Wyliczanka.eu

"Jedyna". O biografii Karoliny Lanckorońskiej [moja nowa książka]

2025-08-04T13:55:00.003+02:00

"Jedyna. Biografia Karoliny Lanckorońskiej" to moja trzecia pełna biografia. Po historii Anny Jantar i Ireny Kwiatkowskiej przyszedł czas na fascynującą podróż niemal przez trzy stulecia, w których żyła Karolina Lanckorońska, mecenaska sztuki, wspomożycielka, organizatorka życia naukowego, nowoczesna patriotka w europejskim duchu, a także miłośniczka Michała Anioła.

Czy postać Karoliny Lanckorońskiej zawsze Cię fascynowała?

Zainteresowałem się Karoliną Lanckorońską w kontekście emancypacji kobiet. To bezpośrednio wynikało z moich pasji badawczych, a w przypadku tej bohaterki – „silnej kobiety”, jak to określiła redaktorka inicjująca książki Dorota Gruszka – mamy pionierkę kariery akademickiej w Polsce. Przypominam, że na początku XX wieku dostęp kobiet do wyższego wykształcenia był mocno ograniczony. Karolina Lanckorońska tymczasem uzyskała docenturę na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie, w środowisku, które sama nazywała „antyfeministycznym”.

Okładka książki "Jedyna. Biografia Karoliny Lanckorońskiej"
Marcina Wilka
(Wydawnictwo Znak, Kraków 2025)

Powszechnie znane są, dzięki Wspomnieniom, jej dzieje wojenne. Mniej wiadomo o jej bogatym życiu obejmującym ponad 100 lat. Urodziła się u schyłku XIX wieku w monarchii austro-węgierskiej, w Wiedniu. Jej ojciec, Karol Lanckoroński, to postać wybitna, dostojnik związany z dworem. Był historykiem sztuki, kolekcjonował dzieła sztuki, dla których wybudował specjalnie pałac. Wspierał również artystów, na przykład Jacka Malczewskiego. Prowadził poza tym badania archeologiczne, a nawet wyruszył w podróż dookoła świata. Lanckorońska przejęła od ojca zainteresowanie historią i malarstwem, dzięki niemu zobaczyła po raz pierwszy dzieła Michała Anioła. Ale staranne wykształcenie odebrała nie tylko od ojca. Istotną rolę odegrała tu jej nauczycielka i przyjaciółka Eleonora Rzeszotko.

Lanckorońska była nowoczesną patriotką, wychowaną w szacunku do kultury polskiej, ale w duchu europejskim. Wierzyła nie w ideologię, ale w kulturę, naukę, sztukę, ludzi. Po wojnie, zmuszona do pozostania poza granicami kraju, przez lata dotowała wydawnictwa historyczne, kupowała trudno dostępne publikacje naukowe dla polskich bibliotek i badaczy, wydawała czasopisma historyczne. W Rzymie współprowadziła Polski Instytut Historyczny. Fundowała również stypendia badawcze dla polskiej kadry naukowej w czasach, gdy o takie wsparcie było bardzo trudno.

Karolina Lanckorońska w Londynie, 1987
PAU - AN.KIII.150.731

Mamy wreszcie jej bezcenny dar. To dzięki niemu możemy podziwiać między innymi w Zamku Królewskim w Warszawie Rembrandta, a w Krakowie, na Wawelu, dzieła włoskich artystów. Historia przekazania tego daru jest doskonale znana, szeroko rozpisywała się o nim prasa, to przecież jedna z największych donacji w historii polskiego muzealnictwa. Ale już niewiele wiadomo było o kulisach tego zdarzenia. Piszę o nich więcej w Jedynej.

Jak wyglądała praca nad książką?

Zacząłem w 2019 roku. Na początku, jak zwykle, starałem się dowiedzieć tak wiele, jak to tylko możliwie, z ogólnie dostępnych źródeł. W erze internetu ta praca była dość prosta, chociaż wymagała cierpliwości. Potem doszły biblioteki. Na nowo przeczytałem również Wspomnienia wojenne oraz opublikowane przed laty szkice z pamięci oraz notatki Lanckorońskiej z podróży do Grecji. Pojechać tam to było zawsze jej wielkie marzenie. Spełniła je dopiero w dojrzałym wieku.

Znaczącym punktem zwrotnym w pracy nad książką było przekroczenie progów Archiwum Nauki PAU i PAN w Krakowie. To tam znajduje się spuścizna po Karolinie Lanckorońskiej. Sygnatura KIII-150 – możesz mnie obudzić w środku nocy, a podam Ci ten numer! Są tam pamiątki, zdjęcia, listy, w tym korespondencja ze wspomnianą Eleonorą Rzeszotko. Dla autora źródło szczęścia i rozpaczy. Samo przeglądanie tych materiałów zajęło kilka dni. A przecież to był dopiero początek pracy. Należało wszystkie materiały opracować. Ważne wsparcie przyszło od pani Marzeny Włodek, która opiekuje się materiałami po Karolinie Lanckorońskiej i która wie o niej najwięcej. Taka przewodniczka to skarb dla archiwum, ale też dla śmiałków, którzy porywają się na pisanie książek.

Karolina Lanckorońska na ulicy w Genewie, 1947
PAU - AN.KIII.150.300

Dzięki możliwościom, jakie otworzyło

wsparcie ze strony Fundacji Kościuszkowskiej, mogłem się również porwać na zrealizowanie szalonego pomysłu, czyli podążenie śladami Lanckorońskiej. Pojechałem za nią do Wiednia, przeszedłem jej śladami po Rzymie, węszyłem nieco w Londynie. Mogłem na przykład na własne oczy zobaczyć słynne miejsce, w którym mieszkała Lanckorońska, przy via Virginio Orsini 19.

Przy okazji odnajdywałem kolejne skarby, jak choćby korespondencję między Marią Danilewicz Zielińską a Jerzym Giedroyciem z paryskiej „Kultury”. Samo pisanie? To mało atrakcyjny do wyciągania na światło dzienne etap pracy nad książką, choć może wspomnieć warto, że praca przebiegała w dużej mierze w czasie pandemii COVID-19. Nie było łatwo z wielu względów. Czasem trzeba było nieco dłużej czekać na dostęp do różnych materiałów. Wszystko to z pewnością wpłynęło również na długość powstawania tej książki, choć też prawdę mówiąc, pisanie biografii, zwłaszcza takiej postaci, wymaga naprawdę dużo czasu.

Czego podczas pisania książki dowiedziałeś się o Lanckorońskiej, czego wcześniej nie wiedziałeś?

Wielu, naprawdę wielu rzeczy. Nawet nie wiem, od czego zacząć. Może od tego, że nie wiedziałem, że Lanckorońska miała takie poczucie humoru. Jej listy, pisane czy to do Eleonory Rzeszotko, czy do jej ukochanego ucznia, profesora Lecha Kalinowskiego, przepełnione są specyficzną ironią, a nawet czasem autoironią. Pani Karla umiała z siebie żartować. Do tego pisała przesmakowicie!

Nie zdawałem sobie sprawy również z tego, jak wielu osobom i instytucjom pomogła. Wiedziałem, że wielu, ale skala budzi szacunek. Lanckorońska działała bardzo dyskretnie, co było wymuszone poniekąd przez okoliczności – jej pomoc nie mogła być dobrze widziana przez władze PRL – ale przede wszystkim wynikało to z jej charakteru i pewnego stylu, jaki uznawała za właściwy.

Karolina Lanckorońska z ojcem Karolem, 1918
PAU - AN.KIII.150.322

Poza tym – to nie jest bezpośrednio o Lanckorońskiej, ale też muszę o tym tutaj wspomnieć – podczas pracy nad żadną książką nie obejrzałem tylu dzieł sztuki co podczas przygotowywania tej biografii.

Coś jeszcze zostało do odkrycia w życiu Lanckorońskiej?

Lanckorońska prowadziła bardzo obfitą i bogatą korespondencję, miała szerokie kontakty w świecie, nie zdziwiłbym się, gdyby pojawiały się listy w prywatnych, trudniej dostępnych zbiorach. Mam zresztą przykład, który to ilustruje: przyjaźń z prof. Jadwigą Karwasińską, historyczką z PAN-u. Panie wymieniały się doniesieniami z frontu badawczego, dzieliły się opowieściami środowiskowymi, a Lanckorońska również aktywnie wspierała Karwasińską w przygotowywaniu publikacji czy w sytuacjach, gdy należało sprowadzić trudno dostępne w Polsce lekarstwa. Ta korespondencja obejmowała kilkanaście lat. Przechowywana jest w Archiwum PAN-u i mam wrażenie, że była zaskoczeniem nie tylko dla mnie. Ile jeszcze tego typu korespondencji może się gdzieś ukrywać?

Żeby nie było jednak zbyt słodko, muszę też przyznać się do pewnych porażek. Tajemnicą jest dla mnie na przykład życie intymne Karoliny Lanckorońskiej. Trochę o nim wiemy, ale raczej mniej niż więcej. Jeśli chodzi o szczegóły, wciąż jest więcej pytań niż odpowiedzi. Te pytania oczywiście wybrzmiewają w książce. Zależało mi, by ten portret był możliwie pełny, więc zahaczam i o te trudne tematy. Pytania posłużyły jako wyznaczenie terenu, który pozostaje znacząco zakryty.

Komu polecisz swoją książkę?

Przede wszystkim, mam nadzieję, sięgną po nią ci, którzy Lanckorońską znają z jej Wspomnień wojennych. Moja książka pozwala zobaczyć szerszy kontekst, a zarazem dopowiada wiele kwestii. Ale jest to również książka o historii Europy, przemianach politycznych i obyczajowych, drodze, jaką przebyliśmy przez cały burzliwy XX wiek.

Karolina Lanckorońska w Grecji, 1968
PAU - AN.KIII.150.11414

Zmiany, jakie zaszły w ciągu tych kilku dekad, są potężne. Zdawała sobie zresztą z tego sprawę sama Karolina Lanckorońska, która w latach 90. obawiała się konfrontacji z nową Polską. W pamięci miała inny kraj, II Rzeczpospolitą, innych ludzi, inną rzeczywistość. Ten znikający świat to jest wątek szalenie interesujący i pouczający, bo przypomina nam, że nic nie trwa wiecznie.

Zainteresowani historią sztuki również powinni się ucieszyć. I nie chodzi tutaj jedynie o ukochanego przez Lanckorońską Michała Anioła. Odniesień, nawiązań i komentarzy do sztuki, zwłaszcza włoskiej, jest w książce całe mnóstwo. Sam mam ochotę raz jeszcze pooglądać, niejako „oczami Karli”, dzieła malarskie.

À propos Włoch. Jedyna to również wielobarwna opowieść o ludziach i kulturze. Dodajmy, że zdaniem Karli Włosi bywają dość specyficzni i wcale nie było tak, że cieszyła się ona ze wszystkiego, czego w swojej ukochanej Italii doświadczała.

Zresztą wątków – nieznanych, pokazujących z wielu perspektyw Lanckorońską, jej bogate życie przypadające w zasadzie na trzy (!) stulecia – jest więcej. Nie będę tu streszczać książki. Zdradzę jedynie, że przez nikogo innego, przez żadną wcześniejszą bohaterkę moich biografii czy tekstów naukowych, nie wyruszyłem w tak szeroko zakrojoną podróż w czasie i przestrzeni.
Zdumiewające, ile może zmieścić się w jednym życiu.

Rozmawiała Karina Caban.

Czytający, do głosowania! [Wybieramy lektury Sekcji Klasyka na nowy sezon]

2025-05-18T18:00:00.001+02:00

Kalkowska, Baldwin, James, Isherwood, Bobkowski, Brandys, Lanckorońska, Lee, Lessing i Janion. Jeśli któreś z tych nazwisk budzi w Tobie, Droga Osoba Czytająco, emocje - nie odchodź od odbiornika. Bo mam dla Ciebie pewną propozycję.

Już w lipcu startuje kolejny, 10., sezon sekcji klasycznej Dyskusyjnych Klubów Czytelniczych. To cykl comiesięcznych spotkań, na których rozmawiamy o danym tytule. Dyskusje są otwarte, może w nich uczestniczyć każda z chętnych osób. Jedynym warunkiem jest zapoznanie się ze wskazaną do czytania książką.

Dotąd podczas spotkań rozmowy toczyły się wokół mieszczańskich dramatów i dramacików bohaterów "Moralności Pani Dulskiej" Gabrieli Zapolskiej, perypetii prosto z "Wesela" Wyspiańskiego, rozterek bliskich bohaterce "Szklanego klosza" Sylwii Plath, czy dylematów, o których pisała Maria Dąbrowska w "Nocach i dniach". Między innymi, oczywiście, bo tematów było wiele, wiele więcej.

Piękny, bogaty, różnorodny zestaw lektur ułożył się z dotychczasowych edycji spotkań DeKaCzek. Można postudiować te nasze lektury na stronie Fundacji Poemat, sprawczyni całego zamieszania. Stroną organizacyjną zajmuje się niezastąpiona Dagmara Smoła, a pomagają istotnie, przede wszystkim udostępniając swoją przestrzeń, kameralne instytucje - głównie niezależne księgarnie z Krakowa.

Patronką medialną klubów od początku jest również Wyliczanka, a sam mam zaszczyt moderować spotkania sekcji klasyka. Odbywają się one w gościnnych progach Antykwariatu Abecadło, gdzie herbatą, dobrym słowem i uśmiechem częstuje Antoni Stąpor wraz ze swoimi współpracowniczkami i współpracownikami.

W tym roku odbędą się kolejne spotkania, ale tym razem to Wy, czytające i czytający, zdecydujecie o tym, co stanie się tematem naszych rozmów. Lista tytułów wygląda następująco:

„Głód życia” Eleonora Kalkowska

„Mój Giovanni” James Baldwin

„Portret damy” Henry James

„Pożegnanie z Berlinem” Christopher Isherwood

„Szkice piórkiem” Andrzej Bobkowski

„Wariacje pocztowe” Kazimierz Brandys

„Wspomnienia wojenne” Karolina Lanckorońska

„Zabić drozda” Harper Lee

„Złoty notes” Doris Lessing

„Żyjąc tracimy życie” Maria Janion

Samych dobrych wiadomości jednak nie mam. Nie o wszystkich książkach będziemy mogli podyskutować. Niestety spotkań tym razem będzie 5. Potrzebujemy więc 5 utworów z 10. I właśnie z tej okazji TUTAJ znajdziecie ankietę. Bardzo proszę, głosujcie. Możecie oddać dowolną ilość głosów. Tytuły z największym poparciem zostaną wybrane do naszych dyskusji.

W tym roku, podobnie jak i w latach poprzednich, będziemy się spotykać w Antykwariacie Abecadło przy ul. Kościuszki 18 w Krakowie. Klub działa jedynie stacjonarnie, ma to swoje ograniczenia, ale mogę zagwarantować, że uczestniczący wychodzą po dyskusjach w 99.9999999 proc. usatysfakcjonowani.

GŁOSUJCIE więc.

Sam jestem ciekaw, kto zdobędzie najwięcej głosów, bo zestaw, co tu dużo mówić, jest bardzo silny.

Majówka na 100 proc. Albo co czytać wiosną 2025.

2025-05-03T00:00:00.000+02:00

Co ja narobiłem? Tyle książek! Na majówkę? Kto to zdoła przeczytać? Fakt! Ale z drugiej strony, kto powiedział, że majówka nie może trwać do 15 września na przykład? Albo: kto powiedział, że trzeba wszystko przeczytać? Wręcz przeciwnie! Jak to powiedziała kilka lat temu swoim tytułem książki o pamięci 1989 roku moja gduniupsiapsiołeczka Aleksandra Boćkowska: można wybierać.

Zatem ad rem:

Rebecca Makkai i jej powieść "Nie ma przed czym uciekać" to nówka sztuka, poprzednie były super, Why nie spróbować nowej?

„Diabły…” Trincia to nonfic nominowany w konkursie reporterskim. A poza tym o Italii, a my italskie książki smakujemy jak provolone picante na chlebku bez skórek (zapomniałem chwilowo jak się nazywa, ale na literkę „t”; napiszcie w komentarzach, jak pamiętacie, prego).

Elizabeth Strout, "Opowiedz mi wszystko" - również nówka sztuka, no nie można było przejść obojętnie obok.

"Feminizm to weganizm" - czekałem na to z niecierpliwością, będę czytał z cierpliwością. Cieszę się, że takich książek pisanych w Polsce jest coraz, coraz więcej.

Olivia Laing jak zwykle wychodzi poza ramy, ale za to ją uwielbiam. No i chyba coraz poważniej myślę o ogrodach. Wy też?

Co jeszcze?

Lykke już kiedyś anonsowałem. Rzecz dla osób piszących lub snujących fantazje o wydawaniu książek.

„Rodzeństwo” - powieść o konfrontacji z przeszłością. I o rodzinie. A z rodziną wiadomo jak się wychodzi w literaturze.

Waleron to dla zainteresowanych historią ruchu ludowego. I w ogóle ważnym kawałkiem historii PL, o której raczej nie uczą w szkole.

Durrenmatt to przez spektakl w tv! Okładka Młodożeńca też robi robotę.

Pozostajemy na scenie: Na Teatr mam wielką ochotę. W końcu rzadko się zdarza mieć w ręku wydana dzisiaj książkę ocenzurowaną.

No i Małe Mieszkanko (kto ma wiedzieć, ten wie).

Oraz Bachmann. Bo to potęga literatury, mówcie co chcecie.

Howk! Miłego wybierania i czytania!!!

Wyliczytane (1): Jak się zgubić w supermarkecie i zabłądzić w metrze?

2025-04-28T21:34:00.003+02:00

Najpierw mały dreszcz matematyczny. Przeliczam, ile wtedy miała wtedy lat. Już jestem spocony z nerwów. A to nie wszystko. To ledwie początek Potem dochodzi do tego przeżycie egzystencjalne: jeśli ja w tym samym wieku tego nie widzę, co ona, to ile są warte moje doświadczenia?

[tekst inspirowany lekturą książki Annie Ernaux "Życie zewnętrzne" w przekładzie Anastazji Dwulit i wydanej przez Wydawnictwo Czarne; egzemplarz recenzyjny otrzymałem od wydawnictwa; tekst NIE powstał w ramach współpracy]

Brzmi to dość dziwnie: ile są warte moje doświadczenia? Chętnie bym okoliczność narodzin tego pytania przerzucił na autorkę książki "Życie zewnętrzne" Annie Ernaux. W sumie tak trochę jest. Ale przecież to moja sprawa, francuska autorka nic tu winna nie jest. Opublikowany przez nią tekst wyzwala zresztą więcej pytań i, nie mam wątpliwości, dotyczy wielu istotnych dla innych spraw. Mam o to też mieć pretensje?

Zupełnie poważnie: jest to, powiedzmy ostrożnie, garść zapisków z życia, odkrywanie ukrytych wymiarów, sakrament spotkania z drugim człowiekiem w społeczeństwie, gdzie każdy odgrywa swoją pozornie niezależną rolę. Oto Paryż, lata 80., 90. i początek nowego millenium. Narratorka przemieszcza się w te i we w te kolejką podmiejską (RER - to oficjalna nazwa, ale u Ernaux brzmi jak wymyślona specjalnie do książki), obserwuje życie przesiąknięte z jednej strony konsumpcją, a z drugiej jakąś jawną, a w każdym razie ujawniającą się pod powiekami opowieści, niesprawiedliwością społeczną, polityczną, materialną.

Sama narratorka to niejako człowiek z przedpokoju. Bo gdyby metaforycznie określić otaczający ją świat jako mieszkanie, ona stoi gdzieś w korytarzu i raczej nerwowo przebiega między salonem, w którym uwodzą przedmioty (kto tak pięknie pisał jeszcze o zachłyśnięciu przedmiotami? o konsumpcji i pożądaniu? niech mi ktoś przypomni, bo gdzieś to mam z tyłu głowy, ale zapomniałem ścieżki dostępu), a kuchnią i magazynkiem, gdzie odłożono ludzi z ich biedą, brudem, bezdomnością, brakiem i Bóg wie, czym jeszcze.

Ci ludzie z kuchni i magazynu nie są przyjemni dla salonu, ale pod działaniem pióra Ernaux są arcyciekawi, barwni, mają swoje budzące podziw strategie przetrwania, fascynujące osobowości, twarze, często kolorowe. I nie jest to metafora. A najgorsze (najlepsze?), że czasem niepokojąco przypominają oni bliskich.

Jak nazwać tak pisany tekst? Notes podróżny? Egzystencjalnik przygodny? Literaturoznawcy mają lasso definicyjne, na które łapią pisarstwo Ernaux. Autofikcja. Dobrze, choć to za mało. Autorka rozpycha się bezczelnie, gubi się, błądzi, wyprowadza nas w pole. Jednocześnie mniej więcej wiadomo, po której stronie przyzwoitości i szczerości, zwłaszcza wobec siebie, się lokuje.

I jeszcze paradoksy:

Pierwszy: pochłaniałem Ernaux powolutku. Sączyłem ją sobie, czasem denerwując się na to i owo, czasem doceniając jej osobność w świecie. Autorka, choć wydawała mi się w wielu sprawach bliska, budowała konsekwentnie dystans. Jakby chciała mi powiedzieć: może mam tyle samo lat, ale idę dalej, bo jestem gdzie indziej. Oraz: to tylko wycinki, nie dowiesz się wszystkiego.

Na tym zapewne polega literatura. Na zręcznym montażu, w którym osoba czytająca gubi się pomiędzy zdaniami, szukając rzeczywistości, a odnajdując w gruncie rzeczy fikcję. Ale czy to znaczy, że autorka "Życia zewnętrznego" zmyśla? No też nie. I na tym właśnie polega kolejny, drugi paradoks.

Nie widzę świata jak Ernaux, bo do innego miejsca przynależę. Nie dojeżdżam kolejką RER, nie mieszkam w Paryżu, a przede wszystkim pisać tak nie umiem. Ernaux ma coś takiego w opowieści, że zamiast się tym martwić, zazdrościć itd. (ludzkie sprawy, proszę nie czepiać się emocji), człowiek zajęty jest bazgraniem ołówkiem po zadrukowanych stronach. Jakby dla uspokojenia rozbujanej wyobraźni, chciał czegoś dotknąć.

Dodam, że mój ołówek to rzecz dla mięczaków. 8B. Bez wyrzutów sumienia i poczucia winy (oba warianty do wyboru, choć z grubsza chodzi o to samo) można nim zaznaczać na słowach, zdaniach, a czasem i całych akapitach swoje, środkowoeuropejskie akcenty.

#rozmoWyliczanki: Antje Rávik Strubel

2024-08-19T14:04:00.004+02:00

Jej powieść z 2021 roku „Blaue Frau” otrzymała bardzo ważną niemiecką nagrodę literacką Deutscher Buchpreis. Ale w języku polskim autorka Antje Rávic Strubel zzaczyna swoje życie od książki innej – wymagającej i fascynującej.

Antje Rávik Strubel: Literatura Przekraczająca Granice

Strubel, niemiecka pisarka o wyjątkowej wrażliwości i unikalnym spojrzeniu na świat, należy do grona twórców, którzy nie tylko opisują rzeczywistość, ale także zadają pytania o jej naturę, przemiany i granice. Jej twórczość jest swoistym laboratorium języka i ciała, w którym poddaje analizie i dekonstrukcji zarówno narracje historyczne, jak i kulturowe klisze. Pisarka wprowadza czytelniczkę_ka w świat pełen subtelnych napięć, gdzie granice między płciami, tożsamościami i społecznymi rolami ulegają rozmyciu.

Historia i tożsamość: Widzenie rzeczywistości z innej perspektywy

Antje Rávik Strubel, rocznik 1974, pochodzi z byłej Niemieckiej Republiki Demokratycznej (NRD), co wywarło znaczący wpływ na jej postrzeganie świata. Dorastanie w systemie, który w wyniku przemian przełomu lat 80. i 90. ubiegłego wieku uległ radykalnej zmianie, nauczyło ją dostrzegać wielość perspektyw. Strubel często podkreśla, że historia jest procesem ciągłym, a jej znajomość i doświadczenie życia w Europie Wschodniej pozwalają jej patrzeć na świat z pewnym dystansem i gotowością na zmiany. Niemcy Wschodni, jak mówiła mi podczas rozmowy w czasie Literackiego Sopotu w 2023 roku, byli często poniżani i patrzono na nich z wyższością, a przecież to właśnie oni musieli nauczyć się dostosowywać do ciągle zmieniających się warunków.

Ta świadomość wpływa na jej pisarstwo, które pełne jest refleksji nad tożsamością – zarówno indywidualną, jak i kolektywną. Strubel pisze o tożsamości jako koncepcji płynnej, zmiennej i często niezdefiniowanej. Jej bohaterowie nieustannie poszukują siebie, zmagając się z narzuconymi przez społeczeństwo rolami i stereotypami.

Język jako siła napędowa literatury

Jednym z centralnych motywów w twórczości Strubel jest język, który traktuje nie tylko jako narzędzie komunikacji, ale przede wszystkim jako źródło inspiracji i twórczej ekspresji. Wiele o tym mówiła również podczas naszego spotkania. Dla Strubel pisanie zaczyna się od języka – od rytmu, dźwięku i struktury zdania. To język przejmuje kontrolę nad jej pisaniem, prowadząc ją do stworzenia historii, które często zaskakują nawet ją samą. W literaturze Strubel język jest dynamiczny, elastyczny i otwarty na eksperymenty.

Pisarka często podkreśla, że jej styl jest głęboko zakorzeniony w języku niemieckim, co sprawia, że nie wyobraża sobie tworzenia literatury w innym języku. Niemiecki jest dla niej przestrzenią, w której odnajduje odpowiednią precyzję i piękno formy. Mimo to Strubel nie unika wpływów innych języków – w jej tekstach pojawiają się wtrącenia i frazy z innych języków, co otwiera i wzbogaca surowy niemiecki.

Obalanie form i literacka subwersja

Antje Rávik Strubel to pisarka, która nie boi się konfrontować z literackimi kanonami. Podczas spotkania w Sopocie powiedziała mi, że jej pomysł na książkę zrodził się z chęci podważenia tradycyjnej formy narracyjnej opowiadania. Zainspirowana twórczością Hemingwaya, postanowiła „obalić” tę „męską” formę narracji, wprowadzając do niej zupełnie inne postacie i motywy. Strubel gra z konwencjami, bawi się narracją i strukturą, tworząc teksty, które wymykają się prostym klasyfikacjom.

