Welcome to Raj Shrestha's Personal WEB Log 2

नेवा: थर

2022-10-18T12:09:00.013+05:45

नेवा: थर

डा.रोशन श्रेष्ठ

जि पाजु मंगलकृष्ण श्रेष्ठं छन्हु जिके न्यनादिल । ‘नेवार थर कतिवटा छ?
तिमीलाइ थाहा छ?’
जिं अन्दाज याना धयाबिया - ‘होला नि, १२५, १५० वटा जति ।’
पाजुं छगू नोटबुक लिकया क्यनादिल । ‘ल हेर, २५० वटा यहिं छ । यो त जम्मै श्रेष्ठहरु मात्र हो । अरु त मैले संकलन गरेकै छैन ।’
ओ हो, उलिमछि? जि अजु चाल । सररर ब्वनास्वया ‘हेँय्‌जु, फैजु, माकजु’ जित: न्हिलेवल । ‘किन हाँसेको?’
‘यस्तो नि मान्छेको थर हुन्छ? यो जनावरको नाउँ हो कि?’
‘हैट लाटा । हामी नेवारको यस्तै हुन्छ । यस्तो कुरामा हाँस्नु हुँदैन । मानिस चिन्नलाइ थरी थरीका थर राख्ने तरीका हाम्रो पुर्खाले बनाए । त्यो बेला उनीहरुले के सोचेर बनाए हामीलाइ थाहा छैन । तर हाँस्नु हुँदैन है ।’
‘अरु चीज ठिकै छ, जनावर नै किन राखेको? सुन्दा नि गाली गरेको जस्तो लाग्छ । मन परेन मलाइ त ।’ थ:त नुगलय् छु ताल अथे हे प्याच्च धायेगु मचा पह क्यना जिं थथे हे धया ।
‘सबै कुरा त हामीलाइ नि थाहा हुँदैन । तर हामी नेवारको पहिला देखिको चलन छ कि, मान्छेको आनीबानी जनावरसित दाँज्ने । तिमीलाइ जात: के हो थाहा छ? जात: भनेको हामी नेवारको मात्रै हुन्छ । तिम्रो पनि छ, मेरो पनि छ । त्यसमा पनि तिमीलाइ जनावरसित दाँजेर लेखेको हुन्छ । तिमी कस्तो मान्छे भनेर त्यो जात: हेर्यो भने ठ्याक्कै थाहा हुन्छ ।’
थ्व खँ न्यना जित: जिगु जात: स्वयेत आय् बुल । अनं लिपा छु जुल, लिपा कने । तर थौं कनेत्यनागु खँ छु ख: धा:सा जनावर, पशु या नामं बियात:गु नेवा:थर मयेयकिगु, वा हेबाय् चबाय् यायेगु भावं स्वयेगु धयागु गलत ख: धका जिं थुल । अबलय निसें नेवा: थर न्हूगु न्यन कि ध्यान बियेगु बानी जुल ।

दच्छि न्ह्य: छगू सन्दर्भय् थी थी नेवा:थर या खँ पिहाँ व:बलय् पासा विजु कर्माचार्य जुं करीब २०० थर संकलन ब्वया दिल । व धलखय् यक्वसिनं थ:थ:पिन्सं स्यूगु ‘थर’ न्ह्यथनादिल । जिं स्यूगु करीब ४००-५०० ति थर थ्व हे धलखय् दुतिना । थी थी थासं थी थी पासापिन्सं दुतिनाह:गु धल:यात आख:ग्व: कथं अल्सि मचासें मा:हना विजु जुं न्ह्यब्वयादिल । थौं तक थ्व धल: द्व:छि मयाकं यक्व दयेधुंकल । १० क्व: स्वया नं अप्व: परिमार्जन यायेगु ज्या विजु जुं याना दीगु दु । यक्व थासय् थ्व धल: ‘शेयर’ जुयाच्वने धुंकुगु दु । थुकें मगा मचा: बाकि दये फु । मालेबलय् अ:पुक स्वयेत जिइक जिं न थन तये हया । धल: थथे दु । छिगु ‘थर’ लुयामवल धा:सा क्वय् कमेन्टय् च्वया दिसँ न्हाँ ।

धल: थथे दु ।

1) अइया (Aiya),
2) अगस्ति (Agasti),
3) अदुवा (Aduwa),
4) अनामनि (Aanamani),
5) अमात्य (Amatya),
6) अवा (Awa),
7) अवाचा (Awacha),
8) अवाल (Awal),
9) अवाले (Awale),
10) आगञ्जा (Aaganja),
11) आचाजु (Aachaju),
12) आचार्जु (Aacharju),
13) आचार्य (Aacharya),
14) आनन्ददेव (Aanandadev),
15) आलुद्वारे (Aaludware),
16) आलुबाज्या (Aalubajya),
17) आन्त (Wanta),
18) आलुबञ्जार (Aalubanjar),
19) उखा (Ukha),
20) उजांथाछें (Ujanthachhen),
21) उदास (Udas),
22) उपाध्याय (Upadhaya),
23) उराय् (Uraye),
24) उलक (Ulak),
25) कंसाकार (Kansakar),
26) कःछें (Kachhen),
27) कःमि (Kami),
28) कःसिध्वं (Kasidhwon),
29) ककुमदु (Kakumadu),
30) कक्षपति (Kakshapati),
31) कछिपति (Kachhipati),
32) कताः (Kataa),
33) कतिला (Katila),
34) कपतग्वः (Kapatagwo),
35) कपाली (Kapali),
36) कब्बु (Kabbu),
37) कयप (Kayapa),
38) कय्ं‌प्वाः (Kaynpwaa),
39) कय्‌ति (Kayti),
40) कर्माचार्य (Karmacharya),
41) कवां (Kawan),
42) कवाङ् (Kawang),
43) कवे (Kawe),
44) कसः (Kasa),
45) कसजु (Kasaju),
46) कसपाल (Kaspal),
47) कसलवट (Kasalawat),
48) कसाः (Kasaa),
49) कस्ति (Kasti),
50) कांद्यः (Kandya),
51) काः (Kaa),
52) काःमि (Kaami),
53) काकि (Kaki),
54) काचि (Kachi),
55) कामि (Kami),
56) कामिचाखुं (Kamichakhun),
57) कायस्थ (Kayastha),
58) कारञ्जित (Karanjit),
59) कार्की (Karki),
60) कालु (Kalu),
61) काल्सिं (Kalsin),
62) कासि (Kasi),
63) कासिछ्‌वा (Kasichhwa),
64) कासुला (Kasula),
65) किजु (Kiju),
66) किपारां (Kiparan),
67) किबाछें (Kibachhen),
68) किमिसुकु (Kimisuku),
69) किमिसुकु वायेथा (Kimisuku Wayetha),
70) किलंनः (Kilanna),
71) किलम्बु (Kilambu),
72) किलाः (Kilaa),
73) किलाछें (Kilachhen),
74) किवानायो (Kiwanayo),
75) किसि (Kisi),
76) किसिकिइ (Kisikiee),
77) किसिजु (Kisiju),
78) कुचुमनि (Kuchumani),
79) कुछ्यें (Kuchhen),
80) कुटु (Kutu),
81) कुटुव (Kutuwo),
82) कुतुवजु (Kutuwaju),
83) कुथु (Kuthu),
84) कुमाइ (Kumai),
85) कुम्पाखा (Kumpakha),
86) कुम्ह (Kumha),
87) कुम्हाः (Kumhaa),
88) कुलु (Kulu),
89) कुलुजु (Kuluju),
90) कुश्ले (Kushle),
91) कुसाथा (Kusatha),
92) कुसि (Kusi),
93) कुस्मा (Kusma),
94) कै (Kai),
95) कैतिजु (Kaitiju),
96) कैल्हं (Kailhan),
97) कोख (Kokha),
98) कोङा (Konga),
99) कोजु (Koju),
100) कोण्डा (Konda),
101) कोतांचा (Kotancha),
102) कोपराखि (Koparakhi),
103) कोपुं (Kopun),
104) कोलांनसिं (Kolannasin),
105) कोलाछिपति (Kolachhipati),
106) कौ (Kau),
107) कौले (Kaule),
108) क्यातु (Kyatu),
109) क्व (Kwo),
110) क्वय्‌नः (Kwayna),
111) खचरा (Khachara),
112) खड्गी (Khadgi),
113) खत्री (Khatri),
114) खपे (Khape),
115) खमू (Khamoo),
116) खम्बु (Khambu),
117) खयगुलि (Khayaguli),
118) खयरगोलि (Khayaegoli),
119) खर्बुजा (Kharbuja),
120) खाँकि (Khaki),
121) खांसः (Khansa),
122) खाइजु (Khaiju),
123) खाईतु (Khaitu),
124) खाखः (Khakha),
125) खागि (Khagi),
126) खाताखो (Khatakho),
127) खानिबञ्जार (Khanibanjar),
128) खानिवा (Khaniwa),
129) खायमली (Khayemali),
130) खिंजु (Khinju),
131) खिंजेउ (Khinjyeu),
132) खिंसिं (Khinsin),
133) खिउंजु (Khiunju),
134) खिचा (Khicha),
135) खिचाखी (Khichakhi),
136) खिचाजु (Khichaju),
137) खिचुलु (Khichulu),
138) खिञ्चिति (Khinchiti),
139) खितिबखु (Khitibakhu),
140) खिनावसाहु (Khinawasahu),
141) खिप्वाः (Khipwaa),
142) खिमबञ्जार (Khimbanjar),
143) खिमु (Khimu),
144) खिमुरु (Khimuru),
145) खिम्बाजा (Khimbaja),
146) खुंजु (Khunju),
147) खुखुनसिं (Khukhunasin),
148) खुजु (Khuju),
149) खुतिखाता (Khutikhata),
150) खुपा (Khupa),
151) खुपाचिं (Khupachin),
152) खुपानसिं (Khupanasin),
153) खुलिमुलि (Khulimuli),
154) खुसः (Khusa),
155) खुसु (Khusu),
156) खुसुजु (Khusuju),
157) खें (Khen),
158) खेंखोला (Khenkhola),
159) खेंधौमाकु (Khendhaumaku),
160) खोंजु (Khonju),
161) खोखलि (Khokhali),
162) खोजु (Khoju),
163) खोतेजा (Khoteja),
164) खोत्ति (Khotti),
165) खोसिं (Khosin),
166) ख्याः (Khyaa),
167) ख्याजु (Khyaju),
168) ख्वँ (Khwon),
169) ख्वँउजु (Khwaunju),
170) ख्वपय् (Khwopay),
171) ख्वाखः (Khwakha),
172) ख्वाखलि (Khwakhali),
173) ख्वालापाला (Khwalapala),
174) गंगोल (Gangola),
175) गःछें (Gachhen),
176) गःसि (Gasi),
177) गज्यजु (Gajyaju),
178) गथु (Gathu),
179) गने (Gane),
180) गनेजु (Ganeju),
181) गनेश (Ganesh),
182) गपि (Gapi),
183) गमला (Gamala),
184) गमाल (Gamal),
185) गरद (Garad),
186) गरूद (Garud),
187) गलु (Galu),
188) गल्जु (Galju),
189) गवाजु (Gawaju),
190) गांबञ्जार (Gambanjar),
191) गांसि (Gaansi),
192) गाइँ (Gain),
193) गाइंजु (Gainju),
194) गाइंसि (Gainsi),
195) गाइजु (Gaiju),
196) गारु (Garu),
197) गिरि (Giri),
198) गुभाजु (Gubhaju),
199) गुमाञ्जु (Gumanju),
200) गुरुवाचार्य (Guruwacharya),
201) गेलाल (Gelal),
202) गैंडा (Gainda),
203) गों (Gon),
204) गोंगल (Gongal),
205) गोछें (Gochhen),
206) गोजा (Goja),
207) गोथे (Gothe),
208) गोपाली (Gopali),
209) गोरा (Gora),
210) गोराजु (Goraju),
211) गोर्खाली (Gorkhali),
212) गोसलिं (Gosalin),
213) गोसाइं (Gosain),
214) ग्यांजु (Gyanju),
215) ग्वंगः (Gwanga),
216) ग्वाछा (Gwachha),
217) ग्वायंमरु (Gwayamaru),
218) ग्वारा (Gwara),
219) घःसुअाचाः (Ghasuaachaa),
220) घजु (Ghaju),
221) घव (Ghawo),
222) घवा (Ghawa),
223) घाँय्‌बञ्जाः (Ghayebanja),
224) घिंतांमुनि (Ghintanmuni),
225) घिनान्जु (Ghinanju),
226) घुरुघुरु (Ghurughuru),
227) घुल्लु (Ghullu),
228) घेमोसु (Ghemosu),
229) घो (Gho),
230) घोंजु (Ghonju),
231) घोरी (Ghori),
232) घोलिजु (Gholiju),
233) घ्यो (Ghyo),
234) घ्वारा (Ghwara),
235) ङाकुसि (Ngakusi),
236) ङाखुसि (Ngakhusi),
237) ङाला (Ngala),
238) चकुचांकुनः (Chakuchankuna),
239) चक्रधर (Chakradhar),
240) चखुं (Chakhun),
241) चखुंजु (Chakhunju),
242) चन्छिकः (Chanchhika),
243) चन्द्यः (Chandyo),
244) चपल्छें (Chapalchhen),
245) चवाल (Chawal),
246) चश्मावाल (Chasmawal),
247) चाँगुभारि (Changuvari),
248) चाँसिं (Chansin),
249) चाकतु (Chakatu),
250) चाकु (Chaku),
251) चाकुबजि (Chakubaji),
252) चाकुबञ्जाः (Chakubanja),
253) चाकुमनि (Chakumani),
254) चाकुसवाः (Chakusawa),
255) चालं (Chalan),
256) चिकंबञ्जार (Chikanbanjar),
257) चितुवा (Chituwa),
258) चित्रकार (Chitrakar),
259) चिपालु (Chipalu),
260) चुइंचुइं (Chuinchuin),
261) चुके (Chuke),
262) चुल्याद (Chulyada),
263) चुल्याद्यः (Chulyadyo),
264) चोछें (Chochhen),
265) चौ प्रधान (Chau Pradhan),
266) चौगुथि (Chauguthi),
267) च्यःचा (Chyacha),
268) च्यामखलक (Chyamakhalak),
269) च्यामे (Chyame),
270) च्वलेख्वः (Chwolekhwo),
271) च्वामु (Chwamu),
272) च्वाम्वः (Chwaamwo),
273) छत्रपाल (Chhatrapal),
274) छाताबञ्जाः (Chhatabanjaa),
275) छिपा (Chhipa),
276) छिपि (Chhipi),
277) छुँइ (Chhuin),
278) छुं (Chun),
279) छुंजु (Chhunju),
280) छुका (Chhuka),
281) छुकां (Chhukan),
282) छुके (Chuke),
283) छुचुं (Chuchun),
284) छुचुंमरि (Chhuchunmari),
285) छुस्याः (Chhusyaa),
286) छुस्याकी (Chhusyaki),
287) छुस्याबागः (Chhusyabaga),
288) छेंगुतला (Chhengutala),
289) छेंतला (Chhentala),
290) छेतला (Chhetala),
291) छोसोकोसो (Chosokoso),
292) छ्याकमाक (Chhyakamaka),
293) छ्याम्बा (Chhyamba),
294) छ्वाःस (Chwaasa),
295) छ्वाजु (Chhwaju),
296) छ्वोचुं (Chwochun),
297) जंगम (Jangam),
298) जगुलु (Jagulu),
299) जग्यसो (Jagyaso),
300) जति (Jati),
301) जथासाहु (Jathasahu),
302) जदालि (Jadali),
303) जधारि (Jadhari),
304) जयना (Jayana),
305) जरेजु (Jareju),
306) जलमि (Jalami),
307) जसपौ (Jasapau),
308) जाकि (Jaki),
309) जाकिचुँबञ्जाः (Jakichunbanjaa),
310) जाकिबञ्जार (Jakibanjar),
311) जामनः (Jaamana),
312) जालु (Jalu),
313) जिमा (Jima),
314) जुगिजु (Jugiju),
315) जुगिसः (Jugisa),
316) जुजु (Juju),
317) जुवाल (Juwal),
318) जूजं (Jujan),
319) जोगि (Jogi),
320) जोजिजु (Jojiju),
321) जोञ्छें (Jonchhen),
322) जोशी (Joshi),
323) ज्ञांमरु (Gyanmaru),
324) ज्याख्वः (Jyakhwo),
325) ज्यासाः (Jyasaa),
326) ज्योति (Jyoti),
327) ज्वःल्हाः (Jwolhaa),
328) झा (Jha),
329) झांगः (Jhanga),
330) झांगजु (Jhangaju),
331) झ्याः (Jhya),
332) झ्याबा (Jhyaba),
333) ञासि (Ynasin),
334) डंगोल (Dongol),
335) डण्डेख्या (Dandekhya),
336) तःको (Tako),
337) तःखा (Takha),
338) तःखाछें (Takhachhen),
339) तःमि (Tami),
340) तःसि (Tasi),
341) तक्षकार (Takshakar),
342) तखासि (Takhasi),
343) तचामो (Tachamo),
344) तजः (Taja),
345) तजले (Tajale),
346) तण्डुकार (Tandukar),
347) तमखु (Tamakhu),
348) तमता (Tamata),
349) तमो (Tamo),
350) तमोत (Tamot),
351) तम्वः (Tamwa),
352) ताउक्या (Taukya),
353) ताक्रा (Takra),
354) ताजाछें (Tajachhen),
355) तामांग (Tamang),
356) ताम्राकार (Tamrakar),
357) ताल्चाभडेल (Talchabhadel),
358) ताल्चाभण्डारी (Talchavhandari),
359) तासि (Taasi),
360) ताहामता (Tahamata),
361) तिकाः (Tika),
362) तिताजु (Titaju),
363) तिनसीं (Tinasing),
364) तिनि (Tini),
365) तिमिला (Timila),
366) तुइतुइ (Tuitui),
367) तुइसिँ (Tuisin),
368) तुकंवञ्जार (Tukanbanjar),
369) तुच्छे (Tuchchhe),
370) तुबञ्जाः (Tubanja),
371) तुलाधर (Tuladhar),
372) तुल्सि (Tulsi),
373) तुल्सिबाख्यो (Tulsibakhyo),
374) तुसि (Tusi),
375) तुसिन्हाय् (Tusinhay),
376) तुसुजु (Tusuju),
377) तेपे (Tepe),
378) तोखा (Tokha),
379) तौजले (Taujale),
380) तौजल्य (Taujalya),
381) तौदले (Taudale),
382) त्यात (Tyata),
383) त्यातजु (Tyataju),
384) त्योछिना (Tyochhina),
385) त्वंजु (Twanju),
386) त्वांति (Twanti),
387) त्वाःनाः (Twaana),
388) त्वाकः (Twaka),
389) त्वाका (Twaakaa),
390) त्वाति (Twaati),
391) त्वानाबासु (Twanabasu),
392) त्वान्जु (Twanju),
393) त्वायना (Twayana),
394) थकालि (Thakali),
395) थकु (Thaku),
396) थकुलवट (Thakulawat),
397) थसि (Thasi),
398) थाँजु (Thanju),
399) थाः (Thaa),
400) थापा (Thapa),
401) थारु (Tharu),
402) थिके (Thike),
403) थिमि (Thimi),
404) थुयाजु (Thuyaju),
405) थुसा (Thusa),
406) थुसाजु (Thusaju),
407) थेचोमि (Thechomi),
408) थेव (Thewo),
409) थैब (Thaiba),
410) दथेपुथे (Datheputhe),
411) दनेखु (Danekhu),
412) दनेख्या (Danekhya),
413) दनेगुलु (Danegulu),
414) दर (Dara),
415) दर्शन (Darshan),
416) दर्शनधारी (Darshandhari),
417) दलि (Dali),
418) दले (Dale),
419) दल्लि (Dalli),
420) दहि (Dahi),
421) दाः (Da),
422) दिवाकर (Diwakar),
423) दिस्ति (Disti),
424) दुइं (Duin),
425) दुगु (Dugu),
426) दुगुजु (Duguju),
427) दुमरु (Dumaru),
428) दुम्वः (Dumwo),
429) दुरुखु (Durukhu),
430) दुल्या (Dulya),
431) दुवाः (Duwa),
432) दुवाल (Duwal),
433) दृष्टि (Dristi),
434) देउपाला (Deupala),
435) देउबञ्जार (Deubanjar),
436) देउला (Deula),
437) देवजु (Dewaju),
438) देवजु (Devaju),
439) देवप्रधान (Devpradhan),
440) देशमल्ल (Deshmalla),
441) देशार (Deshar),
442) देशेमरु (Desemaru),
443) देशेमरू (Desemaru),
444) दै (Dai),
445) दैवज्ञ (Daibagya),
446) दों (Don),
447) दोखाबञ्जाः (Dokhabanjaa),
448) द्यःला (Dyola),
449) द्यजु (Dyoju),
450) द्यांकःमी (Dyankami),
451) द्यौभाजु (Dyoubhaju),
452) द्यौभारि (Dyoubhari),
453) द्वा (Dwa),
454) द्वारे (Dware),
455) धंगु (Dhangu),
456) धंजु (Dhanju),
457) धंतबिरसीं (Dhantabirasin),
458) धङ्ग (Dhanga),
459) धनके (Dhanake),
460) धनचासिं (Dhanchasin),
461) धनबी (Dhanabi),
462) धनवीर (Dhanbir),
463) धनेख्या (Dhanekhya),
464) धन्केय् (Dhankeya),
465) धन्छा (Dhanchha),
466) धन्जु (Dhanju),
467) धसि (Dhasi),
468) धाख्वाः (Dhakhwa),
469) धाग्या (Dhagya),
470) धाजु (Dhaju),
471) धान्यागुलु (Dhanyagulu),
472) धाबा (Dhaba),
473) धालाछें (Dhalachhen),
474) धावा (Dhawa),
475) धिङ्ग्रि (Dhingri),
476) धुँसिँ (Dhunsin),
477) धुंजु (Dhunju),
478) धुकुछु (Dhukuchhu),
479) धुकुछुं (Dhukuchhun),
480) धुख्व (Dhukhwo),
481) धुपिकार (Dhupikar),
482) धुसः (Dhusa),
483) धुसि (Dhusi),
484) धुसुजु (Dhusuju),
485) धेके (Dheke),
486) धेवाजु (Dhewaju),
487) धोंजु (Dhonju),
488) धोलाजु (Dholaju),
489) धौ भिं (Dhaubhin),
490) धौगोडा (Dhaugoda),
491) धौजल्य (Dhaujalya),
492) धौबजि (Dhaubaji),
493) धौबञ्जार (Dhaubanjar),
494) धौभडेल (Dhaubhadel),
495) धौभारि (Dhaubhari),
496) धौवडेल (Dhaubadel),
497) ध्याकुराः (Dhyakuraa),
498) ध्याकोछें (Dhyakochhen),
499) ध्याक्व (Dhyakwa),
500) ध्याक्वदुवा (Dhyakwoduwa),
501) ध्वं (Dhwon),
502) ध्वाँजु (Dhwanju),
503) ध्वोंजु (Dhwonju),
504) नकर्मी (Nakarmi),
505) नगरकोटि (Nagarkoti),
506) नरसिं (Narasin),
507) नर्मि (Narmi),
508) नर्सिङ (Narsing),
509) नर्सिङ्जु (Narsingju),
510) नला (Nala),
511) नवाःछें (Nawaachhen),
512) नसिं (Nasin),
513) नांजु (Nanju),
514) नाइजु (Naiju),
515) नाखन्द (Nakhanda),
516) नाखोन्दा (Nakhonda),
517) नागा (Naga),
518) नानिचा (Nanicha),
519) नानी (Nani),
520) नापित (Napit),
521) नायजु (Nayaju),
522) नायभा (Nayabha),
523) नायभारि (Nayabhari),
524) नाय् (Naye),
525) नालामि (Nalami),
526) नासननि (Nasnani),
527) नेमकुल (Nemkul),
528) नेवाः (Newa),
529) नेवार (Newar),
530) नौ (Nau),
531) नौग्रह (Naugraha),
532) नौरंगि (Naurangi),
533) न्याइंच्याइं (Nyainchyain),
534) न्याउरी (Nyauri),
535) न्याकपा (Nyakapa),
536) न्याकुं (Nyakun),
537) न्याखुसि (Nyakhusi),
538) न्याचा (Nyacha),
539) न्याछ्यों (Nyachhyon),
540) न्यासि (Nyasi),
541) न्हसिजु (Nhasiju),
542) न्हाः (Nhaa),
543) न्हाय्‌ताः (Nhayetaa),
544) न्हाय्‌मरु (Nhayemaru),
545) न्हाय्‌मरु (Nhaymaru),
546) न्हिनेङायेमस (Nhinengayemasa),
547) न्हिसुतु (Nhisutu),
548) न्हुछें (Nhuchhen),
549) न्हुछें प्रधान (Nhuchhen Prdhan),
550) न्हेम्हाफुकि (Nhemhaphuki),
551) पँ (Pan),
552) पःमाय् (Pamay),
553) पउं (Pawn),
554) पकवान (Pakawan),
555) पकान्द्वः (Pakandwo),
556) पकुर (Pakur),
557) पक्का (Pakka),
558) पक्कानेवः (Pakkanewa),
559) पञ्च (Pancha),
560) पण्डित (Pandit),
561) पन्याजु (Panyaju),
562) पमां (Paman),
563) पलाञ्चोके (Palanchoke),
564) पलिखेल (Palikhel),
565) पसःछें (Pasachhen),
566) पसखल (Pasakhala),
567) पहरी (Pahari),
568) पहि (Pahi),
569) पहिजु (Pahiju),
570) पाँघु (Panghu),
571) पांगु (Pangu),
572) पांग्रा (Pangra),
573) पाइं (Pain),
574) पाकः (Paka),
575) पाछै (Pachhai),
576) पाछैतःरि (Pachaitari),
577) पाति (Pati),
578) पातिमो (Patimo),
579) पात्या (Patya),
580) पात्रबंश (Patrabansha),
581) पामुद्यः (Pamudya),
582) पारखुत्ते (Parkhutte),
583) पालिखे (Palikhe),
584) पालु श्रेष्ठ (Palu Shrestha),
585) पालुकसि (Palukasi),
586) पालुबञ्जार (Palubanjar),
587) पासाछें (Pasachhen),
588) पासि (Pasi),
589) पिखा (Pikha),
590) पिया (Piya),
591) पिला (Pila),
592) पीठाचार्य (Pithacharya),
593) पुँ (Pun),
594) पुंग (Punga),
595) पुखुतः (Pukhuta),
596) पुखुसि (Pukhusi),
597) पुतवार (Putawar),
598) पुतुलँ (Putulan),
599) पुलांम्वहः (Pulanmwoha),
600) पुलु (Pulu),
601) पुवा (Puwa),
602) पुसाजु (Pusaju),
603) पेंतगो (Pentago),
604) पोडे (Pode),
605) पोतामहाँ (Potamaha),
606) पोते (Pote),
607) पोथा (Potha),
608) पौं (Paun),
609) पौंजु (Paunju),
610) पौभंसा (Paubhansa),
611) प्याथः (Pyatha),
612) प्रजापति (Prajapati),
613) प्रधान (Pradhan),
614) प्रधानाङ्ग (Pradhananga),
615) प्वाःस्याः (Pwaasyaa),
616) प्वाःस्याः (Pwaasyaa),
617) फःसि (Phasi),
618) फसंपु (Phasanpu),
619) फसिक्वा (Phasikhwa),
620) फा (Pha),
621) फाँगुलु (Phagulu),
622) फाँजु (Phanju),
623) फाकं (Phakan),
624) फागः (Phaga),
625) फाजु (Phaju),
626) फिश्कुसि (Fishkusi),
627) फेलु (Phelu),
628) फैजु (Phaiju),
629) फोंसि (Phosin),
630) फोजु (Foju),
631) फौबञ्जाः (Phaubanjaa),
632) बःखुं (Bakhun),
633) बःसि (Basi),
634) बइबञ्जाः (Baibanjaa),
635) बकुला (Bakula),
636) बके (Bake),
637) बखाद्यो (Bakhadyo),
638) बखुंछें (Bakhunchhen),
639) बजिको (Bajiko),
640) बजिबञ्जाः (Bajibanjaa),
641) बजिमय (Bajimaya),
642) बजु (Baju),
643) बज्राचार्य (Bajracharya),
644) बझां (Bajhan),
645) बञ्जाःघसि (Banjaaghasi),
646) बञ्जारा (Banjara),
647) बतास (Bataas),
648) बदिकर (Badikar),
649) बनमाला (Banmala),
650) बनमालि (Banmali),
651) बनिया (Baniya),
652) बनेपाली (Banepali),
653) बन्देजु (Bandeju),
654) बन्या (Banya),
655) बमनु (Bamanu),
656) बरिया (Bariya),
657) बरुण (Barun),
658) बरुवा (Baruwa),
659) बरे (Bare),
660) बर्यामि (Baryami),
661) बलम्पु (Balampu),
662) बलामि (Balami),
663) बल्ल (Balla),
664) बस्सि (Bassi),
665) बहिदार (Bahidar),
666) बह्रँबञ्जाः (Bahranbanjaa),
667) बाइजु (Baiju),
668) बागः (Baga),
669) बाटा (Bata),
670) बाटाजु (Bataju),
671) बाटि (Bati),
672) बादे (Bade),
673) बाद्यकार (Badyakar),
674) बारमासे (Barmase),
675) बाराहि (Barahi),
676) बारेजु (Bareju),
677) बाला (Bala),
678) बालाय् श्रेष्ठ (Balay Shrestha),
679) बासि (Basi),
680) बासिजु (Basiju),
681) बासु (Basu),
682) बासुकला (Basukala),
683) बिजयानन्द (Bijayananda),
684) बिजु (Bijju),
685) बिजुक्छें (Bijukchhen),
686) बिन्दुकार (Bindukar),
687) बिन्दुराकार (Bindurakar),
688) बिरबल (Birbal),
689) बिर्ता (Birta),
690) बिसन्द्यः (Bisandyo),
691) बिसिन्द्यः (Bisindya),
692) बिस्काग्वारा (Biskagwara),
693) बुद्धाचार्य (Buddhacharya),
694) बुरसिं (Bursin),
695) बुलावः (Bulawa),
696) बेको (Beko),
697) बेकोजु (Bekoju),
698) बैदार (Baidar),
699) बोयजु (Boyaju),
700) बोयेजु (Boyeju),
701) बोरेय् (Borey),
702) बोहजु (Bohaju),
703) बोहोजु (Bohoju),
704) ब्यञ्जनकार (Byanjankar),
705) ब्याँ (Byan),
706) ब्याञ्जु (Byanju),
707) ब्रम्हचार्य (Bramhacharya),
708) भकु (Bhaku),
709) भजु (Bhaju),
710) भडेल (Bhadel),
711) भतजु (Bhataju),
712) भतिंखेंय्‌नः (Bhatinkhenna),
713) भत्तु (Bhattu),
714) भद्रा (Bhadra),
715) भयद्यो (Bhayadyo),
716) भयो (Bhayo),
717) भलन्द्यो (Bhalandyo),
718) भलिंदुवाः (Bhalinduwaa),
719) भाँ (Bhan),
720) भाँसिँ (Bhansin),
721) भाग्यः (Bhagya),
722) भाजं (Bhajan),
723) भाजु (Bhaju),
724) भातखाइ (Bhatkhai),
725) भान्छिकः (Bhanchhika),
726) भायाद्यः (Bhayadyo),
727) भाराँग्वारा (Bharangwara),
728) भारिजु (Bhariju),
729) भारो (Bharo),
730) भालु (Bhalu),
731) भासिँक (Bhasinka),
732) भासिम (Bhasima),
733) भासिमा (Bhasimaa),
734) भिंदुवाः (Bhinduwaa),
735) भिंलाखे (Bhinlakhe),
736) भिक्षु (Bhikshu),
737) भुंत (Bhunta),
738) भुइ (Bhui),
739) भुजिंपु (Bhujinpu),
740) भुजु (Bhuju),
741) भुतां (Bhutan),
742) भुत्त (Bhutta),
743) भेलु (Bhelu),
744) भेले (Bhele),
745) भैनात्व (Bhainatwo),
746) भैल (Bhaila),
747) भोछिभोया (Bhochhibhoya),
748) भोत्या (Bhotya),
749) भोमि (Bhomi),
750) भोया (Bhoya),
751) भौकाजि (Bhaukaji),
752) भौजु (Bhauju),
753) भ्वयेद्य (Bhwoyedyo),
754) मंद्यो (Mandyo),
755) मंलाछें (Manlachhen),
756) मकै (Makai),
757) मगः (Maga),
758) मगजु (Magaju),
759) मगर (Magar),
760) मगिया (Magiya),
761) मचामसि (Machamasi),
762) मथ्या (Mathya),
763) मधिकर्मी (Madhikarmi),
764) मनताहा (Mantaha),
765) मनाछें भुत (Manachhen Bhut),
766) मनापु (Manapu),
767) मन्तासिर (Mantasira),
768) मलेकु (Maleku),
769) मलेगो (Malego),
770) मलेपति (Malepati),
771) मल्ता (Malta),
772) मल्ताबञ्जाः (Maltabanjaa),
773) मल्ल (Malla),
774) मल्लि (Malli),
775) मस्तराँ (Mastaran),
776) महर्जन (Maharjan),
777) महां (Mahan),
778) महाजु (Mahaju),
779) माःद्यःपःमां (Maadyopamaan),
780) माक (Maka),
781) माकः श्रेष्ठ (Maka Shrestha),
782) माकजु (Makaju),
783) माकें (Maken),
784) माखासुलि (Makhasuli),
785) माज्जु (Majju),
786) माझि (Majhi),
787) मातनछें (Matanchhen),
788) माताङ (Matang),
789) माताङ्गुलु (Matangulu),
790) माथेमा (Mathema),
791) मानन्धर (Manandhar),
792) मान्छिकः (Manchika),
793) माय्‌कें (Mayeken),
794) माय्‌कें (Mayken),
795) माय्‌बञ्जाः (Mayebanjaa),
796) मारिखु (Marikhu),
797) मालाकार (Malakar),
798) मालि (Mali),
799) मास्के (Maskey),
800) माहां (Mahan),
801) माहांका (Mahanka),
802) मिखातगो (Mikhatago),
803) मिश्र (Mishra),
804) मुगल्छें (Mugalchhen),
805) मुगुथि (Muguthi),
806) मुनंकर्मी (Munankarmi),
807) मुनिकार (Munikar),
808) मुलगुथि (Mulguthi),
809) मुलेपति (Mulepati),
810) मुल्मी (Mulmi),
811) मुसा (Musa),
812) मुसिखल (Musikhala),
813) मुस्या (Musya),
814) मुस्याख्वो (Musyakhwo),
815) मुस्याङ (Musyang),
816) मुस्याजु (Musyaju),
817) मुस्याबागः (Musyabaga),
818) मूल (Mool),
819) मेय्‌पु (Meypu),
820) मेसानायो (Mesanayo),
821) मोंय् (Monye),
822) म्हारि (Mhari),
823) म्हारिखुं (Mharikhun),
824) म्हासुमाला (Mhasumala),
825) म्होह (Mhoh),
826) यकादसी (Yakadasi),
827) यगोल (Yagol),
828) यमा (Yama),
829) यमि (Yami),
830) यलाय् (Yalaye),
831) यले (Yale),
832) याँचा (Yancha),
833) याँमत (Yanmata),
834) याइंचा (Yaincha),
835) याक माकः (Yakamaka),
836) याक मिसा (Yakamisa),
837) याकछें (Yakachhen),
838) याकामि (Yakami),
839) यान्द्यो (Yandyo),
840) योगल (Yogal),
841) रघुबंशी (Raghubanshi),
842) रजक (Rajak),
843) रञ्जित (Ranjit),
844) रञ्जितकार (Ranjitkar),
845) राइठोर (Raithor),
846) राजकर्णिकार (Rajkarnikar),
847) राजकुल (Rajkul),
848) राजचल (Rajchal),
849) राजथला (Rajthala),
850) राजबाहक (Rajbahak),
851) राजभण्डारी (Rajbhandari),
852) राजलवत (Rajlawat),
853) राजवंशी (Rajbanshi),
854) राजवैद्य (Rajvaidya),
855) राजोपाध्याय (Rajopadhyaya),
856) राठौर (Rathaur),
857) रामुदामु (Ramu Damu),
858) राय (Raya),
859) रिमाल (Rimal),
860) लघु (Laghu),
861) लव (Lawa),
862) लवजु (Lawaju),
863) लवत (Lawat),
864) लवसीं (Lawasin),
865) लवुस (Lawus),
866) लांकोमि (Lankomi),
867) लाइबा (Laiba),
868) लाकौल (Lacoul),
869) लाखा (Lakha),
870) लाखाजु (Lakhaju),
871) लाखे (Lakhe),
872) लाखेभिन्द्यो (Lakhebhindyo),
873) लाखेमरु (Lakhemaru),
874) लागे (Lage),
875) लागेजु (Lageju),
876) लाछि (Lachhi),
877) लाछिमस्यु (Lachhimasyu),
878) लाम्चा (Lamcha),
879) लालुव (Laluwo),
880) लासिवा (Lasiwa),
881) लिगल (Ligal),
882) लिवि (Libi),
883) लुंवञ्जार (Lubanjar),
884) लेप्चा (Lepcha),
885) लेबा (Leba),
886) लोहँकःमि (Lohakami),
887) लोहला (Lohala),
888) ल्वहंकपा (Lwohankapa),
889) ल्होरा (Lhora),
890) वँय् (Wanye),
891) वंत (Wanta),
892) वन (Wan),
893) वस्ति (Wasti),
894) वाः (Wa),
895) वाङाय (Wangaya),
896) वाङ्ङायेयो (Wangngayeyo),
897) वाताङकछि (Watangkachhi),
898) वासिंछ्याकः (Wasinchhyaka),
899) वासिन्द्यः (Wasindya),
900) वास्या (Wasya),
901) वेंजु (Wenju),
902) वेजु (Weju),
903) वैद्य (Vaidya),
904) शंखदेव (Shankhadev),
905) शर्मा (Sharma),
906) शाक्य (Shakya),
907) शाक्यवंश (Shakyavansa),
908) शाही (Shahi),
909) शिकमरु (Shikamaru),
910) शिखरकार (Shikharkar),
911) शिलाकार (Shilakar),
912) शिल्पकार (Shilpakar),
913) शिवहरि (Sivahari),
914) शिवाचार्य (Shiwacharya),
915) शुक्ल (Shukla),
916) शुद्धकार (Suddhakar),
917) श्याउला (Shyaula),
918) श्यामा (Shyama),
919) श्रीखण्ड (Shreekhanda),
920) श्रेष्ठ (Shrestha),
921) श्रेष्ठाचार्य (Shresthacharya),
922) सँय् (Sanye),
923) संखद्यः (Sankhadya),
924) संगत (Sangat),
925) सकित्वाय् (Sakitway),
926) सतः (Sata),
927) सतजु (Sataju),
928) सत्ता (Satta),
929) सबा (Sabaa),
930) साँगाछें (Sangachhen),
931) साँय् (Sanya),
932) सांगामि (Sangami),
933) सांय्‌जु (Sanyju),
934) साःछें (Saachhen),
935) साःपु (Saapu),
936) साकुमि (Sakumi),
937) साखः (Sakha),
938) साखकःमि (Sakhakami),
939) साखकर्मी (Sakhakarmi),
940) साख्वा (Sakhwa),
941) साचिन (Sachin),
942) साध (Sadha),
943) साय्‌मि (Sayami),
944) सार्कि (Sarki),
945) सार्किबाउचा (Sarkibaucha),
946) सालालिक (Salalik),
947) सालिके (Salike),
948) साही (Sahi),
949) साहु (Sahu),
950) साहुखलः (Sahukhala),
951) साहुचा (Sahucha),
952) सिँकःमि (Sinkami),
953) सिंकु (Sinku),
954) सिंख्वाल (Sinkhwal),
955) सिंनसिं (Sinnasin),
956) सिंन्या (Sinnya),
957) सिंबञ्जार (Sibanjar),
958) सिंह (Singh),
959) सिकर्मी (Sikarmi),
960) सिकु (Siku),
961) सिग्वाय् (Sigway),
962) सिचु (Sichu),
963) सिजख्व (Sijakhwo),
964) सिजापति (Sijapati),
965) सितिखु (Sitikhu),
966) सिनारिँ (Sinarin),
967) सिन्केमन (Sinkemana),
968) सिन्केमनि (Sinkemani),
969) सिन्ताकल (Sintakala),
970) सिन्ताकले (Sintakale),
971) सिन्दुरकार (Sindurkar),
972) सिन्दुराकार (Sindurakar),
973) सिन्धु (Sindhu),
974) सिन्या (Sinya),
975) सिन्हख्वं (Sinhakhwon),
976) सिपाइ (Sipai),
977) सिमांगैडा (Simagaida),
978) सिमाक (Simaka),
979) सिमाछ्वा (Simachhwa),
980) सिलंथा (Silantha),
981) सुकमनि (Sukamani),
982) सुकुपायो (Sukupayo),
983) सुकुभट्टु (Sukubhattu),
984) सुकुमन्त (Sukumanta),
985) सुकुलासि (Sukulasi),
986) सुखि (Sukhi),
987) सुजकां (Sujakan),
988) सुजखु (Sujakhu),
989) सुर्यवंशी (Suryabanshi),
990) सुलु (Sulu),
991) सुल्पे (Sulpe),
992) सुल्प्या (Sulpya),
993) सुवाः (Suwaa),
994) सुवाल (Suwal),
995) सुवेदी (Subedi),
996) सेलालिक (Selalik),
997) सेवाचार्य (Sewacharya),
998) सैंजु (Sainju),
999) सैजु (Saiju),
1000) सोम्नामे (Somname),
1001) स्थापित (Sthapit),
1002) स्यःस्यः (Syasya),
1003) स्यापु (Syapu),
1004) स्यार्बा (Syarba),
1005) स्वंगमिखा (Swongamikha),
1006) स्वनेप (Swanepa),
1007) स्वपु (Swapu),
1008) स्वाथ्रा (Swathra),
1009) हँजु (Hanju),
1010) हंयजु (Hanyeju),
1011) हलवाइ (Halwai),
1012) हाँछे (Hanchhen),
1013) हाँजु (Haanju),
1014) हाँय्‌मो (Hanymo),
1015) हांथां (Hanthan),
1016) हांय्‌ला (Hanyla),
1017) हाकु पोतासि (Haku Potasi),
1018) हाकुतरी (Hakutari),
1019) हाकुदुव (Hakuduwo),
1020) हाछेथु (Hachhethu),
1021) हाडा (Hada),
1022) हादि (Hadi),
1023) हानां (Hanan),
1024) हामो (Hamo),
1025) हालाहुलु (Halahulu),
1026) हालेयो (Haleyo),
1027) हालेयो जोशी (Haleyo Joshi),
1028) हिँचोमि (Hinchomi),
1029) हुखासिं (Hukhasin),
1030) हुख्याः (Hukhya),
1031) हुचि (Huchi),
1032) हेउम्बा (Heaumba),
1033) हेका (Heka),
1034) हेम्बा (Hemba),
1035) हैजु (Haiju),
1036) होना (Hona),
1037) होरा (Hora),
1038) होराजु (Horaju),
1039) ह्ङपाँछें (Hngapanchhen),
1040) ह्यंगुमिखा (Hyangumikha),
1041) ह्यंगोजु (Hyangoju),
1042) ह्यंग्वाः (Hyangwa),
1043) ह्याउँथ्वं (Hyaunthon),
1044) ह्योजु (Hyoju),
1045) ह्वँ (Hwon),
1046) ह्वापा (Hwapa) ,

