Zwyczajne dni

Część 20. Wielkich zmian ciąg dalszy

2020-01-26T11:42:00.002-08:00

We wrześniu 1966 roku w małej wsi w Puszczy Kampinoskiej rozpoczęła swoją pierwszą pracę najstarsza córka Wandy i Stefana. 8 klasowa szkoła podstawowa mieściła się w solidnym
murowanym budynku zbudowanym przed II wojną światową przez dawnego właściciela wsi.

Mieszkania dla nauczycieli urząd gminy wynajmował u gospodarzy, ale w roku 1966
nie dla wszystkich ich wystarczyło. Nauczycielka przez miesiąc nocowała w sali gimnastycznej,
a potem przeniosła się do służbowego mieszkania, które było pustym pokojem z wejściem prosto
z ulicy. Był tam kiedyś sklep spożywczy. Mieszkanie remontował mężczyzna w średnim wieku,
który miał wytatuowany na ręku trzycyfrowy numer obozowy z Oświęcimia. Rodzice uczniów
i mieszkańcy wsi byli życzliwi. Najbliższa sąsiadka chętnie sprzedawała nauczycielce jajka i mleko.
Przy spotkaniach dzieliła się wspomnieniami. Mieszkała sama, bo w czasie wojny dwoje jej dzieci zmarło, mąż zginął, a brat został zesłany na Syberię, skąd nie wrócił. Obok jej starego drewnianego domu rósł równie stary sad. We wsi zabudowania były murowane i drewniane, a na uboczu stała kurna chata (bez okien), gdzie mieszkały dwie siostry-staruszki.
W służbowym mieszkaniu nauczycielki kuchnia węglowa służyła do gotowania i ogrzewania pomieszczenia. Wodę trzeba było wyciągać ze studni kijem z gwoździem, na którym wieszało się wiadro. Ono czasem spadało i pływało głęboko. W tym pierwszym swoim mieszkaniu córka
Wandy i Stefana oddychała prawdziwą wolnością. Spała na materacu w pościeli przywiezionej
wcześniej z domu rodzinnego. Ubrania wieszała na gwoździach wbitych w futrynę drzwi.
Praca z dziećmi dawała jej dużo radości. Nie spodziewała się jednak, że w tygodniu łącznie z sobotą będzie pracować 40 godzin, a nie etatowe 26. Kierownik szkoły starał się zapewnić wszystkim
( sobie też oraz żonie-nauczycielce) godziny nadliczbowe, gdyż pensje nauczycielskie były niskie.
Córka Wandy i Stefana oprócz lekcji języka rosyjskiego w klasach V- VIII prowadziła zajęcia
w klasie I . W klasie IV uczyła języka polskiego, a w klasach V- VIII miała lekcje wf z dziewczętami.
Po lekcjach jeden raz w tygodniu prowadziła kółko fotograficzne. Czasem wyprawy w plener były bardzo wzruszające.

Radość z samodzielnego życia zmąciła córce Wanda, która bez pytania o zgodę kupiła na raty
i przywiozła samochodem meblowym sprzęty i naczynia kuchenne do jej służbowego mieszkania . Wydała na to zasiłek na zagospodarowanie, który córka dała jej na przechowanie . Zasiłek otrzymywali nauczyciele podejmujący pracę na wsi. Córka korzystała z umeblowania, ale z wielką goryczą spłacała raty przez cały rok. Nie planowała długiego pobytu na wsi . Wanda okazywała wielką radość ze swojego zakupu i córka zrezygnowała z robienia jej wymówek. Matka podśmiewała się czasem, że ona - sprzedawca otrzymuje miesięczne wynagrodzenie w takiej wysokości jak córka, która poświęciła na naukę dużo więcej lat. Nie pochwalała też jej pracy na wsi. Nauczycielkę spotkało jeszcze kilka niespodzianek - wszystkie organizowane przez rodzinę w dobrej wierze.
Były to niezapowiedziane tłumne odwiedziny lub ofiarowany w prezencie magnetofon szpulowy
(kupiony na raty do spłacania przez obdarowaną), który wykorzystywała do ćwiczeń językowych. Wanda do spółki z młodszą córką kupiła jej długie do kolan skórzane kozaczki. Takie gesty mówiły córce, że matka ją kocha. Buty zimowe przydawały się , bo zimy były mroźne i śnieżne. Właśnie zimą nauczycielka przeżywała trudne chwile, bo mieszkania nie można było wystarczająco ogrzać
i dużo czasu spędzała wtedy u swoich kolegów nauczycieli.

Rok 1967 przyniósł radykalne zmiany w zyciu rodziny Wandy i Stefana. Wanda wystąpiła o rozwód, który otrzymała w listopadzie 1967 r. Byli małżonkowie wciąż mieszkali razem i teoretycznie razem sprawowali opiekę nad najmłodszym synem. Po rozwodzie Wanda stała się całkowicie bierna i bezradna co okazywała dzieciom. Czasem wyglądało to na lenistwo, które przykrywała skargami na ból serca, głowy albo woreczka żółciowego. Dorastające dzieci stały się jej prawdziwym wsparciem w kłopotach, które czasem okazywały się nieprawdziwe. Trudno było jednak zarzucać matce, że celowo oszukuje, bo zawsze istniało prawdopodobieństwo, że naprawdę coś ją boli.
Po rozwodzie Wanda często okazywała dzieciom swoją bezradność i niemoc. Czasem wyglądało to na lenistwo, które z wyrachowaniem przykrywane było skargami na ból serca, głowy albo woreczka żółciowego. Przeważnie bywała smutna i bierna. Dorastające dzieci były jej prawdziwym wsparciem w codziennych kłopotach, które czasem nie były prawdziwe. Trudno było jednak zarzucać matce, że celowo oszukuje, bo zawsze istniało prawdopodobieństwo, że naprawdę coś ją boli. Wanda nie chodziła do lekarzy i ona ani nikt z otoczenia nie zdawał sobie sprawy, że prawdopodobnie była to depresja, czyli taki stopień napięcia emocjonalnego, które przeszkadza w zwykłym sposobie reagowania. Myśli powstałe z długo trwającego stresu powodują wyczerpywanie się zasobów energii każdego człowieka. Kontrolowanie stresu pomaga w zachowaniu energii, jej odtwarzaniu i pomnażaniu. Korzystne zdarzenia pomnażają zasoby odpornościowe (psychiczne), dają właściwą ocenę sytuacji i poczucie sensowności działania. Wanda natomiast od wczesnego dzieciństwa nieustannie poddawana była trudnym życiowym doświadczeniom, które zrujnowały jej życie psychofizyczne. W marcu 1968 r.Wandę wracającą z pracy w Warszawie przestraszył milicjant, który ją zatrzymał na ulicy i zrewidował. Była to jedna z wielu wtedy milicyjnych akcji. Oddziały MO (Milicja Obywatelska) i ORMO (Ochotnicze Rezerwy Milicji Obywatelskiej powstałe w 1946 r. ) wyjątkowo uaktywniły się w związku z manifestacjami studenckimi.
Bezpośrednią ich przyczyną była decyzja KC PZPR (Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej) o zdjęciu ze sceny Teatru Narodowego „Dziadów„ w reżyserii Kazimierza Dejmka. Władza uznała , że prowokacyjnie brzmią słowa z dramatu A. Mickiewicza „Nie dziw, że nas tu przeklinają, wszak to już mija wiek, gdy z Rosji w Polskę nasyłają, najgorszych łotrów stek”.
Wypowiadane były w teatrze, a rządzący świętowali wtedy 50.lecie wybuchu w ZSRR rewolucji październikowej.
Na wsi pod Warszawą w kolejnym roku szkolnym praca dla córki Wandy i Stefana stawała się coraz bardziej monotonna i przewidywalna. Nie wystarczało jej towarzystwo kolegów z pracy i znajomych ze wsi, chociaż spotykała się z nimi chętnie. Wiosną, zimą i jesienią chodzili na wycieczki po okolicznych lasach. Organizowali ogniska i sesje zdjęciowe.
Oprócz rodziny przyjeżdżała do niej w odwiedziny znajoma z SN. Wkrótce okazało się, że zależy jej
tylko na męskim towarzystwie i ich przyjaźń zakończyła się.
Po drugim roku pracy w czerwcu 1968 r. 22.letnia nauczycielka postanowiła podjąć zaoczne studia magisterskie
w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Krakowie. Postarała się o pisemną dobrą opinię u kierownika szkoły oraz pracowników wydziału oświaty, którzy przyjeżdżali na hospitację jej lekcji.
Na 4.letnie studia na wydziale filologii rosyjskiej dostała się po egzaminie, na który stawiło się 300 chętnych, a przyjęto 60 osób. Zajęcia odbywały się raz w miesiącu w soboty i niedziele, a w wakacje trwały przez cały miesiąc. Wyjazdy do Krakowa traktowała jak dar od losu, bo w podróżach poznawała różnych ludzi, a w samym Krakowie lubiła zwiedzać zabytki, kawiarnie, chodzić do kina
i teatru. Na dojazdy otrzymywała z wydziału oświaty zwrot kosztów i z wdzięcznością z tego korzystała.
Dla córki Wandy i Stefana były to lata intensywnego poznawania innego świata. W szkole
na wsi nauczyciele w ramach szkoleń organizowali ciekawe wycieczki objazdowe po Polsce.
Na dwie z nich - w góry i nad morze, córka zabrała Wandę, aby mama mogła odreagować swój rozwód.
Wanda i Stefan oficjalnie przestali być małżeństwem po 23 latach trudnego związku. Nadal mieszkali razem pod Warszawą z młodszą 18.letnią córką – uczennicą liceum pielęgniarstwa
i najmłodszym synem – uczniem szkoły podstawowej. Ich najstarsza pracująca siostra cały czas
czuła się zobowiązana do wspierania matki finansowo. Starszy syn Wandy i Stefana odbywał
2. letnią zasadniczą służbę wojskową w wojskach zmechanizowanych, gdzie zdobył prawo jazdy.
Szczęśliwie jako żołnierz nie brał udziału w przykrych dla Polaków wydarzeniach roku 1968,
o których jego siostra studiująca w Krakowie dowiedziała się wracając z egzaminu. Ludzie
w pociągu dzielili się informacjami o tym, że wojska ZSRR, Węgier, Bułgarii, NRD i Polski wkroczyły na terytorium Czechosłowacji, aby zapobiec demokratycznym zmianom u południowych sąsiadów.
W inwazji wzięło udział ok. 250 tys. żołnierzy i ok. 4200 czołgów. Jednostki 2 Armii WP liczyły
26 tys. żołnierzy.
Pod koniec 1968 r. roku Wanda pochwaliła się córce, że założyła dla siebie w spółdzielni mieszkaniowej książeczkę oszczędnościową z przeznaczeniem na zakup kawalerki. Uważała ,
że jej młodsze dzieci same powinny zatroszczyć się o siebie.
Przykro było tego słuchać i trudno było matkę zrozumieć. Najstarsza córka po kilku tygodniach założyła 2 książeczki mieszkaniowe - dla siebie i dla siostry ze zobowiązaniem do regularnych comiesięcznych wpłat. Młodsza siostra od kilku miesięcy pracowała w szpitalu w Warszawie.
Najmłodszy brat miał dostać książeczkę w późniejszym terminie, a jego siostra miała nadzieję,
że Wanda zatroszczy się o syna.
Kilka miesięcy później w maju 1969 r. ich brat będąc jeszcze w wojsku ożenił się z młodziutką uczennicą liceum pielęgniarskiego. W grudniu 1969 r. przyszedł na świat ich pierwszy syn.
Wanda i Stefan zostali młodymi dziadkami, a ich 16.letni syn został wujkiem.
Niestety, Wanda nie mogła powstrzymać się od krytycznych uwag o synowej, co zniechęcało
najstarszą córkę do odwiedzania matki. Ona polubiła swoją bratową.
Dekada wielkich zmian w Polsce i w ich rodzinie skończyła się w grudniu 1970 r. , kiedy wybuchły gwałtowne protesty robotnicze w kilku miastach Wybrzeża spowodowane podwyżką cen.
20 grudnia 1970 w Warszawie na VII plenum KC PZPR stanowisko I sekretarza KC PZPR
objął Edward Gierek. W. Gomułka odszedł w niesławie. Podwyżki cofnięto kilka miesięcy później wiosną 1971 r.
W szkole w Puszczy Kampinowskiej nie działo się najlepiej. Przypadkiem wyszło na jaw, że kierownik szkoły przywoził nauczycielom z urzędu gminy ich okrojone przez siebie pensje.
Najstarsza córka Wandy i Stefana nie uczęszczała do kościoła, ale trzymała się zasad Dekalogu
i uznała działania kierownika za kradzież. Poinformowała o tym kuratorium i w szkole zarządzono kontrolę. Atmosfera dla wszystkich stała się nieprzyjemna. To przykre zdarzenie (a mogło być ich wcześniej więcej) sprawiło, że studiująca nauczycielka zdecydowała się wyjechać ze wsi na stałe, chociaż nie miała dokąd się wyprowadzić, bo na książeczce mieszkaniowej nie zgromadziła jeszcze wymaganego wkładu. Zostawiała we wsi grono życzliwych znajomych i uczniów, z którymi zżyła się przez 5 lat. Nie zaangażowała się w trwały związek , bo miała złe doświadczenia z domu rodzinnego . Przed wakacjami 1971 r. uzyskała zgodę kierownika szkoły i wydziału oświaty na urlop bezpłatny
i odebrała wynagrodzenie za pracę. Ostatni rok studiów chciała poświęcić na pisanie pracy magisterskiej i znalezienie źródła utrzymania. Zamknęła swoje umeblowane mieszkanie na wsi
i wyjechała z nadzieją, że już tam nie wróci. Z rodziną nie chciała mieszkać.

