VicharYatra

2020-03-23T02:44:00.004+05:30

હીરા નો હાર – ગાય દ મોપાસાં

મટીલ્ડે, ગરીબ ફ્રેંચ પરિવારમાં જન્મેલી એક એવી છોકરી કે જેને જોતાં જ લાગે કે ભાગ્યની કોઈ ચૂકને લીધે જ આવી સુંદર અને આકર્ષક છોકરી આવા પરિવારમાં જન્મી છે. મટીલ્ડેને પહેલેથી જ લોકોમાં ઓળખાવાની, ઉચ્ચકુલનો ઘનવાન અને પ્રેમાળ પતિ પામવાની મહેચ્છા હતી. પણ પરિવાર ગરીબ અને સામાન્ય હોવાથી આવી કોઈ જ તક તેને મળી નહી. અને દહેજના પૈસા ન હોવાના કારણે મટીલ્ડેના લગ્ન એક સામન્ય કારકૂન સાથે કરી દેવાયાં. શ્રીમાન લ્યુઆઝેલ, જેઓ પેરિસમાં જાહેર સૂચના મંત્રાલયમાં એક સામાન્ય કારકૂન હતા, સાથે પરણીને મટીલ્ડે હવે શ્રીમતી મટીલ્ડે લ્યુઆઝેલ બની.

મોંઘાં કપડાં તેના પતિને પોસાય તેમ ન હોવાથી તેને સામાન્ય વસ્ત્રોથી જ સંતોષ માનવો પડતો. પણ તે પોતાની આવી પરિસ્થિતીથીને સ્વીકારી નહોતી શકતી, જાણે કોઈ રાજમહેલની અટારીએ થી તે સીધી કોઈ ઝૂંપડાંમાં આવી પડી હોય તેવું તેને લાગતું. હજી તે પોતાના પેલા અશક્ય દિવાસ્વપ્નોમાં જ રાચતી. આમ પણ સ્ત્રી માટે નાત-જાત નહી પણ સુંદરતા અને મોહક વ્યક્તિત્વ જ ઉચ્ચ કુલનું પ્રમાણપત્ર હોય છે. લાવણ્ય અને ખૂબસૂરતીની ઉચ્ચ અને કુદરતી સમજણ ધરાવતું મન જ સામાન્ય કક્ષાની સ્ત્રીઓને પણ ઉચ્ચ સામાજિક દરજ્જો અપાવે છે.

મટીલ્ડેનું મન આ ગરીબીમાં અત્યંત વ્યથીત રહેતું, તેને લાગતું કે એ તો દુનિયાની બધી જ સુખસાહયબી ભોગવવા જ જન્મી છે. તેનું પોતાનું ઘસાતું ઘર, પોપડા ઊખડેલી દીવાલો, રંગ ઊડી ગયેલી ખુરશીઓ, ચીંથરેહાલ પડદા આ બધુ સતત પોતાની આસપાસ જોઈ તેને પોતાની ગરીબી પ્રત્યે વધુ ધૃણા ઉપજતી. તેના ઘરની એકમાત્ર સાહ્યબી કહી શકાય એવો તેનું રોજેરોજનું ઘરકામ કરતો તેનો એક નોકર હતો. તેને જોતી અને મટીલ્ડે બીજું ઘણુંઘણું પામવાના સપનાઓમાં ખોવાઈ જતી. તે પોતાને એક ખૂબસૂરત મોટા મહેલમાં જોતી, જેનો દિવાનખંડ પૂર્વીય સંસ્કૃતિના અતિમોંઘાં ચિત્રોથી મઢેલો હતો, જેના દરવાજામાં બે દરવાનો શાહી પોશાકમાં સજ્જ તેની ગાડી આવવાની રાહ જોતાં ઝોકાં ખાતા હતા, આખો દિવાનખંડ એક ઝમગદાર શમાદાનથી પ્રકાશિત હતો. જેનો સ્વાગતકક્ષ રેશમી પડદાથી સજાયેલો, ઉત્તેજિત કરી મુકે એવા અત્તરોની ખુશ્બુથી મહેકતો અને જેને પામવા દરેક સ્ત્રી લાલાયિત હોય તેવા પુરુષોથી ભરેલો હોય તેવું તેનું સપનું હતું. આ બધી વસ્તુઓના તો અસ્તિત્વ વિષે જ કદાચ તેની કક્ષાની અન્ય સ્ત્રીઓને ખબર નહી હોય, પણ મટીલ્ડેને તેમની કમી ખૂબ ખલતી અને ન મળતાં ગુસ્સો દેવડાવતી.

જ્યારે તે પોતાના ત્રણ દિવસથી ન ધોવાયેલા ટેબલક્લોથવાળા ખખડધજ ડાઈનિંગ ટેબલ પર પોતાના પતિની સામે એ જ રોજિંદો સૂપ પીવા બેસતી અને એનો પતિ આવો સામાન્ય સૂપ જોઈને પણ “આહ, સૂપ! આવું જમવાનું તો મેં ક્યાંય જોયું નથી” એમ કહેતો, ત્યારે તે તો પોતાના પેલા આલીશાન મહેલમાં મશહૂર કલાકારોના ચિત્રો મઢેલા અદભૂત ડાઈનિંગ રૂમમાં ચાંદીના વાસણોમાં પીરસાતી સત્તર જાતની વાનગીઓ સામે પોતાને શહેરની મશહૂર હસ્તીઓ સાથે બેસી તેમની રમૂજી વાતો પર રહસ્યમય મુસકાતી જોઈ રહેતી.પણ આ તો તેની કપ્લ્નાની દુનિયા હતી.

અસલિયતમાં તો તેની પાસે બહાર પહેરવા લાયક સારો ડ્રેસ કે ઘરેણાં કાંઈ જ નહોતું. આ તેને ખૂબ જ ખૂંચતું. કોઈ તેની ઈર્ષા કરે અથવા કારણ વગર તેની કોઈ પ્રશંસા કરે એ તેને ખૂબ ગમતું. પણ આ બધુ તેના નસીબમાં ન હતું. તેની એક સ્કૂલ સમયની મિત્ર હતી જે ખૂબ જ પૈસાદાર હતી અને એ જ કારણથી તેને તે ગમતી ન હોતી. મટીલ્ડે તેના ઘરે જવાનું ટાળતી અને કોઈવાર તે પોતાના ઘરે આવે એ પણ તેને ઓછું ગમતું! તેને જોઈને મટીલ્ડે ખૂબ ઉદાસ થઈ જતી.

એક સાંજે તેનો પતિ ઘરમાં આવતાં જ વિજયી સ્મિત સાથે એક મોટું પરબિડિયું બતાવી બોલ્યો “મટીલ્ડે, આજે હું તારા તેણે ઉત્સાહમાં આવી તેના પતિના હાથમાંથી પરબિડિયું છીનવી લીધું અને વાંચવા લાગી:

જાહેર સૂચના મંત્રીશ્રી અને મેડમ જ્યોર્જસ રાંપોનું, શ્રીમાન અને શ્રીમતી લ્યુઆઝેલને 18 જાન્યુઆરી સોમવારની સાંજે મંત્રાલય ખાતે રાખવામાં આવેલી પાર્ટીમાં પધારવા નિમંત્રિત કરે છે.
તેના પતિને તો એમ કે આવું ભવ્ય આમંત્રણ વાંચીને મટીલ્ડે ખુશીથી ઝૂમી ઉઠશે પણ તેણે તો “હું આનું શું કરું?” બબડતા પરબિડિયું ખૂણામાં ફેંકી દીધું.

“અરે, આ શું? મને તો એમ કે તું ખૂબ જ રાજી થશે. આપણે આમ તો કદી બહાર જતાં નથી અને આ તો આટલો સરસ અવસર છે. ખુદ મંત્રીશ્રીના નામથી આપણને આમંત્રણ છે! તને કાંઈ ખબર પણ છે કે મેં કેટલી મુશ્કેલીથી આ આમંત્રણ મેળવ્યું છે? કાંઈ મંત્રાલયના બધા જ કારકૂનોને આવું આમંત્રણ નથી મળતું!”

મટીલ્ડે ગુસ્સેલ નજરે તેના પતિ સામે જોઈ બબડી “અને હું શું પહેરીને આવું આવી મોટી પાર્ટીમાં? આ ચીંથરાં?”

“કેમ આપણે એક વાર નાટક જોવા ગયા હતા, ત્યારે તેં પહેરેલો એ ડ્રેસમાં શું ખરાબી છે? મને તો એમાં તું ખૂબ સુંદર લાગે છે.” તેનો પતિ અચકાતો અચકાતો બોલ્યો
અચાનક મટીલ્ડેના કોમલ ગાલ પર બે મોટામોટા આંસુઓ જોઈ તેનો પતિ ગભરાઈ ગયો.“અરે શું થયું? મેં એવું તો શું કહી નાખ્યું?”
તે મહામહેનતે પોતાના મન પર થોડો કાબૂ મેળવી આંસુઓ લૂછતાં બોલી “કાંઈ નહી, મારી પાસે આવી ભવ્ય પાર્ટીમાં પહેરવા લાયક સારાં કપડાં નથી, તો હું તો આમાં નઈં આવી શકું. તમે મહેરબાની કરી આ આમંત્રણ તમારા કોઈ એવા સાથીને આપી દો કે જેની પત્ની પાસે પહેરવાનાં સારાં કપડાં હોય.”
ટોણો સાંભળી તેનો પતિ થોડો નિરાશ થઈ ગયો. થોડી વાર પછી કાંઈક વિચારી ને બોલ્યો “હમ્મ...જો આપણે એવો એકાદ સારો ડ્રેસ ખરીદી લઈએ કે જે તું બીજા પ્રસંગોએ પણ પહેરી શકે, તો તું શું ધારે છે કેટલા પૈસા જોઈશે એના માટે?”
મટીલ્ડે થોડીવાર ડ્રેસ વિષે વિચારીને મનમાં ગણતરીઓ કરવા લાગી. તે ઉતાવળે એવો કોઈ જ આંકડો નહોતી બોલી દેવા માંગતી કે જે સાંભળીને આ કરકસરિયો જીવ મૂંઝાઈ જાય.
“ચોક્કસ તો કાંઈ કહી ના શકાય. પણ કદાચ ચારસો ફ્રાંક્સ પૂરા થઈ પડશે.” તેણે ધીરેથી કહ્યું.
આ સાંભળી તેના પતિનું મોં પડી ગયું. કારણ કે તે છેલ્લા ઘણા મહીનાથી આવતા ઉનાળે પોતાના મિત્રો સાથે નાન્ટરના મેદાનોમાં લાવરીના શિકાર માટે જવા એક બંદૂક ખરીદવા ચારસો ફ્રાંક્સ જમા કરી રહ્યો હતો h. જે તે આ મહીને માંડ માંડ પૂરા કરી શક્યો હતો. જો એ પૈસા ડ્રેસ માટે ખર્ચાઈ જાય તો તેણે પોતાનો શોખ પડતો મૂકવો પડે.

છતાં તે પોતાને સંભાળતો બોલ્યો” સરસ. તો હું તને કાલે ચારસો ફ્રાંક્સ આપીશ, એક સરસ ડ્રેસ લઈ લેજે, બસ?”
પરંતુ જેમજેમ પાર્ટીનો દિવસ નજીક આવતો ગયો તેમતેમ મેડમ લ્યુઆઝેલ વધુને વધુ દુઃખી રહેવા લાગી. તેનો નવો ડ્રેસ તૈયાર હોવા છતાં તે ખુશ નહોતી જણાતી.
આ જોઈ એક દિવસ તેના પતિએ તેની આવી ઉદાસીનું કારણ પૂછ્યું.
તે નિઃસાસો નાખતી બોલી ”ડ્રેસ તો હવે જાણે તૈયાર છે, પણ એકલા ડ્રેસથી શું થાય? સાથે પહેરવા માટે એકાદ ઘરેણું તો જોઈએને? એક પણ ઘરેણા વગરની જો હું આટલી મોટી પાર્ટીમાં આવું તો તો આપણી ગરીબાઈ દેખાઈ આવે. એના કરતાં તો પાર્ટીમાં જ ન જવું એ વધુ સારું.”
“અરે તું તો એમ જ આટલી રૂપાળી લાગે છે. છતાં એક કામ કર, તારે હજી વધુ સુંદર દેખાવું હોય તો સરસ કુદરતી ફૂલો લગાવી લે. આ ઋતુમાં તો દસ ફ્રાંક્સમાં બે કે ત્રણ ઉત્તમ ગુલાબના ફૂલો પણ મળી જશે.”
પણ આ ઠાલી પ્રશંસા અને લૂલો તર્ક મટીલ્ડેને મનાવી ન શક્યો.
“આટલી પૈસાદાર અને રૂપાળી સ્ત્રીઓ વચ્ચે ગરીબ દેખાવું કેટલું શરમજનક હોય છે એ તમને નઈ સમજાય.”
“તો પછી એક કામ કર. તારી પેલી મિત્ર છે ને મેડમ ફોરેસ્ટિયર, તે પૈસાદાર પણ છે અને તારે એની સાથે ઘરેણાં માંગી શકાય એવા સબંધો પણ છે. તું એની પાસેથીજ પાર્ટીમાં પહેરવા લાયક કઈક લઈ આવે તો!”
મટીલ્ડેની આંખો ચમકી ઉઠી. ”સાચે જ! આ વિચાર મને કેમ ના આવ્યો?”
બીજા જ દિવસે તે મેડમ ફોરેસ્ટિયર પાસે પહોચી ગઈ અને પોતાની દુવિધા તેની મિત્રને જણાવી.
મેડમ ફોરેસ્ટિયર તરત જ મોટા અરીસાથી મઢેલા કબાટ પાસે ગયાં અને ઘરેણાંનું મોટું ખોખું કાઢી મટીલ્ડે આગળ ખુલ્લુ મૂકી દીધું. “લે...જે ગમે તે પસંદ કરી લે.”
ખોખામાં જાતજાતનાં કડાં, મોતીની માળા, વિવિધ રત્નો જડેલાં વેનિસથી ખાસ મંગાવેલ અદભૂત કારીગરીવાળા સેટ વગેરે ઘણાં ઘરેણાં હતાં. મટીલ્ડેએ લગભગ બધાજ ઘરેણાં પહેરી જોયા, પણ આવી મોટી પાર્ટી માટે એક પણ ઘરેણું યોગ્ય ના લાગતાં તેણે મેડમ ફોરેસ્ટિયરને પૂછ્યું “બીજા ઘરેણાં નથી તારી પાસે?”
“અરે...અંદર છે ને બીજા ઘણા, ધ્યાનથી જો.”
અંદર તેણે એક કાળા રેશમી ખોખામાં અદભૂત હીરાનો હાર જોયો અને એનું હ્રદય એક ધબકારો ચૂકી ગયું. તેણે થરથરતા હાથે હાર પોતાના ગળા ફરતે મૂકી જોયો. અરીસામાં પોતાનું પ્રતિબિંબ જોઈને તે પોતાના પર જ મોહી પડી.
તેણે ખચકાટભરી આતુરતાથી તેની મિત્રને પૂછ્યું ”શું તું મને આ હાર એક દિવસ માટે પહેરવા આપીશ?”
“અરે..ચોક્કસ કેમ નહી?” મેડમ ફોરેસ્ટિયરે મલકાતા જવાબ આપ્યો.
મટીલ્ડે તેની મિત્રને ખુશીથી ભેટી પડી.
આખરે પાર્ટીની એ રાત આવી ગઈ. મટીલ્ડે અત્યંત આકર્ષક, મનમોહક અને જાજરમાન લાગી રહી હતી. મેડમ લ્યુયાઝેલ આખી પાર્ટી પર છવાઈ ગયા.બીજી બધી સ્ત્રીઓ મેડમ લ્યુયાઝેલ આગળ ફિક્કી લાગી રહી હતી. પાર્ટીમાં ઉપસ્થિત મોટા અધિકારીઓની નજર પણ એક કરતાં વધુ વખત તેના પર પડી ચૂકી હતી. મંત્રીશ્રીના અંગત સચિવો પણ તેની સાથે એકવાર ડાન્સ કરવા સ્પર્ધા કરી રહ્યા હતા. ખુદ મંત્રીશ્રી પણ તેની સુંદરતા ની પ્રશંસા કર્યા વિના ના રહી શક્યા.
તે ઉત્કટ હર્શાવેશ અને ઉલ્લાસ થી ઉન્માદિત બની નાચી રહી હતી. પોતાની સુંદરતાની થઈ રહેલી પ્રશંસાનો તેને નશો ચઢ્યો હતો. આજે તેણે એ બધુજ મેળવ્યું હતું કે જેના તે નાનપણથી માત્ર સપના જોતી આવી હતી. શહેરના આગળપડતા પુરુષોએ તેની સુંદરતા અને વ્યક્તિત્વને વખાણ્યું હતું. ઉચ્ચકુલની સ્ત્રીઓએ તેની ઈર્ષા કરી હતી. એ જીતની રાત હતી, પ્રશંસા,ખુશી,આદર,સત્કાર,સુંદરતાનો સ્વીકાર. સ્ત્રીઓ ના હ્રય ને પ્રિય એવું બધુજ તેણે એ રાત્રે મેળવ્યું હતું.
જ્યારે સવારે ચાર વાગ્યાના સુમારે મટીલ્ડે પાર્ટીમાંથી બહાર નીકળી ત્યારે તેણે પોતાના પતિને બહારના ઓરડામાં સૂતેલો જોયો. તે ત્યાં રાત્રે બાર વાગ્યાનો સૂતો હતો. તેના પતિની સાથે બીજા પણ ત્રણ હતા કે જેમની પત્નીઓ પણ મોડી રાત સુધી પાર્ટી માણતી રહી હતી.
બહાર ખૂબ ઠંડી હોવાથી તેના પતિએ નીકળતી વખતે ઘરેથી લાવેલી એક શાલ તેને ઓઢાડી. જે સસ્તી અને સામાન્ય હતી. બીજી સ્ત્રીઓએ ઓઢેલા ફર અને ઉનનાં મોંઘાદાટ ઉપવસ્ત્રો જોઈ તેને પોતાની ગરીબી યાદ આવી ગઈ અને તે શરમથી પાણીપાણી થઈ ગઈ. હમણાં જ તેની ઈર્ષા કરતી સ્ત્રીઓ તેને આવી સસ્તી શાલ ઓઢેલી જોઈ ન લે તે માટે તે ત્યાંથી બને એટલી દૂર ચાલી જવા દોડવા લાગી.
“અરે, તને ઠંડી લાગી જશે. ઊભી રે, હું ગાડી બોલાવી લઉં.” કહેતો લ્યુઆઝેલ તેની પાછળ રસ્તા પર દોડવા લાગ્યો. તે ઘણી આગળ નીકળી ગઈ હતી. હવે બધીજ ગાડીઓ નીકળી ચૂકી હતી.
બંને જણા ઠંડી માં થથરતાં સીન નદીના કિનારે રસ્તા પર ચાલ્યે જતાં હતાં. આ સમયે ઘોડાગાડી મળવી થોડી મુશ્કેલ હતી. એટલામાં લ્યુયાઝેલને એક જૂની પૂરાણી ઘોડાગાડી રસ્તા પર ઊભેલી દેખાઈ. આ ગાડી પેરિસમાં ખાલી રાત્રે જ ચાલતી હતી, જાણે દિવસના અજવાળે પોતાની જીર્ણતાથી શરમાતી હોય!
આ ગાડીમાં બેસી તેઓ ચૂપચાપ રયુ ડે માર્ટરમાં આવેલા પોતાના ઘર તરફ ચાલી નીકળ્યા. બંને પોતાના નાનકડા ફ્લેટમાં મૂંગાંમૂંગાં પ્રવેશ્યાં. મટીલ્ડે વિતેલી રાત વિષે વિચારી રહી હતી, જ્યારે તેનો પતિ બીજા દિવસે સવારે દસ વાગ્યે નોકરી પહોચવાની ચિંતા માં હતો.
તેના પતિએ ઓઢાડેલી સસ્તી શાલ હટાવીને તે અરીસા સામે ઊભી પોતાને મોંઘા ડ્રેસમાં જોઈ રહી. અચાનક તેની નજર તેની ડોક પર પડતાં તે ચીસ પાડી ઉઠી.
“અરે અચાનક શું થયું તને?” અડધાં કપડાં ઉતારી સૂવાની તૈયારી કરી રહેલો તેનો કંટાળેલો પતિ બોલી ઉઠ્યો.
હતપ્રભ થઈ ગયેલી તે ધીરેથી તેના પતિ તરફ ફરી. “મારાથી....મારા...થી મેડમ ફોરેસ્ટિયરનો હીરાનો હાર ખોવાઈ ગયો.” લ્યુઆઝેલ જાણે હમણાં જ ઊંઘમાથી ઉઠ્યો હોય તેમ ડઘાયેલો ઊભો રહ્યો.
લાંબા ડ્રેસની ગડીઓમાં, તેના કોટમાં ,ખીસ્સામાં બધેજ શોધી જોયું પણ હાર ક્યાંય મળ્યો નહી.
“તને પાક્કી ખબર છે કે પાર્ટીમાથી બહાર નીકળતાં હાર તારા ગળામાં હતો?”
“હા, લોબીમાંથી બહાર નીકળતાં મારો હાથ હાર પર પડ્યો હતો.”
“હમ્મ....જો હાર રસ્તા પર ક્યાંય પડ્યો હોત તો તો એટલી શાંતિમાં આપણે જરૂર તેના પડવાનો અવાજ સાંભળ્યો હોત. જરૂર હાર પેલી ગાડીમાં જ ક્યાંક પડી ગયો હોવો જોઈએ.”
“હા.....કદાચ. તમે એ ગાડીનો રજીસ્ટ્રેશન નંબર નોંધ્યો હતો?”
“ના”
બંને જણાં થોડીવાર તો જાણે વીજળી પડી હોય તેમ ચૂપચાપ ઊભાં રહ્યાં. થોડો સ્વસ્થ થઈને લ્યુઆઝેલ કપડાં પહેરતાં બોલ્યો “હું ફરીથી આખા રસ્તે ચાલતો જઈ જોઈ આવું છું, કદાચ મળી જાય.”
મટીલ્ડે તેના પાર્ટી ડ્રેસમાં જ ખુરશીમાં ફસડાઈ પડી. તેનામાં ના તો પલંગ સુધી જવાની શક્તિ વધી કે ના કાઈ વિચારવાની!
તેનો પતિ સાતેક વાગ્યે વીલા મોઢે પાછો આવ્યો. અસફળ.
લ્યુઆઝેલ પોલીસ સ્ટેશનમાં ફરિયાદ આપી આવ્યો, અખબારમાં ઈનામની જાહેરાત છપાવી આવ્યો, રાત્રિગાડી ફેરવતી કંપનીમાં પણ તપાસ કરી આવ્યો. જ્યાં પણ આશાનું નાનકડું કિરણ દેખાયુ ત્યાં બધેજ ફરી વળ્યો. આખો દિવસ મથામણ કરવા છતાં કોઈજ સફળતા હાથ ન લાગી.મટીલ્ડેની મન:સ્થિતિ ભયથી છળેલા કોઈ નાના બાળક જેવી હતી.
રાત્રે તેના પતિએ કહ્યું ”એક કામ કર. તું તારી મિત્રને પત્ર લખીને જણાવી દે કે હારની દોરી તૂટી ગઈ હોવાથી સમો કરવા આપ્યો છે અને પાછો આવતાં થોડો સમય લાગશે. ત્યાં સુધી આપણને થોડો વિચારવાનોય સમય મળી જશે.”
તેના પતિએ લખાવ્યું તેમ તેણે યાંત્રિક રીતે લખી નાખ્યું.
આખું અઠવાડીયું ચિંતા અને પ્રયાસોમાં વીતવા છતાં હારનો કોઈ જ પત્તો ન લાગતાં, સાત દિવસમાં પાંચેક વર્ષ ઘરડા થઈ ગયેલા લ્યુઆઝેલે છેલ્લે મટીલ્ડેને કહ્યું ”હવે તો આપણે કોઈ પણ રીતે મેડમ ફોરેસ્ટિયરને બીજો હાર લાવી આપવો પડશે.”
બીજા દિવસે ખોખા પરથી સરનામું લઈને બંને હાર બનાવનારને મળવા પહોચ્યા. પેલાએ પોતાનો ચોપડો તપાસીને છેલ્લે કહયું “મેડમ, આ હાર મેં નથી બનાવ્યો લાગતો. શક્ય છે કે મેં ખાલી ખોખું જ બનાવ્યું હોય.”
સંતપ્ત અને વ્યગ્ર એવાં બંને એક સોનીની દુકાનથી બીજી દુકાન તદ્દન પેલા ખોવાયેલા હાર જેવો દેખાતો હાર શોધવા ફરવા લાગ્યાં થકવી નાખતી રખડપટ્ટીને અંતે રોયલ પેલેસમાં તદ્દન પેલા ખોવાયેલા હાર જેવો જ એક હાર મળી આવ્યો.
“ચાલીસ હજાર ફ્રાંક્સ!” દુકાનદારે જણાવ્યુ. તેમની કહાની સાંભળીને દુકાનદાર છેલ્લે છત્રીસ હજારમાં હાર આપવા તૈયાર થયો.
અંતે તેમણે દુકાનદારને ત્રણ દિવસ સુધી આ હાર કોઈને ન વેચવા મનાવી લીધો. વળી એવી શરત પણ મનાવી લીધી કે જો ફેબ્રુઆરીના અંત સુધી ખોવાયેલો હાર મળી જાય તો આ હાર ચોત્રીસ હજાર ફ્રાંક્સમાં પાછો લઈ લેવો.
લ્યુઆઝેલ પાસે તેના પિતા તરફથી વારસામાં મળેલ અઢાર હજાર ફ્રાંક્સ પડ્યા હતા, બાકીના અઢાર હજાર ઉધાર લેવા એમ નક્કી થયું.
તેણે હજાર અહીથી, પાંચ હજાર બીજેથી એમ કરીને પૈસા જોડવા માંડ્યા. આ ત્રણ દિવસમાં તેણે ભાતભાતના શાહુકારો પાસેથી ઉધાર લેવાનું થયું. અન્યાયી શરતો માનવી પડી. કચડી નાખતું ચક્રવૃધ્ધિ વ્યાજનું ચકરડું ફરતું થઈ ગયું. પોતાની બધી મૂડી અને આખી જિંદગી દાવ પર લગાવી દેવી પડી. બધી જાતની નૈતિક અને શારીરિક તકલીફો વેઠવાની તૈયારી સાથે તે ઉધાર લેતો ગયો. એને ખબર હતી કે હવે તેમનું જીવન કદી પહેલા જેવું નહી રહે. તિરસ્કાર, ટોણાં અને ઉપહાસ! આમ તેણે બાકીના અઢાર હજાર ફ્રાંક્સ ભેગા કર્યા અને હાર ખરીદીને મટીલ્ડેને આપ્યો.
જ્યારે મટીલ્ડે મેડમ ફોરેસ્ટિયરને હાર પાછો આપવા ગઈ તો તેમણે જરા ઉદાસીન અવાજે કહ્યું ”તારે હાર થોડો વહેલો આપી જવો જોઈતો હતો, મારે તેની જરૂર પડી હોત તો!”
જો કે તેમણે ખોખું ખોલીને હાર ચકાસી ન જોયો, જેની મટીલ્ડેને બહુ બીક હતી. જો તેઓ આ અદલાબદલી પારખી જાત તો! તેઓ શું વિચારત? તેઓ મટીલ્ડેને ચોર જ સમજી બેસત!
મેડમ લ્યુયાઝેલને જરૂરિયાતમંદ હોવું એટલે શું તે હવે સમજાયું. ગરીબીની ખરી ભયાનકતા હવે તેણે જોઈ. જો કે તેણે ધાર્યા કરતાં વહેલી પરિસ્થિતિને સ્વીકારી લીધી અને બંને પતિ-પત્નીએ દેવું બને તેટલું જલ્દી પૂરું કરવા પગલાં લેવા શરૂ કરી દીધા.પ્રથમ પગલાં તરીકે તેમણે નોકરને રજા આપી અને મેડમ લ્યુયાઝેલે જાતે ઘરકામ કરવાનો વારો આવ્યો. પોતાનો નાનકડો ફ્લેટ છોડીને હવે તેઓ એક છાપરા જેવા ઘરમાં રહેવા ગયાં.
હવે તેને ભારે ઘરકામ કેવું હોય તેનો અંદાજ આવ્યો. તેની ફૂલસમી નાજુક આંગળીઓ હવે ગંદી થાળીઓ અને ચીકણા તવા ધોવા લાગી. ગંદા પડદા અને ખમીસ ધોવા તથા ભારે બાલ્ટીમાં દરરોજ દૂરથી પાણી ભરીને લાવવું એ તેનો નિત્યક્રમ બની રહ્યો. તે જાતે રાશન તથા ફળ ખરીદવા જવા લાગી. શાકભાજી ખરીદતા પાઈપાઈ માટે ભાવ કરાવવો એ તેના માટે સહજ બની રહ્યું. ધીરેધીરે તે સામાન્ય સ્ત્રીઓ ની માફક બોલવા, પહેરવા અને ઉઠવા બેસવા લાગી.
દર મહીને તેઓ અમુક દેણું ભરતા અને અમુક માટે વધુ સમય માંગી લેતા. તેનો પતિ સાંજે પણ ગામના વેપારીને ત્યાં મુનશી તરીકે કામ કરવા લાગ્યો. વળી રાત્રે ઘરે આવીને દીવાને અજવાળે પાંચ પૈસા પ્રતિ પૃષ્ટ લઈને હસ્તપ્રતોની નકલ બનાવી આપતો.
જીવનનાં દસ વર્ષ આ રીતે વીત્યાં. બધું દેણું વ્યાજ સાથે ભરવામાં તેમની જિંદગીનાં દસ વર્ષ નીકળી ગયાં!
એક વખતની આકર્ષક મટીલ્ડે હવે ઘરડી અને સામાન્ય દેખાવા લાગી. ગરીબ ઘરની સામાન્ય સ્ત્રીઓ જેવી મજબૂત અને બરછટ. મેલાંઘેલા વાળ, ચોળાયેલો સ્કર્ટ અને ગંદા હાથથી પોતું મારતી વેળાં જોરજોરથી વાતો કરતા હવે તેણે શરમ આવતી નહી.
પણ ઘણીવાર નવરાશની પળોમાં જ્યારે તેનો પતિ ઓફિસે ગયો હોય ત્યારે તે બારી પાસે બેસી આકાશમાં તાક્યા કરતી. તે પેલી એક રાતમાં ખોવાઈ જતી કે જેમાં તેના બધાં સપના પૂરા થયાની સાથેજ હકીકતનાં કીચડમાં રગદોળાઈ ગયાં હતાં.
જો તે હાર ના ખોવાયો હોત તો! કોને ખબર તેની જિંદગી અત્યારે કેવી હોત? કોણ જાણી શકે? જિંદગી કેટલી વિચિત્ર અને અનિશ્ચિત હોઈ શકે છે....એક નાનકડી વસ્તુ આખી જિંદગી બગાડવા કે બનાવવા કેટલી સમર્થ છે!
એક રવિવારે આખા અઠવાડીયાનાં વૈતરાંથી થાકેલી મટીલ્ડે પાર્કમાં ટહેલવા નીકળી હતી. સામે તેણે એક સ્ત્રી જોઈ, પોતાના બાળકને રમાડતી હતી. તે મેડમ ફોરેસ્ટિયર હતી, હજી પણ સુંદર,નમણી અને યુવાન.
પહેલાં તો તેને મેડમ ફોરેસ્ટિયરને મળવાનું મન થયું, પણ થોડી ખચકાઈ. પછી થયું કે હવેતો એ વાત બહુ જૂની થઈ ને બધા પૈસા પણ ચૂકવાઈ ગયા છે તો મળવામાં શું વાંધો? અને તે મળવા ગઈ.
“કેમ છે, જેન?”
અચાનક અજાણી સ્ત્રી દ્વારા તેનું નામ બોલાતું જોઈને પેલી સ્ત્રી થોડી મૂંઝવાઈ, તે બોલી “માફ કરો, તમારી કઈ ભૂલ થતી લાગે છે. હું તો તમને ઓળખતી પણ નથી.”
“અરે..જેન, હું મટીલ્ડે, મટીલ્ડે લ્યુઆઝેલ.”
“અરે ભગવાન! મટીલ્ડે? તું કેટલી બદલાઈ ગઈ છે!”
“હા, આપણે છેલ્લે મળ્યા પછીની મારી જિંદગી ખૂબજ સંઘર્ષમય ગુજરી, ભયંકર ગરીબી અને... – તે બધુ તારા લીધે!”
“મારા લીધે? શું વાત કરે છે, તું પાગલ તો નથી થઈ ગઈ ને?” આ અચાનક થયેલા પ્રહારથી તે ડઘાઈ ગઈ.
“તને યાદ છે પેલો હીરાનો હાર જે તેં મને મંત્રીની પાર્ટીમાં પહેરવા આપ્યો હતો?”
“હા, તો?”
“તે મારાથી ખોવાઈ ગયો હતો.”
“ખોવાઈ ગયો હતો એટલે? તે તો તેં મને પાછો પણ આપી દીધો હતો.”
“જે હાર મેં તને પાછો આપ્યો હતો તે તો તારા હાર જેવો જ બીજો નવો હાર હતો. અમારા જેવા કે જેમની પાસે મૂડીને નામે કાઈજ નહોતું, તું સમજી શકે છે કે અમારા માટે તે કેટલું મુશ્કેલ રહ્યું હશે. આ હારનું દેવું ચૂકવતા અમને દસ વર્ષ લાગ્યા.”
મેડમ ફોરેસ્ટિયર મૂઢની માફક તેને તાકી રહી. “એટલે તારું કહેવું છે કે જે હાર તેં મને મારા હારનાં બદલે આપ્યો હતો તે સાચા હીરાનો હતો?”
“એટલે હજી સુધી તને ખબર જ નથી પડી કે તે હાર બદલાઈ ગયો હતો? તદ્દન સરખો જ હતોને એટલે કદાચ.” આ છેલ્લું વાક્ય બોલતા તે નિખાલસ પણ થોડું મગરૂરી ભર્યું મુસ્કાઈ ઉઠી.
મેડમ ફોરેસ્ટિયરે આગળ વધી તેના બંને હાથ પોતાના હાથમાં લઈ લીધા. તે વિચલિત થઈ બોલ્યા, “ અરે..રે...મટીલ્ડે! મારો હાર તો નકલી હતો. વધુ માં વધુ તેની કિંમત પાંચસો ફ્રાંક્સથી વધુ નહી હોય.”

ભારતમાં ઇન્ટરનેટ ના આગમન નો ઇતિહાસ

2019-12-30T13:28:00.004+05:30

ગયા ભાગ સુધી આપણે ઈમેલ નો ઇતિહાસ તપાસ્યો. આજે આપણે ભારતમાં ઈન્ટરનેટ ના આગમન નો રસપ્રદ ઇતિહાસ જોઈએ. મોજ અને માહિતી બંને ની ગેરન્ટી પાક્કી છે. તો ચાલો મારીએ ધુબાકા ટેકનોલોજી અને ઇનોવેશન ના સરોવરમાં.આ ઈતિહાસ આપણે એક એવા મહાનુભાવની આંગળી ઝાલી જોઈશું કે જેમનો આપણી આજની યંગસ્ટર્સ ની ભાષામાં "નેટસેવી" અને "સ્વાવ" ગણાતી લાઇફસ્ટાઈલમાં સિંહફાળો છે. પણ આવા ડાઉન ટુ અર્થ અને કોઈ પોલિટિકલ પ્રોપેગેંડા વગરના મહાનુભાવોને બહુ આસાની થી વિસરાવી દેવાની આપણી પ્રજાની તાસીર રહી છે. આ આર્ટિકલ સિરીઝ નો એક ઉદ્દેશ્ય એ પણ છે કે આપણી નવી પેઢી આવા લોકો કે જેઓનું આજના નવા ભારતમાં ખરેખર બહું મોટું યોગદાન છે તેમને ઓળખે અને ઇતિહાસના નામે રીતસર ક્રિએટ કરાતી "ઑલ્ટરનેટ હિસ્ટ્રી" ની પોલ જાણી શકે કે જેથી લોકો વોટબેંક માટે ઉભી કરાટી રાજનૈતિક માન્યતાઓ(પોલિટિકલ પરસેપશન) ને ઓળખી શકે! આવા જ એક દેશમાં ભૂલાયેલા પણ વિદેશમાં વખણાયેલાં વિઝનરી છે, ડૉ. શ્રીનિવાસન રામાણી.(નીચેનો ફોટો)

Photo: Internet Hall Of Fame

શ્રી રામાણી ને નાનપણથી જ ટેક્નોલોજીમાં રસ હતો. ખૂબ જ નાની વયથી રામાણી તેમના મિત્ર ની સાથે ચેન્નાઈ(તત્કાલીન મદ્રાસ) ના મૂર માર્કેટમાં ફરી ફરી ને પોપ્યુલર સાયન્સ અને પોપ્યુલર મેકેનિક્સ ના જૂના અંકો શોધતા અને એમાંથી જોઈ જોઈ પોતે ઘરે કરી શકાય તેવા પ્રયોગો કરતા રહેતા. આવી નાની ઉંમરે તેમણે ઘરમાં વપરાતી વસ્તુઓનો ઉપયોગ કરી ડાયોડ(ઇલેક્ટ્રોનિક સ્વિચ) બનાવેલી. તેમનો વિદ્યાર્થી અવસ્થા થી જ ઝોક ઇલેક્ટ્રોનિક્સ તરફ હતો, પરિણામે તેઓ ઇલેક્ટ્રિકલ એન્જીનિયરિંગ માં બી.ટેક અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ એન્જીનિયરિંગ માં IIT મુંબઈ થી એમ.ટેક અને ત્યાંથી જ ડૉક્ટરેટ પણ કર્યું. ત્યારબાદ બે વર્ષ માટે (1971-73) પોસ્ટ ડૉક્ટરેટ રિસર્ચ ફેલોશીપ માટે અમેરિકાના પીટસબર્ગમાં આવેલી વિખ્યાત કારનેગી મેલોન યુનિવર્સિટી (CMU) માં જવાનો અવસર મળ્યો. અહીં તેઓનો સૌ પ્રથમ પરિચય થયો સંદેશાવ્યવહારની તદ્દન નવી ટેકનોલોજી - ઈમેલ સાથે. તમને યાદ હશે કે આપણે ઈમેલ ના ઈતિહાસ વાળા લેખ માં જોઈ ગયા કે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ડિફેન્સ ની એજન્સી ARPA દ્વારા જે ARPANET નામનું નેટવર્ક ઉભું કરાયેલું તેના ચાર નોડ્સ હતા એમની એક નોડલ સંસ્થા CMU પણ હતી, આ નોડ રામાણીના ડિપાર્ટમેન્ટમાં જ આવતી હોવાથી રામાણી આ નેટવર્ક નો ઉપયોગ કરવા વાળા પ્રથમ 100 વ્યક્તિઓમાંના એક બન્યા! આ ટેકનોલોજી ના અમુક પાસાઓ તેમને ખૂબ સ્પર્શી ગયા જેમકે કમ્યુનિકેશન માટે પેકેટ સ્વિચિંગ નો ઉપયોગ. પેકેટ સ્વીચિંગ ટેકનોલોજીના ઉપયોગથી મોકલેલો મેસેજ જ્યાં સુધી રિસીવર પોતાના કમ્પ્યુટરમાં લોગીન ના કરે ત્યાં સુધી તેની જ સિસ્ટમ માં સ્ટોર થઈ તેની રાહ જોતો બેઠો હોય! ઉપરાંત જ્યારે લોગ એન કરવામાં આવે ત્યારે Jઓ મેસેજ પ્રોપર રીતે ડેલેવાર ન થયો હોય તો આ ટેકનોલોજી જાતે જ તેના બ્રોડકાસ્ટર ને આપોઆપ જ રિસેન્ડ કરવા જણાવી દે, અલબત્ત યુઝર ની જાણ બહાર! આ નેટવર્ક નો અલગ અલગ રિસર્ચ સંસ્થાઓ અને યુનીવર્સીટી દ્વારા રિસર્ચ અને ડેવલપમેન્ટ માટે થતો ઉપયોગ જોઈ રામાણીને થયું કે આવું કંઈક આપણા વિકાસશીલ દેશમાં પણ હોવું જરૂરી છે. અહીં ગાળેલાં બે વર્ષોએ તેમનું મગજ કમ્પ્યુટર કમ્યુનિકેશન તરફ વાળી દીધું, તેમના કહેવા પ્રમાણે આ માટે તેમણે તેમના પ્રથમ પ્રેમ એવા "આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અને તેનો શિક્ષણ ક્ષેત્રે કરી શકાતા ઉપયોગ" નો ભોગ આપવો પડયો. પણ રામાણી ને લાગ્યુ કે અત્યારે સમયની જરૂરિયાત કમ્પ્યુટર નેટવર્કિંગ છે.