नेवारलाई हेप्नु मिल्छ तर नेवा संस्कृतिलाई र सभ्यतालाई अपमान गर्न मिल्दैन ।

2022-08-29T00:18:00.012+05:45

"नेवारलाई हेप्नु मिल्छ तर नेवा संस्कृतिलाई र सभ्यतालाई अपमान गर्न मिल्दैन । "

- प्रकाश सायमि

१. हालै एकजना नाम थाह नभएका कमेडियनले नेवा संस्कृति र नेवा चरित्रमाथि व्यँग्य गर्दै कमेडी प्रस्तुत गरेछन् , नराम्रो होइन त्यो काम निकृष्ट हो भनेर म घोर भत्र्सना गर्दछु ।
२. कमेडीका नाममा हँसाउने भन्दै स्ल्यापस्टिक कमेडी , क्यारिकेचर गर्ने अनि स्पिन अफ कमेडी गर्ने एउटा वाहिता शृँखला चल्दै आएको छ , यो हाम्रो कलात्मक अज्ञानता र अध्ययन ( रिफ्रेसमेन्ट कोर्स ) को अभावले हो । कान्तिपुर टेलिभिजनमा लामो समयदेखि एउटा सिरीयलमा एक महिलालाई हाकु पटासी लगाइदिएर अशुद्ध नेपाली बोल्ने महिला ( नेवारनी) का रुपमा देखाइयो , त्यसवेला पनि काठमान्डूका नेवारले आपत्ति जनाएनन् , त्यो दुवैको बदमाशी टीभी चलाउने साहूको पनि अनि सिरीयल बनाउने सर्जकको पनि ।

३. कमेडी गर्नेहरुले नबुझेको कुरा । कमेडी भनेको अभिनयको नवरस मध्ये एक रस हास्य रस हो , यसमा रसको काव्य हुनुपर्छ ताकि यसमा नक्कल, बाजारुपन वा भद्दा देखिने कुनै कला होस् ।

४. रह्यो कुरा , नेवार र नेवा सभ्यतामाथिको कटाक्ष ।

नेवार जाति हो , नेवा संस्कृति हो ।

Nepal - Khokana - Streetlife -
Newar People In Front Of Their Home. Photographer : Manfred Sommer

नेवा संस्कृति विश्वको सबैभन्दा सर्वप्राचीन संस्कृति हो । फ्रान्सले आफूलाई शक्तिशाली संस्कृतिका हिमायती ठान्छ भने फ्रान्सकै लेखक आन्द्रे जिडले काठमान्डूको नेवा संस्कृतिलाई सम्मान गर्दै आफ्नो पुस्तक 'दी इम्मोरलिस्ट' मा सम्मानपूर्वक लेखेका छन् । स्वीडिश लेखक इन्डीगमार बर्गमान र फ्रान्सेली लेखक सिल्भाँले लेखेका नेवा संस्कृति , लोक गीत र भाषाका वारेका पुस्तक बजारमा अहिले पनि पाइन्छ ।

नेवार जाति हो नेवा राष्ट्र चिनाउने भाषा हो ।

संयुक्त राष्ट्र संघको बडा पत्रमा नेपालको राष्ट्रभाषा नेवारी र नेपालको मौलिक लिपि रञ्जना भनेर तत्कालीन शाही शासक महेन्द्रले स्वयम्ले उल्लेख गरेका छन् । धेरैलाई थाह नहुन सक्छ , भारत पाकिस्तान विभाजन हुने अन्तिम मिटिँग शिमला हाउसमा भएको वेलाको रात पाकिस्तानका तर्फबाट तीन कडा प्रस्ताव राखेका थिए , जसलाई भारतका हुनेवाला प्रधानमन्त्री पंडित नेहरुले घुँडा टेकेर समर्थन गरे , त्यसमा एक थियो , यो वार्ता सकेर निस्किँदा म नेहरु निस्किने ढोकाबाट निस्किन्नँ , मलाई नयाँ ढोका बनाइदिनू । हामी उर्दू भाषा र लिपि लिएर हाम्रो राष्ट्रीय भाषाका रुपमा लिएर जान्छौँ । भारतले बोल्दै आएको पुरानो भाषा र लिपि पाकिस्तानले लगेपछि नागरी लिपि ( जसलाई देवनागरी पनि भनिन्छ ) हिन्दुस्तानले आफ्नो बनायो , हिन्दी बनाउन पाएन । यसको प्रत्यक्ष प्रभाव नेपाललाई पर्यो , भारतले देवनागरी र हिन्दी आफ्नो भाषाका रुपमा दर्ता गरेपछि नेपालका शासक इतिहासका शरणमा परे र नेवारी भाषालाई राष्ट्रीय भाषामा अपनाए ।

तर हेप्न र दबाउन पनि छोडेनन् , पञ्चायतमा त झन बढी नै दमन भयो । देशमा गणतन्त्र आएपछि पनि यो भाषाको सम्मान हुनुको कता कता अपमान हुँदै गएको देखिन्छ ।

नेवा संस्कृति हो , सभ्यता हो जातियता होइन ।
भारतबाट एक अतिथिका रुपमा वहिदा रहमान नेपाल आउँदा उनले राजदूतावासका अधिकारीलाई 'नेपालको मौलिक खाना खुवाउ' भनिन् । राजदूतावासका कर्मचारीले रेष्टुराँमा लगेर दाल भात खुवाए ..

तिनले भोलि पल्ट टेलिभिनको एउटा अन्तर्वार्तामा गुनासो गरिन् , "यो त भारतकै खाना भयो नि नेपालको आफ्नो खाना छैन ? " अन्तर्वार्ता प्रसारण भएपछि एम्बेसीवालाको बुद्धिको ढक्कन खुल्यो र नेवारी सम्यः बजी खुवाए । भन्नै पर्छ , नेपालको संस्कृति एकछिन त्यहाँ बाँच्यो । अस्ति भन्दा अघिल्लो पटक भारतका पूर्व प्रधानमन्त्री राजीव गान्धीका छोरा राहुल गान्धी नेपाल आउँदा उनले भुतु ( भान्साघर ) मा गएर सम्यः बजी नै खाए र यो भारतीय मिडियामा कति भाइरल भो , सर्वजनीन नै छ ।

आज पनि नेपाल र नेपालीलाई चिनाउने भन्ने वित्तिकै नेवारी संस्कृति र नेवा सभ्यताको कुरा अगाडि सारिन्छ तर थाह नपाउने गरी काठमान्डूको नेवारलाई गाली पनि गरिन्छ ,

सन्दर्भ एक -काठमान्डूका नेवारले तराईको मधेशीलाई 'मनु मखु मस्र्या भन्छ' भनेर कुरा उठाइन्छ ।

यो सरासर गलत हो , यो कुनै नेवारले भनेको नभइकन एक पन्त थरका हास्य कलाकारले एउटा कमेडी सिरीयल 'हिले माछा' मा प्रहर्सन बनाइएको थियो र पञ्चायत कालको राष्ट्रीय टेलिभिजनबाट प्रसारण गरियो, सर्वव्यापी भयो । यसमा सिरीयल बनाउने , सिरीयल पास गर्ने अनि टेलिभिजनका हाकिम साहबको नियतको खोट छ नेवारको होइन । तर अहिले सम्म अन्जान रुपमा नेवारलाई दोषी बनाइएको छ । यसमा कुनै नेवार लेखक वा संस्कृतिकर्मीले जागरुकता देखाएनन् ।

नेवारहरु बोलेनन् , तर नेवार लेखक कलाकार जो शक्तिले माथि पुगे ती काठमान्डूका छैनन् काठमान्डू उपत्यका बाहिरका छन् जो आफैँ नेवार भाषा जान्दैनन् , बोल्दैनन् र नेवा संस्कृति जान्दैनन् तीबाट के अपेक्षा गर्नु ।

~काठमान्डूबाट प्रकाशित हुने छ ओटा दैनिक पत्रिकामा कहिले नेवारभाषी सम्पादक हुन पाएनन् , कसले संरक्षण वा सुरक्षा गर्ने ? जानेर बुझेर कुन टेलिभिजनमा नेवारभाषी व्यक्ति सीइओ वा जीएम भए ? यो विडम्बना त छँदैछ ।
नेवार र नेवा संस्कृतिलाई पञ्चायतकाल शुरु भएदेखि नै अलि बढी दबाब र व्यँग गरिएको पाइन्छ , विशेषतः मुख बँग्याएर ट ट म म गरेर बोलेपछि कमेडी मान्ने परम्परा अगि त्यति थिएन , यसपछि बढ्दै गयो , बढ्नुको प्रमुख कारण काठमान्डूको मौनता ।

एउटा उदाहरण लिउँ , ०४५ सालको भूकम्पमा पीडितको सहायतार्थ गरिएको एउटा कार्यक्रममा पन्त थरका ती कलाकारले तराईका एक मन्त्रीको नक्कल गर्दा तत्कालीन सञ्चारमन्त्री थाहरुले ती कलाकारलाई व्यान्ड गर्नुपर्छ भने पछि सारा कलाकार एक भएर ती पन्तलाई शोषण गरे तर त्यो पन्तको समर्थनमा एक्ला नारायणगोपाल मात्र उठे । त्यसपछि नारायणगोपालका विरुद्ध पत्रपत्रिका खनिए, उनलाई जाँड सम्राट भनियो , रक्सी खाएर गीत गाउने भनियो , अशुद्ध गाउने भनियो त्यो आजसम्म जारी छ । कैँयौ कलाकार रक्सी खाएर झगडा गरेको इतिहास छ , रक्सी खाएर कुटाइ खाएको इतिहास छ तर नारायणगोपाललाई चैँ बदनाम गरियो अरु त अरु नारायणगोापलकै विरुद्ध नेवारहरु लागे किन भन्दा नारायणगोपालले खस भाषाको नेपाली गीत धेरै गाए , नेवारभाषाको गीत गाएनन् भनेर । त्यस्तो नारायणगोपाललाई पनि खेद्न छोडेनन् , दार्जीलिँगको डुवर्सबाट आएका गायकले नारायणगोपालले स र श छुट्याउन जान्दैन सम्म भने । यस्ता धेरै विडम्बना र विवादहरु छन् , कारण नेवारको सहनशीलता नै हो ।

नेवारी संस्कृतिमा कठोरता भन्दा कोमलता छ , यो विश्वव्यापी कुरा हो । विश्वका धेरै राष्ट्रको राजधानीको आफ्नै मौलिक जात्रा वा पर्व छैन , जापानको टोकियोको छोडेर तर काठमान्डू एउटा यस्तो राजधानी हो यसको आफ्नो मौलिक पर्व छ हाम्रो छिमेकी मुलुक भारतको राजधानी दिल्लीको आफ्नो पर्व के हो ? छैन । बरु कलकत्ताको छ , पञ्जाबको छ । राजधानी भएर सांस्कृतिक हुने सौभाग्य काठमान्डूले मात्र पाएको न्यूयोक वा लण्डनले पाएको छैन ।
नेवा संस्कृति र यसको कोमलतालाई बुझौँ ।

काठमान्डूका नेवारले महाराष्ट्रका मराठीले जस्तो बाहिरीया खेदौँ भन्ने अभियान थाल्यो भने अर्को विपद आइपर्छ । काठमान्डूका मेयर बालेन्द्र साहले अहिले चालेको कदम नेवा संस्कृति बचाऔँको एउटा अभियान पनि हो , एमाले , माले , काँग्रेस , माओवादी वा राजाले कति नेवार संस्कृतिका नाममा अभद्रता ल्याएका रहेछन् अहिले त देखियो नि ।

पुनश्चः यो विवाद यति चरममा पुगेर सांस्कृतिक खलल (अशनि संकेत ) आइसक्न लाग्दा पनि नेपालका प्रतिष्ठित, सम्मानित , माला धेरै लगाएका हास्यकलाकारहरुको अभिव्यक्ति नआउनु आफैँमा हास्यास्पद कुरा हो ।

कर पुलीगु नेपालमण्डल व सेनाया ब्यारेक

2022-02-03T18:36:00.006+05:45

कर पुलीगु नेपालमण्डल व सेनाया ब्यारेक

डा.रोशन श्रेष्ठ

मचाबलय् सेना पुलिसया ख्वा: स्वयेगु धैगु दुर्लभ । ईमित खंकेत कि छुं त:धंगु अपराध जुइमानी, कि मखुसा गनं तापाक्क वनेमानी । जि स्वनिग: पिने जूबलय् या खँ अथे ख: ।
लिपा जि स्वनिगलय् च्वं वया । थन वयेधुंका धा:सा धुच्चा पतिं सेना पुलिस खनीगु । सुथय् त्य:लं द्य:थाय् वं सां नं ब्यायाम धका सिपैं त लँय् ब्वाँय् ब्वाँय् जुयाच्वंगु खनी । न्हिनय् स्कुल वा सनिलय् बजार वं सां नं थाय् थासय् सिपैं त च्वनाच्वंगु खनी । वं वं थाय् सिपैं त खना जि अजु चाल ।

मतिइ वल कि ‘थ्व थासय् अपराधि खुँ डाका बलत्कारी त जक च्वनीगु कि छु थें? छाय् थुलिमछि सिपैं त थन तयात:गु?’
छम्ह त्वालय् च्वंम्ह हेडमास्टर ककायाके न्यना । ‘जताततै आर्मी पुलिस देखिन्छ, किन होला ? यहाँको मान्छे चोर डाँका धेरै छ हो?’

वयकलं कनादिल “अथे मखु, थन लिक्क यक्व ब्यारेक त दु, अन तालिम सालिम याइगु जुया इपिं हे बरोबर ब्यारेकं पिहाँ वइगु जुया लँय् सिपैं त यक्व खनीगु ख: । थन खुँ डाँका धयापिं सुं नं मदु । थन ला छेँय् छेँय् तालं ग्वयेगु ता: हे मदु । तालं हे ग्वयेम्वा: । थन छुं नं तनी मखु । थज्यागु थासय् खुँ डाँका दइला?”

वय्‌क:या खँ न्यना जि त्वा: छचा: चा:हिला स्व:वना । धात्थें हे ख:का । सुयाँगु हे छेँय् नं तालं ग्वयेगु मदु । जिमिगु छेँय् नं ता: ग्वयेगु मदु धका अबलय् तिनि होस दत । ता: हे ग्वये म्वा: खनी सा । थन खुँ डाका मदु खनीसा धका जिगु मनय् सन्तोक जुल ।

यक्व दँ लिपा, छन्हु छम्ह नां धाये मय:म्ह छम्ह मयजुं न्ह्यसं न्यना दिल -
“रोशन! स्वनिगलय उल्लि मछि ब्यारेक त दयेका: त:गु दु । छाय् स्यू ला? नेपालय् माओबादि आन्दोलन जुइ न्ह्य: स्वत धा:सा बच्छि स्वया नं अप्व: सिपै त नेवा:त घेरे याना च्वंच्वंगु खने दु । इपिं नेवा:त खना सिक्क ग्या: जुइ । मखुसा नेवा:त च्वंगु थासय् जक उलिमछि सिपैं त छाय् तये माल? ”

ख: । नेवा:तय्‌त जक घेरे याना मोर्चा दयेका च्वंच्वंगु जुया नेपा:या सिपैं त पश्चिमं माओबादीतय्‌सं लडाइ याना ह:बलय् ल्वाये मफुत धका झीसं खन ।

अले उकेंया मेगु पक्ष नं दु । व ख: नेवा:तय्‌गु थाय् नेपा:या खस-बर्मू सरकारया नितिं लुँया खेँय् थ्वकिम्ह माखा थें नं ख: । छाय् धा:सा नेपालय् गुलि नं कर संकलन जुइ, उकिंया ७५% कर नेवा:तय्‌गु थाय् (नेपाल मण्डल व पिने पिने नेवा:बस्ति च्वनाच्वंगु थाय्) पाखें वइगु ख: । करीब १८% ति कर मधेस-तराइ पाखें वइगु ख: । थ्व कर पाखें व:गु या ८०-९०% धिबा कर्मचारी पिन्त तलब नकेत फुका च्वंगु ख: । थूसिइ निसें १००% हे कर तलब नकेत फुकिइगु बजेट वल ।

नेवा:तय्‌गु थासय् व मेमेथाय् बिकास यायेत धका सरकारं खर्च याइगु धिबा दक्वं धयाथें बिदेशी अनुदान, दान, दयामाया या लिच्व: ख: । ऋण कया नं बिकास याइ, व ऋण धा:सा दक्वं नेपा:मिया छ्यनय् लाइगु ख: ।

धायेबलय् कर धका झीसं पुलेगु व झीगु थासं सरकारया म्हिचाय् वनीगु धिबा दक्वं नेपाल सरकार व कर्मचारीपिन्सं नइगु आहारा जुयाच्वंगु ख: । कर्मचारी तन्त्रय् स्वत धा:सा ८०% ति खस-बर्मू दु ।

थथे धायेबलय् मोटामोटी कथं नेपालया करप्रणाली धयागु नेवा:आदिभुमियात लुटे याना खस-बर्मू पिन्त पोसेयायेगु प्रणाली ख: । यदि नेवा:तसें कर बहिष्कार अभियान यात धा:सा, अथवा, जिमिगु थासय् कर काये दैमखु धका करमुक्त क्षेत्र दयेकल धा:सा नेपालया कर्मचारीतन्त्र तलब हे नये मखना क्व:दली ।

तर नेवा:तसें अथे करबहिष्कार आन्दोलन याये फै मखु । छाय् धा:सा नेवा: बस्तिया छचा:खेरं सैनिक ब्यारेक, प्रहरी तालिम केन्द्र, सुरक्षा अफिस आदि तया त:गु दु । निगु मेजर नेवा:बस्तिया दथ्वी छगू कि छगू सेना ब्यारेक तया त:गु हे दइ । थ्व धयागु नेवा:बस्ति-नेवा:बस्ति दथुइ सामरीक सम्बन्ध त्वा:थलेगु नीति ख: । नेवा:तय्‌त सामरीक एकता याये मफयेकेगु नीति कथं थथे नेवा:बस्ति लिक्क लिक्क सेनापुलिस तैनाथ यानात:गु ख: । थ्व खँ नेवा:बस्तिया नक्सा व सेना पुलिस ब्यारेकया नक्सा व बस्ति बस्ति स्वाइगु लँपुया नक्सा नापं तया स्वत कि तप्यंक खने दै ।

ब्यारेक त अथे तयात:गु मतलब छु धा:सा यदि सामरीक रुपं नेवा:तसें बिद्रोह यात धा:सा २० मिनेट दुने सैन्य दमन याये फयेक सेनापुलिस तैनाथ यानातयेगु नीति ख: । उकिसनं नेवा:तय्‌सं सेना पुलिस या जागीर यायेमय: अले नीतिगत तहतक नेवा:त थ्यं नं मथ्यं । छम्ह निम्ह च्वय् थ्यंपिं नेवा: दुसां तवि इपिं नेवा:भावना मदुपिं व नेवा:समाज सामरीक नीतिया शिकार जुयाच्वंगु वा:मचा:पिं हे ख: । थथे जुया थपाय् धंगु सामरीक थ्रेटयात नेवा:तय्‌सं वा: चायेके मफु ।

अर्थात, ची हाकलं धायेगु ख:सा “नेपालया सैन्य संरचना नेवा:तय्‌त कजेयायेगु उद्देश्यं दयेका त:गु दु, उकिं या छगू हे जक कारण थ्व ख: कि नेवा:तय्‌गु आदिभुमि खस-बर्मू सरकारया कर म्हयेगु उद्योगस्थल ख:।”

साभार- रोशन श्रेष्ठजुया फेसबुक पेज पाखेँ ।

गय् जक सोझा पिं धयागु का थुपिं? हेत्तेरी ।

2022-01-30T21:21:00.009+05:45

गय् जक सोझा पिं धयागु का थुपिं ? हेत्तेरी ।

- डा.रोशन श्रेष्ठ

चेपाङ व नेवा तये दथुइ समानतायात कया भाजु रोशन श्रेष्ठं च्वया दिगु छगु अनुसन्धानात्मक च्वसु - ब्लगर
यक्वसिनं मस्यूगु खँ छु ख: धा:सा चेपाङ धयापिं नेवा:त नाप जेनेटिकल्ली दकलय सत्तिइपिं जनजाति नं ख: । नेवा: बस्तिया ज:ख: जंगली जीवन हनीपिं चेपाङ समाज या इतिहास बाँलाक्क अध्ययन जूगु मदु । तर इमिगु भाय् व DNA या छुं छुं अध्ययन धा:सा जूगु दु । नेवा: मौलिक खँग्व: व चेपाङ मौलिक खँग्व: दथुइ २८ प्रतिशत खँग्व:त ज्व:ला: धका भाषाशास्त्रिपिन्सं धा:गु दु । (स्वयादिसँ वारेन ग्लोवरया च्वसू त)। जब कि चेपाङ व नेवा: दथुइ सामाजिक अन्तरसम्बन्ध मदु । अथे जू सा अहम न्ह्यस: थ्व दु कि - सामाजिक अन्तर्सम्बन्ध मरुसां तबि २८ प्रतिशत मछिं मौलिक खँग्व: गय् जुया: ज्व: लात? ..)

छम्ह थेकदार गामय् वइ । मिखाय् चस्मा, ल्हातय् घरी, म्हिचाय् सुर्य चुरस बट्टा, अले चत्त नक्सां फिल्तर दू पत्तिइ चुरस फ्वाँय् फ्वाँय् साला: कुँ ल्ह्वया च्वनिइ । गामय् न्हूम्ह मनू खन कि अथें हे हुल मुनिइगु थासय् थज्याम्ह मनू वयेवं छु माल । ४म्ह ५म्ह छक्वलं मुं वइ ।
'के छ भाइ?' थेक्दारं छक्वलं न्यनी ।
मुं वइपिं छुं धाये मछा:सें वास्यां न्हिली ।
'चकलेट खाने?' थेकदारं चकलेत इना बिइवं मेपिं नं हुरुरुरु मुं वइ ।
मनू हूल मुनेधुंका: गामय् भतिचा बल्लापिं थें च्वंपिन्त थेकदारं न्यनी ।
'के काम गर्छौ भाइ? काम गर्ने हो?'
'पाए त गर्ने हो नि । के काम हजुर?'
'बाटो खन्ने हो । कमाइ राम्रो हुन्छ । ल गर्ने भए भन । कति जना छ ?'
'कति जना चाहिने हजुर?'
'चाहिन्छ २०-२५ जना । आइमाइ बच्चाहरु हुँदैन । बाटो खन्ने काम हो, अल्लि गाह्रो छ ।'
'लु हामी त गर्ने हजुर । के दिन्छ?'
'खान बस्न सबै थेकदारले दिन्छ । काम सक्केपछि हिसाब गरेर पैसा दिन्छ ।'
गामय् च्वं पिन्सं थ:थ: ख्वा: स्वया: इमिगु थ:गु भासं क्वालक्वाल खँ ल्हाइ । थेकदारं हाकनं धाइ ।
'ल म भोली आउँछु । को को काम गर्ने हो सल्लाह गरेर कति जना छ भोली भन्नु । काम गर्न जाने भए पर्सि नै लान्छु ।'
गामय् बल्ला:थें च्वंपिं दक्व ल्यायम्ह व बाज्य:वंपिं ज्या यायेत तयार जुइ । कन्हय् खुन्हु थेकदार या ल्यू ल्यू वनी । अले लँ चायेकेगु दुर्गम गामय् वना टहरा दयेका: च्वनी । अन थ्यनेवं मेम्ह थेकदार नाप लाका बिइ । न्हापायाम्ह थेकदार बेपत्ता जुइ ।
मेम्ह थेकदार नं पासा थें हे । तस्कं न्ह्यइपुक खँ ल्हायेमा:म्ह । थुया नयेत सिलावरया बसजा: थेकदारं हया बिइ । गामय् चाया थलयात म्हालासाला यानां छ्यलेमा:पिन्त सिलाबरया न्हू बसजा: ब्यूबलय् ,ओहो...., ज्यामित सकलें दंग जुल । व हे थेकदारं दाल जाकि आलु चि बोरा बोरा हयाबिइ, मसला नं हयाबिइ । गामय् बाँलाक्क भ्याकुर तकं नयेमखंपिन्त जाकिया जा, आलु तरकारी व दाल, अले मसला तया नये खंबलय् मेगु छु माल? तस्कं लय लय ताया त्यंक त्यंक नइ । देनेत पालया ब्यवस्था नं थेकदारं हे यानाबी । गामय् सु व घाँय या पौ चिनात:गु छेँय् च्वनेमा:पिं, व नं वा वल कि न्ह्याबलें ज्वया व: । छफुति ल: ज्वयामवइगु पालया दुने च्वने खंबलय् मेगु छु माल? स्याउला माला मिया हया ज्यामितसें हे देनेत थाय् दयेकल ।
स्वन्हु प्यन्हु तक ज्या नं छुं याये म्वाल । पाल तयेगु, देनेगु थाय् दयेकेगु, साक्क ज्वरेयाना नयेगु, अले आरामं देनेगु, तस्कं मस्ति यात इमिसं । छुं दिं लिपा निसें ज्या शुरु जुल । सुथय् दँसां निसें बहनिइ ख्यूं मजूतक इमिसं नुग:तया ज्या याइ । थेकदार नं इमिगु ज्या स्वया लय् ता: । नये त्वने व देने दया इपिं नं लय् ता । जाकि आलु दाल मफुनिबलय हे मेगु बोरा थेकदारं हये धुंकिइ । ज्यामितसें नं गथे धाल अथे ज्या यायां ६ ला बित । ६ ला दुने इमिसं यक्व हे लँ म्हुल ।
खुला लिपा छन्हु थेकदार ख्वख्वं वल । इपिं दक्वं अजु चाल । दक्वं नापं मुना न्यन, छाय् छु जुल?
थेकदारं ख्वख्वं धाल -
'थ्व लँ म्हुइगु ज्या कया जि बरबाद जुल । जिगु धिबा नं दक्वं फुत । जित: घाता जुल । जि नांगा जुल । बरबाद जुल ।'
मस्त जुया ज्या यानाच्वंपिन्त तुफान व:गु थें जुल । सुनामिं बस्वा:थें जुल । सुनां नं छुं न्ववाये मफुत । छम्हसिनं तीजक न्यन ।
'आ: झी छु यायेगु ले?'
थेकदारं धाल - 'आ: झी छु यायेगु? आ: कन्हय निसें ज्या यायेमखुत । धिबा नं वइ मखुत । जि बरबाद जुल ।' थथे धाधां हि हि लना ख्वल ।
ज्यामिपिं दथुइ थ:थ: खँ जुइ ।
'झीत ज्या याना धिबा नं बिइ धा:गु मखुला?'
मेम्हसिनं धाइ
'अपाय् च्व द्य: थें भिं म्ह थेकदार ख्वया च्वन । जित नं ख्वये मास्ते वल ।'
मेम्हसिनं धाइ
'उइके हे धिबा मदु हँ । झीसं गथे ति धायेगु?'
मेम्हसिनं धाइ
'धिबा ति धका: छक्व: धाये नु रे ।'
इमिगु भासं इमि खँ ल्हाना च्वनीबलय् थेकदार गब्लें तस्स: गब्लें चिस्स: याना ख्वया हे च्वनी । ख्वयाच्वंम्ह थेकदारयात 'धिबा ति' धका सुनां नं धाये छाली मखु ।
छम्हसिनं तीजक धाइ
'जिपिं छु याये ले साहु जि?'
थेकदारं धाइ - 'स्व: छिमिसं उल्लिमछि दु:ख सिया: ज्या: यागु खना जि नुगलं सह यायेमफुत । जिं जिगु घडि नं मियाछ्वया । अंगू नं मियाछ्वया । दक्व मिया: थुलि धिबा ज्वना वइगु दु । थ्व हे धिबा छिमित इना बिइ । छिपिं आ: म्वाल, थ:गु गामय् हे हुँ ।' थथे धाधां हाकनं थेकदार ह्वाँय् ह्वाँय् ख्वइ ।
'म्वाल म्वाल साहु, ख्वयेमते । देवं हे झीत दु:ख बिल । छु याये?' छम्ह ज्यामिं उल्ता साहुयात हेयकिइ । साहुलं उइके दुगु धिबा सकसितं इनीबलय म्हतिं ५०० तका थ्याइ । ५०० तका दाँ ज्वना ज्यामिपिं छेँ लिहाँ वनेत वनी ।
लँ दथुइ थ्यंबलय् छम्हसिनं धाइ
'मजिल, झी ६ ला मछिं ज्या याना आ: लिहाँ वनेबलय् थथे पुलांगु वस:फिनां छेँय् वनेगु ला?'
'ख: ख: वस: छजू ला न्हूगु हे फी माल'
अले सकलें छगू बजारय् वना वस: छजू छजू न्याइ । हूल मुनां वस: न्या:व:पिन्त पसल्या साहुजुं न्यनी -
'छिमिला मोहनी वल कि छु?'
'मखु साहु । लँ म्हुइत वना वयापिं । जिमि साहु द्यात हँ धका थुलि धिबा बियाहल ।'
अथे खँ ल्हाल्हां थ:गु धिबा फुका वस: छजू छजू न्हू पुना इपिं दक्वं गामय् लिहाँ वनी ।
६ला तक लँ म्हूपिन्त ५०० जक ज्याला बिल हँ धका न्हाय्‌पं न्हाय्‌पं जुजुं छम्ह पत्रकारतक थ्यनी । व पत्रकारं गां म्हसिइका अन च्वंपिन्त न्यं वनी ।
'धात्थें ख:ला? छिमित ६ ला ज्या संका ५०० दां जक बिल हँ ??'
'ख:'
'अले छिमिसं थुलि धिबां मगा: धका मस्यू ला?'
'स्यू'
'अले छाय् ले जिमित ज्याला हजि, गाक्क धिबा हजि धका मधायागु?'
'बिचरा थेकदार साहु, वइके हे धिबा मदु । जिमित गनं बिइ? दुसा ला जिमित बि हे बिइ नि ।'
'छिमि साहुयाके धिबा मदु धका गथे सिल?'
'बिचरा थेकदार साहु, घाता जुल धका गुलि ख्वल । गजा:उ भिम्ह साहु । जिमित न्हिं न्हिं साक्क साक्क जाकिया जा नकल । उइके धिबा दुसा ला बि हे बिइनि । उयागु थ:गु घरी, अंगु मिया दक्व जिमित बियाहल ।'
थथे तस्कं सोझापिं ज्यामि पिन्सं इमि थेकदार साहुजुं इमित ख्वया नातक याना थगे यात धका छफुति नं विश्वास मया । बरु अजा:म्ह द्य:थें जा:म्ह थेकदारयात नाग:तुग: धाल धका: पत्रकारयात हे ब्व:बिल ।
थ्व काल्पनिक बाखँ मखु । थ्व धात्थे जूगु घटना ख: । थ्व घटनायात कया छगू डकुमेन्टरी नं दयेकुगु दु । जिं व हे डकुमेन्टरीया आधारय् थ्व बाखँ च्वयागु ख: । अले व ज्यामिपिं दक्षिणि धादिङय् च्वनीपिं चेपाङ त ख:।
अथे यक्व सोजा जुल कि नं थगेयाये अ:पु । डकुमेन्टरी स्वयाच्वनेबलय् 'गय् जक सोझा पिं धयागु का थुपिं? हेत्तेरी ।' धका: त:क्व: हे मतिइ वइगु ।

Chepangs of Nepal. Photo taken from Intenet. Credit goes to the respected owner.