Część 19.Dekada wielkich zmian

2019-12-30T14:02:00.001-08:00
W latach 60.XX w. dobrobyt, ale i niepewność jutra zmieniały obyczajowość społeczeństw zachodnich. Powstała subkultura hippisowska (dzieci-kwiaty), której podłożem był bunt przeciw materialnemu stylowi życia rodziców. Hippisi negowali konflikty zbrojne, a ich system wartości zaznaczył się w sztuce, muzyce i literaturze. Powstały filmy dla młodzieży, gdzie bohaterowie wiedli beztroskie życie i łamali wszelkie zasady i ograniczenia. W związku ze zmianami obyczajowymi Kościół katolicki poruszył kwestię godności człowieka i rolę sakramentów. W latach 1962-65 odbył się Sobór Watykański II, po którym ogłoszono kilka dokumentów. Zmieniały się zasady celebrowania mszy św. oraz zdecydowano o konieczności ekumenizmu między wyznaniami chrześcijańskimi.
W Polsce jedynym dniem wolnym od nauki i pracy zawodowej była niedziela. Dzień ten zobowiązywał katolickie rodziny do uczestnictwa we mszy św., która dotychczas była sprawowana po łacinie.
Cały rok 1966 zapisał się wyjątkowo w dziejach Polski - historycznie i religijnie. Kościół w Polsce chciał uczcić 1000-lecie chrztu Polski, ale władze PRL nie dopuściły do pielgrzymki papieża Pawła VI
do Wrocławia. Jednak 3 maja odbyły się na Jasnej Górze uroczystości centralne. Milenium poprzedzała Wielka Nowenna, odprawiana w latach 1957 - 1966. Inicjatorem milenium chrztu Polski był kardynał Stefan Wyszyński.
Dokonano wówczas odnowienia aktu zawierzenia Matce Boskiej i powierzenia narodu polskiego
na kolejne 1000 lat. Z kolei w ramach uroczystości państwowych z okazji 1000 lat istnienia państwa polskiego zobowiązano się zbudować 1000 szkół na 1000.lecie.
Wanda i Stefan nie chodzili do kościoła, ale na msze św. wysyłali dzieci. Najstarsza córka chodziła w liceum na lekcje religii i odebrała osobne świadectwo maturalne. Nie rozumiała jednak, dlaczego zalecane przez kościół modlitwy nie pomagają w polepszeniu relacji w rodzinie. Na kazaniach słyszała nie o Bogu, tylko o grzesznikach nie chodzących do kościoła. Była coraz bardziej rozchwiana emocjonalnie z powodu pogłębiającej się choroby alkoholowej ojca. Kiedy był pijany nie mogła powstrzymać drżenia całego ciała ze szczękaniem zębami włącznie. Nigdy nie uderzył jej ani reszty swoich dzieci, ale ona bała się o matkę, która płakała głośno i krzyczała, że dłużej takiego życia nie wytrzyma. Młodsza córka sugerowała, że Wanda udaje ataki serca, a starsza brała je na serio
i zastępowała matkę we wszystkich pracach domowych.
Dzieci Wandy i Stefana żyły innymi problemami niż ich rówieśnicy, których rodzice bardziej dbali o swoje dzieci. Mieszkali w 6 osób w jednopokojowym mieszkaniu z kuchnią, którą Stefan wydzielił
z korytarza. Dorastające i uczące się dzieci miały tam mało miejsca na swoje rzeczy osobiste i szkolne. Po 6 latach otrzymali z urzędu większe mieszkanie w prywatnej willi kilka ulic dalej.
Były tam 2 duże pokoje z osobną kuchnią i pokoikiem przy niej oraz łazienka. Nie było jednak wodociągu i kanalizacji. Do ogrzewania pomieszczeń służyły kaflowe piece. Wanda do nowego mieszkania kupiła dwa wygodne fotele do oglądania telewizji, a Stefan zrobił duże biurko dla córek . Synowie dostali solidny stół, gdzie w wielu szufladach , oprócz książek, można było chować narzędzia. Chłopcy lubili majsterkować. Starszy syn miał obowiązek przynosić drewno i węgiel z komórki
oraz wodę z cembrowanej studni. Młodsza córka codziennie sprzątała mieszkanie, a najstarsza - uczyła się sama i pomagała młodszym w lekcjach a czasem gotowała. Rodzice pracowali w Warszawie, a pod ich nieobecność dzieci same organizowały sobie zajęcia. Ojciec rzadko uczestniczył w życiu rodziny. Kiedy wracał z pracy pijany, szedł spać do pomieszczenia przy kuchni (pokoik z oknem). Czasem starał się wejść do pokojów, gdzie spali, co u najstarszej córki powodowało ataki paniki. Zdarzyło się kiedyś późnym wieczorem, że z najmłodszym bratem pobiega na posterunek milicji
i ich ojciec został zatrzymamy do wytrzeźwienia. Dla dzieci była to wielka trauma. Innym razem
w klasie maturalnej córka próbowała namówić ojca do pomocy przy organizacji studniówki
w szkole,ale wspomina to ze wstydem. Ojciec, zamiast iść pomagać innym rodzicom, upił się do nieprzytomności i leżał w rowie, o czym opowiedzieli jej koledzy.
W roku 1964 najstarsza córka Wandy i Stefana zdawała maturę. Matka pierwszy raz przyszła
do szkoły po jej egzaminie ustnym, żeby zapytać o wyniki. Córkę ucieszyło to zainteresowanie,
ale niedługo potem przekonała się, że matki koleżanek dbają też o ładny wygląd swoich córek ,
nie tylko o ich wyniki nauki. Na bal maturalny jedna z matek zrobiła swojej córce specjalną piękną fryzurę. Córkę Wandy nie tylko to zdziwiło, ale zszokowało. Jej mama dbała, żeby córka wyglądała jak najskromniej, a jej to dotąd nie przeszkadzało. Oprócz mydła nie używała żadnych kosmetyków. Nigdy nie umawiała się z żadnymi chłopcami i nie starała się nikomu podobać. Na balu maturalnym była w białej krótkiej sukience i w pożyczonych pantoflach.
Wrażenia z ukończenia liceum szybko minęły i córka przygotowała się do egzaminów wstępnych
na UW. Wcześniej poprosiła matkę, żeby razem pojechały złożyć dokumenty, bo nie wiedziała,
jak trafić na uczelnię. Nigdy przedtem nie była sama w Warszawie. Chciała studiować polonistykę,
ale pomimo zdanego egzaminu nie została studentką, bo inni uzyskali większą ilość punktów.
Mogła napisać odwołanie, ale znała swoje braki w wykształceniu i nie zamierzała wykorzystywać swego pochodzenia. Dzieci z rodzin robotniczo-chłopskich miały pierwszeństwo w kolejce
do studenckiego indeksu. Wanda liczyła, że córka pójdzie do pracy, żeby pomagać w utrzymaniu rodziny. Jednak ona bardzo chciała uczyć się dalej.
Po trudnych negocjacjach z matką została słuchaczką 2.letniego studium nauczycielskiego
na kierunku filologia rosyjska. Zaliczono jej zdane na UW egzaminy. Dodatkowo zdawała tylko egzamin z muzyki. We wrześniu 1964 r. rozpoczęła naukę w SN i codziennie dojeżdżała do Warszawy.
Na pociąg i na komunikację miejską kupowała ulgowe bilety miesięczne za stypendium socjalne,
które wg.umowy, oddawała matce. Przyrzekła jej, że po dwóch latach nauki podejmie pracę i będzie oddawać jej część wynagrodzenia. Nauka w studium dawała córce Wandy dużo satysfakcji.
Zajęcia teoretyczne były ciekawe, ale praktyki w szkołach - stresujące. Wśród wykładowców były
m.in. Rosjanka i Bułgarka.
W ramach zajęć z wychowania fizycznego uczyła się pływać na basenie w Pałacu Kultury, a potem
na basenie przy ul. M.Konopnickiej. Słuchacze filologii rosyjskiej chodzili na koncerty i uroczystości
do Domu Kultury Radzieckiej przy ul.Foksal. Studenci mieli ulgi przy zakupie biletów do kin,
i filharmonii, z czego wszyscy chętnie korzystali. Zaprzyjaźniła się z małym gronem przyszłych nauczycielek, ale jedna z nich okazała się osoba fałszywą i wyrachowaną. W wakacje córka Wandy i Stefana otrzymała pierwsze w życiu wynagrodzenie za pracę na kolonii letniej w Warszawie dla dzieci z innych części kraju.
Oddała je w całości matce, żeby dotrzymać przyrzeczenia.Kolejny miesiąc wakacji spędziła opiekując się swoim młodszym kuzynem, za co dostała od ciociAnny bluzkę przywiezioną przez nią z Bułgarii, dokąd jeździła z mężem na handel. Córka Wandy miała nadzieję, że wakacje w 1966 r. będą ostatnimi w jej domu rodzinnym.
Dzieci Wandy i Stefana nie uczestniczyły w kościelnych uroczystościach. Wanda nie miała zaufania do żadnych instytucji - państwowych i kościelnych, nie ufała swojej matce Weronice, swoim kuzynom i znajomym. Nie miała w sobie wiary, że modlitwy mogą poprawić jej los. Samotnie zmagała się
z problemem alkoholowym męża, wydawała się bezradna i liczyła tylko na pomoc dorastających dzieci. One też nie słyszały w kościele, że Bóg jest opiekuńczy i można zwracać się do Niego
we wszystkich sprawach. Najstarsza córka modliła się bez skutku o zmianę postępowania ojca.
Drugi rok nauki w Studium szybko się skończył i egzaminy końcowe oznaczały konieczność podjęcia pracy zawodowej od września. Na szczęście w roku 1966 nie obowiązywały już przydziały pracy. Córka Wandy i Stefana zgłosiła chęć pracy w szkole podstawowej w Gołdapi, gdzie miała zgłosić się pod koniec wakacji. Chciała mieszkać samodzielnie z dala od rodziny. Jednak plany zmieniła
za namową znajomych i w kuratorium w Warszawie otrzymała skierowanie do pracy we wsi
w Puszczy Kampinoskiej. Obiecano jej bezpłatne mieszkanie służbowe. Z wielką nadzieją pojechała
w sierpniu na wieś do swojego pierwszego w życiu miejsca pracy.

Część 18. Jak za szklaną ścianą

2014-01-14T12:59:00.001-08:00
Na początku lat 60.XX w. rodziny Weroniki i Józefa, który mieszkał na Pomorzu, pożegnały
na zawsze babcię Józefę, która zmarła w 1960 r. i babcię Annę, która odeszła w 1963 r. Obie
spoczęły na cmentarzu Bródnowskim obok swoich mężów Franciszków, którzy zmarli w 1939 r.
Anna i Józefa żyły w okresie wielkich przemian polityczno-społecznych oraz wielkiego postępu technologicznego. Były świadkami wynalazków takich jak silnik gazowy, telefon, żarówka, fotografia, radio i telewizja. Przeżyły w Warszawie rządy rosyjskiego zaborcy, I wojnę światową i odzyskanie przez Polskę niepodległości. Cierpiały w czasie napaści Niemiec hitlerowskich na Polskę i z powodu 5.letniej okupacji kraju. W wiadomościach radiowych słyszały o pierwszych satelitach krążących
po orbicie okołoziemskiej i zwierzętach wystrzelonych w kosmos, które powróciły na Ziemię.
Niestety, słyszały też o „budowaniu i utrwalaniu” w Polsce socjalizmu, którego symbolem był Pałac
Kultury i Nauki (im.J.Stalina) jako "dar narodów ZSRR dla narodu polskiego" . Stanął w centrum
Warszawy na miejscu ocalałych z wojennej pożogi kamienic i przez to kilka ulic zniknęło z mapy miasta.

Po śmierci matki 60.letnia Weronika pierwszy raz w swoim życiu podjęła stałą pracę. Przedtem dorywczo opiekowała się małymi dziećmi znajomych. Wanda znalazła w Warszawie ogłoszenie
że apteka poszukuje osoby do sprzątania i Weronika podjęła się tej pracy. Była bardzo zadowolona
z pracy i z tego, że przez 5 lat mogła codziennie dojeżdżać do Warszawy, do której stale tęskniła. Zapracowała też na własną emeryturę.
Wciąż mieszkała pod Warszawą w letnim domku na posesji bogatego krawca. Najstarsza wnuczka odwiedzała ją czasem po lekcjach. Przed powrotem matki z pracy dziewczyna biegła wąską ścieżką pod starymi dębami wzdłuż torów kolejowych. Na kilka minut wchodziła do babci czasem przez zawsze otwarte okno. Spotkania te były milsze niż w dzieciństwie, kiedy matka była przeciwna tym odwiedzinom. Weronika chętnie opowiadała o swoim życiu, ale nie chciała powiedzieć - co to jest Katyń oraz dlaczego brat babci - Władysław nie może wrócić do Polski.
Weronika nie odwiedzała rodziny Wandy, bo córka odnosiła się do niej nieprzychylnie. W ich domu atmosfera zawsze była napięta. Rodzice nie rozmawiali z dziećmi, tylko wydawali im polecenia. Siostry i bracia nie rozmawiali ze sobą. Wanda skarżyła się najstarszej córce na młodsze dzieci ,
a ona była przekonana, że jest jedynym wsparciem dla matki . Nie dociekała prawdy. W ich rodzinie wszyscy zajmowali się własnymi problemami i nie interesował ich świat zewnętrzny.
W świecie natomiast zachodziły dynamiczne zmiany we wszystkich dziedzinach życia. Ludność masowo odpływała ze wsi do miast, bo potrzeba było wielu rąk do pracy w rozwijających się różnych gałęziach przemysłu - szczególnie samochodowego i lotniczego. Budowano drogi szybkiego ruchu, mosty, tunele i lotniska. Powstał przemysł kosmiczny i odbyły się loty na orbitę okołoziemską
i na Księżyc. W medycynie upowszechniono stosowanie witamin, antybiotyków i szczepionek
m.in. przeciwko polio, błonicy, krztuścowi i odrze. Rozwijała się chirurgia. Dokonano pierwszego przeszczepu nerki, potem serca. Udało się pierwsze połączenie internetowe. Szybki rozwój wysokich technologii nazwano III rewolucją naukowo-techniczną.
Niestety, wciąż odczuwano strach przed wybuchem III wojny światowej, bo światowe mocarstwa były w stanie zimnej wojny. Symbolem podziału świata na dwa wrogie systemy stał się w roku 1961 mur berliński, który miał powstrzymywać emigrację do wolnego świata. W Europie środkowo-wschodniej panował reżim komunistyczny.

W Polsce też zachodziły zmiany. Nadszedł czas „małej stabilizacji" . Partyjne dyrektywy nie zdusiły
w Polakach chęci do życia w bardziej kolorowym świecie, bo wiedzieli, że taki istnieje. Warszawiacy
i przyjezdni umieli radzić sobie z niedostatkami w zaopatrzeniu sklepów. Odzież niedostępną
w państwowych sklepach kupowali na bazarach za nielegalne dolary. W Baltonie i Pewexie
(sklepach walutowych) – za „legalne bony” kupowali zachodni alkohol, zachodnie papierosy,
kosmetyki i prawdziwe dżinsy. Pod wpływem zachodnich trendów moda szybko zmieniała się.
Początkowo kobiety naśladowały kreacje aktorek Brigitte Bardot i Audrey Hepburn.
Suknie w geometryczne wzory były rozkloszowane i sięgały do kolan, miały zaznaczoną talię i dekolt . Modne stały się rękawiczki, duże okulary, kolczyki i buty na obcasie. Fryzury były mocno natapirowane i upięte w koki.
Po kilku latach moda zmieniła radykalnie razem z "szaleństwem" związanym z zespołem The Beatles. Zapanowały sukienki mini , a u mężczyzn modne stały się spodnie-dzwony, albo spodnie do kostek
i w kant do butów sztybletów. Okrągłe okulary przeciwsłoneczne tzw. lenonki świadczyły o podążaniu za modą.
Muzyka młodzieżowa dotarła do Polski, ale rock’n’rolla nazywano tu big- beate’em, gdyż władze były przeciwne jakimkolwiek kontaktom z Zachodem. Rytmiczną muzykę do nieskomplikowanych tekstów wykonywały wtedy polskie zespoły młodzieżowe - Tajfuny, Czerwono-Czarni, Czerwone Gitary, Niebiesko-Czarni. W 1963 r. ich piosenki królowały na I festiwalu polskiej piosenki w Opolu,
który transmitowała telewizja.
Najstarsza córka Wandy i Stefana nie była, jak jej koleżanki , zainteresowana upiększaniem swojego wyglądu, spacerami z kolegami i uczęszczaniem na prywatki. W czasie wolnym od domowych obowiązków czytała książki , kolekcjonowała wycięte z czasopism zdjęcia aktorów, słuchała w radiu najnowszych polskich piosenek. Z przyjemnością chodziła do szkoły.

Zajęcia w LO prowadzili nauczyciele - pasjonaci . Lekcje wychowania fizycznego i zajęcia pozalekcyjne w ramach szkolnego koła sportowego profesjonalnie prowadziła nauczycielka po wyższych studiach, bardzo lubiana przez wszystkich uczniów. Z anglistką byli na obozie wędrownym w Pieninach. Polonistka zabierała uczniów do teatrów w Warszawie.

Po dwóch latach nauki w LO córka Wandy i Stefana spodziewała się, że uczniem liceum zostanie też jej młodszy brat, który skończył szkołę podstawową jako jeden z najlepszych uczniów. Była bardzo zawiedziona, kiedy matka kazała synowi uczyć się zawodu w warsztacie samochodowym, a on zgodził się. Miał jednak żal do siostry, że go przed decyzją matki nie wybroniła.
Jeździł codziennie do Warszawy i przyuczał się do zawodu elektryka samochodowego początkowo sprzątając warsztat. Po roku został zatrudniony jako młodociany pracownik i chodził po pracy
do 2 letniej zawodowej szkoły wieczorowej. Zarobione pieniądze oddawał matce. Ojciec nie udzielał się w żadnych sprawach rodzinnych. Czasem Wandę i Stefana odwiedzali niezapowiedziani goście . Domownicy nie lubili tych wizyt, bo Stefan był już całkowicie uzależniony od alkoholu. Nie pomogło całoroczne leczenie w ośrodku odwykowym i pobyt na ćwiczeniach wojskowych dla rezerwistów.
Inne sprawy też były przygnębiające. Na ekranach telewizorów widać było amerykańskie dzieci jedzące banany, a w rodzinie Wandy i Stefana nikt nie znał ich smaku. Pomarańcze płynęły do Polski statkami tylko raz w roku przed świętami Bożego Narodzenia. Jak na ironię w radiu nawoływano
do budowania socjalizmu, w którym każdy miał dostąpić jednakowej "szczęśliwości".

