Wasiirka ayaa khudbad uu ka jeediyay furitaanka madasha ku muujiyay muhiimadda ay maayarradu iyo dowladaha hoose u leeyihiin adeegga bulshada iyo horumarka dalka. Wuxuu sheegay in maayarradu ay si joogto ah ula tacaalaan baahiyaha bulshada, horumarinta adeegyada aasaasiga ah, kobcinta dhaqaalaha deegaanka iyo ilaalinta wadajirka bulshada.

“Waxaan maalin kasta la tacaalnaa baahiyaha bulshada, horumarinta adeegyada aasaasiga ah, kobcinta dhaqaalaha deegaanka iyo ilaalinta wadajirka bulshada. Sidaas darteed, guusha dowladaha hoose waa guusha dowladda guud ahaan,” ayuu yiri Wasiir Xoosh.

Sidoo kale, Wasiirka ayaa ka hadlay doorka Dowladda Federaalka ee xoojinta maamul-daadejinta iyo adeeg-baahinta, isagoo xusay in dowladda ay ka go’an tahay in awoodda, maaliyadda iyo go’aan-qaadashada la gaarsiiyo degmooyinka si loo horumariyo adeeg bixinta bulshada.

“Dowladda Federaalka waxaa si buuxda uga go’an xoojinta maamul-daadejinta iyo adeeg-baahinta. Waxaan aaminsanahay in sida ugu wanaagsan ee loo xoojin karo adeeg bixinta ay tahay in awoodda, maaliyadda iyo go’aan-qaadashada la gaarsiiyo degmooyinka,” ayuu yiri Wasiirku.

Wasiirka ayaa sidoo kale xusay in tani ay tahay madashii saddexaad ee ay Wasaaraddu qabato, islamarkaana sanadihii la soo dhaafay la hirgeliyay shaqooyin muhiim ah oo kor u qaaday awoodda dowladaha hoose.
Gabagabadii, Wasiir Cali Xoosh ayaa ku boorriyay ka qaybgalayaasha madasha inay is-weydaarsadaan khibradaha kala duwan ee degmooyinka, caqabadaha, fursadaha iyo xalalka jira. Wuxuu tilmaamay in degmooyinka lagu qiimeyn doono waxqabadkooda, sida ay bulshada u abaabulaan iyo sida ay kor ugu qaadaan adeegyada ay bixiyaan.

Kulanka oo ay qeyb ka yihiin Madaxda Dowladda Federaalka ah, Maayarada iyo guddoomiyeyaasha degmooyinka, beesha caalamka iyo bulshada rayidka ah ayaa xoogga lagu saari doonaa in looga dodo oo lagu falaanqeeyo saamaynta abaaraha, ka hortagga colladaha dowladaha hoose iyo adkaysiga heer degmo ama deegaan.

(1) Dhammaan Hay’adaha Dawladda, Shacabka Soomaaliyeed iyo cid kasta oo adeegsanaysa Calanka iyo Asataanta Qaranka waa inay isticmaalaan midabka rasmiga ah ee ku xusan Jadwalka Koowaad (A) iyo Jadwalka Koowaad (B) ee Dastuurka JFS, ayadoo midabka buluugga ah ee Calanka iyo Astaantu uu yahay (Hex Code: #B5D7F1- RGB (Red, Green, Blue): (181, 215, 241).

(2) Sidoo kale, Heesta Qaranka Soomaaliya ee rasmiga ah oo dhammaystiran waa midda ku qoran Jadwalka Koowaad (C) ee Dastuurka JFS.

(3) Hay’addii ama masuuliyiintii si khaldan u adeegsada Calanka, Astaanta iyo Heesta Qaranka waxaa laga qaadi doonnaa tallaabo waafaqsan xeerarka dalka.

(4) Dhammaan xafiisyada dawladda ee heer federaal iyo heer dawlad goboleed waa inay adeegsadaan calanka, waana in la dhigaa xarumaha dawladda.

