Zer izan zen lehenengo, arrautza ala oiloa? Galdera klasiko horrek milioika urteko bidaia batera eramango gaitu, Karboniferoko periodora. Garai hartan anfibioak paduretako jaun eta jabe ziren, baina gure arbasoek berrikuntza txiki baina erabakigarri bat garatu zuten: barruan ura mantentzeko gai zen arrautza bat. Mintz amniotikoa zuten arrautzei esker, lehen aldiz posible izan zen uretatik urrundu eta lehorrean arrautzak ustea hauek lehortu gabe.

Bideo honetan ikusiko dugu nola sortu zen amnioten leinua, eta nola banatu zen bi leinu handitan: sauropsidoak, gaur egungo narrasti eta hegaztien arbasoak; eta sinapsidoak, gure leinua. Permiar periodoko lehia erraldoian murgilduko gara, Dimetrodon bezalako harraparietatik hasi eta ilea zein esnea garatzen hasi ziren gure arbaso txikietaraino.

Gure arbasoak Ikusgela hezkuntza proiektuaren bideo-sorta bat da. Euskal Wikilarien Kultur Elkartearen ikus-entzunezko egitasmoa da eta EHUko Kultura Zientifikoko Katedraren kolaborazioa izan du.

The post Zer izan zen lehenengo, arrautza edo oiloa? appeared first on Zientzia Kaiera.

Ez naiz zonbien filmen zale handia[1], baina aitortzen dut Guerra Mundial Z (2013) filmak ikusizko efektu deigarriak zituela. Azpigenero horretan ohikoa den moduan, tramako heroiek zonbiak planetan sakabanatzea ekidin behar dute, horrek ondorio larriak izango bailituzke hildako bizidun bihurtu gabeko gizakientzat. Filman arreta ematen zuen gaietako bat zen zonbiek beren aurrerapenari jarritako oztopoak gainditzeko garatu zuten estrategia. Bata bestearen gainean jartzen ziren giza dorreak (edo, hobe esanda, gizagabeak) sortzeko. Horrela, hormarik altuenak gainditu eta hegan zegoen helikoptero bat ere erasotzen zuten, sakabanatzeko ibilgailu gisa erabiliz (1. irudia).

Eta sarrera hori egin dut duela gutxi Current Biology aldizkarian argitaratutako artikulu batean frogatu delako sakabanatzeko estrategia hori bera erabiltzen dutela har nematodo ñimiñoek, jarraian deskribatuko dugun moduan.

Baliteke nematodoak izatea naturan ugariena den animalia taldea banakoen kopuruari dagokionez. 2019an argitaratutako ikerketa batean zenbatetsi zen lurrazalean 4.4 × 10²⁰ nematodo daudela. Hau da, giza biomasa osoaren % 80 inguru. Kontuan izan behar da lurreko nematodoak espezie ezagunen laurden bat besterik ez direla. Izan ere, beste % 25 bat landare edo animalien parasitoak dira, eta espezieen erdia ozeanoan bizi da.

Nematodoak ugariak eta ugalkorrak dira, baina beren tamaina txikia eta mugikortasun mugatua arazo bihurtzen dira tokiko baliabideak agortzen badituzte. Hori dela eta, sakabanatzeko estrategiak garatu behar dituzte elikadura iturri berriak aurkitzeko. Aztergai dugun ikerketan, Konstantzako Unibertsitateko (Alemania) eta Animalien Portaerarako Max-Planck Institutuko talde batek eginikoan, frogatu da estrategia horietako bat dela “superorganismo” bat sortzea.

Superorganismoak ez dira ezohikoak. Dyctiostelium ameba sozialak gai dira elkartu eta milaka banakok eratutako har faltsu moduko bat sortzeko. Har hori substratura atxiki, fruitu eman eta ingurumen baldintza gogorren aurrean erresistituko duten esporak sortzen ditu. Animalien artean zailagoa da adibideak aurkitzea, baina Brasilgo su-inurriak (Solenopsis) milaka banakotan elkartu eta baltsak eratzen dituzte uholdeetan bizirik ateratzeko.

Current Biologyko aldizkariak deskribatzen du ehunka edo milaka harrek eratutako dorreen sorkuntza. Caenorhabditis generoko nematodoen hainbat espezietan ikusi da portaera hori, baina dorre bakoitzean espezie bereko nematodoak besterik ez daude. Hauek izan ziren dorreen sorkuntza eragiteko eskakizunak: nutrienteen eskasia, banakoen dentsitate handia eta babes egituraren bat. Harren dorreak kulunkatu egiten dira ingurunea esploratzeko, gai dira etenak gainditzeko eta kontaktuari atxikitzen dira. Bideo honetan ikus dezakegu:

Horrela, intsektuetara atxiki daitezke eta garraiatzaile gisa erabiltzen dituzte foresi izeneko prozesu batean (garraioa organismo bektoreari kalterik eragin gabe, erromeroen eta akaro askoren kasuan bezala) (2. irudia).