Część 17.Tęsknota za Warszawą

2014-01-10T01:30:00.000-08:00
Nadszedł rok 1960 i Wanda skończyła 2.letnią szkołę handlową z dobrymi wynikami,
czym pochwaliła się przed dziećmi. Ich dobre szkolne oceny zbywała milczeniem, a czasem
wspominała, że w swojej szkole otrzymywała tylko oceny celujące.
Pracowała w Warszawie w sklepie spożywczym już 2 lata . Co drugi dzień wstawała o 4.30 rano,
żeby przygotować śniadanie, dojechać pociągiem elektrycznym do Warszawy i rozpocząć
pracę przed godziną 6.00. Pod sklepem dostawcy zostawiali metalowe pojemniki z mlekiem
w grubych litrowych butelkach i drewniane skrzynie z pieczywem. Przed otwarciem sklepu
trzeba było wciągać je do środka.

Wanda lubiła jeździć do Warszawy, ale wracała z pracy zmęczona. Po obiedzie krótko odsypiała poranne wstawanie, a kiedy pracowała na II zmianę, rano gotowała obiad.
Stefan pracował w Olejarni na Pradze i rzadko wracał do domu o tej samej porze. Latem najczęściej majsterkował w komórce na podwórku, zimą usprawniał domowe urządzenia. W kuchni pod oknem zainstalował domową lodówkę, która bez prądu dobrze spełniała swoje zadanie. Najstarsza córka znała godziny powrotu matki z pracy i prawie codziennie czekała na jej przyjazd na peronie,
żeby zanieść do domu zakupy. Nikt inny tego nie robił, a dziewczynie sprawiało przyjemność ściganie się z pociągiem, który właśnie nadjeżdżał.
W miejscu zamieszkania rodzina Wandy i Stefana korzystała z publicznej wypożyczalni książek
i z kiosku Ruchu, gdzie kupowano gazety i tygodniki (Płomyczek i Płomyk, Ekspres Wieczorny
i Przyjaciółka). W nowym miejscu zamieszkania zaprzyjaźnili się z sąsiadami, którzy kupili telewizor
i zapraszali do siebie dzieci i dorosłych . Młodsi oglądali filmy animowane: ( Miś z okienka, Jacek
i Agatka), - dorośli - programy rozrywkowe (Tele Echo i czwartkowy Teatr Sensacji Kobra).
Wszyscy oglądali amerykańskie seriale ( Znak Zorro i Bonanza).

Stosunki z sąsiadami popsuły się, kiedy najstarsza córka wróciła z kolonii chora na szkarlatynę. Choroba jest zakaźna, więc znalazła się w szpitalu. Po kilku dniach w tej samej sali znalazła się trójka jej rodzeństwa. Po raz pierwszy odnosili się do siebie przyjaźniej niż w domu. Personel był przychylnie do nich nastawiony i nie nudzili się wymyślając różne zabawy. Wieczorami odmawiali
z salową modlitwę wieczorną, czego w domu nigdy nie robili.
Powrót do domu był przykry. Zastali drzwi wejściowe i klamki zalane płynem odkażającym o bardzo przykrym zapachu. Wanda pogniewała się ze wszystkimi sąsiadami. To zdarzenie zmobilizowało rodziców do zakupu telewizora, który wtedy był towarem luksusowym i deficytowym. Odtąd rodzina oglądała różne programy telewizyjne w dogodnym dla siebie czasie. W dzienniku telewizyjnym oprócz informacji krajowych podawano wtedy wiadomości o kryzysie kubańskim, działaniach wojennych
w Wietnamie i zamachu na prezydenta USA J. Kennedy'ego . Czasem wszyscy oglądali programy Eureka, Pegaz , Piórkiem i Węglem, Zrób to Sam.

W czerwcu 1960 r. najstarsza córka Wandy i Stefana ukończyła szkołę podstawową. Chciała zdobyć zawód, ale inny niż krawiectwo. Nie miała cierpliwości do ręcznych robótek, które wykonywali
w szkole na lekcjach prac ręcznych. Miała inne ulubione zajęcia takie jak zakładanie ogródków
pod oknem , taniec przy muzyce, organizowanie na podwórku zabaw dla młodszych dzieci. Kiedyś myślała o szkole baletowej, potem chciała zostać stewardessą, albo pielęgniarką. Wszystkie te plany były nierealne i przez matkę wyśmiewane.
Po otrzymaniu świadectwa ukończenia szkoły podstawowej bez wiedzy rodziców złożyła je
w sekretariacie liceum ogólnokształcącego i po zdaniu egzaminu została jego uczennicą. Był to jej osobisty sukces, a rodzice przyjęli ten fakt obojętnie. Po wakacjach czternastolatka rozpoczęła naukę
w szkole średniej. Jej najmłodszy brat zaczął samodzielnie chodzić do I klasy szkoły podstawowej
i nigdy nie spóźniał się się na lekcje. Szkoła znajdowała się po drugiej stronie torów kolejowych,
które łączyły ich miejscowość z Warszawą.

Barak, w którym kiedyś mieściła się szkoła podstawowa.

Ich rodzina miała coraz więcej okazji, aby jeździć do stolicy. Siostra Wandy - Anna otrzymała
ze swojej firmy przydział na mieszkanie spółdzielcze w Warszawie. Mogła sfinansować jego zakup
dzięki swojemu mężowi. Był przedsiębiorczym prywatnym krawcem w warunkach państwowego monopolu . Ich 2 - pokojowe mieszkanie w centrum wyposażone było w wygody niedostępne
pod Warszawą. Była tam kuchnia gazowa i ciepła woda w kranie, w łazience - wanna, a z pokoju można było wyjść na duży balkon. Rodzina Anny chętnie przyjmowała gości, ponieważ jej mąż miał pracownię krawiecką w mieszkaniu. W czasie spotkań rozmawiał o nowinkach w modzie, zawierał znajomości biznesowe albo znajdował współpracowników. Weronika - matka Anny - z chęcią przyjeżdżała do nich, żeby opiekować się drugim synem córki, który urodził się już w Warszawie.
Dzieci Wandy i Stefana mogły tylko marzyć o zamieszkaniu w stolicy. Mieszkali tam ich kuzyni- synowie cioci Anny i córki wujka Kazimierza, bo siostra i brat Wandy potrafili powrócić na stałe do rodzinnego miasta. W Warszawie w przedwojennej kamienicy mieszkała też z rodziną kuzynka Wandy - chrzestna jej najstarszej córki. Teraz rzadko się spotykali.
Stefan i Wanda nie umieli znaleźć sposobu na powrót do rodzinnego miasta. Stopniowo urządzali swoje skromne mieszkanie pod Warszawą. Do pokoju kupili na raty rozkładany stół, krzesła, trzydrzwiową szafę i oszkloną biblioteczkę. Następnie pojawiły się dwa wygodne fotele do oglądania telewizji. Jednak coraz rzadziej razem siadali do posiłków i rzadko gdzieś razem wychodzili. Kiedyś zimą byli na sankach, a latem - na basenie . Innym razem Stefan bawił się z dziećmi na huśtawce, którą sam zbudował na podwórku. Pozwalał im też jeździć na swoim męskim rowerze
i utrzymywał go w idealnym stanie. Wanda chodziła z dziećmi do lasu zbierać szyszki do rozpalania ognia w kuchni. Na grzyby dzieci chodziły same.
Alkoholizm ojca z każdym rokiem stwarzał coraz większe problemy, a niechęć matki do szukania pomocy u krewnych i znajomych pogłębiała osamotnienie każdego z członków rodziny. Zdarzyło się kiedyś, że Stefan będąc pod wpływem alkoholu rzucił w stronę Wandy po raz pierwszy niecenzuralne słowo. Wtedy najstarsza córka uderzyła siedzącego na kanapie ojca mocno w twarz. Przerażona matka zaprowadziła córkę do sąsiadów, żeby nie doszło do rękoczynów. Następnego dnia namawiała córkę, aby ojca przeprosiła i ona niechętnie zrobiła to. Od tamtego czasu wzajemnie unikali się.

Część 16. 8 lat pod Warszawą

2014-01-09T11:43:00.001-08:00

Minął kolejny rok i Wanda ze Stefanem znaleźli lepsze mieszkanie - tym razem był to przydział z kwaterunku.
Najstarsza córka po raz trzeci zmieniła szkołę, teraz - na dużo lepszą. Rodzice byli nastawieni optymistycznie - mieszkali coraz bliżej Warszawy i mieli nadzieję na powrót do stolicy.
W rodzinie Wandy i Stefana tylko pracujący w Warszawie Stefan przywoził do domu wiadomości o działaniach nowej komunistycznej władzy w Polsce. Wprowadzono m.in. administracyjny przymus ( nakaz) pracy, który miał na celu zlikwidowanie bezrobocia , zniesienie klas społecznych
i zwiększenie poparcia dla władzy ludowej. Absolwenci szkół średnich i wyższych otrzymywali administracyjne skierowanie do pracy a osoby już pracujące miały ograniczoną możliwość zmiany pracy. Nakaz pracy wśród nauczycieli miał na celu likwidację gwar i języków mniejszości.
Zniesione zostały tradycyjnie obchodzone przez Polaków święta - Trzech Króli (6 stycznia), 3 maja
(rocznica Konstytucji z 1791), 15 sierpnia (święto Matki Boskiej Zielnej oraz rocznica Cudu nad Wisłą w 1920), 11 listopada ( Święto Niepodległości Polski), Święta Pułkowe (przedwojenne).
Próby publicznego obchodzenia np. Święta Konstytucji 3 Maja, były tłumione przez milicję .
Akcentowano inne majowe święto - 1 Maja jako Święto Pracy. Już 2 maja ściągano flagi,
a tym, którzy nie podporządkowali się temu nakazowi, groziła grzywna.

Władza nie odważyła się znieść obchodów Świąt Bożego Narodzenia i Wielkanocy - dwóch największych polskich świąt, wrosłych w narodową tradycję.
Wprowadzono natomiast 8 marca( Dzień Kobiet), 1 maja ( Święto Pracy) , 9 maja ( Dzień Zwycięstwa), 22 lipca (rocznica ogłoszenia Manifestu PKWN), 12 października (Święto wojska, rocznica bitwy pod Lenino) , 14 października (Dzień Nauczyciela), 7 listopada ( rocznica rewolucji październikowej).
W pierwszych latach rządów do uczestnictwa w różnych uroczystościach zapraszano przedstawicieli duchowieństwa, aby pozyskać akceptację społeczną. Przed wojną większość świąt państwowych obchodzono wspólnie z Kościołem. Początkowo ceremonie z okazji 1 Maja, 22 Lipca lub dożynek łączyły liturgię katolicką z wprowadzaną tradycją marksistowską. Pochody rozpoczynały się nabożeństwami, w których publicznie uczestniczyli przywódcy kraju. Była to świadoma gra polityczna. Komunistom zależało na zachowaniu pozorów, że powojenna Polska będzie krajem demokratycznym i gwarantującym swobody religijne. Przyjął się np. zwyczaj organizowania „gwiazdki" dla dzieci w pałacu Rady Ministrów a 1 listopada - dzień Wszystkich Świętych, obchodzono jako Święto Zmarłych. Czczono wtedy pamięć poległych żołnierzy.
Zmiany wprowadzane przez władzę nie dotyczyły bezpośrednio rodziny Wandy i Stefana. Przeprowadzka do nowej miejscowości sprawiła, że od września 1956 r. trójka ich dzieci rozpoczęła naukę w nowej szkole. Dla najstarszej córki pierwsze lekcje były bardzo miłe - koleżanki przyjęły ją życzliwie, tak jak i nauczyciele.

W pierwszym tygodniu nauki córka przyniosła do domu "tajną wiadomość". W jej klasie uczyli się dwaj bracia - bliźniacy z Poznania. Mieszkali z dziadkami, bo rodzice nie mogli się nimi opiekować
od czerwca 1956. Wydawało się, jakby nauczyciele traktowali bliźniaków wyjątkowo miło,
co udzielało się ich kolegom. W szkole i na ulicy nikt nie rozmawiał o wydarzeniach czerwcowych. Tylko w domu atmosfera była przygnębiająca, więc czas wolny dzieci spędzały na podwórkach. Chłopcy organizowali "drużyny" piłkarskie, grali "w pikuty" i "w zośkę", a dziewczęta grały "w klasy"
i skakały na skakankach. Czasami z 1 roweru, albo z 1 pary łyżew przykręcanych do butów korzystało wiele osób. Latem udawało się wejść w godzinach popołudniowych na odkrytą niewielką pływalnię.
Prawdziwą przyjemność najstarsza córka odczuwała w czasie spacerów z rodziną do pobliskiego lasu, żeby zbierać szyszki do rozpalania ognia w kuchni. Jesienią zbieranie grzybów też było jej ulubionym zajęciem.
W październiku 1956 r. Polacy usłyszeli z radia, że I sekretarzem PZPR został w. Gomułka .
W domu Wandy i Stefana na krótko zapanowała radość. Nadzieje okazały się jednak płonne.

Warunki życia rodziny Wandy i Stefana w nowym miejscu poprawiły się zdecydowanie. Mieli słoneczne przestronne mieszkanie, blisko do sklepów i lasu. Wanda rozpoznała w jednym z sąsiadów znajomego - byłego powstańca warszawskiego, którego dzieci zaprzyjaźniły się z jej dziećmi.
W 1958 r. 33.letnia Wanda dała się namówić znajomej i podjęła pierwszą w swoim życiu stałą
pracę w Warszawie.
Decyzja Wandy - matki czwórki dzieci - że pójdzie do pracy zawodowej całkowicie zmieniła stosunki w rodzinie. Od swojego ślubu przez 12 lat Wanda na własne życzenie pozostawała sama z domowymi kłopotami bez dobrych relacji z matką Weroniką i najbliższymi krewnymi.
Nie miała też znajomych w miejscu zamieszkania. Z biegiem lat coraz mniej mogła liczyć na męża, który lubił "politykować" z sąsiadami i kolegami przy kieliszku wódki i w papierosowym dymie.
Stefan był na żonę obrażony, że podjęła prace zawodową, bo urażało to jego dumę. Miał ambicję sam utrzymywać rodzinę i póki dzieci były małe, to mu się udawało. Teraz Wanda dokładała swoje wynagrodzenie do budżetu domowego. Może w grę wchodziła też zazdrość, bo wiedział, że żona lubi kokietować otoczenie.
Wanda była podekscytowana możliwością codziennych wyjazdów do Warszawy i pilnie uczestniczyła w zajęciach szkoły wieczorowej. Pracowała i jednocześnie uczyła się zawodu sprzedawcy.

W pierwszych miesiącach praca nie dawała jej satysfakcji. Narzekała na zmęczenie
i na współpracowników. Dzieci współczuły jej i nie obarczały swoimi problemami. Przed powrotem matki z pracy umawiali się, że nie będą skarżyć jeden na drugiego. Młodsza siostra nie dotrzymywała umowy i siostry nie przyjaźniły się. Bracia również rzadko organizowali wspólne zabawy. Najstarsza 12.letnia córka, wzorem matki, krzykiem wymuszała na nich posłuszeństwo.
Miała dużo obowiązków i czuła się odpowiedzialna za dom. Przed pierwszą lekcją odprowadzała najmłodszego brata do przedszkola, a on uciekał jej w stronę domu. Czasami odbierała z przedszkola pięciolatka smutnego i zrezygnowanego. Po lekcjach podgrzewała obiad dla wszystkich i odrabiała lekcje swoje i z młodszym rodzeństwem. Jej wysiłki matka traktowała jako coś normalnego, bo kiedyś w swoim domu rodzinnym była traktowana podobnie.
Decyzja Wandy o podjęciu pracy zawodowej rozpoczęła dla rodziny dobrą passę.
Z miesiąca na miesiąc ich sytuacja materialna poprawiała się. Pierwszym zakupem na raty, jakiego dokonała Wanda, była pralka Frania. Potem rodzice kupili radio z adapterem i regał na książki
i czasopisma , które czytane były wielokrotnie "od deski do deski".