Taliyaha Qaybta Booliska Gobolka Banaadir, Mahdi Cumar Muumin, oo warbaahinta kula hadlay Hotel Elite, ayaa sheegay in la soo qabtay hub badan, kuwaas oo ay ku jiraan hub culus iyo hubka wax dila meelaha fog, kuwaas oo lagu keydiyay hotelka.

“Howlgalkan wuxuu qayb ka yahay howlgallo xiriir ah oo ciidamada ammaanka ay ku baacsanayeenn hub sharci-darro ah oo Qaar ka mid ah ay wateen maleeshiyaadkii amni-darrada ka waday degmadan, halka qaar kalena ay yihiin hub cusub oo loo diyaarinayay in lagu qalqal geliyo amniga magaalada, Hubkan waxaa lagu keydiyay goobo kala duwan oo uu ka mid yahay Hotel Elite,” ayuu yiri Taliyaha Booliska Gobolka Banaadir.

Mahdi Cumar Muumin ayaa sheegay in ay sii socon doonaan howlgalada lagu baacsanayo hubka sharci-darrada ah, wuxuuna tilmaamay in aan qofna loo oggolaan doonin inuu gurigiisa ama goobtiisa ganacsi ku keydiyo hub sharci-darro ah.

Dhanka kale, Taliye Mahdi ayaa sheegay in wax dhibaato ah aysan ka dhicin hotelka, isla markaana aysan jirin wax dhibaato ah oo loo gaystay ilaalada iyo shaqaalaha hotelka, wuxuu xusay in ciidamada ammaanka ay fuliyeen oo keliya waajibaadkooda shaqo.

Ciidamada ammaanka ee Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa horay u soo bandhigay hub fara badan oo laga qabtay maleeshiyaadkii soo weeraray degmooyinka Howlwadaag iyo Cabdicasiis ee magaalada Muqdisho.

Intii uu socday aqoon isweydaarsiga, waxaa lagu soo bandhigay fahamka Barnaamijka Xusuusta Dunida iyo kaalinta UNESCO ee ilaalinta dhaxalka taariikhiga ah.

Sidoo kale, waxaa la soo jeediyay warbixinno ku saabsan qiimeynta Kaydka Taariikhiga ah ee Radio Muqdisho iyo muhiimadda ay leedahay badbaadinta, iyo fududeynta helitaanka dadweynaha ee kaydka taariikhiga ah, kaas oo xambaarsan xusuusta Soomaaliyeed tan iyo sannadkii 1951.

Maalintii labaad ee aqoon-isweydaarsiga waxaa diiradda lagu saaray hannaanka loo maro diiwaangelinta xusuusaha taariikhiga ah, u diyaar-garowga Soomaaliya ee ka qeybgalka Barnaamijka Xusuusta Dunida, iyo dhismaha Guddi Qaran oo isku xira dadaallada ilaalinta iyo badbaadinta taariikhda Soomaaliya.

Agaasimaha Waaxda Istiraatiijiyadda Warbaahinta ee Wasaaradda Warfaafinta, Dhaqanka iyo Dalxiiska Xukuumadda Federaalka Soomaaliya, Cabdishaakur Cali Axmed, soo xiray kulanka ayaa sheegay in aqoon isweydaarsigan uu yahay bar-billow muhiim ah oo lagu dhisayo fahamka Soomaaliya Barnaamijka Xusuusta Dunida, isla markaana horseedi kara in Soomaaliya ay uga faa’iidaysato fursadaha lagu badbaadin karo kaydka taariikhiga ah ee Radio Muqdisho, diiwaangelintiisa iyo ilaalinta dhaxalka taariikhiga ah ee dalka.

Agaasimaha ayaa u mahad celiyay Hay’adda Waxbarashada iyo Dhaqanka ee Qaramada Midoobay UNESCO, khuburada iyo xubnaha matalayay daneeyayaasha oo soo bandhigay fikradda wax ku ool ah.

Ka qeyb galayaasha ayaa isla qaatay dhismaha Guddiga heer qaran ee xasuusta Dunida iyo iskaashiga badbaadinta dhaxalka taariikhiga ah ee Soomaaliya.