Caenorhabditis elegans nematodoak, laborategian maiz erabiltzen den animalia ereduak, dorreak sortzen ditu ere bai kultibo plaketan; eta, horri esker, fenomenoa ikertu ahal izan da esperimentalki. Kultiboan hortzetako eskuila baten zurda bat jartzen denean, bi ordutik beherako epean eta esperimentuen % 90ean, harrek 11 mm-ra arteko garaiera duen dorre bat eratzen dute (C. elegansen luzera baino hamar aldiz handiagoa). Babes egiturarik ez zegoenean, dorreak noizean behinka sortu ziren, eta garaiera txikiagoa izan zuten (2-5 mm). Gailurretik dozenaka harrez sortutako esplorazio besoak luzatzen dira, bideo ikusgarri honetan ikus dezakegun moduan:

Ikerketak egiaztatu zuen, halaber, ingurunean espezie ezberdinak bazeuden ere, dorreak beti eratzen zirela espezie bereko banakoekin. Dorreak garapen egoera ezberdineko banakoekin era zitezkeen, baina ingurune naturaletan lortutakoak dauer larbek (erresistentzia mota bat) eratzen zituzten nagusiki. Beste alde batetik, ez zen inolako hautaketarik detektatu: dorreen gailurreko harrak oinarrikoak bezain ugalkorrak eta mugikorrak ziren.

Ikerketan deigarria da nematodo horiek portaera autonomoari uko egiteko eta portaera kolektibo bati heltzeko duten gaitasuna. Portaera horrek populazioaren zati bati ekartzen dio onura (sakabanatzen denari, alegia), baina bestearen kontura (ingurune gainustiatuan geratzen direnak). Espeziearen interesak gailentzen dira, beraz, banakoen interesen aurrean.

Oharra:

[1] Salbuespen bat egin behar dut: Yo anduve con un zombie, Jacques Tourneurrena (1943), film bikaina da.

Erreferentzia bibliografikoa:

Pérez, Daniela M.; Greenway, Ryam; Stier, Thomas; Font-Massot, Narcís; Pertzelan, Assaf; Ding, Siyu Serena  (2025). Towering behavior and collective dispersal in Caenorhabditis nematodes. Curr Biol, 35, 12. DOI: 10.1016/j.cub.2025.05.026.

Egileaz:

Ramón Muñoz-Chápuli Oriol Animalien Biologiako Katedraduna (erretiratua) da Malagako Unibertsitatean.

Jatorrizko artikulua Cuaderno de Cultura Científica blogean argitaratu zen 2025eko ekainaren 30ean: “Zombis, nematodos y estrategias de dispersión“.

Itzulpena: EHUko Euskara Zerbitzua.

The post Zonbiak, nematodoak eta sakabanatze estrategiak appeared first on Zientzia Kaiera.

Zure ustez zenbat ordain daiteke botila bat ardoren truke? Ziurrenik erantzuna izango litzateke “depende”, ardo mota ugari baitaude eta denei ez baitiegu ematen balio bera. Beti hala ez bada ere, esan genezake, oro har, ardo bat zenbat eta zaharragoa izan orduan eta gehiago balioko lukeela, eta batzuek milaka euro balio dezaketela oso zaharrak eta urriak badira. Hori dela eta, iruzurrak ohikoak izaten dira negozio horretan.

Iruzurrak saihesteko, edo iruzurra jasateko arriskua murrizteko, metodoak bilatzen dira ardoari data jartzeko. Horretarako metodoetako bat zesio-137 izeneko isotopo erradiaktiboan oinarritzen da. Isotopo hori Margaret Melhasek aurkitu zuen 1940an, kimikako ikasle zela.

Honela funtzionatzen du: Hiroshimako eta Nagasakiko bonba nuklearren leherketaren eta Ozeano barean aurretik leherrarazitako proben ondorioz, mundu osora zabaldu zen elementu erreaktibo hori, eta mahasti eta mahatsetan ere pausatu zen. Erradioaktibitate hori kaltebera da gizakientzat, baina ardoan egoten jarraitzen du urte batzuk geroago, eta tresna oso zehatzek hauteman dezakete. Baina ardoan egongo da, baldin eta 1945etik aurrera botilatu bazuten. Ardoa aurrekoa bada, ez luke egon behar. Beraz, ehun urtetik gorako ardoa balitz bezala saltzen bada, baina zesio-137 badu… aha. Harrapatu egin dute Melhaseren lanari esker.