W rodzinie coraz częściej zdarzały się przykre chwile, kiedy np. Wanda oznajmiła, że nie urządzi Świąt, bo nie ma na to pieniędzy. Wtedy starsze rodzeństwo wspólnie zadziałało. W tajemnicy sprzedali na złomowisku piękne łóżko z domowego schowka i kupili choinkę oraz pierścionek
w prezencie dla matki. Święta były jednak smutne, bo ojciec w nich nie uczestniczył. Wcześniej
poszedł z kolegami na wódkę.

Część15. Ważne zmiany w rodzinie

2014-01-08T13:18:00.001-08:00
W latach 50. XX w. w rodzinie Weroniki córka Anna zakończyła edukację tzw. małą maturą
i dojeżdżała do pracy biurowej w Warszawie. Wyszła za mąż, urodziła syna i zamieszkała niedaleko
matki i babci Anny.
Jej brat Kazimierz po odbyciu służby wojskowej ożenił się i wyprowadził do Warszawy,
gdzie jego żona otrzymała mieszkanie jako pracownik gazety "Sztandar Młodych".
Wanda i Stefan nadal mieszkali pod Warszawą niedaleko brata Stefana i ich dzieci często bawiły się razem na podwórkach . Obaj bracia mieli wykształcenie zawodowe, ale nie mieli szans,
aby otrzymywać wyższe wynagrodzenie i tym samym podnosić standard życia swoich rodzin.
Stefan od kilku lat jeździł do tego samego zakładu pracy i wykonywał podobne czynności. Chociaż był racjonalizatorem, to bez członkostwa w rządzącej partii, nie mógł dostać wyższego stanowiska .
W swoim domu w niedziele niechętnie musiał pozbawiać życia jednego królika, żeby Wanda mogła ugotować rosół. Rzadko z czwórką małych dzieci wyjeżdżali do Warszawy w odwiedziny do rodziny. Zdarzyło się kiedyś, że najmłodsza córka na widok parowozu wpadła w panikę i bała się wsiąść
do pociągu. Linia kolejowa nie była jeszcze zelektryfikowana.

Stefan codziennie bywał w Warszawie z racji swojej pracy, a Wanda nie umiała odnaleźć się
na prowincji i tęskniła za rodzinnym miastem.
W małej miejscowości pod Warszawą dzieci przebywały na podwórkach i w domach przeważnie
bez opieki dorosłych. Dzieci czasem chorowały. Kiedyś starsza córka nie chciała wstać rano do szkoły, a matka zrywając z niej kołdrę zobaczyła, że ma wysypkę i światłowstręt. To była odra i córka długo chorowała, przez co nie mogła wziąć udziału w szkolnym przedstawieniu.
Na co dzień dziewczynkę posyłano po drobne zakupy, była opiekunką młodszego rodzeństwa
pod nieobecność matki lub odwiedzała rodzinę. Wolna od domowych obowiązków bawiła się
na podwórku - latem biegała boso po gorącym piasku na drodze koło domu a zimą korzystała
z zabaw na śniegu. Dzieci miały jedne buty na zimę i lato.

Rodzina Wandy i Stefana zajmowała małe mieszkanie i razem z czwórką dzieci potrzebowali większej przestrzeni i zmiany otoczenia.
Stefan nie uczęszczał do kościoła i niepochlebnie wypowiadał się o miejscowych księżach, a Wanda nie starała się o przyjaciół wśród sąsiadów. Przeszkadzały jej inne dzieci i kury
na podwórku. Kiedyś kogut wskoczył jej na głowę i długo żaliła się, że ją pokaleczył.
Czasem zdarzały się Wandzie jakieś nieudane przedsięwzięcia, ale nie przyznawała się do tego.
Najstarsza córka była zdziwiona, że matka namawiała ją kiedyś do poświadczenia nieprawdy
przed sąsiadką. Wiedziała, że nie należy kłamać, ale sama przekonała się potem, że kłamstwo może zapobiegać karze. Wolała się nie przyznać, kiedy spadła ze schodów z góry na sam dół, bo mogła dostać lanie za nieuwagę, tak jak kiedyś po upadku i podziurawieniu pończoch na kolanach. Czasem matka za karę wypędzała ją wieczorem na ciemny korytarz, a córka bała się ojca, który mógł ją tam zastać, kiedy późno wracał do domu.
W rodzinie przyszedł czas na zmiany.
Na początku 1955 r. znajomy namówił Wandę i Stefana do przeprowadzki. Zdecydowali się zamienić małe mieszkanie na I piętrze na parterowy drewniany dom w innej miejscowości.

Najstarsza córka poszła do nowej szkoły w połowie roku szkolnego, więc nie przystąpiła do I komunii św. w dawnym kościele. Rodzice nie robili z tego problemu.
W marcu 1956 r. wiadomości podane przez radio napełniły Wandę strachem i wywołały jej głośny płacz. W Moskwie < zmarł B. Bierut >. Wanda bardzo bała się nowej wojny. Miała za sobą dramatyczne dzieciństwo, okupacyjną młodość i po ślubie - zamiast miesiąca miodowego - Powstanie Warszawskie z poniewierką pod Warszawą . Wanda, Stefan i inni dorośli rozmawiali przy dzieciach na każdy temat i lęki matki oraz opinie ojca udzielały się dzieciom.
Z nowego miejsca zamieszkania nikt w rodzinie Wandy i Stefana nie był zadowolony. Stefan
musiał dłużej dojeżdżać do pracy , Wanda miała daleko do sklepu i na bazar, a dzieci - daleko
do szkoły i do kościoła. Zaczęły też chorować.
Najstarsza córka miała częste anginy i musiała przejść operację wycięcia migdałków. Z pobytu
w szpitalu dziecięcym przy ul. Działdowskiej w Warszawie wyniosła przekonanie, że wszyscy dorośli
są opresyjni i traktują dzieci bez serca.
Operację miała pod narkozą, a po zabiegu pielęgniarka kazała jej iść do sali. Przy drzwiach została zawrócona przez nią z poleceniem, żeby przeprosiła lekarza, bo w czasie operacji zabrudził się krwią. Musiała mu też głośno podziękować. W szpitalu nie mogła jeść zwykłego obiadu i Wanda przywiozła jej smakowity kisiel żurawinowy. Córka po raz pierwszy w życiu poczuła się wyróżniona przez matkę.
W nowej miejscowości mieszkali przez półtora roku. Tam córka przystąpiła do I komunii św.,
a jej brat skończył I rok nauki w szkole.
Wakacje okazały się przyjemniejsze - najstarsza córka dostała w prezencie od rodziców Trylogię H.Sienkiewicza, która dla Stefana była nagrodą w miejscu pracy.

W czasie wakacji najstarsza córka po raz drugi wyjechała na kolonie letnie - tym razem nad morze. Jej brat po raz pierwszy wyjechał w góry. Po powrocie córka zdążyła jeszcze przeczytać 3 tomy "Ogniem i mieczem", a po wakacjach znów w rodzinie nastąpiły zmiany.

Część 14. Początek lat 50. XX wieku

2014-01-06T04:14:00.003-08:00
W latach 40.i 50. XX w. oraz później na codzienne życie Polaków wielki wpływ miały decyzje polityczno-gospodarcze Komitetu Centralnego PZPR pod przewodnictwem B.Bieruta . Codziennie głośniki informowały o sukcesach w budowaniu nowego socjalistycznego Państwa. Przeprowadzano reformę rolną, nacjonalizację przemysłu i zasiedlanie tzw. Ziem Odzyskanych.
Niektórzy Polacy byli zwolennikami tych przemian i wstępowali do partii komunistycznej (PZPR), pomagali Sowietom przejąć kontrolę nad krajem, albo denuncjowali żołnierzy podziemia.

Bez rozgłosu likwidowano prywatną działalność gospodarczą. Przedsiębiorcom narzucono wysokie podatki i tzw.domiar . Obowiązywały maksymalne ceny żywności, których nikomu nie wolno było przekraczać.
W roku 1950 z terytorium USA zaczęto nadawać stałe audycje informacyjne o wydarzeniach
w Europie i w PRL. Posiadacze radioodbiorników mogli przez kilkanaście godzin na dobę pomimo zagłuszania dowiedzieć się o skali komunistycznej propagandy i sowietyzacji Polski.
W 1952 r. w Monachium rozpoczęła nadawanie audycji Rozgłośnia Polska Radia Wolna Europa
pod nazwą Głos Wolnej Polski . W okresie PRL Rozgłośnia ta stała się jednym z najważniejszych
źródeł obiektywnych wiadomości dla milionów Polaków.
Rodzina Wandy i Stefana, ich krewni i znajomi żyli w niepewności co do jutra. Zakazane było posiadanie obcych walut, złota i platyny . Groziły wysokie kary za tzw. przestępstwa dewizowe.
Wujek Wandy - Władysław nieoficjalnymi kanałami wspierał z Anglii materialnie swoją matkę Annę , siostrą Weronikę i resztę rodziny w Polsce.

W kwietniu 1952 roku wprowadzono kartki na cukier, herbatę i kawę, a w maju - na mydło i proszek do prania. Po kilku miesiącach zniesiono kartki, ale podniesiono ceny towarów.
W rodzinie Wandy i Stefana zachodziły niekorzystne zmiany. Stefan utrzymywał rodzinę nie tylko z pracy w Gazowni. W wolnym czasie naprawiał znajomym urządzenia domowe i hydrauliczne. Często zamiast pieniędzy dostawał alkohol z zakąską. Zaczął zaniedbywać swoje obowiązki w domu
i w miejscu pracy. Wanda chciała być doceniana za swój wysiłek wkładany w organizowanie życia rodzinnego, ale nietrzeźwy mąż nie mógł jej tego okazać. Zdarzały się kłótnie.
W roku 1952 najstarsza córka zaczęła chodzić do przedszkola na drugi koniec miasteczka.
Kiedyś na ulicy po raz pierwszy w życiu zobaczyła swego dziadka Józefa, który z żoną Weroniką szedł do jakiegoś urzędu. Więziony na Pomorzu Józef skorzystał z amnestii w roku 1952 ogłoszonej
z okazji przyjęcia przez Sejm Konstytucji Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej. Przyjechał do żony,
aby oficjalnie się z nią rozstać i wrócić na Wybrzeże.
Styczeń roku 1953 był w rodzinie szczęśliwy, bo Wanda urodziła swoje czwarte dziecko - zdrowego syna a Stefan zdecydował się na zmianę miejsca pracy ze względu na lepsze zarobki. Zatrudnił się
w Zakładach Naprawczych Taboru Kolejowego w Warszawie.
W nowym miejscu pracy od razu zjednał sobie zwierzchników i kolegów - usprawniał pracę i miał opinię racjonalizatora . Tutaj też otrzymywał premie i nagrody rzeczowe - np. skórzaną czarną teczkę.

Atmosfera społeczno-polityczna kładła się cieniem na stosunki między ludźmi. W każdym środowisku było wielu zwolenników nowej władzy i ludzie stawali się coraz bardziej wobec siebie nieufni.
W marcu 1953 r. zmarł przywódca ZSRR J. Stalin . Reakcje Polaków na to zdarzenie były różne.
W domu Wandy i Stefana najstarsza córka wyjątkowo nie została skarcona za to, że zamazała ołówkiem w Kalendarzu Robotniczym twarz człowieka, o którym słyszała w domu wiele złych opinii.
We wrześniu 1953 r. siedmiolatka poszła do I klasy szkoły podstawowej. Nauczycielami byli były wojskowy i jego żona. Często karali uczniów , aby utrzymać w klasach ciszę i posłuszeństwo. Mali uczniowie, którzy złamali liczne zakazy, musieli stać z rękami podniesionymi do góry lub klęczeć w kącie tyłem do klasy. Czasem uczeń dostawał linijką po otwartej dłoni. Nauka pisania polegała na rysowaniu ołówkiem w zeszycie w 3 linie prostych i pochylonych kresek. Należało zapisywać tymi znakami wiele stron, zanim doszło do pisania liter.
Córka Wandy i Stefana była kiedyś ukarana staniem w kącie za głośne zamknięcie drewnianego piórnika, którego nie należało wtedy otwierać. Innym razem skreślono jej pracę domową tak mocno, ze kartki zostały podarte. Karę otrzymała za to, że dała koleżance do spisania wyniku jednego zadania z matematyki. W domu w obecności gości była wyśmiewana przez matkę za krzywe litery i dziwiła się jej narzekaniom na lenistwo i nieposłuszeństwo dzieci.
W szkole były jeszcze lekcje religii, gdzie uczono modlitw i zasad przystąpienia do I Komunii św.
Każdego dnia przed pierwszą lekcją uczniowie odmawiali z nauczycielem modlitwę:
-"Duchu Święty, który oświecasz serca i umysły nasze,
dodaj nam ochoty i zdolności, aby nasza nauka
była dla nas z pożytkiem doczesnym i wiecznym.
Przez Chrystusa, Pana naszego. Amen" .
Po ostatniej lekcji modlono się:
-"Dzięki Ci Boże za światło tej nauki.
Pragniemy, abyśmy nią oświeceni,
mogli Cię zawsze uwielbiać i wolę Twoją wypełniać.
Przez Chrystusa, Pana naszego. Amen.
W czerwcu 1954 r. dziewczynka zakończyła pierwszy rok nauki i po raz pierwszy wyjechała na kolonie letnie z ZNTK, czyli zakładu pracy ojca. Dzieci jechały nocą do Zielonej Góry pociągiem osobowym. W 6.osobowych przedziałach z drewnianymi siedzeniami było dużo więcej dzieci, więc niektóre siedziały a potem spały na sznurkowych półkach pod sufitem.
Z kolonii córka przywiozła nieprzyjemne wspomnienia, bo dzieci widywały opiekunki tylko
podczas posiłków. Po powrocie do końca wakacji biegała do babci Weroniki i prababci Anny,
aby bawić się w pobliskim lesie albo słuchać audycji radiowych z głośnika, który zawsze był włączony.

Część 13. Wymuszony wyjazd z Warszawy

2014-01-05T14:18:00.002-08:00
W kilka miesięcy po zakończeniu II wojny światowej w marcu 1946 r. Weronika i Józef zdecydowali się na powrót do Polski. Chcieli chwilowo zatrzymać się razem z dziećmi
Anną i Kazimierzem na Placu Kazimierza w mieszkaniu Wandy i Stefana.
Ich pobyt przedłużał się, bo w ruinach trudno było znaleźć jakiś dach nad głową. Przywieźli też
ze sobą kilka worków artykułów pierwszej potrzeby, z których wszyscy w domu korzystali.
Były to leki, kosmetyki i wiele 5-kilogramowych paczek żywnościowych z zapasów wojskowych,
które otrzymali od międzynarodowej organizacji charytatywnej UNRRA.
W maju 1946 r. wróciła z Niemiec w bardzo złym stanie zdrowia i ubrana w obozowy pasiak córka zamordowanej Jadwigi. Ta najbliższa kuzynka Wandy wkrótce została chrzestną matką jej kilkumiesięcznej córki.

