basisschool Caleidoscoop, eveneens onderdeel van de Almeerse Scholengroep. Elise Sijthoff (Fysio Educatief) en directeur David Kranenburg hebben als het communicatiemiddel tussen school, ouders en kinderen ontwikkeld. Daarnaast stimuleert de kalender ouderbetrokkenheid en actief burgerschap. Kranenburg is eveneens voorzitter van de Stichting Actief Ouderschap.

Vandaar dat de initiafnemers pleitten voor het gebruik van de Familiekalender op alle Almeerse basisscholen. Merel Meijers wil daarbij andere scholen helpen het startschot te geven voor het gebruik van de Familiekalender.

Wilt u meer weten over de Familiekalender, neem contact met ons op!

Met dank aan de kinderen: Ronel de Borst, Yannick Bolhoven, Hoang Bui, Milou van Buren Romy Koedijk, Kas Blomberg, Timo Roskam en Joep de Kort.

De nieuwsbrief van juni 2012 is verschenen en bevat de volgende onderwerpen.

Educatieve projecten van Passionate Bulkboek
Gebruik forum
Klassieke schriftcultuur
Schatkamer van de Nederlandse Taal
Nieuws van Levende Talen
QR codes in het onderwijs
Leerlijn Nederlands onderbouw H/V
Herfstconferentie Netwerk Didaktiek Nederlands
Van de uitgevers

Je vindt de nieuwsbrief op één pagina op de website van de vakcommunity Nederlands:
http://digischool.kennisnet.nl/community_ne/nieuwsbrief_juni_2012

Bij Itunes van Apple is verschenen een digitaal eboek grammatica en woordsoorten voor de ipad. Er zit alles in wat je als docent en leerling zou wensen. Het heet Grammatica voor nerds en dummy’s en het is geschreven door Brend Truijens

Je kunt het downloaden op http://itunes.apple.com/nl/book/grammatica-voor-nerds-en-dummys/id520988875?mt=11

Uitgeverij Eenvoudig communiceren

geeft de serie BoekenBoeien uit. De boekenserie is bedoeld voor startende vmbo-leerlingen met een taalachterstand. Elk deel biedt – verpakt in een spannend verhaal – 80 schooltaalwoorden uit de Basislijst Schooltaalwoorden vmbo. Er zijn nu 3 nieuwe titels verschenen: voor natuurkunde, biologie en wiskunde. Alle informatie vind je op de website.
In de serie ‘Lezen voor Iedereen’ is een bewerking in eenvoudig Nederlands verschenen van de novelle De buitenkant van meneer Jules van Diane Broeckhoven. De uitgaven van Eenvoudig Communiceren zijn te bestellen via de website.

Uitgeverij ThiemeMeulenhoff  onderhoudt de website Alles over Taal. Daar vind je o.a. lesbrieven over verschillende onderwerpen, voor verschillende onderwijsniveaus. In mei is er een lesbrief voor havo/vwo: Het is een schandaal!  Deze lesbrief gaat over oplossingen die geen oplossingen zijn en problemen die dus blijven bestaan. Ook verscheen een lesbrief literatuur over Spannende Verhalen, in het kader van de Maand van het Spannende Boek.

Bij Uitgeverij PMA zal in juni 2012 verschijnen: Een kaart van Berbice – Piraten op de Wilde Kust van John Brosens.

In deze historische jeugdroman beschrijft de auteur de avonturen van leerling kaartenmaker Simon Grades (15). Meer informatie vind je op de website.

Bij Standaard Uitgeverij België is verschenen Margoo voor beginners. Dit is het eerste deel van een driedelige reeks Nederlands voor anderstaligen. De drie boekdelen bieden oefeningen aan op teksten, woordenschat, zinsbouw, leesplezier, grammatica en taalhandelingen. Een aantal oefeningen, zoals luisteroefeningen, kunnen op de site www.margoo.be geraadpleegd worden.