 “Ea zer egin dezakezun 100 gramo uranio nitratorekin”

Margaret Melhase Berkeleyn (Kalifornia, Estatu Batuak) jaio zen, 1919ko abuztuaren 13an. Alaba bakarra zen, eta aita geologoa zuen. Kalifornia-Berkeleyko Unibertsitatean matrikulatu zen, eta ohorezko matrikularekin lizentziatu zen Kimikan. Graduondoko bat ikasi edo ez erabakitzen zuen bitartean, Glenn T. Seaborg-en zuzendaritzapean lan egiten zuen lankide batek (1951n Kimikako Nobel saria irabazi zuen uraniotik lortutako hamar elementu aurkitu eta aztertzeagatik) iradoki zion saia zedila berarekin lan egiten ere.

Hala egin zuen, eta erantzuna positiboa izan zen. Seaborgek leku bat egokitu zion campuseko eraikin zahar baten goiko solairuan, zeina “Arratoien Etxea” izenez ezagutzen baitzen, Margaretek urte batzuk geroago kontatu zuen bezala. Seaborg buru-belarri ari zen ikertzen uranioaren fisioaren ondoriozko elementuak, eta, 1941eko martxoan, uranio nitrato konposatu baten 100 gramo eman zizkion Melhaseri, ziklotroi batek neutroiekin irradiatutakoa. Ziklotroia partikula azeleragailu mota bat da, abiadura hori lortzeko tentsio handiak erabiltzea saihesten duena. Melhasek ordurako ezagunak ziren eta beren erradioaktibitatea berehala indargabetzen zen elementuak erauzten eman zituen hurrengo hilabeteak, batez besteko bizitza luzeagoa izango zuen elementu baten bila.

Lortu zuen materiala zesio gisa identifikatu zuten, eta gailu ohikoenekin neur zitekeen eta asteetan zehar egonkorragoa zen erradiazio maila zuen. Zesio-137 izena jarri zioten, eta haren batez besteko bizitza 30 urtekoa zela zehaztu zuten.

Sailkatutako aurkikuntza

Aurkikuntza oso erabilgarria zen, eta, erradioaktibitatearen garapenaren garai betean, berehala hasi ziren erabiltzen gerra proiektuetan eta medikuntzarekin lotutakoetan, besteak beste; hala ere, Melhasen izena ia ez zen aintzatetsia izan. Ahalmen militar handia zuen elementua zenez, aurkikuntzarekin eta haren garapenekin lotutako guztia sekretutzat jo ziren, eta urte batzuk geroago desklasifikatu zirenean, nabarmen hoztu zen kontu guztia. Hala ere, Seaborgek beti aitortu zuen eta azpimarratu zuen Melhasek zesio-137ren aurkikuntzan egin zuen lanaren balioa.

Berkeleyko Graduondoko Eskolan matrikulatzen saiatu zen, baina zuzendariak ez zuen onartu; izan ere, haren hitzetan, matrikulatu zen azken emakumea handik gutxira ezkondu zen, eta jarduera zientifikoa utzi eta “hezkuntza guztia alferrik galdu zuen”, Melhaseren alabak urte batzuk geroago azaldu zuen bezala. Enpresa batzuetan aritu zen lanean, eta 1944tik 1946ra bitartean Manhattan Proiektuan hartu zuen parte, zeinaren emaitza bonba nuklearra izan baitzen.

Berkeleyn Robert A. Fuchs matematikaria ezagutu zuen, dantzaldi batean, Margaret folk dantzaren elkarte bateko kide zen, eta mota horretako ekitaldiak antolatzen zituen. 1945ean ezkondu ziren, eta Margaretek Fuchs abizena hartu zuen. Handik gutxira Los Angelesera joan ziren.

Lan egiteari eta ikertzeari utzi, eta ama eta etxekoandre bihurtu zen, denbora osoan, nahiz eta oso aktibo aritu zen arlo sozialean: gosearen aurkako ekimenetan hartzen zuen parte, langile migratzaileen eskubideak eta bizi kalitatearen hobekuntza defendatzen zituen, Los Angelesen etxebizitza aurkitzen laguntzen zien.

Margaret Fuchs 2006ko abuztuaren 8an hil zen.

Iturriak:

• The Kitchen Sisters, How Atomic Particles Helped Solve A Wine Fraud Mystery, The Salt : NPR, 2014ko ekainaren 3a
• How to use radioactivity to authenticate a vintage, Radioactivity.eu
• Patton, Dennis D. (1999). History Corner: How Cesium-137 Was Discovered by an Undergraduate Student. Journal of Nuclear Medicine, 40, 4, 18N-31N.
• Margaret Fuchs Obituary (2006), San Francisco Chronicle
• Davidson, Keay (2006). Margaret Fuchs — worked on secret atomic bomb project, SFGate, 8 septiembre 2006ko irailaren 8a
• Margaret Melhase, Wikipedia

Egileaz:

Rocío Benavente (@galatea128) zientzia kazetaria da.

Jatorrizko artikulua Mujeres con Ciencia blogean argitaratu zen 2025eko irailaren 11n: “Margaret Melhase, la estudiante de química cuyo trabajo sobre la radioactividad nos dice cómo de viejo es un vino“.