Chrzest odbył się w kościele p.w. Wszystkich Świętych przy pl.Grzybowskim .
W latach 1945 i 1946 mieszkanie Wandy i Stefana stało się miejscem wzruszających spotkań ocalałych z wojny członków rodziny i dawnych sąsiadów. W mieszkaniu zaczęło brakować miejsca
do spania nawet na podłodze.
W takich okolicznościach babcia Anna przeniosła się do swojego syna Bronisława poza Warszawę.
Latem w 1946 r. ze Lwowa przedostały się do Polski żona i córki Władysława. który zawiadomił rodzinę, że mieszka w osiedlu wojskowym w Anglii. Władysław zesłany w 1939 R. na Syberię przeszedł szlak bojowy z I dywizją pancerną gen. St. Maczka. Pragnął osiedlić się w Anglii ze swoją rodziną i prosił swego szwagra Józefa- ojca Wandy o przewiezienie żony i córek przez granicę. Józef w drodze powrotnej został aresztowany pod zarzutem szpiegostwa, a rodzina w Warszawie długo o tym nie wiedziała.
Dwaj internowani w Niemczech synowie babci Józefy - Janusz i Antoni pozostali z rodzinami
na obczyźnie.
W Warszawie radość z narodzin dziecka oraz powroty członków rodziny i znajomych spowodowały,
że mężczyźni na Placu Kazimierza wciąż świętowali . Darowizna z UNRRA posłużyła jako towar wymienny do organizowania alkoholowych przyjęć. Kobiety były rozżalone ich nieodpowiedzialną postawą.
Wanda i Stefan w grudniu 1947 r. zdecydowali się zamienić warszawskie ruiny na bezpieczniejsze
i przyjemniejsze miejsce do życia. Z malutką córką przeprowadzili się pod Warszawę, gdzie mieszkali już ze swoimi rodzinami starsza siostra Stefana i jego brat.
Od 1948 r. zaczął obowiązywać zakaz meldunku w Warszawie dla dawnych mieszkańców. Ludzie
powracający z wojennej poniewierki uznawali zakaz za wielką niesprawiedliwość . Mieszkania
w stolicy dostawali zwolennicy nowej władzy , robotnicy firm budowlanych spoza Warszawy
albo ludzie z "odpowiednimi" znajomościami i dużymi pieniędzmi.
Dla Wandy i Stefana nie było to wtedy istotne. Koncentrowali się na potrzebach swojej rodziny, gdyż - zanim znaleźli dla siebie mieszkanie - Wanda urodziła syna w mieszkaniu brata Stefana .

Stefan w przeciągu tygodnia wynajął dla swojej rodziny pokój z balkonem i kuchnią na I piętrze prywatnego domu. Mieszkanie wyposażył w najpotrzebniejsze sprzęty i sprowadził od brata swoją żonę z dwójką dzieci. W domu mieszkały jeszcze 2 inne rodziny oraz właścicielki znacjonalizowanej posiadłości.
Mieszkania oświetlano lampami naftowymi, a wodę pompowano ze studni na podwórku. Nieczystości wynoszono do zakrytego śmietnika, gdzie obok była wspólna ubikacja. Na podwórku stały drewniane komórki na opał oraz kurnik, gdzie sąsiedzi hodowali kury. Stefan zbudował klatki i hodował króliki na mięso i skórki.
Ich rodzina znów powiększyła się. Wanda urodziła drugą córkę, kiedy pierwsza miała 3 lata, a syn
- 1 rok . Dzieci przyszły na świat w mieszkaniu z pomocą położnej, którą znalazł dla żony Stefan. Pomagała ona młodej mamie przy pielęgnowaniu niemowląt przez kilka tygodni . Dzieci zostały ochrzczone w miejscowym kościele.
24. letnia Wanda zajmowała się domem w miarę swoich sił i umiejętności. Niemowlęta karmiła piersią, a kiedy potrzebowała wyjść na podwórko lub do sklepu - dzieci zabierała ze sobą.
Czasem najmłodszą córkę zostawiała pod opieką byłych właścicielek w mieszkaniu na parterze.
Dopiero w kilka miesięcy po narodzinach trzeciego dziecka Wanda mogła liczyć na pomoc swojej babci Anny, która na jesieni 1949 zdecydowała się opuścić zrujnowaną Warszawę na stałe.
Za pieniądze z emerytury po zmarłym mężu Franciszku - Anna wynajęła z córką Weroniką
i jej dorastającymi dziećmi domek letni od właściciela willi - bogatego krawca.
Zamieszkali na drugim końcu miasteczka, gdzie z rodziną mieszkała Wanda.

Wanda i Stefan skorzystali na obecności bliskiej rodziny. Zostawiali dzieci pod opieką babci
Anny i chodzili w gości. Wyjeżdżali na zakupy lub do teatrów w Warszawie.
Stefan był zasłużonym pracownikiem i wynalazcą i w nagrodę otrzymywał z działu socjalnego firmy bezpłatne bilety na różne przedstawienia. Wanda miała okazję odpocząć od obowiązków domowych oraz ubierać się elegancko, co bardzo lubiła.
Weronika nie przychodziła do wnuków, bo córka jej nie ufała, a ona nie ceniła swego zięcia. Wanda samodzielnie zmagała się z trudnościami życia codziennego. Jej rodzina zawsze jadła gotowane posiłki i chodziła w czystych ubraniach. Mieszkanie było codziennie posprzątane,
a drewniane podłogi szorowane gorącą wodą z mydłem. Ręcznie szyła ubranka dla dzieci, przerabiając je z innych rzeczy. Robiła na drutach sweterki, skarpetki i rękawiczki, bo tego nauczyła się przed wojną w swojej szkole powszechnej. Z braku czasu rzadko czytała gazety przywożone przez męża.
W niedziele odpoczywali w swoim gronie. Słuchali audycji radiowych z głośnika tzw. kołchoźnika, który zainstalował Stefan. Głośnik miał pokrętło głośności i nadawał tylko 1 program.

Do kościoła nie chodzili, ale do 1949 r. mogli słuchać transmisji mszy św. i nabożeństw z różnych kościołów w Polsce.
Wandę interesowały słuchowiska a Stefan wieczorami słuchał wiadomości. Tzw. kołchoźniki były przede wszystkim najważniejszym narzędziem propagandy komunistycznej . Emitowano m.in. audycje dla wojska i polskich żołnierzy na Zachodzie, nawołujące do powrotu do ojczyzny.
Szacowano, że poza granicami pozostawało ich ok. 250 tysięcy. Ze 100 tysięcy, którzy wrócili, bardzo wielu było prześladowanych, więzionych i pozbawianych życia w ubeckich katowniach. Traktowano ich jak zdrajców. Nadawano też audycje o Ziemiach Odzyskanych ale nie wspominano o ziemiach
na wschodzie utraconych przez Polskę w wyniku porozumień 3 mocarstw na konferencji jałtańskiej
w 1945 r. Stefan, jego brat i znajomi podczas spotkań ostro drwili z tych przekazów, ale tylko
w zaciszu domowym.

Odkąd dzieci nauczyły się chodzić Wanda uczyła je samodzielności i posłuszeństwa. Przeciążona pracą często nie panowała nad swoimi emocjami - głośno płakała i krzyczała lub karała ich swoim milczeniem. Czasem z byle powodu biła dzieci i zakazywała im płakać. Syn nie umiał mówić
do drugiego roku życia, a młodsza córka nigdy nie uśmiechała się. Tylko najstarsza wciąż z przekorą zadawała dużo pytań. Słyszała wtedy, że jest zakałą życia swojej matki. Wanda bezwiednie powielała sceny z życia swego domu rodzinnego. Stefan na futrynie drzwi powiesił skórzany pasek do bicia,
ale nigdy nie uderzył żadnego dziecka. Dzieci widywały go tylko w niedziele , bo wciąż pracował
w Gazowni Warszawskiej, a dojazdy do pracy zajmowały mu dużo czasu. W domu pomagał żonie
w cięższych pracach. Przynosił opał i wodę, prał w balii bieliznę pościelową i brudne niemowlęce rzeczy, których brzydziła się dotykać Wanda.
Dzieci rosły a wraz z nimi rosły kłopoty - przeważnie finansowe.

Część 12. Nowe życie na gruzach Warszawy

2012-02-27T04:52:00.018-08:00
Styczeń roku 1945 był dla stolicy Polski przełomowy. W dniach 14-17 stycznia wojska niemieckie wycofywały się systematycznie z miasta, bo na przedpolach Warszawy stała Armia Czerwona
i I Armia Wojska Polskiego. 17 stycznia obie armie zajęły Warszawę, a 19 stycznia nowe polskie władze komunistyczne i marszałek ZSRR odebrały w Al.Jerozolimskich defiladę wybranych oddziałów Wojska Polskiego.
W końcu stycznia 1945 r. Wanda i Stefan po tułaczce pod Warszawą wrócili pieszo z Milanówka
na zrujnowany Plac Kazimierza .

Udało im się znaleźć nie zniszczone mieszkanie na II piętrze zrujnowanego domu, gdzie mogli schronić się przed zimnem. Do mieszkania prowadziły schody przylegające tylko do jednej ściany,
a z drugiej była przepaść. Wkrótce mieszkanie zaludniło się osobami szukającymi schronienia.
Powróciły właścicielki mieszkania i były wdzięczne "dzikim" lokatorom, że uchronili ich dobytek zamykając go na klucz w jednym z pomieszczeń.
Wanda i Stefan mieli nadzieję, że ich życie potoczy się spokojniej i bardziej dostatnio,
niż przed wojną. Stefan podjął pracę jako ślusarz w Gazowni Warszawskiej przy ul. Dworskiej
(od 1950 r. ul. M. Kasprzaka) . Gazownię uruchomiono w dniu 25 czerwca 1945 r.

Nikt nie wyobrażał sobie, jak i kiedy Warszawa może zostać odbudowana. Systematycznie dzień
po dniu powracający warszawiacy oczyszczali ulice z gruzów i remontowali mieszkania.
Radość z zakończenia wojny powoli wygasała w związku z coraz bardziej przygnębiającymi informacjami o działaniach władzy komunistycznej.
Ale we wrześniu 1945 r. w Warszawie nowy rok szkolny rozpoczął się już w 100 odremontowanych budynkach szkolnych. Niektóre z nich przetrwały w dobrym stanie, bo korzystali z nich okupanci niemieccy. Ocalała m.in. dawna szkoła Wandy przy ul. Opaczewskiej.
Niestety odbudowa Warszawy odbywała się kosztem rozbiórki poniemieckich budynków w miastach na Ziemiach Odzyskanych oraz w innych rejonach kraju. Z w woj.warmińsko-mazurskiego , z Lubawy i okolic wywożono całe transporty rozbiórkowej cegły. Warszawskie gruzowiska pomogły wybudować i wyposażyć w cudze sprzęty wiele domów nowobogackich obywateli.
Życie powoli wracało do hal targowych i na uliczne stoiska, gdzie można było znów robić zakupy. Handlowano żywnością i innymi cennymi dobrami, które czasem pochodziły z tzw. szabru
- czyli rozkradania mienia dawnych właścicieli zrujnowanych mieszkań albo instytucji.
Stefan zajmował się dostarczaniem do domu deficytowych artykułów żywnościowych, a Wanda pisała ogłoszenia dla rodziny o miejscu swojego zamieszkania i rozklejała je we wszystkich
dostępnych miejscach. Przywiozła też z Pruszkowa babcię Annę i zamieszkali razem.
Babcia Józefa pozostała w Pruszkowie u córki Elżbiety na stałe.
Ogłoszenia sprawiły, że odnajdywali się dawni znajomi i przyjaciele oraz sąsiedzi.
Z Niemiec wrócili z robót przymusowych wycieńczeni obaj bracia Stefana i zamieszkali z nimi.
26 października 1945 roku B. Bierut (Przewodniczący KRN) wydał dekret, który pozbawiał dawnych właścicieli prawa do własności gruntów i domów w Warszawie. Ludzie mieszkający przed wojną
w Warszawie, po komunalizacji nie mieli do czego wracać - w majestacie nowego prawa pozbawiono
ich „burżuazyjnych” willi i szeregowców.
25 listopada 1945 r. w Warszawie na Woli powstał Cmentarz Powstańców Warszawy. Tam składano bezimienne szczątki poległych Powstańców, które znajdowano wszędzie podczas odbudowy miasta. Jest on największą wojenną nekropolią.

W grudniu 1945 r. w mieszkaniu Wandy i Stefana niespodziewanie pojawił się jej ojciec Józef.
Po wyzwoleniu z obozu w Oświęcimiu dzięki informacjom z PCK odszukał w Niemczech żonę Weronikę i swoje dzieci. Zakwaterował ich w Niemczech w bezpiecznym miejscu i wrócił
do Warszawy, żeby zabrać tam córkę z zięciem. Wanda pamiętała ze swego domu rodzinnego odrzucenie, samotność i podobne nieprzyjemne przeżycia . Nie zaufała ojcu i bała się z nim wyjechać, tym bardziej, że była w zaawansowanej ciąży.
Józef wrócił do Niemiec tylko z pamiątkowym zdjęciem córki i zięcia . W lutym 1946 r. przyszła
na świat ich córka.

Część 11. Ludność cywilna i Powstańcy

2012-01-23T14:02:00.002-08:00
Pierwsze dni Powstania Warszawskiego pozbawiły Wandę i Stefana kontaktu z najbliższymi. Wiedzieli, że jedynie oni oraz babcie Wandy- Anna i Józefa pozostali na wolności.
Wanda nie znała losu swojej matki Weroniki i rodzeństwa, nie wiedziała, co stało się z ciocią Jadwigą i jej dwojgiem żyjących dzieci, bo ich brat zginął 2 sierpnia. Stefan nie wiedział,
gdzie są jego bracia, z którymi dotąd mieszkali.
Babcia Józefa od znajomych wiedziała o swoich starszych synach, o synowej i wnuczce Barbarze, że walczą w Warszawie, ale nie miała z nimi kontaktu . Zaciekłe bombardowania sprawiły,
że mieszkańcy domów przy Placu Kazimierza ukrywali się w piwnicach, dokąd znosili z mieszkań
rzeczy niezbędne do przeżycia.
5 sierpnia w dom Stefana i Wandy trafiła bomba i wyjście z piwnicy zostało zasypane.
Po kilkunastu godzinach 6 sierpnia - w Dzień Przemienienia Pańskiego - odkopali ich Powstańcy.
Ludzie zgromadzili się wtedy przy kapliczce na modlitwy dziękczynne.
Odtąd Wanda i Stefan nie mieli już dachu nad głową, ani nic do jedzenia, ale - przeżyli.
Nocą przedostali się na Powiśle do teścia Celiny, gdzie było jeszcze spokojnie.
Hodował on króliki i gromadził dla nich suchy chleb, który uratował wielu ludzi. W tych dniach głównym zajęciem warszawiaków było poszukiwanie żywności. Na Powiślu Stefan znalazł marcepany w pobliskiej nieczynnej fabryce Domańskiego, ale chleba od dawna nie było.
Wkrótce Powiśle zostało ciężko zbombardowane i Wanda ze Stefanem przedarli się wśród pożarów z powrotem do ruin Śródmieścia.
Po 5 tygodniach Powstania Warszawskiego dnia 8 września, podczas zawieszenia ognia,
Wanda i Stefan oraz kilka tysięcy cywilów dobrowolnie opuścili Warszawę.
Wygnańcy szli czwórkami pod lufami karabinów . Wanda i Stefan szli ulicą Wolską,
gdzie w kościele św. Wojciecha hitlerowcy zrobili obóz przejściowy dla podejrzanych
o udział w Powstaniu.

Przed kościołem Wanda i Stefan pożegnali się myśląc o rozstaniu na zawsze. Na szczęście
ich czwórkę i następnych wygnańców popędzono dalej, gdyż kościół był przepełniony .
Przeszli więc ul. Bema obok kościoła św. Stanisława Biskupa i figury Matki Bożej do bocznicy towarowej przy Dworcu Zachodnim.
Tam załadowano warszawiaków do wagonów towarowych i pociąg pojechał w nieznane.
Po kilkunastu godzinach jazdy wypędzeni z własnego miasta spodziewali się, że są już za granicą Polski. Na szczęście dotarli do obozu w Pruszkowie na terenie dawnych Zakładów Naprawczych Taboru Kolejowego .
Wanda miała w Pruszkowie ciotkę Elżbietę, która była sanitariuszką. Wanda napisała adresowany do niej liścik i przerzuciła przez ogrodzenie obozu. Elżbieta dzięki dobrym ludziom otrzymała wiadomość i u niemieckiego lekarza kwalifikującego ludzi do pracy, załatwiła dla Wandy i Stefana zwolnienie z obozu z powodu ich rzekomej choroby na tyfus.
Narażała przy tym swoje życie. Wanda i Stefan opuścili obóz i ukrywali się przez kilka miesięcy
w gospodarstwach chłopskich pracując za nocleg i posiłki.
W Warszawie pozostali mieszkańcy przeżywali podobnie ciężkie chwile .
Powstańcy Warszawscy w dniu 2 października 1944 r.musieli skapitulować i zostali internowani.
Antoni - syn Józefy walczył w Powstaniu w randze kapitana. Był w kwatermistrzem II Rejonu
I Obwodu między ul. Marszałkowską a Wisłą.
Jego żona - sanitariuszka brała udział w Powstaniu Warszawskim w stopniu kaprala. Ich córka Barbara była łączniczką na trasie Śródmieście - Czerniaków i za udział w Powstaniu została odznaczona Brązowym i Srebrnym Krzyżem Zasługi z Mieczami.
Po kapitulacji odnaleźli się w międzynarodowym „koedukacyjnym” obozie jenieckim
w Sandbostel k. Rotenburga w Dolnej Saksonii.
W Warszawie w grudniu 1944 r. polscy komuniści współpracując z komunistyczną partią ZSRR doprowadzili do powstania Rządu Tymczasowego Rzeczpospolitej Polskiej. Wkrótce okazało się,
że część społeczeństwa polskiego popiera nowe władze obiecujące bezpieczeństwo socjalne
oraz awans cywilizacyjny i zawodowy dla klas niższych z miast i wsi. Lansowano hasło powszechnego wykształcenia. Te warstwy społeczne stały się główną podporą nowej władzy.