Muiswerk Educatief heeft een woordenboekapp uitgebracht voor de drie Apple-apparaten (iPhone, iPad en iPod) en voor 741 verschillende Android-apparaten. Het Muiswerk woordenboek bevat ruim 40.000 veelgebruikte woorden uit de Nederlandse taal. Van de meer dan 12.000 basiswoorden worden de verschillende betekenissen gegeven en per betekenis worden voorbeelden van het gebruik, synoniemen en tegenstellingen aangegeven. Meer dan 1.000 woorden zijn voorzien van een plaatje om de betekenis te ondersteunen. De Muiswerk woordenboekapp vind je in de App Store en in GooglePlay. De app is nog steeds gratis te downloaden.
Dedact educatieve uitgevers heeft de methode Leswijs Nederlands uitgegeven voor de onderbouw van het vwo en het havo en voor jaar 1-4 van het vmbo. De leerlingen ontvangen alle theorie, vragen en opdrachten in boekvorm én digitaal, het materiaal is ook geschikt voor de iPad. De didactiek combineert beproefde en vernieuwende didactiek uit de serie SLO-cursussen ‘Nederlands Anders’ van Jeroen Steenbakkers. Alle informatie vind je op de website: Leswijs Nederlands.
ThiemeMeulenhoff introduceert vanaf schooljaar 2012-2013 een startpagina bij haar lesmethodes. Alle leermiddelen, zoals digibord-toepassingen, digiboeken, een oefenmodule, een overzicht met oefenresultaten, extra actueel lesmateriaal, films en audiobestanden, toetsen (inclusief antwoorden) en de totale inhoud van meerdere leerjaren van de desbetreffende lesmethode, staan op de methodestartpagina bij elkaar en zijn zo eenvoudig te gebruiken. De pagina wordt gebruikt in samenhang met de boeken die bij een lesmethode horen, maar het is ook mogelijk om volledig digitaal te werken. Meer informatie vind je op Methodestartpagina.
 

Het Netwerk Didactiek Nederlands stelt zich tot doel de belangen te behartigen van de didactiek en het onderwijs van het Nederlands in de Vlaamse Gemeenschap.  De nieuwsbrief van april-mei-juni 2012 is verschenen met 12 artikelen, waaronder een verslag van de netwerkmiddag over Taalbeschouwing op 14 maart in Gent en een vooraankondiging van de Herfstconferentie Netwerk Didactiek Nederlands op woensdag 3 oktober 2012 in Gent met als thema taalontwikkelend lesgeven.
In juni is een extra editie van de nieuwsbrief verschenen die geheel gewijd is aan de NDN-herfstconferentie: "Taalontwikkelend lesgeven. Hoe doe je dat?" Je vindt er het complete programma en het inschrijvingsformulier.

Enthousiast vertelt ze over haar werk voor The Energy Project, een internationaal en door Europese financiering gerealiseerd onderzoek naar de oorzaken en preventie van overgewicht bij jongeren. Daar heeft Singh veel van geleerd, vertelt ze.

Een groot onderzoek was het, onder 8000 kinderen en hun ouders in 8 landen. De afrondende fase is ingegaan en een groot aantal publicaties komt eraan.

Bewegen en schoolprestaties

Maar we spreken haar vanwege het eerdere onderzoek, een vergelijkende literatuurstudie over de verhouding tussen bewegen en schoolprestaties van kinderen tot 18 jaar.

Wat was de aanleiding om dat te gaan doen?
“Er zijn wel eerder literatuurstudies gedaan over dit onderwerp, de relatie tussen lichamelijke activiteit en schoolprestaties, maar wij hebben alleen maar gekeken naar studies die deze relatie over langere termijn hebben gemeten.”

Wat is dan het probleem met die andere studies? Een te korte looptijd?
“Nee, niet eens zozeer dat ze kortdurend waren. Maar vaak is er maar op één tijdstip gemeten. Stel, dat je mij vertelt dat je op dit moment 4 keer per week sport en dat je een erg hoge Cito-score hebt gehaald. In dat geval weet je niet of jouw hoge Cito-score het gevolg is van je sport gedrag. Op het moment dat ik dat op meerdere tijdstippen meet, dan kan ik onderzoeken of een toename in sportgedrag ook samenhangt met een toename in schoolprestaties. Idealiter kijk je naar interventiestudies met een controle groep: dus een groep die bijvoorbeeld een beweeginterventie krijgt aangeboden en een groep die dat niet krijgt. In onze studie zijn 2 van dit soort studies opgenomen.”

Het was een heel werk, want er doken in eerste instantie meer dan 800 onderzoeken op. Daarvan voldeden er slechts 14 aan onze inclusie criteria en slechts 2 werden als methodologisch goed beoordeeld.
Hoe is die selectie in zijn werk gegaan?
“Die selectie van 14 komt omdat we alleen studies met een bepaalde opzet wilden en ook alleen studies over kinderen. We hebben bijvoorbeeld studies uitgesloten die de relatie tussen bewegen en schoolprestaties onderzochten in populaties met bepaalde ziekten. Ook hebben we besloten om alleen studies mee te nemen die na 1990 zijn gepubliceerd. We wilden nl graag dat onze resultaten iets zeggen over de kinderen van tegenwoordig.”