Itzulpena: EHUko Euskara Zerbitzua.

The post Margaret Melhase, kimika ikaslea, zeinaren erradioaktibitateari buruzko lanak esaten baitigu zenbateraino den zaharra ardo bat appeared first on Zientzia Kaiera.

Bergarako Aranzadi Ikastolako 3. DBHko ikasleen galdera: Koloreek zergatik sortzen dituzte sentimendu desberdinak pertsonetan?

Gabriel Rodríguez San Juan

Kolore batzuk gurekin daude bizitzan zehar. Jadanik existitzen ez den lorategi baten berdea, superheroi haren jantziaren gorria, edo ahaztu nahiko genukeen zerbaiten urdin iluna. Lotura horiek ikastea ez zen aukera izan: besterik gabe, gure bizitzan zehar gertatu ziren. Eta kolore horiekin berriz topo egiten dugunean –horma batean, kamiseta batean, iluntze batean–, barruan zerbait mugitzen zaigu, pentsatzeko astia izan baino lehen.

Lotura horietako batzuk ez dira gureak bakarrik. Antzeko egoerak bizi izan zituztenek joera dute kolore berberen aurrean antzeko zerbait sentitzeko. Baina lorategi horretan inoiz egon ez zirenek edo film hori ikusi ez zutenek, ziurrenik, bestelako zerbait sentituko dute.

Nola sortzen dituzte emozioak koloreek, eta zergatik dira emozio horiek hain desberdinak pertsona batengan edo beste batengan? Galdera horiei erantzuteko, lehenik eta behin, ondo ulertu behar dugu zehazki zer den kolore bat.

Gauza bat da mundua, eta beste bat bertan dugun esperientzia

Aintzat hartu behar dugun lehenengo ideia intuizioaren kontrakoa da: koloreak ez daude kanpoan. Munduan ez dago sagar “gorririk”. Gure burmuinak sortu du kolore gorria. Isaac Newtonek hori ulertzen lagundu zigun, bere esperimentu ospetsuenetako baten bidez. Izpi bat iraganarazi zuen prisma batetik, eta gauza miragarria aurkitu zuen: argia tonu desberdinetan bereizten zen.

Hala hasi ginen hainbat gauza deskubritzen. Lehenik eta behin, argia luzera ezberdinetako uhinek osatzen dute. Eta, gainera, sagarra ia uhin luzera guztiak xurgatzen dituen materia zatia da, baina 700 nanometro ingurukoak islatzen ditu. Sagarra ez da gorria. Gorria gure burmuinak fabrikatzen du, gure erretinetako fotorrezeptoreek erreakzionatu egiten dutenean luzera horien aurrean.

Gaur nahiko ondo ezagutzen ditugu  aldagai fisiko horiek neuronen seinale bihurtzen dituzten prozesu fisikoak. Baina hori ez da nahikoa ulertzeko zer den kolorea. Harago joateko, Frank Jackson filosofoak 80ko hamarkadan proposatutako esperimentu mental batera joko dugu.

Maryri inork azaldu ezin dion gorria

Demagun Mary, fisikari eta kolorearen neurozientziari buruz guzti-guztia dakien zientzialaria, baina bere bizitza osoa mundu zuri eta beltz batean eman duena. Zer gertatuko litzateke egun batean grisen mundu hori utzi eta lehenengo aldiz sagar gorri bat ikusiko balu?

Nahiz eta ezagutzen dituen teoria guztia eta koloreak hautematen dituzten garuneko gune guztiak, lehenengo aldiz liburu batek ere azaldu ez dion esperientzia guztiz berria izango du: nola sentitzen den kolore gorria. Esperientzia subjektibo eta besterenezin horixe da, hain zuzen, filosofoek qualia deritzotena: barrutik zerbait “nola sentitzen den”.

Zientziak oraindik ez du ondo ulertzen gure garunak nola sortzen dituen esperientzia hain bizi eta subjektiboak neuronen deskarga hutsetatik abiatuta. Jakin badakigu, berriz, qualia deritzogun bizipen horiek ez daudela soilik informazio sentsorialez osatuak. Askoz osagai gehiago dituzte.

Zerez eginda daude qualiak?

Ulertzeko, irudikatu behar dugu zer gertatzen den sagar gorri horrekin interakzioa dudanean. Nire garunak ez ditu soilik azalean islatzen diren uhin luzerak erregistratzen: aldi berean, sagarraren testura, usaina, hagin egitean duen zaporea, inguruneko tenperatura eta gurekin nor dagoen prozesatzen ditu. Eta, hori guztia prozesatzearekin batera, erreakzio emozionala sortzen du: bizitzen ari naizen hori atsegina, mehatxua edo neutroa den aztertzen duen ebaluazio automatikoa, ia berehala gertatzen dena.