चेपाङ धयापिं अविकसित, बुद्धि मदुपिं, लोप जुइत्यंपिं आदिवासि जनजाति धका सकसिनं स्यू । तर यक्वसिनं मस्यूगु खँ छु ख: धा:सा चेपाङ धयापिं नेवा:त नाप जेनेटिकल्ली दकलय सत्तिइपिं जनजाति नं ख: । नेवा: बस्तिया ज:ख: जंगली जीवन हनीपिं चेपाङ समाज या इतिहास बाँलाक्क अध्ययन जूगु मदु । तर इमिगु भाय् व DNA या छुं छुं अध्ययन धा:सा जूगु दु । नेवा: मौलिक खँग्व: व चेपाङ मौलिक खँग्व: दथुइ २८ प्रतिशत खँग्व:त ज्व:ला: धका भाषाशास्त्रिपिन्सं धा:गु दु । (स्वयादिसँ वारेन ग्लोवरया च्वसू त)। जब कि चेपाङ व नेवा: दथुइ सामाजिक अन्तरसम्बन्ध मदु । अथे जू सा अहम न्ह्यस: थ्व दु कि - सामाजिक अन्तर्सम्बन्ध मरुसां तबि २८ प्रतिशत मछिं मौलिक खँग्व: गय् जुया: ज्व: लात?
छगू अवधारणा दु कि, चेपाङ त न्हापा नेवा:त हे ख: । नेवा: समाज दथुइ सत्ता संघर्षय् बुना पिहाँ वनेमा:पिं ज:ख:या जंगलि जीवनय् च्वं च्वं अन हे एडेप्टेसन जुया वंपिं मनूत हे चेपाङ जूवंगु खयेफु । अथवा, पिने पिने या समाजं आक्रमण याइबलय् जंगलय् बिस्यू वनेगु नेवा: चलन दु । अथे बिस्यू वं पिं नेवा:त लँ तना जंगलय् हे थाना अन हे एडप्ट जुया इभोलुसन जुया वंपिं मनूत हे चेपाङ जुये फु । अथे जुया थुमि दथुइ सामाजिक अन्तर्सम्बन्ध मदुसां नं प्रागऐतिहासिक कालय् विकास जुया मेगु लिपा दुहाँ व:गु भासं प्रभाव मलाकूगु मौलिक खँग्व:त ज्व:लानाच्वंगु जुइफु ।
थ्व अवधारणा सहि ख:सा चेपाङया डिएनए व नेवा:तय् डिएनए ज्व:लाइगु अवस्था नं दु । डि एन ए या अध्ययन याइपिन्सं माइटोकन्ड्रियल डाटा, वाइ क्रोमोजोम आदि स्वइपिन्सं नं चेपाङ, नेवा:, तामाङ व मग: तय्‌त छगू हे पुचलय् तइ, छाय् धा:सा डिएनए प्याटर्न यक्व हे ज्व:ला: ।
जि जापानय् च्वनाबलय् नेपा:या चेपाङ पिनिगु गामय् ४दँ ५दँ च्वना अध्ययन या:म्ह जापानी छम्ह नापलात । चेपाङ भाय् ल्हायेस:म्ह, अले थ:गु नां नं रामबहादुर प्रजा धका धाइम्ह । व जापानीयात ग्वहालि याइम्ह छम्ह भाजु नेवा: हे । वय्क:पिं पाखें सिल कि चेपाङ पिनिगु पारिवारिक मान्यता त नेवा: पारिवारिक मान्यता नाप यक्व ज्व:ला: ।
नेवा:त थ:पिन्त सोजापिं तायेकिइपिं यक्व हे दु । खँल्हाबल्हाय् नं 'झी नेवा:त सोजा पिं' धका: धाइपिं यक्व दु । 'झी सोजापिं जुया हेपे याका च्वने माल' धयागु भावना दुपिं नं यक्व हे दु । चेपाङ त गुलि सोजापिं धका: ला जिं च्वये हे धुन । व हे चेपाङ प्रजातिया पुर्खा पाखें व:पिं जुया, बाय् डिएनए ज्व:ला:पिं जुया जकं थथे सोजा पिं जूगु ख: कि? शायद खये नं फु । डिएनए ज्व:लात कि म्हया नापनक्सा जक मखु, आनीबानी नं ज्व:लाना च्वनीगु सम्भावना यक्व हे दु ।
थन च्वय् च्वंगु बाँखनय् थें थपाय् भनं सोजा ला जुइमज्यू न्हां । थथे सोजा जुया च्वन धा:सा नेवा:त नं आप्रवासि चापय् ला लां ला लां विस्थापित जुया चेपाङ त थें जंगलय् वनेमाली तिनि । धाइपिन्सं छु धाइ छु धाइ, धाल धका व चेपाङतसें थें विश्वास यायेमज्यू । राजनीतिक पार्टीया नेतापिनिगु खँ न्यना तिं तिं न्हुया जुइपिं नेवा:त मात्तुमाला: छक्व इमिगु डिएनए चेक याना स्वयेमाल, गनं इमिगु डिएनए चेपाङ त नापं यक्व यक्व हे ज्व: लाना च्वन कि छु ख: हाँइ?
खँ थुइका दिसँ, मुसुकाया दिसँ ।
Copied from Roshan Shrestha's fb page.
Jan 28, 2017

नचाहँदा नचाहँदै बाध्यताले लेख्नु परेको एउटा सानो लेख

2022-01-29T19:51:00.010+05:45

नचाहँदा नचाहँदै बाध्यताले लेख्नु परेको एउटा सानो लेख

- फाइट आर्टिष्ट (साभार राजेन्द्र श्रेष्ठको फेसबुकपेजबाट)

आज बिहानै दुईजना आइमाईहरु ठेलामा तरकारी बेच्दै कुरा गर्दै थिए ।
एकले भनिन् - "अरे, हामी यता काठमाडौं नआएको भए काठमाडौवासीहरुले के खान्थे होला है ?"

फेरि अर्कीले थपिन् - "हामी काठमाडौंमा भाडामा नबसे त यहाँका मुन्छेहरु भोकै पर्छ होला है, दिदी ?"

मेरो दिमागको पारो तात्दै थियो र सोधेँ ।

"दिदीहरुको घर कहाँ हो ?"

एकले जवाफ दियो - "म पूर्वको", अर्कोले - "म पश्चिमको"

अनि फेरि मैले सोधेँ - "अनि तपाईंहरु आफ्नो गाउँठाउँमा नबसेर किन यता काठमाडौंमा आउनु भएको नि ?"

दुबै जनाले एकै स्वरमा भने ।

"के गर्ने बाबु, हाम्रो तिर काम केहि छैन, काम गरिहाले पनि यताको जस्तो आम्दानी हुँदैन, खानलाउन साह्रै गाह्रो भयो, अनि यता काठमाडौं आएको ।

अर्कीले थपिन् ।

"यता त सानोतिनो काममात्र गरे पनि राम्रो आम्दानी हुन्छ, दुई छाक मीठो खानलाउन पुग्छ , छोराछोरीलाई स्कूल पठाउन पाइन्छ ।

के गर्नु बाबु, हाम्रो तिर त जिउन धेरै गाह्रो छ ।"

त्यसपछि मैले जवाफ फर्काएँ ।

"ए दिदीहरु, तपाईंहरु आफ्ना गाउँठाउँमा खानलाउन नपाएपछि, काम नपाएपछि, रोजिरोटीका लागि काठमाडौं मै शरण लिन आउनुभो ।अनि, यता आएपछि केहि न केही काम गरेर दुई छाक मीठो खानलाउन पायो , बच्चाहरुलाई स्कूल पठाउन सक्यो, यहाँ आएपछि केही न केही प्रगति गर्न सक्यो, हैन।"

"हो, बाबु हो ।"- दुबैले एकैस्वरले भने ।

अब थप्ने पालो मेरो थियो ।

"अनि जुन ठाउँमा आएर यत्तिको प्रगति गर्न सक्यौ, दुई छाक मिठो खानलाउन सक्यौ, अनि फेरि यही काठमाडौं र काठमाडौंबासीहरुको बारे यस्तो भन्न अलिकति पनि लाजशरम भएन तपाईंहरुलाई ?"

"तपाईंहरुलाई के थाहा ? महिनै पिच्छे जात्रा मनाएर खानसक्ने, करोडौंका व्यापारव्यवसाय गर्नसक्ने, करोडौंका घरजग्गा भएका, अनि देवीदेउताका मूर्ति र मन्दिर बनाउन निपुण, तामाका भाँडाकुँडा, खेतीकिसानी र काठका काममा सीपालु यहाँका बासिन्दाहरु अब तपाईंहरुका दुईचार पैसाको भाडा नपाएर भोकै पर्छ भनेर भन्न अलिकति पनि लाजशरम छैन तपाईंहरुलाई ?"

"बुझ्नुभो । बाहिरका मान्छेहरु काठमाडौंमा आएर भाडामा नबसे काठमाडौंबासीहरु भोकै पर्छ भन्नु र भुटानी शरणार्थी नेपालमा शरण लिन नआए नेपाली जनता भोकै पर्छ भन्नु एउटै हो ।"

मैले के यत्ति मात्र भनेको थिएँ, दुबैजना लाजले मुख कालोनिलो बनाएर जिल्ल परे ।

( यसले कसैको मनमा चोट परे त्यो (संयोगमात्र) वास्तविकता नै हुनेछ ।) -(ब्लगरबाट "वास्तविकता" शब्द थप)

झुटो प्रचारले सत्य लुक्दैन

2022-01-14T20:20:00.016+05:45

झुटो प्रचारले सत्य लुक्दैन

- डा.रोशन श्रेष्ठ

भारतीय विक्रम सम्वत् २०१३ मा म पोखरा जाँदा त्यहाँका मान्छेहरु मलाई "नेपाली दाई, नेपाली दाई" भन्थे ।
म अचम्म मान्थेँ। म मात्र नेपाली हो र? यिनीहरु पनि नेपाली नै हुन्, तै पनि किन यस्तो भनेका होलान् ? म अलमलमा पर्थेँ।

अहिले बल्ल पो कुरा बुझेँ । उनीहरु आफूलाई गोरखा राज्यका गोरखाली नागरीक ठान्दा रहेछन् । म नेपाल शहरको वासिन्दा रहेछुँ । त्यसैले मलाई "नेपाली दाई" भनेका रहेछन् ।

तर हामीलाई झुटो कुरा पढाइए कि पृथ्वी नारायण शाहले टुक्राटाक्री राज्यहरु एकिकरण गरेर नेपाल राज्य बनाए भनेर । वास्तबमा उनले बनाएको त गोर्खा राज्य नै रहेछ । शाहकालका आधिकारीक दस्तावेजहरुमा "गोर्षा सरकार", "गोरखा राज्य" लेखिएको पाइनुले "शाह एकिकरणकर्ताले यो राज्यको नाउँ नेपाल राखेको अथवा नेपाल राष्ट्र बनाएको" भन्ने दावीहरु सबै हावा प्रमाणित भएको छ ।

भएको के रहेछ भने, नेपाल खाल्डोको मल्ल राजा धपाएर बसन्तपुर दरबार हडपेपछि पृथ्वी नारायण शाहले नेपाल खाल्डोबाट नै गोरखा सरकार चलाए । यसको मतलब के हो भने गोरखा राज्यको सिमाना बिस्तार गरिसकेपछि असुविधा नै असुविधा भएको आफ्नो थातथलो छोडेर सुविधा सम्पन्न ठाउँ नेपाल खाल्डोमा प्रशासन सारेको मात्र रहेछ ।

साम्राज्यवादीहरुले उपनिवेश फैलाउँदा आफ्नो सुविधा मुताविक प्रशासनिक निकाय गठन गर्दै जान्छन् । विद्रोहको खतरा हुने ठाँउमा प्रशासनिक र सैनिक निकाय पनि राख्दै जान्छन् ।

ती निकायमा सकेसम्म आफ्नै मान्छे मात्र राख्छन् र आफूले उपनिवेश बनाएका ठाउँका मानिसहरुलाई प्रशासनिक निकायमा सकेसम्म राख्दैनन् । राख्नै पर्ने वाध्यता आइपरे पनि विश्वासपात्र एक दुई जनालाई मात्र स-सानो जिम्मेवारी दिएर राख्छन् ।

भारतलाई अङ्ग्रेजले उपनिवेश बनाउँदा भारतभित्रै खडा गरिएका प्रशासन पूरै अङ्ग्रेजहरुको कब्जामा थियो । नेपाल खाल्डोमा खडा गरिएका प्रशासनमा पनि पूरै गोरखालीहरुको मात्र कब्जामा थियो ।

गोरखा सरकारले विद्रोह दबाउन विजित राज्यमा सैनिक निकाय पनि राखे । धार्मिक जात्रामा समेत सैनिक पल्टन पठाएर आफ्नो औपनिवेशिक पकड बलियो बनाए, जसको निरन्तरता अहिले सम्म पनि देख्न पाइन्छ । मुख्य र प्रभावशाली सैनिक टुकडी पनि नेपाल खाल्डोमा सारेर गोरखालीहरुले सम्भावित विद्रोहको खतरालाई निमिट्यान्न पारेको थियो । त्यसरी नै गोरखाली सैनिकमा नेपाल खाल्डोका रैथानेहरुलाई भर्तिमा प्रतिबन्ध लगाएका थिए ।

त्यसो भए, यो के को एकिकरण? यो त नेपाल खाल्डोलाई गोरखाराज्यको उपनिवेश बनाएको पो रहेछ ।

भन्ने नै हो भने यो देशको नाउँ 'नेपाल' भनेर विदेशीहरुले राखिदिएको भने पनि हुने रहेछ । सुगौली सन्धी तथा भोटसितको सन्धीमा यदि 'नेपाल' नलेखिदिएको भए यो देश 'गोर्षा राज्य' कै नाउँले प्रचलित हुने अवस्था रहेछ । राष्ट्रका मुखपत्र "गोरखापत्र" जस्तो आधिकारीक दस्तावेजमा नै ‘गोरखा राज्य’ छापिएको प्रमाण भएपछि अरु थप कुरा भन्नै परेन ।

बिसौं शताब्दीको उत्तरार्धमा बल्ल, के बाध्यताले गर्दा हो कुन्नि, यो राज्यलाई ‘नेपाल’ भन्न थालेको रहेछ, अनि हामी ‘नेपाली’ भएछौँ । नत्र जसरी बेलायती, भारतीय, ब्रुनाइ, सिंगापुर, हङकङ आदि ठाउँमा छरिएका हाम्रा दाजुभाई दिदीबहिनीहरु ‘गोर्खाली, गुर्खाली’ कहलाइए, हामी पनि त्यसरी नै ‘गोरखा राज्य’का नागरिक वा ‘गोरखाली’ कहलाइने रहेछ । यो कुरा किन कसैले बताएनन् ?

देशमा यत्रायत्रा घाघडान इतिहासकारहरु छन् रे, अनुसन्धानकर्ताहरु छन् रे, प्रमाणहरुको आधारमा यति स्पष्ट थाहा हुने कुरा पनि आजका दिनसम्म ती कुनै इतिहासकारहरुले उठाएनन् । सबका सब यी इतिहासकार भनाउँदाहरु के दरवारको हण्डी खाएर चाकडीस्तोत्र लेख्दै बसेका थिए? इतिहासकार बनेर कलम चलाउनेहरुले देशको साँचो साँचो कुरा जनतालाइ बताउन पर्दैन ? त्यस्ता इतिहासकार भुत्राको इतिहासकार, सबै पद, पैसा र सम्मानका दलाल रहेछन् ।

------

२०५० सालमा नै रिटायर्ड भएका अफिसरसितको बातचितको आधारमा माथिका कुरा बुझियो । नेपाल सरकार नभनी गोरखा सरकार भनिने गरेको, नेपाल राज्य नभनी गोरखा राज्य भनिने गरेको प्रमाणहरु देखे पश्चात् अब देशको सत्य इतिहास हामीलाई बताइएको इतिहास भन्दा फरक रहेछ भन्ने थाहा हुँदै आएको छ । भाजु दीपक तुलाधर, भाजु कमल रत्न तुलाधर र भाजु बालगोपाल श्रेष्ठले उपलब्ध गराउनु भएका प्रमाणहरु यहाँ सँलग्न छन् । क्याप्सन समेत हेर्नुहोला ।

गोरखा छाडी देशको नाउँ 'नेपाल' राखेको होइन कि? यहाँ त 'गोरखा सरकार' नै लेखिएको छ । तर गोरखा सरकार कहाँ कसरी कहिलेसम्म कायम थियो हाम्रो पाठ्यपुस्तकमा छैनन् ।

नेपाल खाल्डोमा स्थापित अड्डालाइ नेपाली अड्डा भन्ने चलन मुताबिक त्यो बेला नेपाल खाल्डोमा स्थापित हुलाकलाइ 'नेपाली हुलाक' भनिन्थ्यो । नेपाली हुलाकले छापेको टिकटमा भने 'गोर्षा सरकार' लेखिन्थ्यो, किन कि आधिकारीक सरकारको नाउँ 'गोर्षा सरकार' नै थियो । यो १९६४ सालको टिकट हो ।

यो हुलाक टिकट भारतीय विक्रम सम्वत् २०६३ मा नेपालमा हुलाक शुरु भएको १२५ वर्षोत्सबमा लिइएको फोटो हो । फोटोमा १९३८-२०६३ प्रष्ट छ। यस हिसाबले विक्रम सम्वत् १९३८ सम्म पनि गोरखा सरकार प्रचलनमा रहेको अनि धेरै वर्ष पछिसम्म पनि गोरखा सरकार नै भनिने गरिएको कुरामा कुनै शंका छैन । (- बालगोपाल श्रेष्ठ)

पहिलो महाभूकम्प भन्दा एक बर्ष अगाडि भारतीय विक्रम सम्वत् १९८९ पौष २६ गतेको गोरखापत्र जहा "गोरखाराज्य भरलाई मोरू २ ।" भन्ने वाक्य छ । भारतीय विक्रम सम्वतलाई भने नेपाल विक्रमीय सम्वत् दावी गरिएको छ ।

राज्य विस्तार गरेर त्यसलाई 'नेपाल' भनी नामाकरण गरे भनेको कुरा झूठो हो भनी बताइ दिने यो प्रमाण पनि हेर्नुहोला - यो भारतिय विक्रम सम्वत् १९८७ सालको गोरखापत्र हो, जहाँ 'गोरखा राज्य' भनेर स्पष्टै छापिएको छ ।

रातो घेरामा हेर्नुस ' नेपाली हुलाकबाट जाने गोरखा राज्यभरलाइ मोरु. २।' अर्थात नेपाल खाल्डोको हुलाक मात्र नेपाली हुलाक हो, राज्यको नाउँ गोरखा राज्य नै हो भन्ने यसबाट स्पष्ट देखिन्छ ।

------

मुख्य कुरो:

जे छ सहि त्यहि कुरा जनतालाई बताइदिए त भइहाल्थ्यो नि । के ठीक के बेठीक जनता आफैले निर्क्यौल गर्छन् । जनतालाइ किन मूर्ख ठान्ने? इतिहासको कुरा तोडमरोड गरेर जनतालाई सिकाउन के जरुरी थियो त ? गलत इतिहास पाठ्यक्रममा राखेर पढाउन र प्रचार गर्न के जरूरी थियो ?

शब्दका फुलबुट्टाले आकाशको तारा झार्छु भन्न सकिन्छ, तर प्रमाणहरुको धरातलमा टेकेर कुरा गर्दा ती ‘तारा झार्ने’ भावनाका कुराहरु सबै हावा खान्छन् । यो नेपाल देश एकिकरण गरेको भन्ने कुरा झुटो प्रचार रहेछ । यो नेपाल देश बनाएको भन्ने कुरा झुटो प्रचार रहेछ । जब प्रमाण बोल्न थाल्छ, झुटो प्रचारले सत्य लुक्दैन ।

कुरा बुझौं मुसुमुसु हाँसौ ।

२०१९ जनवरी २५ मा थपिएको --

यो पुस्तकलाई नेपालमा अघोषित प्रतिबन्ध नै लगाइएको रहेछ । शायद गोर्खा अतिक्रमणलाइ 'नेपाल एकिकरण' भनाउन चाहनेहरुले बजारमा उपलव्ध सबै पुस्तक किनेर नष्ट गरेका पनि हुन सक्छन् । यो पुस्तक भने बेलायतीहरुले संरक्षित गरेको रहेछ । भन्न बेर छैन, अब - बेलायतीले लेख्न लगाएको किताब हो यो भनेर -- हा हा हा हा !!!!

अघिका किर्तिपुरका लदाञीमा सुरप्रतापक नयका क्षि गरिदियाको रिसले - भागवत प्रधानको संकलनमा रहेको यो ऐतिहासिक टिपोट प्रकाश मानन्धरको फेसबुक पेजबाट साभार

2022-01-10T18:30:00.010+05:45

(भागवत प्रधानजीको संकलनमा रहेको यो ऐतिहासिक टिपोटमा लेखिएको वाक्यहरु प्रकाश मानन्धरजीले आफ्नो फेसबुक पेजमा राख्नुभएकोलाई यहाँ मैले साभार लिएको छुँ ।
टिपोटको अन्तमा केहि शब्दका अर्थ पनि छ । -ब्लगर)

अघिका किर्तिपुरका लदाञीमा सुरप्रतापक नयका क्षि गरिदियाको रिसले नेपाल सम्बत ८९६ साल अकचत्र शुक्र त्रतया ।।

... वारका दिन किर्तिपुर प्रवेसगरी वाहाली चलाई भोलीका दिनमा बाह्र १२ वर्षदेषिका उभोका प्रजाहरु सवैले राजाका सलाम गर्न आउनु भनी छलकाल गरी वोलाई कोतमा थुनी ।

...दिनपछि सवै प्रजाहरुका नाष काटिदियो र नाष तौलाई हेर्दा बाह्र १२ धार्नी १ सेर ६ तोलाइ ।...प्रजाहरु जम्मा आथ सय पयसथि ८६५ जना फेरी इन ।

...दिनपछि नाष काटन्या भोत्याहरुलाई नाष मात्र कात भन्याका ओठ स्मेत काटिदियो भनी भोत्याहरु सवै जना जमलोक पठाइदिया ।

...जुन किर्तिपुरका प्रजाहरुले सात ७ वर्ष सम्म गोर्षालीहरुक नहताई लदाञी गरी थामिराख्यान्या ।...यस्ता विर सिपाहीलाई नाष काटी षराव गरिदिया ।

...किर्तिपुरका कोत किर्तिपुरका प्रजाहरुका घर सवै आगो लाइ नास गरिदिया ।
...यस्ता किर्तिपुरका प्रजाहरुका नाष कातन लाइ छ महिना अघि चोबाहालका गणेशका नाष फुलि आया ।

लदाञी = लडाईँ
नयका क्षि = नयनका क्षति, आँखा फुटेको
नेपाल सम्बत ८९६ = अहिले नेसं ११४१ अर्थात २४५ वर्ष अघि लेखेको टिपोट
चत्र शुक्र त्रतया = चैत्र शुक्र तृतिया
वाहाली चलाई = आदेश दिएर
छलकाल गरी = छलछाम गरी
नाष = नाक
भोत्याहरु = भोटेहरु - मगर, गुरुंग, तामांग आदि
जमलोक पठाइदिया = यमलोक पठाइदियो, मारिदियो

(PS - यो नेसं ८९६ मा लेखिएको टिपोट हो, अर्थात २४५ वर्ष अगाडि अर्थात येँ (कान्तिपुर) कब्जा गरेको ७ वर्षपछि ।

पृनाशाको आदेशमा ८६५ जनाको नाक ओँठ काटेको रहेछ - १२ वर्ष भन्दा माथि उमेरका । यसको मतलब बालबालिकालाई समेत पृनाशाले बाँकि नराखेको भन्ने थाहा हुन्छ ।

काटिएको नाक ओँठ जोख्दा १२ धार्नी, १ सेर, ६ तोला निस्क्यो । सुन जोख्या जस्तो । कस्तो सटिक !!!

पछि किर्तिपुरबासि सबैको घर र किर्तिपुरको कोत (दरबार) मा आगो लगाई ध्वस्त पारेको पनि यसमा उल्लेख छ ।)

यो टिपोटको पानामा अन्तिम चार हरफहरु अरु कसैले लेखेको हुनुपर्छ हस्तलिपि फरक देखिन्छ र अरु नै विषय छ ।

मैले बुझे अनुसार यी हरफहरु यहाँ सारिदिएको छु -
"इ राजाका पालामा रामकृष्ण कुवरले राजा वक्ताइ पसुपतिदेषी गुज्यस्वरिसम्म सिलाका बाटो बनाइदिया
इ बाटो वनाउदा प्रजाहरु सबै धर्मकाम हो भनि षेताला आइ
षाजा नषाइ ज्याला नली भागीजा"

- इ राजाको पालामा = पृनाशाको पालामा
- राजा बक्ताइ = राजाको आदेशमा (?)
- सिलाको बाटो = ढुँगा छापेको बाटो
- धर्मकोकाम हो भनी षेताला आइ = खेताला (ज्यामी) आए
- षाजा नषाइ ज्याला नली भागीजा = खाजा समेत खान नपाएको, ज्याला पनि नपाएकोले भागे

Shame on you Imagekhabar. ईमेजको ईमेज अब त्यस्तै रहेन

2021-06-29T01:55:00.007+05:45

टेलिभिजन च्यानलहरुमा ईमेज च्यानलले अरु च्यानल भन्दा सन्तुलित र निष्पक्ष समाचार दिन्छन् भन्ने मलाई लागेको थियो । तर एउटा घटनाले मेरो आशा र भरोसा चकनाचुर गरिदियो ।
एउटा संचारकर्मीले आफू कार्यरत रहेको संचारगृहमार्फत आफू स्वयम् संलग्न रहेको समाचार संप्रेषण गर्दा संचारगृहले भने अर्को पक्षको कुरा के हो भन्ने सम्म बुझ्न आवश्यक ठानेन् ।

ईमेजखबरले दुबै जनाको तर्क नसमेटिकन एक पक्षीय रुपमा यो समाचार संप्रेषण गर्दा रुपा ईमेज टिभी च्यानलमा कार्यक्रम प्रस्तोता हुन् समेत भनेका छैनन् ।

तर आफ्नै संस्थामा कार्यरत कार्यक्रम प्रस्तोताको समाचार कुनै भेरिफाई नै नगरी जसरी समाचार संप्रेषण गरियो त्यसबाट यी कार्यक्रम प्रस्तोताले आफ्नो पहुँचको दुरुपयोग गर्यो भनेर मान्न सकिन्छ कि सकिदैन । के कुनै साधारण जनता यसरी आफ्नो गुनासो लिएर गए ईमेजले ठाउँ दिन्छन् । मलाई त रत्तिभर पनि संभव छ जस्तो लाग्दैन ।

आफू संचारकर्मी भएको नाताले नागरिकन्यूज सेतोपाटी र अनलाइनखबरमा फटाफट जस्ताको तस्तै समाचार पस्किन यिनलाई कत्ति पनि गार्हो भएन । यसरी स्वतन्त्र समाचार संप्रेषणमा संचारकर्मीको प्रभावमा परेर कसरी एउटा निष्पक्ष र स्वतन्त्र संचारमाध्यमबाट यस्ता एकपक्षीय समाचार संप्रेषण हुँदो रहेछ र पाठक दर्शक र श्रोतामाझ प्रोपागाण्डा फैलाउने माध्यम बन्दोरहेछ भन्ने यो एउटा राम्रो उदाहरण हो । ईमेजकै समाचार जसजसले प्रेषित गरे उनीहरुले पनि निष्पक्षताको धज्जी उडाउँदै सोही समाचार कपिपेष्ट गर्दै पस्किएका छन् ।

दुखका साथ भन्नु पर्छ । यो घटनाक्रमले वर्षौ लगाएर दर्शक र श्रोतामाझ निष्पक्ष र स्वतन्त्र संचारको छवि बनाएको ईमेज च्यानल र ईमेज ग्रुपको स्वतन्त्र र निष्पक्ष संचारको साख र छविलाई एउटै झटकामा गुमाएको छ ।

रुपा सुनारलाई पत्र - A Letter to Rupa Sunar

2021-06-21T12:54:00.005+05:45

(केहि दिन भयो सामाजिक सञ्जालमा चर्चा पाउन थालेको एउटा घटनालाई मैले उतिसारो महत्वका साथ हेरिरहेको भने थिइन । धेरै पल्ट धेरै ठाउँ उत्थान भइसकेको आम विषय । जव जव घटित हुन्छ एकाएक विरोधका स्वरहरु सुनिन थाल्छन् । केहि समय पछि आफै मत्थर भएर जान्छन् पनि । तर यसपालि अलि चर्कै रुपमा सञ्चारमाध्यमहरु, युट्यूबहरु र दैनिक पत्रपत्रिकाहरु समेतमा यो घटनाले ठाउँ पाएपछि भने यसै विषयमा केहि लेखुँ न भन्ने लाग्यो । तर खै कहाँबाट उत्थान गर्ने हो, बरु एउटा पत्रको स्वरुपमै यसलाई आकार दिउँ कि जस्तो लाग्यो ।)

राज श्रेष्ठ

रुपाजी नमस्कार ।

तपाईंले ठान्नु भो - घरपतिले मेरो जातको कारणले कोठा दिन मानेन । तपाईंले मान्नु भो - म माथि जातीय भेदभाव भयो । र तपाईंले प्रण गर्नु भो - यसलाई त ठीक नगरी छोड्दिन ।

घरपतिले कोठा दिएन । तपाईंको इगो हर्ट भयो । प्रहरीमा जाहेरी दिनुभयो । बल्ल घरपतिले सबक सिक्ने भो । सबैले जानुन् न जात भनेर भेदभाव गर्नेको गति कस्तो हुन्छ भनेर । तपाईं दङ्ग पर्नुस् । तपाईं खुशी हुनुस् । हुनसक्छ साथीभाईलाई खुशीयालीमा पार्टी नै दिनुहोला । तर तपाईंले कहिल्यै सोच्नु भो यो समस्याको कारण के हो ? कहिल्यै बुझ्ने कोशिस गर्नुभयो ? यसको जरा कति गहिरो सम्म फैलिएको छ । तपाईं भन्नु होला सोच्नु पर्ने र बुझ्नु पर्ने नै के छ र जातीय भेदभाव गर्नेहरुलाई तह लगाउन सरकारले ऐन नै बनाई दिएको छ ।

मैले भन्न चाहेको कुरा शायद तपाईंले बुझ्न नचाहनु होला। तपाईंले आफूले व्यतित गर्नुभएको भूतकाल तर्फ फर्किएर हेर्नुस् । बाल्यकालमा सँगै खेली हुर्केका साथीसँगीहरु, छरछिमेकहरु, तन्नेरीमा स्कूलकलेज सँगै जाने साथीहरु, कार्यक्षेत्रमा सँगै काम गर्ने कलिगहरु उनीहरुसँगका कुनै पलहरुमा तपाईंले अनुभव गरेकै हुनुपर्छ तपाईंको नामसँगै जोडिएको यो थरलाई हेर्ने उनीहरुको दृष्टि अलि भिन्नै छ । यो म यसकारणले भन्न सक्छु कि म आफै पनि यी यस्तै पलहरुका साक्षी छुँ ।

एउटा क्षेत्रीय राष्ट्रहरुको अन्तरराष्ट्रिय स्तरको कार्यक्रम । राजधानी नजिकैको भव्य होटलमा आयोजकका नाताले हामी कार्यालयका सबै साथीहरु सहभागी भएका थियौं । एउटा कोठामा दुईजनाको लागि बुकिङ थियो । एकदिनको कार्यक्रम सकिएर एउटा कोठामा को को सँगै बस्ने भन्ने लिष्ट तयार गर्न साथीहरु लागे । म भने ल्यापटपमा अघि खिचिएका फोटोभिडियोहरु क्यामेराबाट डाउनलोड गर्नमा नै व्यस्त थिएँ ।

बेलुका कोठामा साथीले भन्नुभयो - "हेर्नुस् न म ... भएकोले मसँग कोहि पनि बस्न मानेनन् । यत्रो ठूलो भीडमा मसँग बस्न तपाईंमात्र पाएँ ।"

"के फरक पर्छ र अहिलेको जमानामा पनि" - मैले हाँस्दै भने । कार्यालयबाट सरुवा भएर निस्कदा ती साथी गेट मै भेट भयो । मैले सहर्ष अंगालो मारे । यसरी हामी छुट्टियौं । अहिले पनि सम्झिदा दिन, महिना र वर्षहरु बिते मैले त बिर्सन सकिन भने साथीले त के बिर्सन्थ्यो होला जस्तो लाग्छ ।

समाजमा विभेदको यति ठूलो जञ्जाल छ कि त्यो कुन रुपमा हाम्रो सामु आउँछ अनुमान मात्र गर्न सक्छौं । कहिले कुन भेषमा कहिले कुन भेषमा । पानीपँधेरोमा भोजभतेरमा प्रेमप्रसङ्गमा कहाँ छैन भेदभाव र कहाँ छैन छुवाछुत । समाजलाई दोष दिएर उम्कन सकिन्न । समाज निर्देशित हुन्छ धर्मले । जुन धर्मको आधारभूत विशेषता नै वर्ण व्यवस्था हो त्यो धर्ममा व्राम्हण र वैश्य शूद्र समान हुन भनेर कसरी मान्ने । हो यही विभेदलाई लिएर बाबासाहेव अम्वेडकरले हिन्दूधर्म परित्याग गरे । विषय भन्दा विषयान्तर गर्न चाहिनँ । यति मात्र भनौं ।

रुपाजी ।
हो तपाईं भित्र वर्षौदेखि गुम्सिएका तीता अनुभव हुनसक्छन् । तर एकचोटी गम्भीर भएर सोच्नुस त ।तपाईंले आक्रोश निकाल्न एउटा पात्र भेट्टाउनुभो - एउटा निरीह घरपति जसबाट अहिले सम्म भएका भेदभावका सबै साउँ र ब्याज असूल्न सकियोस् । जसलाई चलाखी साथ तपाईंको थर पत्ता लागिसकेपछि अन्य कुनै बहाना नै बनाउन आउँछ । जो घरबहालबाट उठेको रकमबाट आफ्नो जीविकाका केही भौतिक आवश्यकता पूर्ति हुन्छ भन्ने आशामा तपाईंहरुलाई स्वागत गर्न संधै बस्छ ।

पि.एस. - म कुनै घरपति होइन । न मैले घरवहाल नै दिएको छुँ ।

सन्दर्भ: रुपा सुनार भर्सेस सरस्वती प्रधान

2021-06-21T12:32:00.009+05:45

रोशन श्रेष्ठ

पहिल्यै भन्दीहालम्: हामी यी दुवै पात्रहरुसित परिचित होइनम्।

सामाजिक सञ्जाल र मिडियाले जति जानकारी दियो, हामीलाई त्यतिमात्रै थाहा छ।

यो घटनाले नराम्रो संकेत गरिरहेको सबैको मनमा परेको छ। त्यसो नहोस् भन्ना खातिर, हिजै भनेको हो
' भाइरल हुने रहर पुरा भैहाल्यो होला, अब मुद्दा फिर्ता लिए हुन्छ।'

तर हामीले भनेर के गर्ने? उल्टै पुलिस परिचालित गराएर सरस्वती प्रधानलाई हिरासतमै पुर्याएको खबर आयो । ३ दिन थुनामै राख्ने खबर आयो। कार्टुनिस्टहरुले सरस्वतीको खिल्ली उडाउदै बनाएको कार्टूनहरु रुपा सुनारले शेयर गर्दै मज्जा लिइरहेको पनि देखियो।

मतलब, नराम्रो उद्देश्यले नै घटना घटाएको हो कि ?

मनको शंका उपशंका ब्यक्त गर्न पाइयो नै ।
जस्तो कि,

१) कुराकानीको रेकर्ड पनि छ भनिएको छ। रेकर्ड सुनेको त छैन, पछि अदालतमा पेश गर्नका लागि साँचेर राखेको हो कि? त्यो भन्दा पहिला, त्यसरी रेकर्ड गरी गरी कुराकानी बढाउनुको उद्देश्य वा नियत के थियो, छानबिन त्यहाँदेखि गर्नुपर्ने हुन आउँछ। कुराकानी पहिले नै नियत खराब थियो कि? आशंका गर्न त पाइयो नि।

२) मिडियाले पनि एकपक्षिय समाचारहरु निरन्तर छापे । हेडलाइनमै 'घरबेटीले जातीय भेदभाव गरेको' आशय सहित निर्णायक बनी मिडिया प्रस्तुत भयो । 'पैसा मात्रै आउने भए बिनलादेनको तारीफगिरी गर्न पनि तयार छुँ' मानसिकता रहेको आरोप लाग्ने नेपाली पत्रकारिता जगत यसरी एकपक्षीय समाचार पस्किन होडबाजी गरेको देख्दा 'किन यस्तो गर्दैछन् यिनीहरु?' आशंका गर्न त पाइयो नि ।

३) विवादका घटनाहरु भाइरल हुँदा पत्रकारीताको पहिलो धर्म भनेकै आरोप प्रत्यारोपलाई मलजल नहुने गरी दुवै पक्षको कुरा समानान्तर राखेर देखाउनु पर्ने हो। तर निकै पछि मात्र, मुद्दा दर्ता भएर पुलिस परिचालित भइसकेपछि मात्र बल्ल सरस्वती प्रधानले 'मैले जातका बारे त्यसो केहि भनेकै छैन, उनैले जातको कुरा निकालेका' भनेको कुरा सुनिन आयो। न कुनै लिखित सहमति, न कुनै बाचा, न कुनै बैना धितो, यत्तिकै सामान्य कुराकानी 'दिने भनेको दिएन' भन्ने मौखिक दाबी कै भरमा पुलिस परिचालित गर्न कुनै भूमिगत शक्तिले भुमिका पो खेल्यो कि? आशंका त गर्न पाइयो नै।

४) जातीय बिभेदका ज्वलन्त उदाहरणहरु नेपालमा धेरै छन। सार्वजनिक सम्पत्ति मानिने मन्दिरमा प्रवेश नदिंदा मुद्दा हाल्न उदासिन पक्षले नीजि सम्पत्तिमा प्रवेश नदिने नियत राख्यो भन्ने मनोगत (वास्तविक घटना पनि होइन) आरोप कै भरमा मुद्दामिसिल तयार पारिदिने वकिल देखि प्रचार गरिदिने पत्रकार देखि सारा सहयोग सबै कुरा जुटेको छ। जब कि जातीय बिभेदका कारण जघन्य हत्या कुटपिट आदि भएको घटनाहरु भने न्यायोचित छानबिन को निमित्त संघर्ष गर्नु परेको घटनाहरु कम छैनन। वास्तविक घटना ओझेल पार्ने उद्देश्यले यस्ता कमजोर मुद्दामा अल्झाएर आँखामा छारो हाल्ने र जातीय बिभेद मुक्ति अभियान फासफुस पार्नेहरु कै मतियार पो रुपा सुनार बन्यो कि? आशंका त गर्न पाइयो नै।

५) राजनीतिक परिवर्तनको संघारमा उपत्यकाका नेवारहरुलाइ सडकमा उतार्न चाहने शक्तिहरु चलमलाइ रहेका होलान। तर नेवारहरु हत्तपत्त सडकमा ओर्लिदैनन। पछिल्लो समय गुथि बिधेयक बिरुद्ध एकपल्ट जुरुक्क उठेर सुतीरहेका नेवारहरुलाइ आक्रोशित बनाउने र सडकमा घिसार्न पाए आफ्नो राजीतिक अभिष्ट पुरा हुने थियो भन्ने नियतका साथ परिचालित धुन्धुकारीहरुको योजनामा जानेर नजानेर पो रुपा सुनार फस्यो कि? आशंका त गर्न पाइयो नै।

र अन्त्यमा,
जातीय भेदभावबिरुद्ध संघर्षरत विद्वान अगुवा डा. मित्र परियार ले पहिला नै राम्ररी बताएको हो, घरबेटीलाइ दोषी प्रमाणित गर्न खोज्दै हिडे दलित आन्दोलनले नै धक्का बेहोर्ने छ । अहिले त्यहि हुँदैछ । जिन्दगीभर दलित मुक्ति अभियानको निमित्त निस्वार्थ सहयोग समर्थन गर्दै आएका नेवार समाजका अभियन्ता, लेखक, पत्रकार, कलाकार, इञ्जिनियर, डाक्टर, प्राध्यापक, साहित्यकार जस्ता अगुवा बौद्धिकहरुको ठूलो पंक्तिले ब्यक्त अव्यक्त रुपमा दलित समाज प्रति रहेको आफ्नो सद्भाव यो घटनाको कारण गुमेको भन्न थालेका छन् । हामी त फ्रांकली भन्ने तप्काका हौं। चपाएर कुरा गर्न आउँदैन। संख्या कम होला, तर नेवार सहृदयीहरु बिच्किाउने तथा तिनको सद्भाव गुमाउने यो घटनाको असर भोलिका दिनमा मूल्याङ्कन होला नै।

जे जति नोक्सान भयो, त्यो त भयो नै । र यसलाइ थप नोक्सानीबाट बचाउने हो भने रुपा सुनार ले तत्कालै सरस्वती प्रधानको मानहानी गरेकोमा माफी माग्दै मुद्दा फिर्ता लिने उपाय चाहिं बाँकि नै छ। हामीले त जे देख्यौं त्यहि भन्ने न हो।

तर रुपा सुनारलाइ यस्तो कुरा उनका वरिपरी बसेका कसैले बताइदेलान् भन्ने पटक्कै विश्वास छैन। उनका उन्मादी सामाजिक सञ्जाल उपस्थीतिले बताइरहेको छ कि यदि हामीले यस्तो सुझाव दिइटोपले पनि सुन्नुको सट्टा उल्टै 'जातीय बिभेदको सपोर्ट गरेको', 'आफ्नो जातको मान्छेलाइ बचाउन खोजेको' भन्ने आरोप बित्थामा लाग्ने छ ।

अहिले वरिपरी घेरेर रुपा सुनारलाइ हाई हाई गरी उचालीरहेको एनजिओकर्मी जस्ता पेशेवर हल्लाबाज मानिसहरु र क्लिक-भिउर्स-खेतीमा रमेका चीप-मिडिया को गतिविधि हेर्दा स्पष्ट देखिन्छ कि, उनको अवस्था भोलिका लामो जीवनमा घरको न घाटको बन्ने तिर उद्यत छ।

जीवनका उत्तरार्धतिर ढल्कदै गरेकी सरस्वती प्रधानलाइ यो घटनाले मानसिक पीडा भन्दा बढी हद्द भए सानोतिनो जरिवाना सँजाय भन्दा थप के नै होला र?