Część 10. Nowa rodzina i Powstanie Warszawskie

2011-12-22T02:55:00.001-08:00
Przed wybuchem wojny w 1939 r. rodzina Weroniki i Józefa miała przed sobą perspektywę
coraz lepszego życia . Byli młodzi, zdrowi, dzieci chodziły do szkoły Weronika miała wtedy 34 lata,
a Józef -36. Najstarsza córka Wanda skończyła 14 lat, syn Kazimierz -10, a najmłodsza Anna -7.
Lata niemieckiej okupacji w ciągłym zagrożeniu kompletnie zniszczyły ich młode życie.
Józef od 1940 r. był w obozie w Oświęcimiu, a jego rodzina w Warszawie żyła w warunkach ubliżających ludzkiej godności. Weronika chciała chronić córki i wysłała je do Grójca,
gdzie mieszkała z matką ich starsza kuzynka Barbara. Jednak ich rodzina była zaangażowana
w konspirację i było tam dużo niebezpieczniej, niż w Warszawie. Córki Weroniki wróciły do domu.
Wanda nie podjęła nauki po szkole powszechnej, bo nie miała do tego warunków - matka wymagała, aby przynosiła do domu pieniądze na utrzymanie rodziny. Weronika chronicznie źle się czuła
i niedbale prowadziła dom. Funkcję tę przejęły córki.
Wojna wciąż trwała a Wanda wkraczała w wiek dorosły i marzyła, żeby usamodzielnić się i zacząć żyć na własny rachunek. Czuła, że jest przez matkę wykorzystywana w sprawach, które powinni załatwiać dorośli. Tym bardziej, że jej brat nie pomagał rodzinie.

W 1943 r. Wanda poznała starszego o 5 lat Stefana, który mieszkał nieopodal hal targowych
przy pl.Kazimierza. Tam handlowały wtedy obie jej babcie Anna i Józefa . Babcia Józefa
znała matkę Stefana, która zmarła zanim on skończył 10 lat oraz ojca Stefana, który osierocił
dzieci w 1939 r.
Stefan z zawodu był ślusarzem po zawodowej szkole rzemieślniczej im. Konarskiego
przy ul.Leszno 72. Przed wybuchem wojny pracował w Gazowni Warszawskiej,
która po zbombardowaniu została unieruchomiona. W czasie wojny wykonywał fizyczne prace dorywcze, żeby utrzymać się przy życiu.
Młodzi Wanda i Stefan postanowili założyć rodzinę i w ostatnią niedzielę lipca (30.07.1944)
o godzinie 10.00 wzięli ślub w kościele św. Jakuba przy pl. Narutowicza w Warszawie .

Do ślubu pojechali odkrytą dorożką - lato tego roku było upalne. Obiad weselny dla nielicznych
gości przygotowała starsza zamężna siostra Stefana u swojego teścia na Powiślu.
Pamiątkowe zdjęcia ślubne zrobili w zakładzie fotograficznym przy ul. Twardej- róg Żelaznej.
Miały być gotowe w czwartek 3 sierpnia, ale razem z zakładem spłonęły po niemieckich zmasowanych nalotach 1 sierpnia.

(Zakład fotograficzny założony w 1929 r. istnieje w tym miejscu do dzisiaj).

We wtorek 1 sierpnia wczesnym popołudniem Wanda i Stefan wracali tramwajem z Mokotowa, dokąd odwozili garnitur pożyczony na ślub dla Stefana. Na Plac Kazimierza dotarli pieszo,
bo w Śródmieściu była strzelanina. Wstąpili do babci Józefy zaproszeni na obiad. Mieszkała
z nią babcia Anna, bo jej mieszkanie w Al. Jerozolimskich spłonęło. Młodzi zostali u babci na noc.
2 sierpnia w środę zamierzali przynieść rzeczy osobiste Wandy z jej domu rodzinnego przy Grójeckiej. Niestety dom na Ochocie był już w gruzach.
2 sierpnia na plac Kazimierza dotarła tragiczna wiadomość. Wcześnie rano 20.letni Zdzisław - wnuk Anny- syn Jadwigi- żołnierz 3 batalionu zgrupowania Chrobry II został śmiertelnie ranny w Alejach Jerozolimskich - róg ul.Marszałkowskiej w akcji przedzierania się zgrupowania na Mokotów
po walkach na ul. Chmielnej i Miedzianej.

4 sierpnia w ulicznej łapance wolność stracili dwaj bracia Stefana, mama Wandy
i jej młodsze rodzeństwo, a także Jadwiga - starsza siostra Weroniki ze swoją córką i drugim synem. Wszystkich przewieziono na "Zieleniak" przy ul.Grójeckiej, gdzie z innymi mieszkańcami byli przetrzymywani pod gołym niebem przez kilka dni. Potem w nieludzkich warunkach przewieziono
ich pociągami towarowymi do obozów pracy w Niemczech. W obozie Ravensbruck na 19.letniej córce Jadwigi przeprowadzano eksperymenty medyczne. Jadwigę Niemiec zastrzelił na oczach dzieci.

Część 9. Wojna to straszny czas

2011-11-16T23:55:00.000-08:00
W latach 1939- 1945 na cały świat rozlało się zło tkwiące w ludziach bezwzględnych i słabych moralnie. Cała Rzeczpospolita była łupiona i niszczona. Mieszkający w jej granicach przedstawiciele wielu narodów i warstw społecznych potracili swoich najbliższych, miejsca zamieszkania i dobra materialne. Panował głód, szerzyły się choroby, kalectwo i śmierć.
Od początku września 1939 r. wojsko polskie broniło się na wszystkich frontach, wkrótce jednak Polska, zdradzona przez koalicjantów, musiała się poddać.

17 września 1939 r. ze wschodu napadł na kraj drugi agresor - ZSRR. Pod Lwowem spotkały się siły Wehrmachtu i Armii Czerwonej i chciały zapobiec starciom pomiędzy swoimi armiami. Uzgodnili wspólne działanie przeciwko polskim obrońcom i po 10 dniach obrony - 22 września 1939 r. miasto Lwów musiało się poddać .
Sowieci gwarantowali mieszkańcom pozostawienie władz miejskich, bezpieczeństwo życia , zachowanie własności prywatnej i możliwość wyjazdu do państw neutralnych. Oficerom gwarantowali wolność osobistą i możliwość wyjazdu za granicę. Żadna z tych umów nie została dotrzymana. Po kapitulacji żołnierze polscy wychodzili ze Lwowa w kolumnach, oddzielnie
oficerowie i oddzielnie pozostali wojskowi. Poza granicami miasta oficerowie zostali wzięci
do niewoli. W obozach jenieckich ich rozstrzelano ( zbrodnia katyńska).
Jedynie nielicznym oficerom udało się zbiec z niewoli lub za zgodą przełożonych przejść do cywila.
Władysław jako żołnierz - obrońca Lwowa - trafił do obozu jenieckiego na Syberii , o czym rodzina nie wiedziała.
We Lwowie cudem ocalała jego żona z córką Danusią i urodzoną 1 listopada 1939 r. córeczką Alą. Od śmierci uratowała ich rodzina Ukraińców ukrywając w swojej piwnicy za stosem opału na zimę.
W okupowanej przez Niemców Warszawie rodzina Weroniki - siostry Władysława- utrzymywała się z drobnego handlu na tzw. Zieleniaku. (teraz targowisko Banacha).
Wiosną 1940 r. w jednej z ulicznych łapanek Józef , mąż Weroniki, został zatrzymany i wywieziony do obozu w Oświęcimiu. Po kilku miesiącach udało mu się zawiadomić rodzinę, że żyje.
Weronika i jej najstarsza córka Wanda przejęły obowiązek wyżywienia domowników – handlowały na Zieleniaku papierosami, które wcześniej skręcały w domu kupując osobno tytoń i bibułkę.
Młodsza córka Anna gotowała w domu ciepłe posiłki, które przynosiła na targowisko dla mamy
i siostry. Ich nastoletni brat Kazimierz było chroniony przez matkę i siedział w domu.
Wandzie kilkakrotnie udało się uniknąć śmierci. Kiedyś wymknęła się z łapanki na Zieleniaku kryjąc się za straganami, innym razem uciekła przed strzelającym do niej hitlerowcem na klatkę schodową nieznanej kamienicy. Ukryła się w niszy obok schodów, a Niemiec przebiegł obok.
W roku 1940 zginął tragicznie mąż Jadwigi i odtąd ona z trójką dorastających dzieci przeprowadziła się z ul. Twardej do matki Anny w Aleje Jerozolimskie.
W rodzinie Józefy też nie brakowało dramatycznych wydarzeń.
W grudniu 1939 r. zmarł jej mąż Franciszek. Józefa sama mieszkała na Nowolipkach.
Przed wybuchem wojny jej dwaj starsi synowie - Janusz z Tarnowskich Gór i Antoni z Tarnopola zgłosili się do swoich macierzystych jednostek wojskowych pod Warszawą i wzięli udział w kampanii wrześniowej. Antoni stacjonował w Modlinie, ale jego odział musiał wycofać się z Twierdzy.
Dotarli na Litwę, gdzie internowała ich Armia Czerwona. Żołnierzy stopniowo wywożono w nieznane. Antoni z drugim transportem trafił do Twierdzy w Brześciu. Było to szczęście w nieszczęściu,
bo celem pierwszego i trzeciego transportu z Brześcia był nikomu nie znany Katyń. Więźniowie poddawani byli okrutnym przesłuchaniom.
W 1941 roku Niemcy zaatakowali Związek Radziecki i zdobyli twierdzę Brześć. Pozostałych przy życiu więźniów Niemcy zatrudnili do robót ziemnych, a potem wypuścili na wolność, bo nie nadawali się oni do dalszej pracy po wielomiesięcznej głodówce i torturach.
Antoniemu udało się dotrzeć z Brześcia do Warszawy, gdzie został członkiem AK.
Kilka miesięcy wcześniej jego żona – nauczycielka Tarnopolu przedostała się z 12.letnią córką Barbarą do Warszawy i w Grójcu zaczęła uczyć w szkole.
W październiku 1939 r. ich syn Jan wstąpił do organizacji podziemnej w Tarnopolu, a w grudniu 1939 r. próbował przedostać się na Węgry i do Francji. Na granicy został aresztowany przez Rosjan, więziony przez 18 miesięcy i wywieziony na Syberię.

Jan po traktacie Sikorski- Majski dotarł z wojskiem polskim przez Palestynę do Anglii, gdzie zgłosił się na ochotnika do lotnictwa. Miał kłopoty ze zdrowiem, które stracił w więzieniu i na zsyłce i mógł pracować tylko jako nawigator.
Walczył w Dywizjonie 305 latając na samolotach typu Mosquito. Za swoją postawę i dwukrotne rejsy
po 25 przelotów nad Niemcami został trzykrotnie odznaczony Krzyżem Walecznych.

Część 8.Nowa wojenna hekatomba

2011-10-01T13:49:00.000-07:00
W latach 30. XX w rodzinie Anny i Franciszka nastały spokojniejsze czasy. Ich najmłodszy
syn Władysław jako ostatni opuścił rodzinny dom po ukończeniu wydziału Mechaniczno - Elektrycznego w Szkole Technicznej Warszawsko- Wiedeńskiej Kolei Żelaznej.
Wyjechał do Mińska Mazowieckiego dla odbycia zasadniczej służby wojskowej. Tam poznał swoją przyszłą żonę - Janinę. Młodzi wzięli ślub w Warszawie i rozpoczęli nowy etap życia we Lwowie.
Władysław dostał tam pracę na kolei i luksusowe służbowe mieszkanie. Był specjalistą do spraw technicznych wagonu spalinowego zwanego luxtorpedą.
W 1936 r. Polska zakupiła od Austrii 6 takich luksusowych szybkich pociągów pasażerskich koloru żółto-granatowego o długości ok.22 m. Wagony na kołach miały gumowe obręcze, co wyciszało hałas. Luxtorpedy rozwijały prędkość ok.115 km/godz. i zabierały ok.60 pasażerów.
W 1936 roku jedna z "lukstorped" ustanowiła niepobity dotąd rekord przejazdu na trasie Kraków – Zakopane: 2 godziny 18 minut.

Tymczasem w Warszawie w czerwcu 1938 r. Wandzia - 13.letnia córka Weroniki i Józefa ukończyła szkołę powszechną z bardzo dobrym wynikiem. W nagrodę otrzymała od dyrekcji szkoły zegarek na rękę, który odebrała w siedzibie fundatora nagrody . Był nim Bank Gospodarstwa Krajowego w Al.Jerozolimskich 7.
W wakacje 1938 r. dziadkowie Wandzi - Anna i Franciszek pojechali z wnuczką do Lwowa
w odwiedziny do syna Władysława. W jego rodzinie 2 lata wcześniej przyszła na świat córka Danusia. Wanda została u wujostwa do opieki nad nią, a dziadkowie wrócili do Warszawy. Żona Władysława opiekowała się wtedy swoją chorą matką. Wandzi obiecali, że poślą ją do szkoły średniej we Lwowie, kiedy skończy 14 lat.

Nic nie wyszło z tych planów. Wiosną 1939 r. matka wezwała ją do Warszawy, gdyż zmarł
dziadek Franciszek- mąż babci Anny. Niedługo po pogrzebie Wandzia była potrzebna
do opieki nad niemowlęciem - synem cioci Elżbiety mieszkającej w Pruszkowie pod Warszawą.
Elżbieta jako nauczycielka odbywała kurs sanitarny na wypadek wojny.
W piątek 1 września 1939 r., 7.letnia Anna oraz 10.letni Kazimierz z Grójeckiej powinni iść
do szkoły na rozpoczęcie nowego roku szkolnego.
Tymczasem O 6.00 rano mieszkańcy Warszawy usłyszeli warkot samolotów. Wydawało się,
że są to tylko ćwiczenia, ale huk bomb spadających na lotnisko Okęcie i na osiedla Rakowiec
i Koło, na domy na Ochocie i na Woli zasiał strach i zgrozę. Już wcześniej tysiące warszawiaków
kopało rowy przeciwlotnicze.