Gainera, nire garunak badu beste gaitasun miragarri bat: erregistratzen duen guztia lotzea. Hala, sagarra begiratzen dudanean, haginka egin eta konturatzen naizenean nire alabekin nagoela, hori guztia –kolorea, zaporea, momentuaren poza– elkarri lotuta geratzen da esperientzia bakar batean, eta garunak bildu egiten du; hala, elementu horietako bat berriz agertzen denean, gainerakoak horrekin batera aktibatzen dira.

Hori dela eta, uhin luzera horiek beraiek nire fotoerrezeptoreak aktibatzen dituzten hurrengo aldian –nahiz eta sagarrik ez egon, nahiz eta nire alabak ez egon–, multzo oso horretako zerbait itzuliko da. Eta, bizitzan zehar zenbat eta esperientzia gehiago pilatu kolore horrekin, orduan eta aberats, konplexu eta bereziagoa izango da horri buruz dudan esperientzia.

Hortaz, gorriaren qualia ez da bakarrik argi maiztasun baten prozesamendu hutsa. Une batean zentzumenen berehalako informazioa, biltegiratutako oroipenak eta pilatutako afektuak bateratzearen emaitza da. Garunak hain ondo eta azkar muntatzen dituen hiru eduki mota, zeinak gauza banaezin bakar moduan bizi izaten baititugu. Horri deitzen diogu kolorea.

Koloreak eta sentipenak, ikerketa mende bat

Koloreek erantzun emozional sistematikoak sortzen dituzte. 128 urtez, 64 herrialdetan, egin zituzten 132 ikerketa (guztira 42.000 partaide baino gehiago) aztertu zituen ikerketa baten emaitzek eredu sendoak adierazten dituzte: gorria aktibazio handiko sentipenekin lotzen da –maitasuna, haserrea, arriskua, pasioa–; urdina, lasaitasun eta konfiantzarekin; horia alaitasunarekin; eta beltza, tristura edo boterearekin.

Eredu horiek kultura oso desberdinetan agertzen dira, eta horrek adierazten du berezko ahalmenak edo nonahiko ikaspen batzuk daudela: zeru garbiaren urdina, odolaren gorria, edo eguzkiaren horia espezie gisa partekatzen ditugun zantzu ekologikoak dira.

Beste aurkikuntza argigarri bat da kolore bakoitzak sentipen oso desberdinak ekar ditzakeela gogora, eta kolore oso desberdinek sentipen bera eragin dezakete. Hori ez da zoriaren isla: beste irakaspen askoren baldintza berezien aztarna da.

Stephen Palmer eta Karen Schloss psikologoek mekanismo hori zehaztu zuten beren Balentzia Ekologikoaren Teoria artikuluan: gustuko ditugu esperientzia positiboei lotutako koloreak, eta baztertu egiten ditugu negatiboei lotutakoak. Norbaiten haurtzaroko horia bere amonaren sukaldekoa bada, kolore hori lasaigarria izango da. Beste norbaitentzat gorroto zuen eskolako uniformearena bada, guztiz aurkakoa ekarriko dio gogora.

Uhin luzera bera, sentipen desberdinak

Laburbilduz, zuk ikusten duzun gorria nik ikusten dudanaren antzekoa da, baina ez da berdin-berdina. Antzekoa da, fisika, biologia eta esperientzia batzuk partekatzen ditugulako. Baina ez da berdin-berdina, gure bizitzan aurrera egin ahala, esperientzia guztiz pertsonala eta errepikaezina eraikitzen dugulako. Historia bakoitzak modu desberdinean tindatzen du kolorea. Hori dela eta, koloreek mundua deskribatzen laguntzeaz gain, gogorarazten digute zer esan nahi duen bizitza bat eta ez beste bat izateak.

Egileaz:

Gabriel Rodríguez San Juan EHUko Psikologia Fakultateko irakaslea eta Oinarrizko Psikologi Prozesuak Eta Garapena Saileko ikertzailea da.

Artikulu hau The Conversation plataformako Júnior atalean irakur daiteke gaztelaniaz: ¿Por qué los colores producen diferentes sentimientos en las personas? 12-16 urte bitarteko ikaslea bazara eta zientziaren inguruko galderarik izanez gero, bidali helbide honetara: kzk.komunikazioa@ehu.eus

The post Koloreek zergatik sortzen dituzte sentimendu desberdinak pertsonetan? appeared first on Zientzia Kaiera.

Azken urteotan, bateriak —bereziki, auto elektrikoekin lotutakoak— teknologia emergente izatetik mugikortasunaren eta trantsizio energetikoaren inguruko eztabaida publikoaren erdigune izatera igaro dira. Hala ere, haien garrantzia areagotzearekin batera, hainbat sinesmen oker, gehiegizko baieztapen eta beldur ere zabaldu dira, eta horiek zaildu egin dute haien funtzionamendua eta benetako potentziala ulertzea.