W jej książkach ciała bohaterów przechodzą metamorfozy, a granice między płciami i tożsamościami są rozmywane. Strubel bada, jak język wpływa na postrzeganie ciała, jak zmienia naszą świadomość i sposób, w jaki definiujemy siebie i innych. Jej literatura jest zatem nie tylko opowieścią o ludzkich losach, ale także refleksją nad samą naturą narracji i tożsamości.

Romantyzm i ironia: Gra z tradycją literacką

Strubel w swojej twórczości odnosi się również do tradycji literackich, takich jak romantyzm, jednak robi to w sposób ironiczny i subwersywny. Pisarka odwołuje się do romantycznych krajobrazów, ale nie traktuje ich poważnie – raczej używa ich jako narzędzia do budowania napięcia między rzeczywistością a fikcją. Tytuł jej wydanej w 2023 roku nakładem Wydawnictwa Pauza i w przekładzie Agaty Treperek powieści „W lasach ludzkiego serca” jest przykładem takiej ironii – sugeruje pewną przesadę i zaskakującą głębię, jednocześnie będąc świadomą grą z czytelnikiem.

Jej literatura to zatem zaproszenie do refleksji nad tym, kim jesteśmy i jak definiujemy siebie w ciągle zmieniającym się świecie. Strubel zachęca do kwestionowania granic – zarówno tych narzuconych przez społeczeństwo, jak i tych, które sami na siebie nakładamy.

Pisarstwo w dialogu z rzeczywistością

Twórczość Strubel jest głęboko osadzona w kontekście społecznym i kulturowym. Pisarka często podejmuje tematy związane z polityką tożsamości, gender i seksualnością, co niejednokrotnie wywołuje kontrowersje. Jej książki nie są jednak prostymi manifestami – to skomplikowane, wielowarstwowe opowieści, które stawiają pytania, a nie dają jednoznacznych odpowiedzi.

W Niemczech Strubel spotkała się zarówno z entuzjazmem, jak i ostrą krytyką. Jej twórczość jest postrzegana jako kontrowersyjna, zwłaszcza w kontekście tradycyjnych norm i wartości. Pisarka nie unika trudnych tematów, takich jak seksualność, tożsamość płciowa czy relacje międzyludzkie, co czyni jej literaturę szczególnie ważnym głosem w dyskusjach o współczesnych problemach społecznych.

Wnioski: Pisarstwo jako przestrzeń wolności

Antje Rávik Strubel jest pisarką, która nie boi się wyzwań ani konfrontacji z trudnymi tematami. Jej twórczość to odważna i wielowymiarowa eksploracja języka, tożsamości i ciała. Strubel pokazuje, że literatura może być przestrzenią wolności – miejscem, w którym kwestionowane są utarte schematy i odkrywane nowe, zaskakujące perspektywy.

Pisarka jest laureatką wielu nagród literackich. W 2021 roku zdobyła jedną z najważniejszych z nich Deutscher Buchpreis za powieść „Blaue Frau”. Książka wciąż czeka na swojego wydawcę w Polsce.

(rozmowę przeprowadził i tekst opracował Marcin Wilk)

#rozmoWyliczanki: Lana Lux

2022-12-03T01:21:00.008+01:00

Wydana w Polsce debiutancka powieść Lany Lux podejmuje wiele nośnych tematów: przemoc seksualną czy tożsamość ukraińską. Nie dajmy się jednak zwieść pozorom. W rozmowie z Wyliczanką autorka wyjaśnia, jak zbliżyć się do "Kukolki".

Tekst: MARCIN WILK

Początek lat 90. Ukraina. Wszyscy marzą o lepszym świecie, z którym kojarzy się najczęściej wyjazd na Zachód. Siedmioletnia Samira, bohaterka i narratorka "Kukolki", też. Gdy jej najlepsza przyjaciółka dostaje szansę na nowe życie przy adopcyjnej rodzinie w Niemczech, wydaje się, że złapała Pana Boga za nogi. Przyjaciółka obiecuje Samirze, że niebawem po nią "wróci". I że razem zaczną nowy rozdział. Los chce jednak inaczej. Samira postanawia wziąć sprawy w swoje ręce. Ucieka, wierząc, że będzie to początek lepszego jutra. Szybko trafia do swojej "nowej rodziny" - kompletnie innej niż ta wymarzona. Tak rozpoczyna się swoista podróż młodej dziewczyny, jej przyspieszone dojrzewanie, w którym obok przemocy i okrucieństwa jest również miejsce na miłość i czułość.

"Ta historia wybrała mnie, to nie ja ją wybrałam" - wyjaśnia Lana Lux w krakowskiej księgarni DeRevolutionibus, gdzie spotykamy się przy okazji jej pobytu w Polsce w związku z premierą "Kukolki". "Oczywiście zalążek tej historii tlił się w mojej głowie, pociągała mnie na swój sposób. Ale nic nie wskazywało, że mi się uda".

Pisarka w czasie, gdy pisała "Kukolkę", dobrych kilka lat temu (książka ukazała się oryginalnie w Niemczech w roku 2017), była w ciąży oraz... w tarapatach "Nie mogłam ani tańczyć, ani występować. Do tego miałam problemy finansowe. I jeszcze kilka innych. Moje życie było klapą".

Los chciał, że w tamtym czasie trafiła na warsztaty książek dla dzieci. Poszła na nie, bo chciała zilustrować pewną opowieść. Ale niewinna na pozór historia rozrosła się w fabułę o przemocy seksualnej, w "Kukolkę". I zupełnie nie nadawała się jako lektura dla najmłodszych.

"Mimo wszystko zaczęłam pisać" - wspomina dzisiaj. "Zupełnie dla siebie. Jestem dyslektyczką, więc pisanie stanowiło wyzwanie. Wstydziłam się. I w ogóle nie miałam szans na druk, bo nie byłam po żadnej szkole pisania, a w Niemczech to podstawa, jeśli chce się być publikowanym. Ludzie śmiali się więc ze mnie, gdy mówiłam, że piszę. Gadali: przecież niedawno malowałaś, co się z tym stało? Ale – 'who cares'" - Lana Lux macha ręką i przekonuje, że nie powinniśmy się oglądać na innych. Zwłaszcza że "Kukolkę" znajomi docenili, szczególnie wtedy, kiedy okazało się, że powieść zbiera pozytywne recenzje i prowokuje do dyskusji.

Ale najważniejsze, że zaczęło się jej podobać to, co pisała. "Było to dla mnie takie WOW. Wrzucałam fragmenty do sieci, prosząc o nieocenianie gramatyki. No i wkrótce dostałam mail do redaktorki. Spodobało się. Wszystko okazało się prostsze niż sądziłam, bez odrzucania, wyczekiwania i tych innych przykrych, typowych doświadczeń debiutantów. Byłam pod wrażeniem. Ale też miałam dużo szczęścia".

BYŁAM SMUTNA, JESTEM RADOSNA

Autorka podobnie jak Samira też pochodzi z ziem ukraińskich. Urodziła się 22 listopada 1986 roku w Dnipropetrowsku (dzisiaj: Dniepr), które wtedy było pod władzą ZSRR. Wkrótce wraz z rodziną wyjechała z Ukrainy. W 1996 roku osiadła w Niemczech. Musiała wykazać się wtedy cierpliwością. Niemcy nie rozumieli podstawowych faktów. Że Ukraina nie jest rosyjska i że to osobny kraj.

Dziennikarze lubiący proste odpowiedzi i banalne analogie nierzadko pytają o to, ile w Samirze jest Lany Lux. Pisarka musi wtedy mówić, że zrobiła bardzo solidną dokumentację, ale to nie jest opowieść autobiograficzna. "Nie jest. Natomiast cała reszta to prawda. Ale nie znoszę pytań o to, ile jest Samiry we mnie. Zwłaszcza że byłam smutna kiedy to pisałam, a teraz jestem radosna".

Lana Lux
Fot (c) Joachim Gern

Nieporozumień podczas wywiadów pojawia się zresztą więcej. Podobne problemy są z czarnym humorem. Czytający w Niemczech nie zawsze go rozumieją. O wiele lepiej radzą sobie z nim odbiorcy z Europy Wschodniej.

Jak wyjaśnia Lana Lux, największym wyzwaniem było napisać książkę na trudny temat, nie uprzedzając się do żadnej z osób w niej występujących, nawet wobec pedofila. "Potrzebowałam być odrobinę ludzka także i dla niego, choć wiadomo, że to pedofil. Wiele osób tego nie rozumie, ale tak pracują artyści".

UKRAIŃSKIEGO DOPIERO SIĘ UCZĘ

Niemieccy wydawcy kochają powieści napisane przez nie-Niemców. Dowodzą tego sukcesy takich twórców jak Sasa Stanisic (z wydaną również w Polsce książką "Skąd") czy Katja Petrowskaja. Lana Lux ze swoim pochodzeniem świetnie wpasowałaby się w ten trend. Tyle że kompletnie nie wpisuje się w schemat.

"Nie noszę w sobie tej opowieści, w której rodzina jest dobra, a społeczeństwo to samo zło, po czym wszystko się dobrze kończy. Nie, to nie moja historia. Rodzina nie była aż tak dobra, społeczeństwo nie było aż takie złe" - mówi Lana Lux.

Podobnie nieporozumienia dotyczą języka. W "Kukolce" Lana Lux zostawiła na przykład wiele zwrotów rosyjskich. W Niemczech nie zawsze udaje się to właściwie odczytać. "Jak to możliwe: tu ukraińskie społeczeństwo, kultura, niepodległość, tu język rosyjski?". Lana Lux wyjaśnia, że nie wszyscy wiedzą, że rosyjski jest dla wielu zamieszkałych na Ukrainie pierwszym językiem. Sama pisarka uczy się ukraińskiego dopiero teraz. "Moi rodzice mówili po rosyjsku, więc automatycznie byłam brana za Rosjankę".

Ale w sprawach narodowości, języka i tożsamości nie ma mowy o automatyzmach. Sprawa jest o tyle skomplikowana, że pisarka ma korzenie ukraińsko-żydowskie. Na dodatek teraz pisze po niemiecku. I wygląda na to, że na dobre zadomowiła się w tym języku. Poza "Kukolką" wydała również w 2020 roku prozę „Jägerin und Sammlerin“, w której opisuje zmagania bohaterki z presją oczekiwań rodzinnych. Choć istotną rolę odgrywają konteksty społeczne, autorka szczególnie dużo miejsca poświęca napięciom między matką a córką. Nie ma tam miejsca na siostrzeństwo, które pojawia się w "Kukolce".

BYŁOBY DLA MNIE DOBRE

Lana Lux w Krakowie spędziła kilka dni. Szukała tu nowych pomysłów i inspiracji. Dzień zaczynała jak zwykle, czyli od pisania.

"Jakiś rok temu zaczęłam pisanie dla siebie. Dało mi ono poczucie wolności. Zbiegło się to z kryzysem w moim życiu. Znowu poczułam, że dotarłam do granic i zajmowałam się myśleniem, co ludzie powiedzą".

W swoim rytuale jest elastyczna. Stara się pisać rankiem, dba o to, by zapełnić dwie strony. Czasem uzyskuje efekt po godzinie, a czasem trzeba rozciągnąć pracę. Łatwo się przy tym dekoncentruje. Rozpraszają ją między innymi media społecznościowe, do których ma ambiwalentny stosunek. Gdy publikuję ten wywiad, być może znowu zawiesi swój profil.

"Najważniejsze, że mogę. To, co jest napisane, potem można poprawiać. Więc staram się być własnym coachem i być dla siebie miłą" - śmieje się. "Mam zasadę, że zaczynam od opisania przedmiotu, który mam przed oczyma. Ten przedmiot zaczyna wirować. Potem dochodzą inne skojarzenia. Może to być nastrój, wspomnienie, faktura rzeczy. Coś się zaczyna dziać. To daje mi łączność z tym, co jest dla mnie ważne".

Lana Lux w przeciwieństwie do wielu niemieckich pisarzy jest samoukiem. Nie zgadza się też z twierdzeniem, że aby pisać, należy czytać innych. Otwarcie mówi, że jest dyslektyczką, a to sprawia, że czyta wolno. Poza tym szybko się nudzi. "Naprawdę mało rzeczy jest w stanie mnie wciągnąć. To nie kwestia książek, to mój problem". Gdy jednak jakiś czas temu przeczytała prozę tegorocznej noblistki, Annie Ernaux, była zachwycona. Chciała jej więcej i więcej. I wtedy pomyślała, że powinna być bardziej odważna, wnieść siebie w swoje pisanie. Trochę już to robi, ale ma poczucie, że wciąż za mało. Chciałaby być jak Daniel Schreiber (niemiecki pisarz, autor eseju "Allein"). Odważni ludzie bardzo ją inspirują.

"Bycie widzialnym jest czymś dla mnie superodważnym, a ja jestem dobra w ukrywaniu. Pokazywanie siebie jest bardzo trudne, ale myślę, że to byłoby dla mnie dobre".

CHCĘ SPORTRETOWAĆ SIEBIE

Podczas rozmowy z Laną Lux, nie chcę wyjaśniać wszystkich kontekstów "Kukolki", ale autorce chyba to odpowiada. Osobę piszącą porównuje do dobrego rodzica, który sprawia, że właściwie wychowane dziecko, nie będzie nigdy potrzebować opiekuna. "Chcę też przez to powiedzieć, że mam nadzieję, iż moje dziecko będzie w dobrym kontakcie ze mną nie dlatego, że będzie mnie potrzebować, ale że będzie mnie lubić". Lana Lux twierdzi, że jeśli książka - podobnie jak dziecko - może funkcjonować bez autora, to znaczy, że robota została dobrze wykonana. Ale jeśli autor musi stać nad książką, komentować ją swoim ciałem, swoją historią i wszystkim innym, to znaczy, że książka się nie udała.

Trzecia książka Lany Lux, ta nad którą obecnie pracuje, ma być ważna dla jej bliskich i znajomych. Pisarka chce, żeby oni zobaczyli ją w tej prozie. Ale dla innych - dodaje - ma to być zwykła książka. Czytający mają docenić historię, bohaterów, dialogi. Lana Lux nie chce nić wyjaśniać i komentować, choć jednocześnie bardzo pragnie w tej prozie sportretować siebie. Czuje, że nadszedł ten właściwy czas.

Powieść "Kukolka" Lany Lux w przekładzie Anny Kierejewskiej wydała w Polsce MOVA.

#rozmoWyliczanki: Bill Clegg

2021-08-18T16:40:00.007+02:00

Nie miałem na początku szczęścia z Billem Cleggiem – nie tylko z powodu pandemii, która sprawiła, że musieliśmy porozumiewać się zdalnie. Złośliwość rzeczy martwych, a w tym wypadku programów do komunikacji w sieci, sprawiła, że rozmowa była możliwa dopiero za drugim razem. Bill przebywał w swojej podmiejskiej rezydencji w Stanach Zjednoczonych, ja w swoim ciasnym wypełnionym książkami mieszkaniu w Krakowie. Na początku dołączyła do nas jeszcze Anita, ważna postać w kontekście polskich wydań książek amerykańskiego pisarza.

Bill Clegg
(c) Van Scott-Clegg

Anita Musioł – bo o niej mowa – to szefowa Wydawnictwa Pauza, które wydało powieść Billa Clegga „Koniec dnia” (przekład Dobromiły Jankowskiej). To epicka, wielowątkowa, zanurzona w wielu kontekstach opowieść o tym, czym jest i czym może być rodzina, a także o przyjaźni i o pamięci, która nie daje spokoju. To również kawał amerykańskiej historii XX wieku, opowieść o skomplikowanych więzach oraz o przebaczeniu.

„Koniec dnia” jest drugą wydaną w Polsce powieścią Clegga. Wcześniej, w 2015 roku, ukazała się inna jego książka, „Czy miałaś kiedyś rodzinę?”. Książkę opublikowało Wydawnictwo W.A.B., któremu w tamtym czasie szefowała… Anita Musioł.

Bill Clegg ewidentnie ma szczęście do kobiet w literaturze. One też, jak sam przyznaje, najbardziej go interesują.

- Życie wewnętrzne kobiet wydaje mi się ciekawsze niż mężczyzn – wyjaśnia. - Myślę, że jako gej po prostu bardziej je rozumiem. Ale na początku była ciekawość. Jackie to na pozór zwyczajna kobieta zbliżająca się do siedemdziesiątki. Większość ludzi uznałaby ją za nudną bohaterkę, ale dla mnie miała w sobie coś, co buduje historię.

Jackie, jedna z bohaterek „Końca dnia”, pojawia się również w „Czy miałaś kiedyś rodzinę?”. Jest tam tylko, jak przypomina autor, postacią peryferyjną.

- Było w niej coś, co nie dawało mi spokoju i co mnie pociągało – tłumaczy Clegg, wyjaśniając pojawienie się Jackie w najnowszej książce. – Kierowała mną ciekawość i pytanie o to, co stanie się z jej samotnością. Nie wiedziałem, że ona będzie taka ważna. Pracując nad książką, miałem otwarty plik z Jackie, ale na początku nic nie wskazywało na to, że ona tak rozkwitnie. W międzyczasie zajmowałem się wieloma innymi sprawami.

Te „inne sprawy” w przypadku Billa Clegga to przede wszystkim praca agenta literackiego. The Clegg Agency reprezentuje prawa między innymi znanych również w Polsce Ottessy Moshfegh oraz Lauren Groff.

- Cieszę się, że ten zawód istnieje, bo chyba nie umiałbym robić nic innego. Spójrz tylko na to. – Pisarz pokazuje mi zawalony wydrukami stół. Ale nie mówi, czy wśród luźnych kartek leży przyszły bestseller czy genialne dzieło. Praca jest w toku.

***

- Sam nie wiedziałem, że będę pisać gdzieś do około 30. roku życia. Znam doskonale te wszystkie elementy procesu pisarskiego, o których mówią autorzy. Że czasem nad czymś bardzo ciężko pracujesz i ci nie wychodzi. Że jest to bardzo samotnicza praca. Sam podchodzę do tego wszystkiego bez żadnych oczekiwań. Po prostu jestem ciekaw, co się stanie.

Clegg podkreśla, że w pisaniu najważniejsze jest czytanie. Oraz pewien rodzaj pokory i świadomości, że to nie jest doskonały proces. Dlatego autor pozwala sobie na odłożenie tekstu, przeczekanie, nawet kilka miesięcy lub lat. Tak jak było z wątkiem Jackie w „Końcu dnia”.

- Z pisaniem bowiem jest tak, że ma ono do pewnego stopnia charakter instynktowny. Nigdy nie wiesz, co cię czeka, dopóki to się nie stanie - stwierdza.

Przykładem takiego "przypadku" jest kwestia przeszłości. Ten wątek przyszedł do Billa niejako mimowolnie.

- Dla Dany [jednej z bohaterek „Końca dnia”] przeszłość jest czymś, do czego ona nie chce powracać. Ale to nie jest dobre podejście. Nasze doświadczenia nie znikają przecież. Co więcej, to, co przeżyliśmy w dzieciństwie często jest motorem naszych działań, gdy jesteśmy dojrzali. Dotyczy to zwłaszcza takich spraw jak lęki, uprzedzenia czy zranienia. Nawet jeśli nie mamy bezpośredniego dostępu do tych zdarzeń, one są, nie znikają.

***

„Pukanie do drzwi jest słabe i niepewne” – to zdanie otwierające powieść „Koniec dnia”. Czy tak ono brzmiało od samego początku?

- Nie, ono pojawiło się później, w trakcie pracy – mówi autor, dodając, że pisanie nie jest wcale linearnym procesem. - Najpierw sporo pracowałem nad bohaterkami, wyobrażałem sobie je w różnych momentach życia. Pamiętam dokładnie, że działo się to, gdy siedziałem przy stole w kuchni w naszym domu poza miastem. Po prostu wyobraziłem sobie Jackie, jedną z bohaterek, i jak ktoś puka do jej drzwi, a ona nie ma zamiaru ani otworzyć, ani w żaden inny sposób zareagować. To oczywiście pewien luksus, gdy nie musisz otwierać drzwi, ale z drugiej strony, popatrz, to także scena wielkiej samotności. O tym mniej więcej jest to zdanie.

Dopytywany o proces twórczy autor przyznaje, że wiąże się on często także ze szczegółową dokumentacją. W „Końcu dnia” pojawiają się Marlon Brando czy Judy Garland - ikony kultury amerykańskiej z czasów młodości głównych bohaterek. Autor podkreśla, że praca nad tymi detalami przyniosła mu bardzo dużo satysfakcji.

– Musiałem prześledzić to, jakie oglądało się programy telewizyjne, jakie sukienki na bal zakładało. Poza tym zauważyłem, że od tamtego czasu sporo się zmieniło w małych miastach. Głównie za sprawą Internetu. Sam, jak byłem małym chłopcem, nie zdawałem sobie sprawy z tego, jak mogło wyglądać życie w Nowym Jorku albo jak wyglądało życie agenta literackiego. Teraz, dzięki sieci, można to sprawdzić.

***

Rozmawiając z Billem, przyznaję, że najbardziej pociągającą bohaterką w książce była dla mnie Lupita, córka imigrantów. W jednej ze scen przebiera się ona w ubrania bogatej koleżanki poniekąd wyobrażając sobie, jakby wyglądało jej życie, gdyby stała za nią inna historia. Bill zdradził mi, że do napisania tej postaci przygotowywał się latami.

- Lupita jest latynoską, jej osobista historia jest więc inna od tych, które przeżyłem na własnej skórze. Z drugiej strony bliskie jest mi poczucie odmienności, to, że nie mogę należeć do żadnej grupy, z nikim się identyfikować. To było najbardziej pociągające w tej postaci. Oczywiście musiałem się wiele dowiedzieć o prawach imigrantów przybywających z Meksyku do Stanów Zjednoczonych, czytałem wiele historii osobistych, a także książek akademickich. Po napisaniu wstępnego szkicu dzieliłem się tym tekstem z ludźmi, którzy mieli podobne doświadczenia jak Lupita. O wielu sprawach nie pomyślałbym, nie wymyśliłbym ich. Dzięki temu jednak mogłem wiarygodnie uformować tę postać. Od początku miałem dla niej dużo współczucia, bardzo się z nią utożsamiałem, czuję też do niej wiele miłości.

Zatrzymując się przy miłości i uczuciach, i mając w pamięci poprzednią książkę, pytam Billa, jak obecnie definiuje rodzinę. Pisarz zaznacza, że to słowo ma dla niego wiele znaczeń. Na pierwszym miejscu wskazuje jednak swojego męża oraz bratanicę, którą razem wychowują.

- Rodzina to pewien rodzaj siły, jedność, trzyma nas w ryzach – na przekór tego, co dzieje się na zewnątrz.

Jak działa jeż? [fragment książki Hugh Warwicka]

2021-07-07T18:03:00.004+02:00

"Wykładanie jedzenia nie oznacza, że zobaczę jeża, podobnie jak medytacja nie oznacza, że osiągniecie oświecenie. Ale jedno i drugie zwiększa prawdopodobieństwo sukcesu". Poznajcie fragment książki Hugh Warwicka "Jeże" (przeł. Adam Pluszka).

Sapanie – trudne do opisania, ale kiedy je usłyszysz, nie da się go z niczym pomylić, to zdecydowanie najłatwiejszy sposób na znalezienie jeża.

Kiedy Ted Hughes je usłyszał, był tak poruszony, że napisał nie wiersz, lecz list do przyjaciółki, w którym opowiedział o spotkaniu z jeżem i decyzji o zabraniu go do domu. Wielki poeta zdał sobie jednak sprawę, że jego towarzysz cierpi w zamknięciu i tak się wzruszył, że scałowałby jego łzy.

Na antypodach Teda Hughesa jest Pam Ayres. Napisała manifest ochrony jeży, który moim zdaniem powinniśmy potraktować jako hymn Brytyjskiego Towarzystwa Ochrony Jeży.

W obronie jeży

Bardzo lubię jeże,

zatem powiem bardzo śmiało,

że niezmiennie mnie dziwi,

jak niewiele ich zostało.

Nie muszę jechać daleko,

ale gdy wyruszam z brzaskiem,

widzę tylko jeże,

Rozgniecione. Martwe. Płaskie.

(przekład Piotra W. Cholewy)

Wiersz jest znacznie dłuższy. Jednak pod względem pomysłowości przewyższa go płodna wyobraźnia Terry’ego Pratchetta – Jeża przelecieć się nie da. Ta piosenka zaczęła żyć własnym życiem, a książka Pratchetta dawała zaledwie pomysł na to, jak niewyobrażalnie niegrzeczne słowa mogą wypłynąć z ust pijanej czarownicy o imieniu Niania Ogg w Trzech wiedźmach; czytelnicy nie byli jednak radzi i stworzyli wielowersowe śledztwo w sprawie możliwości zoofilii, powracając ostatecznie do truizmu dotyczącego niezdobywalnego tyłka jeża.

Arcybiskup Canterbury Rowan Williams podczas wywiadu dla programu BBC Desert Island Discs wybrał nieco bardziej spokojną rymowankę – The Hedgehog’s Song z repertuaru Incredible String Band.

Miałem szczęście porozmawiać z autorem piosenki, Mikiem Heronem. Dlaczego obdarzył jeża taką mądrością?

– Musiałem znaleźć zwierzę, które skarciłoby mnie za brak zaangażowania w piosenkę i w prawdziwe życie, ponieważ piosenka opowiada o moim związku z piękną francuską dziewczyną.

fragment książki

Hugh Warwicka Jeże

Przeł. Adam Pluszka.

Marginesy

Warszawa 2021

Zaskoczył mnie, tłumacząc, że wybór jeża był przypadkowy, zwłaszcza że wydaje się tak trafny.

– No cóż, po tym, jak napisałem piosenkę, spotkałem jeszcze wiele jeży i owszem, jest w nich coś wyjątkowego. Są niezwykłe, lepsze, niż człowiek by się spodziewał.

Jeże wpleciono w wiele filozofii, a moja ulubiona wyskoczyła znienacka na imprezie. Spotkałem kobietę, która zgłębiała buddyzm; tak bardzo się zaangażowała, że zmieniła imię na Maitrisara. Wymieniliśmy uprzejmości, a kiedy powiedziałem, czym się zajmuję, dodałem, że ludzie zawsze mają w zanadrzu jakąś historię o jeżu. Wyglądała na nieco skonsternowaną i odniosłem wrażenie, że zaraz obali moje twierdzenie, ale chwilę później poczułem satysfakcję, gdy powiedziała:

– Ach, zapomniałam o transcendentalnym jeżu.

To zbyt dobre otwarcie, żeby mnie nie wciągnęło.

– Miałam nauczyciela buddyzmu, który próbował nam wyjaśnić sens medytacji i praktyki buddyjskiej. I wymyślił historię, która miała nam pomóc to zrozumieć. Wskazał na ogród. „Każdego wieczoru wykładam jeżowi jedzenie – wyjaśnił. – Wykładanie jedzenia nie oznacza, że zobaczę jeża, podobnie jak medytacja nie oznacza, że osiągniecie oświecenie. Ale jedno i drugie zwiększa prawdopodobieństwo sukcesu”. Takie było moje wprowadzenie do transcendentalnego jeża.

I moje.

***

Na całym świecie nawiązania do jeży zadomowiły się w języku. Zostały zawłaszczone przez każdą gałąź sztuki i rzemiosła; w filozofi i używa się ich jako metafor; sprzedają nam buty, usługi bankowe i drogi sprzęt do igraszek seksualnych. Ale w świecie Po Beatrix Potter istnieje wspólny motyw współczucia.

Jeż działa, gdyż pociąga nas samo wyobrażenie tego, co to znaczy być jeżem. Może dzieje się tak, ponieważ jeż wydaje się w swojej skórze tak zadomowiony. Jeże są bardzo szczęśliwe, będąc jeżami. A nie można tego powiedzieć o wszystkich zwierzętach – kiedy kos wzdryga się raz za razem na widok człowieka, którego widywał tysiące razy, zaczynacie się zastanawiać, na ile jest szczęśliwy.

To jednak nie wyjaśnia, dlaczego ludzie tak chętnie poświęcają życie opiece nad małymi zwierzętami.

Istnieje wiele nieistotnych powodów – większość oscyluje wokół potrzeby naprawienia szkód wyrządzonych przez ludzkość. Za każdym razem, gdy wsiadamy do samochodu, ingerujemy w naturę. Nie tylko przez ranienie i zabijanie dzikich zwierząt na drogach, ale przez wpływ na zmianę klimatu za pomocą spalin. Za każdym razem, gdy jemy coś, co pochodzi z rolnictwa przemysłowego, które zajęło tereny niegdysiejszych wsi, ingerujemy w świat przyrody. I robimy to też za każdym razem, gdy bezmyślnie sięgamy po podkaszarkę, żeby przyciąć trawnik, lub gdy rozpalamy ognisko bez uprzedniego sprawdzenia, czy nie jest to przypadkiem czyjś dom.

Ale wierzę, że istnieje głębszy powód. Częściowo jest to „biofilia”, idea opracowana przez Edwarda O. Wilsona, nieprawdopodobnie pomysłowego, mądrego i wnikliwego biologa z Harvardu. Twierdzi on, że ludzkość ma wrodzoną potrzebę kontaktu ze światem przyrody. Ale według mnie dzieje się tak między innymi dlatego, ponieważ u ludzi występuje silna selekcja pozytywna zachowań opiekuńczych. Długotrwałe zmagania ewolucyjne między potrzebą długiej ciąży, w czasie której mogą rozwijać się wszystkie nasze niesamowite zdolności, a potrzebą kobiet do chodzenia na dwóch nogach (gdyby nasze głowy były odrobinę większe w chwili narodzin, żeńska miednica musiałaby zostać przeprojektowana w taki sposób, aby zapobiec dwunożności) doprowadziły do kompromisu w postaci bezradnego niemowlęcia, które wymaga przedłużającej się opieki. Rodzice, którzy posiedli umiejętności skutecznej opieki nad swoimi dziećmi, częściej przenoszą swoje geny na następne pokolenie.

Stąd selekcja pozytywna zachowań opiekuńczych. Istnieją dowody na to, że już wcześni ludzie sprzed rewolucji neolitycznej mieli zwierzęta domowe. Zwierzęta te, choć wykazywały pewną użyteczność, traktowano inaczej niż prabydło i oczywiście ceniono wyżej niż inne gatunki. Można się spierać, czy ludzie ci zmniejszali w ten sposób poczucie izolacji, odczuwanej, gdy nie mieli już okazji do zajmowania się dziećmi, a wciąż musieli zaspokajać wrodzone pragnienie opieki.

Jeśli porównacie zwierzęta domowe z ich dzikimi odpowiednikami, zauważycie, że ofiara, jaką składają zwierzęta przy udomowieniu, wiąże się z infantylizacją. To nie tylko sprawia, że zwierzę staje się milszym towarzyszem, ale zapewnia też ludziom niezbędną do życia dawkę opiekuńczości.

Mamy więc genetyczne predyspozycje do zachowań opiekuńczych. Mamy historię ewolucji, która wskazuje na skłonność do otaczania opieką dzikich zwierząt i oswajania ich do stanu stałej zależności. I oto mamy zwierzę, które na wiele sposobów zachowuje się tak, jakby było oswojone. Jeże nie postępują jak dzikie zwierzęta. Nie uciekają. Nie atakują. Jeśli nie zwiną się natychmiast, zazwyczaj patrzą na zbliżającego się człowieka w sposób, który sugeruje uległość. Pozwalają się sobą opiekować częściowo dlatego, że nie umieją uciekać, a także ponieważ na to po prostu pozwalają.

Było zatem coś nieuchronnego w tym, że jeże stały się numerem jeden wśród dzikich zwierząt, nad którymi roztoczono opiekę – i dlatego nie powinno dziwić, co wydarzyło się w Stanach Zjednoczonych, gdzie ta gorliwa opiekuńczość zmieniła się być może w najbardziej sprzeczne z intuicją szaleństwo hodowlane na świecie. Kto by pomyślał, że śmierdzące, zrzędliwe, samotne, nocne i kolczaste zwierzę wprowadzi kraj w szał hodowli jeży?

Lektury na czas niepokoju

2020-03-31T14:52:00.000+02:00

Miesięcznik ZNAK spytał, ja grzecznie odpowiedziałem i wskazałem pięć książek.

Emancypacja kobiet mocno przyspieszyła, gdy w czasie pierwszej wojny światowej zabrakło mężczyzn. To kobiety uratowały wtedy świat przed kompletnym chaosem. Obecnie znów czasy mamy marne, ale wydaje się, że i teraz z pomocą przyjdą kobiety. Na przykład taka piątka:

Alicja Rosé, „Północ przypowieści”
„Podróż jest tu imperatywem” – napisał w posłowiu do tomu „Północ przypowieści” profesor Stanisław Balbus. Rzeczywiście podróż jest tu ważnym tematem, tak jak tytułowa Północ. Skandynawia. Autorka nie mogła przewidzieć, w jakiej sytuacji się znajdziemy, ale pisze tak, jakbyśmy byli tam, będąc jednocześnie u siebie. Dystans, ale i bliskość to ważne tematy tej książki. Wiersze bardzo na czasie.

Julia Fiedorczuk, „Pod słońcem”
W tych dniach ukazuje się nowa powieść Julii Fiedorczuk. Dość pechowy, trzeba przyznać, to termin na premierę, ale tym bardziej się cieszę, że udało mi się jeszcze zdobyć papierową wersję. To potężna proza, od pierwszych zdań domaga się skupienia i uważności, a nagrodą jest poczucie, że ma się do czynienia z czymś kosmicznym – w dosłownym i metaforycznym tego słowa znaczeniu. Czytanie w chwilach zwątpienia tak wspaniale napisanej opowieści dodaje otuchy.

Dubravka Ugrešić, „Lis” Przeł. Dorota Jovanka Ćirlić
Długo nie odzywała się autorka „Stefci Ćwiek w szponach życia”. W końcu to zrobiła. I to w fenomenalnym stylu! Jej „Lis” to literacka uczta dla zgłodniałych niepowtarzalnego stylu pisarki. Polecam chyba najbardziej „Sztukę równowagi”. To tylko pozornie tekst o Neapolu. W rzeczywistości to wiwisekcja, jakiej dawno nikt nam w literaturze nie zafundował.

Rebecca Solnit „Nadzieja w mroku” Przeł. Anna Dzierzgowska i Sławomir Królak
Drogowskaz. Pozycja obowiązkowa. Elementarz lepszego uczestnictwa. Poradnik brawury myśli i hartu ducha. Czytałem „Nadzieję w mroku” kilka razy, pokreśloną mam niemal całą. Co chwilę pojawia się tam cytat-mądrość. I nie dajcie się zwieść tym, którzy mówią, że nie, że to bez sensu, że będzie gorzej. Będzie gorzej, owszem, ale to może być najlepsze, co może nas w przyszłości spotkać. Ta książka jest między innymi o tym właśnie.

Susan Sontag, „Widok cudzego cierpienia” Przeł. Sławomir Magala
Sontag trzeba czytać regularnie, nie od święta, a teraz lektura jej „Widoku cudzego cierpienia” uruchamia stare refleksje w nowym kontekście. Wybitna eseistka zadaje niepokojące pytania o współczesne społeczeństwo oraz o etyczny wymiar gapiów wpatrzonych w medialne obrazy cierpienia i śmierci

#rozmoWyliczanki: Jarosław Czechowicz

2020-03-25T16:55:00.000+01:00

"To powieść, w której chciałem opowiedzieć o tym, jak konfrontujemy się z krzywdą. O ludziach – bo tu nie tylko kobiety są ważne – którzy z różnych powodów albo stali się sprawcami krzywdy, albo musieli przez życie nieść jej ciężar" - mówi Jarosław Czechowicz. Właśnie ukazała się jego książka "Winne".

Jarosław Czechowicz
Fot. Daniel Myszkowski

Marcin Wilk: Niezbyt szczęśliwe okoliczności do wydawania nowej książki, przyznaj. Ale może nie martwisz się tym zbytnio?

Jarosław Czechowicz: Sytuacja jest koszmarna i oczywiście, że się tym martwię. Wiem, że w obliczu epidemii myśli się o zupełnie innych sprawach niż to, czy danego dnia wychodzi jakaś nowość wydawnicza. Sam czytam teraz z większym trudem, bardzo trudno mi się skupić. Wiesz, to jest najwidoczniej jakieś fatum, bo kiedy wydaję powieść, coś złego się dzieje. Z premiery „Toksyczności” nie mogłem się cieszyć, trwał wówczas strajk nauczycielski. Kiedy ukazują się „Winne”, sytuacja jest jeszcze gorsza – każdy z nas podskórnie zastanawia się nie nad tym, czy złapie koronawirusa, ale bardziej nad tym, czy wówczas w jakikolwiek sposób pomoże mu służba zdrowia, już dzisiaj sparaliżowana przy kilku setkach stwierdzonych zachorowań.
Wracając jednak do książki, zamieściłem na Facebooku post, w którym napisałem o tym, jak czuje się pisarz wydający w czasach zarazy. Wskazałem autorki, które mają premiery swoich powieści w tym czasie co ja. I obiecałem sobie, że w ramach solidarności przeczytam ich książki. Kryminał Kasi Tubylewicz już zrecenzowałem, czytam teraz Karolinę Macios i jej „Czarne morze”, a następnie zabiorę się za „Pod słońcem” Julii Fiedorczuk.

Spotkania autorskie są dla Ciebie ważną częścią tego całego procesu wydawniczego? A może sieć, e-booki itd. nam teraz wystarczą?

O spotkaniach autorskich można obecnie oczywiście pomarzyć. Mam zaplanowane pierwsze 15 maja w Spółdzielni „Ogniwo” w Krakowie i bardzo bym chciał, żeby się odbyło. Lubię spotkania z czytelnikami. Te wokół „Toksyczności” dały mi możliwość zobaczenia debiutanckiej książki w innym świetle, z innej perspektywy. Co do „Winnych” – powieść będzie dostępna w sieci i mam nadzieję, że znajdą się ludzie, którzy będą chcieli ją mieć i przeczytać. Z wydawczynią, Ewą Schilling, oczywiście bardzo teraz stawiamy na e-booki. Z nadzieją, że czytanie elektroniczne uchroni „Winne” przed zapomnieniem. Ewa, umieszczając posty o mojej książce, dodaje do nich hasło „zaczytajmy wirusa”. Staramy się zwrócić uwagę na tę powieść i mamy nadzieję, że znajdzie czytelników w trudnym czasie.

Odnoszę wrażenie, że Twoja nowa książka, „Winne”, jest dla ciebie na swój sposób ponownym debiutem. Zmieniłeś wydawnictwo, zmieniłeś ton, formę. Niby ten sam autor, ale jakby inny. Coś się zmieniło globalnie czy po prostu inaczej podszedłeś do książki?

Oczywiście, że „Winne” są swego rodzaju debiutem, takim prawdziwym debiutem literackim, to w końcu pierwsza moja fikcja, wymyślona całkowicie przeze mnie fabuła. W „Toksyczności” byłem raczej kronikarzem rodzinnej traumy. Tym razem opowiedziałem także o traumach, ale w dużo szerszym aspekcie i przede wszystkim w innej formie. „Winne” narracyjnie miały się wzorować na skandynawskich powieściach obyczajowych. Chciałem wziąć trochę z Majgull Axelsson, Therese Bohman, ale najwięcej z Agnes Lidbeck i jej powieści „Zostawić siebie”. Dlatego postawiłem na zdystansowaną i surową narrację, jednak wiem, że nie udało mi się do końca napisać tej książki tak, jak swoje napisały wspomniane Szwedki. Zmiana wydawnictwa to też nowe wyzwanie. W przypadku małego ma się dużo większy wpływ na ostateczny kształt książki i działania promocyjne. Jakkolwiek cenię Anię Derengowską z Prószyńskiego i dziękuję jej za serce okazane „Toksyczności”, teraz jednak czuję się bardziej komfortowo, bo mogłem kształtować wizerunek „Winnych” wedle swoich pomysłów od samego początku. Ewa Schilling i ja stale rozmawialiśmy, konsultowaliśmy szczegóły, pojawiały się świetne koncepcje. Dlatego „Winne” u małego wydawcy są książką, którą bardziej osobiście dopieściłem. Jestem niezwykle zadowolony z nowej współpracy wydawniczej.
A to, że ton i forma są inne? Cóż, pisanie ma być stawianiem sobie nowych wyzwań. Nie chciałbym, żeby w przyszłości ktoś powiedział, że Czechowicz się powtarza i pisze tak samo. Naczytałem się tylu książek w życiu, że wreszcie czas, by wykorzystać doświadczenia narracyjne innych i wzorując się na nich, tworzyć jednak coś własnego i niepowtarzalnego.

Jarosław Czechowicz
"Winne"
wyd. Seqoja

Z czego wyrosły i jak powstawały „Winne”?

To powieść, w której chciałem opowiedzieć o tym, jak konfrontujemy się z krzywdą. O ludziach – bo tu nie tylko kobiety są ważne – którzy z różnych powodów albo stali się sprawcami krzywdy, albo musieli przez życie nieść jej ciężar. „Winne” to książka o niezawinionych cierpieniach, ale też o tym, jak trudno nam zrozumieć, że nie powinniśmy czuć się odpowiedzialni za to, czego doświadczyliśmy. Piszę o tym z różnych perspektyw. Kaci są w cieniu, uwypuklone są perspektywy ofiar. Ale właśnie niedopowiedzenia dotyczące krzywdzących są tu bardzo ważne. „Winne” to też powieść sugerująca, że można w życiu odciąć się od traumatycznych doświadczeń, lecz jest to bardzo trudne. Wiem, to truizm. Dlatego proponuję różne rozwiązania. Nie jest to książka pozytywnych przesłań ani szczęśliwego zakończenia. Ale staram się pokazać z różnych perspektyw, że w obliczu największego nawet nieszczęścia mamy możliwość przeciwstawienia się mu i zaleczenia swoich ran.
Co do powstawania – pomysł na całość był gotowy tuż przed rozpoczęciem pisania, ale nie wiedziałem, jak zakończyć tę historię. Proszę uważać, żeby nieopatrznie nie przeczytać kilku ostatnich stron. Jedna znajoma to zrobiła i trochę zniszczyło jej to odbiór książki. Podobnie jak „Toksyczność” pisałem „Winne” niezbyt długo. Mam czas na pisanie tylko w lipcu. Przez pozostałe miesiące moje książki kreują się w głowie. Siadam do pisania, gdy jestem absolutnie gotowy i wiem, że zapisanie wszystkiego to już jedynie pewna formalność. Nie jestem pisarzem szukającym natchnienia czy potrzebującym uroczej willi z dala od świata, żeby pisać.

No dobrze, to jak przed tym lipcem przygotowywałeś się do pisania? Czy robiłeś osobną dokumentację (Islandia!)?

Najpierw w wyobraźni pojawiły się siostry. Zantagonizowane, bardzo różne od siebie. A jednocześnie walczące ze wspólnym zagrożeniem. Winne czegoś, o czym nie mają pojęcia. Wtedy przyszedł mi do głowy tytuł. Później stworzyłem historię drugiego planu, ale jednocześnie opowieść mającą wyjaśniać wszystko. A może niektórym niczego nie wyjaśni, bo tak też ją skonstruowałem. Oczywiście skorzystałem z popularnych literackich zabiegów, takich jak retrospekcje czy listy bohaterek. Potem zastanowiłem się nad tym, czy nie przesadziłem z ilością okrucieństwa i traum. Kiedy uświadomiłem sobie, że jednak nie, cała historia – bez zakończenia – była już w mojej głowie. Czekałem niecierpliwie na lipiec.
Co do Islandii, to nie było żadnej dokumentacji. To, co było mi potrzebne, zostało w głowie po 30 lipca 2016 roku, czyli najpiękniejszym dniu mojego życia. Wówczas dane mi było odwiedzić Ísafjörður, islandzką stolicę Fiordów Zachodnich. Potem pomagały tylko mapy Google’a, by nie pomylić się w topografii, ale i tak zaliczyłbym wtopę, gdyby nie koleżanka, która odwiedzała to miasteczko latem ubiegłego roku. Wysłałem jej adres, żeby zobaczyła sobie, gdzie umieściłem Annę, a ona mi odesłała zdjęcie uroczego domku – z refleksją, że moja bohaterka ma piękną miejscówkę. Tyle że miejscówką miał być blok mieszkalny stojący po przeciwnej stronie ulicy. Błąd w numeracji, ale na pewno znalazłby się ktoś, kto by to wychwycił. Kingo, dziękuję ci za uratowanie wiarygodności „Winnych”.

Wydaje się, że choć nie piszesz o przemocy non stop, to jednak jakbyś non stop pisał o warunkach, w których rodzi się przemoc, i o jej skutkach. O ile dobrze w ogóle to rozumiem. W każdym razie, tak sądzę, dużo jest w Twoich książkach pogłosów terapeutycznych. Czy może przesadzam?

Tak, przemoc, którą się brzydzę, jednocześnie mnie fascynuje. Wciąż na nowo analizuję, skąd może się brać, w jakim natężeniu występować i dlaczego ludzie tak często jej doświadczają, ale równie często ją stosują. Przemoc w „Winnych” jest wieloaspektowa. Rodzi się w wyniku zbiegów okoliczności, lecz także świadomego podtrzymywania atmosfery opresji. Chciałem pokazać, kto chce się przed nią bronić, a kto się jej biernie poddaje. Ale również zaskoczyć czytelnika, kiedy już poukłada sobie w głowie, kto tu jest dobry, a kto zły. Nie wiem, czy „Winne” zawierają pogłosy terapeutyczne, więcej ich było na pewno w „Toksyczności”. Dają kilka sugestii działania i określają okoliczności, w jakich można zmienić myślenie o doświadczonych krzywdach, ale wcale nie trzeba tego zrobić. Jeśli te pogłosy jakoś mocniej ci wybrzmiały, to może kwestia tego, że pewnie podświadomie włożyłem do tej powieści sugestie, które wyniosłem z różnych terapii. Bo sam mierzyłem się z krzywdami, sam je być może też wyrządzałem. Tkwiłem w sidłach różnego rodzaju przemocy ponad trzydzieści lat. Wyzwolenie się od niej było niesamowitym uczuciem. Czasem potrzeba do tego niewiele. Czasami nie da się uwolnić od przemocy przez całe życie – i tak się dzieje w przypadku jednej z bohaterek mojej książki.

Mówiłeś, że kobiety są ekspresywne i jako takie interesują Cię bardziej od mężczyzn. Dlaczego ekspresywność to dobra materia dla literatury?

Bo wyzwala więcej emocji, ale przede wszystkim pozwala na wytworzenie różnorodnych odbiorów tego, jak działają i kształtują swoje życie ekspresywni emocjonalnie bohaterowie. W takim rozumieniu to nie intelekt czytelnika ma być ważny, lecz jego sfera doświadczeń i przeżyć, z którą konfrontuje się, czytając o poczynaniach ludzi wydobywających z siebie dużo więcej, niż niejeden człowiek byłby w stanie wydobyć. I takie książki chciałbym pisać, jeśli nadal będę to robił. Książki pozbawione ciężaru poszukiwań w nich czegoś głębszego, a jednocześnie bardzo niejednoznaczne w odbiorze, bo odbierane głównie przez pryzmat czytelniczych emocji.

Powiedziałeś też w wywiadzie, że „powieści mają pomóc innym, nie mnie”. W czym konkretnie chcesz pomóc?

Mówiłem o tym w kontekście „Toksyczności”, ale ogólnie odnoszę wrażenie, że literatura może być czymś więcej niż sposobem na to, by autor uporządkował sobie w niej swoje problemy i pisał po to, by dzięki prozie ujrzeć je w inny sposób. W „Winnych” chciałem zwrócić uwagę na to, jak bardzo kształtują nas w dorosłym życiu sprawy z dzieciństwa czy młodości, za które czujemy odpowiedzialność, choć nie jest to nasza odpowiedzialność. Przy spotkaniach autorskich związanych z „Toksycznością” zawsze powtarzałem DDA, że to nie my powinniśmy się wstydzić za naszych pijących rodziców, lecz oni sami za siebie. „Winne” niosą w sobie taką sugestię, że nigdy nie jesteśmy obarczeni winami i okrucieństwem naszych bliskich, bo nie odpowiadamy za żadne życiowe wybory poza tymi swoimi.

A jeśli już mówimy o tym, jak literatura pomaga: to kiedy i w jaki sposób pomogła Tobie literatura? I jaka?

Od razu przychodzi mi na myśl „Tortilla Flat” Steinbecka, która to książka dawno temu wyciągnęła mnie z młodzieńczej depresji. A było to tak skuteczne, że pamiętam do dziś, kiedy i w jakich okolicznościach ją czytałem. Obecnie? Paradoksalnie najlepiej czyta mi się narracje opisujące tragedie na miarę antycznych. Książki, w których bohaterowie nie mają możliwości dobrego wyboru, ale ja go widzę dla siebie. Poza tym przez całe życie literatura pomagała mi zapomnieć o tym, co trudne wokół mnie. Tyle tylko, że jeśli nie zmierzyłem się z każdą trudnością, książki mogły być tylko iluzją wyzwolenia. „Winne” opowiadają o tym, jak trudno jest sobie wzajemnie pomagać, bo najtrudniejsze to zawsze pomóc samemu sobie.

Wspierajmy księgarnie

2020-03-23T14:03:00.000+01:00

Los małych księgarń i antykwariatów nigdy nie był radosny, ale obecny kryzys może go jeszcze pogorszyć. Dlatego teraz bardziej niż kiedykolwiek potrzebne jest okazanie im wsparcia w geście solidarności.

Antykwariat Abecadło
Fot. (c) Marcin Wilk / Wyliczanka.eu

Myślę, że najlepszą formą wsparcia i okazania solidarności będą zakupy. Poniżej zamieszczam listę księgarń i antykwariatów, które prowadzą sprzedaż. Listę będę w miarę możliwości uaktualniać.

Berlin:
buch|bund - zamówienia online https://buchbund.buchkatalog.de

Cieszyn:
Kornel i Przyjaciele - czynna; zamówienia mailem, przez FB lub telefonicznie: 798 996 655

Kraków:
Antykwariat Abecadło - na stronie: www.abecadlo.org, przez pocztę e-mail: kosciuszki@abecadlo.org, telefonicznie 668 013 400 oraz witrynę Allegro, użytkownik: abecadlo22
De Revolutionibus Books&Cafe - na stronie www.derevolutionibus.pl
Główna Księgarnia Naukowa - Kraków GKN - czynna normalnie (wprowadzono dodatkowe środki ostrożności)
Księgarnia Akademicka - zamówienia tylko przez stronę: www.akademicka.pl; w sprawie dostaw lub odbioru książek dzwonić na numer 12 431-27-43 lub na domofon lokalu przy św. Anny w godzinach 9.00-17.00
Księgarnia Karakter - Ostry dyżur księgarski; szczegóły: stacjonarna@karakter.pl; 💬 https://www.facebook.com/ksiegarnia.karakter/; ☎️ 508 134 146
Księgarnia Pod Globusem - czynna (choć krócej)
LOKATOR - czynny okazjonalnie, 20 i 21.03
[Opis księgarń krakowskich i zbiór wszystkich adresów internetowych tutaj: https://www.krakow.pl/aktualnosci/238380,33,komunikat,wspieraj_krakowskie_ksiegarnie_on-line_.html]

Sopot:
Ambulencja - zamówienia telefonicznie 662 243 663 lub e-mailem ambulencja@ambulencja.pl; odbiór na miejscu w okienku
Księgarnia Smak Słowa - sprzedaż online, preferowana dostawa paczkomatami, przesyłka free powyżej 50 PLN

Toruń:
Księgarnia Kafka i spółka - działa Kafkański książkomat; książki sprzedawane i wydawane przez jedno z bocznych okien bez konieczności wchodzenia do księgarni
Toruński Antykwariat Księgarski - czynny zdalnie, zamówienia np. telefonicznie 607 768 375

Warszawa:
Antykwariat Kwadryga - czynny, można zamawiać przez stronę z odbiorem na miejscu
Big Book Cafe - kreatywna sprzedaż zestawowa książek rekomendowanych przez BigBookowców (m.in. Anna Król) - szczegóły i zamówienia: ksiegarnia@bigbookcafe.pl
Księgarnia Korekty - czynna normalnie, można dzwonić i rezerwować książki, a odebrać potem
Tajfuny - zamówienia online: wysyłki 1-2 razy w tygodniu; tel. 602 372 901; na ich Fb także spis czynnych księgarń

Wągrowiec:
Księgarnia Locum - zamówienia online lub telefonicznie: 67 268 50 43; dowóz bezpośredni

Wrocław:
Tajne Komplety. Prawdziwa księgarnia, a nie sklep z książkami - akcja bonowa, szczegóły pod adresem: http://fundacja-karpowicz.org/bon-na-trudne-czasy-do-tajnych-kompletow/

#rozmoWyliczanki: R.O.Kwon

2020-02-24T02:29:00.000+01:00

"Podpalacze" to powieść na wskroś współczesna. Samotność i zagubienie w świecie to niebezpieczne zapalniki. O tym właśnie między innymi pisze R.O. Kwon, która - specjalnie dla Wyliczanki - zgodziła się powiedzieć kilka zdań między innymi o swojej książce.

R.O.Kwon
(c) Smeeta Mahanti B&W / Agora / Wyliczanka

Urodzona w Korei, ale dorastająca i mieszkająca obecnie w Stanach, R.O. Kwon "Podpalaczy" pisała niemal 10 lat.
- Dokładnie tyle i muszę przyznać, że pisałam w miarę systematycznie, każdego dnia - przyznaje. - Przerobiłam sama nie wiem, ile projektów i kolejnych wersji.
Co zajęło tyle czasu pisarce? W wywiadach mówi, że najtrudniejsze było dla niej odnalezienie głosu dla swoich bohaterów. Dopiero gdy udało się jej odnaleźć właściwą formułę - oddać głos Phoebe i Willowi - mogła dokończyć pisanie.

"Podpalaczy" w przekładzie Łukasza Błaszczyka wydała Agora.

Phoebe i Will, bohaterowie "Podpalaczy", poznają się w pierwszych dniach studiów. Phoebe jest popularna, ale ciągnie za sobą dramatyczną przeszłość. Will niedawno rzucił szkołę religijną i też planuje zacząć od zera. Zakochuje się w Phoebe, która wkrótce potem przyłącza się do ekstremistycznej wspólnoty religijnej.
- Religia to pocieszycielka - wyjaśnia pisarka. - A ludzie dzisiaj łakną pocieszenia.

Dla R.O. Kwon ważnym motywem twórczym była też psychologia. Wiedzę na ten temat wykorzystała budując swoje postacie. Jej "Podpalaczy" można czytać jako studium (marnej) kondycji współczesnego człowieka. Ale psychologia odgrywa dla autorki także inną rolę. Już będąc w szkole, wierzyła mianowicie, że każdy twórca ofiarowuje książce tylko połowę. - Druga połowa zależy od czytelnika, który sam musi podjąć pewien twórczy trud. Interakcja między czytelnikiem a książką czyni dzieło pełnym.

Sekcie, do której przyłącza się Phoebe, przewodzi rzekomy uciekinier z północnokoreańskkiego gułagu. Dla autorki wątek koreański był kolejnym ważnym elementem.
- Sporo czytam. Także o polityce. Czytanie to jedno z podstawowych moich zajęć, jak zresztą przystało na pisarkę - mówi autorka "Podpalaczy".
Gorzej, że w książce stworzonej przez R.O. Kwon sekta - w imię wiary - dokonuje czynu, który przynosi realne cierpienie.

Gdy okazało się, że jednym z nauczycieli R.O. Kwon był Michael Cunningham, od razu musiałem spytać ją o to, czego się nauczyła od autora świetnych "Godzin":
- Był cudowny - przyznała. - Kocham jego pisarstwo. Kocham sposób, w jaki nas uczył. Kiedyś powiedział, że powinniśmy kochać swoich bohaterów jak kocha Bóg, ale nie bardziej. Często o tym myślę.

Dorota Danielewicz, "Droga Jana"

2020-01-24T19:34:00.001+01:00

Dzisiaj ukazuje się "Droga Jana" Doroty Danielewicz, dziennikarki z Berlina, autorki wydanego kilka lat temu przewodnika po duszy tego miasta. "Droga Jana" to książka mądra i piękna, odbierająca czasami mowę, czasem zachęcająca do rozmowy. I do jeszcze czegoś.

Gdyby najkrócej streścić tę książkę, należałoby napisać, że to opowieść matki dziecka cierpiącego na galaktosialidozę, schorzenie przemiany materii. Szacuje się, że w świecie odnotowano około 80 przypadków tej choroby. Nie ma na nie lekarstwa. Koncerny farmaceutyczne, o czym zresztą gorzko pisze narratorka, nie zajmują się tym. Nie opłaca się.
Ale choć choroba w tej książce jest obecna i ważna, to stanowi ona jedynie jedną z jej wielu warstw.
W innej warstwie "Droga Jana" to opowieść o procesie stawania się i bycia matką. Historia planów i marzeń czy nadziei, która staje się iluzją odrywającą od rzeczywistości.
To także rejestr strachu i bólu, ogromnego poświęcenia i wyczerpania, rodzinnych napięć i konfliktów, chwil szczęścia, ale również często i samotności. To odważna wiwisekcja stanu ducha, ciała, emocji i psychiki.
W jeszcze innej warstwie to także raport z codzienności. Za wielkimi ideami, poświęceniem, strachem i nieustanną walką kryją się przecież konkretne sekwencje, zdarzenia, zjawiska: parmezan, renesansowa studnia, szyte ręcznie kurki do zakładania na gotowane jajka, ale także - no właśnie - galaktosialidoza. Danielewicz rzeczowo i dokładnie wyjaśnia, na czym ona polega. To wyjaśnienie, jak słusznie pisze autorka, często uspokaja, osadza w konkrecie, pozwala inaczej spojrzeć.
Wśród wielu innych poziomów, na których można czytać tę niewielką (a jednak wielką) książkę jest komentarz społeczny i polityczny. Subtelny, a jednak bardzo konkretny, będący celnym rozpoznaniem systemu, w którym żyjemy.
To także wreszcie książka manifest, wezwanie do rewolucji empatycznej.
"Droga Jana" to książka wielowymiarowa, choć oszczędna w słowa, tak jak oszczędna jest mowa ludzi dobrych czynów i dobrego serca. Paradoksalnie w tej minimalistycznej oprawie wygrywa literatura. I Jan, ważny przecież bohater tej książki. Niewiele mówi, a jednak to od niego się najwięcej uczymy.
Piszę "uczymy", bo choć Dorota Danielewicz wielokrotnie pisze o lekcjach, jakich Jan udzielił jej, to myślę, że są to lekcje dla nas wszystkich. Składają się na instrukcję obsługi życia w ogóle. To kolejna warstwa tej książki. Niezwykle potrzebna, czuła, otwierająca i przypominająca proste a istotne przepisy. Takie jak na przykład ten: czasem lepiej już nic nie mówić, czasem lepiej przytulić.

Ina Wyłczanowa, "Wyspa Krach"

2019-12-25T01:57:00.003+01:00

Ina Wyłczanowa, bułgarska dziennikarka, pisarka i producentka radiowa, napisała „Wyspę Krach” chyba z przekory. Takie w każdym razie można odnieść wrażenie, gdy czyta się tę przepełnioną ironią opowieść o dwóch kobietach z astrologią i wakacjami w tle.

Główne bohaterki borykają się z powszechnie znanymi problemami, ale dystans, z jakim do nich podchodzą, czyni z tej opowieści satyrę na współczesność.
Stawianie horoskopów, rozrysowywanie swojego życia w tabelkach („z czego jestem zadowolona”/„z czego nie jestem zadowolona”) to oczywiście znane sposoby ucieczki przed losem i obowiązkami przykrej codzienności. Wyłczanowa zdaje sobie doskonale zdaje z tego sprawę, ale zamiast robić szkolną pogadankę, wybiera podszytą szyderstwem powieść. W wielu momentach przypominała mi Dubravkę Ugreśić. (Swoją drogą: co z Dubravką? Ktoś coś?)

Co ważne, w tej książce jest miejsce dla kotów i psów (psy, niestety, nie są dobrze traktowane, ale to inna sprawa). Jest też miejsce i dla Polaków, którzy - jak potwierdziła Wyłczanowa podczas spotkania, które prowadziłem z nią - przyjeżdzają na wypoczynek do Bułgarii.

„Wyspę Krach” przełożyła Hanna Karpińska, a opublikowało Wydawnictwo EZOP.

Bookcrossing w Krakowie

2019-10-06T12:26:00.002+02:00

11 i 12 października w Galerii Bronowice w Krakowie odbędzie się bookcrossingowa akcja.

Bookcrossing w Galerii Bronowice to bezpłatna akcja dla każdego, kto chce wymienić swoje książki na nowe.

Podczas wydarzenia każdy i każda może zabrać do domu tyle książek, ile wcześniej przyniesie. Jest to zatem okazja do przewietrzenia domowej biblioteczki, podzielenia się dobrą lekturą z innymi i znalezienie jakiejś perełki dla siebie.

- Jesteśmy przekonani, że lepiej przekazać przeczytane lub niechciane książki dalej, niż tylko wycierać z nich kurz. Akcja Bookcrossing cieszy się niezwykłym zainteresowaniem, dlatego organizowana jest cyklicznie - piszą organizatorzy.

Punkt Wymiany znajdować się będzie na poziomie 0, obok drogerii Douglas.

Godziny otwarcia punktu:
11 października (piątek) godz. 15.00 -21.00
12 października (sobota) godz. 10.00 -20.00

Adres Galerii Bronowice: Stawowa 61, Kraków.

Wyliczanka jest partnerem wydarzenia.

[na podstawie materiałów organizatora]

#rozmoWyliczanki: Bartosz Ogórek

2019-09-30T23:59:00.002+02:00

"Problemy aprowizacyjne skutkowały bardzo wysokimi cenami produktów, czy nawet całkowitym ich brakiem, ale także, co łatwo przeoczyć spadkiem ich jakości. Przykładem może być ilość dopuszczalnych przez władze domieszek do mąki przy wypieku chleba, okresowo wynosiła ona 50%. To oczywiście oficjalna norma, w rzeczywistości było jeszcze gorzej, a krakowianie w swoim chlebie powszednim znajdowali nie tylko wątpliwej jakości kartofle, ale też dzikie kasztany czy trociny" - mówi o sytuacji mieszkańców Krakowa w czasie I wojny światowej Bartosz Ogórek, historyk i demograf, autor książki "Niezatarte piętno? Wpływ I wojny światowej na ludność miasta Krakowa".

BARTOSZ OGÓREK
Fot. Andrzej Banaś

Marcin Wilk: Z perspektywy, nazwijmy to, mitycznej lubimy myśleć o Krakowie przełomu XIX i XX wieku oraz początku XX wieku w pewien określony sposób – jako młodopolskiego centrum życia. A jak Kraków tego okresu wygląda z perspektywy historii społecznej czy demografii historycznej? Jak wypada na tle na przykład Wiednia czy Berlina tamtych czasów?

Bartosz Ogórek*: Kraków tego okresu to wciąż dość niewielkie miasto jednak bardzo intensywnie rozwijane i modernizowane i przez to aspirujące do miana metropolii. Kraków jest również jedną z najistotniejszych twierdz w Monarchii Habsburgów, co akurat nie zawsze sprzyjało rozwojowi miasta. Jeżeli chodzi o liczbę ludności, to na przełomie wieków Kraków liczył niespełna 90 tysięcy ludności, zaś przed samą wojną ok. 150 tysięcy. Ta zmiana ma oczywiście związek z formalnym włączeniem gmin okalających miasto w jego granice, mówię formalnym, bo w istocie Kraków możemy postrzegać jako miejsko-wiejskie continuum już od wieków. W tym samym czasie Berlin czy Wiedeń, a więc stolice światowych mocarstw, to miasta ponadmilionowe, zupełnie inny kaliber. Choć z pewnością można zauważyć pewne podobieństwa, które rzutować będą na funkcjonowanie tych miast podczas wojny, a więc przede wszystkim zależność aprowizacji miasta od dostaw z zewnątrz. W przypadku Krakowa gros żywności pochodziło z jego bezpośrednich okolic, ale musimy pamiętać, że to naturalne zaplecze aprowizacyjne miasta leżało po części za granicą, czyli już w Imperium Rosyjskim – przykładem może być powiat miechowski, który zaopatrywał Kraków w nabiał i ziemniaki. Za element łączący Kraków z większymi miastami uznałbym również dbałość o gromadzenie i publikację różnego rodzaju danych statystycznych. Co istotne, szczegółowość i dokładność tych publikacji znacząco przewyższa zestawienia z późniejszych okresów. Dane te ułatwiać miały zarządzanie miastami, ale obecnie stanowią świetne źródło do badań dla historyka, ekonomisty czy demografa.

W wydanej niedawno nakładem oficyny Universitas Pańskiej książce "Niezatarte piętno? Wpływ I wojny światowej na ludność miasta Krakowa" czytam, że jeszcze w 1880 roku przeciętna krakowianka w momencie urodzenia miała przed sobą niespełna 26 lat życia. W 1931 roku dane statystyczne mówią już o 57 latach. Co się takiego zdarzyło w ciągu zaledwie 50 lat?

Przytoczone przez Pana wartości doskonale ilustrują proces tzw. transformacji demograficznej, który dokonał się w absolutnej większości populacji europejskich na w wiekach XIX i XX. Proces ten, którego nieodłącznym elementem jest wydłużanie się życia ludzkiego, to mówiąc w skrócie przejście od ludnościowego marnotrawstwa do wydajności. Marnotrawstwo to, obecne w społeczeństwach gospodarczo tradycyjnych, polega na tym, że bardzo wysokim liczbom urodzeń towarzyszą równie wysokie liczby zgonów. Efektem jest przyrost naturalny bliski zeru. Wydajność, charakteryzująca dzisiejsze społeczeństwa, polega na tym, że niskim liczbom urodzeń towarzyszą niskie liczby zgonów. Efektem jest znów zerowy przyrost. Mamy więc punkt wyjścia i punkt docelowy, a to co pomiędzy nimi, to właśnie transformacja demograficzna – przejście z jednej formy równowagi w drugą. Im później dana populacja przechodzi transformację, tym gwałtowniejsza ona będzie. Kraków jest tej gwałtowności bardzo dobrym przykładem, stąd tak ogromny, statystyczny przyrost długości życia mieszkańców miasta.

Warto też wiedzieć w jaki sposób demografowie mierzą przeciętną długość życia, bo nie jest to wbrew częstym opiniom średni wiek w jakim ludzie umierają. Jeżeli chcemy przewidzieć jak długo będzie żyło dziecko urodzone w bieżącym roku, to oczywiście brakuje nam danych dotyczących warunków umieralności w jakich będzie ono żyło w przyszłości. Dlatego demografowie mówią – załóżmy, że te warunki w przyszłości będą identyczne jak w roku bieżącym. Efektem tego założenia i kilku obliczeń dokonanych na podstawie danych o strukturze ludności i liczbie zgonów wg płci i wieku jest właśnie przewidywana dalsza długość życia w momencie urodzenia (łatwiejszy angielski termin – life expectancy, oznaczane w demografii jako e0).

Ten lawinowy przyrost długości życia jest w pierwszym rzędzie spowodowany intensywnym spadkiem umieralności niemowląt. W początkowym stadium transformacji niewiele zmienia się umieralność osób w średnim wieku czy starszych, ma natomiast miejsce ogromny spadek umieralności niemowląt (powiedzmy z poziomów, gdzie ¼ wszystkich noworodków umiera w rok od urodzenia, do poziomów kilkuprocentowych), co przekłada się na podwojenie e0 w omawianym okresie.

Wraz z uruchomieniem Wodociągu Miejskiego im. Franciszka Józefa w roku 1901 poziom umieralności obniżył się o około 35 proc. Czy rozwój infrastruktury i gospodarki komunalnej miał rzeczywiście decydujący wpływ na ludność Krakowa tamtych czasów?

Z pewnością, bezproblemowy dostęp do bezpiecznej, czystej wody przekłada się na niższe poziomy zachorowalności i umieralności, jednak w perspektywie procesu transformacji demograficznej infrastruktura tego rodzaju nie była czynnikiem decydującym. Motorem napędowym spadku umieralności i wydłużania się życia ludzkiego w XIX i XX wieku była przede wszystkim poprawa odżywiania. Organizm lepiej odżywiony jest mniej podatny na choroby nawet w dość spartańskich warunkach. Poprawa ilości i jakości przyjmowanych pokarmów znajduje odzwierciedlenie w danych na temat wysokości i masy ciała człowieka w tym samym okresie. Na drugim miejscu wymieniłbym higienę, ale nie tyle nawet w sensie infrastrukturalnym (wodociąg czy kanalizacja pojawiają się w Krakowie dość późno, kiedy poziom umieralności obniżył się już ponad dwukrotnie w porównaniu z połową XIX wieku), co w sensie przepisów i świadomości – mycie rąk, warunki przygotowania i sprzedaży żywności, izolacja chorych, antyseptyka, zakaz spluwania etc. Wreszcie, bardzo ważnym elementem odpowiedzialnym za wydłużanie się życia ludzkiego są postępy medycyny. Pojawiają się one znacznie później, ale pomagają tę obniżoną umieralność utrzymać w ryzach. Ogromną rolę odgrywają tu szczepionki na choroby zakaźne, a dopiero od późnych lat trzydziestych leki. Przypomnę tylko, że upowszechnienie antybiotyków nastąpiło dopiero po II wojnie światowej.

Pisze Pan: „Świat to nie tylko polityka (…), ale przede wszystkim troska o pożywienie i zdrowie, radość z narodzin i strach przed śmiercią”. Czy Kraków w czasie I wojny światowej był miastem szczególnie trudnym do życia?

Szczególnie to bardzo subiektywna kwestia, zależy to też od tego z jaką warstwą społeczną, etnicznością czy religią mamy do czynienia – ale w ramach porównań, których udało mi się dokonać w miarę zobietywizowanymi sposobami wydaje się, że w Krakowie było nieco gorzej niż w większych miastach europejskich. Warto zwrócić uwagę, że I wojna światowa jest zwykle postrzegana jako dość nieszkodliwa dla cywili (w kontraście do swojej następczyni), kojarzy się raczej z wyczerpującymi bataliami w okopach, tymczasem odcisnęła bardzo silne piętno na życiu każdego człowieka. W języku angielskim funkcjonuje pojęcie „home front”, które dobrze obrazuje fakt, że w tej wojnie udział brali wszyscy obywatele, tylko niektórzy walczyli nie z żołnierzami w obcych mundurach a z głodem, zimnem i chorobami. Zabójczość obu frontów można oczywiście zilustrować szacunkami ofiar – ogół strat populacji Krakowa związanych ze zwiększoną przez wydarzenia wojenne umieralnością to moim zdaniem ok. 13 000 istnień ludzkich. Z tego tylko ok. 3000 to straty wojskowe, zaś pozostałe dotyczą cywilów – głównie dzieci, młodzieży i osób starszych. I wreszcie, przy każdym kryzysie bardzo istotną rolę dla jego postrzegania gra punkt wyjścia, baza porównań. W przypadku okresu tuż przed I wojną światową mam do czynienia z względnym dobrobytem, o czym świadczą choćby wysokie średnie wskaźniki konsumpcji czy płac realnych. Stąd obniżenie standardu życia podczas konfliktu było bardzo silnie odczuwalne, choć z różnym natężeniem, przez wszystkie warstwy społeczne.

Z czym były największe kłopoty aprowizacyjne?

Wypadałoby powiedzieć, że z wszystkim. Od żywności, przez paliwa, po artykuły higieniczne. Problemy aprowizacyjne skutkowały bardzo wysokimi cenami produktów, czy nawet całkowitym ich brakiem, ale także, co łatwo przeoczyć spadkiem ich jakości. Przykładem może być ilość dopuszczalnych przez władze domieszek do mąki przy wypieku chleba, okresowo wynosiła ona 50%. To oczywiście oficjalna norma, w rzeczywistości było jeszcze gorzej, a krakowianie w swoim chlebie powszednim znajdowali nie tylko wątpliwej jakości kartofle, ale też dzikie kasztany czy trociny. Dość dokładne dane mamy dla konsumpcji mięsa, ta spadła w roku 1917 w stosunku do okresu przedwojennego o ok. 80%. Oczywiście mięso nie musi stanowić podstawy diety, ma jednak poza wymiarem dietetycznym znaczenie symboliczne. Dostęp do mięsa to synonim nowoczesności i dobrobytu. Jeszcze przed wojną sprowadzano do miasta mięso argentyńskie, tak aby również mniej zamożne warstwy społeczeństwa mogły pozwolić sobie na jego zakup.

Widmo głodu powodowało, że mieszkańcy miasta musieli często porzucić czysto miejski sposób życia, np. starali się uprawiać każdy dostępny skrawek ziemi (np. Błonia zaorano i dzierżawiono pod uprawę warzyw). Pozwolę sobie przytoczyć tutaj dłuższy cytat z dzienników Michała Koya, krakowskiego adwokata, który wiosną 1917 roku pisał:

„Błonia Krakowskie są już prawie całe zaorane i dziwny dla starego krakowianina przedstawiają widok. W miejsce jednolitej – jak oko sięgnie zielonej murawy pola podzielone na działy. Na nich zawzięcie pracują najrozmaitsze typy pracowników. To wojskowe zaprzęgi prowadzone przez żołnierzy, to rosyjscy nieowlnicy zajęci kopaniem - to różni inteligentnicy - a raczej inteligentniczki w pocie czoła przekopują łopatami ziemię. Na samym zaś brzegu jednego z takich działów zobaczyłem dzisiaj w południe złożone za ziemi ubranie urzędnika tj. mundur urzędniczy czapkę oraz szpadę z rękojeścią złożone – a sam właściciel tych rzeczy zajęty był również przekopywaniem gruntu”.

Bardzo wymowny obrazek! Zarówno w warstwie gospodarczej jak i symbolicznej. Głód zmusza krakowian do odłożenia tego co prestiżowe i nowoczesne na bok, by skoncentrować się na walce o przetrwanie.

Wreszcie o skali niedożywienia i wynikłej z niego desperacji krakowian świadczą dobitnie tzw. rozruchy głodowe w ostatnich dwóch latach wojny, podczas których mieszkańcy miasta wylegli na ulice pomimo usiłującego zaprowadzić porządek wojska, co skończyło się zresztą paroma ofiarami śmiertelnymi. Wymuszone przez problemy aprowizacyjne zmiany w diecie i stylu życia krakowian można podsumować słowami urodzonego w Krakowie światowej sławy botanika Adama Maurizio: „w tych czasach [Wielkiej Wojny] spożywający chleb biały powraca do ciemnego, zjadacz zaś chleba ciemnego – do papek i polewki ze zbóż i ziół, korzeni i trawy… słowem do pożywienia dawno pogrzebanych cywilizacji".

Na co najczęściej chorowali (i umierali) mieszkańcy i mieszkanki Krakowa?

Największe żniwo zbierały rzecz jasna choroby zakaźne (współczynniki zgonów nimi spowodowanych potrajają się), a wśród nich prym wiodły czerwonka i dur brzuszny, pod koniec wojny również grypa tzw. hiszpanka i jej powikłania, choć wydaje się, że epidemia ta nie była tak zabójcza jak na zachodzie. Nasila się również gruźlica. Ważne są oczywiście nie tylko faktyczne zachorowania i zgony, ale również obawy związane z chorobami. Tu najbardziej obawiano się cholery, jednak w dużej mierze dzięki drakońskim procedurom wdrażanym w razie jej wykrycia, liczba zachorowań i zgonów ograniczyła się do zaledwie kilku.

Z danych statystycznych wynika, że koszty życia podczas I wojny światowej w Krakowie wzrosły o wiele bardziej niż np. w Berlinie, a nieporównywalnie bardziej niż w Paryżu czy Londynie. Na czym konkretnie to polegało?

Kraków trzeba tu traktować jako część Galicji, a więc mocno eksploatowanego i niekoniecznie priorytetowego kraju wchodzącego w skład Monarchii. Zresztą, jak widać na przykładzie wymienionych przez Pana miast, państwa centralne wypadają pod tym względem znacznie gorzej aniżeli Ententa, szczególnie pod koniec wojny. Na wzrost faktycznych kosztów życia składają się dwa elementy – drożyzna spowodowana wspomnianymi już niedoborami oraz nienadążający za nią wzrost wynagrodzeń. Jeżeli spojrzymy na krakowską cenę podstawowego koszyka dóbr, czyli tego co człowiek musiał kupić żeby przeżyć na minimalnym choćby poziomie, to w roku 1918 mamy dwunastokrotny wzrost w porównaniu do roku 1913. To są oczywiście ceny oficjalne, które bardzo często były fikcją, jeżeli przeanalizujemy ceny czarnorynkowe, to wzrost jest jeszcze sporo większy. Wreszcie musimy pamiętać, że mierzeni kosztów życia jest to tylko metoda opisu rzeczywistości, pewna konwencja, natomiast często dany produkt w ogóle nie był dostępny na rynku, mimo, że notowano jego cenę, a mieszkańcy otrzymywali na niego przydziały.

W czasie I wojny światowej zmniejszyły się też w Krakowie dysproporcje między wynagrodzeniami robotników i urzędników, na niekorzyść tych ostatnich. Z czego to wynikało?

Pracownik etatowy tzw. budżetówki w okresach kryzysu zawsze jest na straconej pozycji, jego płaca nie jest dość elastyczna, tj. słabo reaguje na zmieniające się warunki na rynku. Podczas wojny krakowscy urzędnicy otrzymywali tzw. dodatki drożyźniane, które miały kompensować inflację, ale były one przyznawane z dużym opóźnieniem w stosunku do dynamicznie zmieniających się realiów, a po wtóre były dość niewielkie. Inaczej rzecz ma się z rzemieślnikami czy robotnikami, szczególnie tymi operującymi na własną rękę. Mogą oni dyktować cenę swoich usług, gdyż popyt jest bardzo wysoki, zaś w związku z mobilizacją kolejnych roczników mężczyzn rąk do pracy brakuje. I tak usługi szklarza czy blacharza wzrosły do roku 1916 o około 100%, zaś urzędników średniego szczebla o zaledwie 10. Oczywiście nie oznacza to, że robotnicy stają się automatycznie bogatsi od pracowników umysłowych. Jednak dysproporcje się zmniejszają, a relatywne zubożenie osób na stanowiskach urzędniczych jest znacznie większe. Dobre wyobrażenie o procesie daje zestawienie tzw. welfare ratios, czyli szacunku liczby osób jakie mogły utrzymać się na minimalnym poziomie z jednej pensji. Urzędnik średniego szczebla mógł przed wojną utrzymać ok. 12 osób, zaś pod koniec wojny zaledwie 3,5. W przypadku robotnika też mamy spadek, ale relatywnie znacznie mniejszy, bo z 2 osób do niespełna jednej. Ale wojna zbliża ludzi różnych warstw i dochodów również w sferze życia codziennego oraz symbolicznej. Przytoczę tu słowa Klemensa Bąkowskiego, syndyka miasta Krakowa, adwokata, osoby z absolutnego topu towarzyskiego i ekonomicznego tego miasta, który zanotował na początku roku 1917:

"Dotąd klepię biedę nieźle, bo oszczędzam dawnej mąki i domieszuję żarnową z ziarna żyta i pszenicy, które to ziarno przezornie kupiłem w roku zeszłym i obecnym. Służący ma ukryte w piwnicy żarna i tam od czasu do czasu miele ziarno moje i swoje. Doczekamy do lata z tem - ale czy się uda dostać na następną jesień?".

Widzimy tu sytuację, w której pan i sługa, których roczne zarobki różnią się pewnie o kilkanaście tysięcy koron, znajdują się w zasadzie w identycznej sytuacji. Sytuacja ta wymusza ich współpracę przy nielegalnym, ale i archaicznym procederze wyrobu mąki.

Pisze Pan o trzech ewakuacjach Krakowa między wrześniem 1914 a marcem 1915. Jak Pan ocenia te akcje?

Ewakuacja Krakowa podczas I wojny światowej to dla mnie jedno z większych zaskoczeń badawczych. Skala tych akcji a także bardzo ciężkie warunki z jakimi przyszło się mierzyć krakowianom w ich trakcie każą zastanawiać się nad przyczynami niepamięci tych wydarzeń. Wspomnę tylko, że w pierwszych dwóch latach wojny z Krakowa uciekło bądź zostało przymusowo wydalonych około 25 000 osób. Wiele z nich doświadczyło życia w obozach barakowych w różnych krajach Monarchii. Długo można by opisywać realia obozów czy transportu do nich, w skrócie były po prostu nieludzkie. Wydaje się zresztą, że kwestia ta była swego rodzaju punktem zwrotnym w stosunku mieszkańców Galicji do Monarchii. Obraz ten ma niewiele wspólnego z cukierkowym CK mitem. Z drugiej strony ewakuacja jako taka była oczywistą konsekwencją faktu, że Kraków był przecież twierdzą, która została w początkach wojny oblężona przez Rosjan. Wydaje się jednak, że głównego celu, tj. trwałego ograniczenia konsumpcji żywności przez redukcję liczby mieszkańców miasta nie udało się władzom osiągnąć. Ogromna cena jaką przyszło płacić ewakuowanym krakowianom za ten plan była więc w zasadzie daremna.

Jakie były – z perspektywy historyka społecznego – zasadnicze skutki Wielkiej Wojny dla Krakowa?

Najważniejsze skutki można w zasadzie zamknąć w pojęciu archaizacja. Archaizacja, a więc uwstecznienie podstawowych obszarów życia ludzkiego, polega tu na czasowym zahamowaniu, a nawet odwróceniu kluczowych procesów modernizacyjnych widocznych w obszarach demografii, ekonomii czy biologii badanej populacji. Obserwujemy więc podczas wojny spadek średniej długości życia, wzrost zachorowalności i umieralności na choroby zakaźne, agraryzację miasta, spadek konsumpcji mięsa, niedożywienie, spadek masy urodzeniowej noworodków. Wszystkie te zjawiska świadczą o odwróceniu silnych przed wojną tendencji modernizacyjnych, świadczą o swoistym cofnięciu się w rozwoju. Ale wojna niesie ze sobą również skutki długofalowe. Widać to doskonale na rynku matrymonialnym, gdzie w rocznikach, które brały czynny udział w Wojnie brakuje mężczyzn. Taka wieloaspektowa analiza pozwoliła również odpowiedzieć na pytanie, która z grup ludności cywilnej ponosiła największy ciężar wojny w sensie biologicznym? Zarówno analiza skutków doraźnych, jak i długotrwałych nie pozostawiają żadnej wątpliwości, iż w najgorszym położeniu znaleźli się krakowianie liczący pod koniec I wojny światowej około 10 lat. To właśnie umieralność młodych chłopców między 7 a 13 rokiem życia wzrasta podczas wojny najsilniej w stosunku do poziomów przedwojennych. Grupa ta jednocześnie musiała się borykać z długofalowymi konsekwencjami wojny w postaci wyższej umieralności kohortowej i niższej ostatecznej wysokości ciała przez całe swoje życie.

Dziękuję za rozmowę!

*Bartosz Ogórek - ukończył studia magisterskie w zakresie historii w Instytucie Historii UJ, studia magisterskie w zakresie demografii na Uniwersytecie w Lund, stopień doktora uzyskał na Wydziale Historycznym UJ, odbył staże i kursy naukowe m.in w Max Planck Institute for Demographic Research (Rostock, Niemcy) oraz University of Michigan (Ann Arbor, USA). Laureat stypendium MNiSW dla wybitnych młodych naukowców. Obecnie pracuje na stanowisku adiunkta w Instytucie Historii i Archiwistyki Uniwersytetu Pedagogicznego im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Interesuje go bio-społeczny i ekonomiczny wymiar życia człowieka w przeszłości.

Aleksandra Boćkowska, "Można wybierać. 4 czerwca 1989" [fragment]

2019-06-21T14:22:00.002+02:00

"Na pierwszej stronie katolickiego tygodnika „Niedziela” z 4 czerwca 1989 roku ukazał się artykuł Jak bronić życia nienarodzonych?. W harcerskim „Na Przełaj” na okładce numeru z tego samego tygodnia widniał rysunek kobiety za kratami z podpisem „Welcome to Ciemnogród”. 4 czerwca […] głosować poszło trzydziestu ośmiu ze stu pięciu biskupów i czterdzieści procent księży diecezjalnych i zakonnych". Przeczytaj fragment reporterskiej opowieści Aleksandry Boćkowskiej "Można wybierać. 4 czerwca 1989".

Na razie zaczyna się rok 1989.

Hierarchowie pośredniczą w przygotowaniach do okrągłego stołu. Ksiądz Alojzy Orszulik i arcybiskup Bronisław Dąbrowski łagodzą kryzysy między władzą a opozycją, a tymczasem księża parafialni zbierają podpisy pod projektem ustawy o prawnej ochronie dziecka poczętego. Zakonna Komisja Apostolstwa organizuje prelekcje dla księży, którzy będą w Wielkim Poście prowadzić rekolekcje. Tematy: duchowość małżeństwa, odpowiedzialne rodzicielstwo, katolicka etyka seksualna i małżeńska w świetle Pisma Świętego oraz dokumentów Kościoła, antykoncepcja jako zjawisko i jej skutki, prawo człowieka do życia i prawne podstawy do jego obrony.
6 lutego zaczynają się obrady okrągłego stołu.
Pod koniec miesiąca Jan Waleczek, wiceprzewodniczący zarządu głównego Stowarzyszenia „Pax”, postuluje, by w ramach obrad zająć się propozycją zmiany ustawy aborcyjnej. O pomyśle informuje Dziennik Telewizyjny.
Wcześniej, owszem, ukazywały się artykuły – bardzo wiele w prasie katolickiej i trochę w „Kobiecie i Życiu”. Ale kiedy wiadomość podaje telewizja, zaczyna się szum.
Filozofka Bożena Umińska-Keff, psycholożki Iwona Odrowąż i Krystyna Skarżyńska, tłumaczka Jolanta Plakwicz i doktor nauk technicznych Magdalena Nowicka protestują: „Zniesienie bądź ograniczenie ustawy będzie złem największym, które spowoduje szereg konsekwencji: najogólniej będzie czynnikiem drastycznego ograniczenia praw obywatelskich. Obniży i tak niewysoki poziom rozwoju społeczno-ekonomicznego i przyspieszy pauperyzację milionów kobiet, które i tak są najbardziej obciążoną częścią naszego społeczeństwa. […] Nie restrykcje są wyjściem, ale rozerwanie splotu przyczyn, którymi są w Polsce: katastrofalnie niski stan świadomości seksualnej społeczeństwa utwierdzony w obyczajowej pruderii, niewystarczający dostęp do środków antykoncepcyjnych i nikły stopień aktywności w tej sprawie osób i organów do tego powołanych. Są to zaniedbania dawne i głębokie, wspierane tradycją katolicką […]” .
– Przeczuwałam, że zaraz zakażą prawa do aborcji – mówi dziś Bożena Umińska-Keff.
28 marca do marszałka sejmu wpłynął projekt ustawy o prawnej ochronie dziecka poczętego. Napisali ją eksperci Episkopatu, podpisało siedemdziesięcioro sześcioro posłów (w tym osiem kobiet). Inicjatorem był Wiesław Gwiżdż z Polskiego Związku Katolicko-Społecznego – jednego z trzech ugrupowań świeckich katolików w sejmie. Od 1982 roku wszystkie działały w strukturach Patriotycznego Ruchu Odrodzenia Narodowego – organizacji utworzonej, by sprawiać wrażenie, że stan wojenny cieszy się nie tylko partyjnym poparciem. Ruchem kierował szef katolicko-nacjonalistycznego Stowarzyszenia „Pax” pisarz Jan Dobraczyński, który sprzeciwiał się obowiązującej ustawie już w trakcie jej uchwalania w 1956 roku. […] .
Projekt nowej ustawy przewiduje do trzech lat więzienia dla każdego, „kto powoduje śmierć dziecka poczętego”.

Rozpętuje się burza.
Do gazet piszą czytelnicy.
[…]
„Od 20 lat zażywam pigułkę. Nie wiem, czy nie zapłacę za to moim zdrowiem, ale wolę to niż dylemat: urodzić – nie urodzić. Nie jest to sprawa wiary. Od wielu lat jestem osobą niewierzącą. Nie boję się zatem potępienia, lecz nie czuję się również upoważniona do decydowania, dlaczego jedno dziecko może się urodzić, ale inne nie, mimo że już zostało poczęte. Jest wiele środków i każda kobieta może wybrać ten, który znosi najlepiej. […] Uchylić ustawę to tak, jakby teraz zabronić kobietom uczyć się, pracować, głosować. My, kobiety, znów przestaniemy być ludźmi, a staniemy się »najlepszym przyjacielem człowieka«”.
„Kiedyś byłam zagorzałą przeciwniczką usuwania ciąży. Moje poglądy zmieniły się gwałtownie rok temu, gdy zaszła w ciążę dziewczyna z mojej klasy. Co się wtedy stało? Wyrzucono przyszłą matkę ze szkoły, z domu, a chłopak, który ją podobno kochał, zbił ją tak, że nie mogła się podnieść. Tak zapłacono jej za odważną decyzję, że nie usunie ciąży. Mało tego – niedawno poznałam chłopca, który pochodzi ze związku pozamałżeńskiego. Chłopak ten jest wielkim zwolennikiem skrobanek, ponieważ jego życie to koszmar. Od urodzenia słyszy bez przerwy: »bękart« itp. Ba! Słyszy to od pobożnych osób opowiadających się przeciw zabiegom. Są też na świecie kobiety zgwałcone. Czy można je zmuszać do urodzenia dziecka? Sama znam jedną taką dziewczynę. Kiedy chciała przerwać ciążę, zaraz znalazł się tłum doradców przekonujących: »jak urodzisz, to pokochasz«. Ona twierdziła, że będzie to dziecko nienawidzić, ale tego nikt nie chciał słuchać. No i urodziła. Niestety, pokochać nie była w stanie. Teraz siedzi w więzieniu za znęcanie się nad dzieckiem, a ci sami ludzie, którzy kiedyś namawiali ją, by rodziła, mówią teraz: »wyrodna matka«. […] Moim zdaniem o zniesieniu tej ustawy jeszcze przez długi czas nie powinno być w ogóle mowy. Stwórzmy najpierw odpowiednie warunki do wychowywania dzieci. Nauczmy się najpierw szacunku do wszystkich dzieci, nie tylko do tych »prawych«, dla samotnych matek”.
„Chciałabym nawiązać do postulowanego i jakże słusznego problemu stosowania i rozpowszechniania środków antykoncepcyjnych. […] Mogę zacytować kilka przykładów, z jakimi nieraz się zetknęłam i które nie ułatwią chyba antykoncepcji w kraju tak katolickim jak Polska: 1. Wierzący lekarz ginekolog nie przepisze recepty na środek antykoncepcyjny w żadnej postaci. 2. Wierzący kierownik apteki nie sprowadzi do swej placówki środków antykoncepcyjnych. Znam przypadek odesłania do hurtowni partii poszukiwanych środków »z braku chętnych«. 3. Wierząca położna odmówi asysty lekarzowi chcącemu założyć pacjentce wkładkę domaciczną. Odmówi też w poradni »K« instruktażu dotyczącego innych sposobów zapobiegania ciąży. 4. Ksiądz kategorycznie odmówi rozgrzeszenia kobiecie stosującej środki antykoncepcyjne, ponieważ żyje ona w tzw. grzechu ciągłym, natomiast rozgrzeszenie za usunięcie ciąży jest możliwe”.
„My, członkowie Duszpasterstwa Młodzieży Pracującej przy parafii Matki Boskiej Saletyńskiej w Rzeszowie, postulujemy zmianę używanego dotychczas powszechnie w publikacjach, audycjach radia i telewizji, działalności służby zdrowia i życiu codziennym terminu »przerywanie ciąży« na termin »zabicie dziecka nienarodzonego«. […] Takie mylące nazewnictwo służy jedynie uspokojeniu sumień zabójców bezbronnych istot”. […]
„Takiej wolności kobiecie dać nie można, bo kobiety są często lekkomyślne, popełniają fałszywe kroki, a potem żałują. […] Moim zdaniem sfera życia ludzkiego powinna być nietykalna i tutaj nie może być żadna demokracja ani referendum. Lepiej zwróćmy uwagę, jak dźwignąć kraj z upadku moralnego, zwróćmy uwagę na rozwiązłość seksualną, alkoholizm, nikotynizm i narkomanię”. […]
„Zaangażowanie Kościoła w tę sprawę jest gorzkim rozczarowaniem. Jest to tym bardziej przykra niespodzianka, że w latach stanu wojennego Kościół zasłużył na prawdziwy szacunek dzięki swojemu otwartemu i tolerancyjnemu stanowisku wobec różnych inicjatyw społecznych […]. Może to pociągnąć za sobą utratę kapitału zaufania społecznego do Kościoła, nie mówiąc o zwyczajnej agresji, która już się budzi, także u wierzących”. […]
„Komu zależało na tym, żeby jątrzyć nasze społeczeństwo w tak trudnym gospodarczo i politycznie okresie? Ja postanowiłem nie głosować na tych, którzy wnieśli projekt tej ustawy do Sejmu, ani na tych, którzy w kampanii wyborczej wyraźnie nie opowiedzieli się przeciwko temu projektowi” .

[…]

Ustąpienie Kościołowi w kwestii aborcji okazuje się pierwszym z prezentów od partii. I nie najważniejszym. 17 maja w trybie przyspieszonym sejm uchwala bowiem trzy ustawy poświęcone kolejno stosunkom państwo–Kościół, gwarancjom wolności sumienia i wyznania oraz ubezpieczeniu duchowieństwa.
– Dawały Kościołowi wielkie uprawnienia, do dzisiaj są podstawą jego rewindykacji majątkowych – tłumaczy Mirosław Chałubiński. – Reformatorzy z PZPR mieli nadzieję, że dzięki temu Kościół będzie mniej ostentacyjnie wspierał w kampanii Solidarność. Byli arcynaiwni.
W sprawie aborcji partia, a zwłaszcza Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, liczyła na coś więcej: że kandydaci Solidarności publicznie się pokłócą.
Ale plan nie wypalił.
– Na spotkaniach z kandydatami Komitetu Obywatelskiego nie wolno było pytać o projekt tej ustawy – wspomina Beata Fiszer, zaangażowana wówczas nie tylko w protesty, ale też w kampanię. – Mówiono zaraz, że to komunistyczne prowokacje.
W dokumentach SB zachowała się relacja ze spotkania kandydatów KO w Domu Kultury „Korab” w Szczecinie. Pytany o projekt ustawy kandydat na posła Józef Kowalczyk miał odpowiedzieć, że „władza celowo rozdmuchała ten temat, aby ustawić społeczeństwo wrogo do kleru, jak również w celu odwrócenia uwagi od pogarszającej się sytuacji naszego społeczeństwa” .
Historycy potwierdzają, że pytania o aborcję znajdowały się w przygotowywanych przez MSW zestawach zagadnień, które podstawieni przez SB „wyborcy” mieli zadawać na spotkaniach z opozycjonistami.
„Kandydaci Solidarności na posłów i senatorów muszą się tłumaczyć ze swojego stanowiska w tej kwestii – wiją się jak piskorze, bo strach się narazić Kościołowi, wyborcom, no i czasami własnemu sumieniu – a z drugiej strony, jak tu wymagać, by niedawni więźniowie mieli popierać wsadzanie tysięcy kobiet do więzienia?” – notował w dzienniku Tomasz Jastrun, przeczuwając, że kraj jest w przededniu domowej wojny aborcyjnej.
Byli oczywiście tacy, którzy otwarcie popierali nowy projekt – jak Tadeusz Ulma w przemyskim czy Mirosław Ustasiak i Edmund Bilicki w szczecińskim. Większość jednak wolała unikać tematu.
Kler jak na swoje możliwości zachowywał względną powściągliwość.
Owszem, ksiądz w kościele w Suchaniu po mszy z okazji bierzmowania wymienił nazwiska kandydatów, którzy „występują w ochronie dziecka poczętego”. W Łomży Komitet Obywatelski pod presją kurii zmienił kandydata startującego do senatu – biskup odmówił poparcia ginekologa, który wykonywał zabiegi.
Dużo było o ochronie nienarodzonych w kazaniach, na czele z kazaniem prymasa Glempa podczas uroczystości Zesłania Ducha Świętego na krakowskiej Skałce, w których uczestniczyło dziesięć tysięcy ludzi. „Kościół nie domaga się obecnie, w związku z wyborami, deklaracji od kandydatów do władz ustawodawczych, by te deklaracje nie były koniunkturalne. Wiemy, jakie jest stanowisko w tej sprawie ludzi wierzących” – powiedział prymas, a wierni nagrodzili go oklaskami.
Był to jednak poboczny wątek kampanii. Wykorzystując moc, którą wówczas dysponował – Mirosław Chałubiński podaje, że w 1989 roku aż dziewięćdziesiąt pięć procent Polaków deklarowało zaufanie do kleru – Kościół mógł rozegrać ten spór o wiele ostrzej. Zwłaszcza że był w dużej mierze organizatorem solidarnościowej kampanii – znaczna część lokalnych Komitetów Obywatelskich powstawała, tak jak w Lubaczowie, na bazie Klubów Inteligencji Katolickiej, Kościół udostępniał sale, wreszcie – księża po prostu instruowali, jak głosować. Swoją drogą czasem inaczej niż chciała Solidarność – tak stało się na warszawskim Żoliborzu i w Radomiu, gdzie nie poparli Jacka Kuronia i Jana Józefa Lipskiego, ale to były wyjątki. Generalnie – tak Kościół, jak i opozycja mieli świadomość wagi tej kampanii. […]
Partia, wprowadzając aborcję bocznymi drzwiami do przedwyborczej gry, sądziła, że osłabi przeciwnika, a potem sprawa „jakoś się rozmyje”. Nie zamierzała przecież przegrać tych wyborów. Przeciwnik jednak nie podjął tematu. A Kościół? „Katolicy nie posiadają swojej partii, która by włączyła w swój program obronę nienarodzonych. Są jednak ludzie, którzy podejmują i prowadzą żywą działalność na tym odcinku”13 – mówił prymas Glemp na Skałce. Episkopat wiedział, że raz zasiane ziarno jeszcze wykiełkuje. Nawet lepiej, jeśli pozwoli mu się (względnie) spokojnie dojrzewać.
Na pierwszej stronie katolickiego tygodnika „Niedziela” z 4 czerwca 1989 roku ukazał się artykuł Jak bronić życia nienarodzonych?. W harcerskim „Na Przełaj” na okładce numeru z tego samego tygodnia widniał rysunek kobiety za kratami z podpisem „Welcome to Ciemnogród”.
4 czerwca […] głosować poszło trzydziestu ośmiu ze stu pięciu biskupów i czterdzieści procent księży diecezjalnych i zakonnych.

W nowym parlamencie projekt restrykcyjnej ustawy antyaborcyjnej pojawił się już jesienią, zgłoszony przez grupę senatorów pod przewodnictwem Waleriana Piotrowskiego. Parlamentarzyści nie doszli do porozumienia, ale raz zasiane ziarno miało wkrótce wydać plon. […] Ustawę o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży uchwalono 7 stycznia 1993 roku.

Wydawnictwo Czarne,
Wołowiec 2019.

#rozmoWyliczanki: Marcin Teodorczyk

2019-06-02T23:04:00.001+02:00

"Na początku nie myślałem o rocznicy 30-lecia, proces wydawniczy i pisarski trwa dość długo, teraz cieszę się, że będę miał w tym swój udział. Natomiast tu chodziło wyłącznie o mnie samego" - mówi o swojej debiutanckiej powieści "Niebo 1989" Marcin Teodorczyk.

Marcin Teodorczyk
Fot. Jakub Szafrański

Marcin Wilk: Tytułowe „Niebo” to nazwa, ale dość zaskakująca nazwa jak na miejsce, w którym dzieją się rzeczy mało niebiańskie.

Marcin Teodorczyk: Nazwa miejscowości pojawiła się najpierw, jest ona fikcyjna, mimo że miejscowości obok są jak najbardziej realne, można je odnaleźć na mapie i tym samym łatwo zlokalizować pierwowzór Nieba. Po pierwsze – nie chciałem identyfikacji wprost z miejscowością, w której spędziłem pierwsze piętnaście lat mojego życia. Ona dla czytelnika i czytelniczki nie ma znaczenia, to tylko dla mnie ważna inspiracja jako autora. Po drugie – z czysto literackiego punktu widzenia nazwa miejscowości musiała być mocna i pojemna. W powieści posłużyłem się świadomie stylizacjami literackimi właśnie po to, by odejść od siermiężnej, klasycznej prozy i czyichś oczekiwań, by wybić z tropu, pobawić się konwencjami, wyżyć się artystycznie, a nazwa „niebo” przez swoją wieloznaczność bardzo mi ułatwiła sprawę. Czasem wystarczy słowo, które niesie i odsłania szerokie pole wyobraźni. Tak właśnie było z „niebem”.

Fakt, skojarzenia można mieć rozmaite.

Mnie Niebo kojarzy się bezpośrednio z dzieciństwem – bardzo szczęśliwym i dającym poczucie wolności oraz na drugim miejscu z kościołem, praktykami religijnymi, księdzem, który bił nas drewnianą linijką po rękach za to, że nie byliśmy w niedzielę na mszy. W 1989 roku miałem 9 lat, a więc dla mnie nazwa ta stanowi powrót do sielskiego dzieciństwa, mitycznej krainy, którą opuściłem. Dla czytelnika i czytelniczki będzie mieć inną wartość, która ujawni się w całości po lekturze książki. Każdy ma swoje własne niebo, przestrzeń wolności i beztroski złożoną ze skrawków dobrych wspomnień. Poza tym chciałem, by ta nazwa nie była konkretna: w Niebie, czyli wszędzie, a jak wszędzie, to oczywiście nigdzie. Myślę, że udało mi się stworzyć dzięki temu nie-miejsce, które wychodzi także poza powieść.

W opisie książki dowiadujemy się, że to powieść inspirowana faktami. Jak bardzo?

Może od razu powiem, że jest to fikcja literacka, zresztą czytelnicy i czytelniczki zorientują się już po dość specyficznej narracji, że puszczam do nich oko. „Niebo” jest inspirowane moją wsią rodzinną górniczo-rolniczą położoną na Ziemi Lubuskiej, dość specyficzną, o czym zaraz powiem więcej, ale także innymi miejscowościami obok, na przykład zamieszkałych przez moich dziadków, ciocie, wujków. Miejsce to swoisty ewenement z kilku względów, który narzuca powieści „porządek”. Chciałem sięgnąć do przestrzeni, która jest mi znana dobrze, przyjrzeć się dzięki temu dziecku, któremu babcia podcierała tyłek liśćmi kapusty z pola wujka podczas spaceru. Poza tym nie była to typowa wioska, jaką znamy z pozostałych części Polski. Lubuskie jest inną – nawet nie przestrzenią – a rzeczywistością. Z perspektywy pamięci dzieciństwa i z obecną świadomością odnoszę wrażenie, że to inny świat. Pozbawiony mitologii, korzeni, ciągłości tożsamościowej. Tak jak idealizuje się Kresy Wschodnie, Lubuskie nazywa się czasem „Kresami Zachodnimi” z powodu wymieszanej ludności i tej przesiedlonej na Zachód, ale już bez tej otoczki resentymentu. Piszę także w książce o tożsamości – polskiej, bo nie ma czegoś takiego jak Lubuszanin, tak jak jest Poznaniak czy Ślązak. Nigdy nie powiem o sobie, że jestem Lubuszaninem, za to powiem, że jestem Polakiem. I wreszcie były to ziemie niemieckie, a więc nadal się mówi, że „odzyskane”, o czym ja będąc dzieckiem, miałem niewielką wiedzę.

A to istotny kontekst?

Tak, „Ziemie niemieckie” są ważnym aspektem „Nieba”, dlatego, że przybliżają do bogatego Zachodu: zarówno Niemiec, jak i Ameryki, ale nie chciałbym tutaj zdradzać fabuły. Natomiast wracając do Twojego pytania: w Niebie mieszkają tam moi rodzice, dodam, że mieszkają w bloku wybudowanym przez kopalnię. Nigdy nie mieliśmy domu, czego zawsze żałowałem. Ja pochodzę z robotniczej części wioski. Teraz chyba nie żyje się tam źle, PGR-ów oczywiście nie ma już, ale kopalnia po zmianach kolejnych właścicieli nadal wydobywa węgiel, choć nie wiem, na jaką skalę. Zresztą górnicy tam mieszkający wcześnie odeszli na emerytury zgodnie z prawem i mają bardzo wysokie emerytury, na pewno nie biedują. Pamiętam czasy bezrobocia w Polsce, a tam raczej ludzie mieli pracę, no i blisko do granicy niemieckiej. Jest tam inaczej, jakby nie w Polsce. Dla przykładu dodam, że w ogóle tam nie spotkałem się z antysemityzmem, dopiero w Warszawie tego doświadczyłem.

To bardzo ciekawe, co mówisz, choć pewnie na jeszcze inną, długą rozmowę. Tymczasem interesuje mnie proces przepisywania własnej historii w opowieść fabularną. Jak to u Ciebie wygląda?

Założyłem sobie wolność artystyczną, całkowitą, pisałem, nie myśląc ani o konkretnym wydawcy, ani o czytelnikach i czytelniczkach, chciałem się odsłonić dość radykalnie – potraktować powieść jako projekt artystyczny z pełną świadomością – w końcu „wywodzę się” z krytyki sztuki i gender studies, co bardzo poszerzyło mi pole poznawcze i dało specyficzny aparat pojęciowy, który dobrze współgra z literaturą. Na początku miała to być forma rozliczenia z dzieciństwem właśnie przez opowieść. Nosimy siebie w sobie, czasem to uwiera, często nas formatuje, bardzo często ograniczają nas przeżycia, powodują, że nie potrafimy czegoś przeskoczyć. To trudny temat, bywa, że bolesny. Potem pomysł ten zarzuciłem na kilka lat, gdy zabrakło mi pary i kompetencji, nie wiedziałem, o co mi chodzi. Ale nie mogłem już odpuścić. Skupiłem się na rozwoju: nauce pisania, kursach, konkursach dramatopisarskich, pisaniu innych rzeczy i to było najlepszą decyzją. Wróciłem we właściwym czasie z gotową historią, językiem powieści, autoanalizami i świadomością siebie jako potencjalnego pisarza. Zacząłem pisać na nowo. Co tutaj jest ważne? To, że podczas pisania mogłem porzucić siebie, gdy już wiedziałem, o co mi dokładnie chodzi, i skupić się na konstrukcjach bohaterów, których wzorowałem początkowo na osobach zapamiętanych z dzieciństwa i bliskich, ale potem rozrosły się do odrębnych bytów. Największą satysfakcją jest przeżycie procesu pisania z przestrzeni mi bliskiej, mogłem wiele osobistych spraw przepracować razem z bohaterami, ale starałem się, by to nie było w powieści wprost wyrażone. Największym wyzwaniem było zakamuflowanie bliskich, by nie było im przykro, że pokazałem kogoś w złym świetle. Ale to była ważna decyzja, bo równocześnie pozwoliłem swoim bohaterom na niezależność. Nie oszukujmy się, zwykle nasze życie, doświadczenie, przeżycia są po prostu nudne, tak jak nudni bywają ludzie – tutaj wkracza artystyczna kreacja. A nie chciałem pisać kolejnej nudnej książki.

Skoro przy bohaterach jesteśmy, który z nich jest dla Ciebie najbliższy?

Kocham wszystkich. Bohaterowie są najważniejsi, na nich oparłem konstrukcję fabularną, akcja powieści podąża za nimi. Każdy z nich jest nośnikiem przełomu – tego historycznego i przede wszystkim osobistego. Każdy z nich ma cząstkę mnie albo wyraża moje pragnienia. Każdego z nich chciałem ocalić i o nich walczyłem bardzo mocno, może nawet wbrew logice. Lubię zarówno męskich bohaterów, którzy muszą się mierzyć z mitem męskości, jak i kobiece bohaterki – wyzwalające się z konwenansów i popędzające historię do przodu w bardzo seksistowskiej rzeczywistości. Opowiem teraz o postaci tatki, ojca bohaterów, bo to przedziwna sprawa.

Słucham zatem.

Postać tę wzorowałem na moim zmarłym w czasach przełomu dziadku. W mojej pamięci funkcjonował jako starszy, pomarszczony mężczyzna, dodam, że wiecznie był pijany. Pamiętam dziadka ze zdjęć oraz z jednego jedynego wspomnienia, jak leży na zielonej górce przed domem w otoczeniu gęsi. Zacząłem sam rekonstruować tego bohatera w „Niebie”, który tak naprawdę w relacji z dziećmi własnymi nie jest podmiotem, przemyka opłotkami, tak jak w życiu rodziców był niemal nieobecny, a po śmierci mało wspominany. Zacząłem tatce dopisywać rozdziały, wnikać w to, dlaczego stał się wrakiem człowieka. Co mu siedzi w głowie, bo przecież musiał coś przeżywać, o czymś myśleć. On należał do innego świata, dlatego był nierozumiany. Chciałem ocalić go we mnie samym, w moich wspomnieniach, zrehabilitować. A przy tym, mimo wielkiej nieobecności, jest najważniejszym punktem odniesienia dla pozostałych bohaterów. Poza tym ileż można czytać o warszawskich hipsterach, koksie wciąganym w modnym klubie czy snuciu się po galeriach handlowych – mieszkańcy wsi są mało obecni w literaturze, myślę, że za chwilę staną się modni. Wsioki z Nieba też mogą mieć potencjał hipsterski i emanować aurą zajebistości!

A jednak w 1989 o hipsterach – skądkolwiek się wywodzących - nikomu się nie śniło. Tymczasem Ty osadzasz fabułę właśnie w tym czasie. Bo rocznica?

Na początku nie myślałem o rocznicy 30-lecia, proces wydawniczy i pisarski trwa dość długo, teraz cieszę się, że będę miał w tym swój udział. Natomiast tu chodziło wyłącznie o mnie samego. W 89 roku miałem 9 lat, świetnie pamiętam te nastroje, które nasze pokolenie ukształtowały. Szybko weszło pierwsze wideo, zachodnie bajki i filmy, telewizory kolorowe, a także pierwszy film pornograficzny, muzyka amerykańska, teledyski, nowe produkty w sklepach, a nawet ciut potem „Bravo” i inne gazety, w ogóle świat tak bardzo amerykański, aż do wyrzygania momentami. To był mój osobisty przełom, ważna cezura czasowa, którą bardzo lubię w swoim życiu. Tamta Ameryka we mnie została, do dziś śledzę popkulturę i co tydzień sprawdzam listę przebojów Billboard. To nadal część mojego życia.

Wydawnictwo Krytyki Politycznej
Warszawa 2019.

To w takim razie spytam Cię tak: gdyby spojrzeć na Niebo przez pryzmat nie tylko historii, ale i polityki - to w jaki realny sposób zmieniła ona Twoich bohaterów?

Przede wszystkim polityki tam jest mało, nikogo nie obchodziła, historia jest dość mocno obecna – głównie w obsesjach wojny, którymi żyje jeden z bohaterów. Lubuskie jest na uboczu Polski, nawet teraz nikt w mediach nie mówi o Lubuskim, więc poniekąd na uboczu polityki. Odkąd postawili w Świebodzinie pomnik Chrystusa, wreszcie mogę mówić, że urodziłem się w tym mieście, wszyscy już wiedzą, gdzie to jest. Ale oczywiście bohaterowie mieli telewizory, coś tam o świecie wiedzieli, bo co chwilę ujawnia się w nich strach przed nieznanym, który z kolei napędza pozytywnie do działania. Każdy coś zyskuje albo traci. Bohaterowie mają świadomość zmian bardziej niż polityki. Każdy pod wpływem czasów się zmienia, chwyta ten moment. Unosi się w powietrzu myśl, że można dokonywać rzeczy niezwykłych. Takie zwykłe „wieśniaki” z Nieba też mogą zawojować świat, bo nagle stają się częścią historii. Każdy może wszystko. To jest niezwykłe tu i teraz. Za rok, dwa, trzy do Nieba zapuka wraz z panem Balcerowiczem ogromna bieda. Powieść zaczyna się od 4 czerwca 1989 roku, czyli od wielkiej polityki, ale obserwowanej z dystansu.

Nie zdradzajmy zatem. Porozmawiajmy lepiej o miłości i wolności. To chyba ważne sprawy dla Twoich bohaterów?

Musiała to być książka o wolności, nawet tej pozornej, bo rok 89 przyniósł wolność. Każdy z bohaterów się wyzwala na swój sposób, podejmuje mniej lub bardziej radykalne działania. Natomiast bardzo trafiłeś z miłością. Miłość mi wyszła dość niespodziewanie, bo tytułowe Niebo miało być najpierw piekłem, a bohaterowie mieli przegrać – chciałem przywalić z grubej rury, zadziałać efekciarsko. Jednego z bohaterów chciałem dosłownie „zajebać”, mówiąc jego językiem, właśnie po to, by zgodziło się to literacko, dodać dramaturgii. Miałem dla jego śmierci miejsce w powieści idealne, by podbić rytm. Dość długo myślałem nad osią fabularną i strukturą języka, bo mimo wszystko musiał pozostać on lekki i momentami zabawny. Ale w rezultacie wyszła mi miłość: do rodziców, do miejsca, z którego jestem, do mnie samego z tamtych czasów. Zabicie bohaterów byłoby może dobre z perspektywy fabularnej, takie zabiegi są dość częste i bardzo kuszące dla autora, ale nie byłoby to moją własną prawdą.

Czyli jednak miłość autora do swoich bohaterów. Tylko Andrzejek nie miał litości.

Andrzejek nie miał wyboru, tak jak Polska nie miała wyboru. Oboje musieli zrobić to, co zrobili. W „Niebie” jest kilka planów do interpretacji, także te szerokie, bo o Polskę również tu chodzi. Zachęcam wszystkich do lektury i własnych analiz!

#rozmoWyliczanki: Łukasz Błaszczyk

2019-05-20T16:33:00.000+02:00

"W szerszym sensie nacisk, jaki położyłem na imprezowość, to wynik fascynacji twórczością Christophera Isherwooda i Boba Fosse’a. Odkryłem ich niespełna dziesięć lat temu, kiedy prowadziłem zdecydowanie bardziej zabawowe życie niż teraz. Po tym jak przeczytałem "Pożegnanie z Berlinem" i obejrzałem ekranizację, czyli "Kabaret", olśniło mnie, że hedonizm też może coś znaczyć, być formą buntu" - mówi Łukasz Błaszczyk, autor książki "Pożegnanie z Budapesztem".

Łukasz Błaszczyk
Fot. Agnieszka Ostrowska

Marcin Wilk: Gdy zacząłem czytać "Pożegnanie z Budapesztem", poczułem, jakbym wylądował na imprezie - średnio udanej z jednej strony, chociaż nie tak złej, by się z niej wynieść z hukiem. Kiedy o tym pomyślałem, od razu przyszło mi do głowy, czy to - ta impreza - nie jest aby przypadkiem dobrą metafora sytuacji, w jakiej znaleźli się życiowo bohaterowie?

Łukasz Błaszczyk: Tak, można by powiedzieć, że dla polskiego trio prawdziwe życie toczy się właśnie na imprezie; praca to irytujący przerywnik. Zwłaszcza Lucek czuje, że jest sobą naprawdę w dniu wolnym, a nie roboczym. Funkcjonuje od weekendu do weekendu, od urlopu do urlopu i dopóki bawi się świetnie, ma wrażenie, że wygrywa z tzw. dorosłym życiem. Problem w tym, że ta konkretna impreza mu tego nie gwarantuje – ani jemu, ani pozostałej dwójce. Lucek, jako niespełniony obywatel Zachodu, widzi się raczej w Bergen niż w Budapeszcie; Skumu, która jest wytrawną globtroterką, nie wierzy, że wesele na Węgrzech dostarczy jej nowych doznań; Wawer z kolei dołącza do nich trochę przypadkiem i ma wątpliwości, czy jest tam mile widziany. Ale już James, ich brytyjski gospodarz, patrzy na to inaczej – dzięki sile nabywczej funta żyje w Budapeszcie na poziomie, na który w Londynie nigdy nie byłoby go stać. Można więc powiedzieć, że jest to impreza na miarę ich możliwości – wciąż niewielkich. Lub już niewielkich, jak w przypadku Jamesa.

Tyle z perspektywy bohaterów. Natomiast w szerszym sensie nacisk, jaki położyłem na imprezowość, to wynik fascynacji twórczością Christophera Isherwooda i Boba Fosse’a. Odkryłem ich niespełna dziesięć lat temu, kiedy prowadziłem zdecydowanie bardziej zabawowe życie niż teraz. Po tym jak przeczytałem "Pożegnanie z Berlinem" i obejrzałem ekranizację, czyli "Kabaret", olśniło mnie, że hedonizm też może coś znaczyć, być formą buntu. U Isherwooda i Fosse'a potrzeba szczęścia okazywała się silniejsza niż wszelka opresja i tak mi się to spodobało, że postanowiłem tę ich wypowiedź sparafrazować, umieścić ją we współczesnym kontekście. Tyle że bohaterowie "Pożegnania" i "Kabaretu" żyli w Republice Weimarskiej i zmagali się z nazizmem. Czymże wobec tego są problemy, przed jakimi stają w 2012 roku troje Polaków przed trzydziestką i czterdziestoletni Brytyjczyk?

Niebezpieczne pytanie, ale właściwie zasadne. Bo aż kusi, by spytać, czy to o czym mówisz jest jakąś szczególną sytuacja ludzi danego, nie wiem, pokolenia dzisiaj czy może w ogóle problem szerszy, egzystencjalny?

No właśnie – to trochę kontynuacja tamtej myśli o relatywnym braku problemów moich bohaterów. Wydaje mi się, że tym, co łączy Skumu, Wawra i Lucka z ich pokoleniem jest fakt, że dorastali w erze końca historii – pozornego happy endu. Wychowywali się na dobrą sprawę na kulturze zachodniej, zanim osiągnęli pełnoletność, Polska weszła do NATO, mieli dwadzieścia kilka lat, kiedy stali się obywatelami UE. Granice zniknęły, wojny nie wchodziły w grę, można było żyć i podróżować po Europie, poznawać ludzi z innych kultur i – co najważniejsze – samemu być, kim się chce. Zakomunikowano im, że są przysłowiowymi kowalami swego losu. Ale na tym się kończy doświadczenie pokoleniowe, dalej jest już doświadczenie indywidualne. I w sensie ogólnym, i w odniesieniu do samej książki. Dla Skumu i Wawra ten punkt wyjścia jest raczej wyzwalający, ale już Lucka on paraliżuje. Bo skoro może być, kim chce, skoro wszystko jest w jego rękach, to jeśli nie zostanie członkiem zachodniej klasy średniej, będzie to wyłącznie jego wina. Nie będzie mógł powiedzieć, że Naziści ukradli mu przyszłość albo że stłamsił go, tak jak jego rodziców, PRL.

A z drugiej strony, uogólniając, odnoszę wrażenie, że bohaterów napędzają odłożone sprawy (takie trochę "wakacje") oraz brawura. Przy czym różnie im idzie w życiu. Dla swoich bohaterów autor ma więcej pobłażliwości, wyrozumiałości a może współczucia?

Tak, budapesztańska wyprawa jest dla bohaterów odskocznią od dorosłego życia i przede wszystkim pretekstem, by raz jeszcze odwlec moment, w którym nadadzą temu życiu definitywny kierunek. Skumu niby chciałaby się ustatkować, ale nie umie się pogodzić z wizją utraty wszystkich potencjalnych kochanków. Wawer powinien zdecydować się na konkretne miasto i uczelnię, ale nie chce zrezygnować z kolejnych stypendiów. Lucek wie, że mógłby wykorzystać nierówności, zamiast z nimi walczyć i żyć na bogato w krajach biedniejszych niż jego własny – jak James w Budapeszcie – ale ciągle nie potrafi pozbyć się ambicji. Zdecydować się na jeden z dwóch wykluczających się kierunków to zrezygnować z innego wariantu siebie – lepszego, jeśli się przyjmie podejście pragmatyczne. Wybór jest tak naprawdę odgórnie narzucony, ale żadne z nich nie chce tego przyznać, by nie pozbawiać się złudzeń. Więc albo podejmują z góry przegraną walkę, albo uciekają w imprezę.

Czego swoją drogą nie potępiam. Generalnie chciałem oddać swoim bohaterom sprawiedliwość i głos – wejrzeć w nich i przyjrzeć się ich lękom i pragnieniom, bez osądzania. Oczywiście przy okazji wywlokłem na wierzch to, co wstydliwe i ukryte, ale starałem się nie popadać w groteskę i robić to tylko na tyle, na ile czyniło to te postaci ciekawszymi, bardziej ludzkimi. Przy czym nie celowałem w obiektywizm – Skumu, Wawer i cała reszta budzą we mnie zbyt wiele czułości, by to nie przeniknęło do narracji.

Świat Książki,
Warszawa 2019.

Ten tytułowy Budapeszt - właściwie dlaczego on?

Idąc tropem Isherwooda i Fosse’a, chciałem osadzić akcję w mieście, które byłoby odpowiednikiem ich Berlina. Realny Berlin się nie nadawał, po pierwsze dlatego, że to jednak ostoja, jeśli nie postępowości, to normalności, a po drugie zwyczajnie za słabo go znam, by móc o nim pisać. Poza tym w 2012 roku, w którym pomysł na tę książkę zaczął się krystalizować i w którym jej bohaterowie wyruszyli do Budapesztu, stolica Węgier była forpocztą odradzającej się ksenofobii. Gdybym podobny efekt próbował osiągnąć teraz i gdyby akcja rozgrywała się w 2019 roku, mógłbym równie dobrze osadzić ją w Warszawie, bo niestety współczesna Polska – w kontekście klimatu sprzyjającego postawom nacjonalistycznym, antysemickim, homofobicznym itd. – nadaje się coraz lepiej na zamiennik dla Republiki Weimarskiej.

Ale wracając jeszcze do pytania – Budapeszt to dla Jamesa i Lucka symbol degradacji. Miejsce, na które można patrzeć albo przez pryzmat imperialnej przeszłości, albo współczesnej prowincjonalności, co nie zmienia faktu, że znaleźli się w nim, bo odmówiono im wstępu do lepszego świata.

Zwróciłem uwagę na bardzo ciekawie się układający wątek muzyczny. Dzięki za niego! Czy wymagał osobnego riserczu czy naturalnie wynikał z Twoich fascynacji?

Nie ma sprawy! A odpowiadając na pytanie: tak, wymagał riserczu i tak, wynikał z autorskich fascynacji. Mimo że to fikcja, weryfikowałem daty wydania konkretnych płyt, czas i miejsce, w jakim dany zespół grał koncert (polecam bazę danych serwisu setlist.fm) etc., bo chciałem sprzęgnąć zmyśloną historię z realnymi wydarzeniami. Ten wątek pojawia się w książce, bo potrzebowałem języka, którym porozumiewaliby się ze sobą James i Lucek, zwłaszcza na etapie ich spotkania, kiedy Lucek zaczyna rozumieć, że ten niewykształcony pracownik fizyczny jest znacznie mądrzejszy od niego. Muzyka nadaje się do tego idealnie, bo to uniwersalna płaszczyzna komunikacji, nieograniczona klasowo. Przez jej pryzmat da się zobrazować nie tylko nauki, jakie od Jamesa pobiera Lucek, ale i ambicje ich obu – James miał zadatki na muzyka, ale nim nie został; Lucek nie ma zadatków na muzyka, ale bardzo chce nim być – oraz zjawisko awansu kulturowego. James do pewnego momentu obraca się przecież w środowisku osób, które dla Lucka są postaciami na wpół mitycznymi, podczas gdy on sam musi się zadowolić przelotnym widokiem, z całym szacunkiem, Olka Klepacza. Niby mogłem przemycić podobne treści za pośrednictwem futbolu, ale zadecydowało to, że z muzyką czułem się bardziej komfortowo, bo pisałem o niej przez kilka lat. Nie mówiąc już o tym, że kariera pisarska to w moim przypadku substytut niespełnionej kariery muzycznej.

Jeszcze a propos frajd czytelniczych, ale może też i autorskich - w swoim egzemplarzu mam zakreślonych kilka błyskotliwych fraz, parę niezłych dialogów. W związku z tym chciałbym spytać: co przynosi Tobie największą satysfakcję w pracy nad tekstem tego typu?

Szlifierka. Moment, w którym nie mam już wątpliwości, co do roli, jaką dany fragment pełni w książce, oraz motywacji bohaterów. Zostaje wtedy czyszczenie tekstu z nadmiaru znaków i cyzelowanie dialogów, żeby z jednej strony każdy mówił swoim językiem, a z drugiej żeby nie przesadzić ze stylizacją. Ale zanim to nastąpi, jest dużo cierpienia: świadomość, że coś nie gra, ale nie wiadomo właściwie co; wypieranie problemu albo próby naprawiania go na poziomie stylistyki czy wręcz interpunkcji. Napisałbym tę książkę dużo szybciej, gdybym wsłuchiwał się w swoją intuicję i próbował zidentyfikować problem, zamiast udawać, że go nie ma.

To na koniec jeszcze pytanie trochę bonusowe, trochę z zewnątrz tekstu, znowu trochę uogólniające - nie dawało mi jednak ono spokoju podczas czytania: co stanowi największą wartość dla głównych bohaterów?

Każde z nich dąży do czegoś innego, ale myślę, że wszystkim żyłoby się lżej ze świadomością, że kiedy już postawią na jakiegoś konia, ich wyboru nie unieważni chwilę później niewidzialna ręka rynku. Ale jak dowodzi przykład rodziców Lucka, którzy przegrali w starciu z zagranicznym kapitałem, czy choćby Jamesa, zwolnionego w imię restrukturyzacji, myślenie o wszelkiej stałości jest anachronizmem. A skoro nie wiedzą nie tylko co za rok, ale i za miesiąc albo nawet za tydzień, pozostaje im żyć tu i teraz.

#rozmoWyliczanki: Jan Krasnowolski

2019-04-22T21:34:00.000+02:00

- Uważam, że zadaniem literatury jest wpływanie na rzeczywistość, inaczej nasze pisanie zmienia się w czas zmarnowany" - mówi Jan Krasnowolski, którego nowa książka "Czas wilków, czas psów" właśnie się ukazała.

Jan Krasnowolski
Fot. Viola Spoz

Marcin Wilk: Podobno historię do "Czas wilków, czas psów" znalazłeś w Llanelli w południowej Walii.

Jan Krasnowolski: Sprawa wydarzyła się w 2015, a ja trafiłem na nią w trakcie poszukiwań historii do „Syren z Broadmoor”, niecały rok później. Historia pozornie prosta lecz mocno hardkorowa – kłótnia o skradzioną amfetaminę, konflikt rozwiązany przy pomocy siekiery. Ofiarą był Polak, niejaki Mariusz M., bandzior i zabójca, który wcześniej ukradł amfetaminę polskiemu gangowi. M. ukrywał się przed zemstą kompanów, ale nie mógł wrócić do Polski, gdyż niemiecka policja poszukiwała go za napaść na policjanta. Pojechał więc do Llanelli i zamieszkał jako sublokator u niejakiego Phila Hudsona-Jonesa, w domu przy Pleasant View. Tam coraz bardziej zaczął się panoszyć, wpadając jednocześnie w narastającą paranoję. Mariusz M. używał skradzionej amfetaminy w dużych ilościach i chyba w nadmiarze, więc zrobił się podejrzliwy, agresywny, oraz po prostu niebezpieczny. Tydzień przed kluczowym zdarzeniem dotkliwie pobił kijem młodego Polaka, Adriana I., przyjaciela Phila. Oskarżył chłopaka o podkradanie amfetaminy, której faktycznie ciągle ubywało. W końcu gospodarz nie zdzierżył i sięgnął po siekierkę, wysyłając Mariusza M. na tamten świat. Do pomocy przy kawałkowaniu ciała oraz jego kremacji domowym sposobem, a także przy zacieraniu śladów, zaprosił kilku znajomych. Był wśród nich też naturalnie dwudziestojednoletni Adrian I., który zapoczątkował ten cały ciąg wydarzeń, przyprowadzając kilka miesięcy wcześniej Mariusza M. Do domu Hudson-Jonesa. Sprawa się wydała w przeciągu tygodnia od morderstwa, Phil i Adrian dostali bardzo duże wyroki. Po Mariuszu został worek niedopalonych kości, odkryty przez policjantów w ogrodowej szopie. Ot, i cała historia.

Jak wyglądała - od strony dokumentacyjnej - praca nad materiałem do książki?

Przede wszystkim odwiedziłem miejsce wydarzeń. To zaledwie trzy i pół godziny drogi ode mnie. Pojechałem prosto na Pleasant View, gdzie zabito Mariusza M. Widziałem malutki ogródek, gdzie w dole wykopanym pod płotem spalono ciało bandyty, dolewając ropy zakupionej na pobliskiej stacji benzynowej. Rozmawiałem z sąsiadami, którzy doskonale pamiętali tamtą październikową noc, kiedy w ogrodzie Phila płonął ogień. Rozmawiałem z chłopakiem pracującym na stacji benzynowej. Potem zrobiłem sobie długi spacer po miasteczku i próbowałem zagadywać spotkanych Polaków. Niestety, nie byli zbyt rozmowni i szybko się oddalali, kiedy tylko padało pytanie, czy wiedzą coś o sprawie, czy znali może któregoś z tych ludzi. Tak więc, opowieści lokalne zdobyłem dopiero potem, przy pomocy Internetu. Ludzie rozmawiają znacznie szczerzej, kiedy nie widzą twarzy rozmówcy.

Świat Książki,
Warszawa 2019.

Czytałem Twoją książkę jako opowieść na swój sposób podejmującą wiele wątków. Ale wśród nich jeden jest chyba dominujący. Definiuje go dla mnie zdanie "zapach wojny, za którym czasem się tęskni", które pojawia się w zasadzie na początku? Czy to dobry trop?

Myślę, że można tak założyć, w końcu wojna jest w tej historii motywem wiodącym. To ona zbudowała głównego bohatera. Nauczyła go być żołnierzem, który zrobi wszystko by przetrwać, ale także bestią, która kocha zabijać. Chociaż wojna, o której mówimy, zakończyła się dwadzieścia lat temu, on ciągle do niej wraca. Ponieważ jest psychopatą, nie postrzega jej jako czegoś okropnego. Dla niego czas spędzony na Bałkanach to najpiękniejsze lata życia, miał wówczas przyzwolenie, aby robić wszystko, na co miał ochotę. Nie musiał się przejmować takimi duperelami jak unikanie kamer, zbieranie łusek czy zacieranie śladów. Zapach wojny to trupi odór, ale to mu akurat nie przeszkadzało.

Myślałem podczas lektury "Wilków" trochę o reportażu Ewy Winnickiej i Dionisiosa Sturisa "Głosy". Dlatego że też dotyczy emigrantów. I że też sprowokowałeś mnie do pytań o los emigrancki, a raczej o to, dlaczego on tak często jest straszny. Co jest w emigracji takiego szczególnego, że z ludzi wychodzą potwory?

Ludzie wyjeżdżają w nadziei na poprawę swojego losu. W Polsce wciąż pokutuje mit, że „na zachodzie” jest lepiej. Pewnie faktycznie jest, ale trzeba być realistą. Jeśli gdzieś jest lepiej, to koszty życia też będą większe. Więc jest praca i na życie może starczyć, ale odłożyć na piękny dom w Polsce, pracując przy taśmie w fabryce, to już się nie da. To jest pierwszy mały szok. Drugi – bariera językowa. Nie każdy chce się nauczyć języka, nie każdy ma warunki, jeśli w fabryce wokół sami swoi. Ale życie to nie tylko praca, a jeśli funkcjonujemy w rzeczywistości, w społeczeństwie, gdzie nie rozumiemy, co się mówi dookoła, to jesteśmy przez to w jakiś sposób upośledzeni. Żeby załatwić najprostszą sprawę, potrzebujemy tłumacza, bo kiedy mówimy do Anglików łamanym językiem, traktują nas z góry i często zbywają. Wszystko to sprawia, że dopada nas stres i frustracja. I nie czujemy się dobrze w tym kraju, wciąż ze świadomością, że jednak nie jesteśmy u siebie. Ale jak tu wrócić, tak z niczym? Przecież nas tam w Polsce wyśmieją, nazwą nieudacznikami. Powstaje sytuacja, w której nie widać dobrych rozwiązań. To, o czym mówię, to nie jest wcale rzadkie zjawisko. No i wreszcie sprawa, o której nie powinniśmy zapominać - przywozimy tu z Polski swoje problemy, przed którymi próbujemy uciec. Taka ucieczka nigdy się nie udaje, problemy się kumulują jak wygrane w totku i w efekcie czasem, niestety, dochodzi do tragedii. Znam chyba setkę takich historii, nad jedną, najciekawszą, aktualnie pracuję. Rzecz dzieje się tu i teraz, na Boscombe. Już zacząłem pracę nad nową książką, będzie grubo.

Wracając jeszcze do dokumentacji: skąd wiedza na temat tego, co człowiek myśli, gdy odcina się mu palce?

Mamy duży ogród, więc posiadam całą gamę sprzętu ogrodniczego. Znalazłem jeden z nich i siadłem w spokoju, w garażu. Położyłem ręce na blacie, włożyłem palec między ostrza mojego ulubionego sekatora. Lekko nacisnąłem, zamknąłem oczy i spróbowałem rozkminić całą sytuację. Co byłbym w stanie teraz powiedzieć człowiekowi, który trzyma sekator. Do czego bym się przyznał, których ludzi byłbym gotowy sprzedać, żeby tylko to ostrze nie zacisnęło się do końca... Odpowiedni research to podstawa, ta książka mogła mnie faktycznie coś tam kosztować. Ale chcę podkreślić, że przy pracy nad „Wilkami” miałem przede wszystkim mnóstwo zabawy. I naprawdę bardzo starałem się, żeby historia Mariusza nie była jednak zbyt ponura. Dlatego obdarzyłem mojego bohatera mocno specyficznym poczuciem humoru.

I bardzo ciekawym rysem biograficznym.

Mariusz Madejski jest chłopakiem z warszawskiej Woli. Ta dzielnica zaznaczyła się wyjątkowo krwawo podczas Powstania Warszawskiego, za sprawą zdziczałych kryminalistów w mundurach SS, pod wodzą Oskara Dirlewangera. Babcia opowiadała o tym Mariuszowi, który potem wyrósł na skinheada. Kiedy nad jego głową pojawiają się kłopoty, Mariusz wyjeżdża na Bałkany i trafia do oddziału niejakiego Hansa Vogla, który obsesyjnie pielęgnuje kult swojego dziadka Ottona, gruppenführera z Waffen SS, Dywizja Wiking. Madejski jest w Hansa zapatrzony i ślepo mu posłuszny, mimo, że wciąż pamięta tragiczne opowieści babci, która była łączniczką w Powstaniu. Pod rozkazami Hansa Mariusz zostaje „czyścicielem”, bez oporów daje się wmanewrować w rozpętaną przez Miloszevića machinę ludobójstwa. Zostaje jej idealnym trybikiem, naturalnie do czasu. Ale patrząc na to z szerszej perspektywy – Mariusz Madejski dochodzi do punktu, w którym niczym się już nie różni od bandytów z oddziału Dirlewangera. Na końcu staje się więc jednym z nich.

To na koniec, skoro o końcu mowa, jeszcze pytanie o mistrzów gatunku, a może w ogóle mistrzów literackich. Pytam mocno zafrapowany literacką warstwą "Wilków".

Jak chodzi o tytuły - „Z zimną krwią” Capote’a. To na pierwszym miejscu. Potem Hemingway, „Komu bije dzwon”. I „Mechaniczna pomarańcza” Burgessa. „Śmierć jest moim rzemiosłem” Merle’a. „Stalingrad” Plieviera i „Łaskawe” Littella. Jeśli rozmawiamy o pisarzach – na pewno Dostojewski, Conrad, Hłasko i Tyrmand. No i Chandler, czyli sami klasycy. Na czytanie kiepskiej literatury szkoda mi czasu, ja bardzo szanuję swój czas. Muszę też wspomnieć o Marku Nowakowskim, do którego „Benka kwiaciarza” dorwałem się mając lat siedem, aż dziadek schował książkę przede mną, bo stwierdził, że na „Benka” za wcześnie. Marka Nowakowskiego poznałem zresztą wtedy osobiście, bo bywał u Dziadka. Nowakowski to był twardy gościu, który swoje w życiu zobaczył, zrobił oraz odsiedział. Znacznie różnił się od tych wszystkich pozostałych literatów, którzy Dziadka odwiedzali, może dlatego, że tylko on w tym towarzystwie grypsował. Z Nowakowskim miałem potem okazję pić wódkę, jakieś dwadzieścia lat później. Powiedział, że będą ze mnie ludzie, „bo szczękę mam jak Stary”, cokolwiek to miało znaczyć.

Z pisarzy nowszej generacji – na pierwszym miejscu Irvine Welsh, od którego wciąż bardzo dużo się uczę. Z polskich – zawsze uważnie czytam Żulczyka i Orbitowskiego. Oraz bardzo szanuję Justynę Kopińską, bo to co pisze, ma wielką siłę i jest w stanie wpłynąć na rzeczywistość. Uważam, że zadaniem literatury jest wpływanie na rzeczywistość, inaczej nasze pisanie zmienia się w czas zmarnowany.

Maciej Marcisz, "Taśmy rodzinne" [fragment]

2019-04-19T13:44:00.000+02:00

"Ciągle nie odpisał Łukaszowi. Może odpisze, kiedy będzie mógł pokazać, że nadal istnieją powody dla których Łukasz się w nim zakochał. Że jest twórczy, pracowity. Bał się, że Łukasz przestanie go kochać, gdy odkryje pustkę, która aktualnie wydawała mu się centralną częścią jego osobowości". Przeczytaj fragment powieści Macieja Marcisza "Taśmy rodzinne".

Bogactwo jest jak morska woda: im więcej pijesz, tym większe masz pragnienie – zapisał małymi literkami na dwudziestozłotowym banknocie. Albowiem korzeniem wszelkiego zła jest chciwość pieniędzy – napisał na kolejnym. Ci, którzy sądzą, że pieniądz wszystko może, są zdolni wszystko zrobić, by go mieć – i tak dalej. Uważał, że ten pomysł był naprawdę spoko. Zapisywał antymaterialistyczne hasła na banknotach, które następnie wprowadzał je do obiegu, płacąc nimi w sklepach i klubokawiarniach, chciał, by weszły w rynek. Jak na razie puścił jakieś pięćdziesiąt dziesiątek, trzydzieści dwudziestek, z dziesięć pięćdziesiątek i kilka setek. Cały projekt miał się składać z banknotów w gablocie, filmu pokazującego jak je podpisuje i nimi płaci, plus symulacji podróży jednego z banknotów przez miejsca i dłonie kolejnych konsumentów. Do tego – jeszcze nie wiedział czy to zrobi – myślał o dodaniu stanowiska do własnoręcznego oznaczania pieniędzy, tak żeby projekt mógł się rozwinąć i zamienić w mikroruch społeczny. Podobała mu się bezsilność, jaką naznaczony był ten gest, pieniądze kwestionujące pieniądze.

Ciągle nie odpisał Łukaszowi. Może odpisze, kiedy będzie mógł pokazać, że nadal istnieją powody dla których Łukasz się w nim zakochał. Że jest twórczy, pracowity. Bał się, że Łukasz przestanie go kochać, gdy odkryje pustkę, która aktualnie wydawała mu się centralną częścią jego osobowości. Gdy zobaczy, że nie ma w nim wcale tej miłej rzeczy, do której można się przytulać, bo wpada się w otchłań, i to nie w otchłań fatalną, intrygującą czy magiczną lecz raczej przypominającą obręcz kosza na śmieci. Musiał się zmusić do pracy. Pokaże Łukaszowi, że coś zrobił, wyśle mu fragment filmu. Trochę się bał, ale wiedział przecież, że lęk przy pracy jest normalny, że nie ma co tego przeżywać. Zainstalował na sobie GoPro, przypiął je do koszuli, zrobił test, zabrał oznakowane pieniądze, wziął listę zakupów.

Miał coraz mniej gotówki. Ostatnio żywił się głównie ryżem, kaszą i gotowymi sosami chińskimi. Nie chciał jeszcze przechodzić do ryżu z wegetą, chociaż powinien. Sprawdził, że z jednej torebki niskiej jakości można zrobić tak naprawdę tylko jedną szklankę herbaty, ale resztę da się przełknąć. Stał się prawdziwym ambasadorem akcji „Piję wodę” z kranu. Niedobory cukru uzupełniał gorzką czekoladą z Biedronki. Ogólnie kupował już tylko w Biedronce. Jak ognia unikał Carrefour Express i miłych osiedlowych sklepików, szczególnie miłych osiedlowych sklepików, w których uprzejme panie pytały „coś jeszcze, kochanieńki?”, a potem wlepiały pięćdziesięciozłotowy mandat za próbę wsparcia polskich małych przedsiębiorców. Wyłonił się z mieszkania. Wsiadł na rower. Wychodząc w godzinach, kiedy normalni ludzie pracują, uzyskiwał dostęp do nieistniejącego dla niektórych świata: w którym dzieci jeżdżą na wycieczki zorganizowane, starcy masowo podróżują tramwajami, a zakład szewski jest otwarty. Ludzie z różnych grup nie tylko nie chodzili do tych samych klubów czy nie czytali tych samych gazet i portali internetowych. Przez coś lub kogoś zostało to zaplanowane tak, by nie mieli szansy w ogóle się spotkać. Dojechał do Biedry. Zakupy robił bardzo wolno, starannie analizując każdy wybór. Popatrzył na pudełka z ryżem. Kuskus był w promocji, dwa opakowania kosztowały razem mniej, ale ponoć kuskus nie miał zbyt wielu wartości odżywczych. Kasza była droższa, ale kosztowała ponad cztery złote. Jakoś dużo. W końcu wybrał kuskus, chiński sos i do tego fasolę. Poszedł dalej. Spojrzał na szampony, balsamy do ciała, żele pod prysznic. Wziął mydło w płynie, w końcu można było się nim umyć tak samo, od trzech miesięcy kupował największe opakowania i używał go także do naczyń. Czuł, że wszystkie te ceny, produkty i promocje upokarzają go. Nie miał jak im oddać. Włożył do koszyka tanie, rozrywające się pod najmniejszym naciskiem worki na śmieci. Popatrzył na te lepsze, niebieskie, o zapachu aromatyzowanych okładek na zeszyty. Już nie wiedział które się bardziej opłacają, od której kategorii produktowej działa zasada, że biedni nie powinni oszczędzać? Zostawił worki. Z proszków był tylko Vizir. Trudno, kupi gdzie indziej. Prał już tylko t-shirty i bieliznę. Odmierzał ilość wsypywanego proszku. Nakładał go łyżką, jakby karmił pralkę kaszką. Byciu biednym trzeba poświęcić naprawdę dużo czasu.

Właśnie trwał tydzień marek własnych. Ich opakowania wyglądały całkiem ładnie, nie to co kiedyś, jednakowe produkty marki Aro z czasów, gdy w Polsce działała jeszcze sieć Real. Ale te nazwy! Nazwy działały mu na nerwy. Brzmiały jak wymyślone na szybko przez dzieci w trakcie zabawy w sklep. Delikatny serek? Delikate. Jogurt z musli? Musline. Deser mleczny Desella. Musztarda Madero. Bakalie podczepiające się pod splendor lodów Carte d'Or – BakaD'or. Sałatka Salato. Keczup Tomatino. Osobną kategorię stanowiły produkty importowane z Mlecznej Doliny, Mroźnej Krainy, Krainy Mięsa albo ze Swojskiej Chaty. Kochał marki. Miały swoje historie, założycielskie opowieści, wygrane bitwy. Marki własne z tego drwiły. Z działów marketingu, gwiazd zaangażowanych w reklamę, sponsoringu, działań na rzecz chorych dzieci, sportowców i środowiska. Według marek własnych, barbarzyńców w świecie konsumpcji, nie miało to znaczenia. Ich kompletna fikcyjność unaoczniała fikcyjność marek oryginalnych. Kłamiąc w tak prostacki sposób przypominały, że duże marki też kłamią, tylko sprytniej. Nie cierpiał ich, a teraz jechał tylko na markach własnych. Byciu biednym trzeba poświęcić naprawdę dużo czasu. W dom miał zawsze Jana Niezbędnego, Pur i Hellman's a teraz stał się kimś, kto przelicza ceny na mililitry i gramy. To doprowadzało go do rozpaczy. Można było wieść życie zubożałego szlachcica, ale nie dało się być ubogim bogaczem. Stanął do kasy. Wyciągnął z lodówki Magnum na pocieszenie. Strasznie często musiał się pocieszać. Kobieta przed nim wykładała zakupy na taśmę. Łosoś. Pesto. Suszone pomidory. Pasta Elmex, nie smutna i nieprofesjonalna Colgate. Kapary (od kiedy mają kapary w Biedrze?), ser taki, ser inny, no i awokado. Kobieta patrzyła w komórkę, ostentacyjnie nie celebrując zakupów. To była dla niej normalka. Ciekawe ile zarabia. Spojrzał jeszcze raz na swój mizerny koszyk.
– O, Marcin, skąd tu się wziąłeś?
Jędrek. Jędrek i jedno z jego głupich pytań. Przyłapał go właśnie na nędznych zakupach. Trudno.
– Jestem umówiony za kilka minut z Mają, może dołączysz?
Maja i Jędrek. Pisarka i fotograf. Dwa beztalencia z fajnymi imionami, które udowadniały, że nie trzeba nadziei by działać, ani sukcesów, żeby się uprzeć.
– Marcin, ja rozumiem, że dieta, ale nie kupuj tych sosów chińskich. To straszny syf, dobrze ci radzę.
– Poczekaj, muszę tylko coś nagrać.
Kliknął na swoje GoPro i nagrał na przybliżeniu jak wręcza kasjerce oznakowany banknot.
Jędrek i Maja. Maja i Jędrek. Uważał się za osobę, która lubi ludzi, której ludzie nie przeszkadzają. Myślał, że z założenia kibicuje staraniom gatunku ludzkiego, tym małym człowieczym mróweczkom. Otworzył swoje Magnum i zaczął jeść. Dawało mu to dobre alibi, żeby się nie odzywać w trakcie drogi do kawiarni. Wisi Mai kasę. Będzie jej musiał coś powiedzieć. Boże, po co w ogóle się zgodził. Doszli do kawiarni.
– O Marcin, dawno cię nie widziałam, coś ucichło ostatnio u ciebie.
– Pracuję nad projektem. Ale nie chcę nic zdradzać.
– Słuchaj, a u mnie szaleństwo, pracuję nad dwiema powieściami jednocześnie, jedna współczesna, druga historyczna. Chyba nabawię się od tego schizofrenii.
Maja. Krwistoczerwonowłosa, chorobliwie chuda, ze smakiem poprawiona to tu, to tam, Maja. Trzydziestoparoletnia pretensjonalna pisarka. Robiła wszystko żeby się u k u l t u r a l n i ć. Jadła takie ciastka jak Marcel Proust. Zamówiła Moleskine'a z Szymborską w przedsprzedaży. Pochłaniała tony książek, zawstydzając znajomych z Goodreads.
– Czytaliście może nowego Wallace'a? Doskonała proza.
Jezu. Maja i jej doskonała proza.
– Przepraszam, ale nie może pan jeść tutaj tego loda – powiedział ściszonym głosem pan z obsługi.
No nie, kupił sobie tego loda na pocieszenie, a teraz nie będzie mógł go skończyć, pięć złotych pójdzie się jebać. Okej.
– Idę do kibla – oznajmił.
Zamknął się w toalecie i dokończył Magnum. Maja i jej doskonała proza, boże. Jeśli jakiś krytyk literacki polecał książkę, ta laska pędem biegła do księgarni i na zawał próbowała ją wchłonąć i wyrazić w mediach społecznościowych swoje zawsze to samo zdanie. Przeczytałam jednym tchem, komentowała wrzucone zdjęcie. Książka, kawa, ciastko. Książka, kawa, notes. Winko, kwiatki. Świeczuszka, książka, parapet. Bardzo wciągająca proza, ogromnie mi się podoba. Zjechałam połowę Mokotowa zjechałam połowę Mokotowa żeby kupić nowy „Przekrój”, nigdzie nie było, ale w końcu się udało – pisała – mam! Wyobrażał sobie jak w swoich wycmokanych notesach pilnie wynotowuje najlepsze fragmenty książek, licząc, że wysiłek wzorowej studentki zostanie wynagrodzony piątką z literatury własnej, że nieustanna obecność wśród wysokiej kultury spowoduje, że ona sama, na zasadzie osmozy, stanie się wybitna. Recenzje były na przemian krytyczne lub uprzejme. Albo ta kobieta nic sobie z tego nie robi, albo jest bardzo, naprawdę bardzo odporna, myślał. Tak właściwie, jej upór zasługiwał na podziw. Oblizał patyczek z Magnum, spuścił wodę, wrócił do nich.
– Marcin, a ty nic nie bierzesz? – spytała Maja.
– Nie, dzięki, dopiero co jadłem.
– Chociaż kawę.
– Wiesz...
– Oj daj spokój, ja stawiam.
Jędrek się uśmiechnął. Jemu pewnie też postawi. Ten to potrafił wyciągać kasę. Koleś był totalnym załatwiaczem. Robił boleśnie banalne zdjęcia, a i tak Marcin nie znał nikogo z taką ilością stypendiów i grantów. Wiercił ludziom dziurę w brzuchu, jednocześnie pozostając obrzydliwie uprzejmym, wiercił i wiercił aż dopinał swego. Robił foty typu widok z nieba z okna samolotu albo wieżowce uchwycone z dołu, a miał tyle wystaw w ciągu pół roku co Marcin przez całe życie. I w dodatku sprzedawał te zdjęcia, ponoć całkiem dobrze. Kto kupował takie gówno? Prowadził bardzo popularne konto na Instagramie i nakurwiał hashtagi jak szalony. Nawet w tym momencie lajkował ile wlezie i liczył nowych obserwujących.
– Za tydzień jadę na rezydencję do Berlina – powiedział.
Czy ten człowiek miał ustawiony Google Alert na słowo „stypendium” we wszystkich językach europejskich? Był idealnym przykładem na to, że tak naprawdę artysta tylko w pięciu, no może dziesięciu procentach powinien być artystą, a w całej reszcie – swoim menadżerem. Marcin tak bardzo ich nienawidził i tak bardzo wstydził się tej nienawiści. Mógł się pocieszać, że ich twórczość na pewno nie przejdzie do historii. Ale czyja przechodziła? Bał się, że nie cierpi ich tak bardzo tylko dlatego, że są do niego podobni, że jest taki sam tylko mniej obrotny.
– Mam raka – powiedziała Maja.
– Poważnego – dodała – drugi stopień. Chcę jak najwięcej napisać.
Boże, ale zrobiło mu się głupio. Pożycza mi kasę i o tym nie przypomina, stawia mi kawę i ma raka, ale czy to powstrzyma mnie przed nienawiścią? A może ona tak naprawdę cieszy się, że go ma, że będzie miała temat, że dostanie nowotworową aureolę i już nikt nie będzie mógł jechać po jej książkach?
– Jezu, Maja, trzymaj się. Jakbym mógł jakoś pomóc, daj znać.
– Spokojnie, jestem w dobrych rękach.
– Będziemy spadać na wystawę oprowadzanie – mówi Jędrek.

Wisiał Mai dwa tysiące, a ona nic nie powiedziała, postawiła mu kawę i ma raka, a on tak bardzo jej nie cierpi. Wrócił do siebie. Wszedł do kamienicy. Otworzył skrzynkę na listy i znowu coś podeszło mu do gardła. Koperta była oznaczona logotypem firmy szybkich pożyczek internetowych. Już zapomniał, że wziął jeszcze jedną pożyczkę, jak mógł o tym zapomnieć, w sumie wiadomo że chciał zapomnieć. Katalog Ikei, reklama pizzy i jeszcze jedna koperta, z kancelarii prawnej. Pobiegł do mieszkania.

[fragment książki Macieja Marcisza, "Taśmy rodzinne". Powieść ukazała się nakładem wydawnictwa W.A.B.]

#rozmoWyliczanki: Natalia Osińska

2019-04-10T15:24:00.000+02:00

- Mam wrażenie, że żyjemy na granicy dwóch epok, i młodzi nie tyle wiedzą dużo w współczesnym świecie, co równolegle tworzą nowy. Są bardziej świadomi zagrożeń związanych z globalnym ociepleniem, widzą, że stare zasady, na których był budowany świat ich rodziców, przestają się sprawdzać - mówi Natalia Osińska, autorka wydanej właśnie książki "Fluff".

Natalia Osińska
Fot. Z archiwum Natalii Osińskiej

Marcin Wilk: Trochę niezręcznie się czuję, że - wybacz tę uwagę - dwóch jednak starszych ludzi siądzie i będzie rozmawiać o młodych. Bo w sumie do tego prowokujesz swoimi książkami. Ale właśnie ukazuje się trzeci tom Twojego cyklu, "Fluff", więc może już z inną pewnością przystępujesz do takich rozmów?

Natalia Osińska: Po premierze pierwszej książki cyklu, czyli „Fanfika”, wydawało mi się, że powinnam wygłaszać swoje opinie z pozycji eksperta od wszystkiego. Wiele tematów poruszonych w „Fanfiku” pojawiało się w polskiej literaturze młodzieżowej po raz pierwszy, więc często proszono mnie o wyjaśnianie pewnych zjawisk i definicji. Miałam wciąż taką wewnętrzną obawę, że jeśli coś źle wyjaśnię, to to potem będzie się w tej błędnej wersji powielać w kolejnych publikacjach. To poczucie odpowiedzialności bardzo mnie przytłaczało. Dziś mam trochę więcej dystansu do własnych książek i do samej siebie. Nie mam problemu z tym, żeby powiedzieć, że czegoś nie wiem, odesłać do ludzi, którzy się na danym temacie lepiej znają. Czasem mówię wprost, że nie czuję się upoważniona do występowania np. w imieniu społeczności LGBT, ale proszę bardzo, tu są namiary na osoby z organizacji i stowarzyszeń, które na pewno będą miały dużo do powiedzenia.

Domyślam się, że śledziłaś fanfiki w Internecie przed pisaniem książek. Ale jak zetknęłaś się z nimi po raz pierwszy?

To trochę jakbyś zapytał, kiedy pierwszy raz zetknęłam się z książkami. Fanfiki zawsze były jakoś tam obecne w moim życiu. Pisałam je jako dziecko i nastolatka, z tym, że nie wiedziałam wtedy, że tak się tak nazywa. Internet dopiero raczkował, pisało się do szuflady. Myślałam, że jestem jedyną osobą na świecie, która dopisuje alternatywne zakończenia do swoich ulubionych książek i seriali. Aż pewnego dnia jedna z moich koleżanek w ogromnej tajemnicy dała mi do przeczytania swoje własne opowiadanie o Nicku z Backstreet Boys. Co to było za olśnienie, uświadomić sobie, że nie jestem sama ze swoją pasją. Dziś istnienie w sieci fanfików jest dla nastolatków czymś naturalnym. Każdy, nawet najbardziej niszowy film czy serial, ma swój fandom.

Co Cię uderzyło podczas poznawania fanfików?

To, ile się tego czyta. Że są nastolatki, które mają problem z przeczytaniem jednej szkolnej lektury na semestr, a jednocześnie łykają co tydzień fanfiki o rozmiarach „Lalki” Prusa. Z jednej strony słyszymy narzekania, że młodzież niczego nie czyta, z drugiej statystyki z AO3 Czy Wattpada, z których wynika, że ta młodzież czyta właściwie cały czas, choć niekoniecznie to, czego się od niej oczekuje. Co od razu wzbudza pytanie: co jest nie tak ze współczesną literaturą, że młodzież woli fanfiki? Zadaję sobie to pytanie podczas pisania każdej z moich książek. Czytanie samych fanfików jest trochę jak jedzenie wyłącznie łakoci – robi się od nich przyjemnie w środku, ale ilość składników odżywczych jest mocno ograniczona. Ja jestem jak taka mamusia dwulatka, który najchętniej jadłby w kółko makaron z sosem pomidorowym. Serwuję ten makaron, ale cichcem wmiksowuję do sosu pietruszkę. Staram się, by moje książki czytało się łatwo jak fanfiki, ale przy okazji przemycam jakiś tam, z przeproszeniem, morał.

Mówisz "morał", więc i ja się trochę po staroświecku zastanawiam: jak rozmawiać z młodymi ludźmi?

Banalnie to zabrzmi, ale przede wszystkim słuchać. Słuchać całym sobą. Odłożyć smartfona, wyłączyć odkurzacz, zjechać na pobocze, jeśli trzeba. Dawać sygnał: „to, co mówisz, jest dla mnie ważne, ty jesteś dla mnie ważna/ważny”. Nastoletniość to generalnie nie jest wiek, kiedy się ma ochotę na długie pogawędki z rodzicami. Na to był czas kilka lat wcześniej, w drodze do przedszkola. Ale to nie oznacza, że one już nie potrzebują rodzicielskiej obecności. Potrzebują, bardziej niż kiedykolwiek. Cały czas uczą się być dorosłe. Codziennie podejmują ważne decyzje. Popełniają błędy. To jest potwornie trudny i męczący proces. O wiele łatwiej się przez niego przechodzi, kiedy ma się z tyłu głowy tę pewność, że jest do czego wrócić, że w domu czeka osoba, która w razie potrzeby pomoże ogarnąć pożar. Zdaję sobie sprawę, że dla rodzica to jest frustrująca sytuacja, ale nie da się dorosnąć za swoje dziecko. Ono musi to zrobić samo.

Czyli konfrontujesz swoje myśli z młodymi ludźmi?

Non stop! Ta młodzież bez przerwy do mnie pisze! Że mniej pietruszki, więcej makaronu! Że w najnowszej książce wszystko ma się dobrze skończyć! Kiedy rzucam w social mediach półżartem, że np. główna para cyklu mogłaby się rozstać, od razu mam pełną skrzynkę jojczenia. Cały czas muszę balansować między własnymi pomysłami i oczekiwaniami czytelników. „Fluff” w dużej mierze wyrasta z tych oczekiwań, bo po „Fanfiku”i „Slashu” parcie na powieść o dziewczynach było bardzo duże. Żartowałam nawet na Facebooku, że trzecia część będzie się nazywać „Fanserwis”.

Czytając Twoje książki, zdałem sobie sprawę, że właściwie to ja powinienem się uczyć od młodych ludzi. To z pozoru dziwna myśl, ale wydaje się, że to młodzi dzisiaj - w wielu obszarach - więcej wiedzą o świecie, nie na odwrót.

Mam wrażenie, że żyjemy na granicy dwóch epok, i młodzi nie tyle wiedzą dużo w współczesnym świecie, co równolegle tworzą nowy. Są bardziej świadomi zagrożeń związanych z globalnym ociepleniem, widzą, że stare zasady, na których był budowany świat ich rodziców, przestają się sprawdzać. Testują nowe formy współżycia społecznego, zero waste, give boxy, wolontariat, weganizm, itd. Jednocześnie mają czasem ambarasujące braki w wiedzy, nie wiedzą na przykład, kto jest premierem kraju, i to nie dlatego, że nie chcą wiedzieć, tylko dlatego, że ta wiedza nie ma jak do nich dotrzeć, bo nie pojawia się w kanałach informacji, z których korzystają. Starsi mają wykluczenie cyfrowe, a młodsi coś, co nazwałabym wykluczeniem analogowym. Potrafią bez problemu złożyć przez internet aplikację na studia za granicą, ale dostają ataku paniki, kiedy trzeba zanieść podanie do sekretariatu własnej szkoły.

Swoją drogą, obserwuję po moich rówieśnikach i osobach nieco starszych, nie wszyscy radzą sobie w sieci, nie znają pewnych kodów, nie rozumieją ich. A dla młodych to naturalne.

Och, jeśli chodzi o technologie, to wciąż mi się wydaje, że nie nadążam. Nawet nie próbuję. Nie ma już we mnie tego parcia, żeby przetestować każdy serwis społecznościowy, który pojawił się na rynku. Często natomiast sugeruję się tym, co młodzież ogląda na Netfliksie albo w kinie. Zdarzało się też, że podpytywałam czytelników o różne rzeczy podczas pisania książki – na przykład o najbardziej aktualnie popularne przekleństwa wśród młodzieży. Nie chciałabym się zbłaźnić jakąś „motylą nogą” czy czymś w tym rodzaju!

Ciekawe jest, że dotykając trudnych tematów, wolisz patrzeć na jasną stronę. Bo książki mogą przynieść pociechę? A może - jakkolwiek to patetycznie zabrzmi - po prostu wierzysz w dobro?

Ta puchata otoczka moich książek w dużej mierze wynika z tego, że one mają być z założenia fanfikowe. Po drugie, wynika to z mojego sprzeciwu wobec wyrażanego często przekonania, że powieści o osobach LGBT to musi być obowiązkowo martyrologia. Za każdym razem, gdy czytam w jakiejś recenzji, że moja książka jest niewiarygodna, bo ma zbyt optymistyczne zakończenie, przekora każe mi jeszcze bardziej podkręcić poziom fluffu w następnej części. Czytelnicy tego optymizmu bardzo potrzebują. Wiem z własnego doświadczenia, jak bardzo lektury z lat nastoletnich kształtują obraz świata. Opisuję świat nie taki, jaki jest, tylko taki, jakim współczesna młodzież ma szansę go uczynić.

Czy wierzę w dobro? Mam dzieci. Muszę wierzyć. Bycie rodzicem bez wiary w to, że czeka na nie dobro w życiu, jest piekłem.

Skoro pozwalam sobie na wyznania to przyznam, że sporo wynotowałem cytatów. Na przykład: "Teraz masz mnie i tylko to powinno się liczyć. Zerujemy liczniki, okej?". Bardzo mnie chwyciło za serce - nie tyle brzmienie samo w sobie, ale że mówi to młodziutka osoba, która maturę ma dopiero przed sobą (choć za chwilę).
Dzięki Twoim książkom przypomniałem sobie, że tzw. problemy dorosłych pojawiają się bardzo wcześnie. Tyle że młodzi ludzie może mają mniej narzędzi, by je rozwiązywać.

Są nastolatkami, co oznacza, że każdy rok jest pełen „pierwszych razów” – pierwsze zakochanie, pierwsze kino z crushem, pierwsze zerwanie, pierwsza zdrada i tak dalej. Wydarzenia, które osoba dorosła uznałaby za błahe, są bardzo intensywnie przeżywane. Osobę dorosłą może śmieszyć, kiedy nastolatka nazywa „związkiem” znajomość, która trwała dwa tygodnie. Ale dla takiej dziewczyny te dwa tygodnie to prawdziwe pole minowe nowych doświadczeń!

Nie wiem, czy współczesne nastolatki są do lawirowania po tym polu bardziej przygotowane, niż kiedyś. Akcja „metoo” na pewno rozprzestrzeniła nieco wiedzę na temat consentu, współczesne seriale dla młodzieży też coraz częściej podłapują ten motyw, toksyczne zachowania bohaterów, które jeszcze parę lat temu nikogo by nie dziwiły, dziś są krytykowane przez fandom. Obserwowałam komentarze młodzieży, która niedawno dzięki Netfliksowi miała możliwość zapoznać się po raz pierwszy z sitcomem „Friends”. Przeważało zdziwienie, że tak seksistowski, homofobiczny i rasistowski serial mógł być kiedyś hitem.

Z drugiej strony, dziś wiedzę o tym, jak powinien wyglądać związek, młodzież czerpie między innymi z fanfików, które prezentują bardzo zróżnicowany poziom. Można trafić na taki, który skupia się na consencie, a można na taki, w którym gloryfikowani są przemocowcy i manipulatorzy. Loteria.

Natalia Osińska, "Fluff". Agora, Warszawa 2019.

#rozmoWyliczanki: Joanna Jodełka

2019-01-15T16:30:00.002+01:00

- Czytałam dużo gazet. Słuchałam relacji świadków. Oglądałam co się da o drugiej wojnie światowej i podobno warczałam na męża, przez ponad rok. Jakoś to wytrzymał, ale poprosił żebym już nigdy więcej nic o wojnie nie pisała - mówi Joanna Jodełka, autorka "2 milionów za Grunwald".

Joanna Jodełka
Fot. Marek Czachorowski

Marcin Wilk: Co było pierwsze "2 miliony" (wątek sensacyjny), "Grunwald" (sztuka) czy może jeszcze coś innego?

Joanna Jodełka: Spot zamówiony przez Muzeum Narodowe, trójwymiarowa wersja Bitwy pod Grunwaldem Jana Matejki. Oglądałam go w nowym telewizorze znajomych i to było moje pierwsze „O…”. Patrzyłam jakbym pierwszy raz ten obraz widziała na oczy. Obejrzałam go pod rząd kilka razy. Potem było już „Ożeż…” jak po powrocie do domu, z ciekawości zaczęłam czytać o losach samego obrazu. To było parę lat temu, telewizor stracił gwarancję, a ja ciągle nie wiedziałam jak tę historię opisać. W końcu się zdecydowałam.

Akcja w dużej mierze rozgrywa się w 1939 roku, choć książka sięga dalej w czasie. Jak głęboko zanurzyłaś się w dokumentacji?

Bardzo daleko. Z wielką fascynacją czytałam o wierzeniach i religii Prusów, wiele pozycji o zakonie krzyżackim i sporo o samej bitwie. Ale niestety nie wykorzystałam tego, tak samo jak biografii Matejki, przeczytałam ich chyba z sześć. I żałuje, że mistrz występuje tylko na kilku pierwszych stronach. Ale gdy już się zdecydowałam na wartką sensację historyczną, a nie powieść z elementami fantasy, gdzie by się jakieś postacie z obrazu pojawiły, ścinałam co się dało. Trochę żal mi już prawie wymyślonej postaci kata z obrazu, oczywiście był Prusem i miał bardzo osobisty powód by zadźgać Wielkiego Mistrza. Może jeszcze kiedyś wróci w całkiem innej opowieści… Kto wie?

Piszesz o czasach przedwojennych w sposób, którego raczej w podręcznikach nie znajdziemy. Co Ciebie zaskoczyło przy przyglądaniu się historii od tej "codziennej, powszedniej" strony?

Czytałam dużo gazet. Słuchałam relacji świadków. Oglądałam co się da o drugiej wojnie światowej i podobno warczałam na męża, przez ponad rok. Jakoś to wytrzymał, ale poprosił żebym już nigdy więcej nic o wojnie nie pisała. Ta atmosfera zagrożenia, jeśli być w niej przez tyle godzin dziennie, gdzieś zaczyna się unosić w powietrzu. Czytałam też taką książkę, w której opisany jest prawie dzień po dniu w okupowanym Lublinie. Było źle, ale ciągle okazywało się, że może być jeszcze gorzej. Skupiłam się też na podstawowym elemencie wojny, czyli czystym złodziejstwie. Zdziwiłam się jak wielu Austriaków przodowało w tym procederze, kilku opisałam. Ciekawa jest też rola amfetaminy w „wojnie błyskawicznej” tego mnie nie uczyli w szkole.

Nie wiem, czy to właściwy moment na zadawanie tego pytania, ale piszesz w pewnym momencie, że "modlono się o wojnę". Jak to wyjaśnić?

Wojna zmienia zastane układy. Dla większości jest nieszczęściem, ale jak się siedzi w więzieniu z długoletnim wyrokiem, to wizja amnestii z jakiegokolwiek powodu, może być przedmiotem żarliwej modlitwy. Amnestię ogłoszono 2 września. Wypuszczono więźniów, to też spotkało jednego z moich bohaterów. Miał powód do zadowolenia.

A skąd wiesz w jaki sposób Hans Frank sikał?

Podejrzewam. Widziałam zdjęcie albo kadr filmu z sikającymi na śniegu niemieckimi oficerami. To mógł być przecież on. Tym bardziej, że zdarzyła mi się taka historia, że najpierw opisałam mojego wymyślonego oficera SS, jak pozuje do zdjęcia przy pomniku grunwaldzkim w Krakowie, na tle obalonego na ziemię konia Władysława Jagiełły, a potem po paru miesiącach zobaczyłam takie prawdziwe, stare, wojenne zdjęcie. Dwóch uśmiechniętych Niemców, jeden przysiadł na ogonie, drugi dumnie pozuje stojąc na zadzie. Przeszły mnie ciarki.

Przyglądałaś się historii roku 1938 i 39 przed wojną. A dziś niektórzy powiadają, że mamy powtórkę, czyli czasy przedwojenne. Zgadzasz się z tym?

Jeśli chce się rozmawiać o zwykłej polskiej kłótliwości, to może tak. Ale jeśli o to chodzi, to można tak skakać po historii i zawsze jest podobnie. Każdy Polak uważa, że ma monopol na rację. Sama się czasami łapię na tym, że się mądrzę zamiast więcej słuchać. Ale poza tym to czasy są świetne. Wystarczy tylko rozejrzeć się dookoła i nie słuchać wiadomości. Kanały informacyjne są zainteresowane tylko zarobkiem, a chcąc zarabiać muszą ludzi straszyć. Inaczej nie puszczą, między jednym lokalnym nieszczęściem z jednego końca świata, a drugim z drugiego – reklamy margaryny. Wystarczy ich nie słuchać, a i ludzie, i świat, i czasy, w których żyjemy wyglądają znacznie lepiej.

Fot. Magdalena Adamczewska

Bo tak w ogóle to historia Cię kręci, prawda?

Tego nie wiem, za wiele mnie interesuje. Ale często rozmyślam o ostatnim neandertalczyku. Musiał być przecież jakiś ten ostatni i czy wiedział, że jest właśnie nim? Zginął sam, samotnie? Czy do końca szukał swoich? Jakbym mogła to chętnie bym właśnie jego podejrzała. Ale żyć jako egzemplarz ludzki, w owym czasie bym nie chciała. Pobyłabym też u Prusów, ale zdecydowanie zanim przyjechali Krzyżacy.

Swoją drogą "2 miliony za Grunwald" napisane są prawie jak scenariusz filmu. Masz pomysł, kto mógłby zagrać Dziurawca?

Bo to filmowa historia jest sama w sobie. Parę razy już powiedziałam, że amerykanie zrobili by już o tym, co najmniej trzy filmy. Jest tak ciekawa, pozytywna i oparta na prawdziwych wydarzeniach. Jeśli chodzi o aktorów to ja nie mam takiej zdolności obsadzania ról. Ale może… Marcin Dorociński? Potrafi zagrać obojętność wobec dziejących się wokół niego wydarzeń, ale równie przekonująco gwałtowne zachowanie, jeśli jest zgodne z graną postacią, ale czy potrafił by zagrać… nie przystojnego?

***

Opartą na prawdziwej historii sensacyjną powieść „Dwa miliony za Grunwald” Joanny Jodełki opublikowało Wydawnictwo W.A.B.

#rozmoWyliczanki: Ebba Witt-Brattström

2018-08-27T23:32:00.001+02:00

- Zaraz po studiach wiele z nas poszło na studia doktoranckie, a ponieważ wiedziałyśmy, że w historii literatury brakuje wielu kobiet, to wymyśliłyśmy pewien projekt - mówi Ebba Witt-Brattström, autorka "Miłosnej wojny stulecia".

Justyna Czechowska i Ebba Witt-Brattström
Fot. Marcin Wilk / Wyliczanka

Marcin Wilk: Bardzo dziękuję za "Miłosną wojnę stulecia". Znowu zacząłem rozważać ważne kwestie filozoficzno-feministyczne. Ale chyba zacznę od bardzo prozaicznej sprawy: dlaczego właściwie ona nie odejdzie od niego?

Ebba Witt-Brattström: To pierwsze i najpopularniejsze pytanie, jakie zadawali mi czytelnicy. Pewnie mieli podobne doświadczenia. Wiele czytelniczek, tak przypuszczam, mogło rozpoznać się w tej kobiecie. Rozumiem je. Przeżyły długą, ciężką relację i wciąż w niej tkwiły.

No właśnie. Trudna sprawa.

Każda ludzka relacja, każdy związek jest trudny. Ten mężczyzna oczywiście kiedyś był kimś innym. Inaczej ten tekst byłby masochistyczny.

Była między nimi miłość.

Bardzo wielka miłość, pasja, zaangażowanie. Ale w pewnym momencie on zaczął robić karierę. A gdy on rozpoczyna karierę, na przykład jako szef przedsiębiorstwa albo polityk, staje się innym człowiekiem. Władza go deprawuje. Rodzina schodzi na dalszy plan.

"Miłosną..." utkałaś z wielu aluzji kulturowych. Dlaczego?

To nieodzowne, gdy komponuje się taką życiową opowieść. Aluzje bardzo sugestywnie traktują literaturę - pokazują, ile rzeczy trzeba przypisać, żeby jakoś rozwikłać wszystkie wątki.

Mozolna robota?

Mozołem jest pisanie takiego dialogu, ale - muszę cię zawieść - tę książkę pisałam automatycznie. Tak funkcjonuje mój mózg. Naturalnie asocjuje. Wszelkie odniesienia bibliograficzne wyskakiwały same. Pewnie to kwestia mojego wykształcenia.

No i prawdopodobnie nie napisałabym tekstu w ten sam sposób, gdybym miała dwadzieścia pięć lat. Ale teraz, gdy przeżyłam długie życie i od bardzo dawna wykładam literaturę na uniwersytetach, cytaty wyskakują same. Bardzo szybko.

Aż tak?

Kiedy redagowałam wersję końcową, one się po prostu pojawiały. Myślę, że ta książka jest również wielką demonstracją tego, jak fascynujące może być wykształcenie. Całe życie przeżyłam w kulturalnej przestrzeni, gdzie roznosiły się echa historii literatury, gdzie pojawiały się fragmenty piosenek popularnych, gdzie ujawniały się klasyczne teksty, opera, itd.

Ale nie jest to książka uniwersytecka.

O tak. Pisząc tę książkę, mogłam zostawić w tyle wszelkie wymogi tekstu akademickiego, który trzeba pisać z przypisami, szukać dokładnych odniesień. Tutaj wyszłam na otwarte pole, w którym bardzo łatwo mogłam się zorientować, nasłuchując różnych głosów. One do mnie przemawiały.

Na uniwersytecie czytałaś głównie mężczyzn czy kobiety?

Dominowali mężczyźni. Na pierwszym roku czytaliśmy raptem cztery kobiety. I wtedy już wiedziałam, że czegoś brakuje. A wiedziałam, bo wcześniej czytałam dużo w domu. I były to kobiety-autorki lub historie o kobietach. Kiedy miałam jedenaście, dwanaście lat,dostałam od mojego ojca książkę o kobietach Francuskiej Rewolucji.

Nie wkurzyłam się więc na tym uniwersytecie. Miałam tylko wrażenie, że to wszystko jest takie jednostajne, jednostronne, jakby wszyscy chcieli używać tylko jednej połowy mózgu. A przecież dużo fajniej jest korzystać z obu półkul.

Świat bywa jednostronny, to fakt.

Gdy zaczynałam studia w latach siedemdziesiątych i ruch feministyczny dopiero się zaczynał, czułam, że dzieje się coś ważnego - nie tylko dla mnie. Odnalazłam wśród tych dziewczyn duchowe siostry. Podjęłyśmy wyzwanie stworzenia projektu oświeceniowego, w którym i ja się znalazłam. Bardzo szybko zrozumiałyśmy, że potrzebna jest po prostu wiedza. Stworzyłyśmy więc skandynawski projekt.

Na czym on polegał?

Zaraz po studiach wiele z nas poszło na studia doktoranckie, a ponieważ wiedziałyśmy, że w historii literatury brakuje wielu kobiet, to wymyśliłyśmy pewien projekt. Było nas około stu z Norwegii, Szwecji, Danii, Finlandii, Islandii, z Wysp Owczych. Razem stworzyłyśmy encyklopedię historii literatury kobiet w Skandynawii.

Wow!

Zajrzyj na stronę https://nordicwomensliterature.net. Są tam teraz tam biogramy 821 piszących kobiet żyjących w Skandynawii przez ostatnie tysiąc lat. Strona ma szerzyć wiedzę, więc hasła choć opracowane przez akademiczki, są napisane przystępnym stylem. Wydawało nam się, że już najwyższy czas zmienić myślenie na temat kobiet.

Mężczyźni zazwyczaj mówili, że pisanie kobiet nie było takie ważne, ale my pokazujemy, że było i jest ważne. Okazało się, że odbiorczyniami tego projektu były i są głównie kobiety. To one czytają i jedną, i drugą literaturę. Mężczyźni cały czas uważają, że to jest jakaś kobieca sprawa i tylko dla kobiet. I w taki sposób o nas myślą.

Nie wszyscy!

Wiesz, wydaje mi się, że #MeToo bardzo dużo zmieniło. Zmusiło mężczyzn do innego myślenia i do rozumienia: „aha, czyli kobiety myślą w ten i ten sposób”. To pójdzie dalej. Wierzę w to. Mężczyźni będą musieli sięgnąć do kobiecych klasyków, ponieważ te klasyki mówią o ich relacjach – to znaczy relacjach mężczyzn z kobietami. Światowa rewolucja się już zaczęła.

Jestem, niestety, dość sceptyczny.

A ja jestem optymistką. Myślę, że to ważny ruch międzynarodowy, który jest czymś więcej niż wydarzeniem medialnym, które przewali się przez media, a potem wrócimy do starego porządku. My dzięki #MeToo nabraliśmy siły w plecach. To sprawia, że możemy iść do przodu.

Istotne jest też, że mężczyźni biorą odpowiedzialność za innych mężczyzn. Podkreślam zawsze, że winni to tak naprawdę niewielka mniejszość mężczyzn w ogóle. Ogromna większość to ci, którzy są już po naszej stronie. Oni teraz muszą „wychować” tych, którzy są winni.

W Szwecji to się udało?

Tak. Może dlatego, że jesteśmy niedużym narodem? Przecież jest nas ledwie około dziesięciu milionów. Ale pamiętaj, że wbrew oficjalnej polityce Szwecja to nie tylko raj równouprawnienia. Na dole, tam, gdzie też żyją ludzie, istnieje mnóstwo niesprawiedliwości, również finansowej. Wciąż są duże różnice w płacach mężczyzn i kobiet. I jest bardzo dużo przemocy - w pracy, jak i w domu.

Mamy takie powiedzenie, że dużo się gada, a mało się robi. Ale teraz #MeToo stało się taką maszyną do rentgena. Skanuje się teraz całe społeczeństwo. W miejscach pracy bardzo dużo się dyskutuje na temat tego, co się wydarzyło. I teraz już patrzymy na to wszystko przez zupełnie inne okulary.

Rozmowę przełożyła Justyna Czechowska.
Książkę "Miłosna wojna stulecia" przełożyła Justyna Czechowska, a opublikowało wydawnictwo Lokator (Kraków, 2018).

Niedziela z "Rymsem": Janusz Pawlak o "Słoniu Trąbalskim" Tuwima z 1948 roku

2018-05-13T13:13:00.000+02:00

"Wiele razy zastanawiałem się, jaka magia tkwi w pierwszych wydaniach ważnych tekstów literackich. Co zmusza poddających się jej bibliofilów do płacenia często bardzo wysokich kwot za pierwodruki? Czemu pierwsza edycja "Wesela" Wyspiańskiego kosztuje kilka tysięcy złotych, a wydrukowana w tym samym roku druga – już tylko kilkaset?" - pyta Janusz Pawlak na łamach "Rymsa".

Książki różni niewiele: pierwsze wydanie ma na końcu wypisaną obsadę krakowskiej inscenizacji i erratę, w wydaniu drugim błędy druku poprawiono, a zamiast erraty wydrukowano nazwiska aktorów grających na scenie teatru lwowskiego. Różnica w druku jest niewielka, w cenie – kolosalna.

Za "Pana Tadeusza" z 1834, "Lillę Wenedę" z 1840, "Lalkę" z 1890, "Ferdydurke" z 1937 trzeba zapłacić co najmniej kilka tysięcy złotych tylko dlatego, że to pierwsze wydania. A za przedwojenne edycje "Sklepów cynamonowych" i "Sanatorium pod Klepsydrą" Brunona Schulza nawet kilkadziesiąt!

Postawione powyżej pytania powróciły do mnie niedawno, gdy przyniosłem do domu nowy nabytek: "Słonia Trąbalskiego" Tuwima z ilustracjami Ignacego Witza. To, co odróżnia ten egzemplarz od innych "Trąbalskich" stojących na półce, to data wydania. Próżno jej jednak szukać na kartach książki. W sukurs przychodzą uczone księgi bibliograficzne. Dzięki nim mam pewność, że leży przede mną pierwsze wydanie doskonale znanej wielu pokoleniom książki. Została wypuszczona w świat przez Spółdzielnię Wydawniczą „Wiedza” w 1948 roku i zawierała napisane jeszcze przed wojną wiersze dla dzieci. Spis treści wymienia szesnaście utworów.

Wyjątkowości tej edycji nie umniejsza fakt, że książka pod tym samym tytułem ukazała się w 1938 roku. Składała się z jedenastu wierszy, z których dziewięć powtórzono (dodając jeszcze siedem) w wydaniu powojennym. Tak duże różnice w zawartości sprawiły, że przez wielu badaczy wspomniane tu edycje uznawane są za odrębne publikacje, a nie kolejne wydania tego samego tytułu. Książki różnią się także ilustracjami. Przed wojną wykonała je Janina Jankowska, po – Ignacy Witz.

Witz posłużył się dość prostymi środkami, by ozdobić tekst Tuwima. Operował w zasadzie jedynie płaską plamą barwną, definiując niektóre jej elementy czarną linią. Warto zwrócić uwagę na rozrzutne szafowanie papierem: na niektórych stronach wydrukowano zaledwie dwie-trzy linijki tekstu. Dzięki temu zabiegowi książka uzyskała wyraźną lekkość i elegancję, a duża ilość światła sprawia, że przeglądanie jej nie nuży i pozwala skoncentrować uwagę na najbardziej istotnych elementach. Tomik zawiera trzy całostronicowe ilustracje, nie pozostawiające miejsca na tekst. Dwie z nich umieszczono przy wierszu „W aeroplanie” – i właśnie jeden z tych obrazków wywarł na mnie niegdyś największe wrażenie. Przypomina mapę – są na nim domy, łąki, pola, wijąca się rzeka. To widok z tytułowego aeroplanu unoszącego w nieznane przestraszoną babcię i jej kurkę. Wpatrywałem się wielokrotnie w tę kompozycję, a im dłużej patrzyłem, tym bardziej chciałem zobaczyć kiedyś świat z takiej perspektywy. Dziecięce marzenia spełniły się wiele razy.

Ilustracje w pierwszym wydaniu odbito sposobem litograficznym, używając tłustej farby. W efekcie obrazki sprzed 70 lat pozostawiły swoje delikatne lustrzane odbicie na sąsiadujących stronach. Na pewno nie leżało to w planach ilustratora, ale nie zeszpeciło książki. Wręcz przeciwnie – dzięki temu mój egzemplarz ma swój indywidualny charakter, pokrył się szlachetną patyną.

Myśląc o "Słoniu Trąbalskim", mam przed oczami książkę w podłużnym, „leżącym” formacie. Widocznie czytano mi – jako dziecku – właśnie takie wydanie. Okazuje się, że w powszechnej świadomości zadomowił się inny wizerunek tej książki – pionowy, „stojący”. W rzeczy samej, począwszy od siódmego, powojennego wydania z 1959 roku, zmieniono jej wygląd. Ilustracje Witz wykonał od nowa, nawiązując wyraźnie do wcześniejszych wydań, czasem powtarzał obrazki bez zmian, inaczej je tylko aranżując. Na stronach Instytutu Książki jako ciekawostkę podaje się informację, że Trąbalski pierwotnie miał poprzeczny układ. Dla mnie jest to fakt oczywisty, ale faktem jest też, że książkę „postawiono do pionu” już blisko 50 lat temu!

Stare przedmioty – także książki – kryją w sobie wiele tajemnic. Niektóre da się rozwikłać, inne nigdy nie znajdą wyjaśnienia. Nawet tak dobrze znany "Słoń Trąbalski" nie odsłania wszystkich swoich sekretów. Dlaczego oryginalnie łysy „stolarz warszawski Adam Wiśniewski” – jeden z bohaterów wiersza "Wszyscy dla wszystkich" – w późniejszych wydaniach mógł się chwalić czarną, bujną czupryną? Czemu kowal ze strony 9 był postawnym safandułą w roku 1948, a w 1950 przypominał schludnego proletariusza? I co sprawiło, że bez wahania wyjąłem z kieszeni niemałą sumę i stałem się właścicielem pierwszego wydania "Słonia Trąbalskiego" z ilustracjami Witza?

Julian Tuwim "Słoń Trąbalski". Ilustrował Ignacy Witz. Warszawa 1948. Spółdzielnia Wydawnicza „Wiedza”

Tekst ukazał się w Magazynie "Ryms": nr 28, jesień/zima 2016, s. 20.