War-saxaafadeed ay soo saartay Wasaaradda Dhallinyarada iyo Ciyaaraha ayay ku sheegtay “kadib markii la ogaaday in Garsoore Cumar Cartan uu la kulmay caqabado la xiriira ogolaanshaha gelida dalka Mareykanka (Entry Denied), Wasaaraddu iyadoo kaashaneysa Wasaaradda Arrimaha Dibadda iyo Iskaashiga Caalamiga ah iyo Madaxtooyada Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya, waxay sameysay dadaallo diblomaasiyadeed iyo wada-xaajood ballaaran oo lala yeeshay Dowladda Mareykanka iyo hay’adda FIFA, si xal degdeg ah loogu helo arrintan”.

Warka waxay kaloo ku xustay “Nasiib darro, inkastoo dadaalladaas xooggan la sameeyay, ma suuragelin in xal laga gaaro. Garsoore Cumar Cartan wuxuu tusaale muuqda u yahay kartida, adkeysiga, iyo dadaalka dhallinyarada Soomaaliyeed. Guulihiisa caalamiga ahaa waxay sharaf iyo sumcad u yihiin shacabka Soomaaliyeed, waxayna caddeynaysaa in caqabadaha iyo duruufaha adag ee dalka ka jira aysan hor istaagin in dhalinyarada Soomaaliyeed ay gaaraan heerar sare oo caalami ah.

Wasaaradda Dhallinyarada iyo Isboortiska waxay mar kale xaqiijineysaa taageeradeeda buuxda ee Garsoore Cumar Cartan, waxayna sii wadi doontaa taageerada horumarintiisa xirfadeed iyo ka qeybgalka fursadaha caalamiga ah ee mustaqbalka, waxayna u mahadcelineysaa Shacabka Soomaaliyeed, bahda ciyaaraha iyo dhammaan Dadka muujiyay garab istaagga, dhiirrigelinta iyo taageerada ay u muujiyeen Garsoore Cumar Cartan.

Hase ahaate,  xuquuq kasta waxaa la socda masuuliyad, iyo xad jaangoynaya. Bannaanbax nabadeed micnihiisu ma aha/kama dhigna, in qof ama koox ay magaalada ka dhigaan meel aan la maamuli karin. Sido kale,  Ma aha in la xiro waddooyinka muhiimka ah, la hakiyo shaqada bulshada, la carqaladeeyo ganacsiga, ama la geliyo shacabka xaalad cabsi iyo amni-darro.

Dalalka reer Galbeedka ee aan inta badan tusaalaha u soo qaadanno, bannaanbaxyadu uma dhacaan si iska furan oo aan nidaam hagaya lahayn. Qabanqaabiyeyaasha waxay la xiriiraan booliska iyo maamulka deegaanka. Waxaa la isku raacaa goobta, waqtiga, jidka la mari karo, ilaalinta amniga, iyo sida loo badbaadinayo dadka bannaanbaxaya iyo shacabka kale. Ujeeddaduna ma aha in la aamusiiyo cidda bannaanbaxaysa, balse waa in la ilaaliyo xuquuqdooda iyo xuquuqda dadka kale labadaba.

Marka la eego bannaanbaxii mucaaradku qorsheeyeen 4-tii Juun ee Muqdisho, dowladda ma aysan oran/odhan “ma bannaanbixi kartaan.” Taas beddelkeeda, banaanbaxa si mid agaasiman u noqdo, waxay u astaysay goobo cayiman oo bannaanbaxu si nabad ah uga dhici karo, waxayna sheegtay inay sugi doonto amniga shacabka, ka qaybgalayaasha iyo hoggaanka mucaaradka. Taasi waa tallaabo macquul ah.