कुरा बुझौं मुसुमुसु हासौं ।

मुलबासी नेवा:या जग्गा - क्षतिपुर्ति ग्व:?

2021-06-04T21:14:00.009+05:45

रोशन श्रेष्ठ

साभार

मुलवासी नेवाः तय् जग्गा जमिन आप्रवासीपिन्सं दंक न्यानाकाल । तर आ: मुलवासीपिन्सं थ: आजुअजाजुपिन्सं द्वलं द्व: दँ हिच:ति हायेकुगु बुँ जिमिसं हे न्याना काये धाल धा:सा मेगु द्व:छि दँ हिच:ति हायेकु सा नं न्याना काये फै मखुत । अले थ्व घटना झीगु न्ह्य:ने, झीसं खंक खंक हे जुल ।

३० दँ ३५ दँ न्ह्यः रोपनिया १० हजार भावं जग्गा म्यूगु जिं हे स्यू । अजा:गु जग्गा आः आनाया १५-२० निसें ३०-३५ लाख धाइ । अर्थात रोपनिया ५ करोड सिबे च्वय् थहाँ वन ।

जग्गा म्यूबलय् राजीखुसि जुया साक्षि तया थ:गु ल्हापतिंचां छाप तया न्हिला: न्हिला: हे म्यूगु जुइमा: । तर थौं थ:पिनिगु जग्गा थ:गु मखुत धका मिखां खनी जक बलय् नं मिखां ख्वबि स्व: स्व: वइगु अवस्था जुल । थ्व गथे जुल?

जिं ला थ्व जग्गा म्यूगु मखु, लुटेयाना का:गु नं मखु, नसाय् लट्ठ याना लाका कायेगु अपराध ख: धायेगु याना । नेवा: तय्‌त अप्रिल फूल मानेयाना थगेयात धायेगु याना । अप्रिल फूलया शिकार जूपिं गथें निरुपाय् जुया वाताहां च्वनेमाली, नेवा:तय्‌त नं अथे हे वाताहां च्वने मायेका बिल धायेगु याना ।

छम्ह ८ दँ १० दँ या मचायात चकलेट नयेगु लोभ क्यन धाःसा व मचा छिगु ल्यू ल्यू वये फु । व मचायात छिं चकलेटया लोभ क्यना फसेयाना बम्बइलय् त्वःता थकल धाःसा छितः २ - ४ लाख कमिशन वये फु । थथे कमिशनया लोभय् छिं मचायात मखुगु लँय् यंकल धाःसा छि अपराधि खः कि मखु? प्रचलित कानूनं छित: अपराधि मानेय् याइ ।

थथे हे, जग्गा दलालतसें वास्तवय् अजाःगु हे अपराध याना नेवा:तय् जग्गा म्यूकुगु ख: । चकलेटया चाकुसवालय् भुले जुइपिं मचात थें धिवाया चाकुसवालय् फसेजुइपिं नेवाःतय्‌त भुलेयाना जग्गा दलालतसें मखुगु लँय् यंका बिल । जग्गा मिइका बिल । जग्गा मिइवं छिगु ल्हातिइ धिबा वइ, धिबा वयेवं मोजमस्तिया जिन्दगि जुइ धका धायेगु, चकलेट नया म्हुतु साक्क सवा: कायेगु मचाया लालच बराबर ख: ।

थथे लालचया ब्यापार यायेगु अपराधया सँजाय् जग्गा दलाल तय्‌त गथेयाना बिइगु, छु सँजाय् बिइगु, थ्व खँ लिपा क्वःछिये ज्यू । न्हापलाक्क थथे लालचय् फसेयाना दंक जग्गा मियाबिइगु ज्या अपराध खः धयागु तथ्य झीगु समाजय् स्थापित जुइमाल ‌। विकसित समाजय् फेयर मार्केट भ्यालु एनालाइसिस यायेमा: धयागु कानून हे दइ । थजा:गु कानूनं खरीद बिक्रि याइपिन्त न्हापाया भा:, थौं या भा:, लिपाया भा: बारे सुचं बिइ हे मा: धयागु कानूनि बाध्यता या प्रावधान दु । थजा:गु कानून दत धा:सा थगे जुइगु पाखें बचे याइ । तर झीथाय् अजा:गु कानून मदुगु जुया दलाल तसें यक्व हे फाइदा काल ।

चाहे चकलेट नयेगु लालचय् भुलेजुइम्ह मचा जुइमा, चाहे धिबा ल्हातय् लाकेगु लालचय् भुलेजुइम्ह बुँ थुवा: जुइमा - थुपिं अज्ञानताया शिकार ख: धा:सां तबि थ:गु लागि छु भिं, छु मभिं धका: निर्णय यायेगु क्षमता बाँलाक्क विकास मजूनि पिं नाबालक मनस्थिति थुमिके दु धयागु खँ सर्वसत्य ख: । थजा:गु कमजोरीया फाइदा कायेगु ज्या सुनां यात धा:सा व ज्या अपराध मखु, ब्यवसाय ख: धका धाये फैगु आधार मानवीय समाजय् द हे मदु ।

लालच क्यना मचा फसे याइम्ह सिबे तःधंम्ह अपराधि ला व मनू खः गुम्हसिनं कमिशनया लोभ क्यना मचा फसेयाइपिन्त उक्से याइ । अजाःपिन्त कानूनं ज्वन धाःसा इमिसं मचाया जिन्दगि स्यंकुगु बरावर दक्वं क्षतिपुर्ति पुइकिइ । अज दँ दँ तक इमित झेलखानाय् कुनेगु व लखंलाख जरीवाना नं पुइकेगु याइ । छाय् धा:सा मेपिनि मस्तय्‌त लोभलालचय् फसेयाना थःगु स्वार्थ पूवंकेया नितिं नाजायज लँपु छ्यला फाइदा कायेगु, कमिशन बिया मेपिन्त परिचालन यायेगु, थजागु अपराधयात गाक्कं सँजाय बिया, दामेयाना जक त्वःतिइ ।

अथे जूसा, दलाल पिन्त कमिशनया लोभ क्यना दंक बुँ न्यायेगु ज्याय् संलग्न आप्रवासी बुँ खरीदकर्ता पिं नं ला अपराधि हे जुल । थ्व हे लजिक छ्यला: यक्व न्हापा हे झीसं धयागु खः कि झी नेवाः तय्‌गु बुँ दंक न्याना कायेगु ज्या नं अबोध मचातय्‌त चकलेट बिया हेय्‌काः फसेय यायेगु थेंजाःगु अपराध ज्या ख: । थजागु अपराधिक चालमार्फत बुँ तंका: च्वनेमा:गु समस्या गथे याना करेक्सन यायेगु धका झी नेवाः तसें विचाः यायेमाः। लोकं ह्वाःगु लहना ज्याझ्वलय् नं थ्व खँ धयागु दु । तर बुद्धि किलं नयेधुंकुपिं नेवाः तय्‌सं थ्व खँ धयागु छु खः, गजा:गु विचा: ख:, थ्व विचा: पाखे सोचेयायेत गथे यायेमाली धकाः सुं छम्हसिनं नं च्यूताः मतः।

यदि कमिशन बिया मचा न्यानाकाइपिन्त अपराधया सँजाय् व क्षतिपूर्ति पुइके ज्यू धा:सा, अबोध नेवा:पिन्त हेय्‌का: दंक बुँ न्यानाकाःपिन्सं नं सँजाय् व क्षतिपुर्ति पुइके मजिइ ला? थ्व खँ छित: ‘म्वा:मदुगु खँ’ धका मतिइ वने फु, तर बाँलाक्क विचा: याना स्वया दिसँ । थ्व छगू गम्भीर मुद्दा ख: । हथाय् चाया निर्णय यायेगु आवश्यक मजू ।

हिसाब भतीचा क्यने -

१० हजार धिबा या लगानि ३० दँ यात धा:सा गुलि जुइ? सामान्यतया अर्थशास्त्रं दच्छिया ३ निसें ५ % नाफा जुइ धाइ । तर तस्कं खतरा मोलेयात धा:सा २५% तक जुइ । यदि बार्षिक २०% नाफा लगातार जुल धाःसा ३० दँ लिपा करीब २४ लाख जुइ । तर नेवा:तसें म्यूगु जग्गाया भाः ५ करोड थ्यन । धायेबलय् बजार भा: कथं व छम्ह बुँ थुवाःनं उयागु थ:गु पुर्खौलि बुँ पाखें ४ करोड ७५ लाख फाइदा मेपिन्स नयाच्वंगु स्वया च्वनेमाल । थ्व लूटया पुसा गन दु ले धका स्वत धा:सा ३० दँ न्ह्य: दंक बुँ मिइकेत सुथय् नं बहनी नं ‘बुँ मियादिसँ, यक्व धिबा वल, यक्व धिबा वल’ धका उस्के उस्के याना बुँ म्यूकुम्ह दलाल व न्यानाकाःम्ह मनू खः ।

थौं या दिनय् व बुँ थुवाःयात यदि न्याय बियेगु जूसा बजा: भा: कथं ४ करोड ७५ लाख उइत हाकनं पुलेमाल । तर थजाःगु न्यायप्रणाली हलिमय् गनं मदु । अले थ्व ३० दँ दुने व बुँ ४म्ह ५म्ह सित मिइधुंकुग अवस्था जुयेफु । अथे जुया थथे क्षतिपुर्ति पुलेत सुं नं तयार जुइ मखु । थ्व खँ गुलि ब्यापक व गन थ्यंक स्वापु दु, छाय् न्यायोचित ख: धका सोचेयायेत अल्सिपिन्सं ‘म्वा:मदुगु खँ’ धका थजा:गु खँ न्यनेगु धैर्यता तक नं तइ मखु । छाय् धा:सा अर्थशास्त्रया ख्यलय् थ्व छगू बिलकुल न्हूगु कन्सेप्ट खः ।

वर्तमान अर्थशास्त्रया दायरा दुने मुलवासिया हक संरक्षण यायेगु व मुलबासिपिन्त जूगु अन्यायया क्षतिपुर्ति गथे याना पुलेगु धयागु कन्सेप्ट दयेका:त:गु मरु । तर थ्व कन्सेप्ट दया वइतिनि । थौं कन्हय् हे मजू सा नं १०-२० दँ वा ३०-४० दँ लिपा थजा:गु कन्सेप्ट सर्वब्यापी जुइतिनि ।

न्हापा न्हापाया चलन स्वयेगु ख:सा, म्हास्से याये मज्यूगु बुँ न्यायेगु मियेगु यात धाःसा मिइम्हेसित जक मखु न्याइम्हेसित नं सँजाय् बियेगु चलन न्हापा हे दयेका: त:गु दु । अजा:गु चलन जुया न्हापा न्हापा गुथिया बुँ मिइमखु । धर्म व समाजसेवाया नामय् फ्याना त:गु छेँ, बुँ, फल्चा, चुक, हिति, तुंथि, ख्य: आदियात अतिक्रमण याना निजि याइमखु । देगलय् छायात:पिं दुगु स्याना ला नइमखु । छाय् ले? पाप लाइ धाइ । तर पाप लाइगु छुं नं मखु । अथे याइपिन्त अबलय् या समाजं सामाजिक बहिष्कार या सँजाय् बिइ । अथे सँजाय बिइगु जुया अजा:गु अपराध जुइमखु । थौं कन्हय् थें धिबा पुइका सँजाय् बिइगु जूसा अथे याइपिन्त यक्व धिबा पुइकिइगु सँजाय् जुइगु खयेफु ।

यदि मूलवासी या बुँ स्वामित्व यात म्हासेयायेमज्यूगु सम्पत्ति कथं वर्गिकरण यात धाःसा नं थथे लालच बिया न्याना कायेगु ज्या दिना वनी । आः दंक न्याःसा नं लिपा यक्व दस्तूर पुलेमालीगु भय जुल धा:सा मनूतसें न्याना काइमखु । थथे जुइकेत कानूनया साथ कया न्हापा मिइधुंकुगु बुँया हाकनं दस्तूर पुइकल धा:सा नजीर च्वनी, अले बुँ म्हास्से जुइगु ज्या म्हो जुयावनी । मूलवासीपिन्सं म्यूगु बुँ धात्थें धायेगु ख:सा इमिके मिइगु अधिकार हे मदु । पुर्खाया सम्पत्ति धयागु लिपाया पुस्तायात हस्तान्तरण यायेत कायेगु ख: । थ:म्ह मिया म्हासेयाना नयेगु सम्पत्ति मखु । थर थ्व खँ मस्यूपिं नेवा:तसें धमाधम बुँ मिया ब्यूगुलिं झीथाय् आ: मूलबासिपिं वाथावाथा कनाच्वनेमा:गु ख: ।

यदि थथे मुलवासी अधिकारया सम्मान याना अबुया पालय् मियाछ्वयेधुंकुगु सर्वय् मात्तुमाला आ:या बजा:भा: कथं हिसाबयाना हाकनं धिवा वइगु जुल धकाः धाल धा:सा झीगु समाज गुकथं हिला वनी जुइ? धिबाया लोभय् लाल स्वालेस्वाले वयेक "ख: खः, जिमित अन्या जूगु हे खः" धकाः थौं कन्हय् या नेवाःतसे सः तयेत वइ ला? कि अबुपिन्सं मियाछ्वयेधुंकल आ: हालाच्वना छु याये? धका सुम्क च्वनाच्वनी जुइ ?

नेवा:तसें थ:गु मूलवासी अधिकारया नितिं स: तयेत घ्वासा बिइत वइगु आस जिं मयाना । छाय् धाःसा देय् न्यंक थःथःगु थासय् पहिचानया आधारय् राज्य कायेगु अभियान जोडतोड नक्सं जुया च्वंबलय् नं नेवाः तय्‌त मेपिन्सं वया "का, का, सकसिनं थःथःगु राज्य दावि यानाच्वन, छिमित म्वाः ला? छिमिसं नं दाबि या " धका: धायेवं बल्ल सः तया हल । मेपिन्सं जिमिगु राज्य थन थन दु, थन थन दु धका सिमाना दाबि यायेत धें धें बल्ला याना जूगु खंसा नं नेवा:तसें नेवा: राज्यया सिमाना थन तक धका: दाबि यायेत हे ग्यात । करपिन्सं छिमित थुलि राज्य का न्है धका: क्वःछिना प्लेटय् तया म्हुतुइ तक चम्चां नके थें याना बिइमहयेक नेवाः तसें थःपिं जाना जिमिगु क्षेत्र थ्व, थ्व, थन थन जिमिसं प्रशासन चलेयाये धकाः दावि तक नं मयाः।

अले थजाःपिन्सं थः अबु अजु पिन्त लालच क्यना लुतेयाना काःगु बुँ या क्षतिपूर्ति हजि धका धाये छालिइ ला? छालीगु आस मरु। तर मुद्दा ज्वना विचाः वहस यायेत झीत सुनां पने फै?

खँ थुइका दिसँ, मुसुकाया दिसँ ।

कोरोना भ्याक्सिन बारे थाहा राख्नु पर्ने कुराहरु

2021-03-22T08:35:00.004+05:45

कोरोना भ्याक्सिन बारे थाहा राख्नु पर्ने कुराहरु

Disclaimer : इन्टर्नेट स्रोत बाट प्राप्त

सबै प्राविधिक जानकारीहरु यो छोटो लेखमा उल्लेख गर्न संभव हुँदैन, इच्छुकहरुले त्यसबारे थप खोजीनीति गर्नुहोला, सामान्य र बुझ्नु पर्ने कुराहरु सरल तरीकाले बुझाउन सकियो भने पनि यो प्रयास सार्थक भएको ठानिनेछ ।

फाइजर, मोडर्ना, आष्ट्राजेनेका, नोभाभ्याक्स, कोभ्याक्स, सिनोभ्याक्स, जोन्सनएण्डजोन्सन आदि भ्याक्सिनहरु विश्वबजारमा कोरोना रोकथामको निमित्त करोडौंको संख्यामा वितरण भएको छ। फाइजर र मोडर्ना त्यो अभियानको अगुवा हुन ।

फाइजरको इतिहास हेर्ने हो भने यो कम्पनी साइडइफेक्ट हुने रसायन ब्यापारको सिलसिलामा मुद्दा र क्षतिपुर्तिको चपेटामा परेर सर्वाधिक जरिवाना तिर्ने संस्थाको परिचय बनाएको छ । जस्तो कि -

1998: Celebrex causing increased risk of heart attacks and strokes

2012: Chantix causing suicidal thoughts and severe psychological disorders

2012: Protonix causing kidney problems

2013: Effexor causing birth defects

2018: Depo-Testosterone causing strokes, blood clots, and heart attacks

यी केहि चर्चित उदाहरणहरु हुन, जसमा फाइजरका उत्पादनहरु रिकल गरीएको, तथा कम्पनीलाइ जरीवाना तिराएको थियो ।

त्यस्तै मोडर्नाको इतिहास हेर्ने हो भने यो त्यस्तो कम्पनी हो जसले यसअघि पहिला कहिल्यै कुनै खालको भ्याक्सिन अनुसन्धान वा विकास गरेकै छैन । क्यान्सर अनुसन्धान गर्दै गरेको संस्था एकदमै छोटो अवधिमा भ्याक्सिन अनुसन्धानमा संलग्न भएको मात्रै होइन कि, ९५% प्रतिशन सफल नतिजा निकालेको दाबिका साथ भ्याक्सिन उत्पादन र वितरण गर्दैछ । लाखौं करोडौं मानिसहरु मोडर्ना कस्तो कम्पनी हो, के मा यो कम्पनीको विज्ञता स्थापित छ भन्ने जानकारी शुन्य भएता पनि तिनको उत्पादन शरीरमा घ्वाप्प घ्वाप्प घोचाइ रहेका छन ।

कम्पनी इतिहासमा संसारमा यस्तो कुनै पनि कम्पनी छैन, जसको पहिलो उत्पादन नै यति ब्यापक प्रयोग गरीएको थियो । मोडर्ना कम्पनी किन त्यसरी फैलिन सफल भयो? त्यसपछाडि लुकेको कारण खोतल्ने हो भने जे थाहा लाग्छ, त्यसले तपाइको सातोपुत्लो उडाउने छ।

विगतमा भ्याक्सिन अनुसन्धानमा वर्षौ वर्ष लाग्ने प्रक्रियाहरु यी भ्याक्सिन निकाल्ने कम्पनीहरुले ६० दिन भित्र सम्पन्न गरेको उपलव्धीहरुका फेहरिस्त फेला पर्छन, जसको पक्षबिपक्षमा स्वतन्त्र मुल्यांकन समेत भएको देखिदैन । त्यसैले ती संदेहास्पद छन् ।

यूरोपियन क्षेत्रमा धेरै प्रयोग भएको आष्ट्राजेनेका भ्याक्सिन लगाएपछि वृद्धवृद्धाहरुको मृत्युदर बढ्यो । त्यो भ्याक्सिनले रगत जमाएको आशंका रह्यो । करीब २० देशले तुरुन्तै त्यो भ्याक्सिन लगाउन रोक्का गरे पछि भ्याक्सिन बारे आशंका आगो सरी फैलियो । समाचार माध्यमले त्यस्तै खाले अरु समाचार भएको भए भ्याक्सिन 'प्रतिबन्ध' भयो भन्थे होला, तर यो भ्याक्सिनको सवालमा pause गरेको भनेर समाचार प्रसार गरे । शव्द चयन ध्यान दिनु होला ।

धेरै युरोपियन देशहरुले भ्याक्सिन लगाउन रोकेपछि, हतार हतार युरोपियन मेडिकल एजेन्सीको बैठक बस्यो । केहि घण्टाको बैठकपछि 'उक्त भ्याक्सिनको कारणले मृत्यु भएको वा रगत जमेको भन्ने यथेष्ट प्रमाण नभएको हुनाले भ्याक्सिन रोक्का गर्नु पर्दैन' भन्ने उर्दी जारी गरिदियो । के 'यथेष्ट प्रमाण' भनेको केहि घण्टाको बैठकले जुटाउने हो र? यसबारे खोइ अनुसन्धान भएको? खोइ विश्लेषण भएको? अहँ, बैज्ञानिक तथ्य, जानकारी, विश्लेषण, डाटा केहि उपलव्ध छैन । मात्र ढाकछोप र बहानाबाजी छ, शव्दजाल छ । मानौं कि जसरी होस भ्याक्सिन पहिला घोचीहालौं भन्ने हतार छ ।

यी त केही हालैका उदाहरणहरु मात्र हुन, यस्ता गतिविधिहरु अनगिन्ती छन । किन यस्तो हुँदैछ? बुझ्नु पर्ने कुरा यो हो ।

कोरोना रोकथामको नाउँमा दिन थालिएको मास भ्याक्सिन पश्चात देखिने असरहरु के के हुनेछन?

भ्याक्सिनको बिरोधीले बिरोध गर्ने नै भए, तिनको कुरा नसुन भन्ने हरु धेरै छन । तर यहाँ भ्याक्सिन का समर्थक मात्रै होइन, आफै भ्याक्सिन विकास गर्न महत्वपूर्ण योगदान गरेका डा. गियर्ट भान्डन बोष्क समेत भन्न थालेका छन् । उनी आफै भ्याक्सिन विकास र अनुसन्धानमा लामो समय संलग्न संसार प्रसिद्ध ब्याक्तित्त्व हुन । उनी भ्याक्सिन विकास र सर्वसुलभ गराउन विश्वस्तरीय अभियान चलाउथे । बिल तथा मेलिन्डा गेट्स फाउण्डेशन, जस्ता भ्याक्सिन विकास र प्रचारमा महत्त्वपूर्ण लगानी गर्ने ठूला संस्थाहरुमा महत्वपूर्ण पदभार लिइ काम गरीसकेका वैज्ञानिक समेत हुन ।

- कम घातक भाइरस नियन्त्रणको निमित्त सबैलाइ भ्याक्सिन दिंदा त्यसले 'इम्यून स्केप'को अवस्था श्रृजना गर्ने खतरा छ, जसको कारण अनियन्त्रित विकोपको सामना गर्नु पर्ने दिन आउँदैछ । एउटा नभए अर्को, अर्को नभए अर्को भाइरस फैलिने बेलामा बारम्बार महामारी प्यान्डेमिक दोहोरिरहने खतरा छ।

- 'इम्यून स्केप' भनेको के हो? एक खाले भाइरस रोक्न प्रयोग गरीएको औषधिका कारण शरीरको प्राकृतिक प्रतिरोधात्मक क्षमता नष्ट भइ जाने प्रक्रियालाइ 'इम्यून स्केप' भनिन्छ । यस्तो भएमा भ्याक्सिनले रोक्न नसक्ने अन्य सामान्य कमजोर भाइरसले समेत ज्यानै जाने खतरनाक आक्रमण गर्न सक्छ । सामान्य ब्याक्टरियाले समेत जीवन हरण गर्ने खतरा हुन्छ । ती भाइरस ब्याक्टेरियाका असरहरु तिब्र रफ्तारमा फैलिने खतरा उत्पन्न हुने छ।

- भ्याक्सिनको अतिप्रयोगका कारण भाइरस आफै पनि भ्याक्सिनप्रतिरोधात्मक शक्ति विकास गरी झन शक्तिशाली बनी आउने खतरा छ।

- भ्याक्सिनोलोजीको सिद्धान्त अनुसार तिब्र संक्रमण फैलीरहेको अवस्थामा कमजोर प्रकृतिको वा कम प्रभावशाली भ्याक्सिन धेरै मानिसहरुमा एकैपल्ट प्रयोग गरीनु हुँदैन, किन कि त्यसले भाइरस नियन्त्रण गर्ने भन्दा पनि धेरै प्रकृतिको भाइरस छिटो छिटो विकसित हुने र फैलिने वातावरण बनाउने खतरा छ। भाइरस आफै म्यूटेट हुँदै सुपर भाइरस को विकास हुने खतरा पनि छ, जसले सम्पूर्ण मानव अस्तित्त्व नै नामेट पार्न बेर छैन ।

- नन एसिम्पटोमेटि क्यारिअर (न्याक) अर्थात लक्षण नदेखिएका संक्रमित बिरामीहरु भाइरस संक्रमणका प्रमूख संवाहक हुन्छन । भ्याक्सिनको चरम प्रयोगका कारण यस्ता 'न्याक' हरु जताततै हुने हुँदा तिनका कारण भाइरस फैलिएर महामारी हुने संभावना झनै बढ्ने खतरा छ।

- कोरोनाभाइरस आफै १० घण्टा भित्र नयाँ स्ट्रेनमा परिवर्तन हुने क्षमता राख्दछ । अहिले सम्म हज्जारौं फरक स्ट्रेनका कोरोनाभाइरस बैज्ञानिकहरुले फेला पारीसकेका छन् जुन मध्ये करीब आधा दर्जन महामारीको रुपमा फैलिएको हो, तर भ्याक्सिनले यदि रोकथाम नै गर्न सक्यो भने एकथरीको भाइरस मात्र रोक्न सक्छ, बाँकी अरु थरीको लागि छुट्टै भ्याक्सिन चाहिन सक्छ । त्यसरी फरक फरक स्ट्रेनका भाइरसको निमित्त छुट्टाछुट्टै भ्याक्सिन लगाइ रहन सम्भव नहुने अवस्था छ।

- यी कारणहरुले गर्दा डा. बोष्कले WHO लाइ भ्याक्सिन लगाउने कार्य संसारभरी तुरुन्त रोक्न सार्वजनिक आव्हान गरेका छन् । उनले आफैले यूट्यूबमा भिडियोमा बोलेका छन, 'भ्याक्सिन बारे सार्वजनिक बैज्ञानिक बहस गराउ, मेरा बैज्ञानिक प्रश्नहरुको बैज्ञानिक जवाफ सर्वसाधारणलाइ जानकारी गराउ, म जहाँ भन्यो त्यहिं आएर बहस गर्न तयार छु । करोडौं करोड प्रोफालइटिक भ्याक्सिन बाँडेर त्यस मार्फत तिमीहरुले ल्याउन लागेको काल-महामारी र रोगब्याधी को सुनामी तुरुन्त बन्द गर' । तर उनको आग्रहको सुनुवाइ भइरहेको छैन, उनको भिडियो तपाइले खोजेर हेर्न सक्नु हुन्छ । यूट्यूबले उक्त भिडियो खोज्न गाह्रो पारेको हुन सक्छ वा लुकाउन वा हटाउन सक्छ, त्यो बिचार गर्नुहोला ।

- अहिले संसारभरी बाँडीरहेको भ्याक्सिनहरु वास्तवमा 'मान्यताप्राप्त भ्याक्सिन' होइन । यी भ्याक्सिनहरुको सम्पूर्ण परिक्षण गर्न भ्याइनसकिएको हुँदा 'आकस्मिक प्रयोजन अधिकार' (Emergency Use Authorization) मात्र दिइएको छ। यस्तो भ्याक्सिन भनेको अति खतराजन्य समुहको निमित्त मात्र प्रयोग गर्नु पर्नेमा सर्वसाधारणहरुलाइ चकलेट बाँडे झै भ्याक्सिन बाँड्नु उचित उपाय मान्न सकिदैन ।

- भ्याक्सिनका असरहरु बारे तथ्य र तथ्यांक लुकाइएको छ । लुकाइएको तथ्यांकहरु बाहिर निकाल्न खोज्नेहरुलाइ दुरुत्साहित गर्ने, दण्डित गर्ने, दबाबमा राख्ने कदमहरु चालिएको छ । भ्याक्सिनका कुराहरु स्वास्थ्यजन्य नभइ, राजनीतिक कुरा सरह छानिने वातावरण बनेको छ, जुन उचित मान्न सकिदैन ।

- भ्याक्सिनका पक्षमा बैज्ञानिक जानकारी स्पष्ट रुपमा उल्लेख गरी बलियो वकालत गर्न कुनै वैज्ञानिक अगाडि सरेका छैनन । प्रशासनिक कार्यभारमा जीवन विताएका एन्थोनी फाउसी जस्ता मानिसहरु 'I believe' भन्दै भ्याक्सिनको वकालतमा ब्यस्त छन। बुझ्नुहोस 'I believe' भन्ने कुरो विज्ञान होइन, धर्म, विश्वास वा आस्था हो। कसैले विश्वास गर्दैमा वा नगर्दैमा तथ्य फेरिदैन । विज्ञान विश्वासमा होइन तथ्यमा आधारित हुनुपर्छ।

- इजरायलका सरकारी तथ्यांकको बिश्लेषण गरेपछि त्यहाँ भ्याक्सिनले बृद्धबृद्धाहरुको मृत्युदर पहिलाको तुलनामा ४० गुणा बढाएको देखिएको दाबि गर्दै, यसरी भ्याक्सिन लगाउने कार्यलाइ हिटलरको आमहत्यासित तुलना गरी लेखिएको लेख childrenhealthdefense . org मा प्रकाशित भएको थियो । डा. हाइम यतिफको त्यो लेख मूलस्रोत लगायत इन्टर्नेटमा अचेल खोज्न निकै मुश्किल छ। गायब नै पारीएको हो वा के हो थाहा छैन । तर healthfeedback . org मा त्यो लेख भ्रम दिने विश्लेषण हो भनी खण्डन प्रकाशित छ, तर मरेको तथ्यांक गलत हो भन्दैन, मरेको घटनालाइ भ्याक्सिनसित जोड्न यथेस्ट समय पुग्दैन भनी बचाउ गर्न खोजेको प्रतीत हुन्छ । उक्त लेखमा यूवा पुस्ता समेत भ्याक्सिन लगाएको केहि समयपछि अकस्मात मरेको संख्या अत्याधिक बढेको भनी उल्लेख गरीएको थियो । विश्लेषण, दोषारोपण वा बचाउ तर्कना जे जस्तो गरेपनि भ्याक्सिन लगाएकाहरु अप्रत्यासित मरेको घटना घटीरहेकै र'छ त!! मर्नेको संख्या बढीरहेकै रहेछ त !!

- इटालीमा भ्याक्सिन लगाएका २ महिना पछाडि ६० पुरुषहरुको धातु परिक्षण गर्दा ती मध्य कसैको धातुमा पनि जिवित शुक्रकिट फेला परेन । अर्थात ती सबैले पुंसकता गुमाएको आशंका गरीएको छ। भ्याक्सिन कै कारण हो वा अन्य कारण हो, त्यो जानकारी उपलव्ध छैन ।

- अमेरिकामा भ्याक्सिन लगाएका धेरैले भ्याक्सिन पछि सामान्य ज्वरो दुखाइ आदि अनुभव गरेपछि स्थीति सामान्य भएको बताएका छन । तर त्यसपछि उनीहरु आफुलाइ निकै सबल, फुर्तिलो, दुखाइरहित र पहिला पहिला देखिने सामान्य स्वास्थ्य समस्याहरु, जस्तो कि, टाउको दुख्ने, हात खुट्टाको मांसपेशी दुख्ने, कम्मर दुख्ने, पिडुला दुख्ने, छिटो थाक्ने, आदि समस्याहरु पनि गायब भएर गयो भन्नेहरु फेला परेको छ। सतहीरुपले हेर्दा यस्तो हुनु राम्रो भएता पनि, किन यस्तो भयो, शरिरको दुख थाहा पाउने स्नायू प्रणाली नै भ्याक्सिनले निकम्मा बनायो कि भन्ने आशंका गर्न सकिन्छ । त्यसो भएमा सामान्य समस्या पनि थाहा नपाएर भित्रभित्रै जटील समस्या बन्ने, वा क्यान्सर विकास हुने खतरा छ ।

- भ्याक्सिन बारे प्रश्न र आशंका उठाउनेहरुलाइ पारदर्शी ढंगले चित्तबुझ्दो जवाफ दिन कोही पनि अग्रसर हुँदैनन । तर तिनलाइ कन्सपिरेसी थ्यौरिस्ट भनेर आरोप लगाउने र तिनका विचारहरु दादागिरीपूर्ण तरीकाले खारेज गर्ने चलन संसारभरी ब्याप्त भएको हुँदा यो विषयमा सार्थक स्वस्थ बहस हुन सकीरहेको छैन । जर्ज ओरवेलले भने झै विचार नियन्त्रण गर्ने प्रहरीहरु 'फ्याक्ट चेकर'को भेषमा फरक विचारमाथि दमन र सेन्सर गर्न सबैतिर सक्रिय छन् । आपराधिक सरकारहरु, ओखति कम्पनीहरु, संचार र सामाजिक सञ्जालका गिरोही संयन्त्रहरु एक ढिक्का भइ स्वतन्त्र र क्रिटिकल थिंक गर्ने विचारकहरुलाइ 'षडयन्त्रको सिद्धान्त प्रतिपादक' आरोपले अपमान गर्दै वहिष्करणमा पार्ने दुषित राजनीति गरीरहेका छन् ।

- अब त झन २ मात्रा भ्याक्सिन पर्याप्त नहोला, ३ मात्रा भ्याक्सिन लगाउनु पर्छ भन्न थालेका छन - भन्ने मान्छे बिल गेट्स हुन, जो कुनै मेडिकल वा केमिकल साइन्स पढेका मान्छे होइनन। कम्प्यूटरमा सफ्टवेर अपडेट बेला बेलामा गरीराख्न पर्छ भने झै मान्छेको जिउमा भ्याक्सिन घोच्दै अपडेट गरीराख्न पर्ने अवस्थामा विश्वलाइ धकेल्ने र यसबाट अनन्तकालसम्म पैसा दोहन गर्ने endemic (pandemic होइन) अवस्थामा संसार लैजाने नीतिगत योजना फाइजर कम्पनीको बोर्ड मिटिङको ट्रान्सक्रिप्टमा फेला परेको छ। यसबाट प्रमाणित हुन्छ, यो भ्याक्सिन कुन उद्देश्यबाट प्रेरित रहेछ ।

- 'कर्मको फल भोग्नै पर्छ' भन्ने बुद्ध दर्शनको प्राकृतिक न्याय सिद्धान्त हो । आजका मानव समुदायले सचेत सोचविचार गरेन भने त्यही बुद्धबचन फेरी एकपल्ट सार्थक हुने संभावना छँदैछ । भ्याक्सिनले रोगब्याधी र मृत्युलीलाको महामारी ल्याउदैछ भनी डा. बोष्कले यतिकै चेतावनी दिएका छैनन । अनुमान गर्न सकिन्छ कि- आगामि ५ बर्ष भित्र देखिन सकिने छ कि -

१) - भ्याक्सिन नलगाउने समुहको दाँजोमा भ्याक्सिन लगाउने समुह-समुदायमा मृत्युदर धेरै गुणा बढेको हुने छ ।

२) - मृत्यु दर अत्याधिक बढ्ने कारणले घर जग्गा को बजार भाउमा भारी गिरावट आएको हुने छ ।

३) - नयाँ नयाँ संक्रमणको कारण लकडाउन, कर्फ्यू जस्ता सरकार प्रायोजित निषेधहरु बारम्बार दोहोरिएको हुने छ।

४) - संचार माध्यमहरुले भ्याक्सिन लगाउन नमान्ने मानिसहरुका कारण मृत्युदर बढेको तथा भ्याक्सिन लगाएर मानिस बचाउने प्रयासहरु सफल हुन नसकेको गलत बिश्लेषणहरु प्रचार गरीरहेको हुने छ।

५) - खाद्यान्न उत्पादन तथा वितरण प्रणालीहरु लकडाउन आदिका कारण गोलमाल भइ जाने छ, नतीजास्वरूप बजारमा खाद्यान्न अभाव हुने छ, आफुले खानको लागि आफैले उत्पादन गर्न बाध्य हुने अवस्था आउने छ।

६) - सरकारहरु जनतालाइ राहत बाँड्न बाध्य हुने छ। जनतालाइ बाँड्ने पैसा वा राहत आर्जन गर्न अर्थतन्त्र बलियो नहुँदा मुद्रा अवमुल्यन गर्न बाध्य हुने छ। मगन्ते अर्थतन्त्र झन ब्यापक हुने छ।

७) - सरकारी राहत नै राजनीतिको केन्द्रीय मुद्दा बन्न गइ उत्पादनशील अर्थतन्त्र नै गौण मुद्दा बन्दै जाने छ।

८) - अत्यधिक मृत्युदरका कारण स्टक मार्केट, पेन्सन फण्ड, करप्रणाली आदि सबै धमाधम टाठ पल्टिने अवस्था आउने छ, बचत तथा संचित रकमहरु पनि मुद्रास्फितिको शिकार भइ बेहाल हुने खतरा छ।

९) - यी यावत कारणहरुले गर्दा संसारभरी ब्यापक घोचिदै गरेको भ्याक्सिनले संसारको अर्थतन्त्र नै धराशायी पार्ने तर्फ विश्वलाइ घचेटीरहेको छ । तर यी विषयहरुमा सार्थक बहश तथा बौद्धिक छलफललाइ पूर्णतया निषेध गरीएको अवस्था छ, जुन माथि पनि उल्लेख गरी सकिएको छ ।

यी कारणहरुले गर्दा अहिले भ्याक्सिनको समर्थन गर्ने वा नगर्ने भन्ने निर्क्यौलमा पुग्ने कुरा एक किसिमले तपाइको बोद्धिक क्षमताको परिक्षण पनि हो, किन भने, तपाइले भ्याक्सिन बारे सहि जानकारी हासिल गरीसकेपछि 'म भ्याक्सिन लगाउँछु' भन्ने निर्णय गर्नको लागी तपाइ आफैंले आफ्नो खोपडीबाट बुद्धिको भाँडो झिकेर पहिला फाल्नुपर्ने हुन्छ ।

तैपनि विद्वान भनाउँदा, जानेबुझेको मान्छे को परिचय बोकेका अधिकांश पठित ब्यक्तित्त्वहरु 'भ्याक्सिन छिटो पाइए हुन्थ्यो' भन्ने मानसिकतामा रमेका छन् । यस्तो किन त? भन्दाखेरी, स्पष्टत: भ्याक्सिनको असर र खतराहरु बारे ती ब्यक्तित्त्वहरु यथेष्ट जानकार छैनन । ढाकछोप संजालको कुकर्म र परिक्षणकालीन प्रविधिको खतराहरुमा ठुलाठुला कम्पनीहरु, देशहरु, सरकारहरु र तिनका मतियारहरुको मिलेमतो कुन हदसम्म गहिरो छ भन्ने आँकलन तिनले गर्न सकेका छैनन । डा. बोष्क जस्ता सहि जानकारी दिन उद्दत सयौं हजारौं विज्ञ र बैज्ञानिकहरुका विचारहरु किन र कसरी दमन र निषेध गरीएको छ भन्ने तिनले बुझ्न सकेका छैनन ।

एक समय आउनेछ, प्रायोजित विज्ञान, झूठ र भुलभुलैयामा आधारित सिद्धान्तहरु प्रचार गर्ने कथित विज्ञहरु, सहि विज्ञानमाथि निर्मम हमला गर्ने आधिकारिकहरु - यी सबैको भण्डाफोर हुने छ। त्यो समयसम्ममा आज भ्याक्सिनको नाउँमा गलत तत्त्वहरु मानिसको शरिर शरिरमा घोचेर मृत्युरोपण गरीरहेकाहरु समेत अधिकांश आफ्नै कर्मको शिकार भइसक्ने छ, जसको नतिजाका केहि अंशहरु माथि पनि उल्लेख भइसकेको छ।

मनोरोगीहरु बाटो चौडा गर्न आउँछन् काठमाडौंमा

2020-12-04T22:05:00.007+05:45

राजेन मानन्धर
Source : razenmanandhar.medium.com

बयालिस सालमा सबैभन्दा पहिले काठमाडौं उपत्यकाभन्दा बाहिरका साथीहरु बनेका थिए (त्यसभन्दा अगाडि म पढ्ने स्कुलमा पाण्डे र रौनियारहरु पनि नेवार बोल्थे र घनिष्ठ थिए) आर आर कलेजमा । परिचय गर्थौ तर मैले आफ्नो जिल्लाको नाम भन्दा उनीहरुका मुखबाट त्यही कुरा निस्कन्थ्यो — "तपाइँको त काठमाडौंमा घर छ यार…" । म सोच्थें, सबैको आफ्नो आफ्नो ठाउँमा घर त छँदैछ, अनि काठमाडौंमा घर हुनु पाप वा अपराध हो र ?