Hoe komt het dat er maar 2 studies echt goed zijn?
“We hebben gekeken naar de methodologische kwaliteit van de studies. Daarvoor hebben we hebben een checklist gemaakt waarin we een aantal onderwerpen hebben opgenomen om te bepalen of een studie aan bepaalde standaarden voldoet. Hoeveel mensen hebben bijvoorbeeld aan de studie deelgenomen? Hoe is gemeten hoeveel kinderen bewegen? Een objectieve manier van meten zegt dan meer dan een door kinderen of hun ouders ingevulde vragenlijst. Er was trouwens geen enkele studie die de hoeveelheid beweging van kinderen op een objectieve manier heeft gemeten. Als een studie voor meer dan 70% aan de eisen van onze checklist voldeed, was hij goed. Ja, we zijn redelijk streng geweest.”

“Wat opviel was dat studies veel verschillende soorten lichamelijke activiteit in verband met schoolprestaties brachten. In de vragenlijst van de ene studie werd dan bijvoorbeeld gevraagd: hoe vaak per week neem je deel aan schoolsport? In een andere studie werd gevraagd of je lopend of fietsend naar school gaat. Of hoeveel uur per week iemand met buitenschoolse sport bezig was. Doordat de studies dit allemaal op hun eigen manier deden, was het moeilijk om de resultaten van ons onderzoek in getallen te vatten. Ik kan daarom geen antwoord geven op een vraag (die ik overigens vaak krijg): ‘Hoeveel moeten kinderen bewegen om hun Cito-score te verbeteren?”

"Ja, we zijn redelijk streng geweest.”

Sporten en cultuur

Van de 14 onderzoeken komen er 12 uit de Verenigde Staten. Heeft de cultuur van een land invloed op bewegen en gezondheid?
“In Amerika speelt sport over het algemeen op universiteiten en high schools een veel belangrijkere rol dan bijvoorbeeld in Nederland. Wellicht heeft men daar meer aandacht voor sport dan in Nederland. In Nederland of Europa hebben we geen één studie gevonden die aan onze voorwaarden voldeed.

“Wij willen daarom heel graag ook in Nederland een studie van goede kwaliteit uitvoeren. Daar denken we momenteel over na en praten met verschillende partijen. Zoals altijd zitten we om financiering verlegen. Zoals ik eerder heb aangegeven is het belangrijk dat je op meerdere momenten in de tijd meet, zowel lichamelijke activiteit als schoolprestaties. We hebben daarom echt financiering nodig voor een langere termijn.”

Zou je op basis van een andere cultuur ook andere uitkomsten van zo’n onderzoek verwachten?
“Dat zou best kunnen. De waarde die sport in een cultuur of in een maatschappij heeft, zal zeker invloed kunnen hebben op het resultaat. Ondanks dat sport in Amerika een belangrijkere rol speelt, bewegen veel Amerikanen te weinig en is er veel overgewicht.”

Ze kijken naar sportende mensen op televisie?
(lacht) “Ja, naar honkballende mensen.”

Verschuiving

Een opmerkelijke bevinding uit de publicatie ‘Physical Activity and Performance at School’ is dat er geen enkele studie op een objectieve manier lichamelijke activiteit meet, vertelt Singh. Ze ziet wat dat betreft wel een verschuiving in haar vakgebied.

“In het onderzoek naar overgewicht en lichamelijke activiteit zie je dat steeds meer onderzoekers objectieve meetinstrumenten gebruiken, namelijk versnellingsmeters. Een versnellingsmeter is een kastje dat je op je heup draagt en dat meet met welke versnelling je lichaamszwaartepunt zich verplaatst. Ja, onderzoek waarin je zo objectief mogelijke meetinstrumenten gebruikt zou je meer willen. Door het gebruik van vragenlijsten worden de resultaten van deze onderzoeken minder betrouwbaar omdat de antwoorden vaak sociaal wenselijk zijn.”

Onderzoek waarin je zo objectief mogelijke meetinstrumenten gebruikt zou je meer willen.

Zijn er, afgezien van de financiering, problemen om zo’n onderzoek goed op te zetten? Of zou het dan gewoon gedaan kunnen worden?
“Door het onderzoek wat we hebben gedaan hebben we nu meer kennis in huis. We hebben nu gezien wat anderen niet goed hebben gedaan of beter hadden kunnen doen. Het zou een hele leuke uitdaging zijn om nu een grootschalig onderzoek op te zetten met deze inzichten.”

“De roep om interventies die haalbaar zijn is erg belangrijk. Je kan door er veel geld tegenaan te gooien iedereen een extra uurtje laten sporten per dag, maar het is de vraag of de interventie na afloop van het onderzoek dan ook nog door kan gaan. We proberen bij de ontwikkeling van beweeginterventies zo veel mogelijk rekening daarmee te houden. Het is de kunst om een interventie te vinden die praktisch haalbaar is.”

Bewegingsonderwijs in Nederland

Hoe staat het er met sport en bewegingsonderwijs intussen voor in Nederland?
“Op basisscholen is er nog een inhaalslag te maken door ervoor te zorgen dat er in ieder geval een vakleerkracht voor de klas staat. Op middelbare scholen wordt er steeds vaker gekort op het aantal uren bewegingsonderwijs ten opzichte van kernvakken, zoals wiskunde of talen.”

“Dat is zorgelijk. Regelmatig bewegen is niet alleen gezond – iets wat we al langer weten. Een ander belangrijk aspect van goed en regelmatig bewegingsonderwijs is dat kinderen die op jonge leeftijd actief zijn, ook op volwassenen leeftijd actiever zijn. Jong geleerd is oud gedaan. Meer bewegingsonderwijs hoeft overigens niet ten koste te gaan van andere lessen: je kunt lichaamsbeweging inbouwen in de reguliere lessen.”

Gemeten, gewogen en bevraagd

Momenteel is het Europese onderzoek The Energy Project in de afrondende fase beland, een onderzoek naar overgewicht en de preventie daarvan. Wat is dat precies voor onderzoek?
“Dat is een zogeheten cross-sectioneel onderzoek. Dan kijk je dus op één en hetzelfde moment naar beide uitkomstmaten. Iets dat we bij het andere onderzoek naar bewegen en schoolprestaties juist niet hebben gedaan. Wat we hier hebben gedaan, is meten hoe dik of dun je bent en op hetzelfde moment hebben we gevraagd hoeveel frisdrank je drinkt, of je fietsend of lopend naar school gaat. We hebben bijna 8000 kinderen gemeten verspreid over 8 landen.”

“Het leuke aan dit onderzoek is dat we niet alleen de kinderen hebben bevraagd, maar ook hun ouders. Belangrijk aspect van dit onderzoek is dat we ook naar de thuis- en de schoolomgeving hebben gekeken. Of je dus thuis de mogelijkheden krijgt om gezond te eten en veel te bewegen. Als de ouders het goede voorbeeld geven, zijn kinderen dan eerder geneigd om gezond te eten en veel te bewegen.”

Over de uitkomsten mag ze nog niets vertellen. De kleine onthulling die Singh wel wil doen is dat er ‘grote verschillen tussen landen in Europa’ uit naar voren komen.

Dit onderzoek is met Europees geld gefinancierd. Gaat dat nu ook invloed hebben of krijgen op Europees beleid?
“Dat weet je niet. We hebben wel gekeken de implementatie van de onderzoeksresultaten, dus een gedeelte van het project richt zich wel degelijk op het voeden van de politiek en de stakeholders. We doen echt ons best om de boodschap aan de man te brengen. Over een paar weken hebben we daarom een internationale bijeenkomst in Lyon tijdens het European Congres on Obesity. Daar zullen we geïnteresseerden informeren over de belangrijkste uitkomsten van het ENERGY project.

Dus als de heren en dames politici luisteren, kunnen ze aan de bak?
“Heel graag, kom maar bij mij!”

Op de Universiteit van Amsterdam werkt men aan een website met wetenschappelijke spellen voor kinderen en middelbare scholieren van 8 tot 18 jaar. Een wetenschappelijke kennisquiz is daar onderdeel van. Docenten worden uitgenodigd om vragen te bedenken voor deze wetenschapskwis voor leerlingen. Meer informatie vind je op de website. De vragen kun je invoeren op: https://docs.google.com/spreadsheet/viewform?formkey=dFBROEVuemV0YlZldGZEOHFMNFNWOFE6MA#gid=0

Op donderdag 5 april 2012 heeft de Onderwijsraad op verzoek van de Tweede Kamer een advies uitgebracht over artikel 23, de vrijheid van onderwijs. Tegelijkertijd publiceert het Nationaal Onderwijsmuseum een bijzondere uitgave: Vrijheid van onderwijs, de vele gezichten van artikel 23. Deze uitgave beschrijft de brede achtergrond en ontwikkelingen rondom het grondwetsartikel 23: de vrijheid van onderwijs. Meer informatie over de uitgave vind je op  de website van het Onderwijsmuseum. Daar kun je de uitgave ook bestellen.