Artikulu honek mito horiek desmuntatzea du helburu, lau arlo nagusitan banatuta: segurtasuna, errendimendua, erabilera-ohiturak eta ingurumen-inpaktua. Izan ere, argi dago baterien etorkizuna ez dela pertzepzioetan oinarritzen, baizik eta ebidentzia zientifiko eta teknologikoan.

Segurtasuna eta errendimendua: pertzepzioa eta errealitatea bat ez datozenean

Hedatuen dagoen mitoetako bat da auto elektrikoak errekuntzakoak baino arriskutsuagoak direla, bereziki suteei dagokienez. «Bonba bat daramazu autoaren azpian» edo «sua hartzen badute, ezin dira itzali» bezalako esaldiak iruditeria kolektiboan errotu dira. Hala ere, datuek bestelako errealitatea erakusten dute.

Nazioarteko hainbat ikerketa —Suedian, Norvegian edo AEBn egindakoak, esate baterako— ondorio argi batera iritsi dira: errekuntzako ibilgailuetan suteak askoz ohikoagoak dira elektrikoetan baino. Kasu batzuetan, aldea hamarnaka aldiz handiagoa da 100.000 ibilgailuko. Horrek ez du esan nahi auto elektrikoek ezin dutela surik hartu, baina bai arrisku probabilistikoa txikiagoa dela.

Zergatik dago, orduan, beldur hori? Erantzuna psikologikoa da, neurri handi batean. Auto elektrikoen suteak ikusgarriagoak dira, eta hedabideetan oihartzun handiagoa dute. Gainera, teknologia berria denez, akatsekiko sentikortasun handiagoa dago. Aldiz, gasolina-autoen suteak normalizatu egin dira, eta oharkabean pasatzen dira.

Errendimenduari dagokionez, beste mito ohiko bat da auto elektrikoek ez dutela autonomia nahikorik edo bateriek bizitza erabilgarri laburra dutela. Baina gaur egungo errealitatea duela hamarkada batekoaren oso bestelakoa da. Gaur egun, auto elektriko askok 300 eta 500 kilometro arteko autonomia errealak eskaintzen dituzte, eta erabiltzaile gehienen eguneroko beharrei erantzuten diete.

Gainera, bateriek 10 eta 20 urte arteko bizitza erabilgarria izan dezakete, erabileraren arabera. Horrek milaka karga-ziklo esan nahi du, degradazio nabarmena gertatu aurretik. Horri gehitu behar zaio teknologia berrien etengabeko garapena, hala nola egoera solidoko bateriak, sodiozkoak edo litio-sufrezkoak, etorkizunean eraginkortasun eta jasangarritasun handiagoa ekarriko dutenak.

Ohitura zaharrak: aldatu den teknologia gaizki erabiltzen dugunean

Baterien erabilerari buruz oraindik zabaltzen diren aholku asko teknologia zaharretatik datoz, hala nola nikel-kadmiozko baterietatik, «memoria-efektua» zutenetatik. Baina gaur egungo litio-ioizko bateriek ez dute horrela funtzionatzen, eta ohitura horiek zaharkituta geratu dira.

Hala ere, oraindik ere entzuten dira honako ideia hauek: bateria % 0ra arte deskargatu behar dela, gauez kargatzeak hondatu egiten duela, edo karga osoak partzialak baino hobeak direla. Ideia horiek guztiak okerrak dira gaur egungo testuinguruan.

Bateria modernoek karga-maila ertainetan funtzionatzen dute ondoen, normalean % 20 eta % 80 arteko tartean. Izan ere, muturretan (% 0 eta % 100) denbora luzez mantentzeak estres kimiko handiagoa sortzen du, eta degradazioa azkartzen du. Horregatik, karga partzialak ez dira soilik onargarriak, baizik eta gomendagarrienak.

Beste mito bat da gailua gauez kargatzeak bateria kaltetzen duela. Baina, egia esan, gaur egungo sistemek karga automatikoki eteten dute maila maximoa lortzean, eta saihestu egiten dituzte gehiegizko kargak. Era berean, gailua kargatzen ari den bitartean erabiltzea ere erabat segurua da baldintza normaletan.

Hala ere, badaude kontuan hartu beharreko gomendio batzuk: bero handia saihestea, karga azkarra etengabe ez erabiltzea (nahiz eta une puntualetan erabilgarria izan) eta kalitatezko kargagailuak erabiltzea. Gainera, gomendagarria da erabilera intentsiboaren ondoren berehala ez kargatzea, bateria bero egon baitaiteke.

Azken finean, arazoa ez da bateriak nola erabiltzen ditugun, baizik eta duela 20 urteko arauak aplikatzen jarraitzen dugula gaur egungo teknologian.

Ingurumena eta etorkizuna: azken mamu handia desmuntatzen

Agian, baterien ingurumen-inpaktuari buruzkoa da mito eztabaidatuena. Sarritan esaten da gasolina-autoek baino gehiago kutsatzen dutela, ezin direla birziklatu, edo kutsadura leku batetik bestera besterik ez dutela mugitzen. Baieztapen horiek, neurri batean egia izan arren, askotan testuingurutik kanpo interpretatzen dira.

Egia da baterien ekoizpenak ingurumen-inpaktua duela, batez ere litioa, kobaltoa, nikela eta antzeko materialak erauztean. Hala ere, bizi-ziklo osoa kontuan hartzen denean —ekoizpena, erabilera eta birziklapena barne—, ibilgailu elektrikoek karbono-aztarna txikiagoa izan ohi dute, bereziki energia berriztagarriekin elikatzen badira.

Gainera, baterien birziklapena garapen betean dagoen eremua da. Gaur egun, dagoeneko posible da materialen zati handi bat berreskuratzea, eta ikerketa aurrera doa eraginkortasuna handitzeko eta kostuak murrizteko. Hori funtsezkoa izango da etorkizunean zikloa ixteko.

Beste alderdi garrantzitsu bat baterien «bigarren bizitza» da. Auto-bateriak gaitasuna galdu duenean, oraindik erabil daiteke energia biltegiratzeko aplikazioetan, hala nola etxeetan, sare elektrikoetan edo babeskopia-sistemetan. Horrek bizi-zikloa luzatzen du, eta balioa handitzen.

Hala ere, ez da komeni beste muturrera joatea: bateriak ez dira arazo guztien konponbide bakarra. Funtsezkoak dira energia berriztagarriak integratzeko, garraio arina elektrifikatzeko eta emisioak murrizteko, baina ez dira soluzio unibertsala. Beste sektore batzuek irtenbide osagarriak beharko dituzte.

Beldurretik ezagutzara

Bateriek, edozein teknologia berritzailek bezala, ziurgabetasuna sortzen dute. Baina ziurgabetasun hori ez da beldur irrazional bihurtu behar. Baterien inguruko mito gehienak —segurtasunari edo ingurumenari buruzkoak— desagertu egiten dira datuekin aztertzen direnean.

Horrek ez du esan nahi erronkarik ez dagoenik. Energia-dentsitatea hobetzea, kostuak murriztea, ekoizpena eskalatzea edo birziklapen eraginkorra garatzea benetako erronkak dira, eta aktiboki lantzen ari dira.

Garrantzitsuena da ulertzea bateriak trantsizio energetikorako tresna giltzarriak direla. Ez dira perfektuak, baina gero eta hobeak dira, eta oinarri zientifiko sendoa dute aurrera egiteko.

Azken batean, baterien etorkizuna ez dute beldurrek markatuko, ezta aurreiritziek ere, baizik eta ezagutzak, berrikuntzak eta ebidentziak. Izan ere, bidea ez dute mamuek markatzen, zientziak baizik.

Egileaz:

Miriam Gutierrez CIC energiGUNEko marketing eta komunikazio teknikaria da. 

Zentroari buruz:

CIC energiGUNE energia elektrokimikoaren eta termikoaren biltegiratzean eta konbertsioan espezializatutako ikerketa-zentro bat da, Europa mailan erreferentea izanik. Zientzia, Teknologia eta Berrikuntzaren Euskal Sareko (ZTBES) eta Basque Research and Technology Alliance-ko (BRTA) kide da.

Basque Research & Technology Alliance (BRTA) 17 zentro teknologiko eta ikerketa kooperatiboko zentroen aliantza bat da. Partzuergo honek Euskadiren etorkizuneko erronka sozioekonomiko globalei aurrea hartzen die, ikerketa eta garapen teknologikoaren bidez erantzuna emanez eta nazioartean proiektatuz. BRTAko zentroek ezagutza sortzen eta ezagutza hori euskal gizarteari eta industriari transferitzen laguntzen dute, berritzaileagoak eta lehiakorragoak izan daitezen. 

BRTA aliantzak Eusko Jaurlaritzaren, SPRIren eta Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako Foru Aldundien babesa du, eta, gaurtik aurrera, BRTA osatzen duten zentroen artikuluak publikatuko dira Zientzia Kaieran euren ikerlanen berri emateko.

The post Bateriak: auto elektrikoen eta energia-biltegiratzearen mito handiak gezurtatzen appeared first on Zientzia Kaiera.

Meteoritoak ikertzea oso garrantzitsua da planeta-zientzietan, haien jatorrizko gorputz zerutarren konposizio geokimikoari buruzko informazioa eman baitezakete, besteak beste. Euskal Herriko Unibertsitateko IBeA taldeak NASArekin elkarlanean dihardu 2014tik, Johnson Space Center (JSC) zentroarekin egindako hitzarmen bati esker. “Meteoritoak uzten dizkigute hainbat ikerketatarako”, azaldu du Leire Coloma doktorego-aurreko ikertzaileak. Gainera, ikerketa-taldea, zeinaren buru Juan Manuel Madariaga katedratikoa baita, kimika analitikoan espezializatuta dago, eta bere meteorito-bilduma propioa du.