आज ३० वर्ष बढी बुढो भइसकेको छ काठमाडौं । यसबिचमा बाहिरबाट आएर बसेका कोही आफन्त र साथीभाइहरु अत्यन्तै सहृदयी नभएका त होइनन् तर आज पनि कोही कोहीलाई काठमाडौंका बासिन्दाको काठमाडौंमा घर भएकोमा जलन भएको देख्न पुग्छु, त्यही ग्रन्थीले काम गरिरहेको पाउँछु । अरु त अरु, जापानमा राजनीति शास्त्र पढाउने एक जना विद्वान सरले समेत नेवारलाई किन संघीयता चाहियो र, उनीहरुका त काठमाडौंमा बिल्डिङ छन् भनेर आफ्नो कार्यपत्र प्रस्तुतीको दौरानमा भनेको पनि याद आउँछ । यिनै सोचहरुले हाल काठमाडौं उपत्यकाका बाटो चौडा गर्ने काममा उर्जा दिइरहेको पाउँछु ।

काठमाडौंमा किन चौडा ठुलो गर्ने भनेर सोध्दा यो राजधानी हो, यहाँ जनसंख्या बढ्छ भन्ने तर्क भेट्टिन्छ । अनि काठमाडौं किन राजधानी भनेर प्रश्न गर्नुपर्ने हुन्छ । के काठमाडौंलाई राजधानी बनाइयोस् भनेर यहाँका जनताले बिन्तीपत्र हाल्न गएका थिए र ? के काठमाडौंका शासकले दुनियाको नाककान काटेर अमानवीय यातना र छलकपट गरेर पूर्व मेचीदेखि पश्चिम महाकालीसम्म आफ्नो बनाएको थियो र? पृथ्वी नारायण शाहले जुन नियतले २५० वर्ष अगाडि उपत्यका हरण गरेर यहाँका राजा बने त्यसमा पनि "तपाइँको त काठमाडौंमा घर छ यार" भन्ने ईष्याले काम गरेको थियो भने अहिलेको सडक विस्तार पनि बदलिँदो परिप्रेक्षमा त्यसैको एक कडीमात्र हो भन्ने बुझ्न सकिन्छ ।

बाटो साँघुरो भयो भनेको काठमाडौंबासीले होइन, बाहिरबाट आएर बसेकाले हो । काठमाडौं खत्तम छ, यहाँ यो छैन त्यो छैन भन्नेहरुले अनि काठमाडौं बाहिरकाले बनाइदिएको भनेर लेख्नेहरुले कथित एकीकरण हुनु अगाडिको काठमाडौंको भूदृष्यको कल्पना गर्न र त्यस समयमा आफ्ना आफ्ना जिल्लाको भूदृष्य कल्पना गर्न अनुरोध छ । अनि कसले के बनाएको थियो कसले के बिगारेको थियो भन्ने छर्लङ्ग हुन्छ ।

गत २५० वर्षदेखि नेपालको शासनसत्ता कहिल्यै काठमाडौबासीको भएन — न राणाकालमा, न प्रजातान्त्रिक समयमा, न पञ्चायती वा न त्यसपछिको लोकतान्त्रिक वा गणतान्त्रिक कालमा । त्यस बिचमा यहाँ शासन गर्न राजा, राजाका चाकर भएर वा रानीका आफ्ना मान्छे भएर बाहिरबाटै आए, ल्याइए । उनीहरुमध्ये कोहीले कहिल्यै नेपालको विकास गर्न खोजेन (खोजेको भए देखिन्थ्यो) । कमसेकम जन्मेको एउटा गाउँ वा जिल्लालाई मात्र विकास गरेपनि अहिलेसम्म ३८ वटा त राम्रा शहरहरु विकसित भएको हुन्थ्यो नेपालमा । देशका जनताले सकी नसकी कर तिरेको ढुकुटीमा पौडी खेल्ने शासक प्रधानमन्त्रीहरुको मन यति मात्र पनि फराकिलो हुन सकेन कि आफु जन्मेको गाउँ कमसेकम अरु विदेशीलाई ल्याएर देखाउन लायकको बनाउँ । डा. बाबुराम भट्टराइको खोप्लाङ टेकेको छु, आसिग्रामै नपुगेपनि डडेलधुरासम्म पुग्दा अनुमान भयो शेरबहादुर देउवाको गाउँ कस्तो होला भनेर ।

काठमाडौं बनाउँछु भनेर आएकाहरुको अनुहार हेर्छु, उनीहरु कहाँबाट आएका भनेर थाहा पाउन मनलाग्छ । बनाउने भनेका नबनेको वा बनेर बिग्रेकोमा चाहिन्छ, बनेका ठाउँका मानिसले नबनेको ठाउँ बनाइदिन जान्दछ । तर यहाँ जसले आफ्नो जिल्लाको सबै गाउँमा गोरु हिँडाउन पाएका हुँदैनन् उनीहरु नै काठमाडौंका सत्र कमजोरी गन्दै बस्छन् अनि भन्छन्, यहाँ यो गर्नुपर्यो त्यो गर्नुपर्यो । विकास गर्नुपरेको काठमाडौंलाई कि देशका अन्य ७२ जिल्लालाई ? अब काठमाडौं बनाउनुपर्यो भन्ने शासक वा विद्वानहरुले आएर पहिला भन्नुपर्छ, हेर म यस्तो राम्रो ठाउँमा बस्ने मान्छे हुँ, मैले मेरो ठाउँमा यति विकास गरिसकें, अब तिमीहरुको काठमाडौंलाई म मेरो जिल्लाको जति नबनाए पनि त्यसको चौथाइसम्म बनाइदिन्छु भनेर । त्यसपछि काठमाडौंका जनताले उनीहरुलाई हाम्रो काठमाडौं त बिजोग छ, तिमीहरुको जस्तो बनाइदेउ भनेर बिन्तीभाउ गर्नेछ । गाउँमा घाँस उखेल्न अल्छी लागेर काठमाडौंमा टर्फ बिछ्याउन आउनेहरुलाई काठमाडौंले राम्रोसँग चिनेको छ । बागमतिमा भ्यागुता पनि बाँच्न नसक्ने भए, प्रदुषित वातावरणमा सास फेर्दा मरिने भइयो, अब कति विकास गर्छौ काठमाडौंलाई ?फेरि विकास भनेको राजधानीमा मात्र गर्ने कुरा हो भने ती शासकहरु हरेक सत्तापलट पछि राजधानी किन सार्दैनन्? जहाँ राजधानी त्यहाँ विकास हुने भए एक एक जिल्लामा वर्षको एउटा राजधानी लगे पनि ७५ जिल्लामा ७५वटा विकसित शहर बन्ने थिए, बनाएन् । चाहँदैनन् उनीहरु बनाउन । कसले रोक्छ राजधानी लैजानलाई ? जुन ठाउँको आफ्नो पहिचान छैन, धर्म छैन, इतिहास छैन, सम्पदा छैन, रहनसहन छैन, जात्रापर्व छैन, ती ठाउँहरु कमसेकम राजधानी भएकै कारणले भएपनि विश्वमा कहलिन्थे । त्यो पनि गरेरनन् राजधानीमा विकास गर्नुपर्छ भन्ने शासकहरुले ।

सत्ता, जनचाहना, पैसा सबथोक भएर पनि किन नेपालका शासकहरु आफु जन्मेको एउटा गाउँठाउँको पनि विकास गर्न सक्दैनन्? यो प्रश्न बडा मार्मिक छ । यस्तो किन हुन्छ भने काठमाडौंमा टाँसिन जानेपछि चुनाव भएमा भोटसम्म माग्न जानुपर्ने ती गाउँहरुको विकास भइदिएमा यहाँ के भनेर राजनीति गर्ने भन्ने धर्मसंकटले पिरोल्छ उनीहरुलाई । त्यसैले आफ्नो भोटरलाई सिटामोल खानेसम्मको व्यवस्था गरिनदिएर यहाँ एअरकन्डिसन भएका गाडीमा घुम्छन् ती शासकहरु । अनि देशका सबै क्षेत्रमा समान विकास होस् भनेर खोजिएको संघीयताको उनीहरु नै विरोध गर्छन् ।

एशिया र युरोपमा केही पन्ध्रबीस शहरहरु हेर्नपाएको छु । त्यहाँका बाटाहरु सबै ५० मीटरमात्र छैनन् त्यहाँ पनि एउटा गाडी नछिर्ने बाटाहरु देखेको मात्र होइन, गाडी भएपनि आज मेरो गाडी निकाल्न पाउँदिन भनेर ट्रेनमा चढेर अफिस गएको पनि देखेको छु । यही हेरेर बाटो चौडा गर्न खोजेको हो यहाँ ?

यति भनेपछि अब प्रमाणित गर्न पर्दैन, यहाँको सडक चौडा गर्ने नाममा गरिएको यो राज्यको बुलडोजर आतंक खाली यहाँका आदिवासी नेवारहरुलाई उनीहरुको पुस्तौंदेखि बस्दै आएको घरबाट हटाएर उनीहरुको जग्गा, परिवार, धर्म, संस्कृति, रहनसहन र सभ्यतालाई नै नामेट बनाएर आफ्नो भनेको ठाउँ पनि नभएको नाउँ पनि नभएकाहरुले यहाँ आफ्नो प्रभुत्व जमाउन खेलिरहेको फोहरी खेल मात्र हो भनेर ।ट्राफिक व्यवस्थापनको कुरा गर्ने हो भने काठमाडौंमा जस्तो धेरै ट्राफिक प्रहरी पनि संसारमा देखेको छैन, अनि यहाँ जस्तो यातायातको भाँडभैलो पनि अन्त देखेको छैन । यसमा पनि साँघुरो सडककै दोष देख्छन्, अमेरिकादेखि जापनसम्मले पढाएर पठाएका विज्ञहरु । बीसौं वर्षदेखि सडक चौडा गर्ने कुरा सुन्दैछु, भइरहेको छ । तर कुनै मै हुँ भन्ने विद्वानले पनि सडक चौडा भएर यति जाम कम भयो भनेको सुन्न पाइरहेको छैन । आज सडकमा जाम कम गर्ने भनेर डोजर चलाइँदैछ । जनता मुर्ख कि सरकार विद्वान?

अन्तर्राष्ट्रिय कानुन, आदिवासीको अधिकार, संविधानले दिएको अधिकार र सर्वोच्च अदालतको अन्तरिम आदेश समेतलाई लत्याएर चौडा पारिँदै गरेको यो बाटो भनेको आफुले आफ्नो ठाउँलाई काठमाडौं जस्तो बनाउन नचाहने अनि काठमाडौं मात्र एउटा राम्रो शहर बनिरहेको पनि देख्न नचाहने मनोरोगीहरुको विकृत मानसिकताको उपज मात्र हो । मैले बयालिस सालमा पहिलोपल्ट देखेका “तपाइँको त काठमाडौंमा घर छ यार…” भन्ने मानसिकताले नै यहाँ काम गरिरहेको छ । हुन त आजभोलिका यहाँका नवधनाढ्यहरुले दुइचार वर्षमै यहाँका आदिवासीले दुइहजार वर्षमा कमाएको भन्दा बढी कमाए, कुम्ल्याए, तर मानसिकताले न उनीहरु यहाँको वैभवलाई आफ्नो भनेर गर्व गर्न सिकायो, न आफ्नो गाउँठाउँलाई पनि काठमाडौं जस्तो बनाऔं भन्ने प्रेरणा दियो । फगत मनोग्रन्थीमा एउटा विकार पैदा गरिदियो, मनोरोगी बनाइदियो, मैले मेरो बनाउन नसके यिनीहरुको पनि भत्काइदिन्छु भन्ने कलुषित विचार बोकाइदियो । अनि जतिसुकै अखण्ड र राष्ट्रियताको खोक्रो भाषण गरेपनि काठमाडौंमा आदिवासी र आप्रवासीको खाडल नरही सुखै छैन ।

बाटो चौडा होउन् कि नहोउन्, त्यो ठुलो कुरा भएन । तर यो बाटो भोलि कसैको छाती भइरहनेछ अनि त्यसमाथि गुड्ने गाडीका मालिकले कसैको छातीको दुखाइ महशुस गरिरहनुपर्ने छ । जसजसका घरको जगमाथि भोलि अलकत्रा बिछ्याइनेछ, तिनीहरुले आफु साना छँदा त्यहाँ लडेका, खेलेका, हाँसेका, रोएका याद गरिरहने छन् । ती यादरुलाई ती गाडीहरुले पनि मेटाउन सक्ने छैन, याद गर्नेहरुले भोलि पनि ती गाडीहरुलाई माफ गर्नसक्ने छैन । आखिर एउटा पर्खाल मात्र बन्ने छ, बाटो बाटोमाथि आदिवासी र आप्रवासी बिचको पर्खाल । बुलडोजरले भाडा पाउला, ठेकेदारले बजेट पाउला अनि नेताहरुले त्यसबापट कमिसन पनि पाउला, तर त्यो पर्खालको कोही आर हुनेछन्, कोही पार हुनेछन् । के पर्खालै पर्खाल मात्र हो विकास भनेको?

शिक्षा - निब्व:

2020-08-20T21:49:00.004+05:45

डा. रोशन श्रेष्ठ
(स्रोत फेसबुक पेज पाखेँ)

झीसं मस्तय्‌त आख: ब्वंका च्वनागु दु । यदि सुनां वया धा:वल -

'मस्तय्‌त आख: ब्वंका: छु याये? आखलं जा बुइमखु, कें बुइमखु। जा कें नयेत बुँइ वना ज्या सनेमा:, स्कुल वना आख: ब्वना ई छ्याये मज्यू। बरु मस्तय्‌त बुँइ ब्वना यंकि ले।'

अथे धाइम्हेस्त झीसं छु लिस: बिइ?

'आ: आख: ब्वंका त:सा लिपा थ्व मस्त क्षमतावान जुइ, बुँइ वना च:ति हायेकेगु दुख मयासें कोथाय् च्वना कलम संका: तधंम्ह मनू जुइ। आख: ब्वंकेगु धैगु भविष्यया नितिं लगानि ख:। आ: इमित स्कुल छ्वयात:सा इपिं झी थें न्हियान्हिथं बुँ वनेमाली मखु।'

अर्थात, मचां निसें आख: ब्वंकेगु - झीसं मस्तय्‌त जीवन सुनिश्चित यायेत इमिगु भविष्यया नितिं लगानि ख:। थौं कन्हय या जमानाकथं या विचार ख: ।

थ्व खँ मथूपिं नेवा:त सुं दुला? जिगु मनं स्वयेबलय् थ्व खँ सकसिनं हे थू । बाँलाक्क हे थू।

तर बन्दुक शिक्षा या खँ ल्हात धा:सा 'भविष्यया नितिं लगानि यायेमा: धैगु बाँलाक्क थूम्ह नेवा:' धैम्ह मनूयात समेत व खँ न्यनेमय:। सचेत धा:पिं नेवा:त हे स्वक: तिंन्हुया बिस्यू वनी।

५०-६० दँ न्ह्य: झीगु समाजया अवस्था लुमंका दिसँ । अबलय् मस्तय्‌त आख: ब्वंके धाल कि 'मज्यू मज्यू, बरु ख:मू ज्वं, बुँइ वने नु' धका: धाइपिं अचेत नेवा:त फालाफाल दु झीगु समाजय् । इमिगु चेतना स्तर व थौं या इलय् 'आत्मरक्षाया नितिं बन्दुक शिक्षा कयातयेमा:', 'आगमय् बन्दुक तया पुज्यायेमाल' धका धायेबलय् 'मज्यू मज्यू, बरु कापी कलम ज्वं, सुम्क पाथ घोकेयानाच्वं' धका: धाइपिं नेवा:तय्‌गु चेतना स्तर बराबर दु थें तायेका ।

भविष्यया आवश्यकता व चुनौति छु ख: धैगु वा:चायेका: व नाप सामना यायेगु क्षमता दयेकेगु पुसा आ: हे तयेमा:। इलय् पुसा तये मफुत धा:सा झीसं भविष्यया चुनौति सामना याये फैमखु ।

झी सन्तान दरसन्तान भविष्यया नितिं ज्यालगे मजूपिं, मेपिनि दयामाया या भरय् म्वायेमालीपिं निर्बल बिचरा व सहानुभूतिया पात्र याना छ्वयेगु कि? सबल सक्षम व स्वाभिमान जुया मेपिन्त सहानुभूति बिया म्वायेगु हिम्मत दुपिं पात्र याना छ्वयेगु?

सिइका: तयादिसँ मेपिन्त सहानुभूति बिया म्वायेगु थें मखु मेपिनिगु सहानुभूति फया म्वायेगु धैगु। थौं हलिमय् मेपिनिगु सहानुभूति फया म्वानाच्वंगु दर्जनौं सभ्यता त दु, इमिथाय् ३०-५०-१०० दँ न्ह्य:या अवस्था स्वत धा:सा थौं या नेवा:सभ्यतानाप ज्व:लाना च्वंगु अवस्था लुइके फैगु दसू त यक्व दु ।

शेयर मार्केट नाप यदि छि परिचित दुसा झीसं कनाच्वनेमाली मखु कि - चाहे बुल मार्केट जुइमा वा बियर मार्केट जुइमा, छगू निश्चित बिन्दुइ वना 'वाल फर्मेशन' जुल धा:सा अनथाय् लाक्क मार्केट स्टाग्नान्ट जुया वनी । व बिन्दुइ 'ब्रेकिङ द वाल' आवश्यक जुइ । जब अन 'वाल ब्रेक' जुइ, अले जक मार्केट हाकनं मुभ जुइ।

चेतनाया स्तर नं अथे हे ख:। आत्मरक्षाया स्वरुप व आवश्यकता म्हसिइकेगु सवालय् नेवा:समाजया चेतनाय् 'वाल फर्मेशन' जुयाच्वंगु दु। अथे जुया थौं कन्हय् खतं न:गु पुलांगु खड्ग दँय् दसं बन्दुकधारी शासकनाप हिलाच्वनेबलय् नं 'परम्परा धानेयाना च्वनागु' गर्व महशुस याना जुल झीगु समाज । थ्व धैगु छु ख: धैगु हे वा: चायेके मफुत झीसं।

कोरोना महामारी या इलय् भेन्टिलेटर, वास:, आइसोलेशन संरचना या ब्यापक ब्यवस्थापन यायेमा:गु खँय् ध्यान मतसें झीगु सरकारं द्वलंद्व: M16 ग्रेडया मेशिनगन बन्दुक अमेरिकां न्याना हया नेपा:मि जनता-दमन याइपिं सैनिकतय्‌त बल्लाकेगु ज्या यानाच्वन । आप्रवासी सरकारं थथे छाय् यानाच्वंगु ख: धैगु सिइकेमा: धका तक्क हे मस्यू झीसं।

दुर्भाग्य झीगु थ्व जुल कि - झीथाय् 'ब्रेकिङ द वाल' यायेगु तागत दुपिं 'मार्केटमेकर' नेवा: न्ह्यलुवा: याके आत्मरक्षाया चेतना विकास जुयामबिल । 'झीगु आत्मरक्षाया रणनीति ग्व:?', 'झीगु आत्मसुरक्षाया स्ट्राटेजी छु ख:?' धैगु खँय् बिचा: तक हे मया:बलय् झी मेमेगु हरेक ख्यलय् सशक्त सक्षम जूसांतबि निर्णायकशक्ति ल्हातय् कायेत असक्षम जुयाबिल।

गथे शेयरबजारय् मार्केटमेकर त जब 'वाल ब्रेक' यायेत सक्षम जुइ, अले इमिगु नियन्त्रणय् मार्केट वनी, इमिगु भुमिकाकथं अनं लिपा न्यू नर्मल फर्मेशन जुइ । समाजय् नं अथे हे 'स्टाग्नान्ट' जुयाच्वंगु चेतनास्तर या 'वाल' छक्व: ब्रेक जुल कि अनं लिपा 'न्यू नर्मल फर्मेशन' जुइ, 'वाल ब्रेक' याइपिं 'मार्केटमेकर' त निर्णायक शक्ति जुया पिज्वइ।

यदि व न्यू नर्मलया आँकलन याना थ:पिन्त तयार याना तयेफुसा थ:पिंन्सं भविष्यया चुनौति सामना यायेफइ । यदि न्यू नर्मलया आँकलन गलत जुल धा:सा तयारी यानां नं चुनौति सामना यायेमफयेफु । यदि न्यू नर्मलया आँकलन यायेगु बानी नं मदु, तयारी नं मदु धा:सा भविष्यया चुनौति छुं हालतय् नं सामना याये फैमखु ।

अथे जुया आ: सर्वसाधारण नेवा:तसें थ्व स्टाग्नान्ट चेतनास्तर यात हिला न्यू नर्मल नाप सामना यायेमालीगु खँ थुइकेमाल । व अवस्थाय् निर्णायक शक्ति थ:पिन्सं कायेगु तागत दयेकेत भुमिका म्हितेमालीगु अवस्था वा:चायेके लिपालानावल धैगु खँ थुइकेमाल ।

झीसं यदि थ:थ:गु आगमय् आकिवं या पुजाय् बन्दुक तयेमफुसां ल्या: मदु । 'बन्दुक मखु बन्दुक या प्रतिक जक तया: जूसां पुज्यायेगु चलन न्ह्याके नु' धैगु सामान्य अभियान जक यदि न्ह्याकेगु ख:सा नं झीगु समाजय् छगू न्हूगु बहस जुया वइ । छाय् माल थ्व प्रतिक? थथे याना छु दै झीत? थुकिं झीत छु शिक्षा बिइ? थजा:गु अल्याख न्ह्यस: व बहस न्ह्याना वइ ।

थजा:गु बहस नापनापं अथे सा छाय् खड्ग माल, व खड्गं झीत छु शिक्षा ब्यूगु धैगु न्ह्यस: नं झी नेवा:तसें बिचा: याना हइ । तर्क बितर्क कालबिल जुजुं झीगु समाजय् स्टागनान्ट जुयाच्वंगु आत्मरक्षाया चेतनास्तर यात उथलपुथल यानाबिइगु पुसा जुया थ्व बहस वये फु । व बहसया सलबलाहट पाखें झीसं झीगु आत्मरक्षाया अवस्था व कमि कमजोरीया मुल्यांकन याना स्वयेगु दबू लुया वये फु।

तर यदि उली बहस नं याये मफुत धा:सा झी जक मखू झी सन्तान दरसन्तान पिंसं आत्मरक्षाया चेतना विकास यायेफैगु अवस्था मदु । चेतना मदैगु धैगु झीगु समाज बली बिइत्यंम्ह म्येय् थें कमजोर हे जुयाच्वनीगु अवस्था ख:। थ: सिइगु ई वल धैगु वा:चायेवं ख्वया: ख्वया: ख्वबि हायेका: च्वंसां सिना वनेगु बाहेक मेगु लँपु मदुम्ह विवश म्येय् या अवस्था गथे ख: अथे हे अवस्था जक जुइफु झी सन्तान दरसन्तान पिनि । इमिगु व ख्वबिं अबलय् झीत सराप बिया च्वनी ।

खँ थुइका दिसँ मुसुमुसु न्हिला दिसँ ।

(........) शिक्षा - छब्व:

थन ब्वना दिसं - https://www.rajshrestha2002.com.np/2020/08/blog-post_20.html

शिक्षा - छब्व:

2020-08-20T21:44:00.007+05:45

डा. रोशन श्रेष्ठ

(स्रोत : फेसबुक पेज पाखें)

बन्दुक बारे स्यूपिं स:पिं नेवा:त यक्व दु । तर बन्दुक या खँ ल्हायेगु धैगु झीगु समाजय् आ: नं 'तबू' ख:। अथे जुया स:स्यूपिन्सं थ्व बारे गनं हे खँ ल्हा:गु मदु ।

जब स:स्यूपिं मनू त म्हुतुइ खिग्वारा ल्वसुका: सुम्क च्वना बिइ, अले मस: मस्यूपिं झी थें जा:पिं मनू त थ:पिन्सं गुलि स: गुलि स्यू उली हे खँ जक जूसां ल्हायेत न्ह्यज्याये माली । इलं फ्वनीगु दायित्त्व धैगु व हे ख:।

मतिना, य:त्य:, बिभेद, राजनीति, धर्म, जात्रा, नसात्वँसा, भाषा, साहित्य, संगीत, इतिहास, भुगोल या खँ ल्हायेमाल धा:सा गुलि अ:पुक हिचकिचे मजुसें झीसं सामाजिक सञ्जालय् खँ ल्हाये फु, उली हिचकिचे मजुसें बन्दुक या खँ झीसं ल्हाये मफु । बन्दुकया नां जक काल कि हे 'आतंकित' जुइगु ग्याफरा मनस्थीति झीगु समाजय् ब्याप्त दु ।

तर आ: सरकारं हे बन्दुक या खँ यात कोरोना-महामारी सिबे अप्व: प्राथमिकता बिसेंलि झी जक थ्व 'बन्दुक' या खँ ल्हायेत आतंकित छाय् जुया च्वने माल? मेमेगु खँ हिसाब, विज्ञान आदि खँय् शिक्षित जुयेगु झीगु साश्वत स्वभाविकता ख: धाये थें बन्दुक बारे सयेका सिइका: तयेगु नं साश्वत आवश्यकता ख:।

बन्दुक धाल कि क्रान्ति, क्रान्ति धाल कि मनू सिइगु स्यायेगु - थजा:गु जड सोचाइ पाखें दिमाग भुना तल कि बन्दुक बारे सकारात्मक सोचाइ वइ मखु ।

तर बन्दुक धाल कि आत्मरक्षा, आत्मरक्षा धाल कि सशक्तिकरण, बन्दुक धाल कि एडभेञ्चर, एडभेञ्चर धाल कि मनोरञ्जन, बन्दुक धाल कि अनुशासन, अनुशासन धाल कि आत्मनियन्त्रण - थजा:गु मिखां बन्दुक यात स्वत धा:सा सकारात्मक सोचाइ मवइ मखु।

नेवा:त व पुलांगु जड नकारात्मक सोचाइ पाखें पिहाँ वयेगु आवश्यकता दु।

तर थ्व विचा: छुं उग्र सोचाइ मखु । थ्व विचा: झीगु समाज या क्रान्तिकारी डिस्कोर्स नं मखु । थ्व विचा: वास्तवय् झीगु संस्कृतिया दुने हे परापूर्वकाल निसें दैच्वंगु छगू अभिन्न ब्व: (अंग) ख:। झीसं शायद व पाखे ध्यान मब्यूगु जक ख:।

झीगु द्य: स्वया दिसँ, नख: स्वया दिसँ, जात्रा स्वया दिसँ, संस्कार स्वया दिसँ - ज्याभ: व ल्वाभ: दक्वं थासय् दु । अधिकांश द्य:त थ:हे असिमित शक्तिया विम्ब ख:सां तबि इमिगु ल्हातिइ खड्ग, त्रिशुल, चक्र, थें जा:गु पुलांगु जमानाया 'बन्दुक' ज्वंका:त:गु दु । झीगु पुजा-आराधना 'शक्ति' केन्द्रित खनेदु, 'शक्ति'या स्रोत झीसं जमानाअनुसार या 'बन्दुक' यात माने यानातयागु दु।

झीगु आगमय् झीसं गोप्य पुजा याइ । अधिकांश नेवा:तय्‌गु आगमय् 'खड्ग' नीस्वना आगम द्य: थापना याना तइ । व खड्ग स्वयादिसँ - २०० निसें ५००-६०० दँ पुलाँगु खड्ग यात झीसं छेँय् छेँय् द्य: भा:पिया दँय् दसं त:जिक पुजा-आराधना यानाच्वना ।

व खड्ग त पुलांगु जमानाया 'बन्दुक' 'तोप' सिबे म्हो मुल्यवान जुल खै ला? सलंस: दँ चिकं इलेम्वायेक, दँय दसं बलि बिया, नील: अबिर छ्वाका पुजा याना जूसां खतं मनैगु जब्बर इस्पात उत्पादन याना उकिंयात खड्ग दयेका छ्यलेगु प्रविधि या आविष्कारक झी पुर्खा पिनिगु व उपलव्धि थौं कन्हय् या मेशिनगन दयेकेगु प्रविधि थें छगू यूगान्तकारी विकास या चिं नं ख:। आगं द्य: मानेयाना तयाम्ह व खड्गया महत्त्व झीसं थू कि मथू?

थजा:गु खँ मथू - खाली पुजा यात भ्वय् नल सिधल - ध्वाथ: बुद्धि ।

सोचे याना दिसँ - यदि व पुर्खापिनिगु पालय् खड्ग या थासय् 'बन्दुक' उपलव्ध जूगु ख:सा पुर्खापिन्सं 'खड्ग' पुजा याना च्वन जुइ कि 'बन्दुक' पुजा यात जुइ? खड्ग सिबे न्ह्य: कुँइ, चुपि, ईचा दयेकुपिं पुर्खा पिन्सं छाय् कुँइ, चुपि, ईचा तया आगं द्य: पुजा मयात जुइ?

थुली खँ थुल धा:सा दाबि याना धाये फु यदि झी पुर्खापिनिगु पालय 'बन्दुक' दयेके फूगु जूसा इमिसं अवश्य 'बन्दुक' यात आगं द्य: थापना याना पुजा यात जुइ ।

जुजु नाप झीम्ह द्यवं 'खड्ग' हिलीगु चलन थौं कन्हय नं दु । व चलन गब्ले निसें वल? व चलन व:बलय् यदि 'बन्दुक' उपलव्ध जूगु ख:सा इमिसं 'खड्ग' हिला: च्वनी कि 'बन्दुक' हिलेगु संस्कार दयेकल जुइ? शक्तिया स्रोत आदानप्रदान यायेगु दर्शनं प्रभावित संस्कार जूगुलिं झीसं धायेफु कि - अवश्य 'बन्दुक' हिलेगु संस्कार दयेका थकल जुइ ।

अर्थात, यदि झीसं झीगु संस्कृति छाय् मानेयाना च्वनागु ख: धैगु खँ थुल धा:सा थथे झीगु संस्कृति पाखें झीत समय-सापेक्ष सुसंस्कृत व सशक्त जुयेगु शिक्षा बियाच्वंगु दु धैगु खँ झीसं सयेका: काये फै।

तर अथे मयासें 'भौचा चिना सराद्दे यायेगु' कथं व हे पुलांगु क्वपुंगु अव्यवहारीक चलनयात संस्कृतिया नामय लुतु लुया निरन्तरता बियेगु धका: जड सोचाइ तया च्वनेगु धैगु झीसं थ:त थ:म्हं तुं गालय् थुनेगु ज्या निरन्तर जुया वनीइ । शक्तिया स्रोत पुजा मयासें पुलांगु ज्यालगे मजूगु प्रविधिया पुजा याना च्वन धा:सा झीगु जीवनदर्शन झीत सफलता मखु असफलता पाखे हे थ्यंका: बिइ।

अथे सा छु यायेगु ले?