Od pierwszych dni września warszawiacy znosili sprzęty na zapory i barykady przeciwczołgowe.
To nic nie dało - 28 września 1939 r. w Polskim Radiu podano komunikat o zajęciu stolicy Polski przez wojska niemieckie - zaczęła się okupacja płonącego w wielu rejonach miasta.
5 października w Warszawie w Alejach Ujazdowskich Adolf Hitler odebrał defiladę swoich wojsk.
Na Grójeckiej rodzina Weroniki i Józefa straciła dach nad głową. W ich dom uderzyła bomba,
ale nie wybuchła - wpadła do piwnicy i zaryła się w węglu przygotowanym na zimę.
Jedna ze ścian mieszkania osunęła się do parteru. W mieszkaniu wszystkie sprzęty były zniszczone. Tylko klosz lampy naftowej, która wisiała na osuniętej ścianie, pozostał cały.
Po kilku tygodniach saperzy rozbroili bombę, a znajomy murarz z pomocą Józefa postawił ścianę
i rodzina odzyskała schronienie. Przez ten czas mieszkali z mamą Weroniki w Al.Jerozolimskich.
ul.Grójecka

Część 7. Życie w Warszawie w czasach pokoju

2011-08-31T22:40:00.000-07:00
W odrodzonej Polsce po 123 latach niewoli wiele było spraw do natychmiastowego załatwienia. Największym osiągnięciem tamtych lat było przede wszystkim scalenie trzech różnych systemów kolejowych, jakie panowały w zaborze pruskim, austriackim i rosyjskim (szerokie tory).
Udało się to w krótkim czasie w kraju, który dopiero zaistniał w Europie.
Kolejną sprawą było wprowadzenie prze polski rząd obowiązkowej edukacja dzieci w wieku
od 7 do 14 lat. Wszystkie musiały uczęszczać do bezpłatnej 7.letniej szkoły powszechnej niezależnie
od materialnego statusu rodziców.
W szkołach starano się kształtować w uczniach poczucie odpowiedzialności obywatelskiej, uczono patriotyzmu, zachowania tradycji i postawy religijnej dzieci różnych wyznań.
Lekcje religii w szkołach prowadzili duchowni katoliccy, prawosławni i wyznania mojżeszowego.
Obecność na niedzielnych mszach św. była obowiązkowa i uczniowie uczestniczyli w nich pod opieką
szkolnych wychowawców. Podczas przerw na szkolnych korytarzach dyżurowali duchowni w strojach charakterystycznych dla danej religii.
W latach 30.XX wieku Warszawa zmieniała się w szybkim tempie i stawała się nowoczesnym kosmopolitycznym miastem. Obok Polaków mieszkali w nim Żydzi, Niemcy, Rosjanie i ludność innych narodowości. Świadectwem tego są cmentarze różnych wyznań, gdzie spoczywają dawni mieszkańcy miasta.

W Tarnowskich Górach siedmioletnia Wanda - córka Weroniki i Józefa z Warszawy rozpoczęła swoją edukację od razu w drugiej klasie szkoły powszechnej. Umiała liczyć, czytać i pisać.
W szkole na Śląsku otrzymywała najlepsze oceny - były to jedynki. Tam na przerwach musiała panować cisza, a uczniowie mogli tylko spacerować po korytarzach. Odstępstwa od regulaminu karano pozostawianiem uczniów po lekcjach i dodatkowymi pracami domowymi.
W stolicy uczniowie mieli więcej swobody i na przerwach panował gwar. Wszędzie natomiast kadrę nauczycielską uczniowie otaczali szacunkiem.
W domu stryja Janusza i jego żony Wandzia czuła się zagubiona i przestraszona. Bała się swoich opiekunów, którzy traktowali ją bardzo surowo (tj.według obowiązujących wtedy reguł).
Co tydzień karano ją zapobiegawczo - musiała położyć się na stołeczku i bito ją skórzanym pasem
lub zamykano w ciemnym pokoju.
Często wieczorami zostawała sama w dużym mieszkaniu, bo opiekunowie wychodzili na przyjęcia.
Ze stryjostwem podróżowała do krewnych i ich znajomych w Starachowicach i Baranowiczach,
ale nigdy nie była z nimi w Warszawie.
Regularnie pisała listy do rodziców z prośbą, aby zabrali ją do domu. Stało się to po trzech latach.
W Warszawie 10.letnia Wanda po raz pierwszy zobaczyła swoją 3.letnią siostrę i rodzinne mieszkanie przy Grójeckiej. Była jednak zawiedziona, bo jej powrót związany był z opieką nad małą siostrą, a nie z troską rodziców o jej los w obcej rodzinie.
Kilka lat życia poza domem bardzo niekorzystnie odbiło się na psychice dziewczynki. Stała się wycofana, nieufna i małomówna. Przez całe życie miała żal do matki, że jako dziecko była oddana
do nieżyczliwych ludzi.
W Warszawie Wanda rozpoczęła naukę w czwartej klasie szkoły powszechnej przy ul. Opaczewskiej.

Z tej szkoły zapamiętała na całe życie swoje pierwsze spotkanie z wychowawcą w klasie pełnej uczniów. Wanda miała ciemne mocno kręcone włosy. Nauczycielka uznała, że dziewczynka
ma nienaturalne loki i zmoczyła jej włosy pod kranem z zimną wodą.
Koledzy ją wyśmiali i Wanda nie uczestniczyła w ich zabawach. Miała w klasie tylko jedną koleżankę - Żydówkę. Pomimo to była pilną uczennicą, często korzystała ze szkolnej czytelni i biblioteki. Ze wszystkich przedmiotów dostawała oceny celujące, a nie jedynki, jak na Śląsku.
Gmach szkoły był wybudowany w latach dwudziestych XX wieku i do dziś tętni szkolnym gwarem.
Rodzina Weroniki i Józefa żyła bardzo skromnie. Wanda dostawała w szkole darmowe posiłki,
a Weronika korzystała z zasiłków z pomocy społecznej. Na męża nie mogła liczyć, więc sama musiała być coraz bardziej zaradna. Zachęcała swoje dzieci do nauki i przy nich nauczyła się czytać
po polsku, bo miała za sobą tylko 2 klasy szkoły rosyjskiej. Lubiła słuchać, jak Wanda, a potem młodszy Kazimierz czytali na głos książki wypożyczane ze szkolnej biblioteki.
Częstym miejscem zabaw dzieci był skwerek M. Skłodowskiej - Curie przy ul. Wawelskiej,
gdzie było więcej zieleni, niż na ich podwórku.

W iine rejony Warszawy ich uboga rodzina nie miała wstępu. Np. Ogród Saski był ogrodzony. Przy wejściu stał dozorca i nie wpuszczał ludzi źle ubranych albo z dużymi pakunkami.
Tej przykrości doświadczyła Wandzia po swoim powrocie z Tarnowskich Gór do Warszawy.

Część 6. Spokojne życie z wnukami

2011-08-01T08:18:00.000-07:00
Polacy cieszyli się życiem w wolnym kraju i oddychali z ulgą, że ich dzieci dorastały w czasie pokoju.
Józef utrzymywał rodzinę pracując w handlu, a Weronika zajmowała się córką Wandzią
i pomagała w domu. Po dwóch latach urodziła synka, który przeżył tylko kilka miesięcy.
Kolejny chłopiec - Kazimierz - przyszedł na świat, kiedy Wandzia miała 4 lata.
Na Nowolipkach mieszkała jeszcze siostra Józefa - Elżbieta – przyszła nauczycielka.
Dzięki temu Wandzia w wieku 5. lat nauczyła się czytać , pisać i liczyć.
W mieszkaniu na Nowolipkach było wesoło: dziadek Franciszek w wolnych chwilach grał
na akordeonie, a jego córka Elżbieta - na skrzypcach. Rodzina chętnie słuchała audycji radiowych
z odbiornika kryształkowego.
Latem w niedzielne popołudnia wyprawiano się do Parku Ujazdowskiego, gdzie jedną z atrakcji
była waga krzesełkowa obsługiwana przez specjalnego pracownika.
Waga jest czynna już od 100 lat, ale tylko w ciepłe letnie dni. Znajduje się wciąż w tym samym miejscu, czyli blisko wejścia do parku od strony ul. Górnośląskiej.

W szóstym roku małżeństwa Józef i Weronika spodziewali się kolejnego dziecka.
Na Nowolipkach robiło się coraz ciaśniej. Z Kujaw przyjechała mieszkać u córki Józefy jej matka, kiedy zmarł jej mąż - ojciec Józefy.
Józef, mąż Weroniki pracował dorywczo i nie potrafił zapewnić rodzinie dobrych warunków
do życia. Jego matka nazywała go lekkoduchem i wspierała materialnie synową i wnuki.
Józef często znikał z domu tłumacząc rodzinie, że szuka dobrze płatnej pracy. Nie miał jednak żadnych kwalifikacji i nie próbował tego zmienić.
Dziadkowie - Józefa i Franciszek zadecydowali, a rodzice nie sprzeciwili się, że ich wnuczka
6.letnia Wanda zamieszka w Tarnowskich Górach z ich bezdzietnym dobrze sytuowanym synem Januszem i jego żoną.
Przed wyjazdem z Warszawy dziewczynkę zaszczepiono na czarną ospę w warszawskim Magistracie . Wszystkie dzieci przed rozpoczęciem nauki były szczepione na tę wtedy śmiertelną chorobę.
(Szczepień zaprzestano dopiero w roku 1980.)
Magistrat i siedziba Prezydenta Warszawy mieściły się wtedy w Pałacu Jabłonowskich
przy Placu Teatralnym. Na tyłach Pałacu stacjonował II oddział Warszawskiej Straży Ogniowej.
W 1928 wycofano ze służby konie i strażacy otrzymali 4 strażackie auta marki mercedes.
Alarm pożarowy był ogłaszany przez strażnika chodzącego po galeryjce wokół jednej z wież Pałacu.

Po wyjeździe najstarszej córki do Tarnowskich Gór Weronika zajęła się opieką
nad 2.letnim synem Kazimierzem i urodzoną w niedługim czasie córką Anną.
Niestety, z braku miejsca dla niemowlęcia, musieli wyprowadzić się z Nowolipek na Ochotę
na ul.Grójecką. Mieszkanie wynajął dla nich i opłacił Franciszek - ojciec Weroniki.
Znajdowało się na I piętrze oficyny na trzecim podwórku od ulicy, gdzie była studnia i toaleta,
tzw. sławojka. Był tam też drewniany śmietnik, z którego płynne nieczystości spływały na ulicę
do odkrytego rynsztoka.
Weronika nie mogła liczyć na męża, bo nie szanował siebie i domu, który założył dobrowolnie. Szukała pomocy u innych członków rodziny.
Jej rodzice Anna i Franciszek starali się pomagać swoim zamężnym córkom Jadwidze
i Weronice, które prowadziły swoje domy przy małym udziale mężów.
Od dzieci wymagano pomocy w pracach domowych i szacunku do rodziców, ale ci nie dawali
im dobrego przykładu. Wnuki często gościły w mieszkaniu w Al.Jerozolimskich - tam jadły ciepłe posiłki i czasem nocowały.Anna i Franciszek mieli jeszcze na utrzymaniu najmłodszego syna Władysława, który skończył siedmioletnią szkołę powszechną i chętnie uczył się w Szkole Kolejowej.
Anna i Franciszek przewidywali, że wykształcenie pozwoli synowi na lepsze i ciekawsze życie.
Żałowali, że ich córki były niepiśmienne i w młodym wieku wyszły za mąż bez żadnego przygotowania do dorosłego życia. Ich mężowie też nie mieli wykształcenia, co skutkowało biedą. Istniała wielka przepaść w statusie domów Józefy i Franciszka i Anny i Franciszka. Wykształcone dorosłe dzieci Józefy dzięki nabytym umiejętnościom w pełni korzystały z dóbr materialnych i kulturalnych.

Część 5. W pierwszych latach II Rzeczpospolitej

2011-07-29T08:58:00.000-07:00
W roku 1919 Józefa i Franciszek powrócili z Kujaw do Warszawy i zamieszkali z młodszymi dziećmi Józefem i Elżbietą przy ul. Nowolipki w wynajętym od bogatego Żyda jednopokojowym mieszkaniu z kuchnią i w.c. Ich dorośli synowie i zamężna córka mieszkali nieopodal
w wynajmowanych dwupokojowych mieszkaniach z oddzielną kuchnią.
Józefa oprócz zajęć domowych, podjęła pracę we własnym stoisku z warzywami w halach targowych przy placu Kazimierza Wielkiego. (Obecnie teren ten zajmuje DH Centrum Jupiter).
Franciszek, który posiadał dwukonny zaprzęg, współpracował z browarem Haberbusch i Schiele
z ul. Krochmalnej. Najmłodsza córka Elżbieta mieszkała z rodzicami i kształciła się w seminarium nauczycielskim z nauką gry na skrzypcach. Niepełnoletni syn Józef pomagał matce prowadzić stoisko z warzywami. Był jej zaopatrzeniowcem.

Ich życie koncentrowało się wokół spraw rodzinnych - dzieci kolejno zawierały małżeństwa i rodziły się wnuki. Zawsze pieczołowicie szykowano i obchodzono święta kościelne: Bożego Narodzenia, Wielkiej Nocy i Bożego Ciała.
Dorosłe dzieci Józefy i Franciszka utrzymywały serdeczny kontakt z rodzicami i rodzeństwem. Najstarszy syn Antoni po ukończeniu studiów i odbyciu służby wojskowej ożenił się w Warszawie
i wyjechał z żoną do Grodna (obecnie miasto na Białorusi), gdzie był buchalterem w banku,
a jego żona pracowała jako nauczycielka.
Tam urodził się ich syn Jan. Po kilku latach przeprowadzili się do Białegostoku, gdzie przyszła
na świat córka Barbara. Następnie zamieszkali w Tarnopolu (obecnie miasto na Ukrainie),
bo na Antoniego czekało tam stanowisko inspektora w Zakładzie Ubezpieczeń Pracowników Umysłowych.

Janusz - drugi syn Józefy i Franciszka również ożenił się w Warszawie. Małżonkowie osiedlili się w Tarnowskich Górach- wówczas największym węźle kolejowym w kraju, - gdzie Janusz otrzymał służbowe mieszkanie i pracę na kierowniczym stanowisku na kolei. Nie mieli dzieci.
W rodzinie naszych drugich przodków - Anny i Franciszka- też nastąpiły zmiany.
W 1913 r. urodził się ich ostatni syn - Władysław. A w 1917 r. - starszy Bronisław założył rodzinę
i zamieszkał osobno. Rzadko spotykał się z rodzicami i rodzeństwem, gdyż jego żona należała
do zgromadzenia świadków Jehowy.
Trójka ich dzieci ukradkiem spotykała się z ukochanymi dziadkami, dla których były to trudne chwile.
Potem wyszła za mąż najstarsza córka Jadwiga. Zamieszkała z mężem w suterynie przy ul.Twardej. Mąż Jadwigi nie był człowiekiem pracowitym, a ona sama zajmowała się domem. Trójka ich dzieci wychowywała się w biedzie.
W roku 1923 Weronika - córka Anny i Franciszka i Józef - syn Józefy i Franciszka pobrali się
i od tej pory obie rodziny stały się sobie bliskie.
Teściowie z obu stron pomagali młodym małżonkom, kiedy w 1925 roku urodziła się ich córka Wandzia. Młodzi mieszkali najpierw u rodziców Weroniki w Alejach Jerozolimskich.
Potem z powodu ciasnoty przygarnęli ich do mieszkania na Nowolipkach rodzice Józefa.
Tam mała Wandzia mieszkała z rodzicami do 6 roku życia i lata te miło wspomina.

Część 4. I wojna światowa i wolna Polska

2011-06-30T13:21:00.000-07:00
Lata I wojny światowej (1914-1918) zniszczyły względnie spokojne życie obu warszawskich rodzin naszych przodków.
5 sierpnia 1915 r. wojska niemieckie przegnały ze stolicy rosyjskich zaborców , których liczba dochodziła wtedy do 140 tysięcy. Rosjanie przez 123 lata hegemonii budowali pomniki "swojej chwały" . W Warszawie wybudowali 20 cerkwi z największą świątynią- soborem św. Aleksandra Newskiego. Wycofując się wysadzili w powietrze mosty na Wiśle, warszawskie dworce kolejowe
oraz częściowo Cytadelę, którą wybudowali z zemsty za Powstanie Listopadowe.
Do dziś w Warszawie zachowały się ślady ich panowania. Na warszawskiej Pradze czynna jest
cerkiew p.w. Równej Apostołom Marii Magdaleny a na Woli znajduje się cmentarz prawosławny,
a przy nim cerkiew.