આ વિચારબીજ મગજમાં આરોપી રામાણી ફેલોશીપ પતાવીને 1973માં ભારત પરત ફર્યા અને ટાટા ઇન્સ્ટિટયૂટ ઓફ ફન્ડામેન્ટલ રિસર્ચ(TIFR) નામની શ્રી જે.આર.ડી ટાટા અને ડૉ.હોમી જહાંગીર ભાભા ના સહિયારા પ્રયત્નોથી મુંબઈમાં સ્થપાયેલ પ્રતિષ્ઠિત જાહેર રિસર્ચ સંસ્થામાં કામ કરવું શરૂ કર્યુ.તેમના અને ભારતના સદભાગ્યે રામાણીને ભારતની કમ્પ્યુટર ટેકનોલોજીના ભીષ્મ પિતામહ તરીકે ઓળખાતા પ્રોફેસર આર. નરસિમ્હા અને TIFR નાં તત્કાલીન ડેપ્યુટી ડાયરેક્ટર પ્રોફેસર એમ.જી.કે મેનન ના સબળ નેતૃત્વ હેઠળ નેશનલ સેન્ટર ફોર સોફ્ટવેર ડેવલપમેન્ટ એન્ડ કમ્પ્યુટર ટેક્નિક્સ(NCSDCT) માં કામ મળ્યું. રામાણીના ભારત આવતા પહેલા થી જ કમ્પ્યુટર ટેકનોલોજી ક્ષેત્રે કામ થવું શરૂ થઇ ચૂક્યું હતું એમાં TIFR મોખરે હતું. તે વખતે કમ્પ્યુટતર ટેકનોલોજી ક્ષેત્રે ભારતના મોટાભાગનાં વૈજ્ઞાનિકો નું ફોકસ નવા અને ઉપયોગી હાર્ડવેર બનાવવા તરફ રહેતું, સોફ્ટવેર હજી ભારતીય ટેકનોલોજી ના ફલક પાર નવુસવું હતું. આવા એક પ્રોજેક્ટ અંતર્ગત 1954થી 1960 દરમિયાન આર. નરસિમ્હા ના નેતૃત્વ હેઠળ એક ટીમે ટાટા ઇન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ ફન્ડામેન્ટલ રીસર્ચ ઓટોમેટિક કેલ્ક્યુલેટર(TIFRAC) નામે ઓળખાતું ભારતનું પહેલું ઇલેક્ટ્રોનિક ડિજિટલ કમ્પ્યુટર વિકસાવ્યું હતું. આ ભારતમાં બનેલું અને રિસર્ચર્સ અને એન્જિનિયર્સ દ્વારા બહોળા પ્રમાણમાં વપરાતું ભારતનું પહેલું ડિજિટલ કમ્પ્યુટર કહી શકાય.

Photo: TIFR Bombay
રામાણીએ આ સંસ્થામાં આવ્યા બાદ પોતાના અમેરિકાના અનુભવ પરથી સોફ્ટવેર ક્ષેત્રે વધુ કામગીરી કરવા માટે નરસિમ્હા અને મેનન ને મનાવ્યાં. આમ NCSDCT માં પહેલી વાર અલાયદી રીતે કમ્પ્યુટર નેટવર્ક પર કામગીરી કરતો એક ડિપાર્ટમેન્ટ શરૂ કરાયો. આ દરમિયાન ભારત સરકારના ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ(DoE) દ્વારા ફન્ડેડ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ કોર્પોરેશન ઇન્ડિયા લિમિટેડ નામની એક કંપનીએ TDC 316 નામનું મીની કમ્પ્યુટર વિકસાવ્યું હતું જેને રીમોટ સ્ટેશન તરીકે ઉપયોગ કરી મુંબઈમાં વીર માતા જીજાબાઇ ટેકનોલોજી ઇન્સ્ટિટ્યૂટ(VJTI), મુંબઈ ને સૌપ્રથમવાર કમ્પ્યુટરાઈઝડ કરવામાં આવી. પાછળથી NCSDC ના સપોર્ટથી 1977માં આજ સંસ્થા દ્વારા એક વર્ષનો પોસ્ટ ગ્રેજ્યુએટ પ્રોગ્રામ ઈન કોમ્પ્યુટર એપ્લીકેશન નામનો કોર્સ શરૂ કરવામાં આવ્યો જેને પછીથી પોસ્ટ ગ્રેજ્યુએટ ડિપ્લોમા કોર્સ ઇન સોફ્ટવેર ટેકનોલોજી ના નામે ઘણા વર્ષો સુધી ચાલુ રખાયો. આ મુંબઈ અને કદાચ આખા ભારતનો સૌ પહેલો પાર્ટ ટાઈમ કમ્પ્યુટર એજ્યુકેશન નો કોર્સ હતો. આ દરમિયાન NCSDCT સાથે પહેલેથી સંકળાયેલા અને કમ્પ્યુટર મેનેજમેન્ટ કોર્પોરેશન લિમિટેડ (CMC) નામની કંપનીના મેનેજિંગ ડિરેક્ટર એવા પ્રેમ પ્રકાશ ગુપ્તા એક નવું પ્રપોઝલ લાવ્યા. તે વખતે મેસેજ સ્વિચિંગ સિસ્ટમ (એટલે કે કોઈ એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ જતો મેસેજ વચ્ચે કોઈ કમ્પ્યુટર માં પહેલા સ્ટોર થાય પછી જેટલા અલગ-અલગ રીસીવર હોય તે બધે જ આ મેસેજ પહોંચી શકે તેવી સર્વિસ) નું ચલણ પ્રમાણમાં વધતું જતું હતું. આવી જ એક કંપની કરોડો રૂપિયાનો એક પ્રોજેક્ટ લઈ આવી હતી, રામાણીએ પ્રોજેક્ટ રીવ્યુ કરી ને જણાવ્યું કે આમાં બતાવેલા કમ્પ્યુટર હાર્ડવેર અને રીયલ ટાઈમ ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ તો અફલાતૂન છે પણ એનું સોફ્ટવેર આ કામને પહોંચી વળવા કદાચ યોગ્ય નથી. રામાણી એ આના ઉકેલ તરીકે ભારતમાં જ અને NCSDCT ના જ વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા નવું સોફ્ટવેર વિકસાવવાનું નક્કી કર્યું. આ ભગીરથ કાર્ય માટે તે વખતે એડવાન્સ ગણાતી હાઈ લેવલ લેંગ્વેજ એવી પાસ્કલ નો ઉપયોગ કરી સોફ્ટવેર બનાવવાનું નક્કી કર્યું. બની ગયા બાદ આ સિસ્ટમ નું ટેસ્ટિંગ કરવું અનિવાર્ય હતું. પણ પ્રશ્ન એ હતો આ સીસ્ટમ ને ઉપયોગમાં લઈ ને તેના બધાજ પાસાઓ પ્રેક્ટિકલી તપાસી શકાય તેવી કોઈ એપ્લિકેશન હાથવગી ન હતી. રામાણી અને પ્રેમ પ્રકાશ ગુપ્તા નું ધ્યાન ગયું પ્રેસ ટ્રસ્ટ ઓફ ઇન્ડિયા (PTI) તરફ, તે વખતે PTI માં અલગ અલગ શહેરો માંથી આવતા હજારો ટેલેક્સ મશીન માંથી શહેર વાઈઝ અલગ-અલગ ઇનપુટ મેસેજ રીસીવ કરી આગળ પોતાના સબસ્ક્રાઈબર સુધી પહોંચાડવાનું કામ એનાલોગ સિસ્ટમ થી થતું. રામાણી અને ગુપ્તાએ PTI ના તત્કાલીન જનરલ મેનેજર પી.ઉનનીક્રિષ્નનને મળી આ કામ પોતે બનાવેલી સિસ્ટમથી કરી આપવાની વાત કરી અને સામે ઉન્નીક્રિષ્નનને એવો વાયદો પણ કર્યો જો આ કામ કુશળતાથી પાર પડી જાય તો PTI આ નવી સિસ્ટમ ને ખરીદવાનો ઓર્ડર CMC ને આપશે. ત્યારબાદ PTI માં જ એક નાની ઓફિસ બનાવવામાં આવી અને દસેક મહિના ના અથક પરિશ્રમ બાદ આખરે આ દુષ્કર કાર્ય પૂર્ણ થયું અને વાયદા મુજબ PTI એ ટેકનોલોજી ખરીદી પણ લીધી. આ જ પ્રકારની ટેકનોલોજી રામાણી અને એમની ટીમેં ટાટા કન્સલ્ટન્સી સર્વિસિસ(TCS) ને પણ વિકસાવી આપવામાં મદદ કરી.

આમ જનરલ અને લિઝડ ટેલિફોન લાઈન નો ઉપયોગ કરી સફળતાપૂર્વક નેટવર્ક મેનેજ કરવાનો સારો એવો અનુભવ મેળવ્યા બાદ રામાણી અને તેમની ટીમે પોતાનું ધ્યાન વાયરલેસ કમ્યુનિકેશન તરફ આપવાનું શરૂ કર્યું. દુનિયાના અન્ય દેશોમાં અત્યાર સુધી વાયરલેસ કમ્યુનિકેશન ની પા પા પગલી શરૂ થઈ ચૂકી હતી. અહીં એક આડવાત, ઘણા ને ખબર નથી અને સાયન્સ ટેક્સટબુક્સ માં પણ એજ રીતે ભણાવવા માં આવે છે કે બિનતારી સંદેશ(વાયરલેસ કમ્યુનિકેશન) ના પિતા ઇટાલિયન વૈજ્ઞાનિક ગૂગલીએમો માર્કોની છે, જ્યારે હકીકતમાં દુનિયામાં સૌપ્રથમ વાર પ્રયોગ્શાળામાં વિદ્યુતચુંબકીય તરંગો ઉતપન્ન કરનાર જર્મન વૈજ્ઞાનિક હેનરિક હર્ટ્ઝ હતાં જ્યારે અમુક ચોક્ક્સ તરંગલંબાઇ ( 5 મીમી) ના તરંગો ઉત્પન્ન કરી અમુક અંતર સુધી છેક 1895 માં મોકલનાર આપણા ભારતીય વૈજ્ઞાનિક જગદીશચંદ્ર બોઝ હતા! આપણે ભલે આપણા આ ભવ્ય વારસાને વિસારી દીધો હોય પણ આ ઐતહાસિક શોધનાં 120 વર્ષ પછી ટેક્નોલોજીકલ એડ્વાંસ્મેંટ ક્ષેત્રે દુનિયાની સૌથી પ્રતિષ્ઠિત The Institute of Electrical and Electronics Engineers (IEEE) એ શ્રી બોઝ ના આ ટુકી તરંગલંબાઈ સંદેશાવ્યવહાર પ્રયોગ ને “માઈલ્સ્ટોન અચિવમેન્ટ” તરીકે પોંખી છે. કારણ કે આ જ ટેક્નોલોજી હજી ક્દાચ પાંચેક વર્ષ પછી આપણા હાથમાં આવનાર 5જી ટેક્નોલોજી નો આધારસ્તંભ રહેવાની છે! અલબત્ત જેને લાંબા અંતર નું પ્રોપર વાયરલેસ કમ્યુનિકેશન કહી શકાય તેનો શ્રેય માર્કોની ને આપવો જોઈએ કારણ કે ટેલિગ્રાફ એ માર્કોની ની દેન હતી, પણ જગદીશચંદ્ર બોઝ ને સાવ વિસારી દેવા પણ યોગ્ય નથી!

Photo: Wikipedia

લગભગ 1978માં ઈન્ડિયન સ્પેસ રીસર્ચ ઓર્ગેનાઈઝેશન (ISRO) ના વિઝનરી વૈજ્ઞાનિકો ભારતનાં પહેલા સંદેશાવ્યવહાર ઉપગ્રહ APPLE નું પ્લાનિંગ કરી રહ્યા હતા. તેમણે NCSCDT ની ટીમના અનુભવને ધ્યાનમાં લઈ અલગ અલગ શહેરો વચ્ચે સંદેશાવ્યવહારની પરમેનેન્ટ લિંક સ્થાપવા માટે મદદે બોલાવી. અન્ય બે સંસ્થાઓ સાથે મળીને રામાણી ની ટીમે સફળતા પૂર્વક આ નેટવર્ક 1980 ના અંતભાગમાં બનાવ્યું અને તેનો ડેમો પણ એક કોન્ફરન્સમાં બતાવવમાં આવ્યો. આ બધાથી કમ્પ્યુટર નેટવર્કિંગની મદદથી સામન્ય ભારતીય નાં જીવનનું સ્તર સુધારી શકાય છે તેવો રામાણી નો વિશ્વાસ ઓર વધ્યો અને આ બાબતે જાગૃતિ લાવવા રામાણી, પ્રેમ પ્રકાશ ગુપ્તા અને હિંદટ્રોન ગ્રુપના ચેરમેન હેમંત સોનાવાલા સાથે મળી ઈન્ટરનેશનલ ફેડરેશન ઓફ ઈનફોર્મએશન પ્રોસેસિંગ ના બેનર હેઠળ નેટવર્ક્સ 80 , ધ ઇન્ટરનેશનલ સિમ્પોઝીયમ ઓન કમ્પ્યુટર નેટવર્કીંગ શરૂ કર્યું.

આ સંસ્થાએ આપણી વિકાસશીલ આર્થિક વ્યવસ્થામાં નેટવર્કિંગ કઈ રીતે ઉપયોગી થઈ શકે તે વિશે ગંભીર રીતે વિચારણા શરૂ કરી અને આ અંતર્ગત ત્રણ મુખ્ય પ્રોજેકટ ડેમો નું આયોજન કરવામાં આવ્યું. 1) કમ્પ્યુટરાઈઝડ રેલવે રિઝર્વેશન સિસ્ટમ 2) ઈમેલ સિસ્ટમ 3) પ્રેસ્ટેલ સિસ્ટમ (70 ના દાયકામાં બ્રિટનમાં શરૂ થયેલ પ્રેસ ટેલિવિઝન સિસ્ટમ). રેલવે રિઝર્વેશન સિસ્ટમ પ્રોજેકટ સમોસૂતરો પાર તો પડ્યો, પણ આમાં એક તકલીફ એવી આવી કે ઓરીજીનલ ડેમો માં અમદાવાદ, મુંબઈ અને દિલ્લી રેલવેસ્ટેશન થી રિયલ ટાઈમ ડેટા નો ઉપયોગ કરવાનું નક્કી થયું હતું પણ જે અધિકારી એ આ માટે સપોર્ટ કરવાનું વચન આપ્યું હતું તેમના નિવૃત્ત થઈ જવાથી એમ જ ડેમો આપી દેવો પડ્યો. પરંતુ આ ડેમો પણ એટલો સફળ રહ્યો કે 1985 માં પહેલી વાર ઇન્ડિયન રેલવેઝ એ સમગ્ર ઉત્તર રેલવે સર્કલ માટે કમ્પ્યુટરાઈઝડ રિઝર્વેશન સિસ્ટમ માટે CMC ના પ્રેમ પ્રકાશ ગુપ્તા ને ઓર્ડર આપ્યો. એકાદ વર્ષમાં આ નેટવર્ક અન્ય મોટા શહેરોમાં પણ વિસ્તારવામાં આવ્યું. ભારતની આમ જનતા અને તેમની જીવનશૈલી ને અસર કરી શકે તેવું કદાચ કમ્પ્યુટર ટેકનોલોજી નું આ પ્રથમ યોગદાન ગણી શકાય! વી.એસ.રાઓ નામના NCSCDT ના વૈજ્ઞાનિકે ઈમેલ સિસ્ટમ નો ડેમો DEC 10 નામના કમ્યુટર પર આપ્યો. પ્રેસ્ટેલ સિસ્ટમ નો ડેમો બ્રિટિશ ટેલિકોમના રિસર્ચર માઈકલ મિલર દ્વારા મુંબઇ-લંડન વચ્ચે રિમોટ લિંક દ્વારા કરવામાં આવ્યો. અહીં એ નોંધવું જરૂરી છે કે પ્રેસ્ટેલ સિસ્ટમ ને સૌથી પહેલું ઇન્ટરનેટ નેટવર્ક અથવા ઇન્ટરનેટ નેટવર્ક નું પૂર્વજ કહી શકાય, અને હજી વર્લ્ડ વાઈડ વેબ નો જન્મ થવાને પૂરા એક દાયકાની વાર હતી!

1983 માં રામાણી એ ભારત સરકારના ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ (DoE) ને તેઓ એ અમેરિકામાં જોયું હતું તેવું ARPANET જેવું રાષ્ટ્રવ્યાપી એકેડેમિક નેટવર્ક સ્થાપવાની ભારતમાં તાતી જરૂરિયાત છે તે મતલબનો પત્ર લખ્યો. ત્યાં સુધી પ્રેમ પ્રકાશ ગુપ્તા ભારત સરકાર માં સેક્રેટરી ના હોદ્દે પહોંચી ચુક્યા હતા અને તેઓ નેટવર્કિંગની ઉપયોગીતા થી વાકેફ જ હતા તો આ પ્રોજેકટ ને તરત જ લીલી ઝંડી મળી ગઈ. આ પ્રોજેકટ માટે DoE દ્વારા IIT Madras પાસ આઉટ અને દિમાગથી ટેક્નોક્રેટ વધુ અને બ્યુરોક્રેટ ઓછા એવા એસ. રામકૃષ્ણન ને એપોઇન્ટ કરવામાં આવ્યા. તેમનું મુખ્ય કામ હતું આ પ્રોજેકટ માટે ફંડ જુટાવવાનું. આ માટે યુનાઈટેડ નેશન્સ ડેવલપમેન્ટ પ્રોગ્રામ (UNDP) નો સંપર્ક કરવામાં આવ્યો અને આ એજન્સી ફંડ આપવા માટે મંજુર પણ થઈ ગઈ. આ રીતે પાંચ IIT ( મુંબઇ, દિલ્લી, કાનપુર, ખડગપુર અને મદ્રાસ) અને ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ સાયન્સ, બેંગ્લોર માંથી એક્સપર્ટ્સ ની એક કોર ટીમ તૈયાર કરવામાં આવી. ફાઈનલી, ઉપર જણાવેલ છ સંસ્થાઓ ઉપરાંત NCST અને DoE એમ કુલ આઠ સંસ્થાઓ ના સહિયારા પ્રયાસ થી ભારતનું પ્રથમ એજ્યુકેશન એન્ડ રિસર્ચ નેટવર્ક (ERNET) નામનુ રાષ્ટ્રવ્યાપી એકેડેમિક નેટવર્ક ઉભું કરવામાં આવ્યું. 1986 ના વર્ષમાં NCST અને IIT મુંબઈ વચ્ચે સૌથી પહેલી ડાયલ અપ લિંકેજ ઈમેલ ની આપ-લે માટે સ્થાપિત કરવામાં આવી. 1987 સુધી IIT મદ્રાસ અને દિલ્લી ને પણ આવરી લેવામા આવ્યા. આ માટે NCST માં VAX 8600(વિનસ) નામનાં કમ્પ્યુટર અને એમસ્ટર્ડમ ખાતે રહેલા હબ ના એક રાઉટર નો ઉપયોગ કરી ERNET ના તમામ સભ્યોને ઈમેલ એક્સચેન્જ માટે વ્યવસ્થા ઉભી કરી દેવાઈ.(હવે જો “કોઈ” એમ કહેતું હોય કે તેણે છેક 1988 માં ઈમેલ નો ભારતમાં ઉપયોગ કર્યો હતો તો એ વાત ને સાવ નકારી પણ ન શકાય !!) આમ 1988 સુધીમાં ભારતમાં ઈન્ટરનેટ નું આગમન થઈ ચૂક્યું હતું. આમ પ્રચલિત માન્યતા કે, ભારતીયો એકબીજાના ટાંટિયા જ ખેંચી જાણે છે પણ કદી તેઓ સાથે મળી કોઈ મોટું કાર્ય પૂરું કરી શકે નહિ, તો આ કથા આવી માન્યતા વિરુદ્ધ આટઆટલી સંસ્થાઓ અને પોતપોતાના ક્ષેત્રના તજજ્ઞો ભેગા મળી ભારત જેવા ઓછા સંસાધનો વાળા દેશમાં પણ કેટલી અસરકારક રીતે કોમ્પ્યુટર ક્રાંતિ લાવી શકે તેનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

ઇરફાન હબીબ અને ઇતિહાસ ને લાલ ચશ્મા!

2019-12-30T12:00:00.001+05:30

આઝાદી પૂર્વે બોમ્બે પ્રાંતના સૌ પહેલા ભારતીય બેરિસ્ટર તેમજ બોમ્બે હાઇકોર્ટ ના સૌ પહેલા ભારતીય ચીફ જસ્ટિસ એવા બદરુદ્દીન તૈયબજી, એ જે તે વખતે બોમ્બેના સૌથી પ્રતિષ્ઠિત ભારતીય નાગરિકોમાં ના એક હતા. એમના ભત્રીજા એટલે અબ્બાસ તૈયબજી,જેમણે બારડોલી તથા ખેડા સત્યાગ્રહ દરમ્યાન સરદાર સાહેબ ના વિશ્વાસુ સાથીદાર તરીકે સરાહનીય કામ કરેલું અને એક સત્યાગ્રહી તરીકે નામના મેળવેલી. આ અબ્બાસ તૈયબજી ના નિકાહ એમના કાકા બદરુદ્દીન તૈયબજી ની દીકરી અમીના બદરુદ્દીન તૈયબજી સાથે થયા હતા. આ બંને ની દીકરી સોહૈલા તૈયબજીના નિકાહ લખનૌ ના પ્રતિષ્ઠિત વકીલ અને અલીગઢ ચળવળના સપોર્ટર એવા મોહમ્મદ નસીમ ના દીકરા અને અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટી માં ઇતિહાસના પ્રાધ્યાપક મોહમ્મદ હબીબ સાથે કરાવવામાં આવ્યા. સોહૈલા અને નસીમ ને 12 ઓગસ્ટ 1931 ના રોજ વડોદરા ખાતે એક દીકરાનો જન્મ થયો, આ દીકરો એટલે આજકાલ ચર્ચિત એવા પદ્મ ભૂષણ, પ્રબુદ્ધ ઈતિહાસકાર ઇરફાન હબીબ!

હવે આટલા મોટા નામ જેની સાથે જોડાયેલ હોય તેની પાસે લોકોને ચોક્કસ અપેક્ષાઓ હોય તે સ્વાભાવિક છે. પણ હવે એ કહેવામાં કાંઈ ખોટું નથી કે જો આજે બદરુદ્દીન તૈયબજી કે અબ્બાસ તૈયબજી જો એમના કુલદીપકના કારનામા જોઈ શક્યાં હોત તો એમનું માથું શરમથી ઝૂકી જાત! ઇરફાન હબીબે રોમિલા થાપર, બીપન ચંદ્રા અને સતિષ ચંદ્ર જેવા ડાબેરી ઇતિહાસકારો સાથે મળી ને ઇતિહાસ પર ભારત અને ભારતીયો ને જંગલી, અસંસ્કારી તેમજ અસભ્ય ચિતરતોજે લાલ રંગનો જે કૂચડો ફેરવ્યો છે એ માટે આવનારી પેઢીઓ આ લોકોને કદી માફ નહીં જ કરે. પણ એ બધુ ફરી ક્યારેક, હમણાં તો અહીં ઇરફાન હબીબ ને જે લોકો ક્રાંતિકારી, સત્યશોધક અને સેક્યુલર મસીહા માની ને એમની હરકત ને છાવરવા નીકળી પડ્યા છે એમને એકાદ બે ઘટનાઓ થી આની સાચી હકીકત જણાવવા નો ઉપક્રમ છે.

ડૉ.પરમાત્મા સરન, ભારતના મધ્યકાલીન ઇતિહાસ અને પર્શિયન ભાષા પરની ઓથોરીટી ગણાય છે. તેમણે ભારત સરકારની ઇતિહાસના સંશોધન માટે ટોચની સંસ્થા, ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઓફ હિસ્ટોરીકલ રિસર્ચ (ICHR) ના કહેવાથી 1976-77 માં આરીફ કંદહારી દ્વારા લખાયેલ સમ્રાટ અકબર તેમજ 16મી સદીના ભારત વિષે આધિકારીક માહિતી ધરાવતા મૂળ પર્શિયનમાં લખાયેલ પુસ્તક તારીખ-એ- અકબરી ના અંગ્રેજી અનુવાદની હસ્તપ્રત ICHR માં પ્રકાશન માટે જમા કરાવી. સરન સાહેબ તો જમા કરાવી ભૂલી પણ ગયા અને સમય વીતતા ગુજરી ગયા. પણ છેક 1995માં 20 વર્ષ વીત્યાં છતાં ICHR દ્વારા આ પુસ્તક પ્રકાશિત ન થતાં ડૉ.સરન ના જમાઈ એ ICHR માં લિખિત ફરિયાદ કરી, અને એમાં એમ પણ લખ્યું કે તેમને જાણવા મળ્યા મુજબ આ હસ્તપ્રત કોઈ બીજાના નામે છપાઈ પણ ચૂકી છે! જેના જવાબમાં ICHR ના મધ્યકાલીન ઇતિહાસ વિભાગ ના ડેપ્યુટી ડાયરેકટર દ્વારા કહેવામાં આવ્યું કે ત્યાં આવી કોઈ હસ્તપ્રત રિસીવ જ નથી થઈ! હવે, જાણીતા ઇતિહાસકાર અને NDA સરકારમાં મંત્રી રહી ચૂકેલા અરુણ શૌરી એ આ બાબતે પાત્ર લખી જણાવ્યું કે

ICHR ના પોતાના 1976-77 ના વાર્ષિક અહેવાલ મુજબ તો ડો.સરન ની હસ્તપ્રત "Received but not published" ની કેટેગરીમાં છે મતલબ કે હસ્તપ્રત ICHR માં રિસીવ તો થઈ જ છે. ર્ડા.સરન ના જમાઈ દ્વારા વધુ દબાણ કરાતાં આ મુદ્દે ઈંકવાઈરી બેસાડવામાં આવી પણ, ઇરફાન હબીબ અને સતિષ ચન્દ્ર એ પોતાની લાગવગ લગાવી આ તપાસ ત્યાં જ અટકાવી દીધી. આશ્ચર્ય ની વાત એ હતી કે 1992 માં રાજસ્થાન યુનિવર્સિટી દ્વારા તારીખ-એ- અકબરી ના અંગ્રેજી અનુવાદ માટે ડૉક્ટરેટ ની પદવી તસનીમ એહમદ નામના શખ્સ ને એનાયત કરવામાં આવી. આજ તસનીમ એહમદ મધ્યકાલીન ઇતિહાસ વિભાગ ના પેલા ડેપ્યુટી ડાયરેકટર હતાં જેમણે કહ્યું હતું કે આવી કોઈ હસ્તપ્રત ICHR માં રિસીવ જ નથી થઈ!

વધુમાં આ અનુવાદ ની પ્રસ્તાવના લખનારે લખ્યું હતું " આ અનુવાદ અકબર ની 450મી જન્મજયંતિ નિમિત્તે લેખક દ્વારા ખૂબ મૂલ્યવાન પ્રદાન છે. આ પુસ્તક ના અંગ્રેજી અનુવાદ ની ખૂબ જ તાતી જરૂરિયાત હતી" જો કે પ્રસ્તાવના લખનાર ખૂબ સિફતપૂર્વક એ ભૂલી ગયા કે આ અનુવાદ ઓલરેડી વીસેક વર્ષ પહેલા ડૉ.સરન દ્વારા જ થઈ ચૂક્યો છે. તસનીમે પણ આ પ્રસ્તાવના લખનાર ની પ્રશસ્તિમાં લખ્યું હતું કે તેમણે " આ અનુવાદ માં જ્યાં જ્યાં જરૃર પડી છે ત્યાં અનુવાદ વાંચી જઇ મને બનતો સહયોગ કર્યો છે અને મને આ અનુવાદ કરવા પ્રોત્સાહિત પણ કર્યો છે." આ પ્રસ્તાવના લખનાર અન્ય કોઈ નહીં પણ તત્કાલીન ICHR પ્રેસિડન્ટ ઇરફાન હબીબ હતા! મજાની વાત એ હતી કે અનુવાદ થયો જ નથી તો મદદ, પ્રોત્સાહન અને વાંચી જઈ ને સૂચનો આપવા આ બધું ક્યારે થયું!? મતલબ બંને ને ખબર હતી જ કે શુ ખીચડી પકાવાઈ રહી હતી.

આ જુગલજોડી ને એમ હતું કે તેમને કોઈ પકડી નહીં શકે પણ ડો.સરન ના જમાઈ તેમજ અરુણ શૌરી એ વધુ તપાસ કરાવતાં, ICHR ના બદલાયેલા નવા ડાઈરેક્ટરે પેલી હસ્તપ્રત માટે વધુ સઘન તપાસ હાથ ધરી, અને નસીબજોગે એક જૂના કબાટમાં થી ડો.સરન દ્વારા ન માત્ર લખાયેલ પણ હાંસિયામાં એમના સ્વક્ષરોમાં નોંધ પણ કરાયેલ તારીખ-એ-અકબરી ના અંગ્રેજી અનુવાદના પહેલા 62 પેજ મળી આવ્યા, અને ખરું આશ્ચર્ય તો એ હતું કે એ બધા 62 પેજ શબ્દસ: તસનીમ એહમદ ની ડૉક્ટરેટ થિસીસ જેવા જ હતા! હવે, કોઈ બે માણસો ના વિચારો સમાન હોઈ શકે, એકાદ બે વાક્યો કે કદાચ બહુ બહુ તો એકાદ બે પેજ સમાન હોઈ શકે પણ આખા 62 પેજ અક્ષરસ: સમાન કઈ રીતે હોઈ શકે!? આ મુદ્દો ખૂબ ચગ્યો, સંસદમાં પણ આ વિશે પ્રશ્નો પુછાયા, તેથી દબાણવશ થઈ ને 8 ઓગસ્ટ 1998 ના રોજ આ કાંડની તપાસ કરવા એક કમિટી ગઠિત કરવામાં આવી, જેમના તારણ મુજબ "આટલી બધી સમાનતા અકસ્માત ન હોઈ હકે અને સાહિત્યિક ચોરી(Plagiarism)ની શકયતા નકારી ન શકાય." આ આખા કાંડમાં તસનીમ એહમદ જેટલા જ ઇરફાન હબીબ પણ આ સાહિત્યિક ચોરી અને અનૈતિકતા માટે જવાબદાર ગણાય.

ઇરફાન હબીબ સાથે અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટી માં કામ કરી ચૂકેલ તથા આર્કિઓલોજીકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયામાં ઉચ્ચ હોદ્દાઓ પર ફરજ બજાવી ચૂકેલ કે.કે.મોહમ્મદે પણ પોતાની મલયાલમ માં લખેલી આત્મકથા Me, The Indian માં ઇરફાન હબીબ નાં કારનામાં વર્ણવ્યા છે. આ એ જ કે.કે.મોહમ્મદ છે કે જેઓને અમેરિકન પ્રેસિડેન્ટ બરાક ઓબામા ની દિલ્લી યાત્રા દરમ્યાન દિલ્હી ના પ્રખ્યાત ઐતહાસિક સ્મારકો બતાવવાનું કામ સોંપાયું હતું. તથા કે.કે.મોહમ્મદ સૌ પહેલા મુસ્લિમ ઇતિહાસકાર/આર્કિયોલોજીસ્ટ હતાં કે જેમણે વૈજ્ઞાનિક અને પુરાતાત્વિક પુરાવા ના આધારે જાહેરમાં કહેલું કે બાબરી મસ્જિદ નું નિર્માણ મંદિરના અવશેષો ઉપર કરવામાં આવ્યું હતું!

મોહમ્મદ પોતાની આત્મકથા માં લખે છે કે" હું પહેલા જ્યારે અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટી માં ઇતિહાસ ભણવા માટે ગયો ત્યારે ઇરફાન હબીબ જેવા નામી પ્રાધ્યાપક પાસે ભણવા મળશે એમ માની મારો ઉત્સાહ સ્માતો નહોતો, પણ તેમની પાસે ભણ્યા બાદ તેમનું જ્ઞાન કે ભણાવવાની પદ્ધતિ કશું મને કે મારા કલાસ માં કોઈને ખાસ પ્રભાવિત કરી શક્યું નહીં. આ વાત જાહેર થતાં, હબીબ મારા ગ્રુપ ઉપર ખાર રાખવા લાગ્યા. ત્યાં સુધી કે મારા કોંગ્રેસી તરીકે સ્ટુડન્ટ યુનિયન માં ઉભા રહેવા પર પોતાના માર્કસિસ્ટ ગ્રુપ દ્વારા વિવિધ સતામણીઓ થવા લાગી. આવા જ કારણોથી મને રિસર્ચર તરીકે લેવામાં ન આવતા મારે આર્કિયોલોજી પસંદ કરવું પડ્યું." પણ ઉલટું આ તો મોહમ્મદ માટે આશીર્વાદ જેવું થઈ પડ્યું. પુરાતત્વવિદ તરીકે તેમણે ખૂબ ખ્યાતિ પ્રાપ્ત કરી. ફતેહપુર સિકરી અને દિલ્લી માં સંશોધન દરમ્યાન તેમણે અકબર દ્વારા 1575 માં અલગ અલગ ધર્મો ની પ્રાર્થના માટે બનાવવામાં આવેલ ઈબાદત ખાના ની અને અકબર દ્વારા ખ્રિસ્તી મિશનરીઓ માટે બનાવવા માં આવેલ ચર્ચ ની પણ શોધ કરી. આ ઇરફાન હબીબ ની પોતાની ઐતહાસિક થિયરી વિરુદ્ધ હોવાથી તેમણે મોહમ્મદને પોતાની ઓફિસમાં બોલાવ્યા અને ખાખડાવતાં હોય તેમ કહ્યું " તમે જે ટાઈમ્સ ઓફ ઇન્ડિયામાં છપાવી દીધું છે પણ તે અકબરે બનાવેલ ઈબાદત ખાના હોઈ જ ન શકે" મોહમ્મદે સામો પ્રશ્ન કર્યો "તમને કેવી રીતે ખબર, શુ તમે પુરાતત્વવિદ છો?" હબીબે એક કોરો કાગળ તેમની આગળ ધરતાં અકળાતા કહ્યું "હું તમારા જેટલો સારો પુરાતત્વવિદ કદાચ નથી પણ આ ઈબાદત ખાના નથી જ મને એ ખબર છે ,તમે બસ મને એવું લખી ને આપી દો! " મોહમ્મદ બોલ્યા "સોરી સર પણ તમે પુરાતત્વવિદ જ નથી!" આટલું કહી ને એમણે ચાલતી પકડી. આ ઘટના હબીબ છેક સુધી ભૂલ્યા નહીં અને મોહમ્મદ ના કહેવા પ્રમાણે ત્યારબાદ તેમણે મોહમ્મદને "કોમવાદી" અથવા "હિન્દુત્વવાદી" કહેવા ચિતરવાનું ચાલુ કરી દીધું. મોહમ્મદ ના કહેવા મુજબ આ જ તેમનો સ્વભાવ હતો જો તમે માર્કસિસ્ટ ફિલોસોફી અને એમના દ્વારા લખાયેલ ઇતિહાસમાં માનો છો તો જ તમે સેક્યુલર કહેવાના લાયક છો જો તમે તમારો પોતાનો સ્વતંત્ર મત મુકવો શરૂ કર્યો કે તમારા પર તરત જ આ ટુકડી હિન્દુત્વવાદી કે કોમ્યુનાલિસ્ટ નું લેબલ ચિપકાવી દેશે!

2015 માં જેને આ ગેંગ પોતાની બાપીકી મિલકત ગણી બેઠેલી એવી ICHR ની એડવાઈઝરી કમિટીમાં થી હબીબ, રોમિલા થાપર, સતિષ ચંદ્ર વગેરે ને હાંકી કાઢતાં આ જ ઇરફાન હબીબે રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ ને ISIS સાથે સરખાવેલું!

આવા તો ઘણા દાખલા છે આ સાપોલિયાઓ ને ઉઘાડા પાડવા માટે, પણ જેને ખરેખર સમજવું જ છે એના માટે આટલું પણ પૂરતું છે પણ જેણે કોઈ ચોક્કસ ચશ્મા પહેરી જ લીધા છે એને જો ચશ્મા ઉતારી સત્ય જોવાની હિંમત ન હોય તો એ ચશ્મા સાથે ફ્રી માં મળતા પૂર્વગ્રહો અને અજ્ઞાન ને પણ વેંઢારવું જ રહ્યું. બાકી આ બધી માહિતી પબ્લિક ડોમેઇનમાં વર્ષોથી હોવા છતાં 2005 માં તે વખતની UPA સરકારે હબીબને પદ્મભૂષણ આપી નવાજ્યા!

~ ચિંતન પટેલ

#irfanhabib #ichr

સિટીઝનશીપ અમેનડમેન્ટ એકટ (CAA) મિથક અને સત્ય! -ચિંતન પટેલ

2019-12-23T06:58:00.001+05:30

સિટીઝનશીપ અમેનડમેન્ટ એકટ (CAA) મિથક અને સત્ય! -ચિંતન પટેલ

આજે દેશભરમાં જે ચાલી રહ્યું છે તે માત્ર કોઈ એક કાયદા નો વિરોધ અને સપોર્ટ માત્ર નથી. એક જબરદસ્ત યુદ્ધ છે, વોર ઓફ આઇડીયોલોજી અને વોર ઓફ હિસ્ટોરીકલ નેરેટિવ્સ! ભારતીયતા માંથી ઉપજેલ એક અલગ વિશુદ્ધ અને સરળ સેક્યુલરીઝમ અને પશ્ચિમ થી આયાત કરાયેલ મોટામોટા લેબલ હેઠળ દબાયેલ અને વિકૃત સેક્યુલરીઝમ વચ્ચે, યુદ્ધ છે રાષ્ટ્રવાદ અને અર્બન નક્સલવાદી તત્વો વચ્ચે! ન્યુઝ જોતા, વાંચતા કે પાન ના ગલ્લે બેસી ચર્ચા કરતાં આપણે બધા આ યુદ્ધ નો જાણતાં અજાણતાં ભાગ છીએ જ. આ યુદ્ધ રણમેદાનમાં નહીં પણ મનમેદાનમાં લડાવાનું છે, આજના સોશિયલ મીડિયા ના યુગમાં આપણી સૌથી મૂલ્યવાન ઈન્ટેલેક્ચ્યુઅલ પ્રોપર્ટી એ આપણા ઈંફોર્મડ ઓપિનિયન છે, પણ જરા વિચારો કે આજકાલ ઓપિનિયન આપણા છે ખરા? દરેક ટ્વીટ, ફેસબુક ની દરેક પોસ્ટ, રિમોટનું દરેક બટન, યુ ટ્યુબનો દરેક વીડિયો દર સેકન્ડ આપણા અભિપ્રાય પર અસર કરે છે. આજની પેઢી લાબું વિચાર્યા વગર તરત જ બીજાના કહ્યે દોરવાઈ ને કોઈ એક ખોટો પણ જડસુ અભિપ્રાય બાંધી લે છે અને તેના માટે રસ્તા પર પણ ઉતરી આવે છે!

લોકશાહીમાં સરકાર ની નીતિઓ પર, નિર્ણયો પર પ્રશ્નો ઉઠાવવા જ જોઈએ, જ્યાં જરૂર લાગે ત્યાં વિરોધ કરવો પણ જોઈએ, બક્ષીબાબુ ની ભાષામાં દિલ ફાડીને વિરોધ કરવો જોઈએ, પણ પોતે હિંસા કરીને એનું પોલીસ/પ્રશાસન પર બીલ ફાડીને નહીં! જેમ સૂંઠ ના ગાંગળે ગાંધી ના થવાય ને એમ જ પ્લેકાર્ડ પકડે ભગત સિંગ ન થવાય, ક્રાંતિ કરવી હોય, પોઝીટીવલી કંઈ બદલવું હોય તો ભગત સિંગ જેવું વાંચન અભ્યાસ હોવો જોઈએ, તર્કબદ્ધ દલીલો હોવી જોઈએ. નહિતર ભલભલા આંદોલનો ની હાલત આપણે જોઈ જ છે, સામાન્ય લોકો ના ભોગે આંદોલનની સીડી બનાવી પોતાનું રાજનૈતિક કરિયર ને અઢળક પૈસા બનાવી લેવા વાળા આંદોલન ના આગેવાનો જોવા બહુ પાછળ જવું પડે એમ નથી!

આટલા દિવસોથી હું જોઉં છું કે બે જાતના લોકો છે એક કે આ કાયદો મોદી સરકાર લાવી હોવાથી બસ વિચાર્યા વગર માત્ર વિરોધ કરવા ખાતર વિરોધ કરવો અને સામે પક્ષે બીજી કે બસ મોદી સરકાર લાવી છે એટલે વિચાર્યા વગર માત્ર સપોર્ટ કરવો. ખરેખર લશ્કર ક્યાં લડે છે એની બંનેને ખબર નથી. તેથી આ બંને એપ્રોચ યોગ્ય નથી, ખાસ કરીને યુવાનો માટે.

એટલા માટે પહેલા તો કોઈપણ મુદ્દા વિશે વાંચો, વિચારો, ચર્ચાઓ કરો ને જરૂર પડ્યે સમર્થન/વિરોધ કરો. પણ શરત માત્ર એટલી જ કે વિચાર તમારા પોતાના હોવા જોઈએ, ઉધાર લીધેલા વિચારો કોઈને દૂર સુધી લઈ જઈ શકતા નથી, બહુમાં બહુ તમે કોઈ એક પક્ષના હાથા બની ને રહી જશો!

એવું ધ્યાનમાં આવ્યું કે ઘણાખરા લોકોને આ મુદ્દો જ હજી સમજાયો નથી એટલા માટે, CAA ઉપર મને જે સમજાયું તે લખવા પ્રયાસ કર્યો છે.

મિથક# 1 આ કાયદો તદ્દન બિનજરૂરી અને અમાનવતાવાદી છે.

સત્ય: સૌ પહેલા તો એ વિચારીએ કે શું આવા કોઈ કાયદા કે સુધારાની જરૂર હતી ખરી? આ માટે ઇતિહાસ તપાસવો પડે એમ છે, પણ અહીં સમય અને જગ્યાના અભાવે માત્ર અમુક મુખ્ય તથ્યો ઉપર નજર નાખીએ. પ્રથમ રાષ્ટ્રપતિ શ્રી રાજેન્દ્રપ્રસાદ, પ્રથમ ગૃહમંત્રી સરદાર સાહેબ થી લઈ પૂર્વ પ્રધાનમંત્રી મનમોહનસિંઘ સુધી સૌ વિચારવંત મહાનુભાવોએ અલગ અલગ સમયે પાકિસ્તાનમાં વસતી લઘુમતીઓ ની સ્થિતિ ને લઈ ચિંતા વ્યક્ત કરેલી. નહેરુજી અને ગાંધીજી એ તો સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહેલું કે ભાગલા વખતે પાકિસ્તાન(પૂર્વ અને પશ્ચિમ બન્ને) માં વસતા "નોન-મુસ્લીમ" લોકો જો કોઈપણ કારણસર અહીં પાછા ફરવા માંગે તો તેઓનું અહીં સ્વાગત છે. જેમ ગૃહમંત્રી અમિત શાહે આજતક ને આપેલા ઇન્ટરવ્યૂ માં સંદર્ભો ટાંકીને લંબાણપૂર્વક જણાવેલું એમ આ બીલ કંઈ પહેલી વાર મોદી સરકાર લાવી એવું નથી, માત્ર આ બીલ જ નહીં નેશનલ રજીસ્ટર ઓફ સિટીઝનશીપ (NRC) લાગુ કરવાનું બીલ પણ સૌ પહેલા આગળની કોંગ્રેસી સરકારો જ લાવેલી, પણ વોટબેંક સાચવવા ના ચક્કરમાં કદી લાગુ કરવાની હિંમત ન કરી શકી.ખરેખર તો જો 1947 પછી જ અથવા 1971 માં જ્યારે આ મુદ્દો વિકરાળ બની ને સામે ઉભો હતો અને તે વખતના પૂર્વ પાકિસ્તાન માં થી આવેલા સંખ્યાબંધ શરણાર્થીઓ ને ભારતે સ્વીકાર્યા ત્યારે જ જો NRC લાગુ કરીને એક સૂચી તૈયાર કરી લેવામાં આવી હોત તો આજે એક નાનો એવો ઘા ગેંગ્રીન નું રૂપ ધારણ ના કરવા પામત! પહેલેથી જ પોતાનું બધું છોડીને માત્ર પોતાના ધર્મનું રક્ષણ કરવા માટે અહીં આવી વસેલા અને અહીંના રેફ્યુજી કેમ્પમાં રહેતા લોકો જે નારકીય સ્થિતિનો સામનો રોજેરોજ કરે છે એ જોતાં આ કાયદો જરૂરી અને સમયસર જ નહીં પણ જોઈએ તેના કરતાં મોડો છે!

યુનાઇટેડ નેશન્સની વ્યાખ્યા અનુસાર યુદ્ધ કે હિંસા દરમ્યાન થયેલી પ્રતાડના ને લીધે પોતાનો દેશ છોડવા મજબૂર બનેલ તેમજ પોતાના ધર્મ, જાતિ, રાજનૈતિક અભિગમ કે કોઈ ચોક્કસ સામાજિક ગ્રુપ ના ભાગ હોવાને કારણે જો હિંસા કે દુર્વ્યવહાર નો સામનો કરવાની બીકે પોતાનો દેશ છોડી ભાગેલ દરેક વ્યક્તિ શરણાર્થી છે.

આ રીતે પોતાનો જીવ તેમ જ ઈજ્જત બચાવવા પોતાનું ઘર, જમીન, મિલકત બધુ છોડીને માત્ર પહેરેલ કપડે નીકળી ગયેલા લોકો પાસે યોગ્ય કાગળિયાં હોવા દર વખતે શક્ય ન હોવાથી આ બધી લઘુમતીઓ ને યોગ્ય કાગળિયા ના અભાવે પણ નાગરિકત્વ આપવાનું આ સુધારા માં પ્રાવધાન છે.આમ જે લઘુમતીઓ પોતાના ધાર્મિક આચાર-વિચાર ને કારણે આ ત્રણ દેશોમાં પ્રતાડીત હતી તેઓને શરણ આપવામાં આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમો મુજબ પણ કંઈ ખોટું નથી, ઉપરાંત આ માનવતવાદી પગલું તો છે જ.

મિથક#2 CAA મોદી સરકાર દ્વારા ભારતીય મુસલમાનો ને દેશબહાર કરવાનું કાવતરું છે.

સત્ય: CAA એ ભારતના સિટીઝનશીપ અમેન્ડમેન્ટ એકટ 1955 ને મોડીફાય કરવા માટે લાવવામાં આવેલ એક સુધારો છે. પહેલાં તો એ જાણી લઈએ કે આ કાયદો આમ પહેલવહેલો મોડીફાય નથી કરવામાં આવી રહ્યો, અમલમાં આવ્યા બાદ આ કાયદો 1957,1960,1985,1986,1992,2003,2005 અને 2015 આમ આઠ વાર પરિસ્થિતિ અનુસાર જે તે વખતની સરકારો દ્વારા બદલાવાઈ ચૂક્યો છે. તો પછી આ નવમાં સુધારા ની જરૂર કેમ પડી?

કોઈપણ દેશની નાગરિકતા એ ચોક્કસ નિયમો અંતર્ગત જ આપવામાં આવે, જે તે વખતે આપણી બંધારણ સભા એ અને ત્યારબાદ સંસદે ખૂબ ચર્ચા વિચારણા અને ઘણા બધા સુધારા કર્યા બાદ આજે ભારતનું નાગરિકત્વ નીચે જણાવેલ 5 રસ્તે સ્વત: જ મળી જાય છે.

1. ભારત ની ભૌગોલિક ધરતી પર જન્મ લેવાથી

2. વંશ પરંપરા થી ભારતીયતા સાબિત થવાથી

3. ચોક્કસ નિયમો મુજબ રજીસ્ટ્રેશન થઈ

4. નેચરલાઈઝેશન (ભારતમાં 11 વર્ષ કે તેથી વધુ કાયમી ધોરણે વસવાટ કરવાથી)

5. સિટીઝનશીપ બાય ઇનકોર્પોરેશન ( જો ભવિષ્યમાં ભારત કોઈપણ ભૌગોલિક પ્રદેશને પોતાનો ભાગ બનાવે તો તે ભાગમાં વસતાં બધા નાગરિકો ને સ્વત: જ ભારતીય નાગરિકત્વ મળી જાય)

આ ઉપરાંત સરકાર કેબિનેટ તેમજ સંસદ ની સહમતી થી કોઈ ચોક્કસ કારણ અને પરિસ્થિતિ માં કોઈપણ વ્યક્તિ/સમુદાય/ રાજનૈતિક શરણાર્થી વગેરે ને પણ ભારતમાં સમાવી શકે. આવા અનેક ઉદાહરણો છે,

1959 માં પોતાના 1 લાખ અનુયાયીઓ સાથે તિબેટ થી આવેલ દલાઈ લામા ને નહેરુ સરકારે રાજકીય શરણ આપેલી

1971 માં યુનાઇટેડ નેશન્સ હાઈ કમિશનર ફોર રેફ્યુજી ના અંદાજ મુજબ લગભગ 1 કરોડ થી વધુ બાંગ્લાદેશી લોકો અહીં શરણાર્થી બનીને આવેલા

1974 માં શ્રીમતી ગાંધી અને શ્રીલંકન રાષ્ટ્રપતિ સિરિમાઓ બંદરનાઈકે વચ્ચે થયેલ સમજૂતી અનુસાર ભારતે 5,25,000 શ્રીલંકાઈ તમિલોને સ્વીકાર્યા

1982 માં શ્રીમતી ગાંધી ની સરકારે યુગાન્ડા થી ઈદી અમીન ના દમનકારી શાસન થી બચાવવા લગભગ 80,000 ભારતીય મૂળના નાગરિકોને ભારતમાં સ્વીકાર્યા,

વર્લ્ડબેન્ક અને યુનાઇટેડ નેશન્સ હાઈ કમિશનર ફોર રેફ્યુજી ના અંદાજ મુજબ આશરે 2 લાખ જેટલા અફઘાન શરણાર્થીઓ પહેલા રશિયન અને પછી તાલિબાની દમનથી ત્રાસી ભારત આવી વસ્યા છે.

સમજી શકાય એવું છે કે આ બધા કિસ્સા અલગ અલગ છે અને ઉપરોક્ત બધા નિર્ણયો જે તે સરકારે કોઈ ચોક્કસ પરિસ્થિતિ ને ધ્યાનમાં લઈ ને જ કરેલા છે. આવા નિર્ણયો લેવા એ કોઈપણ સરકાર નો હક અને અમુક કિસ્સામાં ફરજ પણ હોય છે. તો કોઈ પણ બુદ્ધિશાળી ભારતીય એવી દલીલ કરી શકે કે દલાઈ લામા ને શરણ આપવાથી નહેરુ સરકાર મુસ્લીમ વિરોધી કે શીખ વિરોધી થઈ ગઈ!?

હવે વર્તમાન કાયદા ને સમજીએ. આ કાયદા મુજબ આપણા ત્રણ મુસ્લીમ બહુલ પાડોશી રાષ્ટ્રો પાકિસ્તાન, બાંગ્લાદેશ અને અફઘાનિસ્તાન માં થી 31 ડિસેમ્બર 2014 કે તેથી પહેલા તે દેશોમાં લઘુમતી એવી હિંદુ, શીખ, જૈન, બૌદ્ધ, ઈસાઈ અને પારસી લોકો કે જેઓ પોતપોતાના દેશોમાં ધાર્મિક પ્રતાડના ને કારણે જો ભારતમાં પ્રવેશ કર્યો હોય તો તે લોકોને નાગરિકત્વ આપવાનું પ્રાવધાન છે.આ મુદ્દે ભોળા અને ઓછું ભણેલા નાગરિકો ને સૌથી વધુ ગુમરાહ કરવામાં આવી રહ્યા છે. આ લિસ્ટ માં મુસ્લીમ જ બાકાત શા માટે? બહુ સાદી વાત છે, જેમ ઉપર જોયેલ દરેક કિસ્સામાં અલગ અલગ લોકોને અલગ અલગ સમયે અલગ અલગ કારણોસર ભારતમાં સ્વીકારવામાં આવ્યા છે જેને બંધારણીય ભાષામાં રીઝનેબલ કલાસિફિકેશન કહે છે. તો આ વખતે રિઝનેબલ કલાસિફિકેશન નો આધાર ધાર્મિક ઉતપીડન હોવાથી એવા જ સમુદાય ને આ બીલ અંતર્ગત સ્વીકારી શકાશે કે જેઓ પોતાના દેશમાં ધાર્મિક ઉતપીડન નો શિકાર બન્યા હોય. હવે ત્રણેય પાડોશી દેશો ના પોતાના જ બંધારણ અનુસાર તેમના દેશનો ધર્મ ઇસ્લામ છે, અને એમનું તો સર્જન જ ધર્મ ના નામે થયું છે! હવે આ દેશોમાં ઇસ્લામ માં માનનારા અન્ય કોઈ રીતે પ્રતાડીત હોય તો ઠીક બાકી પોતાની ધાર્મિક માન્યતાઓ ને લઈ ને તો પ્રતાડીત ન જ હોઈ શકે, એ માની શકાય એવું છે. અહીં અહેમદીયા અને શીયા સંપ્રદાય ના લોકો પર થતા અત્યાચારો ની ચર્ચા અસ્થાને છે કારણ કે તે ધાર્મિક નહીં પણ સાંપ્રદાયિક મામલો છે અને આપણું સંવિધાન કોઈ જ સંપ્રદાય ને સ્વીકારતું નથી.તો હવે પ્રશ્ન થાય કે શું આવા શિયા-અહેમદીયા-હાજરા મુસ્લિમ શરણાર્થીઓ જો અહીં આવી વસ્યા હોય તો તેમને ભારતીય નાગરિકત્વ મળી જ નહીં શકે? જવાબ છે હા, જરૂર મળી જ શકે કારણ કે ભારત બિનસાંપ્રદાયિક રાષ્ટ્ર હોવાથી આપણા દેશમાં ધર્મ આધારિત ભેદભાવ થતો નથી, તેથી જો કોઈ શરણાર્થી 11 વર્ષ કે તેથી વધુ સમયથી અહીં વસેલા હોય તો તેઓ જરૂર થી નેચરલાઈઝેશન ના રસ્તે નાગરિકત્વ મેળવી શકે. આ નાગરિકત્વ ઉપર જણાવેલ શરત 4 નેચરલાઈઝેશન મુજબ અપાશે, પણ નેચરલાઈઝેશન ના નિયમ મુજબ નાગરિકત્વ આપવાનું પ્રાવધાન "ઓછામાં ઓછા 11 વર્ષ ભારતમાં વસવાટ" છે. આ બીલ લાવી સરકારે આ પહેલેથી પીડિત, પોતાનો ધર્મ બચાવવા ખાતર અમાનવીય અને દયનિય પરિસ્થિતિમાં રહેતા આ લોકો ને વધુ રાહ ન જોવી પડે એ હેતુ થી માત્ર આ કિસ્સામાં 11 વર્ષ ના બદલે "ઓછામાં ઓછા 5 વર્ષ ભારતમાં કાયમી વસવાટ" નો સુધારો કર્યો છે અને માટે જ તારીખ 31 ડિસેમ્બર 2014 રાખવામાં આવી છે.

આમ જોઈ શકાય છે કે આ કાયદા માં કોઈપણ જગ્યા એ ભારતીય મુસલમાન કે પહેલેથી ભારતીય નાગરિક હોય એવી કોઇપણ વ્યક્તિ પાસે નાગરિકતાની સાબિતી માંગવાનો જ કોઈ સવાલ નથી તો પછી કાઢી મુકવાનું તો શક્ય જ નથી. કોઈ એવી દલીલ કરી શકે કે દલાઈ લામા ને શરણ આપવાથી નહેરુ સરકાર મુસ્લીમ વિરોધી કે શીખ વિરોધી થઈ ગઇ અથવા નહેરુજી બૌદ્ધ રાષ્ટ્ર સ્થાપવા માંગતા હતા? આ જ દલીલ જેટલી વાહિયાત દલીલ આ વખતે થતી હિંદુરાષ્ટ્ર વાળી દલીલ છે. પણ આપણા બિકાઉ મીડિયા ને સિલેક્ટિવ રિપોર્ટિંગ ની અને કહેવાતા સેક્યુલરો ને સિલેક્ટિવ સેક્યુલરીઝમ ની આદત પડી ગઈ છે.

મિથક#3 CAA + NRC લાગુ કરી દેવાયું છે અને તેથી બધા ભારતીય મુસલમાનો ને દેશ છોડવો પડશે.

સત્ય: આ સમગ્ર પ્રોટેસ્ટ અને આખા પ્રોબ્લેમ નું મૂળ આ એક ગેરસમજ છે! હકીકતમાં આ ગેરસમજ નથી, અમુક બેજવાબદાર અને સ્વાર્થી લોકો દ્વારા ખૂબ આયોજન પૂર્વક ફેલાવવામાં આવી રહેલું જુઠ્ઠાણું છે! એ લોકોને ખબર હતી કે ખરેખર માત્ર CAA માં તો કોઈ ધાર્મિક ભેદભાવ છે જ નહીં માટે ભારતીય મુસ્લિમો ને ઉશ્કેરવા માટે ઈરાદાપૂર્વક નક્કી કરાયેલ સ્ટ્રેટેજી અંતર્ગત આ બંને કાયદાઓ ભેેગા કરી ને પોતાની સાવ પાયાવિહોણી વાતને બળ આપવા કવાયત કરાયેલ છે. તો, સૌ પહેલા તો એ સમજીએ કે CAA અને NRC બંને તદ્દન અલગ અલગ વસ્તુઓ છે અને બંને વચ્ચે કોઈ સીધો સબંધ જ નથી.

CAA એ બહારથી આવી ભારતમાં વસેલી પીડિત લઘુમતીઓ ને માનવતા દાખવી હક આપવાનો છે તેને પહેલેથી ભારતીય નાગરિક હોય તેની સાથે બિલકુલ લેવા દેવા નથી, આ જ રીતે NRC એ જે પહેલેથી ભારતીય નાગરિક છે એ લોકોની આયોજનબદ્ધ રીતે ગણતરી કરી ભારતીય નાગરિકો ની એક સૂચી તૈયાર કરવાનો છે જેનાથી ખરેખર કેટલા ભારતીય નાગરિકો છે તે અને કેટલા લોકો ઘૂસણખોરી કરી ભારતમાં આવી વસ્યા છે તેનો અંદાજ આવી શકે.

દુનિયાના લગભગ દરેક વિકસિત દેશ પાસે પોતાના નાગરિકોની એક આવી સૂચી છે અને એમાં કશું ખોટું નથી જ! હવે, સામાન્ય મુસ્લીમ નાગરિકો ને એવી રીતે ભડકાવાઈ રહ્યા છે કે તમારી સાત પેઢીઓના પુરાવા માંગવામાં આવશે અને બાપદાદાઓ વખત થી નાગરિકત્વ સાબિત ના કરી શક્યા તો અહીંથી કાઢી નાખવામાં આવશે વગેરે વગેરે. જે બિલકુલ પાયાવિહીન ભય ફેલાવવાની વાત છે.

અહીં NRC નો ઇતિહાસ જાણવો પણ ખૂબ જ જરૂરી છે, સૌ પ્રથમ બાંગ્લાદેશી ઘૂસપેઠ ના બનાવો ને કારણે 1951 ની વસ્તી ગણતરી વખતે આસામની પ્રજાની ભાવના ને માન આપીને ત્યાં NRC ની મંજૂરી કેન્દ્રની નહેરુ સરકાર દ્વારા આપવામાં આવેલી. ત્યારબાદ 1971 માં લગભગ 1 કરોડ બાંગ્લાદેશીઓ ની ઘૂસણખોરી થવા છતાં ફરીથી NRC કરીને ઘૂસણખોરો ને ઓળખવાના કોઈ પ્રયાસ કરવામાં ન આવ્યા.ઉપરથી જે તે વખતની સરકારો એ આ લોકોમાં પોતાની વોટબેંક જોઈને તેઓને વોટર આઈ.ડી પણ ઈસ્યુ કરાવી દીધા! આસામ ની જનતા છૂટપુટ વિરોધ કરતી રહી પણ રાષ્ટ્રીય સ્તર પર કોઈએ તેમનું સાંભળ્યું નહીં. છેક 2013 માં આસામ સંમિલિત મહાસંઘ અને આસામ પબ્લિક વર્કસ ના પ્રયત્નોથી સુપ્રીમ કોર્ટમાં એક રિટ પિટિશન દાખલ કરાવવામાં આવી, જેની મુખ્ય માંગણી હતી આસામ ના વોટર લિસ્ટમાં થી 1971 બાદ ઘૂસી આવેલ ભારતમાં ગેરકાયદેસર રહેતાં લોકોની હકાલપટ્ટી કરવી. 2014 માં માનનીય સુપ્રીમ કોર્ટે આ અરજી ના જવાબમાં આસામમાં રાજ્યવ્યાપી NRC કરાવવાનો સરકાર ને આદેશ આપ્યો. આ આદેશના જવાબમાં 2015 માં આસામમાં NRC ની કામગીરી શરૂ કરવામાં આવી અને તેનું અંતિમ લિસ્ટ 31 ઓગસ્ટ 2019 ના રોજ જાહેર કરવામાં આવ્યું.

અહીં એક વાત જાણવી ખૂબ જ જરૂરી છે કે આસામમાં NRC ના એકઝીકયુશન માં અમુક લૂપહોલ્સ રહી જવા પામેલા અને તેથી ત્યાંના લોકો ને થોડું સહન પણ કરવું પડ્યું છે. પણ એ NRC ના આધારે સરકારે કોઈને અહીંથી જવાનું કહ્યું નથી. ખૂબ જ અગત્ય ની વાત એ છે કે હજી દેશવ્યાપી NRC આવશે એવું માત્ર ગૃહમંત્રી એ મોઢામોઢ જ કહ્યું છે કાગળ ઉપર કંઈ જ નથી, હજી એનો પ્રથમ મુસદ્દો પણ તૈયાર કરાયો નથી. સરકારે માન્યું છે કે હવે દેશવ્યાપી NRC આવશે એ પ્રમાણમાં સરળ અને જે લોકો પહેલેથી નાગરિક છે એમના માટે કોઈજ તકલીફ ઉભી ન કરે એવું હશે! સરકાર દ્વારા ફરતી કરાયેલ નોટમાં એવું પણ કહ્યું છે કે હજી સુધી મુસદ્દો તૈયાર ન કરાયો હોવાથી ચોક્કસ કહી શકાય એમ નથી કે કયા કાગળિયાં માન્ય ગણાશે પણ એક વાત ચોક્કસ છે કે માત્ર પોતાનું નામ, પિતાજી નું નામ, જન્મ નું સ્થાન, વોટર આઈ.ડી, બર્થ સર્ટી, ઘર-જમીન ના દસ્તાવેજો વગેરે જેવા સામાન્ય નાગરિક પાસે પણ હોઈ શકે એવા કાગળ નાગરિકત્વ પુરવાર કરવા માટે પૂરતાં હશે. ચોક્કસ તો જ્યારે આવે ત્યારે જ ખ્યાલ આવે પણ અત્યાર થી જ NRC ના નામે ખોટી રીતે ઉભા કરાયેલા હાઉ ને લીધે હિંસક આંદોલનો કરવા એ તો સગાઈ કર્યા પહેલા છૂટાછેડા ને લઈ ઝઘડા કરવા જેવી બાલીશ વાત છે!

મિથક#4 CAA અસંવૈધાનીક હોવાથી ભારતીય બંધારણ ની આત્મા વિરોધી છે!

સત્ય: આ મુદ્દો આપણે અમુક ઉદાહરણો દ્વારા સરળતાથી સમજવાનો પ્રયાસ કરીએ.

1. ધારો કે ત્રણ મિત્રો છે, X,Y અને Z. ત્રણેય મિત્રો એ મેડીકલમાં પ્રવેશ લેવા માટે રાત દિવસ મહેનત કરી NEET ની પરીક્ષા આપી. જ્યારે રિઝલ્ટ આવ્યું ત્યારે 720 માં થી X નો સ્કોર 610, Y નો સ્કોર 480 અને Z નો સ્કોર 450 હતો. જો કટ ઓફ સ્કોર 553 હોય તો દેખીતી વાત છે કે યોગ્યતા અનુસાર તો માત્ર X ને જ એડમિશન મળવું જોઈએ, પેલા બંને ને નહીં. પણ અહીં મજાની વાત એ છે કે આપણા દેશમાં આવી પરિક્ષાઓના કટ ઓફ સ્કોર કદી એક નથી હોતા! જે કટ ઓફ સ્કોર એક જાતિના વિદ્યાર્થીઓ માટે 553 છે એ જ પરીક્ષામાં એની બાજુમાં જ બેસી ને એ જ પ્રશ્નપત્ર લખવા વાળા વિદ્યાર્થીઓ માટે કટ ઓફ સ્કોર માત્ર 440 છે! હવે વિચારો કે જો Y 553 કટ ઓફ વાળી જાતિમાંથી આવે છે અને Z 440 કટ ઓફ વાળી જાતિમાં થી આવે છે તો એક જ પરીક્ષા આપવા છતાં એ જ કોલેજમાં ઓછો સ્કોર હોવા છતાં Z ને એડમિશન મળશે અને Y ને Z કરતાં વધુ સ્કોર કરવા છતાં એ કોલેજમાં એડમિશન નહીં મળી શકે! અહીં આ ત્રણેય વિદ્યાર્થીઓ ભારતના જ નાગરિકો છે, અને આપણા બંધારણનો આર્ટિકલ 14 કાયદા આગળ જાતિ,ધર્મ, કે લિંગ આધારિત ભેદભાવ કરવાની મનાઈ ફરમાવી કાયદા આગળ બધાને સમાન ગણવાનો અને બધાને કાયદા નું સમાન રક્ષણ આપવાનો આદેશ આપે છે, તો શું ઉપરની પરિસ્થિતિ માં તો Y સાથે જાતિ આધારિત ભેદભાવ થયો હોવાથી અનામત વ્યવસ્થા ગેરબંધારણીય ગણી શકાય!?

જવાબ છે, ના. કારણ કે એક તો આપણું બંધારણ જડસુ નથી, આર્ટિકલ 14 ને જરૂરિયાત અનુસાર તેને બદલવાની તેમજ તેનું પરિસ્થિતિ અનુસાર અર્થઘટન ની સત્તા બંધારણે જ સંસદ તેમ જ સુપ્રીમ કોર્ટ ને આપેલી છે. આ સુધારો લાવવાની અમુક શરતો છે, પહેલી અને મુખ્ય શરત સંસદે નક્કી કરેલ રિઝનેબલ કલાસિફિકેશન હોવું જરૂરી છે. બીજી મુખ્ય શરત એ કે આ કલાસિફિકેશન "આરબીટ્રરી"(મરજી મુજબનું) ન હોવું જોઈએ અને આ સુધારો લાવવા પાછળ કોઈ " જસ્ટ ઓબ્જેક્ટ"(સુધારા દ્વારા સિદ્ધ થતો ઉદ્દેશ્ય) હોવો જોઈએ.

એટલે જ આઝાદી પછી જ્યારે બંધારણીય સભા એ ભારતનું બંધારણ ઘડયું ત્યારે આપણા દેશમાં પ્રવર્તતી જાતિપ્રથા અને જાતિ આધારિત અમુક સમુદાયને થયેલા અન્યાય ને ધ્યાનમાં લઈ આ જાતિઓના લોકોને(રિઝનેબલ કલાસિફિકેશન) ભારતના વિકાસની મુખ્ય ધારામાં મેળવવા માટે (જસ્ટ ઓબ્જેક્ટ)અમુક છૂટછાટો આપવામાં આવી, અને એને ત્યારબાદ સતત ભારતના લોકો દ્વારા ચૂંટેલી સંસદ ની મંજૂરી મળતી રહી.

આમ આ આખી વ્યવસ્થા એ એક લોકતાંત્રિક પ્રક્રિયા માંથી પસાર થયા બાદ લાગુ કરવામાં આવી હોવાથી Y સાથે જે થયું તેને દુઃખદ જરૂર ગણી શકાય પણ ગેરબંધારણીય ન જ ગણી શકાય!

2. આ જ રીતે સરકાર જ્યારે ભારતીય લઘુમતીઓ ના ઉત્થાન માટે આખું અલગ મંત્રાલય બનાવી ને કરોડો રૂપિયા ના પ્રોજેક્ટ્સ ચલાવે છે અને તેના લાભ હિન્દુ સિવાયના અન્ય બધા ધર્મોને જ મળે છે, જેમાં સંખ્યા ની દ્રષ્ટીએ સૌથી મોટી લઘુમતી હોવાથી મુસ્લીમ સમાજ ના લાભાર્થીઓની સંખ્યા સૌથી વધુ છે. તો ઉપલક જોતાં તો આ પણ હિંદુઓ વિરુદ્ધ સરકાર દ્વારા ધર્મ આધારિત ભેદભાવ જ થયો, પણ બંધારણીય રીતે એમ ન કહી શકાય કારણ કે જાતિ ની જેમ જ આ કિસ્સામાં ધર્મ ને આર્ટિકલ 14 ના ફ્રેમવર્ક અનુસાર રિઝનેબલ કલાસિફિકેશન તેમ જ લઘુમતી ધર્મો ના લોકો નું ઉત્થાન જસ્ટ ઓબ્જેક્ટ હોવાથી આને પણ ધર્મ આધારિત ભેદભાવ બંધારણ ની દ્રષ્ટિએ ન ગણી શકાય.

આ જ તર્જ પર ભારતમાં પંચાયત થી લઈ લોકસભા સુધી અમુક સીટો અમુક ચોક્કસ જાતિ અને તેમાંય સ્ત્રીઓ માટે આરક્ષિત કરેલ હોય છે, તો આ પણ બંધારણ અને સંસદ દ્વારા પારીત કાયદા અનુસાર હોવાથી લિંગ આધારિત ભેદભાવ દેખાતો હોવા છતાં તે ગેરબંધારણીય નથી.

3. માની લો કે પચાસ મુસાફરો ભરેલી એક બસ રાત્રીના સમયે જંગલ જેવા વિસ્તારમાં થી પસાર થઈ રહી છે. આ બસ ને કોઈ ટ્રક સાથે ટક્કર થઈ ગઈ, ત્રણ મુસાફરો ગંભીર રીતે ઘાયલ થયા અને બાકી બધા સહીસલામત બચી ગયા. જે બચી ગયાં એમાં ગર્ભવતી સ્ત્રી થી લઈ નાના બાળકો અને ખૂબ ઘરડાં બુજુર્ગો પણ સામેલ હતાં. કોઈ એ 108 ને કોલ કર્યો અને એમ્બ્યુલન્સ મંગાવી લીધી અને ઘાયલો ને તો લઇ જવામાં આવ્યા. ત્યારબાદ પોલીસ ને પણ ફોન કરવામાં આવ્યો અને બાકીના મુસાફરો ને લઇ જવા માટે વાહન ની વ્યવસ્થા કરવા વિનંતી કરવામાં આવી.

હવે આ આખી ઘટના શહેર થી દૂર જંગલ જેવા વિસ્તારમાં થઈ રહી છે, જ્યાં થઈ નજીકનું ગામડું પણ ચાલી ને જવા માટે ખૂબ દૂર કહી શકાય તેટલા અંતરે છે. તેથી પોલિસ પાસે પણ સંસાધનોની કમી હોવાથી પોલીસે પોતાની એકમાત્ર જીપ મોકલી આપી, જેમાં ડ્રાઈવર સિવાય સંકડાશ થી બેસે તો પણ માત્ર 9 જણાં જ બેસી શકે એમ છે અને બાકીના લોકો માટે પોલીસ પાછી લેવા આવશે પણ એમાં સમય લાગશે! હવે માની લો કે તમે પણ આ બચી ગયેલા લોકોમાં થી એક છો તેથી તમને પૂછવામાં આવે છે કે પહેલી ખેપમાં કોને કોને મોકલવા જોઈએ!? મારા ખ્યાલથી જગત આખામાં કોઈપણ વિવેકી માણસ ને પૂછતાં તેનો જવાબ હોય કે સૌ પહેલા ગર્ભવતી મહિલા, નાના બાળકો સાથે ની મહિલા અને બુજુર્ગો એ જ જવું જોઈએ.

હવે આમાં બાકીના લોકો જંગલમાં આંદોલનો કરી જીપ સલગાવવાની ધમકી આપે કે આ અમને જંગલમાં રઝળતા મૂકી જવાનું પોલીસનું કાવતરું છે અમારી સાથે ભારતીય બંધારણ મુજબ ન્યાય નથી થઈ રહ્યો, કારણ કે આર્ટિકલ 14 મુજબ તો બધા સમાન છે તેથી જીપમાં બેસવાનો સૌ નો અધિકાર છે, તો આવા લોકો ને તમે શુ કહેશો!?

બસ, આટલી સિમ્પલ વાત છે. જે લોકો પોતાના ધર્મનું રક્ષણ કરવા પોતાની માલ-મિલકત, ઈજ્જત બધું છોડીને અસહ્ય પ્રતાડનાઓ સહીને આપણી વિવેકબુદ્ધિ પર ભરોસો કરી અહીં આવેલા છે એ લોકો ને પહેલા જીપમાં બેસવા દેવાની વાત છે. જે રહી ગયા તે લોકો માટે જીપ પાછી આવે જ છે, આ લોકોને લેવા પાંચ વર્ષે આવી તો બાકીના માટે 11 વર્ષે આવશે પણ કોઈને રઝળતા મુકાશે એવું ક્યારેય પોલીસે(સરકારે) કહ્યું જ નથી. જરૂર છે બસ થોડી માનવતા દાખવવાની અને કોઈની ચઢામણીમાં આવ્યા વગર પોતાની વિવેકબુદ્ધી નો ઉપયોગ કરવાની!

માટે જરા સમજો, બંધારણ નો આત્મા તો સલામત જ છે, મરવા પડ્યા છે ધર્મ અને બંધારણ ને આગળ કરી પાછલા 70 વર્ષો થી ચાલતાં ગોરખધંધા!

નોંધ#1 આ બાબતનો કેસ સુપ્રીમ કોર્ટમાં હોવાથી, અને બીજું કે હું બંધારણ કે કાયદાનો નિષ્ણાત પણ ન હોવાથી અહીં માત્ર મુદ્દો સમજવા પૂરતી જ આર્ટિકલ 14 બાબતે કાયદાકીય ચર્ચા કરેલી છે.

નોંધ#2 બંધારણ અને આર્ટિકલ 14 એ માત્ર અને માત્ર ભારત દેશનાં નાગરિકો માટે જ છે, જ્યારે CAA માત્ર બહારથી ભારતમાં આવીને વસેલા શરણાર્થીઓ ને જ લાગુ પડતો હોવાથી બંને ને કોઈ સબંધ નથી, પણ અમુક લોકો આર્ટિકલ 14 ને નામે લોકોને ભડકાવી રહ્યા હોવાથી અહીં એ સમજાવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.

-ચિંતન પટેલ

ઇમેઇલ નું અથ થી નેતિ નેતિ!

2019-05-26T12:15:00.001+05:30

ભારતની એ કમનસીબી જ કહી શકાય કે રોજગાર, ડિફેન્સ, ઈન્ટરનેશનલ ડિપ્લોમેસી ના બદલે કોઈ એકાદ નેતાનું નિવેદન જ પ્રાઈમ ટાઇમનો વિષય બની રહે છે. એમાંય ખાસ કરીને જો આવું કોઈ નિવેદન આપણા પ્રધાનમંત્રી તરફથી આવેલ હોય ત્યારે તો પ્રિન્ટ અને ડિજિટલ મીડિયા તેમજ "બેરોજગાર" મીમ મેકર્સને તો જાણે ઘરનો અવસર આવી જાય છે. આવા સમયે વધુ સમજદારી તેમજ જવાબદારી ભર્યું કામ એ થઈ શકે કે નિવેદન નો જે મુખ્ય મુદ્દો હોય તેના વિશે લોકો વધુ જાગરુક બની શકે તેવું કંઈ કરવું. પ્રધાનમંત્રી ના 1988 માં ઇમેઇલ નો ઉપયોગ કરવા વાળા નિવેદન અંગે અહીં આવો જ ઉપક્રમ રાખેલો છે.

ઇમેઇલનું જે સ્વરૂપ આજે આપણે ઓળખીએ છીએ તેવુ સ્વરૂપ આવતા પહેલા તેણે ઘણા રૂપ બદલ્યા હતા તેમજ તેની ઉપત્તિ વિશે પણ એવાજ સવાલો છે જેના કોઈ ચોક્કસ જવાબો નથી. વાત નો દોર શરૂ થાય છે 1965 થી જ્યારે અત્યારનાં ઈમેઈલ ના પૂર્વજ એવાં MAILBOX ની શરૂઆત ફર્નાન્ડો કોરબાતો અને તેમની ટીમ દ્વારા થઈ MIT(Massachusates Institute of Technology) ની આંતરિક ફાઈલ તેમજ મેમો ટ્રાન્સફર સિસ્ટમ તરીકે કરવામાં આવી. આવી સિસ્ટમ બનાવવા પાછળનો હેતુ એવો હતો કે તે વખતે લેન્ડલાઈન ફોન જ અવેલેબલ હતા અને જો કોઈ સાયન્ટિસ્ટ બીજા ડિપાર્ટમેન્ટમાં અન્ય સાયન્ટિસ્ટને કોલ કરે અને જો તે સાયન્ટિસ્ટ બીજા કામ અથવા મિટિંગ માં હોય તો કાંતો તેને કામ પડતા મૂકી દોડવું પડે અથવા કોલ મિસ થઈ જાય. આ તકલીફ નિવારવા માટે એક સિસ્ટમ તૈયાર કરાઈ કે જેમાં એક સાયન્ટિસ્ટ બીજા ડિપાર્ટમેન્ટના સાયન્ટિસ્ટ ના ટેબલ ડેસ્કટોપ સુધી સીધો મેસેજ ડ્રોપ કરી શકે અને તે સાયન્ટિસ્ટ પોતાનું અગત્યનું કામ પૂરું કરીને જ્યારે પોતાની સિસ્ટમમાં લોગ ઈન કરે ત્યારે પેલો મેસેજ તેની વાટ જોતો તેનાજ કામયૂટરમાં પડ્યો હોય! આ સિસ્ટમ ખૂબ જ કારગત નીવડી પણ એની એકમાત્ર તકલીફ એ હતી કે તે બે સિસ્ટમ વચ્ચે કમ્યુનિકેશન કરાવી આપતી બે વ્યક્તિઓ વચ્ચે નહિ, મતલબ કે એક વ્યક્તિ જો એક ચોક્કસ સિસ્ટમ નો જ ઉપયોગ કરતી હોય તો જ આ વ્યવસ્થા અસરકારક નીવડી શકે.

1969 ની આસપાસ યુ.એસ ડીપાર્ટમેન્ટ ઓફ ડિફેન્સ ની એડવાન્સ રિસર્ચ પ્રોજેકટ એજન્સી(ARPA) નામની એજન્સી (જે હવે ડિફેન્સ એડવાન્સ રિસર્ચ પ્રોજેકટ એજન્સી (DARPA)તરીકે ઓળખાય છે) તેણે પોતાના એજન્ટ્સ સાથે તેમજ ઇન્ટરડીપાર્ટમેન્ટલ કમ્યુનિકેશન માટે ઓફિસના જ બધા કમ્પ્યુટર ને જોડતું એક નેટવર્ક ઉભું કર્યું હતું. આ નેટવર્ક એડવાન્સ રિસર્ચ પ્રોજેકટ એજન્સી નેટવર્ક (ARPANET) તરીકે ઓળખાતું હતું. આ નેટવર્કનો મુખ્ય હેતુ અલગ અલગ યુનિવર્સીટીઓ તથા રિસર્ચ સંસ્થાઓ અરસપરસ માહિતીનું આદાનપ્રદાન કરી શકે તેવો હતો. આ ઉપયોગ કરીને 29 ઓક્ટોબર 1969 રાત્રે 10:30 વાગ્યે એક રિસર્ચ સ્કોલર ચાર્લ્સ એસ. કલાઈન ના હસ્તે ARPA ના બોલ્ટર હોલ થી સ્ટેનફોર્ડ રિસર્ચ ઈન્સ્ટિટ્યુટ સુધી એક કમ્પ્યુટરથી બીજા કમ્પ્યુટર સુધી એક મેસેજ મોકલવામાં આવ્યો જેનું કન્ટેન્ટ માત્ર "લોગ ઈન" એવો શબ્દ હતો. જેની એન્ટ્રી નીચે ની ઈમેજ માં લોગ બુક માં બતાવેલી છે.લોગ બુકમાં જમણી બાજુ જોવા મળતા ઈનીયશીયલ CSK ચાર્લ્સ એસ. કલાઈન દર્શાવે છે. આમાં LOGIN માંથી માત્ર L અને O જ પ્રસારિત થઈ શક્યા ત્યારબાદ સિસ્ટમ ક્રેશ થઈ ગઈ. પણ આ મેસેજ ને સૌ પ્રથમ એક કમ્પ્યુટર થી બીજા કમ્પ્યુટર સુધી ડિપાર્ટમેન્ટ ની બહાર થયેલ સૌ પ્રથમ વિજાણુ પ્રસારણ કહી શકાય.

ફોટો કર્ટસી: (Computer History Museum)

1971 સુધીમાં ARPANET સંપૂર્ણ રીતે કાર્યરત થઈ ગયું હતું અને ચાર નોડ્સ સાથે પરમેનેન્ટ લિંક પણ સ્થપાઈ ચૂકી હતી. આ વખતે BBN નામની એક કંપનીમાં પ્રોગ્રામર તરીકે કામ કરી રહેલા 30 વર્ષીય રેમંડ ટોમલિન્સન(નીચેનો ફોટો) જે એક એન્જીનીયર હતાં, તેઓને ARPA દ્વારા નવાસવા બનેલા આ નેટવર્ક કે જેને ઈન્ટરનેટનું પૂર્વજ કહી શકાય, તેની ઉપર આગળ કામ કરવા માટે ARPA દ્વારા બોલાવવામાં આવ્યા. ટોમલિંસને ARPA નેટવર્ક પર ફાઈલ ટ્રાન્સફર કરી શકાય તે માટે TENEX નામની ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ વિકસાવી અને એની ઉપર ચાલી શકે તેવો CPYNET નામનો ફાઈલ ટ્રાન્સફર પ્રોગ્રામ ડેવલપ કર્યો જેની મદદથી એક કમ્પ્યુટર થી બીજા કમ્પ્યુટર સુધી મેસેજ કરી શકાતો હતો. જે કામ પહેલા માત્ર એક સિસ્ટમ થી બીજી સિસ્ટમ સુધી જ સીમિત હતું તે કામ વિસ્તારવાનું કામ રેમન્ડ ને સોંપવામાં આવ્યું. પ્રશ્ન એ ઉપસ્થિત થયો કે જો એક જ કમ્પ્યુટર એક કરતાં વધુ માણસો ઉપયોગ કરતાં હોય તો મેસેજ ની પ્રાઈવસી ના રહેવા પામે અને મેસેજ કોને ઉદ્દેશીઈને કહેવાયો છે તે પણ કોઈ રીતે મેસેજ સાથે જ કહેવું જરૂરી લાગ્યું. આવા વિચારોમાં અટવાયેલા રે ની નજર તેમના કમ્પ્યુટર સાથે જોડેલા મોડેલ 33 ટેલીટાઈપ કીબોર્ડ પાર પડી તેમાં વિરામચિહ્નો સહિત 12 સિમ્બોલ હતાં અને તેમાં સૌથી ઓછું ઉપયોગમાં લેવાતું સિમ્બોલ હતું "@". આ સિમ્બોલનો યુઝ કરી ને મેસેજ ને ચોક્કસ સરનામું આપવું એવું વિચારવામાં આવ્યું. તેણે એક સ્ટેઅન્ડર્ડ ફોર્મેટ વિચાર્યું કે જેનાથી મેસેજ લખીને પછી તેને ક્યાં જવાનું એવો ઓર્ડર એક ચોક્કસ ફોર્મેટમાં જ જાય અને તે મેસેજ જે તે નિર્ધારિત વ્યક્તિને જ મળી શકે. આ માટે તેમણે username@name of computer એવું ફોર્મેટ અપનાવ્યું કે જે વખત જતાં સમગ્ર ઈન્ટરનેટ કમ્યુનિકેશન માટે એક શિરસ્તો બની જવાનું હતું. આમ કરી રેમન્ડે તેના BNN-TENEXB થી BBN-TENEXA નામનાં એકબીજાથી 10 ફૂટ દૂર પડેલા કમ્પ્યુટર વચ્ચે એક મેસેજ મોકલ્યો, આ મેસેજમાં શુ હતું તે તો રે ને પણ યાદ રહ્યું નહીં કારણ કે તેના માટે આ ઘટના રોજિંદી વર્કપલ્સ પાર થતી એક સામાન્ય ઘટના જેવી જ હતી. પણ નેટવર્કમાં 100 યાર્ડ જેટલું અંતર કાપી ને એકમેકથી 10 ફૂટ દૂર પડેલઈ બે સિસ્ટમ્સ વચ્ચે પ્રસારિત થનાર પ્રથમ ઈમેઈલ બન્યો! જે કંપનીમાં રેમન્ડ ટોમલિંસન કામ કરતા હતાં અને જે કંપની ની બે સિસ્ટમ્સ વચ્ચે પ્રથમ ઈમેલ પ્રસારિત થયો હતો તે BBN કંપની 2009 માં Raytheon નામની અમેરિકન સરકાર સાથે શસ્ત્ર સોદા કરતી ડિફેન્સ કોન્ટ્રાક્ટર કંપની દ્વારા ટેક ઓવર કરી લેવામાં આવી.

ફોટો કર્ટસી: (BBC.com)

આમ જો આજના ઈમેઈલ ના વ્યાપક રીતે સ્વીકાર્ય ફોર્મેટ અને સ્ટ્રક્ચર ની રીતે જોઈએ તો દુનિયાનો પ્રથમ ઈમેઈલ મોકલવાનો શ્રેય રે ટોમલિંસન ને ફાળે જાય છે જે તેણે પોતે જ પોતાને કર્યો હતો. પછી તો તેઓએ SNDMSG કમાન્ડ ને ઈમેઈલ માટે એક્સટેન્ડ કર્યું અને સપ્ટેમ્બર 1973 માં RFC 561 નામનો એક સ્ટાન્ડર્ડ પ્રોટોકોલ ડિઝાઈન કર્યો કે જેનો અમુક ભાગ આજે પણ આપણે અજાણપણે આપણા ઈમેલ માં યુઝ કરીએ છીએ જેમ કે From, Subject, Date. 1971 માં રે દ્વારા FTP ને ઈમેઈલ માટે મોડીફાય કરવાનું એક મહત્વનું કાર્ય કર્યું જે કમ્પ્યુટર યુઝર્સ દ્વારા ચેક 1982 માં FTP નું સ્થાન SMTP એ લીધું ત્યાર સુધી વ્યાપક રીતે વપરાતું રહ્યું. આમ ઘણા લોકો રેમન્ડ ટોમલિંસન ને ઈમેઈલ ના શોધક તરીકેનું બહુમાન આપે છે. તેઓને ઈમેઇલના પિતા તરીકે માનતા લોકો પણ નાની સંખ્યામાં નથી. રે ટોમલિંસન ને અન્ય બહુમાન ની સાથોસાથ 2012માં ઈન્ટરનેટ સોસાયટી દ્વારા ઈન્ટરનેટ હોલ ઓફ ફેમ માં સામેલ કરવામાં આવ્યા.(જે લોકોને આ બહુમાન નો ખ્યાલ ન આવતો હોય તો એટલું સમજી લો કે આ આપણા બૉલીવુડ માટે દાદા સહેબ ફાળકે તેમ જ હોલીવુડ માં લાઇફ ટાઈમ એચિવમેન્ટ ઓસ્કર એવોર્ડ જેવું આ બહુમાન ઈન્ટરનેટ માટે છે☺️) ઉપરાંત બોસ્ટન ગ્લોબ દ્વારા 2011માં ઈવા ટોચનાં 150 ઈનોવેશનની યાદી જાહેર કરાઈ કે જેમનું દુનિયામાં બહુ મોટું યોગદાન હોય તેમ જ જેમનાં મૂળ MIT માં હોય. તે યાદી મુજબ રે ટોમલિંસન પોતાની ઈમેઈલ સિસ્ટમની શોધ માટે ચોથા પાયદાન પર હતા!

જો કે ઈમેઈલની દાસ્તાન આવા હસીન મોડ પર આવી અટકતી નથી. ઈમેલ નો ઈતિહાસ ખૂબ જ વિવાદિત છે અને વિવાદોનું મૂળ એક ભારતીય છે! બધા ઈન્ટરનેટ અને નેટવર્ક બાબતના નિષ્ણાતો રે ટોમલિંસન ને ઈમેઈલ ના જનક માનવા તૈયાર નથી. આ વિવાદના મૂળિયાં તોખૂબ જુના અને ઊંડા છે પણ વિવાદ નો વંટોળ ઉઠવાની દેખીતી શરૂઆત થઈ 5માર્ચ 2016 ના રોજ રે ટોમલિંસન ના અવસાન બાદ. અવસાન ના બીજા દિવસે એટલે કે 6 માર્ચે ગુગલ નાં ઈમેઈલ સર્વિસ પ્રોવાઇડર જીમેઈલ ના ઓફિશિયલ ટ્વીટર હેન્ડલ દ્વારા રે ને શ્રદ્ધાંજલિ આપતી એક ટ્વિટ થયેલી, જેમાં તેમણે લખ્યું હતું "Thank You , Ray Tomlinson for inventing email and putting @ sign on the map." મતલબ કે ગુગલ જેવી પ્રતિષ્ઠિત અને કરોડો લોકો જેને "આખરી ફેસલા" માને છે તેવા સોર્સ દ્વારા રેમંડ ને ઈમેઈલ ના શોધક તરીકે માન્યતા આપી દીધી. . 7 માર્ચ 2016 ના રોજ એક ભારતીય મૂળના અમેરિકન ટેક્નોક્રેટ દ્વારા કરવામાં આવેલ ટ્વીટે એ સમગ્ર ઇન્ટરનેટ વિશ્વમાં ખળભળાટ મચાવી દીધો. આ ટ્વિટ કરનાર હતાં, ૫૩ વર્ષના ભારતીય મૂળના અમેરિકન નાગરિક એવા વી.એ. શિવા ઐયાદુરાઈ(નીચેનો ફોટો). આ ઘટના ના પડઘા સમગ્ર ઈન્ટરનેટ જગતમાં પડ્યા અને તેણે આખો વિવાદનો મધપૂડો છંછેડી દીધો.

ફોટો કર્ટસી: (https://vashiva.com)

આ શિવા ઐયાદુરાઈને ઓળખવા ખૂબ જરૂરી છે એ પણ ખાસ કરીને ભારતીયો માટે.વી.એ. શિવા ઐયાદુરાઇ 1963માં મુંબઇ(તત્કાલીન બોમ્બે) માં મૂળ તમિલિયન વેલાયપ્પા ઐયાદુરાઇ તેમજ મીનાક્ષી ઐયદુરાઇ ના ઘરે જન્મ્યા હતાં. શિવાના જણાવ્યા મુજબ તેમના પિતાજી એક એન્જિનિયર તેમજ માતાજી એક ગણિતજ્ઞ હતા. શિવાને તેમના માતા તેમજ પિતાજી પર ખુબ જ ગર્વ હતો કારણકે તેઓ જે તે વખતના તમિલનાડુની ખૂબ જ રૂઢિચુસ્ત વર્ણવ્યવસ્થા ની દીવાલો તોડીને પોતે ભણી આગળ આવેલા હતા. માત્ર સાત વર્ષની ઉંમરના શિવાને લઈ તેમના માતા પિતા મુંબઈ છોડી કાયમ માટે યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકા સ્થાયી થવા માટે નીકળી ગયા હતાં. તેઓ બાળપણ થઈ જ ખૂબ તેજસ્વી હતા, ન્યુ જર્સીની લિવિંગસ્ટન સ્કૂલમાં ભણતાં ભણતાં તેઓ સમર સ્કૂલમાં કમ્પ્યુટર પ્રોગ્રામિંગ શીખ્યા. ત્યારબાદ MIT માંથી કમ્પ્યુટર સાયન્સ તેમ જ ઇલેક્ટ્રિકલ એન્જીનીયરીંગ ભણ્યા. ત્યારબાદ મેકેનિકલ એન્જીનીયરીંગ માં માસ્ટર્સ કરવાની સાથે સાથે MIT મીડિયા લેબોરેટરીમાં થી સાયન્ટિફિક વિઝયુઆઇલેશન માં પણ માસ્ટર્સ કર્યું. પછી 2007 માં બાયોલોજીકલ એન્જીનીયરીંગ માં ડૉક્ટરેટની પદવી મેળવી. 2007માં જ ઐયાદુરાઈ ને અમેરિકાનાં પ્રતિષ્ઠિત ફુલબ્રાઈટ પ્રોગ્રામ હેઠળ દક્ષિણ ભારતના સિદ્ધા હિલિંગ તેમજ મોર્ડન મીડિસીન્સ વચ્ચે સેતુ સાંધવાના હેતુથી સ્કોલરશીપ પણ આપવામા આવી. ઉપર જણાવેલ ટ્વીટમાં તેમણે પોતે ઇ-મેલ ના સર્જક હોવાનો દાવો કર્યો અને ગુગલના નો રે ટોમલિંસન ના ઇમેલ ના ખરા સર્જક તરીકેનો દાવો નકારી કાઢ્યો. પોતાનો દાવો વધુ મજબૂત કરવા તેમણે લખેલા એક ઓપન લેટર માં જણાવ્યું કે માત્ર 14 વર્ષની ઉંમરે 1978 માં યુનિવર્સિટી ઓફ મેડિસિન એન્ડ ડેન્ટિસ્ટ્રી ઓફ ન્યૂજર્સીમાં રિસર્ચ ફેલો તરીકે કામ કરતા તેમણે ઓફિસના આંતરિક કમ્યુનિકેશન ને પહોંચી વળવા એક સોફ્ટવેર લખેલું હતું જેનું નામ એમણે EMAIL આપેલું હતું, જેનો ઉપયોગ આજ પહેલાં કદી થયેલો નહોતો, આ EMAIL નામે ઓળખાતા સોફ્ટવેરના કોપીરાઇટ પણ યુએસ ગવર્મેન્ટ પાસેથી તેમણે 1982 માં જ ઈસ્યુ કરાવેલા હતા. (નીચેનો ફોટો)

ફોટો કર્ટસી: (https://vashiva.com)

આ દાવો દાવાનળ ની જેમ ઈન્ટરનેટ પર ફેલાવા લાગ્યો અને તેને સપોર્ટ કરવા વાળા ની સંખ્યા પણ દિવસે દિવસે વધવા લાગી તેમાં મુખ્ય ફાળો ભારતીયોનો હતો. ઘણા બધા લોકોનું શિવા ના આ દાવાને તરત માની લેવાનું કારણ હતું 2012 ની શરૂઆતમાં અમેરિકાના એક પ્રતિષ્ઠિત દૈનિક અખબાર વોશિંગ્ટન પોસ્ટ માં છપાયેલ એક અહેવાલ, જેમાં અખબારે એવો દાવો કરેલો હતો કે "અમેરિકા જ નહીં પણ વિશ્વના સૌથી મોટા સ્મિથસોનિયન મ્યુઝિયમેં શિવા ઐયાદુરાઈ ના 1978 માં લખેલા શિવાનાં 50000 લીટીના કોડસ, તે અંગેની ટેપ્સ તેમજ અન્ય ડોક્યુમેન્ટ્સ નવી પેઢીને પ્રેરણા મળે તે હેતુથી સાચવવા માટે માંગ્યા છે અને મ્યુઝીયમ શિવાને સૌપ્રથમ ઇમેલ સોફ્ટવેર બનાવનાર વ્યક્તિ તરીકે બહુમાન પણ આપવા જઈ રહ્યુ છે." આ અહેવાલ પ્રગટ થયા બાદ સમગ્ર વિશ્વમાંથી આનો વિરોધ નોંધાવતા સમાચારો પ્રગટ થવા લાગ્યા. એક જાણીતા કમ્પ્યુટર ઇતિહાસકાર થોમસ હેગ એ આર્ટિકલ લખીને પ્રસ્થાપિત કર્યું કે જેને ઈમેઈલ કહી શકાય તેવી ટેક્નોલોજી અમેરિકામાં 60ના દાયકાથી જ છે અને ઐયદુરાઈ નું યોગદાન નકારી નાશકાય પણ તેમને ઈમેઇલના શોધક તો ન જ માની શકાય.આ અને આવા અન્ય લોકોના વિરિધ થી ઝૂકીને આટલા પ્રતિષ્ઠિત અખબારે પણ પોતાની ભૂલ સ્વીકારી અને પોતાનો પૂર્વે પ્રગટ થયેલો અહેવાલ ખોટો હતો તેવો લેખ 17 ફેબ્રુઆરી 2016 ના રોજ પ્રગટ કરવો પડ્યો. જેમાં લખ્યું હતું કે ઇમેઇલ એ 1978 પહેલાથી ચાલી આવતી વસ્તુ છે જેનો પાયો નાખનાર ARPANET તેમ જ રેમંડ ટોમલિંસન હતા. શિવા અને તેના સમર્થકો (જેમાં જાણીતા વિચારક નોમ ચોમસ્કી પણ સામેલ છે) એ આનો જવાબ આપતા લેખો પણ લખ્યા અને પોતાની એવું દલીલ રજૂ કરી કે ARPANET દ્વારા મોકલાયેલ સંદેશો જ જો ટેકનિકલી ઈમેઈલ કહેવાતો હોય તો તો ટેલિગ્રામ ને પણ ઈમેઈલ કહી શકાય.ઐયદુરાઈ ના મત મુજબ સંપૂર્ણ રીતે જેને ઈમેલ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરી શકાય તેવો પહેલો ઈમેલ તેમણે પોતે જ 1978 માં મોકલ્યો હતો અને EMAIL પણ તેમનું પોતાનું જ કોપીરાઈટેડ સોફ્ટવેર છે. તેમના કહેવા પ્રમાણે ઈમેલ ની શોધ તેઓએ 1978 માં લખેલા સોફટવેર થી જ ગણી શકાય. રેથીઈઓન કંપની જેના માટે યુદ્ધ એક ધંધો છે તે પોતાની શાખ તેમજ નફાખોરી સાચવવા માટે તેમને બદનામ કરવાના કાવતરાં કરે છે. ઐયાદુરાઈ ના કહેવા મુજબ રેથીઓનનો આખો બિઝનેસ રે ટોમલિંસને ઇમેઇલ ની શોધ કરી છે તેવી માન્યતા ઉપર જ ચાલે છે અને આ જ ઈમેજ ના દમ પર આ કંપની વાર્ષિક મિલિયન્સ ડોલર્સ ના કોન્ટ્રાકટ પણ લે છે. તેમના શબ્દોમાં "જે યોગદાન મેં આપ્યું છે ઈમેઈલ ના વિકાસ માં, જો મારા બદલે કોઈ ગોરી ચામડીનો માણસ હોત તો તેના ફોટા અહીંના સ્ટેમ્પ ઉપર છપાયા હોત પણ હું એક કાળી ચામડીનો અને ભારતીય મૂળનો હોવાથી મારી સિદ્ધિઓને નીચી પાડવા માટે પ્રયત્નો થઈ રહ્યા છે." જ્યારે બીજી તરફ ટોમલિંસન ના સમર્થકો ના મતે શિવા "ખાલી પ્રસિદ્ધિ પામવા ખાતર જ આવા ગતકડાં કરે છે અને તેના માટે જ તેને બહુ પહેલાથી જ InventorofEmail.com, EmailInventor.com and DrEmail.com જેવા ડોમેઈન પોતાના નામે રજીસ્ટર કરવી રાખ્યા છે કે જેથી જ્યારે પણ કોઈ ઈમેલ ના શોધકનું નામ સર્ચ કરે તો તેનું જ નામ પહેલા દેખાય!" આમ આ એક હજી ચાલતી એવી અંતહીન ડીબેેેટ છે.

અંગત રીતે વિચારતાં એવું જણાય છે કે ટોમલિંસને ક્યારેય પોતે જ ઈમેલ નો શોધક હોવાનો દાવો કરયો નથી ઉપરથી તેમણે એમ કહ્યું હતું કે મેં જે વસ્તુઓ પહેલેથી જ હતી તેને મોડીફાય કરીને ઈમેલ ના વિકાસમાં મદદ કરી હતી. જ્યારે શિવા ના પોતાને જ ઈમેલ ના એકમાત્ર શોધક તરીકેના દાવામાં બહુ દમ લાગતો નથી કારણ કે આજના ઈમેલ ના બધા જ જરૂરી પાસા ટોમલિંસન વખત થી જ અસ્તિત્વ માં હતા તેવું જોઈ શકાય છે. જેથી 1978 પહેલા જ ઈમેલ કહી શકાય તે ટેક્નોલોજીની શોધ થઈ ચૂકી હતી એવું નિષ્ણાતોનું સર્વમાન્ય મંતવ્ય છે અને શિવાને ફેમસ કરનાર વોશિંગ્ટન પોસ્ટ પણ આ જાહેરમાં સ્વીકારી ચૂક્યું છે અને સ્મિથસોનિયન મ્યુઝીયમે પણ પાછળથી ચોખવટ કરવી પડી કે અમે શિવા ઐયદુરાઇ ને કોઈ ઓફિશિયલ સમ્માન આપવા માટે નહીં પણ ખાલી ઈમેલ ના ઇતિહાસ ને પ્રોપરલી ડોક્યુમેન્ટ કરવા જ આ દસ્તાવેજો માંગ્યા હતા. આમ વ્યક્તિગત રીતે શિવા ઐયાદુરાઈ એક સફળ ઇનોવેટર તેમજ બિઝનેસમેન છે પણ ઈમેલ ના શોધક તરીકેના એમના દાવા એટલા મજબૂત જણાતા નથી. હવે તેમના રંગભેદના દાવાની વાત કરીએ તો તેમાં પણ બહુ માલ જણાતો નથી એના ઘણા કારણોમાં નું એક તો એ છે કે આપણે એવા ઘણા ભારતીયો ને જાણીએ છીએ કે જેમણે અમેરિકા સ્થાયી થયા બાદ ત્યાંની જ બિઝનેસ તેમજ એકેડેમિક ઈકોસીસ્ટમમાં થી પોષણ પામી ને પોતાનું નામ કાઢ્યું છે. બીજું એ કે ઉપર જણાવ્યું તેમ છેક 1982 સુધી પ્રચલનમાં રહેલ પ્રોટોકોલ RC 561 ના રે ટોમલિંસન ઉપરાંત બીજા ત્રણ સહલેખક હતા જેમાના એક ભારતીય હતા જેમનું નામ અભય ભૂષણ હતું.જે અહીં આપેલી ઈમેજમાં જોઈ શકાય છે એમ તેમનું નામ ટોમલિંસન કરતાં પણ પહેલા મેન્શન થયેલું છે અને એમને એમની ડયું ક્રેડિટ પણ મળેલી છે. તો માત્ર ભારતીય કે કાળી ચામડીના હોવાના કારણે જ કોઈને ક્રેડિટ ના મળી શકી તે માનવા જેવી વાત લાગતી નથી!

(ફોટો કર્ટસી: https://fossbytes.com)

આમ ઈમેલ ની શોધ કેવી રીતે થઈ તે એક અંતહીન ચર્ચાનો વિષય છે જેનો જવાબ વેદ ના ઋષિની માફક એક જ આપી શકાય, નેતિ નેતિ! ઈમેલ ની શોધ કોને કરી એ ચર્ચા અને ડિબેટ નો વિષય હોઈ શકે પણ એની આજના જીવનમાં ઉપયોગીતા એ નિર્વિવાદીત છે. આપણો મૂળ મુદ્દો છે ભારતમાં ઈમેલ અને ઈન્ટરનેટ ક્યારે શરૂ થયા અને એનો વ્યાપક ઉપયોગ ક્યારથી શરૂ થયો. જે નેક્સ્ટ આર્ટિકલ માં જોઈશું.

વિદ્યાર્થીઓ ને સંદેશ: સફળતા અથવા નિષ્ફળતા બન્ને કેવી રીતે પચાવશો?

2019-05-26T11:38:00.000+05:30

વ્હાલા વિદ્યાર્થીઓ,

બોર્ડ નું રિઝલ્ટ આવી ગયું છે અને ઘરોમાં કહીં ખુશી તો કહીં ગમ નો માહોલ હશે. જ્યાં ખુશી નો માહોલ છે ,મતલબ કે ધારેલ રિઝલ્ટ આવી ગયું છે અને આગળનો રસ્તો ક્લિયર છે તેવા ને બહુ વાંધો નથી. તમને તમારા પરિશ્રમનું મીઠું ફળ મળ્યું છે, અભિનંદન. પરંતુ એક વાત ખાસ યાદ રાખજો, આ આખરી એકઝામ નથી! હજી તો પાશેરામાં પહેલી પૂણી છે. આ સફળતા ને ભરપૂર માણો, તમારી મહેનતનું પરિણામ છે તો હક છે તમારો એનાં મીઠા ફળ ચાખવાનો, પણ કદી આ સફળતા ને માથે ના ચઢવા દો. યાદ રાખો આજે જે વાહવાહી તમે લૂટી રહ્યા છો એ તમારી નહીં પણ તમારી સફળતાની છે, જો આગળ મહેનત કરવાની બંધ કરી તો સફળતા ની સાથોસાથ આ વાહવાહી પણ નહીં રહે! સચિન કે ધોની બધાને દરેક મેચ માં પોતાને સાબિત કરવા પડે છે પ્રજાના જનમાનસમાં ટકી રહેવા માટે. 99 સદી ફાટકારનાર થી પણ જો એક સદી મારવામાં વાર થાય તો આપણે 99 સદી માટે તેની કદર કરવાને બદલે 100મી સદી ન મારી શકવા બદલ તેની ટીકા શરૂ કરી દઈએ છીએ! આ જ જીવન છે અને આપણે બનાવેલો સમાજ આવો જ છે. તો સારું પરિણામ જીવન નો એક મહત્વનો પડાવ તો છે જ પણ સાથે સાથે તે પોટલું ભરીને અપેક્ષાઓ અને જવાબદારીઓ પણ લઈ આવે છે.હવેથી તમારી પાસેથી હંમેશા ઊંચી આશાઓ રાખવામાં આવશે અને એ આશાઓ ને પહોંચી વળવા તમારે ઓર કાબેલ થવું પડશે, જે અંતે તો તમારા જ ફાયદામાં છે. તો હમણાં સમય છે ત્યાં સુધી એન્જોય કરી લો અને જ્યારથી તમારાં સપનાની ઇન્સ્ટિટ્યૂટ માં દાખલ થાવ ત્યાં પણ ટોપ પર રહેવાનો પ્રયત્ન કરો. પરંતુ માત્ર અભ્યાસમાં જ ટોપર હોવું હવે પૂરતું નથી, હવે એ જમાના ગયાં કે સારી ડિગ્રી કે સારી ઇન્સ્ટિટ્યૂટ નું લેબલ માત્ર હોવાથી તમને સારી જોબ ઓપોર્ચ્યુનિટી મળી જતી હતી. હવે આ કટિંગ એજ માં એક સારા પ્રોફેશનલ હોવા ઉપરાંત પણ જો કોઈ ટેલેન્ટ હશે તો એ તમને આગળ મદદ કરશે. હવે માત્ર પુસ્તકિયું જ્ઞાન પૂરતું નથી, જેમ કે એક કમ્પ્યુટર એન્જીનીયર ને માત્ર કોર્ડિંગ માં માસ્ટરી કે અન્ય ટેકનિકલ એક્સપરટાઈઝ માત્ર હોવાથી કોર્પોરેટ વિશ્વ માં તે જોઈએ તેટલો આગળ ન પણ વધી શકે. હવે કોર્પોરેટ જગતને જોઈએ છે એવા એન્જીઈનીયર કે જે પોતાનાં કામમાં તો પાવરધા હોય જ પણ સાથે સાથે પોતાની પ્રોડકટ નું સંતોષકારક પ્રેઝન્ટેશન પણ આપી શકે! તો માત્ર લખતાં આવડવું જ આવનારા વખતમાં પૂરતું નહીં હોય, બોલવાની કળા અને એક સારી પર્સનાલિટી ગ્રુમ કરવી પણ એટલી જ જરૂરી બની રહેવાની છે! યાદ રાખો તમે ડોક્ટર હોવ, એન્જીનીયર હોવ કે સી.એ હોવ અંતમાં બધાને એક માણસ સાથે કામ કરવું ગમે છે, દીવાલ પર ફ્રેમ માં લટકતી નિરજીવ કાગળિયા સાથે નહીં. તમે તમારી પ્રોફેશનલ કેપેસિટીમાં ગમે તે બનો પણ એક જવાબદાર નાગરિક અને એક સારા માણસ બનો એ વધું જરૂરી છે. તો આવનારા 5-7 વર્ષ જ્યારે તમે કોઈ પ્રોફેશનલ કોર્સ માં હોવ તે દરમ્યાન ભરપૂર વાંચો, દુનિયાભરનું જ્ઞાન મેળવવા તત્પર રહો, પોતાની અંદર એક બાળસહજ કુતૂહલવૃત્તિ જગાવો અને હા દરરોજ કાંઈક નવું શીખતાં રહો. જેમ તમારા મોબાઈલ ને સમયે સમયે અપડેટ કરતા રહો છો તેમ પોતાની જાતને પણ સમય પ્રમાણે અપડેટ રાખો. અંતમાં બસ આટલું કરો, દરરોજ સૂતાં પહેલાં પોતાની જાત ને પૂછો આજે શું નવું શીખ્યા!? અને હા, કદી પોતાની જાત સાથે જુઠ્ઠું ના બોલો!

આજે મારે જેમના વિશે થોડી વધુ વાતો કહેવી છે તે પેલાં બીજા પ્રકારનાં ઘર છે, જ્યાં પેંડા નથી વહેંચાઈ રહ્યા અને અભિનંદન કહેવા વાળા ના ફોન નથી રણકી રહ્યા! હું માનું છું કે તમે પણ ખૂબ મહેનત તો કરી જ હશે અને સફળ થવાનો પૂરો પ્રયત્ન પણ કર્યો હશે, પણ કોઈ કારણોસર સફળતા હાથવેંત ભર છેટી રહી ગઈ. એટલે કાં તો તમે નાપાસ થયા છો અથવા તો ધાર્યા કરતાં ઘણું ઓછું પરિણામ મેળવી શક્યા છો. પરિણામ જાહેર થયા બાદ ઘરમાં જાણે હીરોશીમાં જેવું વાતાવરણ થઈ ગયું છે. માતા પિતા એ આવડતી હતી એવી બધી શિખામણ દઈ દીધી છે, આસ પડોશમાં રહેતાં અંકલ આન્ટીઓ પણ જાણે પોતાના દીકરા-દિકરીઓનું કદી પરિણામ આવવાનું જ નથી એમ તમારી મજા લઈ ગયા છે. તમારી હાલત અત્યારે ગીતાની શરૂઆતમાં જેવી અર્જુનની હતી તેવી જ છે, ગુસ્સો છે, લડી નાખવું છે પણ સામે બધા પોતાનાં જ છે! હવે શું!?

સૌથી પહેલા તો પેલા ગુસ્સા, નફરત, ઘર છોડી ભાગી જવા વાળા અને ખાસ તો પેલા કાયરતા ભર્યા આપઘાત વાળા એવા બધા નેગેટિવ વિચારો ને ખંખેરી નાખો. બીજું કે આ દુનિયામાં તમને સૌથી વધુ પ્રેમ કોઈ કરતું હોય અને દરેક પરિસ્થિતિમાં તમારી ભલાઈ જો કોઈ ઇચ્છતું હોય તો એ તમારા માતા પિતા છે એ વાત કદી ભૂલશો નહી. હવે એક વાત નો સામી છાતીએ સ્વીકાર કરો કે તમે પોતેજ આ નિષ્ફળતા માટે સંપૂર્ણ રીતે જવાબદાર છો. જ્યાં સુધી તમે તમારી નિષ્ફળતાઓનું ઠીકરું સંજોગો, ઘરનું વાતાવરણ, આર્થિક પરિસ્થિતિ, મિત્રો, માતા પિતા વગેરે પર ફોડ્યા કરશો ત્યાં સુધી આગળનો માર્ગ ખુલશે નહીં અને ફરીથી પણ આ જ નિષ્ફળતા વહોરવાની થશે. કારણ કે ઉપરનાં બધા જ અડચણો સામે લડીને ટોપ કરતા વિદ્યાર્થીઓ આપણે દર સાલ જોઈએ છીએ, તો મહદ અંશે અમુક અપવાદ બાદ કરતાં આ બધાં પોતાની નિર્બળતા છુપાવવાના બહાના માત્ર છે. માટે રોવા ધોવાનું બંધ કરો અને નિષ્ફળતા ના કારણો તપાસો. એક વાત ગાંઠ બાંધી લો, માણસ સંજોગો થી પ્રભાવિત જરૂર થાય છે પણ એ સંજોગો ને આધીન નથી. તમે કેવા સંજોગોમાં જીવો છો એ કદાચ આજે તમારા હાથ માં ન હોય, પણ સંજોગો સામે પ્રતિક્રિયા(રિએક્શન) એ હંમેશા તમારા હાથમાં હોય છે! How to react towards any situation is always your choice, but the problem is we choose poorly! ઘણીવાર આપણને નાનપણથી જ ઘરવાળાઓ દ્વારા અથવા કોઈ શિક્ષક દ્વારા જ કુમળી વયે એવું ઠસાવી દેવામાં આવ્યું હોય કે "તારામાં તો બુદ્ધિ જ નથી", " તને ગણિત કદીય નહીં આવડી શકે", "આ બહું અઘરું છે તારું કામ નહીં" વગેરે. આ બધું આપણે એટલી બધી વાર સાંભળ્યું હોય છે કે આપણે પોતે જ એને સાચું માનવા લાગીએ છીએ. આપણે પોતાની અંદર રહેલી તાકાત ને પીછાણવાની કોશિશ કર્યા વગર જ બારોબાર અન્ય એ આપેલા જજમેન્ટ નો મૂંગે મોઢે સ્વીકાર કરી લેતા હોઈએ છીએ. આ બધાં ની સંચિત અસર (ક્યુમ્યુલેટિવ ઇફેક્ટ) આપણા દરેક કાર્યમાં દેખાતી થઈ જાય છે અને ધીમે ધીમે એ જ આપણી પર્સનાલિટી બની જાય છે. મનોવૈજ્ઞાનિક ભાષામાં આને સાયકોલોજીકલ કન્ડિશનિંગ કહે છે. એક વાર્તા દ્વારા સમજીશું તો વધું સમજાશે.

એકવાર એક હાથી ના તબેલા પાસેથી એક માણસ પસાર થઈ રહ્યો હતો. એણે જોયું કે જે અતિપાતળી સાંકળ થી ખૂબ જ નાના મદનીયા ને બાંધેલું હતું એવી જ સાંકળ થી એક મહાકાય હાથી ને પણ બાંધેલો હતો. તે વ્યક્તિ ને આશ્ચર્ય થયું, તેણે પોતાનું કુતુહલ સંતોષવા ત્યાંના મહાવત ને આનું કારણ પૂછ્યું. મહાવતે જવાબ આપ્યો કે જ્યારે હાથી ખૂબ જ નાનો હોય ત્યારે અમે એને આ પાતળી સાંકળ થી બાંધીએ, જે તેના માટે મજબૂત હોવાથી લાખ કોશિઈશ કરવા છતાં ઓણ બચ્ચું આ સાંકળ તોડી શકે નહીં. પછી તે મોટું થતું જાય એમ તે મનથી સ્વીકારી જ લે કે હવે તે આ સાંકળ કદી તોડી નહીં શકે અને માટે તે તોડવાના પ્રયત્નો કરવા પણ મૂકી દે છે.

આ સાયકોલોજીકલ કન્ડિશનિંગ નું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. હાથી જેવું અતિ શક્તિશાળી પ્રાણીનાં મનમાં પણ જો એવું ઠાસાવી દેવામાં આવે કે આ પાતળી સાંકળ તેનાથી નહીં જ તૂટે તો તે પોતાની અમાપ શક્તિ ને વિસારી આખી જિંદગી આ સાંકળ થી હારી મહાવત ની ગુલામી કરે છે. તો તમને આજ સુધી હરાવ્યા કરતી આવી ઘણીબધી સાંકળોમાં તને પોતાનાં મનબુદ્ધિ ને કેદ કરી રાખ્યા છે, આજે સમય છે તોડી નાખો આવી બધી કાલ્પનિક સાંકળો ને અને પોતાના અસલ સ્વરૂપ ને ઓળખો. પોતાનામાં રહેલા એ એક ટેલેન્ટ ને ઓળખો અને એને બહાર લાવો. તૂટી જાવ ત્યાં સુધી મહેનત કરો. સફળતા ને જરૂરિયાત નહીં પણ જીદ બનાવી લો. તમે એટલા નાના નથી કે એકાદ કાગળિયાં નો ટુકડો જિંદગીભર માટે તમારું નસીબ લખી નાખે. તમારી અંદર એક અખૂટ પોઝીટીવ એનર્જી નો ભંડાર છે તેને ઓળખો અને નીકળી પડો દુનિયા જીતવા. છેલ્લે આજની પેઢી સાથે વધુ કનેક્ટ થઈ શકે તેવી ભાષામાં કહું તો "ટાઈગર હૈ તું....રોર કર...". અંતે ખાસ આ જ પ્રસંગે લખેલી મારી એક કવિતા:

जिंदगी के कई और इम्तिहान अभी बाकी है

जीतने के लिए पूरा आसमान अभी बाकी है।

गर्दिशों में देख मुझे इतना मत इतरा ए मंज़िल

जिस्म ज़रूर थका है पर जान अभी बाकी है।

जीत का जश्न मनाने की यूं जल्दी मत कर रक़ीब

अभी तो पहली मंजिल है, परवान अभी बाकी है।

शिकस्त भी आई तो कोशिशों के सजदे में आई,

क्योंकी जीत से हमारी पहचान अभी बाकी है।

कोई ज़रा कह दे इन बददिमाग हवाओं से, की

सिर्फ पैर लड़खड़ाए है, मेरे पंख अभी बाकी है।

-चिंतन पटेल

(रक़ीब - दुश्मन, परवान - हद, लिमिट, शिकस्त- हार, सजदा- प्रार्थना(Respect) )

વાલી મિત્રો ને સંદેશ : મન કા હો તો અચ્છા, ન હો તો ઔર ભી અચ્છા!

2019-05-26T11:32:00.000+05:30

મન કા હો તો અચ્છા, ન હો તો ઔર ભી અચ્છા!

બોર્ડનાં પરિણામો ઘણી જીન્દગીઓની દિશા બદલી શકે છે, પણ સારી કે ખરાબ રીતે તે નક્કી થાય કે તમે કેવી રીતે તમારા પરિણામની અસર તમારા મન-મસ્તિષ્ક પર થવા દો છો તેના પરથી. ખાસ કરીને જ્યારે પરિણામ અપેક્ષાથી વિપરીત હોય. આ પરિસ્થિતિમાં ઘણી વખત વિદ્યાર્થીઓ અથવા તેમના મા-બાપ ખૂબ જ ઘેરી નિરાશા નો ભોગ બને છે. જે કદાચ કંઈક અંશે કુદરતી પણ છે, સપના એ નાજુક કાચ સમાં હોય છે અને જો કાચ તૂટે તો તેની કરચો ક્યાંય સુધી દિલને કોરી ખાતી હોય છે! આ ખૂબ જ ગંભીર પરિસ્થિતિ છે અને આનો ભોગ બનેલા ઘણા પરિવારો માં આજીવન ન તૂટી શકે તેવી અદ્રશ્ય દીવાલો ઉભી થઈ જવાની શક્યતા રહેલી છે. તો આજે બોર્ડ (અથવા એવી કોઈ પણ મહત્વની પરીક્ષા માટે પણ) નું પરિણામ આવ્યા બાદ મારે વિદ્યાર્થી તેમજ વાલીઓ ને કંઈક જણાવવું છે. પહેલા મા-બાપ થી શરૂ કરીએ કારણ કે તમે મોટા છો અને એટલે સમજુ પણ!

પ્રિય વાલી મિત્ર,

બળબળતો ઉનાળો મીઠી મધુરી કેરીઓની સાથે સાથે ખટમીઠાં પરિણામો ની પણ સીઝન લઈને આવે છે!ખેડૂત માટે જેમ કેરીઓમાં છે એવું જ કંઈ વિદ્યાર્થીઓ માટે પરિણામ નું પણ હોય છે, આપણા હાથમાં માત્ર અને માત્ર મહેનત કરવું જ હોય છે, પરિણામ નહી. ખરી રીતે જોતાં પરિણામ કદી સારું કે ખરાબ નથી હોતું બસ હોય છે ઓછા કે પૂરતાં પ્રયત્નો! ઘણી વાર જેમ આપણે કોઈ વસ્તુ કે ચિત્ર ને ખૂબ જ નજીકથી જોતા રહીએ તો પછી એનાં ઘણાં પરિમાણ જે માત્ર દૂર થી જોવાથી જ ખ્યાલ આવે એ ચૂકી જવાતાં હોય છે તેવું દરેક માતા-પિતા માટે પણ કહી શકાય. આપણે આપણા બાળકોને ખૂબ જ નજીકથી જોતા હોઇએ છીએ અને પરિણામે આપણે એ જ જોવાનો પ્રયત્ન કરતા હોઈએ છે કે જે આપણે જોવા માંગીએ છીએ, એ નહી કે જે હકીકતમાં છે! વાસ્તવિકતા નું સ્થાન આ સમયે તર્કહીન અપેક્ષાઓ લઈ લે છે અને પછી શરૂ થાય છે દ્વંદ્વ, વાસ્તવિકતા અને અપેક્ષાઓ વચ્ચે. આપણે ઘણી વાર પોતાની નિષ્ફળતાઓ અને પોતાના અધૂરાં રહી ગયેલા સપનાનો મોટો કોથળો માથે મૂકી ફરતાં હોઈએ છીએ અને જ્યારે બાળક બોર્ડ જેવા કોઈ નિર્ણાયક વર્ષમાં આવવાનું હોય ત્યારે તેને તેની મરજી પૂછવાને બદલે સીધું જ આ મસમોટું ભારેખમ પોટલું તેનાં નાજુક ખભા પર સરકાવી દેતા હોઈએ છીએ! બાળક બિચારું અજાણતાં જ આ બહાર વેંઢાર્યે જાય છે અને જો બાળક નાં નાજુક ખભા આ બહાર ઊંચકવા અસમર્થ રહે તો આપણે તેને ના કહેવાના શબ્દો કહેવાનું શરૂ કરી દઈએ છીએ. ના, સપના જોવામાં કે પોતાના બાળક પાસે સફળતાની આશા રાખવામાં કંઈ જ ખોટું નથી એ દરેક માબાપ નો હક છે, પણ તકલીફ ત્યારે શરૂ થઈ જાય કે રેસમાં ઢગલાબંધ રૂપિયા જે ઘોડા પર લાગી ચૂક્યા હોય એ ઘોડા ને જ ખબર ન હોય કે કેમ અને કઈ તરફ દોડવાનું છે! મારા શિક્ષક તરીકેના અનુભવે મેં એક વાત જોઈ છે કે બાળક જયારે 11 સાયન્સ માં આવે ત્યારે એ ઘણા અંશે પોતાની મરજી થી ત્યાં નથી આવતું, ઘણા એવા બાળકો અમને ખાનગીમાં કહેતા હોય છે કે "સર, મારે તો આર્ટ્સ (કે અન્ય કંઈ) કરવું હતું પણ મમ્મિ કે પપ્પા કહે છે ડોકટર કે એન્જીઈનીયર જ બનવું પડશે!". આ બહુ મોટી પારિવારિક વિટમ્બણા છે, કારણ કે બંનેમાંથી કોઈ પક્ષ ખોટો નથી, માબાપ પોતાની જગ્યા એ સાચા છે, કારણ કે એમનો દુનિયાનો અનુભવ કહે છે કે પૈસા વગર દુનિયામાં કંઈ જ નથી અને અત્યારે પૈસા કમાવા સારી પ્રોફેશનલ ડિગ્રી હોવી અનિવાર્ય છે. પણ જરા બાળક ની પરિસ્થિતિ પણ સમજવાનો પ્રયત્ન અહીં કરવા જેવો છે, બાળક કે જેને ફિઝીક્સ, કેમિસ્ટ્રિ, મેથ્સ કે બાયોલોજી જેવા પ્રમાણમાં અઘરાં વિષયો તદ્દન બાઉન્સર જય છે કારણ કે તેને આ વિષયો નીરસ લાગે છે. આવું બાળક રોજે રોજ 8 કલાક એવી જગ્યાએ (સ્કુલ) બેસી રહે છે કે જે એને પસન્દ નથી અને એવા વિષયો નાં લેકચર્સ એટેન્ડ કરે છે કે જે તેને બિલકુલ સમજમાં આવતાં નથી! આટઆટલું 'સહન' કરીને બાળક જ્યારે ઘરે પહોંચે ત્યારે કાં તો ટ્યુશન જવાનું હોય અથવા વિકલી ટેસ્ટ્સ ની લાઈન લાગેલી હોય.જરા કલ્પના કરી જુઓ બાળક કેટલી હદે મનમાં મૂંઝારો અનુભવતું હશે! આવી માનસિક પરિસ્થિતિ માં બાળક પાસે સારા પરિણામની અપેક્ષા કઈ રીતે રાખી શકાય!?

અત્યારે ઘણા લોકો આ વાંચતા વાંચતા વિચારતા હશે કે "તો શું અમારે બાળકો ને સાયન્સ ભણાવવા નું છોડી દેવાનું!? એને મન ફાવે એમ કરવા દેવાનું!? અમારો કોઈ હક જ નહીં..વગેરે...".ના અહીં કહેવાનો મતલબ આ બિલકુલ નથી. બાળક કરતાં તમારામાં દુનિયાદારી અને સમાજનું ભાન વધારે જ હોવાનું અને બાળક ને એવું કંઈક ભણાવવું કે જેથી એની આગળની જિંદગી સરળ રહે એ વિચારવું એ દરેક માબાપ ની જવાબદારી છે. પણ મારો કહેવાનો માત્ર આશય એટલો જ છે કે આ નિર્ણય તમારે તો માત્ર લેવાનો જ છે બાળકે ક્ષણે ક્ષણ રોજે રોજ જીવવાનો છે! તો બાળકને પણ આ નિર્ણય પાછળનું આર્થિક અને સામાજિક લોજીક સમજવાનો મોકો આપવો જોઈએ, પોતાનો નિર્ણય બાળક પર થોપવાને બદલે જો આપણે બાળક ની સમજણશક્તિ પર વિશ્વાસ રાખી એને સમજવા તેમ જ સમજાવવાની કોશિશ કરીએ તો કદાચ બાળક પોતે જ ભણવામાં રસ લેવાનાં પ્રયત્નો ચાલુ કરી દેશે. કદાચ માની લો કે ધાર્યું પરીનામ નથી પણ આવતું તો પણ બાળક આગળનું ભણતર જવાબદારીથી નિભાવવાનો પ્રામાણિક પ્રયત્ન તો કરશે જ. જો પરિણામ ના પણ આવે તો પણ બાળક તે માટે તમને તો જવાબદાર નહીં જ ઠેરવે અને તમે પોતાના જ બાળકના કુમળાં માન્સસિક કેંવાસમાં આજીવન વિલન તરીકે ચિતરાવાથી બચી જશો. પોતાનાં બાળક ઉપર વિશ્વાસ રાખી તમારો નિર્ણય ગમે તેટલો સાચો હોય તો પણ તેને બાળક પર થોપવા કરતાં એવી રીતે રજૂ કરો કે બાળક પોતે જ એ પ્રમાણે વર્તન કરતુ થાય. બીજી મોટી એક ભૂલ આપણા સમાજમાં એ થઈ રહી છે કે આપણે પરીક્ષાના પરિણામો ને અમસ્તો જ સામાજિક આબરૂ નો વિષય બનાવી દીધો છે. આપણે આપણા બાળકોને જેવા છે તેવા સ્વીકારવા તૈયાર નથી, આપણે બધાને બસ ઘરમાં ટોપર્સ જ જોઈએ છે. એટલી સામાન્ય વાત આપણે સમજતાં નથી કે કેરી અને કારેલા ની કોઈ સરખામણી ના થઈ શકે, કોઈ એમ કહે કે કારેલું તો નકામું છે કારણ કે તેમાં કોઈ રસ નથી અને થોડો ઘણો છે તો તે કડવો વખ જેવો છે તો તે પોતાની જ બુદ્ધિનું પ્રદર્શન કરી રહ્યું છે! કારણ કે કેરી અને કારેલું બન્ને અલગ છે અને બન્ને ના ઉપયોગો તેમ જ રંગ રૂપ અને ભાવ અલગ જ હોય, આમ તમારું બાળક એ પ્રભુનું એક અનુઠું સર્જન છે, તે ભગવાને તમને આપેલી ભેટ છે તેને બીજા સાથે કંપેર કરીને પોતાનું, બાળકનું અને ભગવાન નું અપમાન મહેરબાની કરી ના કરો.

આ બધું કર્યા બાદ પણ જો તમે ધારેલું રિઝલ્ટ બાળક નથી લાવી શકતું તો શું કરવું? મારા મતે કોઈપણ કામમાં પોતાનું 100% આપવું એ જે તે કામનાં આઉટકામ કરતાં વધુ અગત્યનું છે. જો તમને લાગતું હોય કે તમે અને તમારા બાળકે પોતાનાથી બનતા બધા પ્રયત્નો કર્યા છે પણ જોઈતું રિઝલ્ટ મળ્યું નથી તો જે રિઝલ્ટ છે તેને હસતા મોઢે સ્વીકાર કરો. પોતાના બાળકને તેની નિર્બળતા અને તમને દુઃખી કરવાના અપરાધબોધ થી મુક્ત કરવા પ્રયત્ન કરો. તેના માથા પર હાથ મૂકી કહો "શાબાશ બેટા, મને ખબર જ છે તે તારાથી બનતું બધું જ કર્યું પણ પરિણામ આપણા હાથમાં નથી. જરા પણ મૂંઝાઈશ નહીં અમે તારી સાથે જ છીએ!" આ સાંભળી ને તમારું બાળક જે રીતે ખીલી ઉઠશે તે કોઈપણ પરિણામ કરતા તમને વધુ આનંદ આપશે અને આ વિશ્વાસ તેનામાં ફરીથી કોઈ પણ પરીક્ષામાં વધુ સારું કરવા પ્રેરણા આપશે. પણ આપણે જોઈએ છીએ કે ઘણા માબાપ ની, ખાસ કરી મમ્મિઓની એવી આદત હોય છે કે આવેશમાં આવી પોતાના બાળકને ના બોલવાનું બોલી જવાય છે. યાદ રાખો, જિંદગીમાં કોઈ Ctrl+Z નું બટન નથી હોતું અને બોલેલા શબ્દો પાછા લઈ શકાતા નથી! મહેરબાની કરીને આવેશમાં આવી જઈ કંઈ પણ એવું ના બોલી બેસો કે જેનો પસ્તાવો તમને આજીવન રહે.

બસ આટલું યાદ રાખો કે દુનિયાની કોઈ પણ સફળતા કે પ્રસિધ્ધિ કરતાં તમારું બાળક વધારે મહત્વનું છે. ભણતર અને એમાં સફળતા જરૂરી છે જ પણ એ જીવનનો એક મૂલ્યવાન પણ નાનો ભાગ માત્ર છે તેને સમગ્ર જીવન માની લેવાની ભૂલ ન કરો. તો જો પરિણામ તમારા પક્ષમાં ના આવ્યું હોય તો તમારા બાળકને હજી વધુ પ્રેમ કરો કારણ કે અત્યારે તેને એની વધારે જરૂર છે. જેટલો પ્રેમ તમે તમારા બાળકને કરો છો તે પણ તમને એટલો જ પ્રેમ કરે છે, અરે તમે એના સૌ પહેલા હીરો છો. આ તમારું એ જ બાળક છે કે જે કોઈએ માત્ર તમારા વિશે અપશબ્દ કહેલો ત્યારે પોતાની અલ્પ તાકાતની પરવા કર્યા વિના આખી સ્કુલ સાથે લડવા તૈયાર થઈ ગયેલું! એની પર વિશ્વાસ મુકો અને એની આગળની લડાઈમાં એની સાથે તમે પણ લડવા તૈયાર છો એવો એને વિશ્વાસ અપાવો.

અંતમાં લેબનીઝ કવિ શ્રી ખલિલ જિબ્રાનની એક સુંદર કવિતા ટાંકીશ, કે જે દરેક માબાપે વાંચવી મને જરૂરી લાગે છે.

તમારાં બાળકો તે તમારાં બાળકો નથી.

પણ, જગજ્જીવનની પોતા માટેની જ કામનાનાં તે સંતાનો છે.

તે તમારી દ્વારા આવે છે પણ તમારામાંથી નહીં.

તેઓ તમારી સોડમા ભલે રહે છે, છતાં તે તમારાં નથી.

તમે એમને તમારો પ્રેમ ભલે આપો પણ તમારી કલ્પનાઓ નહીં;

કારણ તેમને એમની પોતાની કલ્પનાઓ છે.

તમે ભલે એમના દેહને ઘર આપો, પણ એમના આત્માને નહીં;

કારણ તેમના આત્મા તો ભવિષ્યના ઘરમાં રહે છે,

જેની તમે કદી સ્વપ્નમાંયે ઝાંખી કરી શકવાના નથી.

તમે તેમના જેવાં થવા ભલે પ્રયત્ન કરજો, પણ તેમને તમારા જેવાં કરવા ફાંફા મારશો નહીં;

કારણ જીવન ગયેલે માર્ગે પાછું જતું નથી, અને ભૂતકાળ જોડે રોકાઈ રહેતું નથી.

બાળકો રૂપી સજીવ બાણો છોડવાના તમે ધનુષ્યમાત્ર છો

-- અનુવાદ: કિશોરીલાલ ઘ. મશરૂવાળા

(શીર્ષક પંક્તિ: એક વાર એક ટીનેજર છોકરાને બોર્ડિંગ સ્કૂલમાં કોઈ નાટકમાં મુખ્ય કિરદાર નિભાવવાનો મોકો મળ્યો હતો અને પ્રેક્ટિસ પણ ખૂબ કરેલી પણ જ્યારે ખરેખર નાટક ભજવવાનો દિવસ નજીક આવ્યો તો તે છોકરો ખૂબ બીમાર થઈ ગયો અને એનો રોલ કોઈ અન્ય ને મળ્યો. જ્યારે તેના પિતા તેને મળવા આવ્યા ત્યારે તે છોકરો તેમને વળગીને આ વાત કરી રડવા લાગ્યો, ત્યારે તેના પિતાએ તેના માથે હાથ મૂકી કહેલું કે "અપને મન કા હો તો અચ્છા, ના હો તો ઔર ભી અચ્છા ક્યોંકી અબ જો હોગા વો ઈશ્વર કે મન કા હોગા ઔર ઈશ્વર કભી તુમ્હારા બુરા નહિ સોચેગા!"આ છોકરો આગળ જઈ સદી ના મહાનાયક અમિતાભ બચ્ચન તરીકે જાણીતો બન્યો અને તેમના પિતા હતાં હિન્દીના પ્રખ્યાત કવિ શ્રી હરિવંશરાય બચ્ચન)

શું પ્રચલિત માન્યતા અનુસાર ભારતમાં આવેલી મોબાઈલ ક્રાંતિનો શ્રેય સામ પિત્રોડા ને આપી શકાય ખરો?

2019-05-26T11:27:00.003+05:30

આજકાલ જાણીતા ટેક્નોક્રેટ અને ઈન્ડીયન ઓવરસિસ કોંગ્રેસ ના ચેરમેન પોતાની નવી પેટન્ટ્સ કે ટેકનોલોજીના કારણે નહિ પણ પોતાના રાજકીય બફાટ ના કારણે ચર્ચામાં છે. એમના સમર્થકો, તેમ જ ઈંડિયન નેશનલ કોંગ્રેસનાં અધ્યક્ષ રાહુલ ગાંધી પણ અમુક રેલીઓમાં મોબાઈલ બતાવી બતાવી ને કહેતા ફરતાં જોવામાં આવ્યા હતાં કે ભારતમાં મોબાઈલ અને ટેલિકોમ ક્રાંતિ નો શ્રેય તેમના પિતાજી રાજીવ ગાંધી ની પોલિસી તેમ જ સેમ પિત્રોડા ની ટેકનિકલ એક્સેલેન્સ ને જાય છે. અહીં પ્રમાણમાં ઓછા જાણીતા એવા અમુક તથ્યો ને સામે લાવીને આ દાવાનું તટસ્થ મૂલ્યાંકન કરવાનો પ્રયાસ કરેલ છે. લેખ લાંબો લાગી શકે છે તો ધૈર્ય થી વાંચવા વિનંતી.

ઘણા ને ખબર હશે જ કે ભારતની પહેલી નેશનલ ટેલિકોમ પોલિસી 1994 માં લાવવામાં આવી નરસિંહ રાવ સરકાર દ્વારા, મતલબ કે રાજીવ ગાંધીની હત્યાના પાંચ વર્ષ પછી! આ પોલિસી ડોક્યુમેન્ટ વાંચતા ખ્યાલ આવે છે કે આ પોલિસી લાગુ પાડ્યા પહેલા ભારતની ટેલીડેંસિટી( આપેલ ક્ષેત્રફળ માં દર સો માણસો દીઠ આપવામાં આવેલ મોબાઈલ કનેક્શન ની સંખ્યા) 0.8% હતી જ્યારે સમગ્ર દુનિયા માટે ની સરેરાશ તે સમયે 10% હતી. ખૂબ મહત્વની વાત એ કે આ સમયે આપણા દેશની ટેલીડેન્સીટી બીજા વિકાસશીલ દેશો જેવાકે પાકિસ્તાન, મલેશિયા અને ચીન કરતાં પણ ઓછી હતી! આનો મતલબ કે રાજીવ ગાંધી અને સેમ પિત્રોડા દ્વારા લાવવામાં આવેલી કહેવાતી મોબાઈલ ક્રાંતિને તેમની જ પાર્ટીની સરકાર દ્વારા લાગુ કરાયેલ પોલિસીના આંકડા જ ખોટી પુરવાર કરે છે. એક્સપર્ટ એનાલિસિસ કહે છે કે NTP 1994 જોઈએ તેટલી સફળ થવા ન પામી કારણ કે ભલે આ પોલિસીનો આશય સારો હતો પણ હજી તેમાં ખાટલે મોટી ખોડ હતી કે સમગ્ર પ્રક્રિયા સંપૂર્ણ રીતે ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ટેલેકોમ્યુનિકેશન(DoT) ના સજ્જડ જડબામાં હતી. આ પોલિસી અંતર્ગત ઓપરેટેરે એક અગાઉથી નક્કી કરાયેલ તગડી લાયસન્સ ફી ભરવાની રહેતી હતી અને સરકારી બાબુઓની "ફી" પાછી અલગથી. પરિણામે ઓપરેટર્સ પોતાનો ખર્ચો કાઢવા માટે 16 રૂપિયા પ્રતી મિનિટ જેવા તગડા ટેરીફ રેટ લાગુ કરવા પડયા જેથી પોલિસીના મુખ્ય ઓબ્જેક્ટિવ એવા "accessible to all" નું ફિન્ડલું વળી ગયું. મનમોહન સિંહની યુ.પી.એ II માટે "નેશનલ ટેલિકોમ પોલિસી 2012" બનાવનાર અને તત્કાલીન નાસકોમ પ્રેસિડેન્ટ આર.ચંદ્રશેખર એ 24 જાન્યુઆરી 2017 ના રોજ ઈકોનોમિક ટાઈમ્સ ને જણાવ્યા મુજબ 1994 ની પોલીસી "વોસ બીટ ઓફ એ ડીસાસ્ટર" અને તેનું મુખ્ય કારણ તેમના જણાવ્યા મુજબ હતું પોલિસીમાં સરકારનો વધારે પડતો હસ્તક્ષેપ!

ત્યારબાદ 1999 માં વાજપેયીની સરકારે કમ્યુનિકેશન ના મુદ્દાને ખૂબ જ ગંભીરતા થી લઈ 3માર્ચ 1999 એ "ન્યુ ટેલિકોમ પોલિસી 1999" ની જાહેરાત કરી. આ વખતે જાહેર કરાયેલા આંકડા જોઈએ તો રાજીવ ગાંધીની હત્યા નાં દસ વર્ષ પછી ભારતમાં 10 લાખ થી વધુ મોબાઈલ ધારકો હતાં અને ટેલિ ડેન્સીટી 1999માં 2.8% હતી જે 1989 ની સરખામણી એ લગભગ 400% કરતાં પણ વધવા પામી હતી! આ સમયે સેમ પિત્રોડા ને અમેરિકા પાછા ફરે આઠ વર્ષ વીતી ગયા હતા, એટલે કે તેઓનો આ વધારામાં કોઈ રોલ હતો નહિ.

NTP 1999 મુજબ ટેલિકોમ પેનિટ્રેશન રેટ નો ટાર્ગેટ 2010 સુધીમાં 15% નો રાખવામાં આવેલો હતો જે ત્યારનાં મીડિયામાં હાંસીનું પાત્ર પણ બનેલો. પણ 2012 ના ડેટા મુજબ આ રેટ જે 1999 માં 3% થી પણ ઓછો હતો તે વધી ને 70% થી પણ પાર નીકળી જવા પામ્યો હતો! હવે આ બધા નો શ્રેય શું એક એવા માણસને આપવો યોગ્ય છે કે જેનો આ આખી પોલિસી મેકિંગ થી લઈ એના એકસિક્યુશન સુધી કોઈ રોલ જ નથી!? આનો જવાબ આપણે આઈડિયા સેક્યુલરના તે વખતના મેનેજીંગ ડિરેક્ટર સંજીવ આગા પાસેથી જાણીએ. ડિસેમ્બર 2009માં તેમને કોઈ ફંક્શનમાં પૂછવામાં આવ્યું કે તેમના મતે ભારતમાં સેલ્યુલર ક્રાન્તિ આણવામાં સૌથી મહત્વનું પરિબળ કયું!? તેમનો જવાબ તેમના જ શબ્દોમાં" આ દિશામાં સૌથી મહત્વનું પગલું હતું 1999 માં લાવવામાં આવેલ NTP, હું આજે પણ જ્યારે તે વાંચું છું તો તે એટલીજ સમાયોચિત અને આર્થપૂર્ણ લાગે છે, ઈટ વોસ એ વોટરશેડ ઈવેન્ટ".

હવે આ જ મુદ્દો એક બીજા એક્ષપર્ટ ના ઓપિનિયન થી જોવાનો પ્રયત્ન કરીએ. પ્રિંસ્ટન યુનિવર્સીટી થી અર્થશાસ્ત્ર માં ડૉક્ટરેટ, કોલંબિયા યુનિવર્સીટીનાં પ્રોફેસર, એશિયન ડેવલપમેન્ટ બેન્ક ના ચીફ ઇકોનોમિસ્ટ, વર્લ્ડ બેન્ક તેમ જ ઈન્ટરનેશનલ મોનેટરી ફંડ સાથે કામ કરી ચૂકેલા તેમજ પાછળ થી નીતિ આયોગનાં વાઈસ ચેરમેન રહી ચૂકેલા એવા શ્રી અરવિંદ પાનગરિયા એ 2011માં એક પુસ્તક લખેલું, ઈન્ડિયા-ધ ઈમરજીંગ જાયન્ટ. આ પુસ્તકમાં અતિ ચિવતપૂર્વકના અભ્યાસ બાદ આ મુદ્દાને મુલાવવામાં આવેલો છે તેનો નિચોડ જોઈએ. એમના મતે

* ભારતમાં ટેલિકોમ ક્ષેત્રે આવેલ ક્રાંતિની આખી પ્રક્રિયામાં ઉદ્દીપકનું કાર્ય કરનાર જો કોઈ એક ઘટના જે સૌથી વધુ નોંધપાત્ર હોય તો તે હતી વાજપેયી સરકાર દ્વારા લાવવામાં આવેલ નેશનલ ટેલિકોમ પોલિસી 1999. આ પોલિસી અંતર્ગત સૌથી અગત્યનું જો કોઈ કામ થયું હોય તો એ હતું પોલિસી મેકિંગ અને સર્વિસ પ્રોવાઈડિંગ એજન્સીઓ ને અલગ કરવાનું! ટેલિકોમ ક્ષેત્રે પોલિસી બનાવવાનું અને સર્વિસ પ્રોવાઈડ કરવાનું બંને કામ પહેલા ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ટેલેકોમ્યુનિકેશન અંતર્ગત જ ચાલતું જે સુધારામાં મુખ્ય અડચણ હતી, આના જ ભાગ રૂપે 1 ઓક્ટોબર 2000 માં ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ટેલિકમ્યુનિકેશન સર્વિસીઝ ની રચના કરવામાં આવી કે જે કોર્પોરેટ રીતે માત્ર સર્વિસ જ આપવાનું કામ કરે અને પોલિસી મેકિંગ DoT પાસે જ રાખવામાં આવ્યું. આ જ સંસ્થા આગળ જતાં BSNL બની. સર્વિસ પ્રોવાઈડિંગ માટે અલગ કંપની બનાવવાથી ટેલિકોમ સર્વિસ ક્ષેત્રે પહેલા જે રાજકીય સ્થાપિત હિતોની અડચણો હતી તે ઘણા અંશે દૂર થવા પામી.

* આ ઉપરાંત NTP અંતર્ગત ટેલિકોમ ડિસ્પ્યુટ સેટલમેન્ટ અપીલેટ ટ્રીબ્યુનલ ની રચના કરવામાં આવી અને ફરીથી DoT ની રેડ ટેપીઝમ અને રાજકીય આટાપાટાઓ થી સર્વિસ સેક્ટરને મુક્ત કરવામાં આવ્યું. ધ્યાન રહે NTP 1994 નિષ્ફળ રહેવાનું એક કારણ એ પણ હતું કે સર્વિસ ને લાગતી વળગતી ફરિયાદો નું નિરાકરણ કરવાની કોઈ અલાયદી સ્થાયી વ્યવસ્થા હતી નહિ અને જે હતી એ એટલી કાર્યક્ષમ નહોતી!

* 15 ઓગસ્ટ 2000 ના રોજ સરકારે પોતાની જ મોનોપોલી તોડીને "અનલિમિટેડ કમ્પિટિશન" પોલિસી અપનાવી અને ઓપરેટર્સ ને લાયસંસિંગ ના બદલે રેવન્યુ શેરિંગ પદ્ધતિ અપનાવી જેના પરિણામે લોકલ લોન્ગ ડીસ્ટેન્સ કોલિંગ સસ્તું થઈ જવા પામ્યું.

* વર્ષ 2000 ના બજેટમાં તત્કાલીન નાણામંત્રી યશવંત સિંહા એ જાહેર કર્યા મુજબ મોબાઈલ હેન્ડસેટ પર લગાવવામાં આવતી અધધ 25% ડ્યુટીમાં થી ઘટાડી માત્ર 5% કરી દેવામાં આવી.

* પહેલા વિદેશમાં કોલ કરવાની સમગ્ર મોનોપોલી વિદેશ સંચાર નિગમ લિમિટેડ (VSNL) પાસે હતી જેના કારણે વિદેશ માં વાત કરવી તે અગવડ ભર્યું તેમજ ખૂબ મોંઘુ પણ હતું. જેને 1 એપ્રિલ 2002 થી પુરી કરી વિદેશ કોલિંગ પ્રાઈવેટ સેક્ટર માટે ઓપન કરવામાં આવ્યું અને પ્રોફે. પાનગરિયા ના મતે આ બધાનું યોગદાન ભારતીય ટેલિકોમ ક્ષેત્રે ક્રાંતિ લાવવામાં સૌથી વધારે હતું.

* પ્રોફે. પાનગરિયાએ તેમના પુસ્તકમાં જણાવ્યા મુજબ અને 2013 માં લાઈવ મિન્ટ અખબારમાં છપાયેલા રાજીવ મહેતા અને હર્ષ ગુપ્તા ના રિપોર્ટ મુજબ તો સેમ પિત્રોડા એ 1987માં ભારતમાં મોબાઈલ નેટવર્ક ના વિસ્તારમાં જાણીને પોતાના સ્થાપિત હિતો સાચવવા જ અડચણો ઉભી કરેલી! સેમ પિત્રોડા ના કહેવાથી શ્રીમતી ઇન્દિરા ગાંધી ની સરકારે ઓગસ્ટ 1984 માં સેન્ટર ફોર ડેવલેપમેન્ટ ઓફ ટેલિમેટિક્સ (CDoT) ની રચના કરેલી. 1987માં વર્લ્ડ બેંકે ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ટેલિકોમ્યુનિકેશન (DoT) ને 500 કરોડ રૂપિયા આપેલા મુંબઈમાં મોબાઈલ નેટવર્ક ડેવલપ કરવા માટે, જેનો કોન્ટ્રાકટ સ્વિડનની એરિકસન કંપની ને મળેલો હતો. આ વખતે CDoT ના હેડ તરીકે હતા સેમ પિત્રોડા! તેઓને આ સુવર્ણ તક નેચરલી મળી હતી પોતાનું યોગદાન મોબાઈલ નેટવર્ક ના વિકાસમાં નોંધાવવા માટે, પણ એનાથી વિપરીત સેમ પિત્રોડા એ મીડિયા માં સ્ટેટમેન્ટ આપ્યું હતું કે "જે દેશની અડધા ઉપરની પ્રજા ભૂખે મરતી હોય તે દેશમાં લકઝરી કાર ફોન આપવામાં કામ કરવું એ Obscene(અશ્લીલ!!) છે." પિત્રોડા પોતાની પ્રધાનમંત્રી સાથેની નિકટતા નો દુરુપયોગ કરીને આ આખો પ્રોજેકટ કેન્સલ કરાવ્યો! કારણ માત્ર એટલું જ કે જો ભારતમાં મોબાઈલ નેટવર્ક ની શરૂઆત આ પ્રોજેકટ થી થઈ જાત તો પાનગરિયા ના કહેવા મુજબ CDoT પોતે જ આઉટ ઓફ ડેટ થઈ જાત અને જે ભારતીય ટિલિકોમમાં તેમનું એકહથ્થુ શાસન હતું તેના પર પૂર્ણવિરામ મુકાઈ જાત!

તો આખી વાતનો નિષ્કર્ષ એ છે કે આપણા દેશમાં આવેલ મોબાઈલ ક્રાંતિ એ ઘણા વર્ષો અને અનેક સરકારોએ અપનાવેલ અલગ અલગ ટેલિકોમ પોલિસીસ નો પરિપાક છે. પણ રાજકારણની આદત મુજબ જો કોઈ એક જ વ્યક્તિ કે સરકારને શ્રેય આપવો જ હોય તો NTP 1999 લાગુ કરવા માટે શ્રી અટલ બિહારી વાજપેયી ની સરકારને આપવો જોઈએ, રાજીવ ગાંધી ની સરકારનો ફાળો મોબાઈલ રિવોલ્યુશન ક્ષેત્રે લગભગ નગણ્ય છે! જો આ બધું જ વાંચી વિચારીને પણ જો કોઈને એમ લાગતું હોય કે ભારતમાં મોબાઈલ ક્રાંતિ લાવનાર રાજીવ-પિત્રોડા બેલડી જ છે, તો એ કાં તો મૂરખ હોઈ શકે અથવા પ્યોર ચમચા હોઈ શકે અથવા બંને હોઈ શકે!

તો આ સેમ પિત્રોડા ને જે શ્રેય આપવામાં આવે છે તે શું સાવ ખોટું છે!? ના બિલકુલ નહિ, પણ જે કારણથી એમને શ્રેય આપવામાં આવે છે એ જરૂર ખોટું છે.એમના રાજકીય વિચારો જે હોય તે પણ એક ટેક્નોક્રેટ અને વિઝનરી એન્જીનીયર તરીકે તેમની સિદ્ધિઓ નોંધપાત્ર છે જ. તેમના નામે 100 થી વધુ પેટન્ટ્સ નોંધાયેલી છે. તેમનું ભારતીય ટેલિકોમ્યુનિકેશન માં યોગદાન હતું તેમણે બનાવેલી લો કોસ્ટ સ્વિચ, જેની શોધ તેઓએ પોતે જ કરી હતી. ડિજિટલ કોમ્યુનિકેશનમાં સ્વીચિંગનું આગવું મહત્વ હોય છે અને તેમણે તૈયાર કરેલ સ્વીચ વધુ કાર્યક્ષમ અને એ પણ એર કંડીશનિંગ ની જરૂરિયાત વગર. તેમણે તત્કાલીન પ્રધાનમંત્રી રાજીવ ગાંધીને પોતાની આ ટેકનોલોજી ઓફર કરી અને સરકાર સાથે મળીને ભારતીય મેન્યુફેકચર્સ ને આ ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર કરી જેથી ઘણી બધી લો કોસ્ટ ટેલિફોન એકસેન્જ ઉભી કરી શકાઈ એ પણ એર કન્ડિશનિંગ ની વ્યવસ્થા વગર! જેના પરિણામે દેશના ખૂણે ખૂણે PCO ની સગવડ આપી શકાઈ. આમ જેમ પિત્રોડા નું યોગદાન ભારતના લોકલ કોલિંગ પી.સી.ઓ ક્ષેત્રે નકારી ના શકાય તેમજ તેમને મોબાઈલ ક્રાંતિના જનક તરીકે નું સમ્માન પરાણે આપી પણ ન જ શકાય!

નોંધ: મહેરબાની કરીને આ આખો લેખ ધ્યાનથી વાંચો અને જો ખરેખર કાઉન્ટર કરવું જ હોય તો પ્રોપર તર્કથી તેેમજ યોગ્ય ડેટા આપી કરવું. જો કોઈને આ લેખ ગમે તો જરૂર થી શેેર કરો.

2019-03-03T20:06:00.005+05:30

उसने कहा था

- चन्द्रधर शर्मा 'गुलेरी'

(This short story was originally written in Hindi-Urdu, also known as Hindustani. This story is also credited with the oldest love story in Hindi written around 1915 by Chandra Sharma ‘Guleri’. The story itself is powerful enough to make this writer immortal in the consciousness of Hindi Literature. From this story I am starting a project of translating the stories originally written in different languages into Gujarati. All of the stories that I will translate will be free of any copyright issues and are in public domain. So, no permission is needed to translate them and publish them on the blog. Enjoy Reading….)

(એક)

બીજા મહાનગરોનાં ઘોડાગાડી વાળાઓની ચાબુક જેવી જીભથી

જેમની પીઠ છોલાઈ ગઈ હોય તેવા બધા લોકોએ એક વાર અહીંના બંબુકાર્ટ વાળાઓની બોલીનો મલમ લગાવવા એક વાર અમૃતસર જરૂર આવવુ જોઈએ. જ્યારે અન્ય મહાનગરોના ઘોડાગાળી વાળાઓ પહોળી સડકો હોવા છતાંં ઘોડાની પીઠ ચાબુક મારી-મારી છોલી નાખતા હોય છે, તેઓ ક્યારેક ઘોડાની તો ક્યારેક રાહદારીઓની મા-બહેનો સાથે પોતાનો નીકટનો સબંધ બતાવતા હોય છે તો ક્યારેક રાહદારીઓની આંખો ન હોવાની દયા ખાય છે અને જાણે સંસારભરની તકલીફો અને દુ:ખો ભગવાને એમને જ આપ્યા હોય તેવો વ્યવહાર કરતા હોય છે ત્યારે અમૃતસરના એમની જ જમાતના બંબુકાર્ટ વાળાઓ સાંકડી ઘુમરીદાર ગલીઓમાં પણ

"બચો ખાલસાજી", "હટો ભાઈજી" , "ઠહરના ભાઈજી"

"આને દો લાલાજી" - કહેતા સફેદ ફેંટા, ખચ્ચરો, ઠેલાવાળાઓ અને ભારાવાળાઓની ભીડમાં પણ ધૈર્યથી પસાર થઈ જતા હોય છે.

જો કોઈ ઘરડી ડોશી વારંવાર બૂમો પાડવા છતા પણ રસ્તા પરથી હટી ન શકે તો એવુંં નથી કે તેઓ એમ જ જવા દેશે, તેઓ -" હટજા જીણે જોગીયે, કરમા વાલીયે, હટ જા પુતાં પ્યારીયે. બચ જા લમ્બી વાલીયે.." આવુંં કંઈ કહેતા સંભળાય છે. આનો મતલબ કંઈક એવો થાય કે " હટ.....તું હજી જીવવા યોગ્ય છે, તુ ભાગ્યશાળી છે, તું તારા પુત્રોની વ્હાલી છે, શા માટે મારી ગાડી નીચે આવવા માગે છે?"

આવા અમૃતસરના એક ચોકની દુકાને એક છોકરો અને એક છોકરી આવીને ઉભા હતા. પેલાના કેશ અને પેલીના પહોળા લેંઘાથી અંદાજો આવી શકતો હતો કે બન્ને સિખ હોવા જોઈએ. છોકરો એના મામાના કેશ ધોવા માટે દહીં લેવા આવ્યો હતો અને છોકરી રસોઈ કરવા માટે વડીઓ લેવા આવી હતી. પણ દુકાનદાર કોઈ વિદેશી સાથે શેર પાપડના ભાવ બાબતે માથાકુટમાં હતો.

"તારું ઘર ક્યાં છે?"

"મગરે ગામમાં અને તારું?"

"હું માંઝેનો છું, તું અહીં ક્યાં રહે છે?"

"અત્તરસિંહની બેઠકની પાસે મારા મામાનું ઘર છે"

"હું પણ મારા મામાના ઘરેજ આવ્યો છુ, એમનું ઘર ગુરુબજારમાં છે"

એટલામાં દુકાનદારે પેલા પરદેશીથી પરવારીને આ બન્નેને પોતપોતાની ચીજો તોલી આપી. બન્ને પોતપોતાની ચીજો લઈને થોડે સુધી સાથે-સાથે ચાલવા લાગ્યા. થોડે દૂર જઈને છોકરાએ મલકાતાં પૂછ્યુ "તારી સગાઈ થઈ ગઈ છે?" આટલુ સાંભળતા છોકરી શરમાઈને ખાલી "ધત" કહીને દોડી ગઈ અને છોકરો બસ તેને જતી જોઈ રહ્યો.

આમ બન્નેનો દુકાને, શાક્ભાજી વાળાને ત્યાં, દૂધવાળાને ત્યાં એમ

'અકસ્માતે' મળવાનો સિલસિલો ચાલવા લાગ્યો. લગભગ મહીનો આમ ચાલ્યા કર્યુ. વચ્ચે બે-ત્રણ વાર છોકરાએ ફરીથી પૂછ્યુ "તારી સગાઈ થઈ ગઈ છે?" અને જવાબમાં એ જ "ધત" મળ્યુ. જ્યારે એક દિવસ ફરીથી છોકરાએ પેલીને ચીઢવવા માટે પૂછ્યુંં તો એ જવાબ મળ્યો કે જેની પેલા છોકરાએ આશા નહોતી રાખી, એ એક શબ્દ સાંભળી છોકરાની દુનિયા વેરણ થઈ ગઈ!

"હા"

માંડમાંડ પૂછાયું "ક્યારે?"

"કાલે, આ જોતો નથી રેશમી, ફુલો મઢેલો દુપટ્ટો?"

આટલુ કહીને છોકરી ભાગી ગઈ અને છોકરો પોતાને રસ્તે દોડવા લાગ્યો. ઘરે પહોંચતાં-પહોંચતાં એક નાના છોકરાને ખુલ્લી નીકમાં હડસેલી દીધો, એક સીંગચણા વાળાએ આખા દિવસની કમાણી ખોઈ, એક કુતરાનો પગ પથ્થરથી લગભગ તુટતા બચ્યો અને દૂધવાળાનું બધું દૂધ શાકભાજીની લારીમાં ઢોળી દીધુ!

(બે)

"અરે આ પણ કંઈ યુધ્ધ કહેવાય? દિવસ રાત બંકરોમાં બેઠા-બેઠા શરીર અકડાઈ જાય છે. લુધિયાણાથી દસ ગણી ઠંડી અને વરસાદ. આટલું ઓછુ હોય તેમ પાછો આ બરફ! આખા બૂટ કીચડમાં ખૂંપેલા છે. ક્યાંય જમીન જેવુ દેખાતું નથી અને ઉપરથી કાન ફાડી નાખે એવા ધડાકાથી આખુ બંકર ધ્રુજી ઉઠે છે અને આખી ધરતી ધણધણી ઉઠે છે. આ ગેબી મસમોટા ગોળાઓથી બચીશું તો લડવાના છીએ ને! આપણે ત્યાં જેમ નગરકોટ ત્યાંના ભૂકંપ માટે પ્રખ્યાત છે એમ અહીં તો દર કલાકે એનાથી પચીસ ગણો મોટો ભૂકંપ આવે છે. જો ભૂલેચૂકે થોડો સાફો અથવા કોણી પણ બહાર નીકળી તો ગોળી વાગી જાય છે, ખબર નહી સાલાઓ જમીનમાં સંતાઈ બેઠા છે કે પત્તાઓ પાછળ લપાઈને!"

"લહેનાસિંહ, હવે ખાલી ત્રણ જ દિવસ કાઢવાના છે, ચાર તો બંકરમાં સંતાઈને જ નીકળી ગયા. પરમ દિવસે રિલિફ ટુકડી આવી પહોંચશે અને આપણને છોડાવશે. પછી સાત દિવસની રજા. જાતે મરઘી કાપીને પેટ ભરીને ખાઈશું અને પેલી ગોરી મેમના બગીચાની સુંવાળી લોનમાં આરામ ફરમાવીશું. દૂધ અને ફળની વર્ષા કરી દેશે, કેટલુંં કહીએ છીએ તો પણ પૈસા નથી લેતી, કહે છે કે તમે લોકો તો રાજા કહેવાઓ મારા દેશને બચાવવા અહીં આવ્યા છો.

"ચાર ચાર દિવસથી આંખ નથી મિંચાઈ, રોજ સવારી ન થાય તો ઘોડો જેમ નકામો થઈ જાય છે, તેમજ સૈનિક પણ લડ્યા વગર નકામો થઈ જાય છે. મને તો બસ એક વાર બેયોનેટ(લાંબી બંદૂક ની આગળ લગાવવામં આવતી નાની તલવાર) લઈને જંગમાં જવાનો હુકમ મળી જાય, જો હું એકલો સાત જર્મનોને મારીને પાછો ન આવુ તો કદી જીવનમાં દરબાર સહેબના ગુરુદ્વારામાં માથુ નહીં નમાવું! સાલા કાયર જર્મનો બેયોનેટ જોતાંવેંત જ કાંતો પગે પડી જાય છે અથવા અંધારામાં ત્રીસ-ત્રીસ મણના રાક્ષસી ગોળા ફેંકવા લાગે છે. તે દિવસે હુમલાનો હુકમ મળ્યો હતો તો ચાર માઈલ સુધી એક પણ જર્મનને નહોતો બક્ષ્યો. આ તો જનરલ સાહેબે પાછા હટવાનો હુકમ કર્યો નહિતર તો...."

"નહિતર તો તું સીધો બર્લિન પહોંચી ગયો હોત કેમ?" સૂબેદાર હજારાસિંહે મલકાતાં કહ્યું "લડાઈ ખાલી જોશથી નથી લડાતી લહેનાસિંહ, મોટા સાહેબો દૂરનું વિચારીને નિર્ણયો લેતાં હોય છે. સામે ત્રણસો માઈલ જેટ્લો મોટો વિસ્તાર છે. જો એક જ તરફ આગળ વધી ગયા અને દુશ્મન બીજી તરફથી હુમલો કરી બેસે તો?"

"વાત તો સાચી છે સૂબેદારજી"લહેનાસિંહે કહ્યુ"પણ અહીં ઠંડી હાડકાંમાં છેક અંદર સુધી પેસી ગઈ છે, સૂરજ ઘણા સમયથી દેખાયો નથી અને ચારે બાજુથી લડાઈના અવાજો સાંભળીને આપણે આમ બેસી રહેવાનું? એકાદ હુમલો થાય તો થોડી ઠંડી તો ઉડે!"

"ઉધમ જરા ઉભો થા અને સગડીમાં કોલસા નાખ.વજીરા, તું અને બીજા ત્રણ જણા બંકરમાં ભરાયેલું પાણી બહાર ઉલેચવાની શરુઆત કરો. મહાસિંહ, સાંજ થવા આવી છે, બંકરના દરવાજાનો પહેરો બદલવાનું કરો."હુકમો છોડતા સૂબેદાર ઉભા થઈને બંકરમાં ચક્કર મારવા લાગ્યા.

વજીરાસિંહ ખૂબ રમૂજી હતો એને બધા પલટનનો કોમેડીયન કહેતા. એ બંકરનું ગંદુ પાણી ડોલે-ડોલે બહાર ફેંકતા બોલવા લાગ્યો"હું કાશીનો પંડો છું અને આ પાણીથી જર્મનીના મહારાજાનું તર્પણ કરી રહ્યો છું." બીજા જવાનો તેને સાથ આપવા જાતજાતનાં જોડકણાં જોડવા લાગ્યા અને જોતજોતાંમાં પલટનનો ઉદાસીનો માહોલ દૂર થઈ ગયો.

લહેનાસિંહે બીજી ડોલ એના હાથમાં પકડાવતાં કહ્યું"લે,આ પાણી તારી વાડીનાં તરબૂચને આપ, આવું ખાતરવાળું પાણી પંજાબભરમાં તને નહી મળે"

"હાં ભાઈ આ તો સ્વર્ગ જેવો દેશ છે. હું તો યુધ્ધ પૂરુ થયા પછી સરકાર પાસે અહીં જ દસેક વીઘા જમીન માંગી લેવાનો છું અને એમાં ફળોની વાડી કરીશ."

"પછી પંજાબથી કોઈ લાડીને અહીં લાવીશ કે પછી પેલી દૂધ પીવડાવનારી ફિરંગી મેમને?"

"ચૂપ કર! અહીં વાળાઓને વળી શરમ ક્યાં છે?"

"દેશે-દેશે જુદા વેશ છે યારા, આજ સુધી હું એને એટલું નથી સમજાવી શક્યો કે સિખ ધર્મમાં તમ્બાકુ પીવી એ પાપ છે. એ દર વખતે મને સિગરેટ પીવડાવવાની જિદ કરે છે અને હું ના પાડીને પાછો હટી જાઉં છું તો એને લાગે છે કે રાજા રિસાઈ ગયો છે અને હવે મારા દેશ માટે નહિ લડે.

"અચ્છા તો હવે બોધાસિંહની તબિયત કેવી છે?"

"સારુ છે"

"જાણે કે મને કશી જ ખબર નહી હોય! આખી રાત તું તારા ધાબળા એને ઓઢાળે છે અને પોતે માત્ર સગડીને સહારે રાત વિતાવે છે. પોતાની સૂકી ચટ્ટાઈમાં એને સુવાડી પોતે કીચડમાં પડ્યો રહે છે. જોજે ક્યાંક તુ જ માંદો ન પડી જાય, ઠંડી તો જો! યાદ રાખજે લહેના, 'નિમોનિયા' થી મરવાવાળાઓને કોઈ મુરબ્બા નથી મળતા!"

"મારી ફિકર ના કર, હું તો મારા ખેતરમાં બનાવેલા મારા ઘરે જ મરીશ. ભાઈ કિરતસિંહની ગોદમાં મારું માથુ હશે અને ઉપર મારા હાથે લગાવેલા આંબાનો છાંયડો!

વજીરાસિંહે ભવાં ચઢાવીને કહ્યું"શું આમ મરવાની વાતો કર્યા કરો છો, અરે, સાલ્લા મરે આ જર્મનો અને તુરકાઓ, શું કહો છો ભાઈઓ..." અને વજીરાએ પંજાબીમાં એક શૌર્યગીત શરુ કર્યુ અને આખી પલટન એને સાથ આપવા લાગી. બધાનો જુસ્સો સાતમા આસમાને પહોંચી ગયો.

(ત્રણ)

રાત પડી ચૂકી હતી, ચારે બાજુ અન્ધારુ અને સન્નાટો હતો. બોધાસિંહ બિસ્કિટ્નાં ખાલી ડબલાઓ પર પોતાના ભાગનાં બન્ને ધાબળા પાથરીને સૂતો હતો અને લહેનાસિંહના બન્ને ધાબળા તથા ઓવરકોટ એણે ઓઢવાના કામમાં લીધા હતા. લહેનાસિંહ પહેરો ભરતો હતો. એની એક આંખ બંકરના દરવાજા પર અને બીજી બોધાસિંહના કૃશ શરીર ઉપર હતી. બોધાસિંહ કણસ્યો.

"શું થયુ ભાઈ?"

"જરા પાણી પિવડાવી દો"

લહેનાસિંહે પ્યાલો છેક એના મોં સુધી લગાવી આપ્યો અને પૂછ્યુ"હવે કેવું લાગે છે?"

"રોમે રોમ જાણે કરંટ દોડતો હોય તેમ લાગે છે અને દાંત તો જાણે કુસ્તી કરે છે."

"તો એક કામ કર, આ મારી જર્સી પહેરી લે."

"અને તમે?"

"મારી ચિંતા છોડ, મારી પાસે તો સગડી છે અને આમ પણ મને તો ગર્મી લાગે છે."

"ના...ના..ભાઈ હું આ ન લઈ શકું તમે ચાર-ચાર દિવસ થી મારા માટે આમ પણ ઠંડીમાં ઠુંઠવાઓ છો."

"અરે હાં જો યાદ આવ્યુ,મારી પાસે આજે સવારે જ એક ગરમ જર્સી આવી છે. પરદેશથી ગોરી મેમો આપણા બધા માટે સીવીને મોકલે છે. વાહેગુરુ એમની રક્ષા કરે." આમ કહી લહેનાસિંહ પોતાની જર્સી ઉતારવા લાગ્યો.

"ખરેખર?"

"તો શું તને ખોટું બોલીશ?" કહીને લહેનાએ બોધાને પરાણે પોતાની ગરમ જર્સી પહેરાવી દીધી અને પોતે માત્ર ખાખી કોટ અને પેન્ટ પહેરીને પહેરો આપવા ઉભો રહી ગયો. મેમ અને એમની જર્સી બન્ને કેવળ કથાઓ જ હતી!

અડધો કલાક માંડ વીત્યો હશે અને બંકરના દરવાજેથી અવાજ આવ્યો"સૂબેદાર હજારાસિંહ?"

"કોણ... લપટન સાહેબ? ફરમાવો હુજૂર"કહીને સૂબેદાર ફૌજી સલામ કરીને સાહેબની સામે ટટ્ટાર ઉભો રહ્યો.

"જુઓ સૂબેદાર અત્યારેજ હુમલો કરવો પડ્શે. અહીંયાથી એકાદ માઈલ પૂર્વ દીશામાં એક જર્મન બંકર છે. તેમાં પચાસથી વધુ જર્મન નહી હોય. આ ઝાડવાઓની આડશે લપાતાંં-લપાતાંં બે ખેતરવા જેટલું અંતર કાપશો ત્યાંથી રસ્તો છે. આગળ એક વળાંક છે, એ વળાંક પર આપણા પંદર સૈનિકો તૈનાત કરીને આવ્યો છું. તમે અહીં મારી સાથે ખાલી દસ જવાનોને રહેવા દઈ બાકી બધાને લઈ તેમને જઈને મળો અને પછી ભેગા થઈ હુમલો કરો. જેવુ બંકર કબ્જે થાય એટલે તેમાં ચૂપચાપ છૂપાઈ રહો. અમે અહીં સંભાળીશુ."

" યસ સર" સૂબેદાર બંકરની અંદર તરફ વળ્યો.

ચૂપચાપ બધા તૈયાર થવા લાગ્યા. બોધાસિંહે પણ જવાની તૈયારી બતાવી પણ લહેનાસિંહે તેને રોક્યો. જ્યારે લહેનાસિંહ જવા તૈયાર થયો તો બોધાસિંહના બાપ સૂબેદારે બોધાસિંહ તરફ ઈશારો કર્યો. લહેનાસિંહ સમજી ગયો અને ચૂપચાપ પાછળ હટી ગયો. કયા દસ
જવાનોને અહીં મુકવા તેની પર ખૂબ વાદ-વિવાદ ચાલ્યો, કોઈ પાછળ રહેવા તૈયાર નહોતું. સૂબેદાર બધાને માંડ સમજાવીને પોતાની ટુકડી લઈ રવાના થયો. લપટન સાહેબ લહેનાની સગડીની બીજી બાજુ મોં ફેરવીને સિગરેટ પીતો ઉભો હતો. તેમણે લહેનાને જોઈ સિગરેટ ધરતાં કહ્યુ"લે તું પણ એક લગાવ!"

આંખના પલકારામાં લહેનાસિંહ વાતને સમજી ગયો. મોઢાના ભાવ છીપાવીને તે સિગરેટ લેવા સગડીની પેલી તરફ ગયો અને સગડીના અજવાળામાં પહેલીવાર તેણે લપટન સાહેબનું મોં જોયુ. તેનું માથુ ભમ્યુ. સાહેબના મોટા-મોટા થોભીયા અચાનક ક્યાં જતા રહ્યા અને એક જ દિવસમાં આવા કેદિઓ જેવા વાળ ક્યાંથી થઈ ગયા?

લપટન સાહેબ પાંચેક વર્ષથી તેની રેજિમેંટ્માં હતા. તેણે વિચાર્યુ કે કદાચ લપટન સાહેબ શરાબ પી ને વાળ કપાવવા બેસી ગયા હશે. એણે વધારે ખાતરી કરી જોવી મુનાસિબ માન્યુ.

"સાહેબ હવે અમને પાછા હિન્દુસ્તાન જવાનો મોકો ક્યારે મળશે?"

"લડાઈ પૂરી થાય કે તરત જ તમે જઈ શકો. કેમ આ દેશ પસંદ નથી?"

"અરે સાહેબ, ભારત જેવી શિકારની મજા અહીં ક્યાંથી હોય? યાદ છે સર, એક વાર જગાધરી જિલ્લામાં આપણે લોકો યુધ્ધ અભ્યાસ પત્યા બાદ શિકાર કરવા ગયા હતા?"

"અરે જ્યારે આપ ગધેડા પર સવાર હતા અને આપનો રસોઈયો પેલો બુડથલ સાલો અબ્દુલ્લા રસ્તામાં એક શિવમંદિરે જળ ચઢાવા ઉભો રહી ગયો હતો? આપે જે પેલી નિલગાય નો શિકાર કર્યો હતો કાંઈ! અહા હા, એક જ ગોળી અને સીધી માથે વાગી ને આરપાર. આવા અફસરો સાથે શિકાર કરવાની મજા અહીં ક્યાંથી? યાદ છે ને તમે શિમલાથી એ નિલગાયનું માથુ સરસ મસાલા ભરી તૈયાર કરાવી મંગાવ્યુ હતુ અને કહ્યુ હતુ કે તેને આપણે આપણી આર્મિ મેસમાં સજાવીશુ પણ પછી તેને વિલાયત મોકલી દેવાયેલું. શું લાંબા-લાંબા શિંગડા હતા એ નિલગાયનાં! લગભગ બે એક ફુટ તો હશે જ, કેમ સાહેબ?"

"હાં લહેનાસિંહ મને બરાબર યાદ છે, બે ફુટ ચાર ઈંચનાં હતાં. કેમ તેં હજી સિગરેટ નથી સળગાવી?"

"સાહેબ, જરા અંદર જઈને દિવાસળી લઈ આવું." કહીને લહેનાસિંહ બંકરની અંદર ગયો. તેણે ફટાફટ વિચારી લીધુ કે શું કરવુ જોઈએ.

અંદર જતાં તે અંધારામાં રસ્તામાં સૂતા કોઈને ટકરાયો. "કોણ? વજીરાસિંહ?"

"અરે લહેના શું થયું, કયામત આવી છે કે શું? હજી હમણા જ આડો પડ્યો છુ યાર."

(ચાર )

"હા જલ્દીથી ઉભો થા, કયામત આવી છે અને લપટન સાહેબ નો વેશ લઈને આવી છે."

"શું?"

"લપટન સાહેબ કાં તો માર્યા ગયા છે અથવા કેદ પકડાયા હોવા જોઈએ. એમનો યુનિફોર્મ પહેરીને કોઈ જર્મન આવ્યો છે. સૂબેદાર સાહેબે તો એનુ મોઢુ જ નહોતુ જોયું, પણ મેં જોયું છે અને વાતો પણ કરી છે. ઉર્દુ સાફ બોલે છે, પણ ચોપડીયું અને ઉપરછલ્લું. અને સાલો મને સિગરેટ પીવા આપે છે."

"તો હવે શું?"

"આપણી સાથે દગો થયો છે. સૂબેદાર અને ટુક્ડી કીચડમાં આંટા માર્યા કરશે અને આ બંકર પર

હુમલો થવાનો. પલ્ટનનાં પગલાનાં નિશાન જોતાં-જોતાં એમની પાછળ જા, એ લોકો હજી બહુ દૂર નહીં નીકળી ગયા હોય. સૂબેદારને જઈને કહે કે તરત જ પાછા વળે, જર્મન બંકર વાળી વાત ખોટી છે. જલ્દી જા. બંકરની પાછળથી નીકળજે, જોજે પત્તુ ફરકવાનો પણ અવાજ ન થાય. જલ્દી કર આપણી પાસે ઝાઝો સમય નથી."

"પણ આપણને તો એવો આદેશ છે કે અહીં જ રહીને..."

"અરે ભાડ્માં ગયો એ આદેશ! હું જમાદાર લહેનાસિંહ અત્યારનો અહીંનો સૌથી ઉચ્ચ પદ ધરાવતો અમલદાર તને આદેશ આપું છું કે તું જા અને સૂબેદારને ચેતવણી આપ.નહીંતો આપણે કોઈ નઈ બચી શકીએ. ત્યાં સુધી આ નકલી લપટન સાહેબને તો હું સંભાળુ છું."

"પણ પછી અહીં તો તમે આઠ જ જણા વધશો"

"આઠ નહી, દસ લાખ! દરેક અકાલી સિખ સવા લાખ યોધ્ધા બરાબર છે. તું જા" લહેનાસિંહ તાડૂક્યો.

દરવાજે પાછો આવી લહેનાસિંહ બંકરની અંદરની દિવાલને અઢેલીને ઉભો રહીને લપટનની ગતિવિધીઓ જોવા લાગ્યો. એણે જોયું કે લપટને કોટની અંદરથી ત્રણ બારુદના ગોળા કાઢ્યા અને ત્રણેને બંકરની દિવાલોમાં પોલાણ જોઈ ઘુસાડી દીધા અને ત્રણેને તારથી જોડી દીધા. આ તારને તેણે સૂતરના વીંટામાંનાં એક લાંબા તાંતણે બાંધી તેને સગડી પાસે નાખી દીધો. બહાર જઈ તેણે દિવાસળી સળગાવી,જેવો તેણે સળગતી દિવાસળીને સૂતરના ગૂંચળા પર નાંખવા હાથ લંબાવ્યો કે.....

લહેનાસિંહ ચિત્તાની ચપળતાથી કૂધ્યો અને પોતાની બંદૂકનો લાકડાનો હાથો રાક્ષસી તાકાતથી જર્મનની કોણી પર ફટકાર્યો. ફટકો પડતાં જ જર્મનના હાથમાંથી દિવાસળી પડી ગઈ. અચાનક થયેલા હુમલાથી તે ડઘાઈ ગયો અને કાંઈ વિચારી શકે તે પહેલા તો લહેનાસિંહે બંદૂક્નો બીજો કુંદો તેની બોચીના ઉપરના ભાગે માર્યો અને તે જર્મનમાં કાંઈક બડબડતો ફસડાઈ પડ્યો. લહેનાસિંહે સૂતરની દોરી, તાર અને ત્રણે ગોળા લઈને બંકરથી દૂર ફેંકી દીધા અને જર્મનસાહેબને ઘસડીને તે સગડી પાસે લઈ આવ્યો. ખૂબ સાવધાનીથી તેણે સાહેબના કોટનાં ખિસ્સાં તપાસ્યાં. તેમાંથી નીકળેલા ત્રણ ચાર પરબીડીયાં અને એક ડાયરીને સાચવીને પોતાના કોટમાં મૂકી દીધી.

થોડી વાર બાદ જર્મન સાહેબ ભાનમાં આવ્યા. લહેનાસિંહ તેની સામે તુચ્છ્કારભર્યા મજાકિયા સ્વરે બોલ્યો"કેમ છો લપટન સાહેબ? તમે તો મને આજે ઘણી બધી નવી વાતો શીખવાડી! જેમ કે સિખો સિગરેટ પીવે છે, જગાધરિ જિલ્લામાં નીલગાયો હોય છે, અને તેમના બબ્બે ફુટનાં શિંગડા પણ હોય છે અને ખાસ તો મુસલમાન લોકો શિવલિંગને જળ ચઢાવે છે અને હાં લપટન સાહેબો ગધેડા પર શિકારે જાય છે!"

"એક વાત માનવી પડે, તમે ઉર્દુ બહુ જ સ્વચ્છ અને સાફસૂથરી બોલો છો. અમારા લપટનસાહેબ તો 'ડેમ ઈટ' બોલ્યા વગર પૂરા બે વાક્યો પણ નથી બોલી શકતા."

લહેનાએ સાહેબના પેંટના ખિસ્સાઓ તપાસ્યા નહોતા. સાહેબે જાણે ઠંડીથી બચવા પોતાના બન્ને હાથ પેંટના ખિસ્સામાં નાખ્યા.

લહેનાસિંહ હવે તેશમાં આવી ગયો હતો એ બોલ્યે જતો હતો"સાહેબ તમે કાંઈ કમ ચાલાકી નહોતી કરી પણ આ માંઝેવાળા લહેનાને બેવકૂફ બનાવવા તો ચાર આંખો જોઈએ. મેં કાંઈ આટલા વર્ષ લપટન સાહબ સાથે રહીને જખ નથી મારી. અમારા ગામમાં એક મૌલવી આવ્યા હતા, બૈરાઓને છોકરાં થવાની અને બાળકોને સાજાં કરવા માટે તાવીજો આપતો ફરતો હતો. ચૌધરીના વડ નીચે ખાટલો ઢાળીને હુક્કો પીધા કરતો અને ગામલોકોને ઉંધુસીધું ભરાવ્યા કરતો. કહેતો કે જર્મનોએ વેદો વાંચી-વાંચીને વિમાન ઉડાડતા શીખી લીધુ છે. તેઓ ગાયને પવિત્ર ગણે છે, એમનું રાજ આવશે તો ગૌહત્યા બંધ થઈ જશે. ગામનાં ખોડૂતો અને વેપારીઓને ભડકાવતો કે બધા પોતપોતાનાં પૈસા સરકારી બેંકો અને પોસ્ટમાંથી ઉપાડી લેજો,

હવે કંપની સરકાર જવામાં છે અને જર્મનોનું રાજ આવશે. બિચારા પોસ્ટમાસ્તર પોલ્હુરામ તો ગભરાઈ જ ગયા હતા. પછી મેં એ સાલાની દાઢી-મૂછ મુંડાવીને ગામની બહાર તગેડી મૂકેલો અને..."

એટલામાં સાહેબના પેંટના ખિસ્સામાંથી ગોળી આવીને લહેનાની જાંઘમાં ઘૂસી ગઈ. લહેનાના મોઢામાંથી ચીસ અને એની હેન્રી મર્ટિનમાંથી બે ગોળીઓ લગભગ સાથે જ નીકળ્યા. સાહેબનું તો તરત જ રામ નામ સત્ય થઈ ગયુ. ઉપરાઉપરી થયેલા ઘડાકાઓ સાંભળી બંકરમાંથી બીજા જવાનો પણ દોડી આવ્યા.

બોધાસિંહ ઝબકીને બેઠો થઈ ગયો" શું થયું..શું થયું?"

લહેનાસિંહે એને એમ કહીને સુવાડી દીધો કે એક હડકાયુ કુતરું આવ્યુ હતું તો એને ભગાડવા ગોળી ચલાવી. પણ બીજા બધા સાથીઓને એણે હકીકત કહી અને લડવા તૈયાર રહેવાનો હુકમ આપ્યો. બધા બંદૂકો લઈને તૈયાર થઈ ગયા. જર્મનની ગોળી તેના સાથળના હાડકાની નજીક માંસમાં ખૂંપી ગઈ હતી. લહેનાએ પોતાનો સાફો ફાડીને તેનાથી ઘા પર ખેંચીને પટ્ટી મારી દીધી, લોહી ધીમે ધીમે વહેતુ બંધ થયું.

બધું માંડ થાળે પડ્યુ હતુ અને અચાનક કંઈક બૂમરાણ કાને પડી. તેણે જોયું કે સિત્તેર જર્મનોની એક આખી પલટન પોતાની ભાષામાં બૂમો પાડતી બંકરમાં ઉતરી આવી હતી. પહેલા તો સિખોની બંદૂકોએ એમને ફાવવા ન દીધા, પણ આ આઠ હતા અને પેલા સિત્તેર! બીજા બધા કશાની આડશ લઈને અને આડા પડીને ગોળીઓ ચલાવતા હતા પણ લહેનાસિંહ ઉભો રહીને એક પણ ગોળી વ્યર્થ ન જાય એમ તાકી-તાકીને દરેક ગોળીએ નિશાન સાધતો હતો. જર્મનો પણ પોતાના સાથીદારોના મૃત શરીર પર પગ દઈ-દઈ ને આગળ વધે જ જતા હતા. હવે કદાચ થોડી જ મિનિટો ની વાર હતી અને.....

અચાનક પાછળથી 'વાહે ગુરુજી દા ખાલસા, વાહે ગુરુજી દી ફતહ' નો વિજયઘોષ સંભળાયો અને જર્મનો જાણે નિશાનાની પ્રેક્ટિસ કરવા માટેનાં કાર્ડ્બોર્ડ હોય તેમ પીઠ પર ગોળીઓ ખાઈને પડતા ગયા. હવે જર્મનો ઘંટીના બે પડની વચ્ચે ઘઉંના દાણા માફક ફસાયા હતા. પાછળથી સૂબેદારના સૈનિકોની ગોળીઓ અને આગળથી લહેનાસિંહના સાથીઓની બેયોનેટ.

'અકાલ સિખોની ફૌજ આવી!' 'વાહે ગુરુજી દા ખાલસા, વાહેગુરુજી દી ફતહ' અને 'જો બોલે સોનિહાલ....સત શ્રી અકાલ' ના જયનાદ સાથે લડાઈ પૂરી થઈ. ત્રેસઠ જેટલા જર્મનો કાં તો મરેલા પડ્યા હતા અથવા કણસી રહ્યા હતા. સિખોમાં પણ પંદર ખાલસાઓ એ પ્રાણ ગુમાવ્યા હતા. સૂબેદારના જમણા ખભાની આરપાર ગોળી નીકળી ગઈ હતી. લહેનાસિંહને બીજી ગોળી પાંસળીઓમાં વાગી હતી પણ તેણે કોઈનું ધ્યાન ન જાય તેમ આ ઘા પર માટી પૂરીને બાકીનો સાફો કમરબંદની જેમ તેની પર વીંટી લીધો.

આવી વિકરાળ લડાઈ પછી નીકળેલો ચંદ્ર એટલો સુંદર લાગતો હતો કે સંસ્કૃતકવિઓ એ તેને આપેલું નામ 'ક્ષયી' જાણે સાર્થક કરતો હોય. મંદ-મંદ વાતો પવન અને એ રાત તો કદાચ કાલિદાસ કે બાણભટ્ટ જ યથાર્થ વર્ણવી શકે.

સૂબેદારે લહેનાસિંહના મોઢે આખો અહેવાલ સાંભળ્યો અને પેલા જર્મન પાસેથી મળેલા દસ્તાવેજો જોઈને લહેનાસિંહને શાબાશી આપતા કહ્યુ "ભાઈ લહેના આજે જો તું ન હોત તો અમે કોઈ જીવતા ન બચ્યા હોત."

આ લડાઈના અવાજો ત્રણ માઈલ દૂર આવેલ મિત્રસેના નાં બંકર વાળાઓ પણ સાંભળ્યા હતા અને તેમણે આગળ વાયરલેસ કરીને સહાય મંગાવી લીધી હતી. લગભગ દોઢેક કલાકમાં તો બે ડોક્ટર અને સાથે બીમારો અને મૃતદેહોને લઈ જવા માટે બે ગાડીઓ આવી પહોંચી. ફિલ્ડ હોસ્પિટલ નજીક હોવાથી ઘાયલો ને કામચલાઉ પાટાપિંડી કરીને એક ગાડીમાં ચઢાવવામાં આવ્યા અને બીજીમાં લાશો મૂકવામાં આવી. સૂબેદારે લહેનાસિંહ ને જાંઘે પાટો બંધાવા કહ્યું પણ લહેનાએ ઘા મામૂલી હોવાનું કહી વાતને ટાળી દીધી. બોધાસિંહ પીડા અને તાવથી કણસી રહ્યો હતો પણ સૂબેદાર લહેનાસિંહને આમ છોડી જવા તૈયાર નહોતા. આ જોઈ લહેનાએ સૂબેદારની નજીક જઈ કહ્યુ"જો તમે આ ગાડીમાં અહીંથી નહી જાવ તો તમને બોધા અને સૂબેદારની ના સમ છે."

"અરે..તને લીધા વગર એમ કઈ રીતે..?"

"મારા માટે તમે ત્યાં જઈ ને ગાડી મોકલી દેજો. આ જર્મનોને લેવા પણ ગાડીઓ આવશે ને. અને જુઓ હું તો હજી ઉભો છું, સ્વસ્થ છુ. વજીરાસિંહ પણ મારી પાસે જ છે"

"એ તો બરાબર પણ....."

"જુઓ બોધાસિંહને ગાડીમાં સૂવાડી દેવામાં આવ્યો છે. તમે પણ તેની સાથે જાઓ. હા, જો તમને યોગ્ય લાગે તો જ્યારે તમે સૂબેદારનીને કાગળ લખો તો તેમાં મારા પ્રણામ લખજો અને એ જરુરથી લખજો કે જે એણે કહ્યુ હતું તે મેં કર્યુ છે."

ગાડીઓ ચાલવા તૈયાર હતી, જતાં-જતાં સૂબેદારે લહેનાનો હાથ પકડી કહ્યું"તેં મારા અને બોધાના પ્રાણ બચાવ્યા છે, લખવાનું શું આપણે બધા સાથે જ ઘરે જઈશુ અને તું જાતે જ સૂબેદારનીને મળી ને કહી દેજે કે એણે કહ્યુ હતુ તે બધુ જ તેં કર્યુ છે."

"હવે તમે જાઓ, મેં જે કીધુ છે તે લખી દેજો અને મળો ત્યારે કહી પણ દેજો, સત શ્રી અકાલ."

ગાડી આંખોથી ઓઝલ થતા જ લહેના લથડી પડ્યો. વજીરાને બોલાવીને કહ્યું"વજીરા જરા પાણી પીવડાવી દે અને આ કમરબંધ પણ ખોલી દે, જો લોહીથી લથપથ થઈ ગયો છે."

જ્યારે મનુષ્યનો અંતિમ સમય નજીક આવે છે ત્યારે સ્મૃતિ પરથી સમયનું ધુમ્મસ ઓગળતુ જાય છે અને આખા જીવનની ઘટનાઓ અંતર સમક્ષ સ્પષ્ટ થવા લાગે છે. બધા દ્રશ્યો જાણે આંખ આગળ ભજવાય છે, આ વિચાર, સ્વપ્ન અને તંદ્રા વચ્ચેની એવી અવસ્થા છે કે જેમાં પ્રેક્ષક જ કલાકાર હોય છે અને કલાકાર જ પ્રેક્ષક!

લહેનાસિંહ બાર વર્ષનો છે. અમૃતસરમાં પોતાના મામાને ત્યાં આવેલો છે. દહીવાળાને ત્યાં, શાકવાળાને ત્યાં બધે જ તેને દર વખતે આઠ વર્ષની એક છોકરી મળી જાય છે. જ્યારે-જ્યારે તે પૂછ્તો કે તેની સગાઈ થઈ ગઈ તો તે 'ધત' કહીને ભાગી જતી. આ જ રીતે એક વાર તેણે અમસ્તા પૂછ્યુ તો તેણે કહ્યુ હતુ કે" હા કાલે જ થઈ ગઈ, જોતો નથી આ રેશમી ફુલો મઢેલો દુપટ્ટૉ?" આ સાંભળીને લહેના ખૂબ ક્રોધે ભરાયો હતો. અસહ્ય પીડા થઈ હતી. ન સમજાય તેવી પીડા. ખૂબ જ ગુસ્સો આવ્યો હતો, પણ શા માટે?

"વજીરાસિંહ પાણી પીવડાવી દે"

આ વાતને પચીસેક વર્ષ થયા. હવે લહેનાસિંહ 77 સિખ રાયફલ્સમાં જમાદાર બની ગયો છે. પેલી આઠ વર્ષની છોકરી ક્યારનીયે ભૂલાઈ ગઈ છે. ખબર નહી ક્યારેય રસ્તામાં પણ મળ્યો છે એને કે નઈ? પોતાની જમીનના મુકદમા સંદર્ભે સાત દિવસની રજા લઈને તે પોતાના ઘરે આવ્યો છે. બીજા જ દિવસે લશકરની છાવણીમાંથી ચિઠ્ઠી મળે છે કે જંગ છેડાઈ ગઈ છે અને રજાઓ નામંજૂર થઈ છે. તરત જ તેના સૂબેદારની પણ ચિઠ્ઠી મળી છે કે તે અને તેમનો પુત્ર બોધાસિંહ પણ સાથે આવવાના હોવાથી તેઓના ગામેથી નીકળવુ જેથી સાથે નીકળી શકાય. તેની અને સૂબેદારની સારી જામતી અને તેમનું ગામ પણ રસ્તામાં જ આવતું હોવાથી તેણે જવાનુ નક્કી કર્યુ. લહેનાસિંહ નિર્ધારિત દિવસે તેમના ઘરે પહોચ્યો.

જ્યારે બધા નીકળવા લાગ્યા ત્યારે સૂબેદારે અચાનક ઘરના ઓરડામાંથી બહાર આવીને કહ્યું"અરે લહેના, સૂબેદારની તને ઓળખે છે અને મળવા માંગે છે. જા મળી આવ." લહેના મૂંઝાયો, સૂબેદારની એને કઈ રીતે ઓળખે છે? સૂબેદારનું કુટુંબ તો કદી છાવણીના ક્વાર્ટરમાં રહેવા પણ નથી આવ્યુ. તેણે ઓરડામાં જઈને કહ્યું "નમસ્તે જી"

"ઓળખાણ પડી?"
"જી.... ના."
"અમૃતસરમાં....તારી સગાઈ થઈ ગઈ....રેશમી ફૂલો મઢેલો દુપટ્ટૉ....."

વિચારોમાં લહેનાને પાંસળી પર પડેલા ઘાનું ધ્યાન રહ્યુ નહી અને પાસુ ફરવા જતા ઘા માંથી લોહીની ટશર ફુટવા લાગી.

"વજીરા પાણી....એણે કહ્યુ હતુ....."

તંદ્રા, વિચાર અને સપના વચ્ચેની પેલી અવસ્થા એ પાછી તેના મનનો કબ્જો લઈ લીધો.

સૂબેદારનીનો અવાજ સંભળાય છે "મેં તો તમને આવતા જ ઓળખી કાઢ્યા હતા. મારુ એક કામ કરશો? મારા તો ભાગ જ ફુટ્યા છે. સરકારે બહાદુરીનો ખિતાબ આપ્યો છે, લાયલપુરમાં જમીન પણ આપી છે. આજીવન સરકારનું નમક ખાધુ છે અને આજે આ નમક હલાલી કરવાનો અવસર છે. પણ આ એક જ દિકરો છે. એને હજી તો પુરુ એક વર્ષ પણ નથી થયું લશ્કરમાં દાખલ થયે. બોધા જ સૌથી મોટો છે. એના પછી ચાર હતા પણ એક પણ ન જીવ્યો. મને તો એમ થાય છે કે સરકાર અમારી ઓરતોની પણ ઘાઘરિયા ટુકડી બનાવે તો સારુ, હું આ બન્નેની સાથે તો રહી શકુ. શું થાય હતભાગ અમારા. યાદ છે એક વાર દહી વાળાની દુકાને જ્યારે એક ટાંગાવાળાનો ઘોડો આડૉ થયો હતો અને જેમતેમ લાતો મારતો હતો, મને લાત વાગવાની તૈયારીમાં જ હતી અને તેં મને ઉચકીને દુકાનના પાટિયે બેસાડી દીધી હતી અને ઘોડાની લાતો તારે ખાવી પડી હતી. બસ એ જ રીતે આ બન્નેનું પણ રક્ષણ કરજે, હું ખોળો પાથરીને તારી આગળ ભીખ માંગુ છું."

આમ કહેતી સૂબેદારની પોક મૂકીને ઘરની અંદર દોડી ગઈ અને લહેનાસિંહ આંસુ લૂછતો બહાર આવ્યો.

"વજીરા પાણી....એણે કહ્યુ હતુ....."

વજીરાસિંહ અડધા કલાકથી લહેનાનું માથુ પોતાના ખોળામાં મુકી બેસી રહ્યો છે અને જ્યારે માંગે ત્યારે થોડું-થોડું પાણી પીવડાવે છે.

થોડીવારે લહેનાએ ઉપર જોઈ પૂછ્યુ"કોણ કીરતસિંહ?"

વજીરાએ થોડુ વિચારીને કહ્યુ"હાં ભાઈ"
"ભાઈ મને થોડૉ ઉંચો કરીને મારુ કપાળ તારા કપાળને અડકે તેમ મને બેસાડ." વજીરા એ એમ કર્યુ.

"હાં હવે બરાબર. થોડુ પાણી પીવડાવી દે ભાઈ. જોજે આવતા ઉનાળે આ આંબામાં ભરપૂર કેરીઓ થશે. કાકા ભત્રીજા બન્ને અહીં સાથે બેસીને કેરીઓ ખાજો. તને ખબર છે આ આંબો જ્યારે તારા ભત્રીજાનો જન્મ થયો એ મહિને જ મેં વાવેલો."

વજીરાસિંહ માંડ માંડ આંસુ ખાળીને બેસી રહ્યો.

થોડા દિવસ પછી અખબારોમાં નાની ખબર છપાયેલી જોવા મળી:

· ફ્રાંસ અને બેલ્જિયમ(68મી યાદી)

યુધ્ધમાં ઉંડા ઘા લાગવાથી મૃત્યુ- નંબર 77 સિખ રાયફલ્સ- જમાદાર લહેનાસિંહ

नाखुदा छुट्टी पे है

2019-02-24T19:06:00.001+05:30

Our armed forces are sent to save Kashmiri people, but upon reaching there, they find some of those very people pelting stones at them or even aiming AK 56 towards them.(Obviously not all, some of Kashmiri young people are peacelovers and has progressive mindset, as was evident from those 2000 boys turned up to join Indian Army). And if under unavoidable circumstances , soldiers had to take some hard actions against these traitors, they are sent to Tihar or face strong interdisciplinary action. This must be stopped, our government must support and trust our armed forces more than those so called Human Rights Activist Groups. For such painful situation of absence of political will, a mindset of our soldiers are represented by this couplet.What would a soldier think when he does what he was sent to do and trust that his country is there for him and then suddenly he finds out that he was abandoned by his own government!!

बचाने जिनको कूद पड़े, वो आमादा खुदखुशी पे है,

बामुश्किल एक नांव चढ़े और, नाखुदा छुट्टी पे है।

-चिंतन पटेल

नाखुदा=नाविक, Captain of the Ship

बेटा

2019-02-24T18:28:00.001+05:30

मम्मी के बार-बार पुकारने पर भी
नींद नहीं उड़ने पाती थी,
पर बेटेकी एक आहट से ही
आज जाग उठ बैठता हुं में।

अब समझ पाता हुं की,
शायद इसी तरह...
देर रात, पिक्चर के बाद,
दूर से ही बाइक बंध कर,
जूते उतार, बिल्लीपाँव आकर,
धी...रे से दरवाजा ठेलने पर भी,
कैसे वो एक आवाझ आ ही जाती थी

पापा की -
"आ गये.... बेटा?"

--चिंतन पटेल

એ રાધા હતી

2019-02-20T07:11:00.003+05:30

શરદપૂનમ ના શોકાતુર
ચંન્દ્ર ને અનિમેષ તાકતી ,
દ્વારિકાની અટારીએ ચમકતી,
બે આંખો માં થી
અજાણતાં જ કંઈક સરી પડ્યુ.....

એ રાધા હતી !!

- ચિંતન પટેલ

********

એ કોણ છે?

2019-02-19T16:23:00.001+05:30

એક મળસ્કે અધખુલ્લી બારીમાં થી ઝાંખતા –

થોડાક અંગત,

કેટલાક પરિચિત ને,

વળી કેટલાક માત્ર દેખાડા પૂરતા,

ગહન શોક પર સફેદ કપડાં ઓઢી,

અસ્પષ્ટ ગણગણતા ટોળા ને જોઈ

થયું કે-

અસ્તિત્વ ને પેલે પાર પહોંચેલા કોઇક ને

અંતિમવાર શણગારી ,

બે-ચાર આંસુ સારી,

જીવન માં થી બાદ કરી યાદોં મા ઉમેરતા લાગે છે,

ત્યાંજ એક બેચેન વિચાર આવ્યો,

આટલા બધા પરિચિત બીબાંઓ માં,

એક ચહેરો ક્યાંક ખૂટે છે.......

અરે ! ત્યાં મારા જેવુ જણાતું એ કોણ છે ?

જેની ફરતે આ લોકો કાથી વીંટે છે !!

- ચિંતન પટેલ

********

अंधेरों की आदत डाल लो

2019-02-16T22:05:00.001+05:30

शायद आज से चांद नही निकलेगा,

जब तक,

हिंदुस्तान के गुरुर में अब भी धंसे
वो नापाक फिदायीन परखच्चे,
और माँ भारती की गोद के नाकाबिल
वो चंद गद्दार मजहबी बच्चे,

जन्नतनुमां रास्तो पर जमी हुई जिहाद की
खुरदुरी नोंकदार पतरियां, और
बेउम्र शहादत के कतरों से सनी
वें आधे अधूरे बदनों की गठरियां,

करोडों दिलों से उबल चले गर्म
लहू के सैलाब से धुलके पाक नहीं हो जाती,
शायद देश में चांद कभी नही निकलेगा,
नही...... कभी भी नही निकलेगा,

तब तक -

अंधेरों की आदत डाल लो।

-- चिंतन पटेल

वैलेंटाइन डे@पुलवामा

2019-02-16T22:03:00.001+05:30

कल जब हम सारा दिन रोझ- रोझ खेल रहे थे,

वो बाग ही उजड़ गए, जो मौत से रोज रोज खेल रहे थे।

- चिंतन पटेल

हृदयांजली

2019-02-16T21:57:00.001+05:30

मृत्यु को सेंध,
पीड़ा को वेध,
सुखड की खुश्बू के पार,
मुझे ताक रही है, वो अठासी आंखे।

ना तो उनमें धिक्कार है, ना ही मलाल,
उन गर्वित आंखों में थे, चंद धखधखते सवाल।
मलाल को मारा जा सकता है,
सवालो को टाला जा सकता है,
अरे धिक्कार पे भी ढीट हुआ जा सकता है।

पर,
दिल का एक टुकड़ा,
जो अभी तक प्रेक्टिकल न हो सका था,
उसपे उन आंखों की कुरेदो से खून रीस रहा था,

ना,
उनके सवालों के तो सारे जवाब थे उस प्रेक्टिकल
हुए पड़े दिल के मोटे टुकडे के पास,

मैं तो उन सवालों और मलालो के पार की
एक चीज से शर्मसार हुआ खड़ा था,
होठों पे नपुंसक निंदा का वार और,
हाथ में मौम की बांझ बत्ती लिए।

मैं वो उठा सकने के काबिल न था,
जो एक बोझ बरस रहा था,
उन अठासी जवान आंखों से,
एक उम्मीद, एक आस, अब भी थी उन्हें,
इस देश से...मुझ से....आप से..हम से।
और लावारिस लटकता वो एक सवाल,
क्या कभी हम "हम" हो पाएंगे?

- चिंतन पटेल

(In the painful memory of those 44 CRPF jawans brutally and cowardly killed on 14th Feb,2019 in Pulwama, Kashmir may this rage never let us rest in peace.....).

જીવનપથ

2014-05-31T07:06:00.001+05:30

જીવનપથ

દૂર મજલ છે, પથ વિકલ છે, સાથી નથી કોઇ સાથમાં,

ઘર સુરક્ષિત, માર્ગ અનિશ્ચિત, ભરોસો છે માત્ર જાતમા,

હાર –જીત તું શીદને વિચારે? બસ, ચાલવું તારા હાથમાં !

નસીબ છે તારું, જીવન તારું, લોકો ક્યાંથી કળી શકે ,

પોતે નથી ચળી પણ શકતા ગ્રહો, તને ક્યાંથી નડી શકે.

શક્ય બદલવી તે રેખાઓ; જે અંકિત તાર હાથ માં!

કાને ન ધર તુ સ્તુતિ-નિંદા ને, ફેંક ઉખાડી વિટપ શંકા ને,

સૂણી લે નિજ આતમ ઇશારો, ફરી જશે તુજ જીવન કિનારો,

નાવ ભલે કરતાર ની હો, હલેસાં તારા હાથ માં !

અંતરે તુ ઇશને રાખ, મરતાંં-મરતાં જીવતો નહી,

સ્વપ્ના જો, આકાંક્ષા રાખ , ભય થી છળી મરતો નહી,

સામે આખી દુનિયા આખી ભલે હો, જીત તારા હાથ માં !!!

- ચિંતન પટેલ

સંબંધો ની સમજણ

2014-05-29T23:46:00.001+05:30

સંબંધો ની સમજણ માં,

સાલ્લા સૌ ગણિત ખોટા પડ્યા.

ઉંચી ઈમારતો ની તડોમાં

મૃત લોહી ના ગઠ્ઠા મળ્યા.

ને કબરો ખોતરી ને જોયુ તો,

બે-ચાર તાજા ગર્મ ટીપા સર્યા.

- ચિંતન પટેલ

This is not done Mr. Rakeysh OmPrakash Mehra!!

2013-07-16T12:40:00.002+05:30

Let me start with an anecdote. A topper in the class went to the office of his Math teacher with a proud smile on his face and an expected pat on his back, as he got 99 marks out of 100 in board exams. Teacher saw the result with narrow eyes and then barked “where the hell did that goddamn one mark go? “

See, Mr.Mehra or Rakeysh,whatever you are comfortable with, that was my reaction while exiting the cinema hall after watching Bhaag Milkha Bhaag. This was fair because I regard you as one of the most distinguished directors after Rang De Basanti! Moreover, you have got Farhan Akhtar who himself is the gifted actor and the finest director so, naturally the bar has been set too high for this film. I think you are more answerable to the man himself, Mr. Milkha Singh, who although having huge offers from so many other directors allowed you to make a film on his life for just one rupee!! Actually Milkha Singh has never seen any movie since 1960 so this decision was taken by his star golfer son Jeev Milkha Singh, who was impressed by the director already having seen his Rang De Basanti!

First let me introduce myself which will establish my authority to ask you questions and make you more answerable to me. I, who watched and admired your Aks, who is the fan of your Rang De basanti, ignored Delhi 6 as an honest mistake and on top of the list even watched Teen the Bhai against the better judgment of my instincts, just because you have produced it!! So, let the dissection begin. Though the namesake was overwhelmed by the movie and especially by Farhan, I as an astute cinema lover have some direct questions which I would like to ask you with an admonition: this is not done Mr. Rakeysh OmPrakash Mehra!!

Why, why you did this to the otherwise good film? You have got a brilliant and prolific actor like Farhan in a lead role who labored for almost one and a half year to get a physique like a professional athlete. You have even got great supporting actors like Pavan malhotra, Prakash Raj and surprisingly enough Yograj singh, then why for god’s sake did you want Sonam kapoor? If you wanted her for a good luck charm (man didn’t you learn anything from Delhi 6!?) Or may be because she worked in the movie just for shagun of Rs. 11, then you should have kept her in the photograph of Milkha singh’s wallet only. Why did you take her out and waste our 30 minutes? We paid our 200-300 rupees (plus popcorn and cold drinks of course!) to see the “Flying Sikh” fly and not to ride a bicycle (both ways!) to stalk his teenage girlfriend, transporting water buckets for her girlfriend or doing bhangra with street urchins for that matter! You could have wind up this whole affair in one good song or even in two scenes.

To be very frank I went in the cinema hall to be inspired, but all my high expectations could barely touch a “very good movie” mark! From the promos and the promotional shows it looked like you are going to unfold the true and inspiring story of athlete Milkha singh, but the whole Sonam Kapoor and Melbourne’s Rebecca Breeds episode was focused on the lover side of the Milkha Singh. It too might have satisfied audience if you could finish that business in good way but you made both of them disappear the same way they appeared in the first place; for no particular requirement of the script! Their arrival in the story creates the whole new and unnecessary aspect in the story and due to ill treated and poorly handled departure of both girls resulted in some irreparable holes in otherwise intact fabric of story. There is total omission of Nirmal kaur who was betrothed wife of Milkha Singh and mother of Jeev Milkha Singh, also a former captain of Indian volleyball team! They have met in 1955 and were married in 1962, which was quite within the reach of the script and would really augment the story if you wanted to depict the personal life of the athlete! The way you showed the 1960 Rome Olympics leaves the mark on the mind of reader as if it was total mess for Milkha Singh! Agreed, he missed the Olympic medal which shattered any athlete’s life, but he did not lose the race with such a huge margin, it was a photo finish race instead and in that particular race all four runners including Milkha Singh broken an Olympic’s best 400 meter track record till then! According to MIlkha Singh he made a mistake thinking that he could not sustain his speed and looked back to see other runner’s position during which the three of them passed him! First and second runner finished in 44.9 seconds and third and fourth (Milkha Singh) finished off at 45.5 and 45.6 seconds respectively! The biggest loop hole in the story for me was twisting these realities to relate it to the horrendous childhood of Milkha Singh. An athlete who has been running professional races for almost 7-8 years cannot be so fragile minded that amidst the most important race of his life he stood frozen legged by hearing the phrase his father cried while he was murdered during horrors of the partition riots! One cannot digest the logic that during all these years before Rome, the athlete had never heard his coach shouting “Bhaag Milkha Bhag…”!! And, suppose if it mattered that much to the athlete then his coach being so emotionally and personally attached to him must have known this all along should not have shouted this exact phrase! So, both ways it contradicts the soul of the story, if you want to inspire the nation then the hero should not be so fragile minded and if he is the coach should be prepared for it!!

Mr. Mehra when you were trying to make an epic biopic then you should have avoided the temptation to mix it with melodramatic sequences and songs which would do nothing but deprive the film from robust flow and loosened the already connected audiences in the middle of the story! While in RDB and even in Delhi 6 you have beautifully accomplished the task of telling story through song direction and lyrical sequences. When Milkha singh came back to the village wearing India blazer, first there was no need of that song for god’s sake and second there could be managed a very good emotional scene between Milkha and Ishri singh without all that melodrama from Divya Dutta. I don’t quite get that part of the story in which the recently brokenhearted Milkha Singh suddenly started “Ghul Mil Ghul Mil Launda” (which was totally and completely unnecessary and not so beautiful either, if you ask me!) with Rebecca, to the cinema audience there seems a huge emotional gap over there! I have never expected that I would ever utter this expression during the movie directed by ROPM and written by Prasoon Joshi, sad but genuine, cut the crap man!

See, I am no expert of any of the technicalities of the movie making or anything but bit gross senses like eyes and ears can tell what they do not like. Although you have got great trio for music at your disposal you have managed to spoil this part too! First, except the title track almost all the tracks were unwanted at that time in the story. In RDB you have managed to tell story or set the mood of the story during songs so none of the songs looked unwanted or out of the place, in fact you and Rahman even managed to make people cry by that great number Lukachhupi while flowing the story smoothly with it, but here the songs actually killed the mood while trying to drag the story along which unfortunately they failed to do! And, above all I will never forgive you for wasting the best song of the album Zinda, which talks of living the life up to the brim and you showed the lead character and national icon stealing coal from running train or playing teen patti or getting trained as a hooligan! Yes, I agree that they were part of the athlete's life and not fiction added by you but, still I am sure Milkha Singh never wanted to inspire the youth to do such things if they were out of the resources or living in penury! The song could have easily got proud place during the arduous training sessions. Of course, you did not intend to inspire people in such manner but the way your song unfolds with proud smile on the lead character it surely does play the part in that direction!

Last, I am as disappointed with the writer Prasoon Joshi, as I have expected the poetic lyrics like RDB or Taare Zameen par which also could not match the bar! When I heard about Prasoon being a script writer too I thought Ranjhana will surely get tough completion in dialogue writing area this year, but they were too lame according to the Prasoon Joshi standards. He could have done much better!

Only part in which no one can raise the finger in the movie is Farhan Akhtar, he did not only repeat the “Rock On” or “ZNMD” magic but even managed to increase the bar for him. He looked believable as well as adorable in all the parts of the film as teenage lover, novice runner, army cadet and finally as an accomplished athlete! Bravo Farhan, way to go!!

I will end it here. For those who have watched the film please share some of your thoughts here and those who are yet to watch it please go for it for Farhan and for the man himself Milkha Singh! Overall the movie is good and could also convey the message of inspiration as in the first paragraph mentioned it is as good as 99% of both the geniuses, but what hurt me the most was it should have been 100% from them!!

આદિ નથી !

2013-03-03T20:04:00.000+05:30

જીવન કાંટાળી વાટ ભલે હો,

હું ય ફુલો નો આદિ નથી ,

ચિમળાઈ ચમન મહેકાવી જઈશ,

કુરબાની હશે, એ બરબાદી નથી,

ન ચીંધ ચીલા ઓ દુનિયા મને,

સલામતી હશે, ત્યાં આઝાદી નથી

ન બદલાય કર્મ પ્રહારો થકી,

તકદીર એટલી પોલાદી નથી

કહી દો મોત ને ગજુ તપાસી આવે,

પ્રેમ છું, નથી અંત મુજ આદિ નથી.

ચિંતન પટેલ-

*******

નવરાત્રિ: ભારતીય સંસ્કૃતિ ના પરિપ્રેક્ષ્યમાં

2012-10-24T12:53:00.000+05:30

નવરાત્રિ: ભારતીય સંસ્કૃતિ ના પરિપ્રેક્ષ્યમાં

- ચિંતન પટેલ

આપણા તહેવારો એ આપણા ઋષિમુનિઓ અને પૂર્વજો તરફથી આપણને મળેલી અણમોલ વિરાસત છે. શારદીય નવરાત્રિ ના નવે નવ દિવસ આપણે ગીત અને ગરબા તો ભરપૂર માણીશુ જ, પણ જાણી ને માણવાની મજા જ કાંઈ ઓર હોય છે. તો આવો નવરાત્રિ ના તહેવાર વિષે થોડુ જાણી પણ લઈએ.

ઐતહાસિક પરિપ્રેક્ષ્ય :

નવરાત્રિ એટલે શક્તિપૂજા, શક્તિ નો અખૂટ ભંડાર સમી માં દુર્ગા ની અભ્યર્થના. આપણને બાકીના 355 દિવસ ચલાવનારી એ શક્તિ – સત્તા ને પુજવાનો અને આભાર પ્રગટ કરવાનો અવસર છે. આપણા શાસ્ત્રોમા શક્તિ નુ ઘણા અલગ-અલગ નામ તથા રૂપ માં વર્ણન છે. શક્તિપૂજા એ પૂજા ની સૌથી પ્રચલિત પદ્ધતિ રહી છે. નવરાત્રિ નું આજનુ પ્રચલિત રૂપ ક્યારથી અમલમાં આવ્યુ તે અંગે ઘણા મતભેદો છે. પરંતુ ઐતહાસિક રીતે જોતા દેવીપૂજાનો છેડો છેક ઉત્તર પાષાણયુગ માં ઈ.સ. પૂર્વે 20,000 માં મળે છે, તે કાળ ની થોડીક ભગ્ન મૂર્તિઓ ઉત્તર પ્રદેશ નાં અલાહાબાદ નજીક મળી આવેલ છે. નૂતન પાષાણયુગ માં પણ ઈ.સ. પૂર્વે 5500 ની આસપાસ આજે પાકિસ્તાન ના બલૂચિસ્તાન વુસ્તાર માં આવેલા મહેરગઢ માંથી દેવી પ્રતિમાઓ મળી આવેલી છે.

( Mehrgarh Statuettes; Courtesy – Wikimedia Commons; Source: Denis Biette )

સિંધુ ખીણ ની સંસ્ક્રુતિ કે હરપ્પા સંસ્કૃતિ માં સૌથી વધુ મૂર્તિઓ જો કોઈ ની મળી હોય તો તે દેવી ની છે! પરંતુ જો શાક્ત સંપ્રદાય ની વાત કરીએ તો વ્યવસ્થિત અને સુનિયોજીત શક્તિપૂજા ભારત માં ગુપ્તકાળ (ઈ.સ. 300-700 ) માં શરુ થયેલી જણાય છે, એવુ ઈતિહાસવિદ શ્રી એમ. સી. જોષી નું તારણ છે. ત્યારથી લઈને આજ સુધી શાક્ત સંપ્રદાય વિકસતો રહ્યો અને તેનું સાહિત્ય પણ રચાતુ ગયુ. આજે ખૂબ જ પ્રચલિત અને જ્ઞાનસભર એવો ચંડીપાઠ કે દુર્ગા સપ્તશતિ પણ ગુપ્ત કાળ માં જ રચાયો હોવાનુ જોષી સાહેબ નું માનવુ છે. પરંતુ શક્તિ સંપ્રદાય ના પ્રચાર-પ્રસારનું સૌથી ભગીરથ કાર્ય શ્રી આદિ શંકરાચાર્ય દ્વારા થયુ છે. તેમની સૌંદર્યલહેરી વાંચીને તો આજે નવરાત્રિના નામે મોર્ડનાઈઝેશન અને અંગપ્રદર્શન ની કાગારોળ કરતા મનથી બુઢ્ઢા અને અક્ક્લથી આંધળા ગુજરાતી અસ્મિતા ના કહેવાતા રખેવાળો કદાચ શંકરાચાર્ય ને જેલ માં નંખાવી દે! પણ સૌંદર્યલહેરી સંસ્કૃત માં હોવાથી થોડી શાંતિ છે!!

પૌરાણિક પરિપ્રેક્ષ્ય :

આતો થઈ નવરાત્રિ ની ઐતહાસિક પશ્ચાદભૂ ની વાત, પણ નવરાત્રિ શા માટે અને કેવી રીતે ઉજવવી એ પણ એક રોચક કથા છે. દેવી પુરાણ અનુસાર નવરાત્રિ એ નવ-રાત્રિ ઓ નો, આદિ શક્તિ ના નવ અલગ-અલગ સ્વરૂપો ને સમર્પિત નવ દિવસ રાત્રિઓ નો તહેવાર. નવ રાત્રિ ની નવે નવ રાત્રિઓ માં દુર્ગા ના એક એક સ્વરૂપ ને સમર્પિત છે. પ્રથમ રાત્રિ - માતા આદ્યકુમારી, બીજી રાત્રિ - માતા બ્રહ્મચારિણી, ત્રીજી રાત્રિ – માતા ચંદ્રઘંટા, ચોથી રાત્રિ – માતા કુષ્માંડા, પાંચમી રાત્રિ – માતા સ્કંદદેવી, છઠ્ઠી રાત્રિ – માતા કાત્યાયાની , સાતમી રાત્રિ – માતા કાલરાત્રિ, આઠમી રાત્રિ – માતા મહાગૌરી અને નવમી રાત્રિ – માતા સિધ્ધિદાત્રિ. એક અન્ય પ્રચલિત માન્યતા અનુસાર આ નવ રાત્રિ ઓ જગત ની ત્રણ મહાશક્તિઓ ને સમાન રૂપે સમર્પિત કરવામાં આવી છે. એક થી ત્રણ રાત્રિ મહીશાસુર મર્દિની મહાકાળી ને, ચાર થી છ રાત્રિ મહાલક્ષ્મી ને અને છેલ્લી ત્રણ રાત્રિ મહાસરસ્વતિ ને! જ્યારે સાધક સાધના શરૂ કરે છે ત્યારે તે દરેક જાતના વિકારો અને દુર્ગુણો થી ખદબદતો હોય છે. તેથી પ્રથમ ત્રણ દિવસ માં( સાધના ના પ્રથમ તબક્કામાં ) માતા મહાકાલી પોતાના વિકરાળ સ્વરૂપે બધા જ દુર્ગુણો નો વિનાશ કરે છે. ચંડીપાઠ માં વર્ણવેલ દાનવો કોઈ બહારના નહીં પણ આંતર રિપુઓ જેવા કે કામ, ક્રોધ વગેરે ના રૂપક જ છે! આમ આંતરિક શુધ્ધિ પામેલો સાધક હવે સદગુણોરૂપી આધ્યાત્મિક સમૃધ્ધિ ને પામવા લાયક બને છે. સાધના ના આગળ ના ચરણ માં માતા મહાલક્ષ્મી તેને પોતાના સર્વોચ્ચ ખજાના થી ન્યાલ કરી મૂકે છે. શક્તિકૃપા થી હવે જેને સંસારમાં કાંઈ પામવાનુ રહેતુ નથી એવો શક્તિ નો સાધક હવે પરમ જ્ઞાન સંપાદન કરવા લાયક બને છે. સાધના નાં અંતિમ પડાવ પર તે માતા મહાસરસ્વતી ની કૃપા પ્રાપ્ત કરીને ઉચ્ચ્તમ જ્ઞાન ને પામે છે. આમ, નવરાત્રિ એ સાધક ના સર્વાંગી વિકાસ અને તેની સાધના ની ઉત્ક્રાંતિ નું પર્વ છે!

તાર્કિક કે વૈજ્ઞાનિક પરિપ્રેક્ષ્ય :

દંતકથાઓ અને પૌરાણિક માન્યતઓ તો ઠીક પણ ભારત ના ઋષિ ની વાત હોય અને કોઈ લોજીક કે વૈજ્ઞાનિક આધાર ન હોય? નો વે!! સૌ પ્રથમ તો બન્ને નવરાત્રિઓ ચૈત્ર નવરાત્રિ અને આસો નવરાત્રિ કે મહાનવરાત્રિ અનુક્રમે વસંત અને શરદઋતુ નાં પ્રારંભે આવે છે. મતલબ કે કાળચક્ર ના સંધિકાળે, વર્ષ નો આ એવો સંધિકાળ છે કે જ્યારે સૂર્ય ની મેષ અને તુલા માં સંક્રાંતિ થાય છે. ટુંકમાં આ બન્ને વખતે સૂર્ય લગભગ પ્રુથ્વી ના વિષુવ ભાગે હોય છે, એટલે કે દિવસ અને રાત લગભગ સમાન હોય છે. ગ્રેગોરિયન કેલેંડર મુજબ 21 માર્ચ અને 21 સપ્ટેમ્બર ની આજુબાજુ નો સમય!

લગભગ દરેક ધર્મ માં અને સાયંસ મુજબ પણ સંધિકાળ એ પ્રાર્થના અને આરાધના માટેનો શ્રેષ્ઠ સમય ગણાય છે. અમુક લોકો ના માનવા મુજબ તો હિંદુ ધર્મ માં થતી સંધ્યા પ્રાર્થના નુ આ મૂળ કારણ છે. આરોગ્યશાસ્ત્ર ના મત અનુસાર આ નવ દિવસ બ્રહમાંડ માં ઉર્જા નુ વધુ પ્રમાણ હોય છે જેથી શરીર માં છ મહીનાથી એકઠો થયેલો કચરો બહાર ફેંકવાની ક્રિયા વધુ ઝડપે થાય છે, જેથી આ દિવસો માં સામાન્ય તાવ, શરદી, કફ વગેરે વધુ રહે છે. તો ગાણિતીક અને આરોગ્ય ની દ્ર્ષ્ટિ એ પણ નવરાત્રિ માં ઉપવાસ અને સાધના નું અનેરુ મહત્વ છે.

યોગ સાયંસ પરિપ્રેક્ષ્ય :

યોગ સાયંસ મુજબ નવરાત્રિ એ મનુષ્ય ની ચેતના ના જાગરણ, ઉત્થાન અને પૂર્ણતયા વિકાસનું પ્રતીક છે. મનુષ્ય ના મૂલાધાર શરીર માં સુષુપ્ત પડેલી પ્રાણો ના “નૃત્ય” (રીધમિક આંદોલનો) ના પ્રહાર થી આળસ મરડી ને જાગરણ પામે છે. આ જાગરણ પામેલી આદિશક્તિ સુષુમ્ણા ના માર્ગે ઉર્ધ્વગતિ કરે છે જેમ જેમ આગળ જાય છે તેમ મનુષ્ય ના વિકારો અને શારિરિક અશુધ્ધિઓ અને બીમારીઓ નું ભક્ષણ કરે છે. આ ઉર્ધવગમન છેક નવમા ચક્ર સુધી ચાલુ રહે છે. નવમાં ચક્ર નુ6 ભેદન થયા બાદ જીવ શિવત્વ ની ખૂબ સમીપ પહોચી ગયો હોય છે. હવે તેને માત્ર એક જ અડચણ નો સામનો કરવાનો છે. અહંતા કે કર્તાપણુ એ આધ્યાત્મિક સાધના નું અંતિમ લક્ષ્યભેદન છે. કારણ કે માણસ બુરાઈઓ થી તો પીછો છોડાવી શકે છે પણ પોતાના અહં કે કતૃત્વ ને છોડવુ આસાન નથી. તેથી દસમા દિવસે અહંકાર ના પ્રતીક સમા રાવણ નું દહન કરીને અહંકાર ને જીતવા નો સંદેશો ઋષિ આપે છે! આમ યોગ સાયંસ અનુસાર નવ રાત્રિ એ માનવ શરીર માં રહેલા નવ ચક્રો ( નર્વ સેંટર્સ ) ના પધ્ધ્તિસર ના અનુષ્ઠાન થકી ભેદન નું પ્રતીક છે.

આ નવ ચક્રો નાં નામ આ પ્રમાણે છે:

1) મૂલાધાર ચક્ર 2) સ્વધિષ્ઠાન ચક્ર 3) મણિપૂર ચક્ર 4) અનાહત ચક્ર 5) વિશુધ્ધ ચક્ર 6) આજ્ઞાચક્ર 7) સહસ્ત્રાર ચક્ર 8) વ્યાપિની અને 9) વ્યોમાંગ.

યંત્રશાસ્ત્ર પરિપ્રેક્ષ્ય :

વિશ્વ ને મેથેમેટિક્સ અને જીઓમેટ્રી ની ભેટ આપનાર ભારતના ઋષિઓ એ વિકસાવેલ યંત્ર શાસ્ત્ર માં પણ આપણે સાધના નાં નવ સોપાન જોઈ શકીએ છીએ. પોતાના અદભુત ભૌમિતિક બંધારણ અને શક્તિ ના કારણે ચક્ર રાજ કહેવાતા શ્રી યંત્ર કે શ્રી ચક્ર માં પણ આપણે ચતુષ્ફલકીય આંતર્ગઠન પામેલા 9 ત્રિકોણ જોઈ શકીએ છીએ! જેમાંથી 4 ત્રિકોણ ઉર્ધ્વમુખી છે જયારે 5 અધોમુખી છે!

ઉર્ધ્વમુખી ત્રિકોણ એ પુરૂષ નું પ્રતિક છે જ્યારે અધોમુખી ત્રિકોણ એ પ્રકૃતિ કે દેવી સ્વરૂપ નું પ્રતીક છે. સૌથી મહત્વ ની વાત કે આ નવે નવ ત્રિકોણ સમરૂપ છે !! એટલેકે સ્ત્રી ને ગુલામડી, બીચારી કે બાપડી તો આપણા ધર્મો માં ઘૂસેલા સડા એ બનાવી છે, વેદિક કાળ માં સ્ત્રી ને પુરૂષ સમોવડી ગણાતી હતી, જેના ઘણા ઉદાહરણ આપણા ઉપનિષદ અને પુરાણો માં મળે છે!

ટેક અ લૂક.... !!

નવ દુર્ગા, નવ ચક્ર, નવ ત્રિકોણ અને નવ ગ્રહો ઉપરાંત મેજીક નંબર 9 આપણે અહીં પણ જોઈ શકીએ છીએ :

યોગ સાયંસ મુજબ મનુષ્ય ચાર શરીર ( સ્થૂળ, સૂક્ષ્મ, કારણ અને મહાકારણ ) અને પાંચ કોષ ( અન્નમય, પ્રાણમય, મનોમય, વિજ્ઞાનમય અને આનંદમય ) નો બનેલો છે!

Is our God Dreaming?

2012-10-15T18:25:00.001+05:30

Is our God Dreaming?

- Chintan Patel

Dream is the bridge that connects the tangible with intangible, unconsciously real world to the consciously unreal world. There has been ample of research on dream psychology by eminent psychologists, primary among them were geniuses like Freud and Jung. But, it still remains as mysterious as it has been for centuries. The most fascinating thing about dream is it looked real with all its attributes although we knew in our subconscious even while seeing it that this cannot be possible in reality!

This led me to think that what if the world we are living in is a dream by some extremely powerful and imaginative mind? Like dream, here also there are many things we could never understood, neither can we produce nor can destroy everything at our will, we have to follow the system provided to us on which we have very little or no control! We boast of developing some life changing technologies, but we could only done this by taking full help of natural resources (or dream infrastructure!). There are many things we could never change so, we had to accept that far greater power than us which governs this universe at its own will. Our logical minds fought hard to deny it and still doing it but at last, as a ceasefire to that unmanageable war we named that entity as God and bow before it more in helplessness than in devotion. In our dream we cannot create our own world most of the time, it just 'comes' and we have no option but to accept it. We got the power of dreaming because we as the 'dream creation' are the part of the creator's subconscious mind and are made 'in his own image' as Bible put it. Also in the Hindu mythology we found a mention of Lord Brahma whose one day equals to many eons on earth. It can be considered as the precursor of Einstein's relativity theory which says when the person (or his mind!) travels with more velocity in space, the speed of time decreases relatively for him. Brahma as a creator of this world according to the Hindu mythology believed to have far more powerful mind than its creation. So, naturally his mind works more quickly than ours, as a result for him time travels too slowly for him than it travels on earth! Now imagine, unlike us the Generator of this wonderful dream consciously dreamed it, as an Operator maintains as well as manipulates his dream continuously and ultimately when he wants to end it, he adopts the role of Destroyer and dismantles his own creation to create entirely new dream. Being the sparks of that great eternal flame or being created in 'his' own image, we also inherit some of its qualities and with the time and appropriate training can rise to the level of creator itself, which is the essence of Hindu Vedantist philosophy.

Isn't it fascinating as well as depressing to think that we are nothing more than the 'dream creation' of some super-mind which could govern us at its free will? What become of our lovingly cherished dreams when we realized that we ourselves are nothing more than a trivial part of a dream? But, it isn't as gloomy as it seems when one enters the regime of devotion or Divine love, which is the essential element of every religion. Because here one already accepts the omnipotent and omnipresent God who governs this world at his own will and loves him without asking anything in return. Gracefully accepting whatever the God provides him with. Having profound faith in the creator he always works with all his efforts but observes equanimity in results of his actions, because of the faith that whatever the God does to him would be ultimately for his own good. So, reaching at the sphere of love there is an inherent harmony between all religions, philosophies and science. Contradiction exists only at narrow perspectives and love is limitless by nature.

એક ટુંકી વાર્તા : ગજરા ગોપી

2012-10-13T16:23:00.000+05:30

ગજરા-ગોપી

એમ. જી. શેઠ ની ત્રણ ત્રણ ટેક્ષ્ટાઈલ મિલો ધમધમતી હતી. પોતાના પિતાજી ગોપાળદાસ શેઠ તરફ થી મળેલી એક ‘સ્વરાજ મિલ’ ને મોહનદાસે પોતાના સ્વભાવ તથા કુનેહ થી ત્રણ ગણી કરી નાખી હતી.

મોહનદાસ અને યમુનાબેન ને સંતાનસુખ જીવન ની ઉત્તરાવસ્થા માં દીકરી સ્વરુપે પ્રાપ્ત થયુ હતુ. લાંબા દુકાળ પછી પધારેલા મેઘરાજા ના જેમ ઓર માનપાન હોય છે તેમ ગોપી ને પણ ‘ગોલોક’ માં ખૂબ જ વ્હાલ તથા પ્રેમ મળવા લાગ્યો. યમુનાબેન તો એનામા સાક્ષાત શ્રી કૃષ્ણ સહચારિણી ગોપી જ જોતા !

પણ ટોલ્સટોયે કહ્યુ છે તેમ “ દરેક સુખી પરિવાર સમાન રૂપે સુખી હોય છે પરંતુ દરેક દુખી પરિવાર પોતપોતાની રીતે દુખી હોય છે.” શેઠ પરિવાર નુ સુખ તો અન્યો જેવુ જ હતુ પણ તેમનુ દુખ ગોપી જેટલુ જ સ્પેશ્યલ અને અલગ હતુ.

નાનપણ થી જ ગોપી ને ક્દી ન જોયેલા એવા ચહેરાઓ સ્વપ્નમાં દેખાતા. ઘણીવાર તો દિવસે પણ અર્ધજાગ્રત પણે જાણે કાંઈક દૂર નુ દેખતી હોય તેમ તાકી રહેતી. ગોપી સમજણી થતી ગઈ તેમ તેનું આ વિચિત્ર વ્યાધિ પણ વધવા લાગ્યુ. ચિંતાતુર શેઠે તેમના મિત્ર અને સાયકોએનાલિસ્ટ ડો. પરીખ ને ગોપી વિષે વાત કરી. ડો. પરીખે પૂરતી વિગતો જાણ્યા પછી જણાવ્યુ કે “ મોહનભાઈ, મે બી યુ હેવ ગોટ અ વેરી સ્પેશીયલ ચાઈલ્ડ, વન ઈન અ મીલીયન ! હવે મારી વાત ધ્યાન થી સાંભળજો. તમારા માટે આ વાત પર બીલીવ કરવુ કપરુ હશે. પણ ગોપી ના ભૂતકાળ ની કોઈ એવી સ્મૃતિઓ છે કે જે તેને કનડી રહી છે તેથી આપણે તેના ભૂતકાળ તરફ જવુ પડશે,.”

મોહનભાઈ હસતા હસતા બોલ્યા “ ડોક્ટર યુ નો કે ગોપી હજી માત્ર પાંચ જ વર્ષ ની છે. એના આટ્લા અમથા ભૂતકાળ ની વળી એવી તે કઈ સ્મૃતિઓ હોઈ શકે કે જેને પરેશાન કરી શકે? જે કાંઈ પૂછવુ હોય તે તમે મને પણ પૂછી શકો છો “

“ નહી મોહનભાઈ વાત જો આટલી જ સરળ હોત તો મારે તમને એમ કહેવુ જ ના પડત કે તમારે માટે બીલીવ કરવુ કઠીન હશે! હું ગોપી ના આ જીવન ના નહી એના ગયા જન્મ ના ભૂતકાળ ની વાત કરી રહ્યો છુ ! મારે ગોપી ને હિપ્નોટાઈઝ કરી ને એના અર્ધજાગ્રત મન માં પડેલા રહસ્યો ને ઉજાગર કરવા પડશે કે જેથી આપણ ને ગોપી ની આ બીમારી ની કોઈ કડી મળી શકે. “

મોહનભાઈ આ સાંભળી ઉકળી ઉઠ્યા “ વોટ રબીશ ડોક્ટર ! તમે એક ડોક્ટર થઈ ને આમ પુનર્જન્મ-બુનર્જન્મ જેવી વાહિયાત વાતો માં માનો છો? આઈ ડીડ નોટ એક્ષપેક્ટ ધીસ ફ્રોમ યુ પરીખ “

ડો. પરીખ શાંતિ થી મોહનભાઈ નો હાથ પકડી ને બોલ્યા “ ડોક્ટર છું તેથી જ માનુ છુ મોહનભાઈ. અલબત્ત મારી કરિયર માં આવો પ્રથમ કેસ છે પણ આવા ઘણા કેસ મેં વાંચ્યા- સાંભળ્યા છે.” આમ કહી ડૉ. પરીખે તેમને આવા એક-બે કિસ્સા કહી સંભળાવ્યા. આ બધુ સાંભળી મોહનભાઈ અવાક થઈ ગયા.

“ ડોન્ટ વરી મોહનભાઈ, એમા ગભરાવા ની કાંઈ જ જરૂર નથી. કાલે તમે ગોપી ને અહીં લઈ આવો આપણે તેના સબકોંશીયસ માઈન્ડ માં ડોકીયુ કરી જોઈએ, એના સિવાય આ કેસ નો કોઈ ઉકેલ નથી જણાતો. “

શેઠ માત્ર “ભલે” કહી ત્યાંથી ચાલી નીકળ્યા પરંતુ તેમના મન માં તો વિચારો નું ઘોડાપુર વહી રહ્યુ હતુ. એમને સૌથી મોટી ચિંતા હતી યમુનાબેન ને શું કહેવુ ઘરે જઈને? એમની દિકરી માત્ર એમની દિકરી નથી? તે કદાચ કોઈ ની મા, બાપ, ભાઈ કે દાદી પણ છે?! વિચારી ને પણ કેવુ વિચિત્ર લાગે છે?

ઘરે પહોચી ને રાત્રે સુતી વખતે યમુનાબેન ને બધી જ વાત કરી. બન્ને આખી રાત સૂઈ ન શક્યા અને તેમની ઢીંગલી ને પંપાળતા બેસી રહ્યા. તેમણે નક્કી કર્યુ કે ગમે તે થાય પણ આટલી નાનક્ડી બાળકી ના મન પર કોઈ પણ જાત નો તણાવ આપવો નહી ને બધુ જ ભગવાન ના ભરોસે છોડી દેવુ, સમય આવ્યે થતું જાશે પ્રભુ કરતાર છે ન્યારો !

ગોપી ધીરે ધીરે મોટી થવા લાગી. જોતા જ ગમી જાય તેટ્લી સુંદર ગોપી ને જોઈ કોઈ ને કલ્પના પણ ન આવે કે તેનુ નાનકડુ મન આખા બે જન્મારા સાથે જીવી રહ્યુ હશે! હવે તેને દેખાતા ચહેરાઓ માં થોડી સ્પષ્ટતા આવવા લાગી હતી. ઘણીવાર તે ઉંઘ માં પરસેવે રેબઝેબ થઈ જતી અને અચાનક એક ચીસ સાથે જાગી ઉઠતી “ મુકુંદ....... ” .

તેમના સગાવ્હાલા માં, પરિચિતો માં કે ગોપી ના ક્લાસ માં પણ કોઈ મુકુંદ નહોતો ! તો આ મુકુંદ હતુ કોણ? આ સવાલ હવે ગોપી નુ નાનકડુ મન પણ પૂછવા લાગ્યુ હતુ. તેણે એકાદવાર તેની મમ્મા ને પૂછવાનો પ્રયત્ન પણ કરી જોયો પણ કાંઈક સચોટ ઉત્તર ન મળવાથી અને તેના બાળમન ને ઝાઝી પરવા પણ ન હોવાથી વાત ઉડી જતી.

આમ ને આમ બીજા 4 વર્ષ વીતી ગયા. ગોપીને રોજ સ્કૂલે મુકવા લેવા શેઠ ના વિશ્વાસુ ડ્રાઈવર સુલેમાનચાચા જતા જેઓ રોજ ગોપી ને છેક ક્લાસ ની અંદર બેસાડી આવતા અને પાછી લઈ જતા.

એક દિવસ ગોપી ને ક્લાસ માં છોડી ને સુલેમાનભાઈ ગાડી ની સર્વિસ કરાવવા નીકળી ગયા. પાછા ફરતા એક અક્સ્માત ના લીધે ટ્રાફિક જામ હોવાથી તેઓ સમયસર સ્કૂલે ન પહોચી શક્યા. અહીં રોજ છૂટવાના સમયે સુલેમાનચાચા ને જોવા ટેવાયેલી ગોપી તેમને શોધતી છેક સ્કૂલ ની બહાર આવી. પહેલી જ વાર આમ એકલી બહાર નીકળેલી ગોપી બાળસહજ કુતુહલ વૃત્તિ થી બધુ જોતી જોતી રસ્તા ની ધારે ધારે ચાલવા લાગી. ચાલતા ચાલતા એક ગલી પર તેની નજર પડી અને ત્યાં જ ચોંટી ગઈ. જાણે વર્ષો થી ત્યાં જતી આવતી જતી હોય તેમ તે ગલી ને જોઈ રહી. અંદર થી કોઈ ખેંચાણ અનુભવતી હોય તેમ ચાવી ભરેલા રમકડા ની માફક ગોપી ચાલવા લાગી. સાવ અપરિચિત જગ્યા હોવા છતા જાણે તેને રસ્તા ની પાક્કી ખબર હોય તેમ તે એ ગંધાતી અને સાંકળી ગલીઓ માં ચાલતી ચાલતી એક ખોલી ની સામે ઉભી રહી કોઈક ને શોધવા લાગી. ઓસરી માં બેઠેલા એક લઘરવઘર દારૂડિયા ને જોઈ ગોપી સહસા બોલી ઉઠી

“ રઘલા..... “ . રઘલો તેની નજીક આવીને ગંધાતા મોઢે બોલ્યો “ કુનુ કોંમ સ સોડી? “

ગોપી જાણે આવા ગંધાતા મોઢા ની વર્ષો ની આદત હોય તેમ બોલી “ રઘલા.... મુ ગજરી!!”

રઘલો તો તેને ફાટી આંખે જોઈ જ રહ્યો “ બોલ સોડી કુનુ કોંમ સ?

પણ ગોપી તો જાણે કોઈ બીજી જ દુનિયા માં વિચરતી હોય તેમ બોલી “ આપડો મુકુંદ ચો સ? બૌ મોટો થૈ જ્યો અશે નઈ ? “ આ સાંભળી ને તો રઘલા ના તો હોશ અને દારુ બન્ને ઉડી ગયા.

અહીં ગોપી ઘરે ન પહોચતા, શેઠે ચારે તરફ ગાડી ઓ દોડાવી મુકી અને પોલીસ ને પણ કામે લગાડી દીધી. લોકો ને પુછતા પુછતા પોલીસે ગોપી કઈ તરફ ગઈ હતી તે શોધી કાઢ્યુ. શેઠ ને સાથે લઈ ને બધા રઘલા ની ખોલી આગળ આવી પહોચ્યા જ્યાં પહેલાથીજ આખો ભંગીવાસ એકત્રિત થઈ ચૂક્યો હતો. તકદીર નો આ કેવો તકાદો કે એક અબજોપતિ મિલ માલિક ચુસ્ત વૈષ્ણવ મોહનદાસ શેઠ આજે પોતાનુ શેઠપણુ ભૂલીને એક ની એક દીકરી ખાતર હરિજનવાસ માં ઉભા હતા. આ બધા થી અલિપ્ત ગોપી તો તેનાથી વરસેક મોટા એવા ગગલા નો હાથ પોતાના હાથ માં લઈ ને વહાલપૂર્વક વાતો કરી રહી હતી.

ઈનસ્પેક્ટર ગોહીલે રઘલા ને ઈશારા થી બોલાવ્યો. ગભરાયેલો રઘલો તો આવી ને સીધો ઈનસ્પેક્ટર ના પગે પડી ગયો.

“ મીં કોંઈ નહી કર્યુ સાહેબ. આ સોડી ન મું ઑંય નહી લાયો એ તો ઈની આપે જ હેંડતી હેંડતી ઑય આવી સ અન પાસી ઈમ કે સ.... ક.... એ મારી ગજરી સ ! “

ઈનસ્પેક્ટરે ગુસ્સા થી પુછ્યુ “કોણ ગજરી?”

“ સાહેબ મારી બૈરી ગજરી, પેલા તોફાનો થ્યાતા ન ઈમાં દવાખોને લઈ જવા કોંઈ મલ્યુ નઈ ન ઘર માં જ મારા ગગલા ને જલમ આપતે આપતે મરી જ્યેલી ”.

શેઠ વાત ને સમજતા બોલ્યા “ જો રઘલા વિધી ના લેખ મજાક ની હદ સુધી નિરાલા હોય છે, આ મારી છોકરી ગોપી છે. તેને નાનપણ થી જ કાંઈક વિચિત્ર માનસિક બીમારી હતી. તે ઉંઘ માં થી અચાનક જાગી જતી અને કહેતી કે તેને વિચિત્ર ચહેરાઓ અને ગલીઓ દેખાય છે અને ઘણીવાર તો એ ‘મુકુંદ’ ના નામ ની ચીસ પણ પાડી ઉઠતી. અને....... “

શેઠ ની વાત ને વચ્ચે થી જ કાપતા રઘલો બોલ્યો, “ સાહેબ ઈમ નમ તો મું યે થોડો મોંનુ? પણ જ્યાણ મીં આ સોડી ના મુઢે મુકુંદ હોંભળ્યુ ન તારથી જ મું તો સક્કર ખઈ જ્યો! સાહેબ મારો ગગલો જ્યાણ ઈની મા ના પેટ મૉં છો-હાત મહીના નો માંડ અશે તારે ગજરી મન કેતી ક રઘલા આપડ આપડા આવનારા છોરા નું નોમ મુકુંદ રાખશુ. અન ઈન આપડી જ્યમ મજૂરી નઈ કરાઈએ, ઈન તો ભણાઈ ગણાઈ ને મોટો સાહેબ બનાઈશુ. એ વાત તો શેઠ જઈ ગજરી ભેગી લાકડોં મોં, મીં નહી તો ગગલા નું નોમ મુકંદ પાડ્યુ ક નહી તાર પસ એ વાત કોઈ ન કરી, તો સાહેબ આ આવડી અમથી સોડી ન એ ચોં થી ખબર પડી ? સાહેબ તમે મોંનો ક ના મોંનો પણ આ સોડી હો ટકા ગયા જલમની મારી ગજરી ! “

શેઠ કાંઈ પણ બોલ્યા વગર આ બધુ જ જાણે સ્વીકારમૂલક શાંતિ થી સાંભળી રહ્યા. પણ ઈંસ્પેકટર તો આ સાંભળ્યા કરતા પણ વધુ એક પીધેલા ચીંથરેહાલ દારુડીયા નો નર્યો બકવાસ સાંભળ્યા છ્તાં ચુપ રહેલા શેઠ ને જોઈ આશ્ચર્ય પામ્યા. તેઓ રઘલા ને કાંઈક બોલવા જ જતા હતા ત્યાં જ એક બત્રીસ પાંત્રીસ વર્ષ ની એક સ્ત્રી મોહનદાસ શેઠ ને જોઈ બોલી,

“ સાહેબ તમારી હવેલી તો પેલા ટેકરા વારી જ ન ? “ મોહનલાલે હકાર માં ડોકુ હલાવ્યુ. પેલી સ્ત્રી એ આગળ ચલાવ્યુ. “ મું અન ગજરી બેય જણીઓ તમાર ટેકરે ઝાડુ વારવા આવતા તારની એ જ્યાણ પણ તમારી હવેલી જોતી એટલી વાર કે’તી ક બર્યુ આ આયખુ ! આખો જન્મારો લોકો ની વેઠો જ કરવાની ? આ હવેલી મૉં રે’વા વારા ન ચેવુ સુખ નઈ ? એય ને મોટી મોટી ગાડીઓ મોં ઘુમવાનુ ને મ્હેલો મોં રે’વાનુ, ભગવોન.....આપડ ચ્યારે આવુ સુખ પોમીશુ હેં ’લી?? સાહેબ ભગવોને ગજરી ની વાત હોંભરી હોં “.

શેઠ આ સાંભળી થોડીવાર આકાશ સામુ જોઈ રહ્યા!

શેઠ અને ઈંસ્પેક્ટર માંડ માંડ બધાને સમજાવી બહેલાવી ગોપી ને ત્યાંથી ઘરે લાવવા માં તો સફળ થયા પણ હવે શુ? જે દિવસ ની શેઠ ને વર્ષોથી બીક હતી તે પૂરો થવામા હતો. પણ ભંગીવાસ માંથી ઘરે આવતી વખતે શેઠ નું કાંઈક અમૂલ્ય જાણે ત્યાં જ છૂટી ગયુ હતુ. સૂર્યાસ્ત સાથે જાણે શેઠ નું પણ કંઈક અસ્ત થયુ હતુ.

શેઠ અને ગોપી ઘરે પહોચતા યમુનાબેને સૌથી પહેલુ કામ ગોપી ને ઝારી જી નું જળ છાંટી ’પવિત્ર’ કરવાનુ કર્યુ. આ જોઈ રહેલા મોહનદાસ ને વિચાર ઝબકી ગયો કે આ વીધી ગોપી ને પવિત્ર કરવા થઈ રહી છે કે યમુના ના મન ને! ગોપી ને તો કોઈ અપવિત્રતા સ્પર્શી જ નહોતી શકી કારણ કે તેને આ ‘પવિત્રતા’ ની જ ક્યાં ખબર હતી? તો શુ આ બધી ‘ધાર્મિક’ વાતો ખાલી માણસ ના મન ને રાજી કરવા જ હતી? યમુના ને મન ભંગીવાસ સૌથી અપવિત્ર જગ્યા હતી તો એ અપવિત્રતા મહેસૂસ કરતી હતી અને ગોપી ની આંખો માં તો પોતાના દીકરા ને મળવા નો આનંદ જ સમાતો નહોતો! તો શું........ આંખો પર ઝારીજી ના જળ નો છંટકાવ થવાથી મોહનદાસ ની વિચારમાળા તૂટી ગઈ. પાછો એ જ પ્રશ્ન : હવે શુ?

આજે જિંદગી માં પ્રથમવાર યમુનાબેને ગોપી ને પોતાની સાથે નહીં પણ તેના પોતાના બેડરુમ મા સુવાડી!

બીજા દિવસે સ્કૂલે જતા ગોપી એ યમુનાબેન ને પૂછ્યુ “ મમ્મા હું આજે મુકુંદ ને મારી સાથે ઘરે રમવા લઈ આવુ? યમુનાબેન માત્ર “ ના “ એટલું જ બોલી શક્યા. ગોપી કારણ પૂછે તે પહેલા જ તેમણે ગોપી ને કાર મા બેસાડી દીધી. સુલેમાનચાચા ને કહી દેવામા આવ્યુ કે સ્કૂલ સિવાય ગોપી ને ક્યાંય એકલી ન મુકવી અને તેને “ પેલા વાસ” તરફ ના રસ્તે થી સ્કૂલે પણ ન લઈ જવી.

આમ ને આમ અઠ્વાડીયુ વીતી ગયુ. ગોપી ના નિર્દોષ પણ દઝાડી મુકે એવા પ્રશ્નો થી યમુનાબેન પરેશાન થઈ ગયા હતા. તો મોહનદાસ ને ગોપી ના સહેલા પ્રશ્નો છેક ધર્મ અને સમાજવ્યવસ્થા ના મૂળ ઉપર થતા પ્રહારો જેવા લાગતા.

એક સાંજે જ્યારે મોહનદાસ મીલે થી ઘરે આવ્યા ત્યારે સામે જ ગંભીર બની બેઠેલી ગોપીને જોઈ. પાસે જઈ પ્રેમ થી માથે હાથ ફેરવતા બોલ્યા

“ શું થયુ બેટા ? મમ્મા એ કાંઈ કહ્યુ મારી ઢીંગલી ને ?”

ગોપી એ સામે પ્રશ્ન કર્યો “ ડેડી તમે મને એક દિવસ નહોતા કહેતા કે દાદાજી એ તમારુ નામ ગાંધીજી ના નામ પર થી પાડ્યુ છે?”

મોહનદાસે ગર્વભેર કહ્યુ “ હા બેટા, દાદાજી તો સ્વાતંત્ર્યસેનાની હતા. ગાંધીજી ના સિધ્ધાંતો ઉપર તેઓ આખુ જીવન જીવ્યા હતા. અમને પણ તેઓ તેવુ જીવવા ની પ્રેરણા આપતા હતા. હું તેમનો સૌથી લાડકો હતો તેથી જ મારુ નામ તેમણે તેમના આદર્શ ઉપરથી..... “

ગોપી એ ડેડી ની આંખો માં જોઈ વચ્ચે જ પૂછ્યુ, “ આજે અમારી સ્કૂલ માં ગાંધીજી ની એક ફિલ્મ બતાવી. તેમાં તે મોહનદાસ તો હરિજન છોકરાઓ સાથે રમતા, જમતા અને તેમના જ ઘરે રહેતા પણ હતા. છ્તા તેઓ ને સૌ બાપુ અને રાષ્ટ્રપિતા કેમ કહે છે? “

મોહનદાસ શેઠ ની આંખો શરમ થી ઢળી પડી.

- ચિંતન પટેલ

Musings with Krishna..!!

2012-10-12T12:11:00.000+05:30

આજનો રાજકિય માહોલ જોતા ખરેખર એમ વિચાર આવી જાય છે કે શુ આ બધુ જરૂરી છે? કોઈ પાંચ હજારે ખુશ છે તો કોઈને બે લાખ કરોડ થી પણ સંતોષ નથી! સૌ પોત પોતાના તરભાણા ભરે છે અને પબ્લિક પણ હવે ટેવાઈ ગઈ છે, સૌને ખબર છે કે બધા જ સાલા ચોર છે તો એવા ને ચૂંટી લાવે કે જે સૌથી ઓછી ચોરી કરે !! આ બધુ વિચારી ને એમ થાય કે શુ આ એ જ ભારત છે જેમાં ગાંધી, સરદાર, વિવેકાનંદ અને ક્રિષ્ણ થયા? જ્યારે લોકો આ વિભૂતિ ઓ ના નામે રેલીઓ અને યાત્રાઓ કાઢે છે ત્યારે એમ થાય છે કે જો કદાચ અસલ માં પણ હેરી પોટર મા હોય છે તેમ મ્રુત્યુ પછી પણ જો તેમના પોસ્ટરો બોલી શકતા હોત તો ?? પણ જ્યારે સ્વામી વિવેકાનંદ ને એમ કહેતા વાંચુ છુ કે જીવન માં કોઈ પણ વસ્તુ, વ્યક્તિ કે ઘટના નિરર્થક કે વણજોઈતી નથી હોતી, જે આજે જગત માં અસ્તિવ ધરાવે છે તે બધુ જ કોઈને કોઈ રીતે તો જરૂરી છે જ નહી તો તે ક્યારનું નાશ થઈ ચૂક્યુ હોત. મારા મતે તો આ દુનિયા એક જબરદસ્ત સર્જક નું અદભૂત સર્જન છે. ત્યારે પાછો એક આશાવાદ મન માં ઘર કરે છે. કોઈ વ્યક્તિ કે ગુણ સ્વતંત્ર રીતે સારો કે ખરાબ ન હોઈ શકે.

જીવન માં કાંઈ જ ખરાબ નથી હોતુ. જેને આપણે સામાન્ય લોકો ષડરિપુઓ ગણીએ છીએ તે કામ,ક્રોધ, લોભ, મોહ,મદ અને મત્સર પણ જરૂરી છે. તે બધા જ પોતે નુકસાનકર્તા નથી. મારા મતે કોઈપણ વસ્તુ નો દુરુપયોગ કે અતિશયોક્તિ તેને દુર્ગુણ બનાવી મુકે છે. જેમ કે કામ એ તેના યોગ્ય સ્વરૂપ અને યથાયોગ્ય ઉપયોગ ની દ્ર્ષ્ટિ એ જોતા તો આ વિશ્વ નું સર્જક અને ચાલકબળ છે પરંતુ તેનો અયોગ્ય વ્યક્તિ, પરિસ્થિતિ કે સ્થાને ઉપયોગ તેને દુર્ગુણ બનાવી મુકે છે. આવુ જ દરેક વસ્તુ વિષે પણ સત્ય છે. ટુંક માં જીવન પ્રત્યે નો સ્થિતિસ્થાપક અભિગમ જ જીવન ને જીવવા લાયક બનાવી શકે છે. કોઈપણ આદર્શ ભલે તે ગમે તેટલો મહાન હોય પરંતુ તેનો જડસુ પાલન જીવન ને શુષ્ક અને રસહીન બનાવી મુકે છે. આ દ્રશ્ટિ એ હિટલર ની હિંસા અને ગાંધી ની અહિંસા એક જ પાટલે હોય છે. એકે પોતાની જાતિ ની સર્વોપરિતા ના જડસુ આદર્શ ને લઈને હિંસા ને સાધન બનાવી ને જીવન ને અજીવ્ય બનાવી લીધુ. જ્યારે ગાંધીજી એ અહિંસા ના વધુ પડતા અને અમુક રીતે જડ ઉપયોગ થી જીવન ને શુષ્ક બનાવ્યુ.

મારા મતે યોગ્ય અને સંપૂર્ણ જીવન ના પ્રતીક છે, પૂર્ણ પુરૂષોત્તમ શ્રી કૃષ્ણ! કારણ કે તે નથી કામાસક્ત કે નથી કામેલર્જીક !! એક્દમ પ્રેક્ટીકલ એપ્રોચ, કોઈ જડ સિધ્ધાંત ની મર્યાદાઓ નહી. જો વિશ્વ ચૈતન્ય કદી કોઈ હાડ-માંસ ના મનુષ્ય માં સૌથી વધુ વિકસ્યુ હોય તો તે માનવ ઈતિહાસમાં ખાલી ક્રિષ્ણ માં જ હોઈ શકે. અહીં માણસ ની સુવિધાઓ માટે નિયમો છે, નિયમો નુ ગુલામ માનસ નથી. માત્ર 11 વર્ષ ની ઉંમર થી આ માણસે સંપૂર્ણ તાર્કિક દલીલો થી ઈન્દ્ર્પૂજા બંધ કરાવી ને ગામલોકો ને સૌથી વધુ ઉપયોગી એવા ગોવર્ધન ની પૂજા શરુ કરાવી. આની પાછળ નો મુખ્ય હેતુ તમારી આસપાસ ના કુદરતી વારસા નુ જતન કરવા નો હતો, જ્યારે આજે આપણે ગોવર્ધન ની પરિક્રમા ના માર્ગ માં જ કચરો ફેંકતા જઈએ છીએ અને શ્રી ક્રુષ્ણ શરણં મમ, જપતા જઈએ છીએ!!

આઈંસ્ટાઈન ના વડવાઓ થી પણ સદીઓ પહેલા આ માણસે પોતાના વર્તન થી બતાવી આપ્યુ હતુ કે આ સંસાર માં બધુ જ સાપેક્ષ છે. અહી બધુ જ સ્વીકાર્ય છે પણ તેના યોગ્ય રૂપ, રંગ ને માધુર્ય માં એક સંપૂર્ણ અને સંતુલિત જીવન.જો કોઈ ગાંધારી માતા બની ને શ્રાપ આપે તો પણ તેને આજ્ઞા ગણી ને માથે ચઢાવાય પણ કોઈ દુર્યોધન એક થપ્પડ મારે તો તેને બીજો ગાલ ન ધરાય એટ્લી સમજ એક રાજા અને એક રાજનિતિજ્ઞ ને હોવી જોઈએ ! જો આખા મહાભારત માં થી આપણે કદાચ આટલુ જ શીખ્યા હોત તો પણ કદાચ 1947, 1965,1971 અને 1999 માં કારગીલ માં આપણે ન તો આટલા બધા સૈનિકો ખોયા હોત અને ના તો દુનિયા ની નજર માં બેવકુફ ના ઠર્યા હોત !

ક્રિષ્ણ નુ ચરિત્ર નથી લખાતુ એની લીલા કહેવાય છે ! કેમ ભાઈ?? આપણા ચોખલીયા ધર્મે આપણને એ સ્વીકારવાની કદી હિંમત જ ન આપી કે આટ્લુ ક્રાંતિકારી વ્યક્તિત્વ ખરેખર થઈ શકે ! તેથી આપણે કદી ક્રિષ્ણ ના જીવન માંથી કઈ શીખી ન શક્યા ખાલી લાલા ને માખણ મિશ્રી જમાડી ને પોતાના ફોલ્સ હેવન માં ખુશ રહ્યા! શ્રીમદ ભગવદ ગીતા, જે તેમના જીવન નુ હાર્દ છે તેને ચાલ્લા કરી કરી ને છેક કંકુ સાતમા અધ્યાય સુધી પહોચી ગયુ પણ કંકુ લગાવનારો પહેલા અધ્યાયે પણ ન પહોચી શકયો!!

એટનબરો અને ગાંધી

2012-10-12T01:26:00.002+05:30

1962 ની સાલ છે, ઈંગ્લેંડ ના પોશ ગણાતા રિચમંડ માં પોતાના "ક્વિન એન હાઉસ" નામના આલીશાન ઘર માં એટનબરો પરિવાર વૈભવશાળી જીવન વીતાવે છે. ફિલ્મ નિર્માતા રિચર્ડ પાસે પોતાની પર્સનાલાઈઝ્ડ નંબર પ્લેટ ધરાવતી રોલ્સ રોય્સ અને પત્ની પાસે તેની જેગુઆર છે. અચાનક એક દિવસ રિચર્ડ ઉપર એક ફોન કોલ આવે છે અને આખા પરિવાર નું જીવન બદલાઈ જાય છે. એ ફોન હતો મોતી કોઠારી નામ નાં અજાણ્યા ગુજરાતી નો . તેઓ રિચર્ડને મળવા માટે વોલ્ડરોફ, લંડન બોલાવે છે . લંડન માં મોતીભાઈ તેમની ભવિષ્ય ની યોજના રિચર્ડ ને સમજાવતા કહે છે, કે તેઓ ગાંધીજી ના અનુયાયી છે અને 1948 માં ગાંધી જી ની હત્યા થઈ જતા હવે ભારત માં વધુ રહેવાનુ ન પસંદ પડતા તે ત્યાર થી બ્રિટન માં જ રહે છે અને તેમના જીવન નું ધ્યેય છે ગાંધી વિચાર નો બને એટલા લોકો માં પ્રચાર ને પ્રસાર કરવો. તેમણે રિચર્ડ ને જણાવ્યુ કે ફિલ્મ એ પ્રચાર નું શ્રેષ્ઠ માધ્યમ હોવાથી મારી એવી ઈચ્છા છે કે તમે ગાંધીજી ના જીવન પર એક ફિલ્મ બનાવો. રિચર્ડ ને પહેલા તો આ વિચાર થોડો વિચિત્ર લાગ્યો, પરંતુ મોતીભાઈ ના આગ્રહ થી તેણે ગાંધીજી ની આત્મકથા વાંચવાનું સ્વીકાર્યુ. પછી તો કહેવાનુ જ શુ બાકી રહે? છે એવો કોઈ માણસ કે જે આ નાનકડી ચોપડી વાંચી ને આ મહાન માણસ ના જાદુ થી પોતાને બચાવી શકે? આમ પણ ગાંધીજી થી તો રિચર્ડ બચપણ થી જ પ્રભાવિત હતો, તેના પિતા (જેમને તેઓ ઘર માં ગવર્નર ના હુલામણા નામ થી બોલાવતા) તેઓ ગાંધીજી થી ખૂબ જ પ્રભાવિત હતા. જ્યારે 1931 માં ગાંધીજી ગોળમેજી પરિષદ માં ભાગ લેવા ગયા બ્રિટન ગયા ત્યારે 8 વર્ષ નાં રિચર્ડ પણ તેમના પિતા સાથે આ અહિંસા ના મસીહા ને જોવા- સાંભળવા માટે ગયા હતા.

ગાંધીજી ની આત્મકથા વાંચતા-વાંચતા તેઓ આ વિભૂતી થી એટલી હદે અભિભૂત થયા કે તેમણે તે વખતે લગભગ અશક્ય જણાતી આ ચેલેંજ ઉપાડી લીધી. તેની પાછ્ળ ના ઘણા બધા કારણો માં થી મુખ્ય કારણ હતુ તેમના પિતાજી. ગવર્નર રિચર્ડ ને ભણાવી ને પ્રોફેસર બનાવવા માંગતા હતા, પરંતુ જ્યારે રિચર્ડે અભિનય ને કારકિર્દી બનાવ્યો ત્યારે તેમણે રિચર્ડ ને કાંઈ કહ્યુ તો નહી પણ ઊંડે ઊંડે થોડુ દુખ જરૂર અનુભવ્યુ. હવે રિચર્ડ પોતાના કામ તથા પોતાના ક્ષેત્ર દ્વારા તેમના પિતાજી ના સમ્માનીય એવા ગાંધીજી ના જીવન પર ફિલ્મ બનાવી ને આ દુખ ની લાગણી ને પૂરી મિટાવી ન શકે તો પણ થોડીઘણી નિવારવા માંગતા હતા.

પરંતુ કાંઈ લાગણીઓ થી તો ફિલ્મ થોડી બને ? એના માટે તો પૈસા જોઈએ. રિચર્ડે મોતીભાઈ ને ફોન લગાવ્યો “ તમારા પ્રોજેક્ટ માટે કોઈ પૈસા ની વ્યવસ્થા છે? “ સામેથી આવેલા સીધા નકારે રિચર્ડ ને માયુસ કરી દીધો. અચાનક તેને એક રસ્તો સૂઝી આવ્યો. તેમણે એક વાર બ્રિટીશ નેવી પર એક ફિલ્મ બનાવી હતી જે ભારત નાં છેલ્લા ગવર્નર જનરલ લોર્ડ માઉન્ટ બેટન ના નૌકાદળ માં જનરલ તરીકે ગાળેલા જીવન અને એમણે લડેલા યુધ્ધો પર આધારિત હતી. તે ઓળખાણ ને કામે લગાડી તેમેણે તે વખતે "અર્લ માઉન્ટ બેટન ઓફ બર્મા" તરીકે ઓળખાતા લોર્ડ માઉન્ટ બેટન નો સંપર્ક કરી ને પોતાનો વિચાર સમજાવ્યો. જનરલે રિચર્ડ ને તેમના પ્રોજેક્ટ માં સહાય કરવા બાબત ની ચિઠ્ઠી પોતાના મિત્ર તેમજ ભારત નાં તત્કાલીન વડાપ્રધાન જવાહારલાલ નહેરુ પર લખી ને આપી. આ ચિઠ્ઠી, મનમાં અઢળક અરમાનો તથા આંખોમાં એક સપનુ લઈ ને રિચર્ડ દિલ્હી ના એરપોર્ટ પર ઉતર્યા. વડાપ્રધાન નહેરુ ને મળી ને તેઓ સાશ્ચર્ય આનંદ અનુભવી રહ્યા. નહેરુ એ તેમને પોતાના અંગત આલ્બમ ની ઘણી તસવીરો બતાવી જેમાં તેઓ બાપુ સાથે હતા. બાપુ (આ શબ્દ રિચર્ડે પ્રથમવાર નેહરૂજી ના મોઢે સાંભળ્યો હતો ) ની વાતો કરતાં કરતાં અતીત માં ખોવાઈ જઈને ખૂબ જ ભાવુક થયેલા વડાપ્રધાન ને જોઈ તે આશ્ચર્ય પામ્યા. નેહરૂજી એ તેમને બીજી પણ ઘણી બધી ઉપયોગી માહીતી આપી અને ઘણા અંગત કિસ્સાઓ પણ સંભ્ળાવ્યા. નેહરૂજી એ છેલ્લે રિચર્ડ ને જે વાત કહી તેનાથી રિચર્ડ ખૂબ પ્રભાવિત થયા. તેમણે કહ્યુ કે, " તેઓ મહાત્મા હતા પરંતુ અંતે તો માનવ જ હતા, ધ્યાન રાખજો કે તમે તેમને ભગવાન ન બનાવી દો !! ".

બીજી મુલાકાત દરમ્યાન નેહરૂજી એ તેમને ગાંધીજી ના રોલ માટે પસંદ કરેલા કલાકાર વિષે પૃચ્છા કરી. કોઈ નુ નામ નક્કી ન કરેલ હોવાથી રિચર્ડે વડાપ્રધાન ને જ કોઈ નામ સૂચવવા નું કહ્યુ. નહેરુજી ના મોઢે એલેક ગિનીસ નું નામ સાંભળી ને રિચર્ડ ને આંચકો લાગ્યો. તેને એમ હતુ કે વડાપ્રધાન કોઈ ભારતીય કલાકાર નું નામ સૂચવશે ! રિચર્ડ આ બાબત પર વિચારશે તેમ કહીને ત્યાંથી ખૂબ ખુશ થઈ ને વિદાય થયો. પણ આ ખુશી બહુ ટુંકી આવરદા ની સાબિત થઈ. ફરી થી પૈસા ની તકલીફ ના લીધે રિચર્ડ ની ગાડી ઘોંચ માં પડી. હોલીવુડ માં થી કોઈ પણ તેના આ અતિમહત્વાકાંક્ષી પ્રોજેક્ટ માં ‘ પૈસા નાખી દેવા ‘ તૈયાર ન થયુ. હવે તો વર્ષો વીતી ગયા પરંતુ તે આ પ્રોજેક્ટ ને ભૂલી ન શક્યો. દૂર સુદૂર ના ધૂંધળા સપના માટે પોતાનુ સર્વસ્વ લૂટાવા નો સમય હવે આવી ગયો હતો ! તેને કોઈ પણ રીતે આ ફિલ્મ બનાવવી જ હતી.

તેના આ સપના ને ફરીથી પાંખો મળી કે જ્યારે નેહરૂજી ની દીકરી શ્રીમતિ ઈંદિરા ગાંધી વડાપ્રધાન પદે ફરીથી ચૂંટાયા. તેમણે રિચર્ડ ને એ મતલબ નો લેખિત પરવાનો આપી દીધો કે તેની ફિલ્મ માં જ્યારે પણ જરૂર પડે ત્યારે તેને પોલીસ, લશ્કર ની ત્રણે પાંખો અને ભારતીય રેલ્વે ની મફત માં મદદ મળી શકશે ! ઉપરાંત તેમણે ભારત સરકાર તરફથી આ ફિલ્મ નાં નિર્માણ માં ત્રીજા ભાગ નું ફંડ પણ રિચર્ડ ને આપવાનું વચન આપ્યુ. રિચર્ડ માટે આ બધુ ખૂબ જ આવકાર્ય હતુ કારણ કે તેણે નેહરુજી ના રાજ માં સરકારી અફ્સરો ને મળવા માટે કલાકો બહાર બાંકડા પર બેસવાનો અનુભવ લઈ લીધો હતો ! (પણ બોલી પણ શું શકે કારણ કે એ અમલદારશાહી પણ આપણ ને બ્રિટિશ વારસા તરીકે જ મળેલી છે ને!) હવે રિચર્ડ ને તેનું સપનુ હાથવેંત માં લાગ્યુ. જો કે હ્જી ઘણુ બધુ ખૂટતુ હતુ છતા તેણે તૈયારીઓ શરૂ કરી દીધી. તેણે બધા સેટસ, લોકેશન નક્કી કરી દીધા પરંતુ હવે મુખ્ય મુદ્દો બાકી હતો ગાંધી કયાંથી લાવવા?

એલેક ગિનીસ તો ક્યારનાય ના પાડી ચૂક્યા હતા, એક અમેરિકન સ્ટુડિઓએ ફિલ્મ નિર્માણ માં સહાય કરવાની ઓફર રિચાર્ડ બર્ટન ને જ ગાંધી તરીકે લેવાની શરતે આપી કારણ કે તે આ રોલ માં સેક્સી લાગશે!! રિચર્ડ ની પોતાની પસંદ એંથોની હોપકીન્સ( ધ સાઈલેંસ ઓફ ધ લેંબ અને હેનિબાલ ફેમ) હતો, પણ શારિરિક દ્ર્ષ્ટિએ તે આ રોલ માટે થોડો વધુ જાડો હોવાથી શારીરીક રીતે ફીટ નથી એમ લાગતા તે પોતે જ હટી ગયો. આવા જ કારણોસર બીજા અનેક અદાકારો જેમ કે ડેર્ક બોગાર્ડે, પીટર ફીંચ, આલ્બર્ટ ફીની અને ટોમ કર્ટની એ પણ આ ઓફર ને નકારી કાઢી. અંતે ગાંધી બનવા માટે રિચર્ડે જહોન હર્ટ નામના અદાકાર નો સંપર્ક કરાયો, જેણે રિચર્ડ ને તેમને ગાંધી ના પુરા ગેટ અપ સાથે એક શોટ લઈ ને જોઈ જોવા કહ્યુ. દરમ્યાન રિચર્ડ ના થિએટર દિગ્દર્શક એવા પુત્ર માઈકે તેમને નાટકો ના એક ઉત્તમ અદાકાર બૅન કિંગ્સલે વિષે વાત કરી. તેમનુ એક નાટક જોવા માટે રિચર્ડ ગયા, તેમના અભિનય થી પ્રભાવિત થઈ ને તેઓ બૅન ને મળવા બેકસ્ટેજ ગયા. તેમેણે બૅન ને ગાંધી ફિલ્મ વિષે ના પોતાના પ્રોજેક્ટ ની વાત કરી તો બૅન તો આશ્ચર્ય માં પડી ગયા. બેન ને આની પાછ્ળ કોઈ દૈવી શક્તિ નો જ હસ્તક્ષેપ લાગ્યો, કારણ કે હજી થોડા દિવસ પહેલા તો બૅન ને તેની પત્ની એ ગાંધીજી ની આત્મકથા ભેટ માં આપી હતી અને બૅન હજી તો તેને વાંચી જ રહ્યા હતા !! આ મુલાકાત પછી જ રિચર્ડ ને ખબર પડી કે બૅન નું મૂળ નામ તો કૃષ્ણા પંડિત ભાણજી હતુ. તેઓ અંગ્રેજ માતા અને ગુજરાતી પિતા નું ફરજંદ હતા !! (એટલે રીલ અને રિયલ બન્ને ગાંધી ગુજરાતી હતા!!) તો આ મુલાકાત નું પરિણામ એ આવ્યુ કે જહોન હર્ટ અને બૅન બન્ને નો સ્ક્રિન ટેસ્ટ એક જ દિવસે રાખવામાં આવ્યો. પહેલા જહોન અને પછી બૅન નો ટેસ્ટ લેવામાં આવ્યો. પણ જ્યારે બૅન પોતળી ને ગોળ ચશ્મા ધારણ કરી ગાંધી બની ને આવ્યો ત્યારે રિચર્ડ પહેલા તો જહોન બોલી ઉઠ્યો “ યુ ગોટ યોર મહાત્મા રિચર્ડ!! “

હવે ગાંધી મળી ગયા, સરકારી પરવાનો હતો તેથી સરકારી બિલ્ડીંગ્સ, કે સ્મારકો માં પણ શુટિંગ કરવામાં તકલીફ પડી નહી. શુટિંગ શરૂ તો થઈ ગયુ પરંતુ એને ચાલતુ રાખવુ પણ જરૂરી હતુ ને? આ માટે તેમણે પોતાનુ સર્વસ્વ દાવ પર લગાડી દીધુ. રિચર્ડ ના એવા કપરા દિવસો આવી ગયા હતા કે એક વખત રોલ્સરોય્સ વાપરનાર આ નિર્માતા સમયસર પોતાના બિલ્સ પણ ચૂકવી શકતા નહી ! તેમના સપના ની તેમની પત્ની ને બાળકો પર અસર થશે તે નહોતુ વિચાર્યુ પરંતુ હવે તો પાછા વળવાનો કોઈ હેતુ નહતો. ઉપરાંત આ કપરા કાળ માં તેમેની પત્ની શેલા તેમની પાછળ ખડક ની દ્ર્ઢતા થી ઉભી હતી. જ્યારે સૌ આ પ્રોજેક્ટ ને રિચર્ડ નું ગાંડપણ સમજતા હતા ત્યારે પણ શેલા એ તેને રિચર્ડ નું સપનુ ગણી ને તેને આ માટે બધી રીતે સહાયરૂપ થવાની સાંત્વના આપી હતી. શુટિંગ શરૂ કરતા પહેલા રિચર્ડ તેમને આ દુષ્કર કાર્ય કરવાનું સૌ પ્રથમ ઈજન આપનાર મોતીભાઈ કોઠારી ને ભૂલ્યા ન હતા, તે સમયે તેમનું પાર્થિવ શરીર તો હયાત ન હતુ પરંતુ તેમની યાદ માં રિચર્ડે તેની ફિલ્મ નું શુટિંગ એક હિંદુ પંડિત ના હાથે પૂજા કરાવી ને શરૂ કર્યુ હતુ. આમ શુટિંગ તો ચાલતુ રહ્યુ, પરંતુ એક સૌથી મોટી ચેલેંજ દિગ્દર્શક રિચર્ડ ની વાટ જોઈ રહી હતી. બીજુ બધુ તો શાંતિ થી પાર પડી ગયુ પણ મહાત્મા ની અંતિમયાત્રા પરદા પર શી રીતે બતાવવી? એ માટે ખૂબ જ ચીવટપૂર્વક નુ અને ઝીણવટ ભર્યુ કામકાજ યુધ્ધ નાં ધોરણે હાથ માં લેવામાં આવ્યુ. એ હદ સુધી કે રિચર્ડ ને તે અંતિમયાત્રા માં કેટલા ગણવેશધારી સૈનિકો આખા રાજપથ પર હારબંધ ઉભા રખાયા હતા તે સંખ્યા શુધ્ધા યાદ હતી! પરંતુ મુખ્ય તકલીફ હતી કે એટલા બધા લોકો ને ક્યાંથી ભેગા કરવા? બધા જ પેઈડ કલાકારો ભેગા કરે તો પણ એ શક્ય ન જણાયુ. તો રિચર્ડે એક રસ્તો કાઢ્યો કે ગાંધીજી ની 33 મી પુણ્યતીથી એ (30 જાન્યુઆરી, 1981) આ દ્રશ્ય ફિલ્માવવુ જેથી બને તેટલા વધુ લોકો ને ભેગા કરી શકાય.

આ શુટિંગ દિલ્હી માં એક વપરાશ વગર નાં એક એરફિલ્ડ પર કરવાની યોજના હતી. આ માટે રિચર્ડે 25000 એક્સ્ટ્રા કલાકારો રોકડા આપી ને રાખેલા હતા. પરંતુ મોટી ચિંતા તો પેલા ટોળા પર હતી જે ‘પેઈડ‘ ન હતુ ! રિચર્ડે આગલી રાત્રે પોતાના 11 કેમેરા ની આખી ટીમ ની મિટિંગ બોલાવી ને બીજા દિવસ ની સૌની પોઝિશન્સ વિશે સમજાવ્યુ. વહેલી સવાર ના 3 વાગ્યાથી બધી તૈયારીઓ શરૂ થઈ ગઈ, સૂર્યોદય થતા થતા તો ગણવેશ ધારી સૈનિકો તૈયાર થઈ ને મેદાન માં આવી ગયા. રિચર્ડ ને હાશ તો ત્યારે થઈ કે જ્યારે સામાન્ય લોકો પણ ત્યાં શુટિંગ જોવા ભેગા થવા લાગ્યા. રિચર્ડે એવી વ્યવસ્થા કરાવી હતી કે દરેક પ્રવેશદ્વારે પોલીસ ની એક એક ટુકળી તે સમય ને અનુરૂપ કપડા આપી ને ખડી કરવામાં આવી હતી, જેથી કરીને કોઈ આધુનિક પહેરવેશ પહેરી ને આવી ન જાય! આ શોટ માં રિટેક નો તો કોઈ સવાલ જ નહોતો, એક માઈલ જેટલા અંતર માં આ ટોળુ જેવી એક્ટિંગ કરે તે ખરુ ! રિચર્ડે પોતાના મેગાફોન માં “ એક્શન ...” કહેતા જ આખુ ટોળુ કૂચ કરવા લાગ્યુ. આ બધા દરમ્યાન રિચર્ડ ને લાગ્યુ કે આ અતિ મહત્વ ના શોટ દરમ્યાન પોતે કેમેરા પાછળ કે ક્રેન પર ન બેસતા આ ટોળા માં જ ક્યાંક હોવુ જોઈએ. પરિણામે આપણે રિચર્ડ એટનબરો ને આ સીન માં કાળા કોટ, કાળા ચશ્મા ધારી બ્રિટિશ જનરલ સ્વરૂપે બાપુ ના શબ પાછળ ચાલતા જોઈ શકીએ છીએ ! આ દ્રશ્ય ગાંધીજી નું ડમી શબ બનાવી ને લેવાનું હોવાથી આજે બેન ને રજા હતી.બધુ જ બરાબર ચાલતુ હતુ અને ચિરનિંદ્રા માં પોઢેલા ગાંધી નો ક્લોઝ અપ લેવાનો થયો ત્યા જ અચાનક રિચર્ડ ને લાગ્યુ કે આ ડમી (પૂતળુ) ક્લોઝ અપ માં બરાબર નથી લાગતુ (મતલબ કે પકડાઈ જાય છે)! અચાનક રજા માણતા ‘ ગાંધી’ ની રજા ને લશકરી ધોરણે બરખાસ્ત કરી ને બોલાવવામાં આવ્યા અને પૂતળા ના બદલે બૅન ને સુવાડી ને ક્લોઝ અપ લેવામાં આવ્યો. અંતે આ અતિ મહત્વનો અને ઐતહાસિક શોટ પૂરો થયો, ગેટ પર ઉભેલા પોલીસો ના કહેવા પ્રમાણે તેમણે 400,000 લોકો ને અંદર આવવા દીધા હતા તથા યોગ્ય કપડાં આપ્યા હતા. તો આમ આ શોટ ફિલ્મ ઈતિહાસ માં સૌથી વધુ એક્સ્ટ્રા કલાકારો(25,000) તથા સૌથી વધુ લોકો ને ફિલ્માવતો સીન હતો ( જે કદાચ વિશ્વ વિક્રમ છે ) !

અંતે પેશન ની, એક નિર્ધાર ની અને પોતે કરેલા દ્ર્ઢ સંકલ્પ ખાતર સર્વસ્વ ન્યોછાવર કરી દેવાની ભાવના ની જીત થઈ અને આટલા બધા ચઢાવ ઉતાર પછી અંતે આ ઐતિહાસિક ફિલ્મ 1982 માં રજૂ કરવામાં આવી. પછી તો તેણે ફિલ્મ જગત માં એક ઈતિહાસ કાયમ કર્યો. આ ફિલ્મ ને 8 ઓસ્કાર ઍવોર્ડસ થી નવાજવા માં આવી જેમાં રિચર્ડ એટનબરો ને બે ( શ્રેષ્ઠ દિગ્દર્શન અને શ્રેષ્ઠ પિક્ચર માટે) , બૅન કિંગ્સલે ને એક મુખ્ય રોલ માં શ્રેષ્ઠ અભિનય માટે આપવામાં આવ્યો . ઉપરાંત બીજા 26 ઍવોર્ડ્સ અને 16 નોમીનેશન્સ ઍનાયત કરવામાં આવ્યા હતા. આમ પોતાના કાર્ય પ્રત્યે સમર્પિત એવા એક પ્રોફેશનલ નું સપનુ 20 વર્ષે સાકાર થયુ. “ગાંધી” ની પટકથા ની જેમ જ તેની અંતરકથા પણ એટલી જ રોચક અને સંઘર્ષપૂર્ણ રહી.

[ રીડગુજરાતી માં છ્પાયેલો આ જ લેખ વાંચવા માટે અહીં ક્લીક કરો]