Colomak adierazi duenez, Lurretik kanpoko materialen ikerketaren eremuan, EHUko taldeak “meteoritoak aztertzen ditu”, besteak beste; “haien konposizio kimiko eta mineralogikoa zein den jakiteko, eta Marteren edo ilargiaren konposizioa zehazteko lanean aurrera egin ahal izateko. Arroka-puska horiek arroka-masa gisa heltzen dira Lurrera: gure atmosfera zeharkatzen dutenean, hainbat prozesuren ondorioz, aldaketak jasaten dituzte, tenperatura eta presio altuen ondorioz gehienetan, eta, ondorioz, azal moduko bat sortzen zaie. Kanpoko geruza, beraz, eraldatua izaten dute, eta, hori dela eta, ezin da zehatz-mehatz zehaztu pusken jatorrizko konposizio mineralogikoa”.

Hortaz, askotan azpilaginak prestatu behar izaten dira meteorito horien barnealdea aztertzeko. “Lagina analizatzeko erabiliko den teknikaren arabera, askotariko tresnak, ekipamenduak, disolbatzaileak, lubrifikatzaileak eta materialak erabiltzen dira laginak ebakitzeko eta leuntzeko, eta litekeena da laginetan kutsatzaileak agertzea. Kutsatzaile horiek ez dira guztiz kentzen batzuetan, eta laginak behar bezala karakterizatzea eragotz dezakete. Hori dela eta, zaila izan daiteke jakitea detektatutako mineralok zergatik agertzen diren: lagina kutsatu delako edo meteoritoen jatorrizko osagaiak direlako”, azaldu du IBeAko ikertzaileak. Ildo horretatik, Leire Colomak Marteko hainbat meteorito aztertu ditu, laginak prestatzeko prozesuan zer kutsatzaile erantsi diren identifikatzeko.

Neurri zuzentzaileak

Hondakin horiek detektatzeko, ikerketan Raman espektroskopia erabili da, Lurretik kanpoko laginak aztertzeko laborategian darabiltzaten tekniketako bat. Aztertutako laginetan bi motatako kutsatzaileak topatu dira: lagina prestatzeko prozesuan sortutakoak (laginak mozteko eta leuntzeko erabilitako diamantearen arrastoak) eta manipulazio-prozesutik datozenak (adibidez, askotariko jatorrietako tinta urdina).

Identifikatutako kutsatzaileak eta lehen analisian erabilitako protokoloa alderatu ostean, IBeA taldeak zenbait neurri zuzentzaile proposatu ditu, “etorkizunean laginak gutxiago kutsatzeko, ahal den gutxien. Horretarako, prozesuan erabiltzen diren zenbait disolbatzaile edo material ordeztu daitezke. Gure lanaren bitartez, azpilaginak azterketarako prestatzeko protokoloak hobetzen saiatzen gara, laborategian laginei inongo kutsatzailerik ez eransteko”.

Laginak ekartzeko hurrengo misioetarako ere funtsezkoa izango da azpilaginak prestatzeko protokolo sendo bat edukitzea, ezinbestekoa izango baita laginak Lurrera iristen direnean azpilagin kutsatu gabeak prestatzeko, eta, hala, ikerketa zientifiko zehatz eta zuhurrak egin ahal izateko.

Gaur egun, Mars 2020 misioko Perseverance rovera “Marteko gainazaleko laginak jasotzen ari da, eta etorkizunean Lurrera bidali ahal izatea espero da. IBeA Martetik datozen lagin horiek jasotzeko hautagaietako bat denez, oso garrantzitsua da kutsatzaile ahalik eta gutxien eransteko  protokolorik onena edukitzea. Guk, bitartean, meteoritoak aztertzen jarraitzen dugu, kutsatzaileak identifikatzen laguntzeko eta azpilaginak prestatzeko prozesua hobetzeko”, esan du Colomak, bukatzeko.

Iturria:

EHU prentsa bulegoa: “Meteoritoetan topatutako kutsatzaileek, tinta barne, laginen prestaketa hobetu beharra iradokitzen dute“.

Erreferentzia bibliografikoa:

Coloma, Leire; Población, Iratxe; Aramendia, Julene; Alberquilla, Fernando; Huidobro, Jennifer; Arana, Gorka; Madariaga, Juan Manuel (2026). Analysing the sample preparation process in meteorites and its impact on the pretreatment of returned samples to Earth. Applied Geochemistry, 198. DOI: 10.1016/j.apgeochem.2026.106705

The post Meteoritoen analisietan kutsadura saihesteko gako berriak appeared first on Zientzia Kaiera.