झीसं झीगु जडसंस्कार त्याग यायेमा:। संस्कार व दर्शन यात समयसापेक्ष सुधार यायेमा:। आगं द्य:या थासय् स्वथना तयागु खतं न:गु खड्ग या ई जमाना मखये धुंकल । व खड्गयात मा:कथं क्षमा-पुजा व सुभाषपुजा याना आगमं बिदा बियेगु ई वयेधुंकल । व थासय् आ: न्हूगु जमानाया आवश्यकता थुइका: थ:थ:गु क्षमता कथं शक्तिया स्रोत 'बन्दुक' स्वना पुजा यायेगु संस्कार दयेके माल। आगमय् पुजा यायेबलय् सिन्ह: अबिर तिकेगु मखु, बन्दुकया पार्टपुर्जा लिकया चिकं इला: मेन्टिनान्स याना भ्वय् नयेगु संस्कार दयेका माल।

थजा:गु चलन हयेफुसा झीसं आगं द्य: दँय् दसं पुजा याना च्वनागु या अर्थ दै । मखुसा व हे खतं न:गु खड्ग पुज्याना 'भौचा चिना सराद्दे याना' जुया पितृ पिनिगु नुग: ख्वयेका: च्वनागु झीसं वा: चायेके फै मखु ।

खँ थुइका दिसँ मुसुमुसु न्हिला दिसँ ।

---

(......) शिक्षा: निब्व:

थन ब्वना दिसँ - https://www.rajshrestha2002.com.np/2020/08/blog-post_42.html

नेपालको इतिहासमा आजसम्म प्रचार नभएका पहेलीहरु

2020-08-08T21:16:00.009+05:45

नेपालको इतिहासमा आजसम्म प्रचार नभएका पहेलीहरु
डा. रोशन श्रेष्ठ
(Source : Roshan Shrestha Facebook Page)

(१) जव राष्ट्रीय काँग्रेस र प्रजातान्त्रिक काँग्रेस मिलाएर नेपाली काँग्रेस बन्यो, त्यो बेला पार्टीको खास नाउँ "भारतीय नेपाली काँग्रेस" राखेको रहेछ।

(२) बिपि, मातृका, सुवर्णशमशेर, डिल्लीरमण लगायतको अगुवाइ रहेको भारतीय नेपाली काँग्रेस पार्टीको महासमिती बैठकले नेपाललाइ भारतमा गाभ्ने प्रस्ताव पारीत गरेको रहेछ ।

(३) पुष्पलाल लगायतले भारतमा स्थापना गरेको कम्यूनिष्ट पार्टीलाइ तात्कालीन चिनियाँ कम्यूनिष्ट पार्टीले भारतीय घुसपैठियाहरुको एजेन्ट भन्ठान्दो रहेछ ।

(४) राजा महेन्द्रले आफू राजगद्दी त्यागेर कम्यूनिष्टको पार्टीको सदस्यता लिने र नेपाललाइ जनवादी गणतन्त्र कम्यूनिष्ट राष्ट्र बनाउन तयार भन्ने लिखित प्रस्ताव चीनको नेता माओचतुङलाई पठाएको रहेछ ।

(५) राजा महेन्द्र आफैं कम्यूनिष्ट बन्न तयार भएतापनि चीनले नेपालमा कम्यूनिष्ट शासन सफल हुनेछ भन्ने विश्वास नगरेको रहेछ । भारतीय मूलको बाहुनलाई खुट्टा ढोग्ने नेपालका मान्छेहरु कम्यूनिष्ट बन्न सक्दैन भन्ने चीनले सोच्दो रहेछ ।

(६) माओचतुङ लगायत चिनिया शासकहरु नेपालका बाहुनहरुलाई नेपालप्रति वफादार नेपाली होइन भन्ने ठान्दो रहेछ । तिनीहरु भारतबाट आएको, भारतीय मूल हुनाले भारतकै स्वार्थ अनुसार परिचालित हुन्छ भन्ने सोच्दा रहेछ ।

(७) बेलायतले भारत छोडेर जाँदा नेपाललाई सुगौली सन्धी अगाडिको भू-भाग (दार्जिलिङ, देहरादून, कुमाउँ, गढवाल लगायत) फर्काउन खोजेको रहेछ । भारतमा बसेका नेपालीमूलका मानिसहरुबीच नेपालसित गाभिने विषयमा छलफल भएको रहेछ ।

(८) दार्जिलिङ देहरादुन कुमाउँ गढवालका प्रतिनिधिहरु बनारसमा भेला भै स्वतन्त्रता पछि नेपालमा मिल्ने कि नमिल्ने भनी छलफल गर्दा नेपाल सित मिलेर हामीले के पाउँछ र भनेर कुमाउँ गढवालका बाहुनहरुले बखेडा झिकेपछि ग्रेटर नेपाल बनाउने कुरा तुहिएको रहेछ ।

(९) गुमेको भूमि नेपाललाई फिर्ता दिन खोजेको हल्ला त सुनेको हो, तर नेपालको राणाले मानेन भन्थ्यो, होइन रहेछ । बनारस भेला असफल भएपछि नेपालसित मिल्न चाहनेहरु मोहनशमसेर राणाको भारदारीया सभामा हामी पनि नेपालमै मिल्न चाहन्छौं भन्न आएका रहेछन् । तर दूत बनी आएकाहरु राणासामू त्यो प्रस्तावमा कसैले पनि मुख खोल्न हिम्मत नगरेपछि सि क्लासका कुनै एक राणाले 'गुरुज्यू तपाईं केहि बोल्दिनोस' भनेर लेखनाथ (कविशिरोमणी) लाई भनेछन् । उनले दार्जीलिङतिरका मान्छे धेरै पढेका हुन्छन्, हामीलाइ त काउसो जस्तो हुन्छ सरकार भनेपछि सबैले हो हो हो हो गर्न थालेछन् र दूत बनी आएकाहरु निराश भएर फर्केछन् ।

(१०) नेपालका पश्चिमि भेगका मानिसहरु कुमाउँ गढवालमा काम खोज्न जाने हुँदा उताका कुमाइ-बाहुनहरु आफूलाइ अभिजात्य ठान्ने र नेपालका मान्छेलाइ यी 'सिञ्जाली कर्नाली खस' भनेर तुच्छ ठान्दा रहेछन्। त्यसैले पनि उनीहरु नेपालसित मिल्न नचाहेका रहेछन् ।

(११) नेपालका राजाहरुलाइ बाहुनको कुरा धेरै नसुन्नु भनेर अप्रत्यक्ष दबाव चीनले दिने गरेको रहेछ । चीनकै कारण राजाले नेपालको सरकारमा गुरुङ, मगर, लिम्बु आदि पनि मन्त्रीमण्डलमा नियुक्त गर्ने गरेको रहेछ ।

(१२) भारतका बाजपेयी लगायतका नेताहरु नेपालको राजालाइ भारतको राजा समेत मानेर नेपाल-भारत एकिकरण गर्न चाहेका रहेछन्। त्यो प्रस्तावबाट लोभिएर महेन्द्रले भारतको राजा हुने सपना देख्दा चीनको विश्वास गुमाएको रहेछ ।

(१३) भारतले नेपाल, सिक्किम, भुटान, कुमाउँ, गढवाल सबै मिलाएर हिमालको मुनि नेपाल केन्द्र बनाइ यूनियन जस्तो ठूलो देश बनाउन पनि खोजेको रहेछ । तर नेपालको राजा त्यसको लागि तयार नभएको रहेछ ।

(१४) भारतीय नेता नेहरु दुइजिब्रे रहेछ । आफ्नो स्वार्थको लागि जे पनि गर्ने, तर बाहिर बाहिर आदर्शको कुरा फलाक्ने फटाहा रहेछ । बरु ईन्दिरा गान्धी एकदमै बोलीको पक्का तथा आफ्नो भन्दा भारतको फाइदा प्रति समर्पित रहेछ।

(१५) भारतले सिक्किमलाई भारतमा मिलाउन नचाहेको रहेछ । सिक्किम पनि भुटान नेपाल जस्तै स्वतन्त्र रहोस भनेर सिक्किमको राजालाई इन्दिरा गान्धीले सहयोग गरेको रहेछ । तर सिक्किमको रानी अमेरिकी सिआइएको एजेन्ट रहेछन्, उनको प्रवेशपछि सिक्किमले दार्जिलिङदेखि तल सिलगुढी सम्मको (चिकेन नेक भनीने भारतीय भूभाग) समेत सिक्किमकै हो, फिर्ता चाहियो भनेर माग्न थालेपछि भारत झस्केको रहेछ ।

(१६) सिक्किममा अमेरिका पसेर भारतलाई तनाव दिने अवस्था सिक्किमको राजाले खडा गरेपछि मात्र इन्दिरा गान्धिले सिक्किम विलय गर्नै पर्ने आन्तरिक दबावमा सहमति दिएको रहेछ। चलखेल धेरै भए भुटान र नेपाल पनि निलिदिन्छु भन्ने सन्देश पश्चिमा शक्तिलाई दिनको निमित्त पनि त्यो कदम उठाइएको रहेछ ।

(१७) नेपालको राजालाई भारतको समेत राजा बनाइ नेपाल-भारत एकिकरण गर्ने राजनीति अघि बढेपछि नेपाली दरबारका भारतीय रजौटा नातेदारहरुले नेपाल-दरबारको अत्याधिक डाह गरेर त्यो राजनीति तुहाउन र बाजपेयीलाइ असफल बनाउन सक्रिय भूमिका खेलेको रहेछ ।

(१८) ज्ञानेन्द्रले चीनलाइ सार्कमा छिराउन सहयोग गरेर गुण गर्यो । तर चीनले भारतीय दूत श्यामशरणको कुरा सुनेर नेपालको राजा हटाउने खेलमा मौन बसेर गुणको बदला बैगुण भने झै नेपाली राजालाइ धोका दिएको रहेछ। चीनलाइ विश्वास गर्दा धोका खाने इतिहासबाट नेपाल नचेतेको रहेछ।

ल हेर्नुस, यस्ता कुराहरु थाहा पाएपछि आजको दिनसम्म हामीलाइ बताइएको चीरपरिचित कुराहरु कति धेरै फरक रहेछ, हैन त?

कुरा बुझौं मुसुमुसु हाँसौ।

लेखकबाट थप

निष्कर्ष सजिलै निस्कँदैन । पहिला इतिहासको सत्यतथ्य जान्न जरुरी छ। सत्यतथ्यहरु धेरै धेरै लुकाइएको हुनाले हामीले जेजति निष्कर्ष निकालेको थियौं - त्यो धोखा रहेछ भनी मन अमिलो बनाउन बाध्य भयौं। जसलाइ राष्ट्रबादी मानेर ज्यान फालेर बन्दुक बोके, त्यो नेता बिदेशी नोक्कर रहेछ, कत्रो महाधोका? जसलाइ राष्ट्रबादी मानेर अपार भोटले जिताए, त्यो नेता विदेशीसामू लम्पसार पर्दो रहेछ । यस्तो किन भइरहेछ, कहिलेबाट भइरहेछ, कसरी भइरहेछ, ती कुरा बुझ्नलाइ यहाँ दिइएको रहस्योद्घाटनले सघाउ पुर्याउने छ, निष्कर्ष खोज्न सतही कुरामा दौडेर हुँदैन, गहिराइमा अघ्ययन गर्नु पर्छ भन्ने बुझाउने छ।

नपत्याउने हक तपाइलाइ छ, तर राजा महेन्द्रले देश आर्जेको होइन । पैत्रिक अधिकार प्राप्त गरेकोलाइ आर्जेको भन्न मिल्दैन । पहिलो कुरा ।

दोस्रो कुरा, राजाको त्यो पत्र बोकेर गएको मान्छेले त्यो पत्र चाउएनलाइ लाइ बुझाएको, चाउ एन लाइ ले पत्र पढेपछि, 'ओ हो यो त गम्भीर कुरा रहेछ, तपाइलाइ म माओचतुङ सित भेट गराइदिन्छु । पत्र पनि तपाइले हस्तान्तरण गर्नुहोस, कुरा पनि गर्नु होस' भनेर भनेपछि माओचतुङलाइ पत्र हस्तान्तरण गरेर माओचतुङको धारणा समेत बुझेर नेपाल फर्की सबै बेलिबिस्तार राजालाइ दिएको मानिस आफैले भनेको कुरा तपाइले नपत्याए पनि असत्य ठहरिने छैन ।

तेस्रो कुरा, भारत र चीनमात्र विश्वासिलो देखाएको भन्ने तपाइको मनोगत सोचाइ भयो । चीनले हेर्ने आँखा र भारतले हेर्ने आँखा, हामीकहाँ प्रचारीत आँखा भन्दा फरक रहेछ भन्ने रहस्योद्घाटन हो। को विश्वासिलो, को अविश्वासिलो भन्ने केहि कुरा छैन ।

Keshab Krishna Shrestha बाट थप

BP was an active member of Jai Prakash Narayana's Praja Parisat Party. They have their properties in Varanasi (Banaras). They were Anti Nehru and against Indian Congress Party. After Indian independent in 1947 only Nehru and his Congress party remain in power. Their Party went to opposition. As their chances to hold power in India became remote and become impossible, he form Bharatia Nepali Congress and planned to move into Nepal. Before that he met our great leader Ganesh Man Sjngh in Calcutta who opposed the use of word Bharatia and made only Nepali Congress. Even today how patriotic Nepali Congress is still doubtful?

It was a true story. Before he (BP) formed Bharatia Nepali Congress he was Member Secretary of Bihar of Praja Parisat of Jai Prakash Narayana. Then he went back to Varanasi (Banaras) formed Bharatia Nepali Congress. BP came to know about our great and very popular leader Ganesh Man Singh was staying in Madho Bhaban, in Uper Chitpur Road, Calcutta. That was our house we called it Kothi where our family do our business from Calcutta. He was hiding there after he ran away from jail in KTM. My uncle Hari Krishna Shrestha was also jailed with him along with Ganga Lal, Dharan Bhakta, Dararath Chand and later Satri Sukra Raj. BP went to meet great leader Ganesh Man in Calcutta. It was Ganesh Man Singh, the Supreme Leader who vehemently opposed the word Bharata which was agreed by all other members. So for the first time it was the birth of Nepali Congress took place. After so called independent in 2007 Sal, in 2008 Sal, 1952 my father, Ranjana Sahu Bal Krishna Shrestha gave BP Rs. one Lakh IC for improvement of his party and bring political consciousnesses among general people. But he used that money for Indian election in favor Jaiprakash Narayana's party Praja Parisat. He said because of that Indian Prime Minister Jwahar Lal Nehru got angry with him. See his Aamabritanta page 176 for more detail.

'शेम टु वि नेवार' (Shame to we Newars)

2020-08-08T19:41:00.004+05:45

डा. रोशन श्रेष्ठ
(Source : Roshan Shrestha Facebook Page)

चेपाङ या छेँय् नेपाल सरकारं मि तया बिल । न्हापा पञ्चायत कालय झापाय् नेपाल सरकारं किसि यंका सन्थाल, राजवंशी आदिवासी पिनिगु छेँ थुनाब्यूगु ख:। झोडा काण्ड धैगु व दमन आ: सकसिनं ल्व:मन जुइ। स्वनिगलय् लँ तब्याकेगु नामय् नेवा: तय्‌गु इलाकाय् डोजर आतंक न्यनाच्वंगु हे दु। ग्वलय् २०५६ सालपाखे नेवा:त थनाछ्व:बलय '२० मिनेट भित्र सबै खाली गर' धका: बन्दुक क्यना सिपाही त वयेवं अनं नेवा:त बाध्य जुया थ:गु थाय्‌बाय् त्व:ता: वनेमाल । व इलं निसें हे सकलें नेवा:त थ्व मामिलाय् छधिछप्पं जुइमाल न्हां धैच्वनापिं झी, आ:तक या अवस्था खनीबलय् सन्तोष यायेगु थाय् हे मदु ।

छम्ह तामाङ पासा Pasang Thokar Tamang, वयकलं च्वयातल - 'नेवारहरु होशियार, अब चेपाङलाइ जस्तै घरमा आगो लगाउन बेर छैन। नेवार सकिएपछि अनि सबै तिनीहरुको हुन्छ ।'

व पासा शायद नेवा:त दत्तले आस दु धैगु विचा: दु जुइ । तर वास्तविकता धा:सा पाना वने धुंकल ।

स्वनिगलय् आ: करीब १२ लाख ति छेँ दु । मेगु ४ लाख ति छेँ आ: दयेका: च्वंगु दु । अर्थात १६ लाख ति छेँ दु स्वनिगलय । तर नेवा: स्वामित्त्व दुगु छेँ धा:सा करीब अढाइ लाख ति जक ख:। बाँकि दक्वं छेँ या मालिक आप्रवासी गैर नेवा:त ख:। थाय् थासय् दयेका च्वंगु न्हू छेँ अधिकांश स्वनिगलय् दुहाँ व:गु २-३ दशक मदुपिं आप्रवासी पिनिगु छेँ ख:। टहरा, सुकुम्बासी छाप्रा आदि अस्थायी बसोबास यात नं छेँ या मान्यता बियेगु जुल धा:सा थ्व आँकडाया अझ विकराल रुप खने दै ।

झी सुं पासापिन्सं स्वनिग:या १५ गू नगरपालिकाया घर-स्वामित्त्व तथ्यांक कया: छक्व: क्वथिइक स्वयादिसँ । नेवा:तय्‌गु दुरावस्था यच्चुक खने दै ।

त्वा:त्वालय् समाजय् न्ह्य:ने न्ह्य:ने खने दुपिं नेवा:त सम्भवत निम्ह प्यम्ह निखा-प्यखा छेँ दये फु । पुर्खाया छेँ छखा, थ:म्ह दनागु न्हू छेँ छखा - थथे धाये फैगु अवस्था सकल मध्यमवर्गीय नेवा:याके मदु ।

नेवा: बजार बस्ति या दथुइ लानाच्वंगु थ:गु कूल छेँ मिया: भतीचा तापाक्क छेँ दयेका: च्वं वनीपिं नेवा:त समाजं अलगथलग जुयावनाच्वंगु दु । अधिकांश इपिं झन झन आर्थिक दबावय् वनाच्वंगु दु । आ:या हे अवस्था निरन्तर जुल धा:सा मेगु ८ दँ १० दँ दुने इपिं अनया छेँ नं मिया वनेमालीगु बाध्यता फयेमालेफु ।

स्वनिग:यात ३दँ ४दँ न्ह्य: हे झीसं 'नेवा:ल्याण्ड मखुत आ: बाहुनल्याण्ड जुल' धयागु ख: । यक्व पासापिंन्त व वास्तविकता न्यने मयल । तर मय:जक धयां छु याये? वास्तविकता ला वास्तविकता हे ख: नि।

न्यने दु कि, स्वनिग: पिने या खँय् बर्मू बस्ति धमाधम खाली जुया वयेधुंकल। लम्जुङ, तनहुँ, दोलखा, रामेछाप, सिन्धुली, धादिङ, स्याङ्जा, पर्वत आदि थासय् अधिकांश खँय् बर्मू परिवार या छम्ह कि छम्ह स्वनिगलय् छेँ दने धुंकल । अन अन पाखे इमिगु बारी, जग्गा जमीन स्वइपिं मनू तक हे माले मफु । इमिसं मी नं मफु, सम्हाले याये नं मफु जुयाच्वन इमिगु अन या सम्पत्ति । यदि राज्यव्यवस्था व प्रशासनय् खँय् बर्मूया दबदबा मन्त धाल धा:सा इमिगु गाँ गामय् च्वंगु सम्पत्ति अनयापिं मनूतसें जबरजस्ति लाका काल धा:सा नं इमिसं लित काये फैमखु ।

स्वनिगलय् नेवा:तय्‌त प्रताडित यायेत थ्वभनं दुहाँ वयाच्वंपिं खँय् बर्मू त इमिगु हे थासय् धा:सा प्रशासनया पकड मन्त कि धराशायी जुइगु अवस्थाय् वनाच्वन हँ धैगु न्यना ताज्जुब चाल।

समाज परिवर्तनया थ्व चलायमान अवस्थायात विचा: याना नेवा:तसें आ: मेमेपिं आदिवासी जनजाति पिं नाप स्वापू तया रणनैतिक योजना दयेकेगु आवश्यक तायेका । पद्मदाइ छम्ह दुबले तक मेमेगु आदिवासी जनजाति नाप नेवा:त भतीचा समन्वय दु थें ता:, आ: ला व नं त्वा:दला वनाच्वन । थ्व बारे सुनां च्यूता: तयाच्वन, स्यूपिन्सं धैदिसँ न्हाँ ।

नेवा: सामाजिक सञ्जाल स्वत धा:सा म्ये, चिनाखँ, बाजं, वस: व नसाज्वलं बाहेक समाज या अवस्था, वर्तमान, भविष्य बारे छुं छकुचा हे बौद्धिक गन्थन खनेमदु । राजनीतिक इतिहासया उथलपुथल स्वतधा:सा नेवा:पात्र पिं निर्णायक व प्रभावशाली भुमिकाय् २०४६ या आन्दोलनया इलय बाहेक मेथाय् गनं हे खने मदु। व दक्वं स्वयेबलय् नेवा:तसें 'जिपिं शिक्षित, जिपिं सक्षम, जिपिं प्रविधि स्यूपिं, जिपिं कलाकृति श्रृजनशील, जिपिं सभ्य, जिपिं थथे जिपिं अथे धका प्राउड टु वि नेवार' धका धाये मल्व: थें च्वना वल। थ्व हे ताल जुल धा:सा 'शेम टु वि नेवार' धाये माला वनीगु अवस्था वइगु ख: कि धैगु ग्याचिकु नुगलय् ब्वलन । छु याये?

खँ थुइका दिसँ, नुगलय् शान्ति कया मुसुकाया दिसँ ।

विदेशी बुहारीहरु

2020-06-26T06:06:00.002+05:45

विदेशी बुहारीहरु

- डा. रोशन श्रेष्ठ

सरिता गिरीका केहि अपाच्य वाक्यलाइ देखाएर नेपाली राजनीति र समाजले वकालत गरेको ७ बर्ष नागरिकता नदिने प्रावधान र त्यसको सेरोफेरोमा उठेको बहसले नेपाली दिमागमा रहेको घिनलाग्दो पुरुषवादी चिन्तन तथा परपीडक दानवीय विचारहरु उजागर हुँदैछ ।

हेर्नुस, नेपालमा सिएनएन हिरो सम्मान भित्राउने मानवीय सेवाको खानी अनुराधा कोइराला, राजतन्त्रवादीहरुको मनमा शीतलता छर्ने सुन्दरी तथा समाजसेवी हिमानी शाह, नेपाली सांगीतिक क्षेत्रमा विशिष्ट गायन तथा संगीत कलामार्फत उच्च योगदान दिने लोकप्रीय गायिका कुन्ती मोक्तान - उहाँहरु पनि विदेशी बुहारीहरु नै हुन् सरिता गिरी झैं ।

सरिता गिरीको रीसमा अनुराधा, हिमानी, कुन्ता जस्ता हज्जारौं बिदेशीबुहारीहरुलाइ संजाय दिने परपीडक चिन्तनबाट कहिले मुक्त हुने?

नागरीकता बेगर जिउनुको पीडा त भोग्नेलाइ थाहा हुन्छ । हामीलाइ थाहा हुँदैन । राष्ट्रबादीताको परीक्षण यदि आवश्यक नै भए, परिक्षण के कुरामा गर्ने, कति समय लगाउने, कसरी गर्ने त्यो पारदर्शी बनाइ ६ महिना, बर्षदिन समय लगाएर नागरिकता दिने व्यवस्था सम्मलाइ ब्यवहारीक आवश्यकता ठान्न सकिएला । तर अहिले आएको ७ बर्ष कुराउने प्रस्ताव चाहिं दानवीय नै हो।

विवेकको आँखामा पट्टी बाँधैर आफ्नै छोरीसमान मायादिनु पर्ने बुहारीहरुलाइ पीडा दिने नियम चाहियो भनी वकालत गर्ने दानवीय विचार को स्रोत के हो? साथीहरु यो सहिबाटो होइन। यति बुझे पुग्छ ।

एउटै समाज दुइ देशको सिमानामा बाँटिए पछि, र ती दुइ देशका शासकहरु बीच अमैत्री सम्बन्ध भएमा त्यहाँ समस्या हुन्छ।

इलामको लिम्बु र खर्साङको लिम्बु पुरातन लिम्बुवानको एकै समाज हो। अहिले दुइ देश भयो । तैपनि ती दुइदेश बिच का एउटै समाजबिच बिहेबारी निरन्तर चलीरहेको छ ।

उसै गरी सिराहाको झा र मोतिहारीको झा पनि उहि एउटै पुरातन मैथिल समाज हो । अहिले दुइ देश भयो । त्यहाँ पनि ती दुइदेश बिच का एउटै समाजबिच बिहेबारी निरन्तर छ ।

बढ्दो ग्लोबलाइजेशनले अन्तरदेशीय बिहेबारी खसान, तमुवान, मगरात, खम्बुवान, ताम्सालिंग, थरुहट, नेवार आदि सम्पूर्ण नेपालमा पुर्याइसकेको छ। काठमाडौं र सिक्किमको नेवारहरु बीच बिहेबारी हुन्छ । तनहुँ र मन्ट्रियलका बाहुनहरुबीच बिहेबारी हुन्छ । बागलुङ र लण्डनका मगरहरु बीच बिहेबारी हुन्छ । काभ्रे र सिड्नीका तामाङहरु बीच बिहेबारी हुन्छ । अर्थात, नेपालको कुन समाज छैन आज जो आफ्नो समाजको हाँगा सारा संसारभरीका शहरहरुमा फैलाएर बसेको नहोस।

अनि यो ७ बर्ष कुर्न पर्ने नियमले ती सबै समाजमा उस्तै समस्या निकाल्ने होइन र? के यो भारतीय वा मधेशको बुहारीले मात्रै भोग्ने समस्या हो र?

यदि कुनै बिदेशी बुहारी राष्ट्रप्रति खतरा नै हो भन्ने प्रमाण छ भने तिनलाइ नागरिकता जिन्दगीभरी नदिने नियम ल्याए झनै राम्रो हुन्छ होला। दिएको नागरिकता नै खोस्ने नियम ल्याए पनि भइहाल्छ । तर बिलकुलै सम्बन्ध नभएका सम्पूर्ण बिदेशी बुहारीहरुलाइ एकै घानमा राख्न खोज्नु भनेको महामूर्खता सिवाय अरु केहि होइन।

यसै त नेपालमा बिदेशी ज्वाँइलाइ नागरिकता बञ्चित नै छ। त्यसैको आक्रोशमा मञ्जुथापाले नेपाली नागरिकता नै परित्याग गरिदिए। त्यस्तो लैङ्गिक असमान दानवीय कानूनका कारण विशिष्ट-शिक्षा पाएका एक विदुषि मञ्जु थापा जस्ता देशका कर्णधार नेपालले गुमाउनु परेकै छ। यो एउटा उदाहरण मात्रै हो।

बिदेशी ज्वाँइलाइ नागरिकता नदिने कानून ल्याएर नेपालले कति राष्ट्रघातीहरु नेपाल छिर्नबाट रोक्न सके? त्यो कसैलाइ थाहा छैन । राष्ट्रघातीहरुको हातबाट नेपालको अस्मिता लुटिने क्रम निरन्तर नै छ । बिदेशी ज्वाँइलाइ नागरिकताबाट रोकेर राष्ट्रघातबाट बचाउने प्रयास कोरोना रोक्ने प्रयास भन्दा पङ्गु सावित भइसकेको छ ।

यदि समानता र न्यायको विवेकी नियम लगाउने हो भने बिदेशी बुहारी होस वा बिदेशी ज्वाँइ - दुवैलाइ नेपालको नागरिकसित बिहे भएको दिनपछि नै निवेदन दिन पाउने अधिकार दिनु पर्छ। ७ वर्ष कुराउनुको केहि उपलव्धी छैन ।

वैवाहिक नागरिकता निवेदन स्वीकार गर्ने कि नगर्ने भन्ने नेपाल सरकारले निर्णय लिने हो। नेपालविरोधी गतिविधिमा संलग्न छ वा छैन जाँचपडताल गर्नको निमित्त पारदर्शी परिक्षण प्रणाली राख्ने जिम्मा नेपालको संसदहरुको काम हो । निवेदन माथि छिनोफानो गर्न ६-महिना वा वर्षदिन समय लगाएर राष्ट्रघाती हो होइन टुङ्गो लगाउने काम कर्मचारीहरुको हो । टुङ्गो नलागुञ्जेल सम्मको लागि अस्थायी परिचय पत्र निवेदन बुझाएको दिनमा उपलव्ध गराउन सकिन्छ।

वैवाहिक नागरिकता पाएपछि वैवाहिक सम्बन्ध तोडेर स्वार्थीपना नदेखाओस भन्ने हेतु नागरिकता पाएको ५ वा १० वर्ष भित्र सम्बन्ध विच्छेद भएमा नागरिकता खारेज हुने प्रावधान राख्न सकिन्छ ।

नागरिकता प्राप्त भइसकेपछि पनि यदि नेपाल बिरोधि गतिविधिमा संलग्न रहेमा नागरिकता खारेज गर्ने प्रावधान राख्न सकिन्छ ।

आतङ्ककारी गतिविधि, देशविरुद्ध जासुसी लगायतका राष्ट्रद्रोह प्रमाणित हुने मुद्दा उपर अदालतको निर्णय गराएर नागरिकता खारेज गराउने प्रावधान राख्न सकिन्छ ।

यस्ता तमाम उपायहरु हुँदाहुँदै पनि हठात अव्यवहारीक र बिभेदपूर्ण ७ बर्ष कुर्ने नियम ल्याउने, अनि परपीडामा रमाउने तोरीलाउरेहरु 'ठिक छ ठिक छ' भनेर उफ्रिने - क्या तमासा छ है नेपालमा? के भन्ने?

जव कि बुहारीलाइ नागरिकतामा बिलम्ब गर्ने प्रस्ताव आएको मुलकारण नै महाकाली लगायतका सन्धिहरुमा कथित राष्ट्रबादीहरुले ओढेको चाँदर च्यातेर राष्ट्रघातिलाइ टुँडिखेलमा झून्ड्याऔं भन्ने आव्हानको वाहवाहीलाइ मत्थर पार्ने दुर्नियत रहेको प्रतीत हुन्छ ।

कुरा बुझौं मुसुमुसु हाँसौं ।

अनलाइन कक्षा सम्बन्धमा

2020-05-10T12:00:00.003+05:45

राज श्रेष्ठ, पोखरा
(लेखक लामो समय सम्म शिक्षा क्षेत्रसँग आवद्ध हुनुहुन्थ्यो ।)

"अनलाइन प्रविधिमा जान स्मार्ट फोन, इन्टरनेट कनेक्टिभिटी मात्रै भएर पुग्दैन । शिक्षक-शिक्षिकाहरुमा सूचना प्रविधिलाई अनलाइन कक्षामा कसरी प्रयोग गर्ने भन्ने प्राविधिक सीप पनि हुनु जरुरी छ । चक-डस्टर ब्ल्याकबोर्ड बाट ह्वाइटबोर्ड, मार्करपेन हुँदै प्रेजेन्टेशन स्लाइड सम्म आइपुग्दा पनि अझै अनलाइन पद्धतिका लागि आवश्यक शैक्षिक सामग्री उत्पादन गर्न सक्ने प्रविधिको प्रारम्भिक चरणमै हामी छौं ।"

"आइसिटि इन एजुकेशन" शिक्षा क्षेत्रका विद्वानहरुले एक दशक भन्दा अगाडि देखि नै प्रचारमा ल्याएका नारा हुन् । यस सम्बन्धमा मास्टर प्लान नै बन्यो । उपलब्धी के कति भयो ? अनुसन्धान र खोजको विषय बन्लान् ।

मेरो अनुभवले भन्छ भर्चुयल क्लासरुम र अनलाइन शिक्षाको नाममा केवल शिक्षकले कक्षा कोठामा पढाइ रहँदाको दृश्य टेलिभिजनका पर्दामा प्रसारण गर्ने र भिडियो खिची यूट्युबमा अपलोड गर्ने काम मात्र भयो ।

कम्प्युटर स्क्रिन र एलइडि टिभीस्क्रिनहरुमा १५ मिनेट ध्यान एकाग्र गर्न हामीलाई त मुश्किल पर्छ भने विचरा ती विद्यार्थीहरु कक्षाकोठा सदृश्य एकहोरो उही निरस वातावरणमा एक एक घण्टा कसरी बिताए होलान् । चक-डस्टर र ब्लाकबोर्ड बाट ह्वाइटबोर्ड, मार्करपेन, हाइलाइटर र स्लाइड हुँदै भर्चुयल क्लासरुम सम्म आइपुग्दा सिक्ने र सिकाउने कलामा तात्विक के भिन्नता भयो ? मैले उत्तर पाउन सकिन ।

हो, केहि प्रगति भएकै छन् । शिक्षक-शिक्षिकाले कम्प्युटरमा स्लाइड बनाउन सिके । विद्यार्थीहरुले पुस्तकका पानामा भएका पाठहरुका साराशं स्लाइड मार्फत कम्प्युटर स्क्रिनमा देख्न पाए । तर ब्ल्याकबोर्ड र कम्प्युटर स्क्रिनमा तात्विक भिन्नता के भयो त ? हामीले सोच्नै पर्दछ, यो विधिबाट विज्ञान र गणित जस्तो विषयलाई सृजनशील र बोधगम्य तवरले सिक्न र सिकाउन सकियो वा सकिएन । अंग्रेजी भाषाको ज्ञानलाई व्यावहारिक तवरले सिक्न सके वा सिकाउन सकियो । एसईई परीक्षामा यी विषयमा ठूलो मात्रा अनुत्तीर्ण हुने वा कम ग्रेड ल्याउने विद्यार्थी सङ्ख्याले यसको उत्तर दिइरहेको छ । अझ भूगोल र इतिहास जस्ता विद्यार्थी जीवनका धेरैको अनुभवमा कठीन मानिने विषयहरुको कुन हविगत भएका होलान् सोच्न सकिन्छ ।

एसईई परीक्षामा यी विषयहरुमा विद्यार्थीहरुको प्रगति विवरणले भर्चुयल क्लासरुमले उनीहरुको सिकाइमा कतिको योगदान दिएका रहेछन् भन्ने स्पष्ट भैहाल्यो ।

तर संधै यस्तै भएका थिएनन् । विगतमा केही सफल प्रयासहरु पनि भएका थिए । विगतका इतिहास तिर पनि फर्केर हेरौं ।

अहिले अनलाइन कक्षाको कुरा चलिरहँदा सरकारले धेरै वर्ष अगाडि प्रचलनमा ल्याएको दूर शिक्षा कार्यक्रमको बारेमा पनि केहि कुरा गर्नुपर्ने हुन्छ । सरकारले शिक्षा मन्त्रालय अन्तर्गत बालबालिकाहरुलाई रेडियोको माध्यमबाट पठनपाठन गर्न र शिक्षकहरुलाई तालीम दिने उद्देश्य राखेर दूर शिक्षा केन्द्रको स्थापना गरेको थियो । दूर शिक्षा केन्द्र र रेडियो नेपालको सहकार्यमा शैक्षिक कार्यक्रमको उत्पादन गरी प्रसारण हुन्थ्यो । त्यतिबेला प्रसारण हुने रेडियो कार्यक्रमहरु सामुदायिक विद्यालयका शिक्षक र विद्यार्थी माझ निकै लोकप्रिय थिए र सफल पनि भए ।
पछि दूर शिक्षा केन्द्रको संरचना परिवर्तन गरी खुला विद्यालयको अवधारणा अन्तर्गत तत्कालीन एसएलसी परीक्षाका लागि स्वाअध्ययन शैक्षिक सामग्री उत्पादन गर्ने देखि लिएर त्यतिखेर नै भर्चुयल क्लासरुम सञ्चालनका लागि आवश्यक पर्ने भौतिक पूर्वाधारहरु जस्तै आइसिटी प्रयोगशालाहरु सामुदायिक विद्यालयहरुमा स्थापना गर्ने योजना लिएको थियो । त्यतिबेला दूर शिक्षा खुला विद्यालय अन्तर्गत भर्ना भएका परीक्षार्थीहरुले एसएलसी परीक्षामा सामेल भई राम्रो नतिजा ल्याउन पनि सफल भएकाछन् ।

अहिले भने मुलुक संघीयतामा गएपछि ती कार्यक्रमहरुले कति निरन्तरता पाए, कति सफल भए अध्ययनको विषय हुनसक्छ ।

यसरी शिक्षा क्षेत्रमा खुला विद्यालयको अवधारणाबाट सञ्चालनमा ल्याइएका कार्यक्रम सफल भएको मानिनुपर्छ । मूलत: एसएलसी (एसईई) परीक्षालाई लक्षित गरी बनाइएको खुला सिकाइको अवधारणा अहिलेको बन्दाबन्दीको समयमा विद्यालयको आधारभूत तहदेखि विश्वविद्यालय तह सम्मका शिक्षण सिकाइमा लागू गर्ने अभूतपूर्व अवसर आएको छ । त्यतिबेलाका जिम्मवार अधिकारीहरु अहिले शिक्षा मन्त्रालयको महत्वपूर्ण पदहरुमा आसिन हुनुहुन्छ । त्यतिखेरको अनुभवलाई अहिलेको परिस्थितिमा परिमार्जन गरी लागू गर्ने चुनौती उहाँहरु समक्ष छ ।

अनलाइन कक्षा वा दूर शिक्षा जे भनिएतापनि अहिलेको बन्दाबन्दी लकडाउनको अवस्थामा आधारभूत तहमा अध्ययन गरिरहेका बालबालिकालाई घरमै अध्ययन गर्न नेपालीहरुको पहुँच र भरपर्दो माध्यमको रुपमा रेडियो र टेलिभिजनलाई नै मान्नु पर्नेहुन्छ । प्रविधि र संसाधनको पहुँचको आधारमा हेर्दा पनि अनलाइन प्रविधि अधिकांश नेपाली घरपरिवारका लागि क्षितिज भन्दा पर कै देखिन्छ । अनलाइन प्रविधिमा जान स्मार्ट फोन, इन्टरनेट कनेक्टिभिटी मात्रै भएर पुग्दैन । शिक्षक-शिक्षिकाहरुमा सूचना प्रविधिलाई अनलाइन कक्षामा कसरी प्रयोग गर्ने भन्ने प्राविधिक सीप पनि हुनु जरुरी छ । चक-डस्टर ब्ल्याकबोर्ड बाट ह्वाइटबोर्ड, मार्करपेन हुँदै प्रेजेन्टेशन स्लाइड सम्म आइपुग्दा पनि अझै अनलाइन पद्धतिका लागि आवश्यक शैक्षिक सामग्री उत्पादन गर्न सक्ने प्रविधिको प्रारम्भिक चरणमै हामी छौं । जुन कुरा एनसर्ट र सिबिएसइ जस्ता नाम चलेका भारतका शैक्षिक संस्थाले समेत गर्न सकेका छैनन् ।

सिक्काको अर्को महत्वपूर्ण पाटो भनेको अभिभावक स्वयम पनि हो । अनलाइन पद्धतिमा पठनपाठन गर्न विशेषगरी आधारभूत तहका विद्यार्थीहरुको सन्दर्भमा अभिभावकको भूमिकाले ठूलो महत्व राख्दछ । बन्दाबन्दी लकडाउनको यो विषम परिस्थितिमा अभिभावकलाई शिक्षकको भूमिका निर्वाह गर्न बरु उनीहरुलाई शिक्षण विधिबारे संक्षिप्त र व्यावहारिक ज्ञान दिलाउन सके उनीहरुले नै रेडियो, टेलिभिजन र अनलाइनका पत्यारलाग्दो पाठलाई आफ्ना बालबालिका सामू सरस र परिष्कृत रुपमा बुझाउन सक्षम हुनेथिए ।

जापानय् नं व हे समस्या - झी नेवा: थें

2020-05-01T11:39:00.002+05:45

डा. रोशन श्रेष्ठ
(Source : Roshan Shrestha Facebook Page)

"झीसं झीगु वंश हे ल्यंका तये मफैगु अवस्था वयाच्वंगु जुयाच्वन । झीगु समाजय् न्हू पुस्ताय् जन्मदर हे म्हो जुया वनाच्वन । न्हू पुस्ता नेवा:या ल्या: गैर नेवा:या तुलनाय् यक्व हे ची धं जुल । शायद थुकिं नं असर जुल खयेफु । थ:पिनिगु संख्या म्हो गन जुइ, अन आत्मविश्वास नं म्हो जुया वनीगु जकं मखुला?

....न्हूगु पुस्ताया नेवा:त नेवा:भासं बिमुख जुयावनाच्वंगु कारण थथे हे थ:गु त्वालय्, थ:गु स्कुलय् थ:गु कलेजय्, थ:गु अफिसय्, न्ह्याथाय् न अल्पमतय् लाना वंगु जुया जकं ख: कि? थ्व पक्षयात झीसं विचा: यानाजूगु मतायेका ।"

जापानय् छगू घटना जूगु दु । अन या मन्त्री छम्हसिनं भासन बिइगु झ्वलय् आव्हान यात -

'जापानी मिसातसें गुलि फु उलि यक्व मचा बुइका दिसँ। जापानय् जनसंख्या वृद्धिदर थकायेगु जिम्मेवारी जापानी मिसातय्‌गु ब्वहलय दु । राष्ट्रीय दायित्त्व तायेका: मिसातसें मचा बुइकेगु ज्या यात नं थ:गु करियर या छगू अभिन्न अंग कथं विचा: याना दिसँ।'

का फसाद!! थुलि धायेवं बिपक्षी पार्टीतसें घनघोर बिरोध यात । आरोप वल ।

- थ्व गजा:म्ह मन्त्री? वं मिसातय्‌त मचा बुइकेगु मेशिन तायेकल ।
- थ्व गजा:म्ह मन्त्री? वं मिसातय्‌गु ब्यक्तित्व व मेहनत यात मचा बुइकेगु नाप तुलना यात।
- थ्व गजा:म्ह मन्त्री? वं मिसातयगु चाहना इच्छा धयागु हे मथू।
- थ्व गजा:म्ह मन्त्री? वं धा:थे मिसा त मचा बुइका च्वनेगु जूसा आख: छु यायेत ब्वनेमाल?
- थ्व गजा:म्ह मन्त्री? वं मिसात नं मिजंत बराबर प्रतिस्पर्धाय् वइ धैगु स्वये हे मय:म्ह।
- थ्व गजा:म्ह मन्त्री? मिसात मचा जक बुइकां गा:ला? वं इमित हेरविचार याइगु ला?
- थ्व गजा:म्ह मन्त्री? थौं कन्हय् या आधुनिक यूगय् नं १७औ शताव्दीया पुलांगु विचा प्रचार याइम्ह।
- थ्व गजा:म्ह मन्त्री? थजा:गु खँ ल्हाइम्ह मनू यात मन्त्री धका जिमिसं जिमि म्ह्यायपिन्त छु ख्वालं कनेगु?

ओहोहोहो - विरोध थुलि जुल कि, आखिर वइत 'राजिनामा ब्यु' धका प्रधानमन्त्री पाखे निर्देशन हे बिइमाल। राजिनामा बिइकल।

छाय् अथे जुल? व मन्त्री पाखें छाय् अजा:गु भासन वल धका स्वइबलय् थुल कि अबलय् जापानया जनसंख्या वृद्धिदर कुहाँ वना च्वंगु जुयाच्वन । तथ्यांक कथं १.७ य् थ्यंगु जुयाच्वन ।

थ्व १.७ धयागु छु ख:? धका मसिल। न्यना स्वया - थ्व धयागु मचा बुइकेगु उर्बरशीलता क्षमता या मापदण्ड ख: धाल । जापानय् १८ दँ निसें ४५ दँ या मिसायात मां जुइगु क्षमता दुपिं मिसा कथं काइगु जुयाच्वन । अले व बैंसया मिसाया औसत १.७ मचा दु । (आ: ला अझ कुहाँ वना १.२ जुइधुंकल)।

जापानी घरपति नाप थ्व खँय् भतीचा खँ न्यनास्वया । वयकलं धयादिल - “यदि मिजं मिसा या जनसंंख्या बराबर जुल धा:सा, हरेक मिसातसें थ:गु शरिर बल्लाबलय् २म्ह मचा बुइकल धा:सा जनसंंख्या थहाँ नं वनी मखु, कुहाँ नं वनी मखु । जनसंख्या वृद्धिदर ०% जुइ। यदि २म्ह सिबे म्हो मचा दत धा:सा जनसंख्या म्हो जुजुं वनी । वृद्धिदर ऋणात्मक (नेगेटिव) जुइ । यदि २म्ह सिबे अप्व: मचा दत धा:सा जनसंख्या अप्व: जुजुं वनी । बृद्धिदर धनात्मक (पोजिटिव) जुइ ।”

व इलय् चीनय् जनसंख्या वृद्धि नियन्त्रण यायेत छम्ह जक मचा दयेके दैगु कडा नियम दु । निम्ह मचा बुल धा:सा यक्व हे सँजाय् फयेमालीगु जुया चीनय् न्ह्याथे याना जूसां छम्ह जक मचा दयेकिइगु ख:। चीनय् व नियम थौंकन्हय मदयेधुंकल।

जापानय् मिसा सिबे मिजं यक्व दु । अले मिसापिनिगु औसत मचा १.७ जुयाच्वंगु या मतलब जापानय् जनसंख्या म्हो जुजुं वनाच्वंगु अवस्था जूगुलिं थ्वइत गय् याना पनेगु धैगु खँ जापान सरकारया चिन्ता जूगु ख:।

जापान प्रविधि सम्पन्न देय् जूगुलिं अन जनसंख्या म्हो जुल धका: चिन्ता कायेमा:गु अवस्था छाय् वल जुइ धैगु जिं मथुल । यदि नेपाल थें बहुजातिय देय् जुल धा:सा छगू जातिया जनसंख्या म्हो जुल धा:सा मेगु जातिनाप प्रतिस्पर्धाय् ल्यूने लाना जातिय समानताय् समस्या वयेफु । तर जापान ला एकलजातिय देय् ख:, अन गैर जापानी नाप इमि प्रतिस्पर्धा यायेम्वा:, छाय् माल यक्व जनसंख्या? म्हो जनसंख्या जुया समस्या जुइगु अवस्था दु ला?
जब जिं थ्व न्ह्यस: जापानी घरबेटी यात न्यना, वय्‌क: मुसुमुसु न्हिला बँय् पाखे स्वया, त:हाक: सास:तया धैदिल 'सो देसुने' (अँ ख: हला)।

तर वय्‌क:यागु ख्वालं जित: धाल कि नुगलय दु 'थ्व मनूखं आख: ब्वनात:सां छुं मस्यू नि खनी का।’

जनसंख्या म्हो जुल कि जापानया आर्थिक स्थीति खस्के जुइगु विश्लेषण वयकलं बाँलाक्क कनादिल । थ्व खँ सन २००२ या खँ जुल । अबलय् हे जापानी घरपतिं जित: कनात:गु ख: कि -

सुविधा व प्रोत्साहन जक दयेवं मगा: प्रतिस्पर्धा नं मा:। जनसंख्या म्हो जुल कि प्रतिस्पर्धा म्हो जुइ, प्रतिस्पर्धा म्हो जुल कि श्रृजनात्मकता म्हो जुइ, श्रृजनात्मकता म्हो जुल कि समग्र समृद्धिइ हे दिपा: वइ। चीन आ: गरीब देय् तर स्वयाच्वं मेगु २० दँ लिपा चिनं जापानयात ल्यूने लाकीतिनि । मेगु ३० दँ लिपा भारतं नं जापान यात ल्यूने लाकीतिनि । जापानं थ:त न्ह्य:ने लाका:तयेत यक्व हे मेहनत यायेमानी। थन जनसंख्या हे मगा:।

अले जिं न्यना - अय् सा थ्व मन्त्रीया बिरोध अपाय्‌सकं छाय् जूगु ले?

लिसलय् वयकलं धयादिल - 'राजनीति'

बाँलाक्क सुझबुझ तया निर्णय काइम्ह धका नां जा:सांतबि बिपक्षीतसें राजनीतिक फाइदा या नितिं व मन्त्रीयागु बिरुद्धय् भावनात्मक मुद्दा दयेकुगु ख:। युरोपय् मिसातसें म्हो मचा दयेकिइगु, अले जापानीतय्‌त यूरोपया नक्कल यायेगु य:। मिसा त झन नक्कल याये य:पिं । जिगु म्ह जिगु अधिकार धका नारा बिइपिं नेतापिन्त जापानय् मिसातसें यक्व भोट ब्यू । ल्यायम्ह पुस्ता नं व हे विचारं प्रभावित दु । ज्या यायेत मनू मगा:सा बिदेशं हये नु धाइपिं नं दु । थ:गु अस्तित्त्वया नितिं थ:पिन्सं मचा दयेकेमा:, थ:पिन्सं हे तालिम बिइमा:, थ:पिन्सं हे ज्या यायेमा: धैगु विचा:यात पुलां बिचा: धका हाकुतिनेगु राजनीति या शिकार जूगु ख: जापान। थथे हे जुल धा:सा जापानं लिपा वना बिदेशी ज्यामीया भरय् च्वनेमालीतिनि । संस्कार व सामाजिक मान्यताया टकराव या कारनं जापानया ज्यामि वर्गय् यक्व समस्या वइतिनि, जापान झन झन गरीब जुया वनीतिनि।

करीब २० दँ न्ह्य: जूगु थ्व खँ, थौं लिफ: स्वयेबलय् यक्व हे खँ पाय्‌छि प्रमाणित जुइधुंकल। चीनं जापानया अर्थतन्त्रयात लिफ्यायेधुंकल । भारत नं तिब्र रफ्तारय् न्ह्य:ने वनाच्वंगु दु। जापानय् अबलय् सिबे आ: २० दुगं अप्व: बिदेशी ज्यामि दुत हयेधुंकल । जापानी व गैर जापानी ज्यामि दथुइया भेदभाव या कारनं अन दुने दुने तनाव जुयाव:गु दु। जापानी कम्पनीत अन्तर्राष्ट्रीय प्रतिस्पर्धाय् तिके जुइमफु । सान्यो, शार्प थें जा:गु इलेक्ट्रोनिक लिडर कम्पनी आ: धराशायी जुइधुंकल । तोशिबा संकटय् दु । निसान संकटय् वनेधुंकल । निकोन संकटय् वनाच्वंगु दु । निन्तेन्दो संकटय् खनेदु । जापानया विश्वविद्यालय् वर्ल्डराङकिङ्गय् न्हापासिबे कुहाँ वनाच्वंगु दु। अर्थतन्त्रय् ऋण व जिडिपिया अनुपात स्वत धा:सा हलिमय् दकलय् खराब हालत जापानया खने दु। थ्व दक्वं समस्या जनसंख्या वृद्धिदर म्हो जुया जक जुयाव:गु ख: धायेगु आधार मदु, तर जनसंख्या वृद्धिदर म्हो जुया वंलिसे थथे प्रतिस्पर्धात्मक ख्यलय् बुलुहुँ समस्या जुया वइ धैगु बिश्लेषण यानात:गु पाय्‌छि जुयावल धैगु खने दु।

जापानय् जनसंख्या म्हो जुयावंगु चिन्ता जापानीपिन्सं प्वंकिइ, तर जनसंंख्या वृद्धिदर थकायेगु नितिं थौंकन्हय छु यानाच्वन मस्यू। जनसंख्या बृद्धिदर थकायेमाल धाल कि आ: नं राजिनामा हे बिइमायेक बिरोध जुइगु अवस्था दनि कि मन्त व नं मस्यू । बिदेशं आप्रवासी दुत हया: जापानया समाजय् गथे याना भ्यलेपुंकेगु धैगु सामाजिक मुद्दा छु हालतय् दु धैगु नं मस्यू।

जापानया थ्व प्रसंग झीसं थन न्ह्यब्वयागु कारण छु धा:सा नेवा: त नं म्हो जनसंख्या वृद्धिदरया समस्याय् बाँमलाक दुबिन । जापानीतसें थें झीसं नेवा: मय्‌जुपिनि उर्वरशीलता गुलि दु धैगु तथ्याङक कायेफुगु मदु । सामान्य हिसाबं छगू कुत: याना - जिं म्हस्यूपिं स्कुल, कलेज, अफिस, थ:थिति दक्व सर्कलया करीब २०० म्ह मय्‌जु पिं उमेर २० निसें ५० तक संकलन याना । वय्‌क: पिन्सं बुइका:त:पिं मचाखाचा १०० म्ह नं मदु । इहिपा मजूपिं, इहिपा जुया नं मचा मदुपिं, १ म्ह जक मचा दुपिं मय्‌जुपिं यक्व हे दु। २ म्ह सिबे अप्व: मचा दुपिं मय्‌जुपिं मालेत तस्कं तस्कं थाकु । धायेबलय् नेवा:तय् जनसंख्या वृद्धिदर नेवा:मय्‌जुपिनि उर्वरशिलता कथं स्वयेबलय् जापानी औसत उर्वरशीलता (१.२) सिबे नं म्हो जुल धैगु शंका वन। जिगु ज:ख: ला उर्वरशिलता ०.८-०.९ जक जुल । अझ गैर नेवा: नाप इहिपा जुयावंपिं नेवा: मय्‌जु पिनि मचात माइनस यायेगु जुल धा:सा नेवा:मय्‌जुया उर्वरशीलता ०.७ हाराहारी जक खने दत । थ्व ला भयावह खने दत नि हाँइ???

नेवा:त ला हाकनं थ:गु थासय् मेथासं वइपिं आप्रवासिया चाप नं फयेमाला: च्वन । थ: मचाखाचा तापालय् वना लिहाँ मवइगु चाप नं फयेमाला: च्वन। थ्व किसिमया आप्रवासन चाप यात नं स्वयेबलय् नेवा:तय्‌गु अस्तित्त्व ल्यनीगु धैगु आस यायेगु थाय् मदै वन।

नेवा: भाय् बचे यायेमा: धका: ता:ई निसें हालाच्वनापिं झी। तर झीसं खंक खंक झीगु हे थासय् झी मस्त नेवा:भाय् ल्हायेगु त्व:ताछ्वत । न्ह्याक्व हे कुत:या:सां मजिल धका ख्वया ख्वया खँ कना जुइम्ह हालाजुइम्ह पद्मरत्न तुलाधर दाजु नं मदया वने धुंकल। आ:तक नं झस झस लुमं पद्मदाजुं धैदीगु - 'भाय् बचेयायेमा: धका जोसे जुया नं धया, हेयका नं धया, ख्वया नं धया, च्वया नं धया । धया जुजुं हे बुह्रा जुल । आ: तुतां मज्वंक न्यासि जुइमफया वल । शरिरं मबिया हल । तर झन झन भाय् ल्हाइपिं नेवा:त मदया वन। साहित्य सम्मेलन धाइ । पद्मदाइ वयेमाल धका: स:तिइ। म्ह फुसां मफुसां स:तुगु थासय् दक्व थासय् वनेगु याना। हरेक पटक वनेबलय् न्हापा सिबे दर्शक म्हो जूगु खना । न्हापा सिबे जोश जाँगर म्हो, उत्साह म्हो, कार्यक्रम फितलो जुयावंगु खना । छु जुयावंगु थ्व? जिं तीफ्याये हे मफुत।' थथे धाधां हाकनं छक्व पद्मदाइ अन हे नं ख्वयादिल। गुलि मार्मिक संस्मरण । थ्व टाइप यानाच्वनाबलय् व हे पद्मदाइ हिकु हिकु लना ख्व:गु ख्वा: लुमना जि नं मिखाय् ख्वबि जायावल।

तर थथे ख्वयां छु याये? मुख्य समस्या, झीसं झीगु वंश हे ल्यंका तये मफैगु अवस्था वयाच्वंगु जुयाच्वन । झीगु समाजय् न्हू पुस्ताय् जन्मदर हे म्हो जुया वनाच्वन । न्हू पुस्ता नेवा:या ल्या: गैर नेवा:या तुलनाय् यक्व हे ची धं जुल । शायद थुकिं नं असर जुल खयेफु । थ:पिनिगु संख्या म्हो गन जुइ, अन आत्मविश्वास नं म्हो जुया वनीगु जकं मखुला? कलेजय् ब्वनाबलय् छगू क्लासय् २४ म्ह दथुइ ८ म्ह नेवा: जूबलय् नेवा:तय् फुर्ति हे छगू । तर मेगु क्लासय् ८८ म्ह दथुइ ५ म्ह जक नेवा: जूबलय अन नेवा:पासापिं उलि फुर्ति मदु। संख्या-अनुपात या असर यक्व दैच्वनी । न्हूगु पुस्ताया नेवा:त नेवा:भासं बिमुख जुयावनाच्वंगु कारण थथे हे थ:गु त्वालय्, थ:गु स्कुलय् थ:गु कलेजय्, थ:गु अफिसय्, न्ह्याथाय् न अल्पमतय् लाना वंगु जुया जकं ख: कि? थ्व पक्षयात झीसं विचा: यानाजूगु मतायेका ।

सशक्त रुपं वंश रक्षा मजुइक झीगु अस्तित्त्व रक्षा जुइ मखु । बंश दुसा झी दइ, झी दु सा अंश दइ । थ्व खँ महशुष यायेत झी लिपा जकं लात कि?

काठमाडौं - हेरिटेज सिटी कि स्मार्ट सिटी

2020-04-29T11:12:00.003+05:45

ई. प्रमोद श्रेष्ठ
संयुक्त अरव इमिरेट्स

"रैथाने जनताहरुका जग्गाजमीन अधिग्रहण गर्दै नयाँनयाँ संरचना बस्ती बनाउँदै जाने र शहरीक्षेत्रमा जनसङ्ख्या बढाउँदै जाने यो क्रमको निरन्तरता दिनु भन्नु यहाँका रैथाने जनसमुदायलाई विस्थापित गर्ने भन्ने नै हो । यस्तो विस्थापन भनेको विकास हो कि विनाश ? हामी कतातिर गइराखेका छौं ? पहिला नै विकसित भैसकेको प्राचीन शहर काठमाडौंको उच्च जीवनशैलीलाई भताभुङ् पार्दै कंक्रिटको जङ्गल तिरको उजाड यात्रामा हामी किन गइरहेका छौं ?"

काठमाडौं अति प्राचीन शहर भएतापनि यो शहर बसाउनेहरुले शहर बसाउन चाहिने सबै किसिमका आधुनिक मूल्य र मान्यता अङ्गालेको पाइन्छ । उदाहरण स्वरुप, शहर बसाउन पर्याप्त पानी हुने स्थान अनि जग बलियो हुने चट्टानी भूमि रोजेको पाइन्छ । खेतीका लागि उपयोगी नहुने र खेतीकार्य गर्न संभव नहुने त्यस्तो ठाउँ रोजेरे उनीहरुले बुद्धिमत्तापूर्वक आफ्ना विवेक प्रयोग गरेको पाइन्छ । खेती योग्य हुने मलिलो माटो भएको ठाउँलाई खेतीकार्यका लागि नै छुट्याइएको पाइन्छ । खेतीबाट हुने उत्पादन घट्ने गरी मानिसको बस्ती कहिले पनि बसाइएको थिएन । यसरी हेर्दा काठमाडौं शहरभित्र भू-उपयोग सिद्धान्तको प्रयोग पूर्णरुपमा भएको पाइन्छ ।

मानव बस्ती अलि हल्का अग्लो ठाउँमा बनाइएको पाइन्छ जहाँ पानीका लागि ढुंगेधारा र ढल निकासको राम्रो व्यवस्था हुन्थ्यो भने बस्तीलाई वाढी पहिरोबाट जोगाउन र पानीको उचित संग्रह गर्न ठाउँठाउँमा पोखरीहरु बनाइएको पाइन्छ । यसरी व्यवस्थापन गर्दा पानीको भूमिगत पुन:भण्डारण हुनाको साथै र पुन:स्थापिकरण पनि हुने हुँदा पानी चाहिएको बेलामा इनार वनाएर प्रयोग गर्ने गरिएको थियो ।

काठमाडौं शहर बसाल्दा बस्तीको बीचबीचमा ठूला चोक, बहाल र ननि जस्ता खुल्ला ठाऊँ राखेर आगलागी , भूकम्प जस्ता आपदविपतमा जम्मा हुन र भोजभतेर, सभा आदि गर्नका लागि प्रयोग गर्न सक्ने गरी बनाइएको पाइन्छ, जसलाई आधुनिक आर्किटेक्टहरु एसेम्बली पोइन्ट भन्छन् । बस्तीका घरहरु पनि एकआपसमा जोडिएका हुन्छन् । जसले गर्दा घरहरु एक ढिक्का भई भूकम्पवाट भत्किने जोखिमलाई न्यून हुने गर्दछ । बस्ती आसपास ठूला ठूला चौर (ख्यः) हुने गर्थ्यो । जसले गर्दा स्वस्थ हावाको संचार भई बस्तीभित्रको हावापानी राम्रो हुने गर्दथ्यो । तर दुर्भाग्य आधुनिकीकरणको नाममा ती चौरहरु अहिले नष्ट, ध्वष्ट र उजाडिएका छन् । सरकारीस्तरबाटै त्यस्ता खुल्ला चौरहरु अतिक्रमित भै मासिदैं जानु कम दु:खको कुरा होइन ।

सरकारले विकासको नाममा रैथाने जनताहरुका कयौं वस्ती विनाश गरिरहेकाछन् । असङ्ख्य परिवारलाई सडक बिस्तारको नाममा उठिवास गरेकाछन् । सरकारले ल्याएको अव्यबहारिक गुठी विधयेकलाई नेवा: समुदायको कडा प्रतिकारपछि फिर्ता लिएको छ । कोरोना आक्रान्त भई लकडाउनको परिस्थितिमा पनि सरकारले चलखेल गर्न छोडेको छैन ।अझ काठमाडौंका रैथाने जनतालाई सुकुम्वासी बनाएर अन्य जिल्लाका जनतालाई सुकुम्वासी भनेर काठमाडौंको जग्गा बाँड्ने कुरालाई यहाँका स्थानियवासीले सहने सक्ने प्रश्नै उठ्दैन । यस्तो परिस्थितिको परिणाम रैथाने जनतामा विद्रोहको भावना विकसित हुँदै गएकोछ ।

काठमाडौं शहरमा बसाइँ सरेर आएका धेरै आप्रवासीको मत छ कि यो प्राचीन शहरलाई आधुनिकरण गर्नु पर्‍यो र स्मार्टसिटी बनाउनु पर्‍यो । यसो भन्नुको सीधा अर्थ स्थानियवासी रैथानेहरुको जग्गा जमीन अधिग्रहण गरी नयाँ नयाँ संरचना बनाउँदै जाने देखिन्छ । यसले गर्दा आप्रवासीहरु काठमाडौंमा आकर्षित हुन्छन् र जनसङ्ख्या थपिन्छ । जनसङ्ख्या थपिएपछि अहिले भैरहेका भौतिकसंरचना नपुग हुन्छ । यसरी काठमाडौंलाई आधुनिक शहर बनाउनु पर्छ भन्नु यहाँ शहरी जनसङ्ख्या बढाउने तर्फको संकेत हो भन्नु अतिशयोक्ति हुने छैन ।

रैथाने जनताहरुका जग्गाजमीन अधिग्रहण गर्दै नयाँनयाँ संरचना बस्ती बनाउँदै जाने र शहरीक्षेत्रमा जनसंख्या बढाउँदै जाने यो क्रमको निरन्तरता दिनु भन्नु यहाँका रैथाने जनसमुदायलाई विस्थापित गर्ने भन्ने नै हो । यस्तो विस्थापन भनेको विकास हो कि विनाश ? हामी कतातिर गइराखेका छौं ? पहिला नै विकसित भैसकेको प्राचीन शहर काठमाडौंको उच्च जीवनशैलीलाई भताभुङ् पार्दै कंक्रिटको जङ्गल तिरको उजाड यात्रामा हामी किन गइरहेका छौं ?

प्रमुख समस्या हो जनसङ्ख्या । त्यसैले आप्रवासी भीडको ओइरो लाग्ने गरी हुने आधुनिकीकरण एक गर्नु छैन, दुई गर्नु छैन, तीन गर्नु छैन । प्रमुख समस्याको रुपमा रहेको यहाँको जनसंख्या घटाउनु पर्छ र नियन्त्रण गर्नुपर्छ । अहिले कै स्थिति कायम रहने हो भने क्षमता भन्दा कयौं गुणा जनसंख्या यो शहरले धान्न सक्दैन ।

सुविधा सम्पन्न ठाऊँमा अवसरको खोजीमा आउनु स्वभाविक हो भन्ने प्रश्न उठ्न सक्ला । तर मूल बुझ्नु पर्ने कुरा यो छ कि पढेलेखेका विद्वान, व्यापारी, कर्मचारी र नेताहरु सबैलाई काठमाडौंमा नै किन बसोवास गर्नु पर्‍यो ? आ-आफ्नो रैथाने गाऊँठाउँको विकास गर्ने नैतिक जिम्मेवारी उहाँहरुको छ कि छैन ? आ-आफ्नो गाउँठाउँको विकास गर्ने नैतिक जिम्मेवारी पहिले पूरा गरोस् । त्यो जिम्मेवारीवाट पन्छिएर काठमाडौंमा आधुनिकीकरण गर्नु पर्दैन । विकास सन्तुलित हुनुपर्छ । सबै गाऊँठाऊँको विकास गरेर अवसरको श्रृजना गर्नुपर्छ । काठमाडौं केन्द्रित विकास अबको समयको माग होइन । काठमाडौंको जनसङ्ख्याको चाप घटाउन सबैले मद्दत गर्नुपर्छ ।

आधुनिकीकरणको यस्ता किसिमका परिभाषाले कयौं रैथाने समुदायको उठिवास भएको छ । संस्कृति मासिएका छन् । सांस्कृतिक, ऐतिहासिक सम्पदा र धरोहर मासिएका छन् । अव काठमाडौं प्राचीन अवस्थामा नै फर्किन सम्भव छैन र सक्दैन त्यसैले मासिएका संस्कृति र सम्पदा पुनःस्थापित गर्न पर्दैन भन्ने आशयको विचार यदि कसैको छ भने त्यो मान्य हुन सक्दैन । मासिएका संस्कृति र संम्पदा सबै पुनःस्थापित गरी संरक्षण गर्नुपर्दछ ।

यो त भयो काठमाडौंका सांस्कृतिक र ऐतिहासिक निर्जिव अमूर्त धरोहरका कुरा । भौतिक रुपमा चलाएमान जीवन्त अमूर्त संस्कृति भनेको त समुदाय नै हो । जिवन्त समुदायले नै सारा संस्कृति, संस्कार र सम्पदा जिवन्त राख्छ, चलाएमान राख्छ । यति गहन दायित्व बोकेको रैथाने समुदाय नै विस्थापन भएपछि हाम्रा अमूर्त सम्पदा जोगिन्छ कसरी ?

यदि सम्पदा र संस्कृति पुनःस्थापित गर्ने र यसलाई निरन्तरता दिने हो भने विस्थापन त रोक्नु नै पर्छ । अनि विस्थापितलाई अनिवार्य त्यही ठाऊँमा पुनःस्थापित गर्दै जानु पर्छ । त्यसैले समुदायको पुनः स्थापना एकदम महत्वपूर्ण छ । त्यतिबेला मात्रै विरुप भैसकेको मेरो प्यारो काठमाडौं अनि सुन्दर प्यारो काठमाडौंमा परिणत हुन्छ ।

आहा मेरो प्यारो सुन्दर काठमाडौं ।

(Source : Pramod Shrestha Facebook Page.) Disclaimer

दिगुपुजा छु ख:? छाय् दिगुपुजा यायेगु?

2020-04-25T22:46:00.003+05:45

डा. रोशन श्रेष्ठ
(Source : Roshan Shrestha Facebook Page)

"दिगु पुजा यायेमा:गु थासय् दिगु पुजा मयात कि झी नेवा: हे मखुत । छाय् धा:सा, दिगुपुजा वास्तवय् झी पुर्खापिनिगु परिश्रम व दु:खया दिं यात हनेगु पुजा ख: । जीवनरक्षाया आधार स्वनिग: धर्तिया पुजा ख: । थ्व पुजाया इतिहास झीगु नेवा:बस्ति गबले दयेकेल अबलय् निसें या इतिहासया निरन्तरता ख: । थ्व मौलिकता झीगु गौरव ख: ।"

दिगुपुजा झी नेवा:तय्‌गु मौलिक पुजा ख: । अपभ्रंश जुया दुगुपुजा, दुरुपुजा, दिउपुजा, देपुजा, देप्चा, आदि नं धाइ । हरेक नेवा: नं हनीगु दिगुपुजाया छगू निश्चित थाय् दइ ।
यक्व सिनं थ्व दिगुपुजा खुल्ला चौर, ख्य:, द्वफ्व:, गुँसिथय् वना थ:गु कूल परिवार सकलें मुना न्यायेकिइ । गनं गनं धा:सा दिगु द्य:या देग: थापना याना त:गु दइ । इतिहास माला स्वत धा:सा दिगु द्य: थापना यानात:गु थाय् नं न्हापा नेवा:बस्ति पिनेया ख्य: हे ख: धयागु स्पष्ट जुइ ।

दिगुपुजा याइगु थासय् द्य:थापना यानात:गु नं दैमखु । दुसां छु द्य:ख: धयागु स्पष्ट आकार दैमखु । देग: हे दयेका:त:गु थासय् नं दिगु द्य:या रूप धा:सा थ्व हे द्य: धयागु दैमखु ।

दिगुपुजा न्यायेकेत थ:गु छेँ या भोछिं ज: मुनां न्यायेकिइपिं नं दु धा:सा दाजुकिजा फुकिइ खल: सकलें मुना दिगुपुजा न्यायेकिइपिं नं दु । त:धंफुकिइ दु पिनि गुथिपा: फयेथें दिगुपुजा:पा: फया दिगुपुजा न्यायेकिइपिं नं दु । न्ह्याथेयाना न्यायेकुसां दिगुपुजा थ:गु हि-नाता कायम जूपिनि दुने सिमित पुजा ख:। दिगुपुजाया नखत्या स:तिइमखु, पासाभाइ ब्वना भ्वय् न्यायेकिइमखु । द्य:या प्रसाद छेज: पिने मथ्या:पिन्त नकिइमखु । न्हूम्ह भौमचा हल धा:सा अथवा न्हूम्ह मचा बुल धा:सा इमित नं दिगुद्य: म्हसिइकेत यंकिइ । दिगुद्य: म्हसिल कि तिनि इपिं छेँज:कथं स्वीकार्य जुइ ।

न्ह्याक्व हे दु:ख जूसां दिगु पुजा छता त्व:ते मते धका झीत आजुअजाजुपिन्सं धयाथकुगु या दुने अर्थ दु । दँय् छक्व: न्यायेके मफुसा प्यदँया छक्व: न्यायेकि, प्यदँया छक्व: न्यायेके मफुसा, झिन्निदँया छक्व: जूसां न्यायेकि ।

दिगु पुजा न्यायेकेत साइत स्वयेम्वा: । थुबले न्यायेकेगु धका: तिथि छगू क्व:छिना तइ, समुदाय समुदाय कथं तिथि पा: । तर क्व:छिनात:गु तिथिइ न्यायेके मफुसा मेगु तिथिइ दिगुपुजा न्यायेकुसां छुं बार-बाधा मदु । अर्थात, थ:त ज्याछिंगु ईलय् न्यायेकेगु पुजा दिगुपुजा ख: ।

तापालय वना त:दँ तक दिगुपुजाय् ब्वति काये मखन कि, लिहाँ वया दिगुपुजाय् वनीबलय् विशेष ज्वलं छायेगु चलन नं दु । गनं तोरनकाप: छाइ, गनं किकिपा छाइ, गनं गं छाइ, गनं न्याकिइ (नकिं) छाइ । पुज्यायेगु चलन व छायेगु ज्वलं पा:सां छता विशेष ज्वलं छायेगु चलन यक्वथासय् दु ।

झीगु पुर्खां ख्यलय् न्यायेकिइगु दिगु पुजा, झी नेवा:तय्‌गु मू पुजा, थौं कन्हय् ख्य: दक्वं मासे जुया वनेवं मनूतसें छेँय् छेँय् हे पुजा याना हनेगु याना हल । थथे यायेगु ज्या झीगु संस्कृति न्हंकेगु ज्या जुल । झीगु मौलिक शैली कथं ख्यलय् वना हे दिगु पुजा हने मा:।

यक्व सिनं दिगु पुजा छाय् हनेगु याना तल धयागु खँ मथू मस्यू । कूल या सकलें मुनीगु जुया मेमेगु समुदाय सं हनीगु कूल पुजा नाप तुलना याना दिगु पुजा धयागु कूल पुजा ख: धयागु सोचे याइपिं अले व हे कथं ब्याख्या याइपिं नेवा:त, संस्कृतिविद त नं दु । तर व खँ गलत ख: । अपभ्रंश जूगु खँग्व: 'दुगुपुजा' या लिधंसा कया ‘‘दुगु स्याना भ्वय नइगु पुजा ख:’’ धाइपिं नं दु । 'दुरुपुजा' खँग्व:या लिधंसा कया ‘‘माँ या दुरु त्वना त:धि जूगु लुमंका दुरुपुजा' याइगु ख:’’ धाइपिं नं दु ।

दिगुपुजा धयागु नेवा:तय् कूलपुजा मखु । यक्वसिनं धाइगु नेवा: कूलपुजा दिगुपुजा मखु, बरु, मोहनीबलय् कूलछि मुनां पुज्याना भ्वय् नइगु 'कूलछि भ्वय्' वास्तविक कूलपुजा ख: । मेमेगु अपभ्रंश जूगु खँग्वलं पिका:गु अर्थ कथं बयान यानात:गु पुजा दिगुपुजा ख हे मखु ।

अथे जूसा दिगुपुजा छु ख:?

दिगुपुजा वास्तवय् झी पुर्खापिनिगु परिश्रम व दु:खया दिं यात हनेगु पुजा ख: । थ्व पुजाया इतिहास झीगु नेवा:बस्ति गबले दयेकेल अबलय् निसें या इतिहासया निरन्तरता नं ख: ।

बिशेष याना स्वनिगलय दिगुपुजा या विशेष अर्थ दु । थन नेवा:बस्ति दयेकुबलय् थौंकन्हय छें दने थें लाक्व पाक्व गन गन सुया छेँ दने मं दु, अन अन बुँ ४ आना न्याना छेँ दने थें याना दयेकुगु मखु ।

नेवा: पुर्खापिन्सं अबलय् इमिगु बुद्धि छ्यला ध:, ल:, सुरक्षा व प्राकृतिक भू-उपयोग सकतां विचा: याना नेवा:बस्ति दयेकुगु ख: । थथे नेवा: बस्ति दयेकेत दकलय् न्हापां गन बस्ति दयेकेगु धका: थाय् क्व:छिइमाल । थथ्या:गु थाय् गन प्राकृतिक प्रकोपया खतरा म्हो, तर प्राकृतिक स्रोत सतिइ, वये-वने याये अ:पु, थज्या:गु थाय् माला: दक्वं नेवा:बस्ति दयेका:त:गु दु ।

नेवा: बस्ति दयेकेत न्हापा निसें अन च्वनाच्वंपिन्त थनाछ्वया ख्यलय् च्वं वनेमाल । दँ बदँ तक ख्यलय् च्वना यक्व दु:ख सिया बस्ति दयेकेमाल । थथे ख्यलय् च्वना जीवन हनेगु व बस्ति दयेकेगु धयागु थौंकन्हय् या जमानाय् छेँ मदुबलय डेराय् च्वना जीवन हना छेँय् दयेकेगु नाप तुलना याये मज्यू । फोन यानागु भरय् अपा, सिमन्टी, छड अनलोड जुइगु, ठेकदार नाप सम्झौता यानागु भरय् ज्यामी, सरसामान, डिजाइन सकतां तयार जुइगु, थुलि सुविधा दुसां छेँ दयेकेगु हे जीवनया दकले त:धंगु उपलव्धी भा:पिया च्वनीपिन्सं न्हापा या ख्य:जीवन व चुनौतिया अन्दाज तकं यानाच्वंगु मदु ।

न्हापा स्वनिगलय् बस्ति दयेकेगु धयागु तस्कं थाकु । छाय् धा:सा स्वनिगलय् भिंगु सिं धुँसिं या जंगल मदु, ल्वँह मदु, न (फलाम) मदु, संरचना निर्माण यायेत गुलि नं सामाग्री माल दक्वं स्वनिगलं पिने वना हयेमा: । हयेत न ट्रक दु, न ट्याक्टर दु, न ज्यामी मालेगु हे दु, थ:थ:पिं हे वना: कुबिया हयेमा:, लुया: हयेमा: । सामाग्री हयेवं जक नं मगात । निर्माण ज्या दक्वं ल्यं हे दनी । मेशीन मदुगु जमानाय् दक्वं ज्या, सिं किइगु, ल्वँह छायेगु, ञ्याँ (कच्चा फलाम) प्रशोधन निसें सकतां ज्या थ:पिन्सं हे यायेमाल ।

अले, थ्व बस्तिनिर्माणया ज्या नापनापं थ:पिन्त दछिन्हुं नयेत्वनेत अन्नअनादि सयेकेत बुँज्या नं याना हे च्वनेमाल । आ: थें मनू ग्वा: ग्वा: दुगु जमाना नं मखु व । छुं कथं या ल्वचं कल अथवा दुर्घटना जुल धा:सा वास: याये मखंक हे ज्यान वनीगु जमाना ख:। सालाखाला ३० दँ ४० दँ जक म्वाइगु मनू या जीवन अबले । मिसा पिनिगु जीवन जोगे यायेत झन हे थाकु । ८ म्ह म्ह्याय दु सा २५ दँ वैंस दुने छम्ह निम्ह जक ल्यनी, मेपिं सकलें ब्यथा जुया, अनेक ल्वचं कया: सिनावनी । अले उली चीहाक:गु जीवन दुने हे थ:गु जीवन हना, थ:गु मचाखाचा सुसा:कुसा: याना, थ:पिं जंगली पशुपंक्षी,की,जनावर पाखें सुरक्षित जुया कठीन मेहनत परिश्रम याना ख्यलय् च्वना जीवन हनेमाल ।
थथे ख्यलय् च्वना तापाक्क तापाक्क निसें निर्माण सामाग्री हया बुद्धि छ्यला योजना दयेका नेवा:बस्ति निर्माण सम्पन्न यायेमा:गु जमाना ख: व । थुलिमछि दुख सिया बस्तिनिर्माण यायेगु धयागु, छगू महायूद्ध विजय थें हे ख: । वस्ति निर्माण लिपा ख्य: त्व:ता: बस्तिइ च्वनेत वयेगु छगू यूगान्तकारी परीवर्तन ख: इमिगु नितिं ।

थथे यूगान्तकारी परीवर्तन लिपा नेवा:त छगू ब्यवस्थीत बस्तिइ च्वना समृद्ध जीवनशैली म्वाये खन । तर व बस्ति दयेकेत गुलि दु:ख सिइमाल, थ:पिं च्वनेगु थाय् मदुबलय् बास-सहारा का:गु थाय् गन ख:, व लुमंका: ख्यलय् वना: पुज्यायेगु चलन याना हल । दिगु पुजा थ्व हे चलनया निरन्तरता ख: ।

न्हापां निसें च्वनाच्वंपि नेवा:तसें थथे दँय् दसं न्यायेकिइगु दिगुपुजा चलन, लिपा लिपा दुहाँ व:पिं नेवा:तसें नं नालेगु याना हल । लिपा दुहाँ व:पिन्सं याइगु दिगुपुजा धा:सा थ:पिं छु दिसा पाखें स्वनिग: दुहाँ व:गु ख: व लुमंका: वस्तिया पिने उखेपाखेया दिशाय् च्वंगु ख्यलय् पुज्यायेगु याना हल ।

लूट-अभियानया शिकार जुयावंगु दिगुपुजा

स्वनिगलय् गोर्खाली नेतृत्त्वय् व:पिं खस व बर्मूत दुहाँ वये न्ह्य: नं यक्व आप्रवासी त दुहाँ व:गु दु । अथे दुहाँ व:पिं आप्रवासी त विशेष याना थ:गु थासय् बर्बर सैन्य हमला जुया बिस्यू व:पिं, प्राकृतिक प्रकोप रोगब्याधि पाखे जीवनरक्षा यायेत बिस्यू व:पिं आप्रवासी त ख:। इपिं नेपालमण्डलय् दुहाँ वया थन शरण काल, शरणय् वइपिन्त मरण याये मज्यू धयागु नेवा:भावनां इमित नुग: चकंक लसकुस यात, नेवा:समाजय् हे इपिं सकलें भ्यलेपुना वन । इमि पुर्खाया दु:ख लुमंका: स्वनिग:धर्तियात सुभाय् देछासें दिगुपुजा याना नेवा:करण जुया वन ।

तर गोर्खाली नेतृत्त्वय् व:पिं खस व बर्मूत धा:सा जीवनरक्षा या नितिं शरण का:व:पिं मखु । इपिं थन बृटिशतसें ब्यूगु बन्दुक या भरय् सैन्य हमला याना, छलकपट, नाकाबन्दी व षडयन्त्र याना थ्व नेपालमण्डल कब्जाय् कया थनया समृद्धि व सुखसयल लुटे यायेत व:पिं ख: । नेवा:तसें इमित लसकुस या:गु नं मखु, शरण ब्यूगु नं मखु । किपू (किर्तिपुर), च्व:पू (चित्रपुर) या नेवा:तसें ला थ:गु न्हाय्, सप:(सँ), ल्हा: तुति ध्यनाब्यूसां नं मुता: मतसें खस-गोर्खाली पिं नाप अन्तिम अवस्था तक यूद्ध ल्वात ।

थथे लुटे यायेत दुहाँ व:पिं गोर्खाली शासक व इमि चेलामेला तसें थौं तक नं लुटे यायेगु अभियान दिकुगु मदु । न इमिसं नेवा:बस्ति निर्माण या इतिहास नाप स्वापू दुगु दिगुपुजा हे नाला:का:गु दु । उल्ता झन् दिगुपुजा याइगु ख्य: व सम्पदा तकं नानां त्वह: तया ध्वस्त ध्वस्त याना ब्यूगु दु ।

लूट अभियानया निरन्तरता अले दिगुपुजा संस्कारय् यानाह:गु भीषण आक्रमणया ज्वलन्त दसू साँगा या शिव मुर्ति ख: । व मु्र्ति छम्ह आप्रवासी मारवारीया निजि खर्च तया वया अबुया संस्मरणय् दयेकुगु ख: । नेपालय् प्रचलित शिव मुर्ति या ख्वा:पा: मतसें लगानीकर्ता मारवारीया सिइधुंकुम्ह अबुया ख्वा:पा: तया शिवमुर्ति दयेकुगु ख: ।

शिवमुर्ति दयेकेत जग्गा बिइगु इलय् सार्वजनिक पर्ति जग्गा धका खस-बर्मू आप्रवासी सरकारं मारवारीयात जग्गा ल:ल्हाना बिल । व जग्गा सार्वजनिक पर्ति जग्गा मखु, बरु नेवा:तय्‌गु सामुदायिक जग्गा ख: । अन या जग्गाय् दिगुपुजा यायेमा:पिं नेवा:त ख्वपय् दु । स्थानिय पिं व सरोकारवाला तसें बिरोध यायेवं मारवारी व वइत पक्षपोषण यानाच्वंम्ह आप्रवासी खस-बर्मू सरकारं बचन बिल कि 'थन शिवया देग: धार्मिकस्थल दयेकेगु ख: । छिमिगु परम्परा नं धार्मिक ज्या जूगुलिं छुं हे पंग: वइमखु । थन बिकास नं जुइ । छिमित नं अ:पुइ ।' थजा:गु चाकु फेयकिगु खँ न्यना स्थानिय बासी नं दंग जुल । शायद छम्हनिम्ह स्थानिय न्ह्यलुवा:पिन्त घुस नं नकल जुइ फु । बिरोध या स: मत्थर जुल ।

शिवमुर्ति तइगु थासं मारवारीं यक्व जग्गा न्यानाकाल । दंक भावं न्यानाकाल । मारवारीया दाउ, धार्मिकस्थलया नामय् अबुया स्मारक शिव-भेषय् दयेकेगु, अले धार्मिकस्थल लिक्क रिसोर्ट दयेका ब्यापा: यायेगु । मारवारीया थ्व दाउ सफल याना त्व:तल ।

तर जब नेवा:त अन दिगुपुजा यायेत वन, अबलय् इमित व इलाकाय् प्रवेशनिषेध यात । दिगुपुजा धयागु आदिवासी प्रचलन ख: गुकियात पञ्चमकार वाममार्ग धका मद्य, मांस, मत्स्य, मुद्रा, मैथुन धका शास्त्रय् च्वयात:गु दुसां नेवा:तसें पञ्चतत्त्व आकाश, जल, जमीन, वायू, अग्नी तत्त्वया प्रतिक कथं ला, ख्येँ, थ्वँ, अय्ला, दुरु तया भोग बिया पुज्याइ । तर थ्व सकतां भारतीय चलन नालीपिं कट्टर शाकाहारी पिन्सं कब्जाय् लाका:तैत:गु शिव मुर्ति परिसरय् छ्यलेमदु धका: प्रतिबन्ध तयाबिल । अन वना पुज्यायेगु लिं नं बाधा तयाबिल । थथे द्वलंद्व: दँनिसें या अटूट परम्परा त्वा:दल । न्यनाकथं थथे दिगुपुजा त्वा:दयेका: च्वनेमा:गु पीरं जंक्व: सिध:म्ह नेवा:पिं ज्यान समेत वन ।

दिगुपुजा परम्परा या महत्त्व सिइकेगु थुइकेगु अले, थ्व परम्परा निरन्तर बियेगु झी नेवा:तय् मंका: कर्तव्य ख: । दिगुपुजा परिवार या पुजा ख:, तर थ्व झीगु समाज या पहिचान नं ख: । थ:पिनिगु पुर्खा यानावंगु संघर्ष ल्वममंके धयागु प्रेरणा कायेत न्ह्याका:त:गु चलन नं ख: ।

तर व हे चलन थौं आप्रवासी पिनिगु लूट अभियान या शिकार जुया न्हनावंगु खने दु । ख्य: मन्त थाय् मन्त धया थ:गु दिगुपुजा चलनय् विकृति हयेगु ज्या झीसं याना जुल धा:सा झीसं धाये हे मा: - झी कुलंगार ख: । न झीसं पुर्खाया दु:ख दर्द या इज्जत याये सल । न झीसं झीगु थाय् बाय् ल्यंका तयेत आप्रवासी नाप संघर्ष याये हे सल ।

दिगु पुजा यायेमा:गु थासय् दिगु पुजा मयात कि झी नेवा: हे मखुत । छाय् धा:सा, दिगुपुजा वास्तवय् झी पुर्खापिनिगु परिश्रम व दु:खया दिं यात हनेगु पुजा ख: । जीवनरक्षाया आधार स्वनिग: धर्तिया पुजा ख: । थ्व पुजाया इतिहास झीगु नेवा:बस्ति गबले दयेकेल अबलय् निसें या इतिहासया निरन्तरता ख: । थ्व मौलिकता झीगु गौरव ख: ।

खँ थुइका दिसँ, मुसुमुसु न्हिला दिसँ ।

भाइरसबाट बच्ने आफ्नै ज्ञान के कारणले बिर्सेको?

2020-04-01T10:25:00.002+05:45

डा.रोशन श्रेष्ठ
(Source : Roshan Shrestha's Facebook Page)

कोरोनाभाइरसको आतंक फैलिएको समयमा हाम्रा पुर्खाहरु यस्तो अवस्थामा के गर्थे भन्ने मनन गर्नु वान्छनीय देखिन्छ । क्वारेन्टाइन, आइसोलेशन, लकडाउन जस्ता शव्दहरु घरेलु शव्द जस्तै भएको अवस्थामा हाम्रा पूर्खाहरुले गरेको‍‍ अभ्यास तथा रितिथितिहरुको सान्दर्भिकता स्मरणयोग्य छ।

जहाँ जता पुगेपनि गुचमुच्च एकै ठाउँमा बस्ति बसालेर त्यहि बस्तिलाइ शहरको रुपमा विकास गर्दै शहरिया सभ्यता अँगालेर सम्पन्नता हासिल गर्ने 'नेवार'को घर-समाज आन्तरिक रुपमा भने निकै 'रुढीबादी' तथा जटील नियमहरुको गञ्जागोलमा जेलिएको मानिन्छ।

स्वतन्त्रताको आधुनिक नजरले हेर्दा बुझेर बुझ्न नसकिने त्यस्ता थुप्रै कुराहरुले हामी सबैलाइ रोमाञ्चकता होइन 'दिक्क लाग्दो' बनाएको थियो कुनै बेला। र हामी नै हो ती 'रुढीबादी परम्परा'लाइ च्यातचुत पारेर भत्काउनु पर्छ भन्ने 'उग्र क्रान्तिकारीता'मा लठ्ठिएर बुज्रुक वयस्कहरुका पुर्खौली ज्ञानमाथि धज्जी उडाउदै तिरस्कार गर्ने लठुवाहरु पनि ।

तर आधुनिक आवश्यकताहरु मनन गर्दै जाँदा हामी क्रमश: तिनै पुर्खाहरुको ज्ञानभण्डार र आनीबानी नै सहि रहेछ भन्नु पर्ने अवस्थामा घचेटिदै पुगीरहेका त छैनौं?

जस्तो कि: उदाहरणार्थ, क्वारेन्टाइन - यो शव्द अचेल कोरोनासित लड्ने महामन्त्र जस्तो भएको छ । धेरैलाइ यसको अर्थ राम्रोसित थाहा छैन । १४ दिन कतै अलग्ग राख्नु नै क्वारेन्टाइन हो भन्ठान्छन प्राय मानिस - जुन गलत बुझाइ हो ।

ल्याटिन शव्द क्वाद्रागिन्ता बाट परिणत हुँदै इटालियन शव्द बनेको क्वारान्ता को अर्थ ४० हो भने ४० दिन अरुबाट छुटाएर राख्ने (जुन एकखालको सँजाय थियो) प्रचलन क्वारेन्टाइन भयो ।

छुटाएर राख्ने वा आफै छुटिएर बस्ने चलन आइसोलेशन, सेल्फ-आइसोलेशनको प्रचलन नेवार समाजमा पहिला देखि नै छ । यसलाइ 'पुच्वनेगु' भनिन्छ ।

रोगब्याधि र आवश्यकताको प्रकार अनुसार फरक फरक 'पुच्वनेगु' प्रचलन थियो। अहिले 'पुच्वनेगु' शव्द मात्र होइन भाषा नै बिलुप्त हुने अवस्थामा पुग्दा ती प्रचलन र त्यसपछाडि लुकेको ज्ञान जम्मै नष्ट भएर जानु स्वभाविकै हो।

जस्तो कि भनिन्थ्यो -

'झारबान्ता वल कि निवा: पुच्वनेगु' - अर्थात हैजाको महामारी फैलिदा २ हप्ता आइसोलेशन ।

'त:कै वल कि प्यवा: पुच्वनेगु' - अर्थात बिफर फैलिदा ४ हप्ता आइसोलेशन

'नां काये मज्यूम्ह पुन कि खुवा: पुच्वनेगु' - अर्थात 'नाउँ थाहा नभएको, नयाँ खाले, संक्रमण भए ६ हप्ता आइसोलेशन । ६ हप्ता भनेको ४२ दिन, अर्थात ४० दिनको हाराहारी 'क्वारेन्टाइन' - यो नेवार प्रचलन पनि हो ।

अहिले विज्ञानले भन्दैछ कोरोनाभाइरस संक्रमणबाट पूर्ण मुक्तिको निमित्त ३४ दिन आइसोलेशन आवश्यक पर्छ । दिनको हिसाबले शताव्दियौं पुरानो नेवार परम्परागत ज्ञानको नजिक बिज्ञान पुगेछ भन्न मिलेको अवस्था छ ।

यसबाहेक ब्यापार वा धर्मकर्मको सिलसिलामा टाढाको यात्रा गरी फर्किए उनीहरुलाइ पनि 'निवा: पुच्वनेगु' (दुइ हप्ते आइसोलेशन)मा अनिवार्य राखेर त्यसपछि मात्र सगुन दिइ घर भित्राइने नियम थियो पहिला ।

अर्थात विविध रोग र आवश्यकताअनुसार क्वारेन्टाइन मात्र होइन अन्य थरीथरीका आइसोलेशन नेवार समाजमा विद्यमान थियो भन्ने बुझिन्छ, जुन हामीले बिर्सिएपछि भोली पश्चिमाहरुबाट फेरी सिक्ने होला ।

दैनिक रुपमा चलनचल्तिका नियमहरु पनि स्वास्थ्य चेतना प्रेरित थिए । जस्तो कि,
घरबस्तिबाहिर गइ कामबाट फर्किदा 'ल्हा: तुति सिला: दुहाँ वयेगु' अर्थात हात खुट्टा धोएर घर पस्ने नियम थियो पहिला । त्यसको लागि बस्ति छिर्ने मुलबाटोमा बस्ति नजिकै पुगेपछि 'हिति' (ढुङ्गेधारो)को ब्यवस्था थियो पहिला ।
दैनिक रुपमा बाहिर दिनभरी काम गरी फर्केर घरभित्र पसेपछि 'म्हुतु च्वला: जक न्ववायेगु' अर्थात 'मुख पानीले कुल्ला कुल्ला गरेर मात्र अरुसित बोल्ने कुराकानी गर्ने' नियम थियो पहिला । 'म्हुतु च्वलेगु' नगरेसम्म कुरा समेत नगरी हातको इशाराले कुरा गर्नु पर्ने कडा नियम थियो पहिला ।

पुनेय:गु थाय्, पुना:हैगु थाय् अर्थात संक्रमण हुने सम्भावित ठाँउहरु छ्वास, दुबात आदि पहिले नै पहिचान गरेर राखिन्थ्यो । कोहि संक्रमित भएर विरामी भए 'पुँइ हनेगु' (जसको शाव्दिक उल्था अरु कुनै पनि भाषामा छैन) गरिन्थ्यो । कपासको डल्ला डल्लाको बीचमा सिम्रिक रंग दलेर लामो सिन्कामा झून्डाइ बनाइने पुँइ ले अरु मानिसलाइ 'यो ठाँउमा भाइरस सक्रिय छ, यहाँबाट पर बस' भन्ने चेतावनी दिएको हुन सक्ने अनुमान गर्न सकिन्छ ।
बौ तयेगु (यसको पनि शाव्दिक उल्था उपलव्ध छैन) भनिने स्वास्थ्यलाभको निमित्त गर्ने प्रचलन किन गरिन्छ यसपछाडिको वैज्ञानिक कारण के के छन भन्ने रहस्यकै गर्भमा छ । यस्तै थाहा हुन नसकेको अरु स्वास्थ्यलाभका नेवार प्रचलनहरु किग: ह्वकेगु, गुँ थनेगु, पिया: छ्वयेगु, पुकेगु, आदि छन् जुन अन्य भाषामा शव्द नै छैन । ज्ञात अज्ञात किटाणु वा भाइरसहरुबाट तिनले मुक्ति कसरी दिन्छ भन्ने पनि रहस्यको गर्भ मै लुकेको छ । यस्ता प्रक्रियामा संलग्न हुनेले आफै पनि हातखुट्टा मुख सबै नवद्वार पखालेर शुद्ध भइ त्यो प्रक्रिया थालेर समाप्त भइसकेपछि फेरी नवद्वार पखालीसकेपछि मात्र अरुसित बोल्न पाइने कडा नियम विद्यमान छ । भाइरस जस्ता अदृष्य किटाणुहरुसित लापरवाहि नगर है भन्ने ज्ञानचेतनाकै कारण ती कडा नियमहरु बनेको हो ।

अलि ब्यापक प्रचलनमा रहेको र बुहार्तनको मामिलामा झञ्ञटिलो शव्द 'चिपनिप' अर्था जुठोचोखो पनि स्वास्थ्यचेतना सित सम्बन्धित नियम नै हो। चिपं थिल भन्दाखेरी जुठो भयो, अपवित्र भयो, फोहर भयो भन्ने बुझिन्छ । 'चिप भ्या: जुल' पनि भनिने अर्को खाले संक्रमण छ, जसको शाव्दिक उल्था पश्चिमा मात्र होइन नेपालकै अरु भाषाभाषिमा पनि शायद छैन होला । यस्तै 'चिपं स्वात' भन्ने फेरी फरक खाले संक्रमण पनि छ, यो पनि राम्ररी बुझ्न बुझाउन बाँकि नै छ।

मृत्युकर्म वा अशक्त विरामीलाइ सहायता गरेर फर्केपछि 'क:थियेगु' भन्ने प्रचलन छ। यो चलनमा हातखुट्टा सफा गर्नको लागि मँ/हेम्व (धानको भुस) र क: (जाँड वा रक्सि पारेर बचेको रेजिड्यू) मिसाइ त्यसले हातखुट्टा राम्रोसित माडेर धोइपखाली गर्ने चलन थियो । अचेल भने कर्मकाण्डी पारामा त्यो मिश्रणमा खुट्टाको औलामात्र चोपल्ने गरिएको छ। यो चलन पनि हात खु्ट्टामा रहन सक्ने किटाणु जिवाणु नष्ट गर्नुपर्छ भन्ने चेतनाको अवशेष नै हो ।

त्यस्तै कतिपय संस्कारहरुमा 'खौ कायेगु' चलन छ । सरसफाइ गरीसकेपछि तोरीको पिना लिएर अनुहार हात जस्ता 'एक्सपोज' हुने छालामा पिना दल्ने प्रचलनलाइ 'खौ कायेगु' भनिन्छ । तोरीको तेल तथा पिनाको यस्तो प्रयोगले भाइरसबाट कसरी बचाउँछ भनेर पहिला पनि बताइसकेको छु ।

यस्ता परम्परागत ज्ञानहरु परिष्कृत गर्दै समयसापेक्ष गर्दै लानु पर्नेमा, उल्टो झन 'रुढीबादि् भन्दै तिरस्कार गर्ने, तथा नयाँ पुस्तामाझ भाषा नष्ट भए सँगै ती ज्ञानहरु पनि नष्ट हुँदै गएको अवस्था छ । यस्तो दुखद सिलसिला कसरी अन्त्य हुने हो खै? आज आएर नेवार समाजले विकास गरेका यस्ता अनगिन्ति ज्ञानगुणका कुराहरु नेवारलाइ बुझाउनको निमित्त पनि अरु भाषाको सहारा लिन पर्ने दुखद परिस्थिति आएको छ ।

परम्परागत ज्ञान पनि भाषाबिलिन भए सँगै बिलिन भएर जाने अवस्था देखिएको छ ।

घरपति पिन्स सिइका: तयेमा:गु खँ

2020-03-29T01:39:00.001+05:45

डा.रोशन श्रेष्ठ

(Source : Roshan Shrestha's Facebook Page)

‘छिथाय् क्वथा बालं बिइगु ख:ला?’
‘गुलि भा: बियेगु? भा: तयेगु ख:सा क्वथा खाली याना बिइ ।’
‘गुलि ले भा:?’
‘थन चले जूगु भा: ५ द्व: ख: । ५ द्व: पुलेगु ख:ला?’

थथे भा: क्व:छिना स्वनिगलय् बालं बिइपिं घरपति त अप्व: धयाथें नेवा: त ख: । अले बालं च्वं वइपिं गैर नेवा: त । थ्व बालं बियेगु व कायेगु चलनय् यक्व विकृति त दु । विकृतिया हाग: त:धं जुजुं वना थ्व आ: छगू सामाजिक समस्या जुया वये धुंकल ।स्वनिगलय् गैर नेवा:पिन्सं नेवा:तय्‌त मयेयकिइगु मू हुनि बालं च्वनीपिन्त घरपतिपिन्सं बाँलागु ब्यवहार मयात धका नं ख: । थौं थ्व सवालय् छक्व: दुवाले ।

गुम्हस्याँ धाइ -
(१) घरपति पिन्सं पाहुना वयेके बी मखु ।
(२) बा: बियेगु लिपा लात कि घरपतिं दना हुँ धाइ ।
(३) महिना थीसात कि खापा ध्या ध्या याना घरपति धिबा फ्वँ वइ ।
(४) सफा मयात, हल्ला यात धका घरपतिं कच कच याइ ।

थजागु खँय् क्वथिइक स्वत धा:सा घरपति पिनिगु सिबे बालं च्वनीपिनि अप्व: गलति दयाच्वनी । ४ म्ह च्वनेगु धका: बालं कया लय् लय् पतिं ८म्ह १०म्ह 'पाहुना' धका तइबलय् उकिं लाइगु थप ब्ययभार क्वबिइत बालं च्वनीपिं तयार मजू । थ्व बालं च्वनीपिनिगु अनैतिकता ख: ।

अनेक त्वह तया बा: पुलेगु छन्हु निन्हु लिपा लाकेत स्वया च्वनी । धा:गु दिनय् हाले हिले म्वायेक खुरु खुरु बा: पुले ह:सा 'दना हुँ' धायेका च्वने माली मखु । थ्व नं बालं च्वनीपिनिगु हे धिबा लिपा पुलीगु बानीया हुनिं जूगु ख: । छेँया क्वथा कया च्वँसेलिं छेँज:पिन्सं थें सफा याना च्वनेगु, मेपिन्त डिस्टर्ब मयायेगु मयात कि अजागु कुबानिपाखें अन्या' जूपिन्सं हतकीगु स्वभाविक हे ख: ।

अंग्रेज भासं धापू दु - 'चीप पिपल बिहेभ चीपलि । ह्वेन यू डील विथ चीप पिपल, यू अल्सो स्टारट बिहेभिङ चीपलि अटोमेटिकल्लि ।' धायेत ला इमिसं 'चीप पिपल' धका क्वह्यंपिं मनूयात धाइ । संस्कार मस्यूपिं, खँ मथूपिं व धिबा मदुपिन्त नं चीप पिपल धका धाइ ।

वास्तवय् घरपतिपिन्सं भतिचा धिबा बा: कया बाय् मदुपिन्त बाय् ब्यूगु धर्मया ज्या ख: । अथे यात दका बालं च्वनीपिन्सं 'सुभाय्' धाये मा:गु ख: । तर थथे 'सुभाय्' धाइपिं मनू त द हे मदु धा:सां ज्यू । कचमच जुइका बालं त्व:ता:वनीपिन्सं ला 'सिइमा झ्वकनिइमा' धका सरा बिया वनी । दँ दँ तक बाँलाक्क सम्बन्ध तया बालं च्वना वनीपिं नं बालं त्व:ता: वनेधुंका: 'म्ह फुला' धका छक्व: नाप लायेत नं गब्ले नं वइमखु । लँय् नाप ला:सा नं मखं पह: याना फस्वया वनी । घरपति जुयेगु धैगु धर्मया ज्या याना नं तिरस्कार फयेमालीगु ज्या जुयाच्वन। बालं च्वनीपिन्सं जिन्दगि दत्तले घरपति पिन्त तूस तया जुइगु जुयाच्वन ।

थ्व स्वयेबलय् सकलें बालं च्वनीपिं व घरपति पिनि दथुइ समस्या दु । थथे बालं च्वनीपिं व घरपति पिं दथुइ समस्या वइगुया मू कारण धा:सा मेगु हे दु । व मू कारण ख: - 'धिबा' । स्वनिग:या घरपति पिनिसं यानाच्वंगु त:धंगु गलति धयागु दंक बालं तयेगु ज्या ख: । यदि थिके जुइक बा:भा: तल धा:सा अन 'चीप पिपल' च्वं वइमखु, अर्थात च्वं वये फै मखु । क्वथाभा: थिके जूसा थथे तिरस्कार, हेला, अपमान, व तूसया शिकार नं जुइ माली मखु ।

अले मेगु छता खँ कने - स्वनिगलय् बालं बिया नयाच्वंपिं लखं लख नेवा:त दु । बा:या भा: नं थ: यत्थै कायेगु यानाच्वंगु दु । तर व बा: छु आधारय् कायेगु धका: सुनां हे विचा: मया: । च्वय् हे न्ह्यथने धुन कि भा: क्व:छिइ बलय ‘चले जूगु भा:’यात आधार कया च्वनि । व बाहेक मेगु छुं हे आधार मदु । गुलि जक प्वकतां बुद्धि? बालं कायेबलय बिइबलय् गुलि भा: क्व:छिइ मा: धका प्रचलित सिद्धान्त कथं स्वत धा:सा स्वनिगलय् तस्कं तस्कं दंक बालं तया च्वंच्वन । थथे दंक बालं तयेगु वास्तवय् पुर्खाया सर्वय् मिया नयेगु अपराध थें ख: । थ्व खँ जिं छगू दसू ब्वया कने ।

यदि छिं बालं तयेगु ख:सा दकलय् न्हापा छिगु छेँया मू क्व:छिइमा: । थौं थत्थें छिगु छेँ मिइगु जूसा गुलि भा: तये? छिगु छेँया भा ५० लाख तल धा:सा । छिगु छेँ छखां बालं कायेगु भा: लच्छिया म्होति नं ५० हजार (अर्थात छेँया मू या १%) जुइमा: । थ्व ५० हजार पाखें छिगु छेँ ज्य: वनीगु खर्च दुहाँ वइ । बालं का:पिन्सं त्व:ता वने धुंका हाकनं न्हापाया थें च्वंकेत खर्च जुइगु धिबा, सरकारयात पुलेगु कर, व छिगु छेँ या लगानि ५% ब्याजं ऋण पुलेगु धिबा पुलेत गाइ । तर झीथाय् ५% ब्याजं ऋण चलेमजू । १२ निसें २०% चलेजू । आ: व नं हिसाब यात धा:सा लच्छिया बा: म्होति नं ६० हजार (अर्थात छेँया मू या १.२%) जुइमा: । थुलिनं दंक धिबा कया बालं बियाच्वन धा:सा छि द्याना च्वन ।

यदि बालं बिइपिं स्वया बालं च्वनीपिं यक्व दत धा:सा डिमान्ड तच्व: जुइ । डिमान्ड तच्व: जुल धा:सा छिगु छेँया बा: लच्छिया ६० हजारं थहा वना ७०, ८०, ९० हजार नं जुइफु । बजारय् सेन्टरय् लानाच्वंगु छेँ, ज्या छिंगु छेँ, पार्किङ, मत, ल:, ढ:, केवल, इन्टर्नेट, सरसफाइ आदि छु छु सुविधा दु व कथं छिगु छेँ या डिमाण्ड तच्व: जुजुं वनी । अथे जुइबलय् अप्व: धया थें छिगु छेँया भा: हे ५० लाख सिबे अप्व: जुया च्वने धुंकिइगु जुया च्वये जिं धयाकथं १.२% हिसाबं जक बा: क्व:छ्यूसां छि द्याना च्वनेमाली मखु ।

थथे छेँ या भा: व छेँ या बालं बिइगु भा: क्व:छिइ धुंका: आ: छिगु छेँय् गुलि क्वथा दु निना स्वइदिसँ । देनेगु क्वथा जक निनेमा: । भुतु क्वथा, ढुकू, बाथरुम, बैठक आदि दक्वं त्व:ता दिसँ । यदि छिगु छेँय् २ गु जक देनेगु क्वथा जूसा, छिं म्होति नं ३० हजार बालं कायेमा: । देनेगु क्वथा मखु, पस: कव: वा ब्यापारीक कथं छ्यलीगु जूसा म्होति नं निदुगं भा: तयेमा: । अर्थात ६० हजार जुइमा: ।

आ: छिं हिसाब याना स्वया दिसँ । २ करोड वंगु छेँ जिं २० - २५ हजारं बालं तयात:गु खना । जब कि व घरपतिं व छेँ २ लाख ४० हजारं बा: ब्यूसा जक द्याइ मखु । थथे १०दुगं दंक बा: बिसेलिं ‘चीप पिपल’ च्वं मवइला ? १ करोड वंगु छेँ जिं ४ हजारं क्वथा क्वथा बालं तयात:गु खना । व छेँय् ६ गु क्वथा दु, स्वंगु घरपति पिं थ: हे च्वनी । छेँ छखां या बा: १ लाख २० हजार, स्वंगु क्वथाया बा: ६० हजार जुइमा:गु ख: । तर घरपति पिन्सं ४ हजार ल्याखँ १२ हजारय् क्वथा बिया तल । मद्याइगु मू सिबे ५ दुगं म्हो धिबां बालं तसेलिं ‘चीप पिपल’ बालं च्वं मवइला? का । थुलि खँ छिं थुल धा:सा स्वनिग:या घरपति पिन्त छाय् हेबाय् चबाय् याका च्वनेमा:गु जुया च्वन खनी धका यच्चुक थुया वइ ।

छगू क्वथाय् मनू ग्व:म्ह तयेगु, वा च्वनेगु धका नं घरपति पिन्सं छुं हे मस्यू । य:य:थे तइ । म्हो मनू च्वन धा:सा लय्ता इ । छम्ह त:धिम्ह मनूयात ४० स्क्वायर फूत ल्याखँ हिसाब यायेमा: । मचायात ३० स्क्वायर फूत । मचायात नं यक्व थाय् मा: । १० फूत बाइ १० फूत या क्वता जुल धा:सा ३ म्ह (निम्ह त:धि पिं व छम्ह मचा) च्वने खनी । पाहुना वइबलय २० स्क्वायर फूत तक या हिसाबं लच्छिया ४ न्हु ५ न्हु जक पाहुना च्वने दइ । थथे याना नियम कनाबिल धा:सा पाहुना वल धका नं हाले माली मखु । मनू अप्व: च्वन धका नं हाले माली मखु । नियम छुं मदयेकुसें ब्यवहारीक लचकता क्यना छगू क्वथाय् ५म्ह ६म्ह कोचे जुया च्वंसा नं सुम्क च्वनीपि घरपति पिं नं दु । अजा:पिं घरपतिपिन्त नं अज बालं च्वनीपिन्सं ब्व:बिइतिनि, कुँ खिनितिनि, हिस्याइतिनि, हेबायचबाय् याइतिनि । गून याना नं गून मथुइगु मू हुनिं ‘चीप पिपल’ पिं ख: । इमिसं घरपतिपिन्त नं ‘चीप पिपल’ याना बियाच्वनी ।

झी नेवा: न्ह्यलुवा:पिन्सं थज्या:गु खँ स्वनीग:या नेवा:तय्‌त स्यना बी माल । नेवा: आन्दोलनं थज्यागु खँय् च्यूता तयावनेमाल धका झीसं न्ह्यलुवा:पिन्त घ्वायेमाल । दंक बालं बियाच्वनेबलय् झीगु ल्हातिइ आ: धिबा दुसां लिपा झी गरीब जुया वनी । छाय् धा:सा लिपा छेँ भिंके माल धा:सा झीके धिबा दइ मखु । झीगु छेँ झीसं मेपिन्त अथें सितिंवंगु भावं तयाच्वनागु दु । १० दुगं, ५ दुगं दंक तयाच्वनागु दु । अले झीसं धा:सा ४० तका वंगु प्यारतोल १०० तका (अझ ब्ल्यायकय् ८०० तका नं छगू जमानाय्) पुला च्वनागु दु । अले झी गरीब जुया मवंसा छु जुइ ? अले झी
नेवा:त ‘चीप पिपल’ जुया मवंसा छु जुइ?

स्वनिगलय् भुखाचं क्व:थ:गु छेँ या घरपति पिं छेँ मर्मत यायेत उखें थुखें ऋण मामां जुइमा:गु छगू मू हुनि नं थ्व हे ख: कि झीसं न्हापा यक्व हे दंक बालं बियातल । अले ‘चीप पिपल’ पिन्त अवसर चू लाकेगु आत्मघाति ज्या याना जुल ।

आ: न्ह्यलं चायेके । दंक बालं मबिये, मतये । बालं बियेगु भा: म्होति नं १.२% क्वछिये । थ:गु अबु अजु पिनि सर्वय् छात्ति दाया ‘थुलि बा: पुलेगु जूसा च्वं, मखुसा दना हुँ’ धाये ।

भाषिक असहिष्णुता

2020-03-26T21:18:00.001+05:45

डा.रोशन श्रेष्ठ

(Source : Roshan Shrestha's Facebook Page)

कोरोनाको बात छाडुम, आज निजि कुरा गर्न मन लाग्यो ।

फेसबुकमा नियमित जसो लेखिरहने ब्यक्तिहरुको प्राय:जसो धेरै साथी हुन्छन् । शायद म थोरै साथीहरु हुनेमध्य पर्छु होला । आज आफ्नै प्रोफाइलतिर हेर्दा सन २०१० देखि सन २०२० सम्ममा करीब ३५०० साथीहरु जम्मा भएको पाएँ । यसबीच करीब १०० जनाले अनफ्रेन्ड गरेछन् । १३ जनाले ब्लक गरेका रहेछन्।

ब्लक गर्नेहरु अधिकांश राजनीतिक विषयमा पूर्वाग्रहि मानिसहरु हुन । राजनीतिक बेथितिहरुको बिरोधमा मैले ब्यक्त गरेको विचारको ताप सहन नसक्दा उनीहरु आक्रोशित भइ ब्लक गरेर भागेको मलाइ थाहा छ। ''जस्तालाइ त्यस्तै'' रवैयाले उनीहरु हतप्रभ भएर चित्त दुखाएको होला भन्ने मेरो अनुमान छ।

तर अनफ्रेन्ड गर्नेहरुको लिस्टमा भने अधिक संख्या भाषिक-विषयमा पूर्वाग्रहि मानिसहरु देखिए । यसलाइ थप प्रष्ट पार्दैछु ।

एउटा नेवारले नेपालभाषालाइ माया गर्नु, त्यसको पक्षपोषण गर्नु उसको नैतिक दायित्त्व हो । यूनेस्कोले यसलाइ 'मर्दै गएको भाषा'को सुचिमा राखेको हुनाले यसलाइ मर्न नदिन सक्दो योगदान गर्नु पर्छ ।

तर नेपालको शिक्षा र सामाजिक मान्यतामा रहेको विकृतिको कारण अनौठो सोचाइ ब्याप्त छ। अंग्रेजले अग्रेजी भाषा प्रयोग गर्दा, चिनियाँले चिनियाभाषा प्रयोग गर्दा स्वभाविक ठानेर स्वीकार गर्ने नेपालीहरु यदि एक नेवारले नेपालभाषा प्रयोग गरेको देख्दा भने नाक खुम्च्याउँछन। यस्तो अस्वभाविक सोचाइ किन?

सरकारी मान्यताप्राप्त निकायहरुमा नेवारले नेवारको आफ्नै मौलिक नेपालभाषा प्रयोग गरे अमान्य हुने 'भाषिक विभेदयुक्त ब्यवस्था' नेपालमा लामो समय कायम रहेको हुँदा सरकारी मान्यताप्राप्त बाहेक अरु भाषाहरु 'अछुत' हेपिए झै हेपिने वातावरण बन्यो । 'अछुत' वा 'अमान्य' भाषालाइ हेयको दृष्टिले हेरिदा नेवार आफै पनि नेपालभाषाको प्रयोग गर्न हिचकिचाउने जमातमा परिणत हुँदै गयो ।

बहुभाषिय देशमा बाहुनले बाहुनभाषा, क्षेत्रीले क्षेत्रीभाषा, खसले खसभाषा, तामाङले तामाङभाषा, नेवारले नेपालभाषा, गुरुङले गुरुङभाषा, मगरले मगरभाषा - यसरी आ-आफ्नो भाषा प्रयोग गर्नु उनीहरुको नैसर्गिक अधिकार नै हो। आफ्नो मौलिक भाषा प्रयोग गर्नु भनेको त झनै राम्रो हो, त्यसो गर्दा हामी सबै खुशी हुनु पर्छ - यस्तो भावना हाम्रो समाजमा विकास हुन सकेन ।

बरु आफुले नजानेको भाषा प्रयोग गरेको देख्दा अन्तर्मनमा लुकेको हिनभावना लुकाउन अनावश्यक तर्कमा अल्झिनेहरु बढे। त्यस्ता तर्कहरुका कारण भाषा जानेका मानिसहरु समेत आफ्नो भाषामा गर्व गर्नुको सट्टा लजाउने माहौल बनीरह्यो।

त्यो दुषित माहौल चिर्नकै लागि आफ्नो सुविधानुसार नेपालभाषामा विविध जानकारीहरु, विचारहरु सकेसम्म प्रस्तूत गर्नु पर्छ। कविले कविता लेख्ने, साहित्यकारले साहित्य पस्किने, गीतकारले गीत गाउने, यस्ता सबै कदमहरु भाषासेवा हो, ताकि 'मर्न लागेको भाषा'ले थोरै भएपनि ओखतिमुलो पाओस र छिटै नमरोस भन्ने पवित्र उद्देश्य यसमा लुकेको हुन्छ ।

तर भाषासेवाको यो स्वरुप प्रति असहिष्णु मूर्खहरु यस्ता कुरा बुझ्दैनन ।''यो मान्छेले खाली नेपालभाषामा लेख्छ, पढनै झ्याउलाग्दो'' - यस्तो भन्नेहरु अधिकांश नेपालभाषा बोलेको बुझ्ने तर स्कुल कलेजमा नेपालभाषा कहिल्यै पढ्न नपाएका नेवारहरु हुन । सातसमुद्रपारीको भाषामा लेखेको पढ्दा 'झ्याउ नलाग्ने' तर तिनका आफ्नै पुर्खाले बोल्ने बुझ्ने भाषामा लेखेको पढ्दा 'झ्याउ लाग्ने' किन भएछ भनेर उनीहरु कहिल्यै पनि विचार गरेर हेर्दैनन ।

तपाइ छक्क पर्नु होला शायद, मलाइ अनफ्रेन्ड गरेका १०० मध्ये ७०-८० जना त्यस्ता नेवारहरु रहेछन् । ती अनफ्रेन्डवालाहरुसित बैचारिक मतभेद, बिबाद भएको पनि छैन, कुनै ब्यक्तिगत मनमुटाव पनि छैन। अझ एकजनाले 'खाली नेपालभाषामा लेखेर दिक्क पारेकोले गर्वसाथ अनफ्रेन्ड गरीयो' भनेर स्टाटस नै ठोकेको रहेछ। तिनलाइ मसित, मेरो बिचार र मैले पस्किने बौद्धिक खुराकसित भन्दा पनि मैले प्रयोग गरेको 'नेपालभाषा' सित बढी रोष रहेछ । कति नीच विचार!!

त्यस्ता मूर्खहरुसित मित्रता कायम रहनुभन्दा नरहनु जाति !!! पहिला प्रयोग नगरेको हतियार 'ब्लक' नै उपहार भो तिनलाइ ।

कुरा बुझौं, मुसुमुसु हाँसौ ।