Muqdisho waa caasimaddii dalka. Waa xarunta dowladda, ganacsiga iyo adeegyada muhiimka ah. Sidoo kale waa magaalo weli ka soo kabanaysa dagaallo, qaraxyo iyo amni-darro muddo dheer soo jiitamaysay. Sidaas darteed, dowlad kasta oo masuul ah waxa  waajib ku ah, xilna ka saaranyahay, inay ka hortagto/hor-istaagto xaalad kasta oo   qas iyo qalalaase  dhalin karta.

Haddii mucaaradku yiraahdaan/leeyihiin “goob kasta iyo goor kasta ayaan bannaanbax ka dhigi karnaa,” ama “toban goobood ayaan isku mar ka bannaanbaxaynaa,” taasi ma aha xuquuq si masuuliyad leh loo adeegsanayo, waxayna isu bedeli masuuliyad darro. Banaanbaxyada/abaabulka bulsho  ee jaanta roganta ah,  waxay  curyaamin karaan magaalada oo dhan, sida isu socodka, ganacsiga, waxbarashada, adeegyada caafimaadka iyo shaqada dadka masaakiinta/muruqmaalka  ah ee maalin kasta nolol maalmeedkooda raadsada.

Isla dhanka kale, Haddii ay xaalad amni darro dhacdo/dhalato, waddooyin xirmaan,  gurmadka caafimaadka xanibmo,  ganacsiga  khasaaro gaarto, ama haddii rabshad timaaddo, isla dowladda ayaa lagu eedeyn lahaa inay dayacday amniga shacabka, iyo kaalinteedi dowladnimo, sidaas darteed, dowladdu waxay xaq u leedahay, waajibna ku ah inay bannaanbaxyada u dejiso nidaam macquul ah.

Ujeedadana  ma aha in shacabka ama mucaaradka laga hor istaagayo xuquuqdooda, laakinse  waa in la hubiyo in  xuquuqdaas loo isticmaalo si nabad ah, sharci ah, oo aan dhaawac u geysan dadka kale iyo bananbaxayasha. Bannaanbax nabadeed waa in laga dheehdaa mid nabdoon inuu yahay asaaliibtiisa oo dhan, sida: qorshihiisa, howraartiisa,halbeeggiisa,  hannaankiisa iyo himiladiisa, waxaase loo bahaan yahay iney kala caddaadaann waxa ay  mucaaradku xaqa  u leeyihiin ee ah iney dowladda dhaliisheeda sheegaan, aragtidooda dhiibtaan, taageerayaashoodana abaabulaan, laakiin se aaney iska noqonin yaacdo, wajigaa furan ah.

Hoggaamiye masuul ah ma aha kan dadka waddooyinka ku soo daadiya iyadoo aan qorshe iyo nidaam cad jirin. Hoggaan masuul ah waa kan la shaqeeya hay’adaha amniga, ka fogaada kicinta, ilaaliya dadka taageersan, kana hortaga in bannaanbaxa loo beddelo qalalaase, Dowladduna dhankeeda waa inay mar walba ixtiraamtaa xuquuqda bannaanbaxa nabadeed. Waa inay la hadashaa shacabka, caddeysaa sababta go’aannadeeda, kana fogaataa awood aan loo baahnayn.  Bannaanbaxu ha ka dhaco goob cayiman, waqti cayiman iyo nidaam cayiman, ma aha cabburine Waa masuuliyad dowladeed.

Soomaaliya maanta waxay u baahan tahay dowladnimo, nidaam iyo tartan siyaasadeed oo bisil. Qof kasta oo dalkiisa jecel waa inuu fahmaa in xuquuqda iyo nidaamku ay wada socdaan. Xuquuq aan nidaam lahayn waxay isu beddeli kartaa fowdo. Nidaam aan xuquuq lahaynna wuxuu isu beddeli karaa cabburin. Sida saxda ahi waa in labadaba la ilaaliyo: xuquuqda shacabka ee bannaanbaxa iyo badbaadada shacabka Soomaaliyeed.

Waxaa Qoray:Mohamed Ali-Mire (Cowke) iyo Hassan Abdikarim- Ottawa Canada

Wasiirka ayaa sheegay in muhiimadda kulankan uu yahay diyaargaroowga maalmaha xorriyadda ee dalka.

” Caawa oo ay taariikhdu ku beegan tahay 7-da bisha lixaad ee 2026, waxaa halkan ka qabsoomay shirka guddiga qaban qaabada usbuuca xoriyadda ee nagu soo aaddan, halkan oo lagu kala qeybsaday waajibaadyo iyo shaqooyin lagu dhisay guddiyo hoosaad kala duwan oo heer wasiir ah,”.

Sidoo kale, Wasiir Cabdifataax ayaa shacabka Soomaaliyeed ugu baaqay  in ay u diyaargarowbaan xuska maalmaha xoriyadda ee 26-ka June oo ah goortii ay xoriyadda qaateen Gobollada Waqooyi iyo 1-da Luulyo oo ah xilligii ay Koonfurta xorroowday ayna midoobeen gobollada Waqooyi iyo Koonfurta.

” Waxaan shacabka Soomaaliyeed meel kasta oo ay joogaan ugu baaqeynaa in ay u diyaarowbaan u dabaaldega usbuuca xoriyadda oo ka bilaaban doonta 26-ka June ilaa 1-da Luulyo oo ah maalmo runtii aad iyo aad ugu weyn taariikhda iyo halganka shacabka Soomaaliyeed meel walba oo ay joogaan, 26-ka goortii ay xoriyadda qaateen gobollada Waqooyi, 1-da luulyana waa xilliga ay xoriyadda qaadatay Koonfur ayna Midoobeen gobollada Waqooyi iyo Koonfur”.

Shacabka Soomaaliyeed waxaa ku soo wajahan maalmo taariikhi ah, halgan adag loo soo maray loona dhabar adeegay sidii shacabka Soomaaliyeed u heli lahaayeen neecowda xorriyadda iyo midnimada ummadeed.

Kulanka ayaa diiradda lagu saaray dardargelinta hirgelinta Mabda’a Vancouver, oo ah hannaan caalami ah oo lagu xoojinayo tallaabooyinka looga hortagayo ka faa’iidaysiga carruurta xilliyada colaadaha hubeysan.

Intii uu socday kulanka, waxaa si gaar ah loo adkeeyay muhiimadda ay leedahay xoojinta wada-shaqeynta u dhexeysa hay’adaha dowladda iyo saaxiibada caalamiga ah, gaar ahaan hay’adda Save the Children, si loo hirgeliyo siyaasadaha iyo qorshayaasha lagu ilaalinayo xuquuqda carruurta Soomaaliyeed.

Kulanka waxaa ka qeyb galay xubnaha Kooxda Shaqada ee Ilaalinta Carruurta Xilliyada Colaadaha Hubeysan (CAAC Working Group), oo ay ku jireen wakiillo ka socday Wasaaradda Amniga Gudaha, Wasaaradda Caddaaladda iyo Arrimaha Dastuurka, Wasaaradda Waxbarashada, Hiddaha iyo Tacliinta Sare, iyo Wasaaradda Dhallinyarada iyo Ciyaaraha.

Mudane Danjire Salaad Cali Jeelle ayaa muddo dheer mas’uuliyado kala duwan uga soo adeegay dalka, isagoo leh waayo-aragnimo iyo aqoon durugsan oo ku aaddan arrimaha dowlad-dhiska.

Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud ayaa Lataliyaha cusub ku ammaanay khibraddiisa, dadaalkiisa iyo kaalintii uu ka soo qaatay u adeegidda dalka, isaga oo muujiyey kalsoonida uu ku qabo in uu si hufan uga soo bixi doono waajibaadka iyo masuuliyadda loo igmaday.

Ugu dambeyn, Madaxweynaha Jamhuuriyadda ayaa Alle uga baryey Mudane Danjire Salaad Cali Jeelle in uu u fududeeyo gudashada waajibaadka qaran ee horyaalla, isagoo kula dardaarmay in uu Qaranka ugu adeego daacadnimo, hufnaan iyo karti.