Warszawiacy dobrze wspominali jedynie Sokratesa Starynkiewicza .
Niemcy - nowi okupanci - początkowo chcieli zaskarbić sobie przychylność warszawiaków.
Pozwolili mieszkańcom rozebrać rosyjskie pomniki i wyburzyć cerkwie oraz zlikwidować wszystkie dwujęzyczne napisy oraz nadać ulicom polskie nazwy. Reaktywowali działalność Uniwersytetu Warszawskiego i Politechniki Warszawskiej i wprowadzili obowiązek szkolny dla wszystkich dzieci
od 7 roku życia. Niemiecki gubernator poszerzył też granice miasta i przyłączył do Warszawy wsie Marymont, Powązki, Buraków, Koło, Czyste, Mokotów, Czerniaków, Siekierki, Gocław, Grochów, Targówek, Utratę, Bródno i Pelcowiznę.
Nowy okupant zrobił do jednak dla własnych celów, żeby wykorzystać miasto na swoje potrzeby.
Z mieszkańcami Niemcy bardzo źle obchodzili: siali terror, rekwirowali żywność i wszystkie
towary potrzebne na froncie.
Z wojną w tle każdy żył jak potrafił. Ważne było posiadanie dóbr materialnych, ale też postawa moralna, ambicja i charakter.
Działania wojenne i głód wygnały z Warszawy rodzinę Józefy i Franciszka. Wyjechali na Kujawy do domu rodzinnego Józefy. Franciszek pracował z młodszymi synami na roli, a dorosły syn Antoni założył prywatną szkołę i pracował jako nauczyciel.
Inni, tak jak rodzina Anny i Franciszka , pozostali w Warszawie przez całą Wielką Wojnę,
jak nazwano I wojnę światową. Na początku 1915 roku tę rodzinę dotknęła wielka tragedia - zginął 19.letni Karol, z którym ojciec wiązał wielkie nadzieje. Syn już pracował na kolei i zamierzał podnosić swoje kwalifikacje. Franciszek i jego dorastające dzieci - Jadwiga, Bronisław i Weronika - pracowali dorywczo, aby zdobyć środki na codzienne przetrwanie. 12.letnia Weronika dostawała od modystki zlecenia na odnoszenie do klientów zamówionych kapeluszy.

Na szczęście listopad 1918 roku przyniósł Polakom i warszawiakom wielką radość.
Wojna skończyła się, Niemcy opuścili Warszawę, a 11 listopada Rada Regencyjna przekazała władzę wojskową Józefowi Piłsudskiemu.
Dzień ten uznano za symboliczny moment odzyskania przez Polskę niepodległości i Polacy mogli wreszcie wykuwać własny los we własnym kraju. Wtedy wszyscy uczciwi i pracowici ludzie chwytali się dorywczych zajęć lub pracowali w wyuczonych zawodach. Chęć budowania nowego życia była silniejsza niż dokuczliwe braki we wszystkich sferach bytowania. Pracy dla wszystkich było pod dostatkiem. Życie w mieście i w wielu rodzinach zaczęło wracać do normalności.

Część 3. Pracowite lata początku XX wieku

2011-05-25T13:28:00.000-07:00
Na początku XX wieku, pomimo wielu trudności, jakość życia warszawiaków systematycznie poprawiała się. Codzienne życie naszej warszawskiej rodziny Józefy i Franciszka toczyło się
dość spokojnie pomimo wielu przeciwności losu.
Młoda rodzina radziła sobie w Warszawie dobrze. Franciszek prowadził przedsiębiorstwo dorożkarskie (miał 3 - 4 dorożki).

Podobno był człowiekiem pogodnym i towarzyskim; w niedzielne popołudnia lubił grać
na akordeonie. Józefa prowadziła dom i opiekowała się dziećmi, których urodziła pięcioro
- trzech synów i dwie córki. Dzieci dorastały w atmosferze szacunku do pracy fizycznej
i umysłowej. Dzieci traktowano surowo i wymagano bezwzględnego posłuszeństwa.
Dotyczyło to także ich nauki.
Józefa i Franciszek nie żałowali funduszy i konsekwentnie inwestowali w to,
co najcenniejsze i nie do utracenia - w edukację swoich dzieci. Mogli sobie na to pozwolić,
bo rodzice na Kujawach oraz rodzeństwo Józefy osiadłe w USA wspierało ich materialnie.
Warszawa na przełomie XIX i XX w. była miastem analfabetów.
Wg. spisu z 1886 r. wykształcenie elementarne posiadało 46,1% mieszkańców Warszawy,
średnie - 6,5%, a wyższe tylko - 1,9%. Rosyjski zaborca zezwalał na otwieranie szkół
elementarnych tylko przy parafiach. W miastach były to szkoły 2 - klasowe z 2 nauczycielami,
we wsiach- szkoły jednoklasowe z 1 nauczycielem. Nauka odbywała się w języku rosyjskim.
Wobec małej liczby kandydatów na stanowiska nauczycielskie powoływano synów rosyjskich funkcjonariuszy , strażników i policjantów. Dopiero po strajkach szkolnych w latach 1905-1907 nastąpiła częściowa repolonizacja szkół i urzędnicy carscy wydali zgodę na zakładanie szkół prywatnych.
Tymczasem Warszawa rozrastała się i była coraz piękniejszym miastem.
Oświetlenie ulic i skrzyżowań zapewniały latarnie gazowe, a od 1906 roku świeciły już latarnie elektryczne. W 1908 roku powstał pierwszy warszawski wysokościowiec (51 m)dla szwedzkiego Towarzystwa Akcyjnego Telefonów.
Wtedy też odbyła się przy ul. Wierzbowej premiera pierwszego polskiego filmu fabularnego
- niemej komedii - pt. "Antoś pierwszy raz w Warszawie".
Coraz łatwiej można było przemieszczać się po mieście i podróżować z Warszawy w inne rejony świata. W latach 1904-1914 wybudowano most i wiadukt im. księcia Józefa Poniatowskiego
zwane wówczas III mostem lub Mostem Poniatowskiego.

Komunikację publiczną w mieście stanowiły dorożki, następnie omnibusy konne, potem tramwaje konne, a następnie - tramwaje elektryczne. Jak wyglądała jazda dwukonnym omnibusem,
który zabierał kiedyś do 16 pasażerów, można obecnie sprawdzić na Starym Mieście.

Dzieci Józefy i Franciszka uczyły się i dorastały.
Najstarszy syn Antoni ukończył gimnazjum im. Księżnej Mazowieckiej w Warszawie
i Wyższą Szkołę Handlową w Krakowie. Tam też odbywał służbę wojskową i doszedł
do stopnia podporucznika.
Starsza córka Anna zdała maturę na prywatnej pensji, a młodszy syn- Janusz ukończył Szkołę Techniczną Warszawsko - Wiedeńskiej Kolei Żelaznej przy ul.Chmielnej 88. (Obecnie w tym miejscu są Złote Tarasy, a obok kamień pamiątkowy po budynku Szkoły.)

W pierwszych latach po założeniu tej najstarszej szkoły technicznej w Polsce jej uczniami mogli być tylko poddani rosyjscy. Uczniowie uzyskiwali prawa pracowników kolei, mieli zapewnione bezpłatne podręczniki i opiekę lekarską. Oprócz zajęć praktycznych nauczano podstawowych zasad fizyki, mechaniki, matematyki, budowy maszyn, techniki kolejowej, geografii i rysunków.
Dzięki szkolnej nauce starsze dzieci Józefy i Franciszka w niedługim czasie zasiliły szeregi inteligencji - nowej warstwy społecznej utrzymującej się z pracy umysłowej.
Jedynie młodszy syn Józef nie zdołał ukończyć żadnej szkoły dla zdobycia zawodu, gdyż dość spokojne życie tej rodziny zakłóciły dramatyczne wydarzenia związane z wybuchem I wojny światowej.

Część 2.Druga rodzina warszawska

2011-04-03T07:18:00.000-07:00
W latach 90. XIX w. ze wsi pod Sochaczewem przyjechało do Warszawy młode małżeństwo.
Anna i Franciszek to druga rodzina naszych przodków.
Zamieszkali w 1 dużym pokoju na drugim piętrze kamienicy w Al. Jerozolimskich w okolicy
pl. Zawiszy. Należeli do rzymsko-katolickiej parafii św. Barbary przy ul. Wspólnej 68,
gdzie początkowo stała tylko kaplica na 200 osób. Kościół p.w. świętych Piotra i Pawła
zbudowano później.

Młodzi przyjechali do miasta w poszukiwaniu lepszego życia, bo oboje pochodzili z rodzin dawnych chłopów pańszczyźnianych i nie mieli żadnego materialnego zaplecza w swoich rodzinnych domach. Wręcz przeciwnie - krewni przyjeżdżali do Warszawy, aby uzyskać pomoc
od młodych. Franciszek był pracownikiem fizycznym na Stacji Towarowej Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej
i utrzymywał liczną rodzinę.
Anna urodziła trzynaścioro dzieci i zajmowała się domem. Choroby i trudne warunki materialne zbierały swoje żniwo i dzieci umierały w wieku niemowlęcym. Tylko pięciorgu udało się przeżyć
i dorosnąć. Najstarsza była Jadwiga, potem urodzili się Karol i Bronisław. Młodsza córka
- to Weronika, a najmłodszy syn -Władysław.
Trudno powiedzieć dlaczego Anna i Franciszek nie wykazali się roztropnością przy sprowadzaniu na świat kolejnych dzieci. Być może poczucie odpowiedzialności za losy rodziny były zdominowane przez poczucie wolności jakie dawało miasto?
Narodziny i śmierć dzieci spowodowały u Anny wielką niekończącą się traumę i jej serce
skamieniało z bólu. Siebie, męża, dzieci, a potem wnuki traktowała bardzo surowo.
Warunki mieszkaniowe były trudne. W kamienicy był już wodociąg z zimną wodą oraz kanalizacja,
ale w ich mieszkaniu nie było łazienki ani toalety.

W Warszawie pierwszy fragment wodociągu uruchomiono w roku roku 1886 r. Gdzieniegdzie instalowano też wodne ogrzewanie mieszkań i innych pomieszczeń.
Jakość wody z kranu była bardzo dobra i do roku 1931 woda w Warszawie nie była chlorowana.
W 1892 roku 46% wszystkich budynków w centrum miasta było już podłączonych do sieci wodociągowej, jednak skanalizowanych było zaledwie 13%.
Anna bardzo chwaliła sobie dostęp do bieżącej wody. Znacznie ułatwiało to prace domowe,
które były bardzo uciążliwe. Pranie i kąpiele odbywały się w drewnianej balii w pobliżu kuchni węglowej, gdzie w kotle grzała się woda. Uprane rzeczy suszyły się na sznurach na podwórzu.
Tam też,oprócz komórek na opał, znajdował się ogólnie dostępny tzw. wychodek, o czystość
którego dbał stróż.
Mieszkanie ogrzewane było kaflowym piecem. Opał gromadzono latem w piwnicach pod domem. Pokój był wysoki, więc skonstruowano antresolę, gdzie można było spać. Duże też były okna,
które przynajmniej 2 razy w roku mył ojciec rodziny. Część gospodarcza pokoju była oddzielona zasłoną od reszty pomieszczenia. Do spania rodzinie służyły metalowe łóżka z siennikami wypchanymi słomą. Pościel na dzień układano na jednym łóżku i przykrywano narzutą.
Pozostałe - służyły do siedzenia. Dzieci spały razem, dopóki były małe.
Zdarzało się, że goście spoza Warszawy zostawali na noc i wtedy rozkładano na podłodze
dodatkowe sienniki, gdzie układano do snu dzieci.

Wszyscy w tej rodzinie dbali o czystość i porządek oraz o swój schludny, a nawet elegancki wygląd. Rodzice dbali o dzieci i uczyli je kultury osobistej. Nikt w rodzinie nie używał słów wulgarnych ani obraźliwych.
Rodzice Anna i Franciszek doceniali rolę edukacji, bo ta zwiększała szansę na lepsze i ciekawsze życie. Najstarsze dzieci - Jadwiga, Karol i Bronisław nie chodzili do szkoły z powodu dotkliwej biedy i pozostali analfabetami.
Młodsza Weronika tuż przed I wojną światową uczyła się w 2 klasowej szkole rosyjskiej, bo tylko taka istniała i umiała podpisać się po polsku. Kilka wierszyków na pamięć recytowała po rosyjsku.
Młodszy od niej o 10 lat brat Władysław został absolwentem szkoły kolejowej w Warszawie
i zdobył dobrze płatny zawód już w niepodległej II Rzeczpospolitej.

Część 1. Warszawiacy w I pokoleniu

2011-03-15T09:53:00.010-07:00
W naszej rodzinie już 6 pokolenie nazywa siebie warszawiakami. Warszawa stała się domem dla naszych przodków w II połowie XIX w.
Uznali oni , że jest to miejsce lepsze do życia niż we wsi na Kujawach lub w mazowieckiej wsi
pod Sochaczewem. Były to czasy, kiedy na polskiej ziemi rządził rosyjski zaborca, a carat traktował Warszawę jako nic nie znaczące miasto "Kraju Przywiślańskiego", chociaż była wtedy stolicą Królestwa Kongresowego. Dla Polaków obce rządy były moralnie upokarzające oraz materialnie degradujące.
Nie wiemy, czy nasi przodkowie aktywnie uczestniczyli we wciąż ponawiających się nieskutecznych próbach zrzucenia nienawistnego jarzma, choć nie jest to wykluczone.
Z godnością radzili sobie z uciążliwościami życia codziennego, chociaż nie mieli żadnego wykształcenia, majątku po rodzicach, ani talentów artystycznych. Nie otrzymywali i nie gromadzili profitów, które dostępne były dla ludzi współpracującymi z zaborcą.
Po klęsce powstania styczniowego 1863 r. ludność na prowincji była represjonowana przez zaborcę
i uciekając przed prześladowaniami przemieszczała się do miast, gdzie łatwiej było zdobyć pracę.
Byli też tacy, co wyemigrowali na tzw."koniec świata".

Na przełomie XIX i XX wieku Warszawa z konieczności rozrastała się, a liczba mieszkańców
np.na Woli wzrosła z 9 tysięcy w 1890 roku do 40 tysięcy w roku 1915.
Zatrudnienie można było znaleźć przy budowie i utrzymaniu Kolei Warszawsko - Wiedeńskiej
oraz przy budowie elewatorów zbożowych na Młynowie. Dzięki wielu nowym pracownikom powstawały ogrody na Ulrychowie i otwierano nowe garbarnie, liczne browary (m.in. Haberbusch
i Schiele) oraz przędzalnie.
Na Woli w roku 1888 powstała gazownia miejska, a w roku 1908 - elektrownia tramwajowa
na ul.Przyokopowej, w której obecnie znajduje się Muzeum Powstania Warszawskiego.

Historia życia naszych warszawskich przodków rozpoczyna się na Woli, dokąd przyjechała Józefa- najmłodsza córka właściciela cegielni w Kucharach na Kujawach.
Przedsiębiorca ten był człowiekiem energicznym, udzielał się społecznie w swoim środowisku
jako sołtys i wójt. Miał liczną rodzinę, której, jak każdy odpowiedzialny ojciec, chciał zapewnić
spokojne życie. Niestety warunki zewnętrzne zmusiły jego dzieci do wyemigrowania na stałe
do USA. Jedynie córka Józefa pozostała z rodzicami. Była 19 letnią panną, kiedy poznała starszego
o siedem lat swego przyszłego męża Franciszka. Pochodził on ze zubożałej szlachty z okolic Włocławka na Kujawach i przyjechał do Warszawy w poszukiwaniu pracy.
Tutaj młodzi Józefa i Franciszek założyli rodzinę w 1894 r. biorąc ślub w kościele rzymsko-katolickiej parafii p.w.Narodzenia NMP przy ul. Leszno 32 (obecnie Al.Solidarności 80 ). Ten barokowy kościół z 1731 r. został w roku 1963 przesunięty w całości o 21 m. w kierunku północnym .

Józefa i Franciszek byli wychowani w wierze katolickiej. Kościół nauczał, że Bóg jest sprawiedliwy i za dobro wynagradza, a za zło karze. Ta wiara pozwalała Polakom przetrwać trudne czasy zaborów - walczyli, pracowali i nie zniechęcali się. Tym samym udowadniali ciemiężycielom, że nie poddadzą się ani rusyfikacji, ani germanizacji. Nie wiemy, czy nasi przodkowie Józefa i Franciszek znali pozytywistyczne hasła pracy u podstaw, ale z kościoła mogli znać patriotyczną Rotę Marii Konopnickiej i słyszeć o utworach Elizy Orzeszkowej, Henryka Sienkiewicza i Bolesława Prusa.
Młodzi małżonkowie zamieszkali w Warszawie na Woli w wynajętym mieszkaniu przy ul. Towarowej.
Nazwa ulicy wiązała się z istniejącą przy niej stacją towarową Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej.