جهان از نگاه یک وبلاگ‌نویس

مختصری در بابِ ریشه‌ی فرگشتیِ «خرافه»

2011-12-18T20:48:00.001+03:30

بی‌.اف. اسکینر، روان‌شناس، رفتارشناس و فیلسوفِ اجتماعی و پروفسورِ سابقِ روان‌شناسی در هاروارد، آزمایشِ جالبی در موردِ رفتارِ کبوتران انجام داد. او کبوتران را درون محفظه‌های مخصوصی قرار داد که درون آن محفظه‌ها یک کلیدِ مخصوص وجود داشت و کبوتران پس از فشردنِ آن کلید، باعث باز شدنِ دریچه‌یِ مخزنِ بالایِ محفظه و آزادشدنِ غذا می‌شدند. بدین ترتیب کبوتران ارتباطِ بینِ «کلید» و «آزادشدنِ غذا» را دریافتند؛ امّا آزمایش با ورودِ «شانس» به‌فرآیند دریافتِ غذایِ کبوتران جالب می‌شد: دیگر آن کلید هیچ نقشی بازی نمی‌کرد و غذا به‌صورتِ تصادفی برای کبوترها آزاد می‌شد. در آن زمان کبوتران تنها باید صبر می‌کردند ... امّا این‌کاری نبود آن‌ها انجام دادند! آن‌ها رفتاری را از خود بروز دادند که اسکینر به‌آن «رفتارِ خرافه‌گرایانه» اطلاق می‌کرد: به‌عنوان مثال اگر کبوتری اتفاقاً در زمانی که سرش را می‌چرخاند، به‌صورتِ اتفاقی غذا آزاد می‌شد و با شانس، این عمل دوباره تکرار می‌شد؛ این باور را که «چرخاندنِ سر» باعثِ «آزاد شدنِ غذا» می‌گردید، در کبوترها تقویت می‌کرد و به‌مرورِ زمان به‌یک عادتِ روانی برایِ آن‌ها تبدیل می‌شد.
انسان‌ها هم چندان از کبوترها بهتر نیستند، مشاهده‌ی تصویر در نانِ تست، بدشانسی آوردن هنگامِ برخورد با عددِ ۱۳، نمک‌پاشیدن به‌پشتِ سر پس از انداختنِ نمک‌دان برای رفعِ بلا و تخم‌مرغ شکستن برای دفعِ شوریِ چشم، همگی تلاشِ آزمندانه‌یِ ما را برایِ کسب و ایجادِ «امنیّت» و «معنی» و «ارتباط» بین وقایع نشان می‌دهد تا به‌ما توّهمِ تحتِ کنترل بودنِ تمامیِ کائنات را ببخشد.
این مسئله به‌خودی خود بد نیست و ریشه در فرگشتِ ما دارد، در حقیقت تمامیِ جانوران به‌طورِ طبیعی، خواه برای کسبِ غذا یا دفعِ خطر، به‌دنبالِ الگو هستند. این جانوران در دو حالت می‌توانند اشتباه کنند: یا الگویی وجود دارد و جانور از پسِ کشفِ آن برنیامده است و یا الگویی وجود ندارد و جانور تصور می‌کند که یک الگو کشف کرده است ... که این یعنی خرافه!

منبع: قسمتِ اوّل از مستندِ «دشمنانِ علّت» از ریچارد داوکینز، دقیقه‌ی ۳۳:۴۸ تا ۳۷:۳۵.

پی و بعد نوشت: جرقه‌ی مطلبی که خواندید، توسط این مطلب از کیا طاهری زده شد.

از این‌مطلب خوشتان آمد؟ این‌ها مطالبِ مرتبط با این‌مطلب هستند، شاید از این‌ها هم خوشتان بیاید:
۱- بررسیِ بیست‌وچهار مغالطه‌ی پرکاربرد

عدد پی غلط است، یا چرا عدد تاو از عدد پی زیباتر است!

2011-07-03T18:04:00.000+04:30

بررسیِ صحّتِ ثابت π یا همان ...۳.۱۴۱۵ که بیان‌گر نسبتِ محیط دایره به‌قطرِ آن است، عملی‌ست که در نگاهِ اوّل، یکی از فعّالیت‌های روزانه‌ی نوابیغ به‌نظر می‌رسد. امّا ریاضی‌دان Bob Palais از دپارتمان ریاضی دانشگاهِ‌ یوتا مطالبِ جالبی در همین زمینه بیان کرده است(+). او می‌گوید که عدد پی، فی‌ذات غلط نیست، امّا از لحاظِ ریاضی هم زیبا نیست!
او از دو برابر π یعنی ...۶.۲۸۳۱ استفاده می‌کند و از دریچه‌ی این عدد به‌فرمول‌ها و روابط گذشته می‌نگرد ( این عدد به پیشنهادِ فیزیکدان Michael Hartl، تاو (τ) خوانده می‌شود).
یکی از مواردی که می‌توان به تفاوت کاربردی π و τ اشاره کرد، مورد«دور» و اندازه‌گیری زاویه است. ریاضی‌دانان به‌دلیل مزایای واحد اندازه‌گیری رادیان نسبت به‌درجه، از رادیان استفاده می‌کنند. حال اگر بخواهیم ۹۰ درجه یعنی «یک‌چهارم دور» را به‌رادیان بیان کنیم، باید بگوییم π/۲ که در نگاهِ اوّل هیچ ربطی به «یک‌چهارم دور» ندارد، امّا اگر با تاو آن را بیان کنیم باید بگوییم τ/۴ که ظاهرِ آن با مفهومِ «یک‌چهارم دور» هم‌خوانی دارد. این هم‌خوانی تا حدی برای بعضی ریاضی‌دانانِ گذشته مهم بوده است که ترجیح می‌دادند به ۲π موجودیت ببخشند و در مثالِ قبل به‌جای π/۲ بنویسند ۲π/۴.
طرفدارانِ عدد تاو با تصوّر این‌مسئله که اگر فیزیک‌دانان ثابت c را به‌جای این‌که سرعتِ نور در خلأ بنامند، نصفِ سرعتِ نور در خلأ می‌نامیدند و معادلات را به‌آن طریق بازنویسی می‌کردند، معادلات از حالتِ‌ ساده‌ی فعلی دور می‌شدند، نتیجه می‌گیرند که هنوز هم برای استفاده از این عدد دیر نشده است و استفاده از تاو، می‌تواند به دانش‌آموزان در فهم بیشتر کمک کند و باعث ساده‌سازی [و زیبا سازی] روابط شود، هم‌چنین اشاره می‌کنند که نمونه‌هایی از این قبیل جایگزینی‌ها در طولِ تاریخ وجود دارد. مثلاً هم‌اکنون فیزیک‌دانان به‌جای استفاده از h (ثابت پلانک) در روابط از ħ (بخوانید: h-bar؛ که به‌آن «ثابت کاهیده‌ی پلانک» هم می‌گویند) استفاده می‌کنند که برابر است با h/۲π.
فعلاً که استفاده از این عدد منحصر به‌انقلابیّونِ ریاضی‌ست و استفاده‌ی عمومی تنها به‌پذیرشِ سایرِ ریاضی‌دانان بستگی دارد که مسلماً تعویضِ عددی که صدها سال از ثابت پلانک مسن‌تر است، اصلاً کارِ ساده‌ای نیست!

>>> بیشتر:

<<< خیلی بیشتر:

مقدار فعلی عدد پی نادرست است و مقدار دقیق آن عبارت است از 3.1547005383792515290182975610093.

«حضورِ شرطیِ ماه» ... یا نیم‌چه نقلِ قولی از مناظراتِ انیشتین و بوهر

2011-04-19T00:25:00.001+04:30

آلبرت انیشتین و نیلزبوهر - دسامبر ۱۹۲۵

انیشتین: آیا واقعاً باور داری که ماه در جایِ همیشگی‌اش نیست، زمانی که کسی به‌آن نگاه نمی‌کند؟!
بوهر: آیا تو می‌توانی به‌من خلافش را ثابت کنی؟ آیا می‌توانی اثبات کنی که ماه در آن‌جا هست، وقتی هیچ کس آن‌جا نیست که به ماه نگاه کند؟!

تحشیه: یکی از مهم‌ترین مناظرات در تاریخِ فلسفه‌یِ علم، مناظراتِ حضرات، آلبرت انیشتین و نیلز بوهر، در بابِ مکانیکِ کوانتومی‌ست. مکانیکِ کوانتومی در توجیهِ وقایع بسیار قدرتمند عمل می‌کند و حتی از نظرِ ریاضیاتی هم [نسبتاً!] زیباست... تنها مشکلی که دارد این‌است که اصلاً با عقل جور در نمی‌آید! این مشکل آن‌قدر عمیق است که نه‌تنها انیشتین، بلکه حتی افرادی چون حضرتِ شرودینگر را هم با طرحِ مسئله‌یِ گربه‌اش، به‌صدقِ این نظریه مشکوک ساخته بود. انیشتین در بالا، در حقیقت به‌عقلانی‌نبودنِ مسئله‌یِ «بروز تغییر به‌هنگام اندازه‌گیری در سیستم - مثلاً نگاه کردن به‌آن» اشاره می‌کند امّا چنین مسئله‌ای نتیجه‌یِ مستقیمِ آزمایش‌هایی چون آزمایشِ دوشکاف است و واقعاً چنین به‌نظر می‌رسد که انسان، هر بار که تلاش می‌کند حقیقت را دریابد، آن را تغییر هم می‌دهد!!

نقطه‌ی آبی کمرنگ به‌روایت کارل سیگن

2011-04-12T20:12:00.001+04:30

فضاپیمایِ وویجرِ ۱ دورترین ساخته‌ی دستِ بشر نسبت به خودِ بشر است! این فضاپیما هم‌اکنون از منظومه‌ی شمسی خارج شده است و احتمالاً‌ تا حوالیِ سال ۲۰۳۰ به‌زندگیِ خود ادامه دهد. یکی از معروف‌ترین دسته عکس‌هایی که وویجرِ ۱ گرفته است، مربوط به‌زمانی‌ست که این فضاپیما مأموریتِ اصلی‌اش را که مطالعه‌ی منظومه‌ی شمسی‌ست، انجام داده و در آستانه‌ی خروج از منظومه‌ی شمسی بود که بنا به درخواستِ حضرتِ «کارل سیگن»، ناسا رویِ وویجر ۱ را برگرداند و عکس‌هایی از منظومه گرفت. عکسی که حاصل از به‌هم‌پیوستنِ آن عکس‌هاست، «پرتره‌ی خانوادگی» نام دارد. این عکس سیاره‌های مشتری، زمین، زهره، زحل، اورانوس و نپتون را از فاصله‌یِ‌ بسیار دور به‌تصویر می‌کشد. قسمتی از این عکس که سیّاره‌ی ما، زمین را از فاصله‌ی ۶.۱ میلیارد کیلومتری نشان می‌دهد، «نقطه‌ی آبیِ کمرنگ» نام دارد. زمین در این عکس به‌شدّت کوچک و بنا به‌گفته‌ی ناسا ۰.۱۲ پیکسل است!!

زمین آن‌جاست!!

«نقطه‌ی آبیِ کمرنگ» سوژه‌ی واقعاً مناسبی‌ست جهتِ تفکر در بابِ جایگاهِ زمین در جهان. همین مسئله باعث شد تا کارل سیگن در سالِ ۱۹۹۴ در یک همایشِ عمومی در دانشگاهِ «کُرنِل»، در بابِ‌این عکس سخن بگوید و بعداً سخنانش را در کتابش به‌همین نام، Pale Blue Dot : A vision of the Human Future in Space، بیاورد. ویدئویِ زیر همان سخنان، با صدایِ حضرتِ سیگن و با زیرنویسِ فارسی‌ست (کاری از مهبانگ (+)). اگر بخواهم در یک عبارت توصیفش کنم، آن عبارت تنها و تنها «متحوّل کننده» است. آن را از دست ندهید.

دانلودِ این ویدئو به‌حجمِ ۱۰ مگابایت: رپیدشر - مدیافایر

مقدس‌ترینِ مقدسات....(!)

2011-03-31T06:20:00.000+04:30

هدف:
تشریحِ صحنه‌ای از فیلمِ Year One، فیلمی نسبتاً مزخرف که پنج عدد ستاره را از IMDB تصاحب کرده است.

مفروضات:

یک‌موسیقی با حال و هوایِ قدیمی در پشتِ صحنه اجرا می‌شود.
آهنگِ صدایِ شخصیتِ «اُ» موذیانه/کنجکاوانه است.
آهنگِ صدایِ شخصیتِ «کاهنِ اعظم»، آرام و مملو از شیفتگی‌ست.

متنِ صحنه‌ی مذکور:

[«اُ» با «کاهنِ اعظم» از یک راهروی کم‌نور به‌صحنه وارد می‌شوند. یک درِ بزرگ به‌چشم می‌خورد.]

اُ: پشت اون در چیه؟
کاهن‌اعظم: پشتِ اون درها مقدس‌ترینِ مقدسات وجود داره ... قلمرویِ زمینیِ خدایان! جایی که فوق‌‌العاده مقدسه... اون‌قدر مقدسه... اون‌قدر قدرت‌منده که هر کس واردش می‌شه به‌مرگِ ناگهانی دچار می‌شه.
اُ: ... خب چه‌کسی اون‌جا رو گردگیری می‌کنه؟
کاهنِ اعظم: اون‌جا به گردگیری نیاز نداره.
اُ: عجب، باعث نمی‌شه به‌آدمایی که اون‌جا رو ساختند فکر کنی؟ منظورم اینه که آیا اونا بلافاصله جان‌به‌جان‌آفرین تسلیم کردند یا خدایان به‌اون‌ها چند لحظه فرصت دادند که هر چه سریع‌تر اون‌جا رو تخلیه کنند؟
کاهنِ اعظم: ...اونا اجازه داشتند که کارشون رو تموم کنند، بعد به‌اون‌ها دقیقاً ۴.۵ ثانیه برای خروج زمان داده شد و بعد بلافاصله خدایان نازل شدند!
اُ: واو... پس الان اگه یه حشره بره اون‌جا چی می‌شه؟
کاهنِ اعظم: مرگِ ناگهانیِ حشره.
اُ: پس یعنی اون‌جا پر از حشراتِ مرده هست؟ آخه شما فرمودید کسی اون‌جا رو تمیز نمی‌کنه.
کاهن اعظم: جسدِ اون‌ها بلافاصله با اشعه‌های الهی تبخیر می‌شه...

[فَوَقَعَ ما وَقَعَ]

نتیجه‌ی اخلاقی:
همان‌طور که بیان شد این فیلم از IMDB، پنج ستاره تصاحب کرده است. بنده حاضرم تارهایِ سیبیلِ فرضی/مجازی‌ام را گرو بگذارم و شرط ببندم که ملّت حدودِ ۴ ستاره از آن را فقط به‌سبب همین تکّه به‌آن اعطا کرده‌اند!

نصب اسلکور روی LVM رمزنگاری شده

2011-03-28T06:09:00.002+04:30

اسلکور، پیرترین توزیعِ گنو/لینوکس است و تا زمانِ نوشتنِ این نوشته، به‌مدّتِ ۱۸ سال است که با همّت پاتریک ولکردینگ به‌عنوان توسعه‌دهنده‌ی اصلی و کاربرانِ این توزیع به‌زیستنش ادامه می‌دهد. اسلکور یک توزیعِ وانیلی‌ست و کمترین تغییر را در نرم‌افزارهایش به‌وجود می‌آورد. از اهدافِ اصلیِ اسلکور شبیه‌ماندن به Unix و تبدیل نشدن به‌توزیع‌های ویندوزی‌ست.
تمامیِ این‌ها فقط مقدمه‌چینی‌ست، در این پست نمی‌خواهم در بابِ فلسفه‌ی اسلکور و ساختارِ کلیِ آن صحبت کنم، فقط می‌خواهم بگویم که چگونه می‌توان یک اسلکور را روی LVM رمزنگاری شده نصب کرد!
در باب فواید نصب به‌صورتِ رمزنگاری شده توضیحی نمی‌دهم چون فواید آن کاملاً مشخص است و حتی می‌تواند موجباتِ‌ ارضایِ شما را حتی اگر در مرحله‌ی پارانویا باشید، فراهم آورد. امّا نصب اسلکور روی LVM همان فوایدی را دارد که نصب باقیِ توزیع‌ها روی LVM، مثلاً فرض کنید که می‌خواهید کنارِ سیستم‌عاملِ بی‌منطقی(!) مثلِ‌ ویندوز اسلکورتان را نصب کنید، قاعدتاً‌ به‌جز دو پارتیشن Primery نمی‌توانید داشته باشید که همین باعث می‌شود یک پارتیشن‌بندی اصولی نداشته باشید، البته «اصول»ی برای پارتیشن‌بندی نوشته نشده است ولی بهتر است برای یک سیستمِ خانگی یک پارتیشن به‌ /boot، یک پارتیشن به /و یک پارتیشن به /home اختصاص دهید (البته می‌توانید به /usr/local هم اختصاص دهید، من نمی‌دهم!). همچنین از فواید دیگر نصب روی LVM می‌توان به Resizeکردن پارتیشن‌ها بدون جنگ و خون‌ریزی اشاره کرد.

پارتیشن‌بندی

هدف نهایی!

فرض می‌کنم شما کرنلِ اسلکور را بوت و Keyboard map خود را انتخاب کرده‌اید و با کاربر root وارد شده‌اید. مشابهِ نصبِ عادیِ اسلکور، نوبت به‌پارتیشن‌بندی می‌رسد. فرض می‌کنم که فضایِ شما ۲۰گیگابایت است. با استفاده از cfdisk یا fdisk صد مگابایتِ Bootable برای /boot بسازید (قاعدتاً با فایل‌سیستمِ پیش‌فرضِ آن یعنی Linux)، یک پارتیشنِ دیگر هم که تمامِ فضایِ باقی‌مانده را در برگیرد بسازید و ضمناً هر دویِ این پارتیشن‌ها باید به‌صورتِ Primery باشند (باز هم با فایل‌سیستمِ پیش‌فرض یعنی Linux). اگر سیستم‌عاملِ دیگری رویِ دستگاه نداشته باشید، نامِ پارتیشنی که برای /boot ساخته‌اید sda1 می‌شود و نامِ دیگری sda2. (اگر به‌هر دلیلی چنین نشد، نامِ مربوطه را خودتان جایِ نامِ نظیرِ‌ آن در متن، منظور کنید.)
قدم اوّلِ داستان، رمزگذاریِ sda2 (یا متناظرِ آن در دستگاهِ شما) است. قبل از این‌که فرآیندِ رمزگذاری را آغاز کنید، می‌توانید فضایِ منظور را با اطلاعاتِ تصادفی پر کنید و نتیجتاً امکان شکستنِ رمز را به‌کمترین حدِّ خود برسانید. علّت آن است فضایِ خالیِ رمزنگاری شده‌ی یک هاردِ جدید که قبلاً اطلاعاتی روی آن وجود نداشته است، از فضایِ پرِ رمزنگاری شده یا فضایِ مستعملِ(!) رمزنگاری شده قابل تشخیص است. فلذا می‌توانید با دستورِ زیر هاردِ‌ خود را از حالتِ نو بیرون آورید و اطلاعاتی تصادفی را به‌صورتِ خودکار روی آن بریزید و پاک کنید تا کارِ دشمنِ فرضی به‌غایت دشوار گردد:

dd if=/dev/urandom of=/dev/sda2

دقّت کنید که این عمل کاملاً اختیاری‌ست و اگر واقعاً به‌آن احتیاجی ندارید این مرحله را در نظر نگیرید، چرا که به‌شدّت وقت‌گیر است... و ضمناً حواستان باشد که پارتیشن اشتباهی را موردِ حمله قرار ندهید!
اگر این مرحله را انجام دادید یا از آن جهش کردید، مهم نیست و قدمِ اوّلِ داستان دستورِ زیر است:

cryptsetup –s 256 –y luksFormat /dev/sda2

شیوه‌یِ پیش‌فرضِ رمزنگاری، AES است که کلیدی ۱۲۸بیتی دارد. با استفاده از سوییچِ –s می‌توان قدرتِ کلید را تنظیم کرد (مقدار باید مضربی از ۸ باشد). من از یک کلید ۲۵۶بیتی استفاده کرده‌ام. بدیهی‌ست که هر چه‌کلید قدرتمندتر باشد، شکستنِ آن هم دشوارتر است و به‌موازاتِ آن، سرعتِ استفاده از فضایِ رمزنگاری‌شده‌ی مذکور هم پایین‌تر؛ پس از کلیدی به‌طولِ نجومی استفاده نکنید! ضمناً سوییچِ –y هم بدین دلیل است تا رمزِ مطلوب را بعد از واردکردنِ دستور از ما طلب کند.
زمانی که مرحله‌ی قبل انجام شد، نوبت به بازکردنِ پارتیشنِ‌مذکور و استفاده از آن به‌عنوان یک ابزارِ رصد شده می‌رسد تا در /dev/mapper/Name بالا بیاید. در این‌جا Name را slackcrypt بگذارید و دستورِ زیر را وارد کنید:

cryptsetup luksOpen /dev/sda2 slackcrypt

برایِ این که پارتیشن باز شود، قاعدتاً رمزِ عبوری را که قبلاً به‌آن داده‌اید، طلب می‌کند. پس از این‌که فضا با موفقیّت باز شد، دستورِ‌ زیر را وارد کنید تا یک PV یا همان Physical Volume در قسمتِ مربوطه بسازید:

pvcreate /dev/mapper/slackcrypt

پس از آن قاعدتاً باید یک گروه برایِ PVیِ خود (VG) بسازید. پس دستورِ زیر را وارد کنید (اسمِ گروه را cryptvg می‌گذارم، خودتان می‌توانید نامِ دیگری به‌آن بدهید):

vgcreate cryptvg /dev/mapper/slackcrypt

حال نوبت به‌ایجادِ سه قسمتِ منطقی ( Logical Volume) برای / و /home و swap می‌رسد. برای این‌که بتوانید خود حجمِ LVتان را تعریف کنید، از سوییچ –L و پسوندِ مناسب (K،M،GوT به‌ترتیب برای کیلو،مگا،گیگا و ترا) استفاده کنید. اگر می‌خواهید حجمِ دقیقی را برای یکی از LVها – مثلا /home – خودتان تعیین نکنید و به‌صورتِ درصدی آن را بیان کنید، می‌توانید از %VG برای اختصاص دادنِ قسمتی از حجمِ VG و %FREE برای اختصاص دادنِ قسمتی از فضایِ خالیِ آن VG استفاده کنید، اما قبل از آن باید از سوییچِ –l به‌جای –L استفاده کرده باشید. در این‌جا من ۸گیگابایت از ۲۰گیگابایت فضا را به / ، ۲گیگابایت را به swap ، و نهایتاً فضایِ باقی‌مانده را به /home اختصاص می‌دهم. نکته‌ای که باید بیان کنم این است که حجمِ swap بهتر است مطابقِ میزانِ RAM شما – ۱.۵ تا ۲ برابرِ میزانِ RAM- انتخاب شود. حال دستوراتِ زیر را وارد کنید تا LVها مطابقِ آن‌چه بیان شد، ساخته شوند:

lvcreate –L 8G –n root cryptvg
lvcreate –L 2G –n swap cryptvg
lvcreate –l 100%FREE –n home cryptvg

می‌توانید برای این‌که به‌صورتِ کلی VG خود را بررسی کنید از دستورِ زیر استفاده کنید:

vgdisplay –v cryptvg | less

اگر دستورِ فوق را وارد کرده‌اید، با فشردنِ دکمه‌ی q از محیطِ آن خارج شوید و دستورِ زیر را وارد کنید تا سیستم بتواند LVهایی که ساخته‌اید را شناسایی کند:

vgscan –mknodes

متعاقباً باید جوابِ زیر را بگیرید:

Found volume group "cryptvg" using metadata type lvm2

پس از آن باید دستورِ زیر را وارد کنید تا LVها به‌کرنل شناسانده شوند و در نتیجه‌ی آن بتوانید swap را فرمت کنید و از آن به‌همراهِ / و /home در اسکریپتِ نصبِ اسلکور استفاده کنید:

vgchange –ay

در جواب باید بگیرید:

.3logical volume(s) in volume group "cryptvg" now active

حال باید دستورِ زیر را بزنید تا اسکریپتِ نصب بتواند LV swap را به‌عنوان یک پارتیشنِ swap معتبر بشناسد:

mkswap /dev/mapper/swap

می‌توانید دستورِ زیر را هم بزنید و swap را از همین‌جا فعّال کنید (البته به‌آن احتیاجی نیست):

swapon /dev/mapper/swap

حال گامِ اوّل تمام شد و می‌توانید با واردکردنِ دستورِ "setup" وارد اسکریپتِ نصبِ اسلکور شوید.

نصبِ اسلکور

نصبِ اسلکور در این‌حالت، تقریباً شبیهِ نصبِ اسلکور در حالتِ عادی‌ست و تفاوت اندکی دارد. هنگامِ آماده‌سازیِ swap، به‌صورتِ خودکار /dev/cryptvg/swap شناخته می‌شود و مشکلی ندارید. در هنگامِ‌ آماده‌سازیِ دیگر پارتیشن‌ها، باید حواسِ خود را جمع کنید که /dev/cryptvg/root را به /، /dev/cryptvg/home را به /home و /dev/sda1 را به /boot نسبت دهید. در این‌قسمت گزینه‌هایِ دیگری هم خواهید دید امّا به‌آن‌ها کاری نداشته باشید!
تفاوتِ بعدی در هنگامِ نصبِ لیلوست. زمانی که می‌خواهید لیلو را نصب کنید، گزینه‌ی expert را انتخاب کنید. لیلو را روی MBR و /dev/sda و در /dev/cryptvg/root نصب کنید. از این‌جا به‌بعد فرآیندِ نصب را به‌صورتِ عادی پی بگیرید تا زمانی که به‌شما پیغامِ rebootکردنِ سیستم را بدهد. سیستم را reboot نکنید! از اسکریپتِ نصب خارج شوید و گام‌های آخر را که ذیلاً می‌آید، انجام دهید.

لیلو

پس از این‌که از اسکریپتِ نصب خارج شدید، دستورِ زیر را وارد کنید:

chroot /mnt

حالا باید یک initrd image بسازید که از LVM و رمزنگاریِ‌ ما ( CRYPT ) پشتیبانی کند. initrd که «رم‌دیسکِ اوّلیه» نام دارد به‌کرنل متصل است. initrd در حقیقت یک فایل‌سیستمِ root است که قبل از root اصلیِ بالا می‌آید بدین‌صورت که کرنلِ initrd را بوت می‌کند تا بتواند از ماژول‌های لازم برای آماده‌سازی فایل‌سیستم‌های واقعی استفاده کند. image ما initrd.gz نام خواهد گرفت و با فرضِ این‌که فایل‌سیستمِ‌ root را ext4 انتخاب کرده‌اید و از کرنلِ ۲.۶.۳۳.۴ استفاده می‌کنید، دستورِ ساخت ذیلاً می‌آید:

mkinitrd -c -k 2.6.33.4 -m ext4 -f ext4 -r /dev/cryptvg/root -C /dev/sda2 -L

این دستور باعث ایجاد یک پوشه به‌نام initrd-tree‌در /boot می‌گردد که می‌توان تنظیماتِ دلخواهی را به‌آن اضافه کرد (در صورتِ اضافه کردن، باید mkinitrd‌ را از دوباره اجرا کنید). initrd image ساخته شده به‌صورتِ خودکار در /boot/initrd.gz ذخیره می‌گردد. حال باید /etc/lilo.conf را باز و لیلو را درباره‌ی initrd جدید خبردار کنید. برای این‌کار دستورِ زیر را وارد کنید:

vi /etc/lilo.conf

حال قسمتِ مربوط به‌لینوکس را طوری ویرایش کنید که مثلِ قسمتِ زیر شود:

image = /boot/vmlinuz-generic-2.6.33.4
initrd = /boot/initrd.gz
root = /dev/myvg/root
label = linux
read-only

پس از ذخیره‌کردنِ تغییرات و خروج از برنامه ( wq: ) دستور "lilo" را تایپ کنید تا لیلو از اوّل اجرا شود. اخطاراتی به‌شما داده می‌شود ولی آن‌ها را نادیده بگیرید، پس از اجرا شدنِ‌ لیلو سیستمِ خود را reboot کنید و از اسلکورتان لذّت ببرید!

دستورراتِ خام:

cfdisk یا fdisk
dd if=/dev/urandom of=/dev/sda2 اختیاری
cryptsetup -s 256 -y luksFormat /dev/sda2
cryptsetup luksOpen /dev/sda2 slackcrypt
pvcreate /dev/mapper/slackcrypt
vgcreate cryptvg /dev/mapper/slackcrypt
lvcreate -L 8G -n root cryptvg
lvcreate -L 2G -n swap cryptvg
lvcreate -l 100%FREE -n home cryptvg
vgscan --mknodes
vgchange -ay
mkswap /dev/cryptvg/swap
swapon /dev/cryptvg/swap اختیاری
setup
chroot /mnt
mkinitrd -c -k 2.6.33.4 -m ext4 -f ext4 -r /dev/cryptvg/root -C /dev/sda2 -L
vi /etc/lilo.conf
قسمتِ لینوکس را همانند زیر ویرایش کنید:
image = /boot/vmlinuz-generic-2.6.33.4
initrd = /boot/initrd.gz
root = /dev/myvg/root
label = linux
read-only

wq:
lilo

ترجمه‌شده با تصرّف و هم‌چنین دست و پا شکستگیِ بسیار از Installing Slackware in an encrypted LVM - Juan Valencia's website

>>> بیشتر:

And Now for Something Completely Different!

2011-03-17T21:56:00.001+03:30

تنها روشی که اکنون به‌ذهنم می‌آید تا با آن مطلبم را شروع کنم، این است که اعتراف کنم واقعاً نمی‌دانم مطلب را چگونه آغاز کنم! مسئله این‌جاست که «مسئله» هیچ‌جای مشخصی نیست. عجالتاً پارادوکسیکال صحبت‌کردن را کنار می‌گذارم و چشمِ هایزنبرگ را دور می‌کنم و مسائلِ مذکور را به‌صورتِ از-پیش-شکافته-شده و همچنین zip-شده مشخص می‌کنم:

علت به‌روز نشدنِ وبلاگ در این مدّت، مجموعه‌یِ نامتناهی کشندگان وقتِ بنده بود که کانتور هم از احتسابِ کاردینالیتیِ مجموعه‌ی مذکور عاجز است، فلذا اگر در این مدّت دلِ مبارک برای ما تنگ شد یا منتظرِ قسمتِ دوم «ذرات بنیادین و موضوعات وابسته» بودید، از شما معذرت می‌خواهم. قسمت دوم پستِ مبحوث نوشته شده است، به‌جان خودم.
بلاگر هم که موردِ عنایتِ حضرتِ سدبندیان [اصلِ لغت از وبلاگچیِ کبیر] قرار گرفت. زین پس جهتِ ارسال دیدگاه‌هایِ خود اوّل عمویِ منحوس را پیِ نخودِ سیاه بفرستید. اعصاب خردکن ترین نقطه‌ی قضیه آن است که به‌طرز غریبی صفحه‌ی منحوسه‌ی پیوندها به‌صورت یک پاپ‌آپ، با باز کردنِ هر صفحه‌ی این وبلاگ ظاهر می‌شود. کسی نمی‌داند چرا؟!
دکتر آلینوش طریان، مادر نجوم و بانوی اخترفیزیک ایران، در ۱۵ اسفندماه درگذشت. می‌دانم که کمی برای چنین خبری دیر است، ولی اصلاً دلم نیامد از آن صحبت نکنم. من که به‌شخصه افتخار دیدارِ وی را نداشتم اما دوستان تعریف می‌کردند که چه بانوی نازنینی بود. یادش گرامی.
دکتر علی مدرس‌موسوی بهبهانی، عمویِ مادرِ بنده نیز درگذشت. او مدرک دکترای فلسفه‌ی خود را در سال ۱۳۳۷ دریافت کرد و به‌مدت ۱۴ سال با همکاری دکتر معین، حرف «ج» لغت‌نامه‌ی دهخدا را تدوین و تبیین کرد. او از جمله افرادی بود که معتقدم می‌توانست به‌شدّت پررنگ‌تر زندگی کند، علّت این‌که چرا چنین نشد را از دکتر جعفر شهیدی نقل می‌کنم:«از آن رو كه كمتر دست به قلم مى برند و كمتر از نوشتن، به گفتن مى پردازند و پيداست كه نوشتن و گفتن عاملى است كه عالمى را به شهرت مى رساند.» یادش گرامی.
چند روز آینده به‌سفر می‌روم و احتمالاً به‌اینترنت دسترسی نخواهم داشت، لهذا عید نوروز را پیشاپیش به‌شما تبریک می‌گویم.
ضمناً جهتِ توضیحِ تیتر این لینک را بخوانید، مونتی‌پایتونی‌هایش می‌دانند داستان از چه‌قرار است!!
چاکریم.

ذراتِ بنیادین و موضوعاتِ وابسته؛ قسمتِ اوّل: پیش‌زمینه‌ها و گوشه‌چشمی به دنیایِ کوانتومی...

2011-01-29T00:07:00.006+03:30

تیترِ کامل: ذراتِ بنیادین و موضوعاتِ وابسته؛ قسمتِ اوّل: پیش‌زمینه‌ها و گوشه‌چشمی به دنیایِ کوانتومی یا بررسی اصل عدم قطعیّت، دوگانگی موج-ذره، اصلِ مکملیّت و حدِّ کلاسیک، تابع موج، اسپین، پادماده و موضوعاتِ وابسته‌اش، نیروهایِ بنیادی و چگونگی انتقال نیرو در مکانیکِ کوانتومی به‌عنوانِ فراهم‌سازیِ پیش‌زمینه‌هایی جهتِ بررسیِ اجمالیِ مدلِ استاندارد!

---

آیا می‌توان گفت که ساختارِ ماده هم پیوسته است و هم به‌صورتِ ذرّاتِ مجزا؟
آیا می‌توان گفت که خاصیّت‌های «ذره(ماده) بودن» و «موج بودن» هیچ‌برتری خاصی نسبت به یک‌دیگر ندارند و هیچ‌کدام از دیگری «واقعی»تر نیست؟
آیا این‌درست است که اگر یک توپِ پینگ‌پنگ را به‌دیوارِ بتنی بزنم، ممکن است [قسمتی از] آن توپ از دیوار رد شود؟!
آیا به‌جز ذرّات الکترون و پروتون و نوترون، ذرّه‌ی بنیادیِ دیگری هم داریم؟
آیا ممکن است بتوانم از دو پروتون، سه پروتون تولید کنم؟

جوابِ تمامِ سوالاتِ فوق «بله» است! بدین‌صورت که:

بله؛ بدین معنا که اگر مادّه‌ای را به‌صورتِ مداوم نصف کنید، از نگاهی بلاخره به‌ذرّاتی می‌رسید که قابلِ نصف‌کردن نمی‌باشند و از نگاهی دیگر ساختارِ آن‌ماده را پیوسته می‌یابید!
بله؛ در حقیقت هیچ‌تفاوتی بینِ یک ذرّه و یک موج وجود ندارد و اصلاً نمی‌توان گفت که مثلاً ذرّه از موج واقعی‌تر است و تمامیِ مواد خاصیّتِ دوگانگی-موج‌ذرّه را دارند. این‌که ما ذرّه را «واقعی‌تر» می‌پنداریم تنها به‌این دلیل است که چنین فرگشت یافتیم تا بتوانیم در دنیایِ میانه زندگی کنیم.
بله؛ به‌این عمل تونل‌زنی کوانتومی گفته می‌شود. حتی اگر شما اصل عدم‌قطعیّت را هم [لحظه‌ای] هویج بپندارید(!) و یک عدد الکترون را بگیرید و درون جعبه بگذارید و درِ جعبه را هم محکم ببندید، شرودینگر به‌کمکِ ما می‌آید و می‌توانیم احتمالِ دقیقِ حضورِ آن الکترون را بیرون از جعبه دریابیم.
بله؛ اگر یک گیکِ فیزیک نباشید یا قبلاً در این زمینه چیزی نشنیده باشید، باید بگویم به‌شدّت بیشتر از آن‌چه فکرش را می‌کنید ذرّه داریم. البته حکایتِ ذرّاتِ بنیادین قدری متفاوت است و در حدِّ این مقاله، شصت و خرده‌ای ذرّه خواهیم داشت !! ضمناً پروتون و نوترون هم بنیادی نیستند و خود از ذرّاتِ کوچک‌تری تشکیل شده‌اند.
بله؛ البته یک‌نکته‌ی نسبتاً ظریف در سوال نیامده است و آن‌هم فرضِ ناپدیدشدن ناگهانی پادپروتونی‌ست که از آن واکنش به‌وجود می‌آید!! در حقیقت دو پروتون می‌توانند با هم واکنش دهند و سه‌پروتون و یک پادپروتون تولید کنند.

همان‌طور که بارها گفته‌ام، استفاده نکردن از روابطِ تخصصی را در مطالبِ فیزیک و ریاضی از جمله رسالت‌های این وبلاگ می‌دانم، از طرفی جالب‌ترین قسمت‌های فیزیک (مثلاً سوالات بالا) همه در این‌قلمرو سکونت دارند. پرداختن به‌این مسائل در وبلاگ سبب می‌شود که فضایِ لغزش در پردازشِ متن افزایش یابد که کمی اعصابِ مرا خرد می‌کند! از این‌جهت باید طولِ متن را - گاهی به‌صورتِ تصاعدی!- افزایش داد که باز هم مشکلِ خواب‌آوری را برایِ خواننده‌ی احتمالیِ آن‌متن به‌دنبال دارد.... خلاصه این‌که دردسری‌ست برای خودش.
پس از اصرارِ زیاد دوستِ خوبم متین، تصمیم به‌نگارش مطلبی در بابِ ذرّاتِ بنیادین در دو قسمت و مانندِ مجموعه‌ی زمان و موضوعات وابسته گرفتم. در قسمتِ اوّلِ این مجموعه به پیش‌زمینه‌هایِ آشنایی با ذرّاتِ بنیادین می‌پردازم و آن‌ها را در حدِ توان و سوادم به‌زبانِ ساده بررسی خواهم کرد، سپس در قسمتِ دوم به معرفیِ مدلِ استاندارد می‌پردازم و در انتهایِ قسمتِ دوم هم از ذرّاتی فراسویِ مدلِ مذکور سخن به‌میان می‌آورم.
لازم به‌ذکر می‌دانم که برایِ جلوگیری از طولانی‌شدنِ بیش از اندازه‌ی متن (فرض بر این‌است که مطلب به‌اندازه‌ی کافی طولانی‌ست!!)، مفاهیم را به‌صورتی بیان کردم که به‌دردِ کارِ ما در قسمتِ دومِ مطلب بخورد که چنین عملی باعث می‌شود که در یک نگاهِ کلی، مفاهیمِ بیان‌شده ناقص به‌نظر برسند. دیگر سرِ شما را با مقدمه‌هایِ ملال‌آور درد نمی‌آورم و شما را به‌خواندنِ این مطلبِ طولانی دعوت می‌کنم!

یک نکته: نوشتنِ این مطلب، حدوداً هفت‌ و نیم ساعت از وقتم را گرفت. لطفاً در صورتی که تمایل به بازنشرش دارید، مطابقِ شرایطِ آن عمل کنید. جهتِ کسبِ اطلاعاتِ بیشتر این‌جا را بخوانید.

[ در این‌جا پرسش‌گری فرضی مفروض می‌گردد!]
پرسش‌گرِ فرضی: سلام.
من: علیکِ سلام رفیق.
پرسش‌گرِ فرضی: برویم سرِ اصلِ مطلب، اگر من بخواهم دربابِ ذرّاتِ بنیادین بیشتر بدانم با چه‌دنیایی سر و کار خواهم داشت؟ کوانتوم؟ یا همین دنیایِ کلاسیک به‌من کمک خواهد کرد؟
من: بله با کوانتوم سر و کار داری. دنیایِ کلاسیک از توصیفِ دنیایِ کوانتومی کاملاً عاجز است، البته جالب است بدانی که چنین عجزی از طرفِ خالقانِ کوانتوم مثلِ پلانک و شرودینگر و انیشتین و امثالهم به‌شدّت ناخوشایند بود... بگذریم. برایِ بررسیِ ذرّات بنیادین باید پیش‌زمینه‌هایی داشته باشی.
پرسش‌گرِ فرضی: چه پیش‌زمینه‌هایی؟ تنها چیزی که من از دنیایِ کوانتوم شنیده‌ام این‌است که در این دنیا، انرژی به‌صورتِ بسته‌‌‌هایی به‌نام کوانتا وجود دارد.
من: همین‌قدر هم کافی‌ست. برایِ کسبِ اطلاعاتِ بیشتر می‌توانی به مسئله‌ی تابشِ جسمِ سیاه رجوع کنی، در حقیقت این بسته‌بسته شدنِ انرژی راهِ حلّی بود که حضرتِ پلانک برایِ رفعِ آن مشکل پیشنهاد کرد امّا چون به‌کار ما نمی‌آید از آن می‌گذریم. اوّلین پیش‌زمینه اصلِ عدمِ قطعیّت است که اگر یادت باشد، قبلاً در مجموعه‌ی زمان و موضوعاتِ وابسته از آن سخن به‌میان آوردیم.
پرسش‌گرِ فرضی: متاسفانه من بعد از هربار مفروض شدن حافظه‌ام به‌هم می‌ریزد، پس لطفا آن را دوباره بگو!
من: [لبخند] چشم. این‌اصل توسطِ حضرتِ هایزنبرگ بیان شد و می‌توانیم آن را به‌عنوان یکی از نخستین شاهکارهایِ کوانتوم بدانیم. این اصل بیان می‌کند که هیچ‌گاه نمی‌توانیم موقعیّت و سرعتِ یک‌ذرّه را به‌طورِ هم‌زمان و دقیق بدانیم، اگر سرعتِ یک‌ذرّه را بدانیم از موقعیّتِ دقیق آن ذره آگاهی نخواهیم داشت و اگر موقعیّت آن ذرّه را دریابیم، از سرعتِ آن ذرّه به‌طورِ دقیق آگاهی نخواهیم یافت. این قانونِ حکمِ مرگِ «جهانِ محاسبه‌پذیر»ِ لاپلاسی یا دترمینیسمِ علمیِ حاکم در آن زمان را امضا کرد. قبل از این قانون، علما بر این تصور بودند که در صورتِ وجودِ اطلاعاتِ کافی در زمانِ حال، می‌توان آینده‌ی جهان را به‌طورِ دقیق پیش‌بینی و گذشته‌ی آن را به‌طور دقیق مشاهده کرد. بدیهی‌ست که جهلِ تحمیلیِ این‌قانون که باید در حقیقت در بابِ احتمالِ وقوعِ هرچیز صحبت کنند، به‌مذاقِ خیلی از دانشمندانِ آن زمان خوش نیامد.
پرسش‌گرِ فرضی: خب این‌طور که تمامِ فیزیک به‌هم می‌ریزد، این‌حکم نمی‌تواند درست باشد!
من: مغالطه‌ی توسل به‌نتیجه‌ی باور. اعصابم را خرد نکن!
پرسش‌گرِ فرضی: حالا چرا عصبانی می‌شوی؟
من: عصبانی نشدم، آخر بیخود و بی‌جهت می‌آیی و فتوا می‌دهی که فلان چیز غلط است بدونِ این‌که حتی در آن زمینه مطالعه کرده باشی... بگذریم. برایِ پاسخ به‌این سوال باید بگویم که این جهل فقط در همان حدِ برخورد کردن با مثلاً تک‌الکترون است، وگرنه در ادامه متوجه خواهی شد که رفتارِ آن تک‌الکترون هم تقریباً دترمینیستی‌ست.
پرسش‌گرِ فرضی: عجب.
من: فکر می‌کنم سخن گفتن از اصل عدم قطعیت در همین حد کافی باشد. به‌پیش‌زمینه‌ی دوم می‌رویم: دوگانگی موج-‌ذرّه.سوالی نداری؟
پرسش‌گرِ فرضی: چرا. بگذار ببینم خودم می‌توانم دوگانگی موج-ذره را بر اساس اصل عدم قطعیت نتیجه بگیرم یا نه.
من: باشد. [قیافه‌ی کنجکاو + خاراندنِ ته‌ریش]
پرسش‌گرِ فرضی: گفتیم اگر سرعتِ یک ذرّه را بدانیم، از موقعیّت دقیق آن آگاه نخواهیم بود. حالا اگر ما بچسبیم به‌سرعتِ مثلاً الکترون و از موقعیّتش بگذریم، چون خیلی سریع حرکت می‌کنند، می‌شود موجِ الکترون!
من: جالب است! آن وقت عکسِ قضیّه را می‌خواهی چه‌طور توجیه کنی؟
پرسش‌گرِ فرضی: ...
من: چیزی که گفتی تقریباً درست است. اگر بخواهیم در این قضیّه دقیق شویم حسابی وقتِ خودمان را می‌گیریم. دوگانگی موج-ذره در حقیقت بدین معناست که هیچ‌تفاوتی بینِ بین موج‌بودن و ذرّه بودن وجود ندارد. در حقیقت یک مفهوم موج-ذره برایِ خودمان درست می‌کنیم که در بعضی شرایط به‌شکلِ موج در می‌آید و بعضی شرایط به‌شکل ذرّه.
پرسش‌گرِ فرضی: چیزی مثلِ ماده-انرژی؟
من: دقیقاً!
پرسش‌گرِ فرضی: پس چرا وقتی که تو سوارِ ماشین‌ات می‌شوی، آن را موجی نمی‌بینی؟ چرا اصلاً خودت، خودت را موجی نمی‌بینی؟
من: سوالِ جالبی‌ست. برای پاسخ به‌این سوال نیاز به «اصلِ مکملیّت» داریم که توسطِ نیلز بوهر بیان شد. این اصل بیان می‌کند که قرائت‌های موجی و ذرّه‌ای مکملِ هم‌دیگر هستند و اگر در فرآیند اندازه‌گیری، یکی از حالاتِ موجی یا ذرّه‌ای ظاهر شد، امکان ندارد که بتوانیم حالتِ دیگر را از همان فرآیندِ اندازه‌گیری به‌دست بیاوریم. در حقیقت در اندازه‌گیری‌هایِ خود از فضایِ روزانه، تنها حالتِ ذره‌ای ماجرا را درخواهیم یافت. امّا مثلاً برای «نورِ مرئی»، آزمایش‌هایی داریم که یا به‌خاصیّتِ موجیِ آن اشاره می‌کنند یا به‌خاصیّتِ ذره‌ای آن.
پرسش‌گرِ فرضی: احساس می‌کنم جوابِ خود را نگرفته‌ام!
من: [لبخند] پس چاره‌ای نداریم جز این‌که به‌طور کامل واردِ فلسفه‌یِ مکانیکِ کوانتومی شویم. مفهومی باید معرفی کنم به‌نامِ «حدِ کلاسیک». حدِ کلاسیک به‌حدی اشاره می‌کند که اگر فرآیند ما از آن گذشت، می‌توانیم قوانینِ کلاسیک را برایِ آن‌ها منظور کنیم. بدیهی‌ست که قوانینِ کلاسیک هم به‌ذرّه‌ای بودنِ انسان رای می‌دهند تا موجی بودنش!
پرسش‌گرِ فرضی: حالا چرا «حدِ کلاسیک»؟ چرا حدِّ خود را چیزِ دیگری نگیریم؟
من: [لبخند، کمی کم‌رنگ‌تر] به‌علّت این‌که قوانینِ کلاسیکی از قوانینِ کوانتومی ساده‌ترند. پس اگر بتوانیم قوانینِ کلاسیکی را در فرآیندمان منظور کنیم و حاصل درست باشد، دیگر به‌کوانتوم رجوع نمی‌کنیم.
پرسش‌گرِ فرضی: خب چرا چیزِ ساده‌تر را ارجح می‌دانیم؟
من:[ عصبانی] مردِ حسابی این‌که موضوعِ بحثِ ما نیست! به‌این علّت چیزِ ساده‌تر را به‌قولِ تو ارجح می‌دانیم، چرا که تیغِ اوکام چنین دستوری می‌دهد. تیغِ اوکام بیان می‌کند که از بینِ دو یا چند نظریّه که جوابِ دقیقاً یکسانی دارند، آن‌که ساده‌تر است صحیح‌تر است. البته دیگر در این‌باب سخنی نمی‌گویم و اگر علاقه‌مندی می‌توانی به‌مطلبی که قبلاً در زمینه‌ی تیغِ اوکام نوشته‌ام رجوع کنی. (در این‌جا)
پرسش‌گرِ فرضی: بسیار خوب... می‌توانم یک‌سوالِ مرتبط با بحث بکنم؟
من: بفرما.
پرسش‌گرِ فرضی: حالا که مثلاً تک‌الکترونِ ما می‌تواند موج هم باشد، چه‌طور بررسی‌اش می‌کنیم؟
من: به‌سختی!
پرسش‌گرِ فرضی: یعنی دانشمندانِ فعلی به‌سختی حالتِ موجیِ ذرّات را بررسی می‌کنند؟
من: اصلاً و ابداً. گفتم به‌سختی می‌توانم آن را توضیح دهم. این‌کار را تابعِ موج (ψ، بخوان: سای) انجام می‌دهد. مثلاً تابعِ موجِ الکترون، رفتارِ موجِ الکترون را در زمان‌های مختلف نشان می‌دهد.
پرسش‌گرِ فرضی: امّا مگر نه‌این‌که تابعِ مو‌ج مختلط است و آن‌که برایِ ما مهم است، در حقیقت چگالیِ احتمالِ آن است؟
من: !!. چرا. امّا چون زیادی تخصصی می‌شود از آن می‌گذریم.
پرسش‌گرِ فرضی: خب می‌گفتی.
من: بله. اگر یادت باشد قبل از این‌که به‌صورتِ ناگهانی مرا از دانشِ پنهانِ خود آگاه سازی، رویِ اصلِ عدمِ قطعیّت مشکل داشتی و جهلِ تحمیلی آن را تعمیم می‌دادی و فکر می‌کردی دترمینیسم کلاً مرده است. آن‌زمان گفتم در ادامه متوجه می‌شوی که چنین نیست. حالا همین «تابع موج» پاسخِ من است به‌ابهامِ تو.
پرسش‌گرِ فرضی: عجب.
من: فکر می‌کنم در همین حد سخن گفتن از تابعِ موج هم کافی باشد.
پرسش‌گرِ فرضی: پس معادله‌ی شرودینگر چه؟ پس معادله‌ی دیراک چه؟
من: به‌این علّت که نمی‌خواهم تخصصی شود از آن‌ها هم می‌گذرم. شما فقط بدان معادله‌ی شرودینگر غیرنسبیّتی‌ست و معادله‌ی دیراک نسبیّتی.
پرسش‌گرِ فرضی: نسبیّتِ عام؟
من: نسبیّتِ خاص!
پرسش‌گرِ فرضی: نسبیّتِ خاص دیگر چیست؟
من:!!. اصلاً به‌بحثِ ما ربطی ندارد. قبلاً آن‌را در سومین قسمتِ مجموعه‌ی «زمان و موضوعاتِ وابسته» مطرح کرده‌ام که می‌توانی آن‌را بعداً بخوانی.
پرسش‌گرِ فرضی: بسیار خوب.
من: مبحثِ بعدی اسپین است. این قسمت را بسیار ناقص بیان می‌کنم چرا که بیان آن بدونِ روابطِ ریاضی مشکل است.
پرسش‌گرِ فرضی: بسیار خوب.
من: همان‌طور که می‌دانی زمین علاوه بر آن‌که به‌دورِ خورشید می‌چرخد، به دورِ خود نیز می‌چرخد. باقیِ ذرات هم به‌دورِ خود می‌چرخند. اسپین هم به‌همین مبحث اشاره دارد. اسپین ذره‌ای یک است زمانی که اگر آن ذره یک‌بار به‌دور خود بچرخد، به‌حالتِ قبل از چرخشِ خود بازگردد. اما ذراتی هم داریم که اگر یک‌بار به‌طور کامل به‌دور خود نچرخند و نصف‌بار به‌دور خود بچرخند به‌حالت اولیّه می‌رسند. حتی ذرّاتی هم داریم که اگر یک بار بچرخند به‌حالتِ اولیّه‌ی خود نمی‌رسند و لازم است دوبار به‌دور خود بچرخند تا به‌حالتِ اوّلیه‌ی خود برسند!
پرسش‌گرِ فرضی: ولی...
من: بگذار حرفم را تمام کنم، بعد سوال بپرس! مجموعه‌ی اعدادی که اسپین می‌تواند به‌خود بگیرد، مضارب زوج و فرد یک‌دوم است. یعنی عضو اولِ آن صفر است و بعد از آن یک‌دوم، بعد از آن یک و بعد آن سه‌دوم و الخ. در حقیقت یک دنباله‌ی حسابی که اولین جمله‌ی آن صفر است و هر جمله‌ی بعد، به‌میزانِ «یک دوم» از جمله‌ی قبل بیشتر است. حال مجموعه‌ی ذراتی که اسپینِ صحیح (صفر، یک، دو و ...) دارند بوزون می‌گویند و به مجموعه‌ی ذرّاتی که اسپینِ نیم‌صحیح ( یک دوم، سه‌دوم و...) دارند، فرمیون می‌گویند. البته یک نکته این‌جا وجود دارد. اگر بگوییم اسپینِ ذره‌ای یک‌دوم است، به‌این معنا نیست که نصف‌بار باید به‌دور خود بچرخد تا به‌حالتِ اولش برسد، بلکه معکوسِ آن مدِّ نظر است. یعنی اگر اسپین ذره‌ای یک‌دوم باشد باید ذره‌ای مذکور دو بار به‌دور خود بچرخد تا به‌حالتِ اوّل برسد. مثلاً اسپینِ الکترون یک‌دوم است. پس حالا می‌توان متوجه شد که اگر اسپینِ ذرّه‌ای دو باشد، آن ذرّه باید نصف بار به‌دورِ خود بچرخد تا به‌حالتِ اوّل برسد... فکر می‌کنم نکات را گفتم.حالا می‌تونی سوالاتت را بپرسی.
پرسش‌گرِ فرضی: دو تا سوال دارم. سوال اول این‌که چگونه چنین چیزی ممکن است که یک‌ذره با دوبار چرخش به‌حالت اولش برسد؟ درک می‌کنم که کوانتوم علمِ عجیبی‌ست و از لحاظ هندسه‌ی آن مشکلی ندارم، امّا مگر نه این‌که در کوانتوم ذرات هیچ محورِ مشخصی ندارند، پس ...؟
من: خب کارم سخت شد. ببین، اسپین در حقیقت بیان نمی‌کند که ذرات واقعاً حولِ محورِ خاصی می‌چرخند و حتی نمی‌توان محوری فرضی متصوّر شد. اسپین در حقیقت بیان می‌کند که ذرّات در جهاتِ مختلف به‌چه‌صورت به‌نظر می‌رسند. مثلاً اسپینِ یک را به‌صورتِ یک پیکان نشان می‌دهند تا بگویند اگر یک‌بار این‌پیکان دور خود چرخید به‌حالت اوّل می‌رسد، امّا بدین معنا نیست که ذرّات با اسپینِ یک شکلِ پیکان دارند! دیگر این سوال را ادامه نده، سوال بعدی را بپرس.
پرسش‌گرِ فرضی: بسیار خوب! سوال بعدی این است که گفتی اسپینِ الکترون « یک‌دوم» است امّا من از شیمیِ سالِ دومِ دبیرستان به‌خاطر دارم که اسپینِ الکترون «منفیِ یک‌دوم» و «مثبتِ یک‌دوم» است.
من: داریم به‌سمتِ نقاطِ ریاضیّاتی پیش می‌رویم و نمی‌خواهم واردِ این مبحث شوم و به‌سرعت از آن رد می‌شوم. چیزی که شما در خاطرت هست «عددِ کوانتومیِ مغناطیسیِ اسپینی»ست که با Ms نمایش داده می‌شود و مقادیرِ ممکنِ بازه‌ی [sوs-] را شامل می‌شود. به این s تنها اسپین می‌گویند. تفاوتِ این‌ها از حوصله‌ی این‌مبحث خارج است... اگر این‌مبحث حوصله‌ای هم داشته باشد!
پرسش‌گرِ فرضی: خب فکر می‌کنم همین حد مطلب در بابِ اسپین هم کافی‌ست.
من: من که گفته بودم. مبحثِ بعدی در زمینه‌ی پادماده هست. در بابِ پادماده می‌توان بسیار زیادتر از اسپین صحبت کرد، اما من تنها تاریخ‌چه‌ای از آن را بیان می‌کنم.
پرسش‌گرِ فرضی: بسیار خوب.
من: فرمولِ E=mc^2 انیشتین که فرمولِ معروفی‌ست، ناقص است و اگر بخواهم فرمِ کامل و نسبیّتیِ آن‌را بنویسم، باید بدین‌صورت این فرمول را بنویسم:

ٍE^2=M^2.c^4 + p^2.c^2

پرسش‌گرِ فرضی: تو که گفتی از روابطِ ریاضی استفاده نمی‌کنی؟
من: درست است، امّا در این موردِ خاص مجبور هستم. البته تو نیازی نداری که از چگونگی این رابطه سر در بیاوری و حتی بدانی که همین p به‌جای چه می‌نشیند...
پرسش‌گرِ فرضی: به‌جایِ تکانه؟
من: البته نوعِ نسبیّتی‌اش. بگذریم. چیزی که می‌خواهم بگویم این‌است که انرژیِ ما توانِ دو دارد، و اگر بخواهیم از هر دو طرف جذر بگیریم، انرژی یک مقدارِ مثبت و یک مقدارِ منفی پیدا می‌کند و این یعنی تناقض با علمِ آن زمان. پل دیراک طرحی را پیشنهاد داد به‌نامِ دریایِ دیراک. مثلاً فرض کن جهان دریایی‌ست از الکترون‌ها که رویِ سر و کلّه‌ی هم می‌پرند. حالا گاهی اوقات یک‌قسمت از الکترون خالی می‌شود و به‌اصطلاح «مثبت» می‌گردد... البته چنین برداشتی دیگر امروز صحیح نیست اما نفسِ کار همان است. پادذره‌ی یک ذرّه همان ذرّه است که در تمامی ویژگی‌ها از جرم گرفته تا اسپین، با ذرّه‌ی خود یکسان است امّا در بارِ الکتریکی متفاوت‌اند. پس ذرّات باردار پادذره دارند، مثلاً پادالکترون، الکترونی‌ست با بارِ مثبت که به‌آن پوزیترون گویند و تنها همین پادذره است که نامی اختصاصی دارد چرا که مثلاً پادپروتون، نامِ اختصاصی ندارد.
پرسش‌گرِ فرضی: ذرّاتِ بدون‌بار چه؟
من: حکایتِ آن‌ها متفاوت است. ذرّاتِ بدونِ بارِ بنیادی -مثلاً فوتون- با پادشان برابرند، یعنی خودشان ضدِ خودشان هم هستند! امّا در موردِ ذرّاتِ بدونِ باری که از ذرّاتِ کوچک‌تری تشکیل شده‌اند (مثلِ نوترون)، باید به‌ذرّاتِ تشکیل‌دهنده‌شان توجه کرد و پادِ آن‌ها را در نظر گرفت. حالا اگر این یک پادذره و یک ذره به‌هم برخورد کنند به‌دو عدد کوانتا تبدیل می‌شود که یادآوری می‌کنم کوانتا همان بسته‌های انرژی‌ست. به‌این فرآیند فروپاشیِ پرتویی گویند. حالا دو عدد کوانتا هم می‌توانند با هم یک زوج ذره-پادذره به‌وجود بیاورند که به‌این فرآیند هم جفت‌سازی گفته می‌شود. از این‌قسمت می‌توان نتیجه گرفت که حتی خلأ مملو از فرآیندهای کوانتومی‌ست و پیوسته ذرات، به بیانِ فلسفی از عدم به وجود و بلعکس سفر می‌کنند. این‌قسمت تنها حالتی تخیّلی ندارد ومثلاً تابشِ هاوکینگ برگرفته از همین مهم است.
پرسش‌گرِ فرضی: عجب... حالا که یک پادذره و یک ذره می‌توانند به‌انرژی تبدیل شوند، نمی‌توان از آن‌ها به‌عنوان سوخت استفاده کرد؟
من: چرا! در یک فروپاشی پرتویی تمامیِ ماده به‌انرژی تبدیل می‌شود امّا در رآکتورهای اتمی و یا حتی در مرکزِ خورشید، یک درصدِ سوخت هم مصرف نمی‌شود. حتی می‌توان ضدِّ ماده را در راکت موشک‌ها نیز به‌کار برد. یکی از طرف‌دارانِ بزرگِ مفهومِ راکت‌های ضدِّ ماده جرالد اسمیت، فیزیک‌دانِ دانشگاهِ ایالتیِ پنسیلوانیاست. او معتقد است که تنها چهار میلی‌گرم پوزیترون برایِ سفر به‌مریخ کافی‌ست. این‌سفر تنها یک‌هفته طول خواهد کشید و نیرویِ آن‌راکت حدوداً یک‌میلیون برابرِ راکت‌هایِ فعلی خواهد بود. البته دو عامل باعث می‌شود که این‌قضیه فعلاً ناکام بماند.یکی هزینه‌ی آن است که در زمانِ حال، برایِ تهیّه‌ی چهار میلی‌گرم پوزیترون حدوداً صد میلیارد دلار(!) هزینه باید کرد ( باید بگویم که پادماده گران‌ترین چیز است برایِ خرید، یک پادهیدروژن حدوداً شصت و دو نیم هزار میلیارد دلار است!!)، البته امید است که با پیشرفتِ شتاب‌دهنده‌ها قیمتِ پادماده کمی پایین‌تر بیاید! عاملِ دیگر نگه‌داریِ آن است که تنها باید در میدان‌هایِ مغناطیسی نگه داری شود تا با ماده‌ی اطراف واکنش ندهد.
پرسش‌گرِ فرضی: عجب...
من: بله.داشت یادم می‌رفت. ضمناً پادذره‌ها را بدین‌صورت نشان می‌دهند ‌که اگر p را پروتون بگیریم، آن‌گاه p را به‌صورتِ p (بخوان: پی‌بار) نمایش می‌دهند.
پرسش‌گرِ فرضی: عجب! یک سوال. اگر این‌ها فقط در بار متفاوت‌اند چرا اسمی به‌عجیبیِ پادماده دارند؟
من: نمی‌دانم! در حقیقت ماده و پادماده هر دو ماده‌اند و چیزِ چنان بدیعی نیستند. علّتِ آن‌هم عدمِ تقارنِ
ماده و پاد ماده درزمانِ مهبانگ است. اگر میزانِ پادماده از ماده بیشتر بود، تنها «تو»یِ پادماده حضور داشت
و به ماده‌ی فعلی می‌گفتی پاد ماده!
پرسش‌گرِ فرضی: گفتی مفهومِ چنان بدیعی نیست. مگر بدیع‌تر از پادماده هم داریم؟
من: معلوم است که داریم! مثلاً جرمِ پادماده و ماده هر دو حقیقی‌ست، ما مفهومی داریم به‌نامِ جرمِ منفی. حتی
جرمِ موهومی(i^2=-1) هم داریم که هیچ‌کدام موردِ بحثِ ما نیستند.
پرسش‌گرِ فرضی: عجب!
من: خب تا همین‌جا دیگر بس است. کم‌کم داریم به‌انتهای بحثِ خود نزدیک می‌شویم. مبحثِ بعدی دربابِ نیروهایِ بنیادین است.
پرسش‌گرِ فرضی: خب من نیروهایی که می‌شناسم یکی نیرویِ گرانشی‌ست، نیرویِ کششِ طناب هست، نیروی اصطکاک هست و... به‌جز این‌ها چه‌نیروهایِ دیگری داریم؟
من: به‌جز نیرویِ گرانشی تمامِ چیزهایِ دیگری که گفتی، همه از نیرویی واحد هستند به‌نامِ «الکترومغناطیس». اگر اجازه بدهی حرفم را بزنم، خدمتت می‌گویم!
پرسش‌گرِ فرضی: بسیار خوب.
من: در آغاز فقط یک‌نیرو بود و بعد از مهبانگ، این نیروها بنابه‌دلایلی از هم جدا شدند و به‌چهار نیرویِ «الکترومغناطیس»، «هسته‌ای قوی»، «هسته‌ای ضعیف» و «گرانشی» تبدیل شدند. این نیروها در انرژی‌های بالا به‌هم می‌پیوندند.
پرسش‌گرِ فرضی: مدرکی هم داریم که این‌ها در انرژی‌های بالا به‌هم می‌پیوندند؟
من: بله. در ادامه می‌گویم. امّا اوّل شرح هر کدام از نیروهایِ فوق را بدهم. نیرویِ الکترومغناطیس و گرانش بیشترین نقش را در زندگیِ روزانه‌ی ما ایفا می‌کنند. در بابِ نیرویِ گرانش سخن زیادی به‌میان نمی‌آورم چون مسلماً دیدی کلی از آن داری. نیرویِ الکترومغناطیس بقیّه‌ی نیروهایی را شامل می‌شود که در زندگیِ ما نقش دارند، از اصطکاک گرفته تا نیرویِ برق و موج و الخ. این نیرو از به‌هم پیوستنِ دو نیرویِ الکتریکی و مغناطیسی به‌وجود می‌آید که زحمت این پیوستگی را حضرتِ ماکسول کشید و آثارش باعث شد تا انیشتین بتواند به‌نسبیّت برسد.
پرسش‌گرِ فرضی: اگر نیرویِ الکترومغناطیس هم از دو نیرویِ الکتریکی و مغناطیسی درست شده است، چرا نیرویِ بنیادینِ خود را پنج‌تا به‌حساب نمی‌آوریم؟
من: سوالِ جالبی‌ست. پاسخ آن چنین است که نیرویِ الکتریکی و مغناطیسی در شرایطِ کاملاً یکسان دو جنبه‌ی یک نیرویِ واحد هستند و حضورِ یکی ایجاباً باعثِ حضورِ دیگری می‌گردد. پس آن را یک نیرویِ واحد در نظر می‌گیریم. این درست است که تمام چهارنیرویِ مذکور در حقیقت جنبه‌ی متفاوت یک نیرو هستند، امّا اختلافِ جنبه‌ای(!) الکتریسته و مغناطیس بسیار بسیار کمتر است از اختلافِ جنبه‌ایِ هسته‌ای قوی و هسته‌ای ضعیف. ضمناً پیوستنِ این دو نیرویِ الکتریکی و مغناطیسی به افزایش انرژی هم ربطی ندارد و گفتم در شرایطِ کاملاً یک‌سان هم مانند دو رویِ سکه عمل می‌کنند.
پرسش‌گرِ فرضی: عجب. خب نیرویِ بعدی چیست؟
من: نیرویِ هسته‌ای ضعیف است. وظیفه‌ی این نیرو به‌واپاشی مرتبط می‌شود. مثلاً یک نوترونِ منفرد را در نظر بگیر. این نوترون عمری ابدی نخواهد داشت و کمتر از ربع‌ساعت، یک الکترون و یک پادنوترینویِ الکترون می‌تاباند و به‌یک پروتون تبدیل می‌شود. به‌این عمل تباهیِ بتازا می‌گویند.
پرسش‌گرِ فرضی: نوترینو دیگر چیست؟
من: یکی از ذرّاتِ هم‌خانواده‌ی الکترون هست که بعداً با آن آشنا خواهی شد. با توجه به‌این که خانواده‌هایِ ذرّات را نگفته‌ام نمی‌توانم چیزِ بیشتری، مثلاً این‌که این نیرو بین کدام خانواده‌ها جریان دارد، بگویم.
پرسش‌گر فرضی: تو بگو، من فقط قسمتِ دوم را خواندم دوباره به‌این‌جا برخواهم گشت.
من: بسیار خوب. این نیرو در خانواده‌ی کوارک‌ها و لپتون‌ها جریان دارد.
پرسش‌گرِ فرضی: خب، بریم سراغِ نیرویِ بعد.
من: نه صبر کن. یادت می‌آید که از من مدرکی خواستی که ببینی آیا این نیرو‌ها در انرژی‌های بالاتر به‌هم می‌پیوندند یا نه؟
پرسش‌گرِ فرضی: بله.
من: خب. در انرژی‌های بالاتر نیرویِ هسته‌ای ضعیف و نیرویِ الکترومغناطیسی به‌هم می‌پیوندند و نیرویِ الکتروضعیف به‌دست می‌آید. نظریّه‌ی G.W.S. یا گلایشو، واین‌برگ و عبدالسلام این نیرو را بررسی می‌کند.
پرسش‌گرِ فرضی: عجب.
من: خب می‌رویم سراغِ نیرویِ بعدی. این نیرو هسته‌ای قوی نام دارد. فقط نکته‌ای باید بگویم. این نیرو را به‌هیچ وجه نمی‌توان بدون آشنایی با خانواده‌هایِ ذرات بیان کرد، پس اگر چیزی نفهمیدی، قسمتِ دومِ این مطلب را بعد از منتشر شدن، بخوان و دوباره به‌این‌جا برگرد.
پرسش‌گرِ فرضی: پس گیرِ یک Dependency Hell افتادیم!
من: [خنده] دقیقاً.خب. نیرویِ هسته‌ای قوی بردِ بسیار کمتری نسبت به‌بقیه‌ی نیروها دارد و فقط خودِ هسته را پوشش می‌دهد، امّا از بقیه‌ی نیروها قدرتمندتر است به‌طوری که می‌تواند دو ذره با بارِ مثبت را در کنار هم نگه دارد! وظیفه‌ی این نیرو در کنار هم قرار دادن و پایدار نگه‌داشتنِ کوارک‌ها (ذراتی که پروتون و نوترون‌را می‌سازند) و هادرون‌ها (محصولاتِ کوارک‌ها مثلِ پروتون و نوترون) در هسته‌ی یک اتم است.
پرسش‌گرِ فرضی: عجب... خب سرم درد گرفت! کی می‌رسیم به قسمتِ ذرّات؟
من: بعد از این‌قسمت.
پرسش‌گرِ فرضی: کدام قسمت؟
من: در مکانیکِ کوانتومی نیروها توسطِ انتقالِ ذراتی که آن نیرو را حمل می‌کنند، از یک ذره به‌یک ذره‌ی دیگر وارد می‌شوند.
پرسش‌گرِ فرضی: من که چیزی متوجه نشدم!
من: مثلا دو الکترون هم‌دیگر را دفع می‌کنند، درست است؟
پرسش‌گرِ فرضی: بله.
من: خب این نیرویی که بینِ آن‌ها وجود دارد توسطِ ذرّاتی حاملِ آن‌نیرو، حمل می‌شود.
پرسش‌گرِ فرضی: این‌طور که خیلی خیلی ذرّاتِ جدید به‌ذرّات ما اضافه می‌شوند!
من: البته. این ذرّات حامل، بوزون‌های حامل نامیده می‌شوند و البته برایِ چهار نیرویِ بنیادین و نیرویِ الکترضعیف وجود دارند، مثلاً بوزونِ حامل اصطکاک و بوزون حامل برق، همان بوزون حاملِ نیرویِ الکترومغناطیس است.
پرسش‌گرِ فرضی: عجب!
من: حالا زمانِ آن رسیده است که مدلِ استاندارد بیان شود...

ادامه دارد!

منابعِ این مجموعه ( در نوشتنِ این مجموعه متاسفانه (یا خوش‌بختانه) از منبعِ خاصی به‌صورتِ مستقیم کمک نگرفتم، منابعی که در زیر آوردم آن‌هایی هستند که برایِ یادآوریِ مفاهیم، قسمت‌های مربوط به‌این مجموعه‌شان را دوباره مطالعه کردم):

Introduction to Elementary Particles اثرِ David Griffiths.
Quantum Mechanics اثر Eugen Merzbacher.
Physics of the Impossible اثر Michio Kaku
فیزیکِ نوین، اثر دکتر اریک اوبلایر و ترجمه‌ی بهروزِ بیضایی

راهِ پاک‌سازیِ علم از زیرِ «تیغِ اوکام» می‌گذرد!

2011-01-03T22:01:00.005+03:30

عدّه‌ای هستند که به‌کاربردِ مفاهیم و بررسیِ آن‌ها بیش از بررسیِ خودِ آن‌مفهوم اهمیّت می‌دهند و به‌اصطلاح تا کاربردی‌اش نکنند، آدم حسابش نمی‌کنند! من جزوِ این‌دسته افراد نیستم و معتقدم علاوه‌بر شناختِ روش‌هایِ درستِ ماهی‌گیری و تمرین برایِ کسبِ مهارت در آن‌ها باید زیرساخت‌هایِ فرآیندِ ماهی‌گیری نیز بررسی شود که احتمالِ بیشتری برای کشفِ‌ راه‌هایِ سریع‌تر و بهتر و کم‌هزینه‌تر در آن‌وجود دارد و با توجه به‌شرایطِ فکری و مسلماً جغرافیاییِ فرد، کم‌خطرترین راه هم همان است! این‌مورد شاید ۱۰۰٪ در موردِ «تیغِ اوکام» و مواردِ مشابه صادق باشد. تیغِ اوکام در تقویّتِ « بحث و استدلال و متعاقباً استنتاجِ کاملاً منطقی، علمی و مستند» در شما بسیار موثر است. بررسیِ من فقط در حدِّ همین مهم خواهد بود و بررسیِ کامل و شاملِ آن‌را بر عهده‌یِ فیلسوفانِ علم و باقیِ علمایِ مربوط می‌گذارم. مثال‌هایی که آوردم، اکثراً فیزیکی‌اند، امّا اطمینانِ کامل دارم که بعد از خواندنِ این‌مطلب، می‌توانید تمامیِ زوائدِ روزانه را تشخیص دهید و آن‌ها را به‌جمعِ محذوفاتِ ذهنی‌تان بی‌افزایید!

+ تیغِ اوکام چیست؟
از ویلیامِ اوکام، منطق‌دان و ریاضی‌دانِ انگلیسیِ قرن‌چهاردهم در خبر است که می‌فرماید:

.Numquam ponendo est pluritas sine necessitate

که [ظاهراً] ترجمه‌یِ آن به‌فارسی چنین است:

در توضیح و توصیف، اجزایِ غیرِ ضروری را بتراش.

جمله‌یِ فوق شاید در نگاهِ اوّل یک نصیحتِ ساده بیشتر نباشد و بعید هم نیست که شخصِ حضرتِ اوکام چیزی بیش از آن در ذهنش داشته است، امّا در طولِ سالیانِ سال به‌دستورالعملِ قدرت‌مندی تبدیل گشته است که به‌جرأت می‌توان گفت که اوّلین اصل در فعالیّت‌هایِ علمی، همین نصیحتِ اوکام است. بیانِ امروزیِ این‌نصیحت چنین است که از بینِ دو نظریّه که نتایجی کاملاً یک‌سان ارائه می‌کنند، نظریّه‌ای احتمالِ صحّتش بیشتر است که ساده‌تر باشد.

+ تفاوتِ سادگی و آسانی!
اگر برایِ شما ابهامی در تعریفِ نظریّه‌یِ ساده و تصویرِ دقیقِ آن وجود دارد، بدین‌خاطر است که شما درکِ درستی از لغاتِ ساده (simple) و آسان (easy) ندارید. مترادف فرض‌کردنِ این‌دولغت سرچشمه‌یِ بسیاری از کج‌فهمی‌ها در درکِ علوم است، هم‌چنین نمی‌توان به‌راحتی تعریفِ دقیقی از آن‌ها ارائه داد، امّا حداقل می‌توان به‌معنیِ آن‌ها اشاره کرد!

مفهومِ ساده: مفهومی ساده است که هیچ‌کدام از اجزایِ آن‌را نتوان به‌اجزایِ دیگری تقسیم کرد؛ اغلب درونِ خودش توجیه شود و بسیط است.
مفهومِ آسان: مفهومی آسان است که درکِ آن برایِ اغلبِ افراد سریع و بی‌زحمت است.

مثلاً انسانی را در نظر بگیرید که برایِ اوّلین‌بار زمین‌لرزه را احساس می‌کند و هیچ‌گونه اطلاعاتی علمی در این‌باب ندارد. حال تلاش می‌کند تا این‌شکاف را در ذهنش پر کند. سریع‌ترین نظریّه‌ای که به‌ذهنش می‌رسد و مسلماً بعداً توسطِ افرادِ دیگر رویِ آن کار می‌شود، این‌است که موجودی خارجی را در ذهنش تصور می‌کند که هر ازگاهی خسته می‌شود و زمین را از این شانه به‌آن شانه می‌اندازد و در طولِ این فرآیند، زمین می‌لرزد! این نظریّه نقطه‌ضعف‌هایِ فراوانی دارد که بزرگ‌ترینِ آن توسل به‌یک‌عاملِ خارجی برایِ‌ توجیهِ آن است. این نظریّه مرکب است و نیاز به‌بررسیِ اجزای بی‌شماری دارد که نهایتاً با فعالیّت و داستان‌پردازیِ دیگران بر رویِ آن منتهی به‌خلقِ اطلس، تایتانی که زمین را بر دوش داشت، می‌گردد؛ پس نظریّه‌یِ ما آسان است امّا ساده نیست و بلکه پیچیده است. امّا انسانی امروزی این‌مسئله را می‌داند که منشأِ زمین‌لرزه از عدمِ مقاومتِ پوسته‌یِ زمین دربرابر ناآرامی‌هایِ درونِ‌زمین است که در تعاقبِ آن، پوسته می‌شکند یا جابه‌جا می‌شود و لرزشِ زمین احساس می‌گردد. این‌نظریّه ساده است چرا که اوّلاً درونِ خودش توجیه می‌شود و ثانیاً بسیط و یک‌پارچه است و مرکب نیست. پس نظریّه‌یِ ما نسبتاً‌ آسان و ساده است.
توجه داشته باشید که مفهومِ ساده، مفهومی آرمانی‌ست و لزوماً مفهومی که ساده تلقی می‌شود، ساده‌ترین نیست. تشریحِ دقیقِ فرآیندِ قیاسِ بینِ‌ دو مفهومِ ساده و انتخابِ مفهومِ ساده‌تر - با وجودی که بدیهی‌ست- از حوصله‌یِ این مقاله خارج است.

+ خورشید و زمین و حکایتِ مرکزیّت، یک مثالِ کاربردی
برایِ مدّت‌ها تصور می‌شد که زمین مرکزِ جهان است و خورشید به‌دورِ آن می‌چرخد و مطابقِ این نظر مدل‌سازی‌هایی می‌شد که از مشهورترین‌شان می‌توان به‌«مدلِ بطلمیوس» اشاره کرد. با توجه به شواهدِ علمیِ موجود در آن زمان، چنین تصویری کاملاً ساده و توسطِ تیغِ اوکام، مجاز شمرده می‌شد، امّا به‌مرورِ زمان و با کشفِ شواهدِ بیشتر مشخص شد که این نظریّه کاستی‌هایی دارد و بعداً‌ به‌نظریّه‌یِ خورشید-مرکز تغییر یافت و بعد از آن‌هم تغییراتِ زیادی کرد تا این‌که امروزه هیچ‌کدامشان مرکز شمرده نمی‌شوند. این مدلِ آخر با توجه به‌آخرینِ شواهدِ‌ موجود، ساده طبقه‌بندی می‌شود، با وجودی که اصلاً آسان نیست.
حال می‌توان جهانی را تصور کرد که مثلاً زمین در مرکزِ آن قرار داشته باشد. پس باید خورشید به‌دورِ زمین بچرخد، با توجه به‌این‌که خورشید به‌دورِ محورِ کهکشان هم می‌گردد، کهکشان هم با رابطه‌یِ خاصی باید به‌دورِ‌ زمین بچرخد و باز هم با توجه به‌این‌که تمامیِ کهکشان‌ها از هم دور می‌شوند، جهانِ چرخانِ ما می‌بایست با رابطه‌یِ خاصی بزرگ شود... ملاحظه می‌شود که چنین تصورّی بسیار بسیار پیچیده و سخت است، امّا از لحاظِ نتیجه‌گیری نباید تفاوتی با مدلِ امروزیِ ما از جهان داشته باشد پس اگر تنها به‌جواب اکتفا کنیم، این نظریّه هم درست است. امّا چرا از آن استفاده نمی‌کنیم؟ چون ساده‌تر نیست! و صدالبته این‌دو نظریّه نسبت به‌مدلی که در آن چشم و گوشِ خود را ببنیدیم و یک خدایِ منظومه‌یِ شمسی و امثالهم هم درست کنیم، ساده‌ترند!

+ تیغِ اوکام در پشتِ صحنه
حذفِ عواملِ دست‌و‌پاگیر اغلب به‌صورتِ خودکار توسطِ دانشمند صورت می‌گیرند و تیغِ اوکام در پشتِ صحنه نظارت می‌کند. مثلاً تا قبل از آزمایشِ‌ مایکلسون-مورلی و مقاله‌یِ حضرتِ‌ انیشتین، تصور می‌شد تمامیِ فضا از مادّه‌ای نامرئی به‌نامِ «اتر» پوشیده شده است. این اتر به‌دلیلِ ثابتِ بودنِ سرعتِ نور در خلأ در معادلاتِ ماکسول و ناهم‌خوانیِ آن با فیزیکِ آن‌زمان مطرح شد. به‌زبانِ ساده( درست‌ترش این است که بگویم:« به‌زبانِ آسان[نیش‌خند!]») مطابقِ نظریّاتِ فیزیکِ آن‌زمان، سرعتِ نور هم نسبی بود و اکنون سرعتِ آن ثابت به‌دست آمده بود، باید نسبتِ به ماده‌ای که نامش را «اتر» گذاشتند، سنجیده می‌شد. بحثِ بیشتر از حوصله‌یِ این مقاله خارج است. بلاخره بعداً مشخص شد که نیازی به‌وجودِ اتر نیست و نتیجتاً اتر حذف شد. حال جهانِ با اتر هم دقیقاً مانندِ جهانِ ما خواهد بود، امّا جهانِ بدونِ اتر ساده‌تر است. شاید جهانی را هم بتوانِ تصور کرد بدونِ مادّه‌ی تاریک که اگر صحیح باشد، از جهانِ ما ساده‌تر خواهد بود و مسلماً جای‌گزینِ مدلِ فعلیِ ما می‌گردد. با دست‌کاریِ نسبیّت‌عام و حذفِ تقارنِ لورنتس می‌توان به‌این مهم رسید که قبلاً در این‌جا بررسی‌اش کرده‌ام و هم‌اکنون موردِ بحثِ ما نیست.
امّا در هیچ‌کدام از این‌موارد، هیچ فیلسوفی نظریّات را از زیرِ تیغِ اوکام گذر نداده است واین فرآیند به‌صورتِ خودکار و به‌منظورِ‌ ادامه‌یِ فعالیّتِ علمیِ دانشمندان اجرا شده است. البته مواردی هم مطرح هستند که خودِ فلاسفه یا دانشمندان، سوژه را از زیرِ تیغِ اوکام گذر داده‌اند. به‌عنوانِ مثال، اخیراً استیون هاوکینگ درباره‌یِ عدمِ نیاز به‌وجودِ خدا در صورتِ وجودِ نظریّه‌ای برایِ همه‌چیز(TOE) سخنانی مطرح کرده بود که قبلاً آن‌را در این‌جا بررسی کرده‌ام. مثالِ دیگر آن‌که در فلسفه‌ای مانندِ فلسفه‌یِ فرگشتی اثبات می‌شود که با وجودِ نظریّه‌یِ فرگشت، وجودِ روح برایِ ادامه‌یِ حیات امری بی‌فایده است، که صد البته این‌وبلاگ را جایِ بررسیِ آن نمی‌دانم! بگذریم...

+ خلاصه‌یِ کلام
تیغِ اوکام ابزارِ فوق‌العاده‌ای‌ست برایِ استدلال و متعاقباً استنتاجِ علمی و صحیح. این‌اصل بیان می‌کند که از بینِ چند نظریّه با نتایجِ کاملاً یکسان، نظریّه‌ای احتمالِ صحّتش بیشتر است که ساده‌تر باشد. این‌مفهوم از مفاهیمی‌ست که بیان‌گرِ مرگِ قطعیّت در علم می‌باشد... کلامِ خلاصه‌تر آن‌که مفهومِ بسیار جالبی‌ست!

+ پس...
پس بیایید همیشه نظامِ تفکرمان را با تیغِ‌ اوکام بسنجیم و زوائدش را با این‌تیغ سر ببریم! چیزی که مسلم است،‌ آن است که مغزِ بدونِ افکارِ زائد، می‌تواند تفکراتِ مهم و مفیدِ بیشتری را در خود بگنجاند و تحلیل و بررسی‌شان کند.

---
پی‌نوشت: اگر این‌مطلب را خواندید و با قسمتی از آن مخالف هستید یا در آن سوتی‌هایِ علمی یا نگارشی کشف کردید، خوش‌حال می‌شوم اگر در قسمتِ نظرات مطرح‌اش کنید.

از این مطلب خوشتان آمد؟ این‌ها مطالب مرتبط با این مطلب هستند، شاید از این‌ها هم خوشتان بیاید:
۱- در حکایتِ هاوکینگ و خدا ... یا جایِ خدا در نظریّه‌یِ همه‌چیز
۲- بررسیِ بیست‌و‌چهار مغالطه‌یِ پرکاربرد

در بابِ هدف‌مند کردنِ‌ حضورِ مگس‌هایِ ساکن در وبلاگ!

2010-12-30T17:23:00.001+03:30

قانونِ نانوشته‌ای در وبلاگ‌نویسی [یا اخیراً در این‌مورد: شبه‌مترجمی] وجود دارد و آن بدین‌قرار است که اگر نوشتنت را قطع کنی، خود به‌خود از حس و حالِ نوشتن می‌افتی؛ البته گاهی اوقات هم وبلاگ‌نویس باید به‌جمعِ غایبانِ اینترنت بپیوندد تا تجدیدِ قوا کند و امثالهم. بنده نه کار و مشغله‌ای داشتم که مرا از اینترنت دور بی‌اندازند و نه به‌فقرِ ایده‌ای دچار بودم که بخوام از لحاظِ قوایِ فکری و قلمی متجدد شوم، بلکه صرفاً خواستم یکی-دو ماه از بایگانیِ مطالبم را ناقص کنم تا ببینم چه می‌شود! ضمناً این‌پست هم فقط حکمِ اعلامِ پایانِ یکی از غیبت‌هایِ ضغرایِ بنده را دارد و فعالیّتِ وبلاگ رسماً از پستِ بعد شروع می‌گردد.

با نهایتِ پررویی در راستایِ توجیهِ غیبتِ مذکور.
چاکریم.

در تشریحِ ارتباطِ میانِ روزِ کوروشِ کبیر و اعصابِ بنده...

2010-10-29T23:20:00.001+03:30

اعصابِ من مانند یک شیشه‌یِ تمیز امّا سخت است: خیلی راحت خط‌خطی امّا [نسبتاً] به‌سختی خرد می‌شود! امروز، روزِ کوروشِ کبیر است و اعصابِ بنده هم به‌شدّت خط‌خطی و ترک برداشته، چرا که نمی‌دانم باید این‌روز را تبریک بگویم یا تسلیّت. تبریک از این‌جهت که وجودِ کوروش، شخصی که به‌معنایِ واقعیِ کلمه «انسان‌گرایی» و «قدرتِ سیاسی» را در خود حل کرده است، در تاریخِ هر کشوری مایه‌یِ افتخار است و تسلیّت از آن جهت که بعد از چندهزار سال هنوز باید کوروش را برجسته‌ترین محلولِ موادِ مذکور بدانیم و هنوز نتوانیم تحققِ کاملِ منشورش را ببینیم.
نیم‌کره‌یِ چپِ مغزم، چراغِ قرمزِ «قیاسِ مع‌الفارق»ش را روشن و خاموش می‌کند و اعصابم را خط‌خطی‌تر، امّا من حتی با تغییرِ کوروش به‌یک نماد و بررسیِ‌ وجودِ سیستمی در تاریخِ ایران که بتواند کوروش نام بگیرد هم نمی‌توانم خط‌هایِ رویِ اعصابم را پاک کنم.
... خلاصه این که روزِ کوروش را به‌شما تبریک/تسلیّت عرض می‌کنم و دیگر هیچ.

بیشتر:

فقط یک حیوان؟

2010-10-26T21:02:00.000+03:30

رقابتی که هرساله توسطِ موزه‌یِ تاریخِ طبیعیِ انگلستان و مجله‌یِ حیاتِ وحشِ بی‌بی‌سی تحتِ نامِ وِئولیا (Veolia) برگزار می‌گردد تنها منحصر به‌عکاسان نیست و در قسمتِ‌ جوائزِ ویژه، جایزه‌ای هم برایِ فوتوژورنالیستِ برتر درنظر گرفته شده است که به‌‌برترین مجموعه‌یِ شش‌عکسی با توضیح تعلق می‌گیرد. برنده‌یِ امسال که هفته‌یِ پیش معرفی شد، مارک لئونگِ آمریکایی، ساکنِ چین است. عکس‌هایِ او خشونت و بی‌رحمی علیهِ حیوانات را که مقدمِ تجاراتِ بین‌المللیِ چندمیلیاردی است، آشکار می‌سازد. من هم بد ندیدم که اثرش را در این‌جا منتشر کنم.

۱- تجارتِ پوست:

هر روز، کارگران صدها افعی را که توسطِ مارگیرانِ سوماترا در اندونزی گرفته شده‌اند، می‌کشند. آن‌ها پس از کشتن یا سنگ‌باران کردنِ مارمولک‌ها و مارها، بدن‌شان را با آب پر می‌کنند تا بتوانند راحت‌تر پوستشان را بکنند. پوستِ آن‌ها به کارخانه‌هایِ بین‌المللیِ تولیدِ موادِ چرمی فروخته شده و به‌کیفِ پول، کمربند، چکمه و امثالهم تبدیل می‌گردد. هم‌چنین زهردان‌ِ مارها هم برایِ مصرف در بازارهایِ پزشکیِ چینی جدا و فروخته می‌شود.

۲- پاسخ به‌تقاضا:

نزدیکِ هانوی در ویتنام، یک خرسِ‌ سیاهِ آسیایی به‌طورِ غیرقانونی و به‌منظور به‌دست آوردنِ صفرایش به‌این روز افتاده است. بنا به طبّ سنتیِ چینی صفرایِ خرس برایِ درمانِ سستی و ناتوانی [فکر می‌کنم از نوعِ جنسی‌اش]، مرضِ کبد و الخ مفید است. پس از تزریقِ دارو به‌این خرس، یک دستگاهِ سنوگرافی لازم است تا کیسه‌یِ صفرایِ خرسِ مذکور موقیّت‌یابی گردد. سپس یک سرنگ با سوزنِ دراز لازم است تا به‌کیسه‌یِ صفرایش فرو و ۱۰۰ الی ۱۵۰ سانتی‌مترِ مکعب برداشت کنند.
هزاران خرس در سرتاسر آسیا برایِ مصارفِ کیسه‌یِ صفرایی‌شان نگه داشته می‌شوند: تنها ۲۴۷ «مزرعه‌یِ صفرا» در چین وجود دارد. در ویتنام هم به‌ندرت برخوردِ قاطعی با این‌کارِ غیرِ قانون صورت می‌گیرد، طوری که تبلیغاتِ فروشندگان حتی در کنارِ جادّه‌ها نیز قابلِ مشاهده است!

۳- اهلی‌سازیِ اجباری:

فروشندگانِ حیواناتِ خانگی در جاکارتایِ اندونزی، دندان‌هایِ بوزینه‌هایِ دم‌دراز را با سنگ و انبردست، کُند می‌کنند یا می‌کشند. میمون‌هایِ وحشیِ گرفته شده به‌صورتِ غیرِقانونی به‌همراهِ جانورانی مثلِ خرگوش که فروششان قانونی‌ست، فروخته می‌شوند. لئونگ می‌گوید که میمون‌ها پیاده‌سازیِ این فرآیندِ دندانی را رویِ هم‌قفسی‌هایِ خود می‌بینند و وقتی نوبتِ خودشان شد، به‌طورِ پیوسته جیغ می‌کشند.

۴- کالایِ بازار:

در یک شبهِ‌مغازه‌یِ غیرقانونی در مرکزِ شهرِ جاکارتایِ اندونزی، حیواناتِ وحشیِ گرفته شده به‌همراهِ بقیّه‌یِ حیوانات در کنارِ خیابان فروخته می‌شوند. در بینِ این‌جانوران می‌توان پرنده‌‌‌یِ منقارشاخی، جغدِ خال‌دارِ جنگلی(۱) و بوزینه‌یِ دم‌دراز را دید که برایِ فروش گذاشته شده‌اند.

۵- بردگیِ ببرها:

ببرها در «پارکِ ببرها و خرس‌هایِ شونگ‌زِن» در گُویلین، در ایالتِ جیانگزیِ چین مشغولِ انجامِ نمایش‌اند(۲). این‌پارک بیش از ۱۳۰۰ببر و ۴۰۰خرس را نگه‌داری و ادعا می‌کند که با نگه‌داریِ خود، باعثِ حفظِ حیاتشان می‌شود. هم‌چنین این‌پارک تجهیزاتی برایِ تهیّه‌یِ شرابِ استخوانِ ببر دارد و قانونِ ممنوعیّتِ این‌گونه مبادلات را زیرِ پای گذاشته است. در سالِ ۲۰۰۷، آزمایشِ DNAیی که از غذایِ این‌رستوران به‌عمل آمد، مشخص کرد که غذا از گوشتِ ببر درست شده بود (+).

۶- اورانگوتان‌هایِ یتیم:

اورانگوتان‌هایِ سیرک‌ها و نمایش‌ها با کمکِ بنیادِ حفاظت از اورانگوتان‌هایِ بورنئویی در اندونزی توقیف شده‌اند. اورانگوتان‌هایِ یتیم به‌جنگل‌هایِ بارانی برده می‌شوند؛ جایی که مهارت‌هایی برایِ زنده ماندن را -مثلِ بالارفتن از درخت- می‌آموزند و گیاهانِ خوردنی را باز می‌شناسند.

ترجمه شده با تصرّف از It's just an animal: Award-winning photoessay

---
توضیحات:
(۱): از درستیِ ترجمه‌یِ نامِ این جغد مطمئن نیستم.
(۲): تلفظ‌ها از eSpeak هستند و بنده بی‌گناهم!

---
بیشتر:

گرافین و کاربردهایِ آن

2010-10-21T20:43:00.001+03:30

ایده‌یِ گرافین به‌صورتِ نظری، برایِ اوّلین بار توسطِ فیلیپ والاس در سالِ ۱۹۴۷ بیان شد. محرّک او برایِ بیانِ این ایده، تحقیق و فعّالیّتش رویِ گرافیت ( گرافینِ سه‌بعدی) بود. البته نامِ گرافین به‌طور رسمی تا چهل سال بعد، زمانی که به‌عنوانِ تک‌لایه‌یِ تشکیل‌دهنده‌یِ گرافیت به‌کار رفت، استفاده نشد. در حقیقت گرافین، یک شبکه‌یِ لانه‌زنبوری‌ِ ۲بعدی‌ست که از پیوندِ کووالانسیِ اتم‌هایِ کربن به‌وجود آمده است و ضخامتش تنها یک‌اتمِ کربن است. گرافین پایه و اساسِ گرافیت است، به‌این علّت که با رویِ هم قرار گرفتنِ گرافین‌ها، گرافیت به‌وجود می‌آید. به‌عبارتِ دیگر یک‌گرافیت از گرافین‌هایی تشکیل شده است که به‌وسیله‌یِ نیروهایِ جاذبه‌یِ ضعیفِ بینِ مولکولی رویِ هم قرار گرفته‌اند. لازم به‌ذکر است که شکلِ کاملاً قابلِ مشاهده و آزمایشِ آن تا سالِ ۲۰۰۴ کشف نشده بود.
در طولِ ۶ سالِ گذشته، دانشمندان کشف کرده‌اند که گرافین ویژگی‌هایِ منحصربه‌فرد و عجیبی دارد. بعضی‌ها می‌گویند که این ماده می‌تواند زندگیِ ما را در قرنِ ۲۱ متحوّل کند. نه‌تنها گرافین نازک‌ترین مادّه‌ای‌ست که قابلیّتِ شکل‌پذیریِ مفید و بهره‌برداری از این‌قابلیّتش را دارد، بلکه ۲۰۰ برابر مستحکم‌تر از فولاد است و از لحاظِ رسانشِ الکتریکی، برتر از هر نوع مادّه‌ای‌ست که در دمایِ اتاق وجود دارد.

کنستانتین نوسلو - آندره گیم

در حقیقت یکی از مهم‌ترین کاربردهایِ گرافین می‌تواند در الکترونیک باشد. هدفِ مهندسان (که بنا به‌قانونِ مور به‌جز این مورد، چیزِ دیگری نمی‌تواند باشد!!)، قدرتِ بیشتر در حجمِ کمتر بدونِ افزایشِ قابلِ ملاحظه‌یِ دما در یک تراشه است. یک ترانزیستورِ گرافینی می‌تواند با سرعتِ بسیار بیشتری عمل و به‌طرزِ قابلِ توجه‌ای هم در برابرِ افزایشِ دما مقاومت کند.
نوبلِ امسال به‌دو دانشمندِ روس به‌نام‌هایِ کنستانتین نُوِسلو و آندره گِیم رسید که علّتِ این جایزه کارِ نویِ آن‌ها در این‌مسئله بود که می‌تواند منجر به‌انقلابی در صنعتِ الکترونیک و امکانِ ساختِ وسایلی سخت‌تر از فولاد و جرمی کمتر از حدِّ معمول گردد. گِیم می‌گوید:

می‌توان این وضعیّت را شبیهِ ۱۰۰ سالِ پیش دانست، یعنی زمانی که پلیمرها کشف شدند. مدّتی زمان برد تا پلیمرها در پلاستیک به‌کار روند و این‌چنین در زندگیِ ما پراهمیّت گردند.

ذرّه‌ای از کاربردهایِ محتملِ گرافین می‌تواند مواردِ زیر باشد:

استفاده شدن به‌جایِ فیبرهایِ کربن در کامپوزیت‌ها که نتیجتاً باعثِ ایجادِ هواپیماها و ماهواره‌هایِ سبک‌تر گردد.
استفاده شدن به‌جایِ سیلیکون‌هایِ نیمه‌رسانا در ترانزیستورها.
جاسازی کردنِ گرافین در پلاستیک که می‌تواند پلاستیکِ مذکور را رسانا کند.
امکانِ بالابردنِ دوامِ باتری‌ها با استفاده از غبارِ گرافینی.
کاربرد در الکترونیکِ نوری.
ایجادِ پلاستیک‌هایی سخت‌تر، مستحکم‌تر و سبک‌تر.
کاربرد به‌عنوانِ پوششِ شفافِ رسانا برایِ سلول‌هایِ خورشیدی و نمایشگرها.
ایجادِ توربین‌هایِ بادیِ کارآمدتر.
ایجادِ ایمپلنت‌هایِ مستحکم‌تر (پزشکی).
کاربرد در تجهیزاتِ ورزشی.
ایجادِ ابرخازن‌ها.
کاربرد برایِ پیشرفتِ صفحاتِ لمسی.
کاربرد در LCDها.
کاربرد در OLEDها.
امکانِ ایجادِ شیوه‌یِ جدیدی در ترتیب‌گذاریِ DNAها به‌وسیله‌یِ ایجادِ نانو-شکافی در گرافین.

همان‌طور که بیان شد، مواردِ فوق تنها ذرّه‌ای از کاربردهایِ احتمالیِ گرافین و بدونِ بررسیِ دقیق است. اصلاً همین کامپیوتر را در نظر بگیرید و تأثیرِ گرافین رویِ‌ آن را محاسبه کنید: IBM قبلاً ترانزیستورِ گرافینیِ ۱۰۰ گیگاهرتزی را رونمایی کرده و گفته است که ظهورِ پردازنده‌هایِ یک تراهرتزی هم نزدیک است. آینده‌یِ کاربردهایِ گرافین، آینده‌ای بی‌حد و مرز است که در هر نقطه از صنعت می‌تواند کاربرد داشته باشد و بسیار محتمل است که با گذرِ زمان، گرافین جایگاهِ پلاستیکِ امروزی را پیدا کند.

نوشته‌یِ دکتر میچیو کاکو، ترجمه‌شده با تصرّف از Graphene Will Change The Way We Live .

پی‌نوشت: این آقایِ آندره گِیم قبلاً یک ایگ‌نوبلِ جالب هم به‌خاطرِ شناورکردنِ یک‌قورباغه در میدانِ مغناطیسی برده بود که بعداً در این‌باره خواهم نوشت.
پی‌نوشت دو: درک نمی‌کنم که ذکرِ یک منبعِ ناقابل، برایِ بعضی افراد چه‌قدر می‌تواند دشوار باشد! حضرتِ حمیدرضا شهمیرزاد برایِ بار دوم از این‌وبلاگ دزدی کرده‌اند که بارِ اول از مطلبِ «مثلِ آدم فارسی بنویسیم و تایپ کنیم» در این‌جا دزدی نمودند و بار دوم هم از همین مطلب در این‌جا. به‌دوستانی که تمایل به استفاده از این‌مطالب را دارند، توصیه می‌شود این‌صفحه را مطالعه کنند.

بیشتر:

شاید جیغِ شما در فضا شنیده شود... یا انتقالِ صوت در خلأ!

2010-10-04T19:37:00.002+03:30

«در فضا هیچ‌کس نمی‌تواند صدایِ جیغِتان را بشنود»: جمله‌یِ قبل به‌قدرتِ تمامیِ کتاب‌ها و مراجعِ فیزیک صادق است، امّا به‌نظر می‌رسد که می‌توان صوت را هم در خلأ به‌جریان انداخت! امواجِ صوتی امواجی مکانیکی‌اند و همان‌طور که می‌دانید برایِ انتشارِ امواجِ مکانیکی به‌محیطِ مادّی نیاز است، پس کاملاً با عقل جور می‌آید که این‌امواج نتوانند در فضایِ‌ خالی جریان داشته باشند، چرا که هیچ ذرّه‌ای برایِ‌ ارتعاش وجود ندارد.
اکنون نتیجه‌یِ تحلیلی نظری بر این قضیه که توسطِ میکا پرونیلا و جوانا مِلتوس - هر دو از مرکزِ تحقیقاتِ فنّیِ فنلاند - انجام شده است، بیان می‌کند که صوت می‌تواند در خلأ بینِ دو جسم که از کریستال‌هایِ فیزوالکتریک ساخته شده‌اند، جریان یابد. کریستال‌هایِ فیزوالکتریک موّادی‌اند که اگر توسطِ نیرویی (در این‌جا: امواجِ صوتی) تحتِ فشار یا ارتعاش قرار گیرند، میدانی الکتریکی ایجاد می‌کنند. شکلِ این مواد هم زمانی که در میدانی الکتریکی قرار می‌گیرند، تغییر می‌یابد.
زمانی که که یک موجِ صوتی به‌لبه‌یِ کریستالِ اوّل برخورد می‌کند، میدانِ الکتریکیِ به‌وجود آمده به‌واسطه‌یِ برخوردِ موجِ صوتیِ مذکور می‌تواند از فضایِ خالیِ میانِ دو کریستال عبور کند و موجبِ تغییرِ شکلِ کریستالِ دوم گردد که نتیجه‌یِ آن، ایجادِ همان موجِ صوتی در کریستالِ دوم است. پرونیلا می‌گوید:« به‌نظر می‌رسد که امواجِ صوتی متوجه نمی‌شوند که در خلأ حضور دارند و همین‌طور به‌حرکتشان ادامه می‌دهند!»
محققان می‌افزایند که این‌فاصله حتماً نباید کم باشد؛ بلکه بازدهِ انتقال، تابعِ بسامدِ موجِ صوتی و هم‌چنین زاویّه‌یِ برخوردِ موجِ صوتی به‌لبه‌یِ کریستال اوّل است و متناسب با دو عاملِ مذکور تغییر می‌یابد. مثلاً در بعضی ترکیبات، امواجِ صوتی انرژیِ بسیار کمی را به‌هنگامِ عبور از فضایِ خالی از دست می‌دهند!
لازم به‌ذکر است که این قضیه فعلاً در حالتِ نظری بیان شده است و گروهِ محققان امیدوارند تا همین‌اثر را به‌زودی و به‌صورتِ عملی آزمایش کنند. گَنگ‌چِن از MIT می‌گوید:« چنین کاری با نگرش در نقاطِ بنیادینِ فیزیک جالب است!»

ترجمه شده [با تصرّف] از New Scientist: Sound can leap across a vacuum after all .

بیشتر:

در حکایتِ هاوکینگ و خدا یا جایِ خدا در نظریّه‌یِ همه‌چیز

2010-09-24T17:30:00.002+03:30

سقف‌نوشت: نوشتنِ این‌مطلب به‌من درسی داد و آن‌درس این‌بود که هیچ‌وقت در ویرایش‌گرِ اصلیِ سرویسِ وبلاگ‌تان مطلب را آماده نکنید، یا حدّاقل حواستان باشد که به‌جایِ دکمه‌یِ «ذخیره شود»، رویِ «انتشارِ پیام» کلیک نکنید! این‌مطلب به‌صورتِ ناقص و ویرایش‌نشده در گوگل‌ریدرِ خوراک‌خورانِ این‌جا موجود بوده است. پس اگر هنوز آن‌را نخوانده‌اید، یا خوانده‌اید و خوشتان آمده است، دوباره همان مطلب را به‌صورتِ کمی کامل‌تر بخوانید!
---
~~راستش را بخواهید، قرار نبود این‌پست در چنین زمینه‌ای باشد~~ (تاریخ‌مصرفِ این‌جمله گذشته است.)؛ امّا رفقا در زمینه‌یِ سخنانِ اخیرِ هاوکینگ، زیاد صحبت کردند و من هم با وجودی که‌فکر می‌کردم چیزِ چندان مهمی برای صحبت‌کردن نیست، بد ندیدم چند خط در این‌مورد بنویسم. هاوکینگ اخیراً گفته که‌در نظریّه‌یِ همه‌چیز، جایی برایِ خدا نیست. در این‌پست نمی‌خواهم خودم به‌بررسیِ وجودِ خدا بپردازم و وجود یا عدمِ وجودش را بررسی کنم و این‌وبلاگ را هم جایِ چنین کاری نمی‌دانم،‌ بلکه تنها و تنها می‌خواهم این‌مسئله‌یِ هاوکینگ را باز کرده و بیشتر بررسی‌اش کنم.

معرفی کردنِ استیون‌هاوکینگ کارِ بیهوده‌ای‌ست و تقریباً تصویرِ مردِ فلجِ نابغه چنان محبوب است که‌‌در سریالی مثلِ «پیشتازانِ فضا» حاضر می‌شود و در اینترپرایز پوکر بازی می‌کند؛ حتی مثلاً در فیلم‌هایی مثلِ «آمریکن‌پای» هم سروکلّه‌اش پیدا می‌شود! این‌پروفسورِ سابقِ ریاضیّات، در زمینه‌یِ کیهان‌شناسی و مبحثِ سیاه‌چاله‌ها فعالیّت‌هایِ مهمی انجام داده و «تابشِ هاوکینگ» از اوست و در سیاه‌چاله‌هایِ ذرّه‌بینی هم نقشی داشته است. امّا مهم‌ترین عامل در شهرتِ وی، نوشتنِ کتاب‌هایِ فیزیک برایِ عمومِ مردم بود که‌با «تاریخ‌چه‌یِ زمان» آغاز شد. همین‌شهرت باعث می‌شود که رسانه‌ها به‌مسئله‌ای توجه کنند که‌اصلاً هم جدید نیست: مسئله‌یِ ارتباطِ «خدا» و «فیزیک».
همان‌طور که می‌دانید، فیزیک در دسته‌بندیِ علومِ طبیعی جای می‌گیرد. شیوه‌یِ استنتاج در فیزیک به‌این شکل است که‌ روابطِ بینِ اسناد و مدارکِ شهودی را به‌زبانِ ریاضی به‌هم مرتبط می‌سازند و بعداً به‌وسیله‌یِ حاصلِ این‌ارتباط، پدیده‌هایِ آینده را پیش‌بینی و پدیده‌هایِ گذشته را توجیه می‌کنند؛ در مواردی هم که فعلاً امکانِ وجودِ سند و مدرکی شهودی وجود ندارد، به‌روابطِ ریاضی بسنده می‌کنند و آن‌را بسط می‌دهند، طوری که‌ نهایتاً همین بسطِ ریاضی‌ پدیده‌هایِ شهودی را نیز توجیه می‌سازند. امّا پرونده‌یِ یک‌نظریّه‌ زمانی تقریباً بسته می‌شود که‌ بلاخره در طبیعت مشاهده شود؛ مثلاً نظریّه‌یِ ابرریسمان‌ها را درنظر بگیرید: این‌نظریّه بیان می‌کند که ‌ذرّات بنیادی‌ترین شکلِ مادّه نیستند و در حقیقت ذرّات حاصلِ نوسانِ ریسمان‌هایِ بسیار کوچک‌تری‌اند. آشکارسازیِ این‌ریسمان‌ها فعلاً در حدِ توانِ بشر نیست و نمی‌توان گفت پرونده‌یِ ریسمان‌ها به‌طورِ کامل بسته شده‌ است. فیزیک‌دانان فکر می‌کنند که ‌نهایتاً تمامِ نظریّه‌هایِ پراکنده‌یِ فیزیک، به‌هم پیوند می‌خورند و نظریّه‌ای به‌دست می‌آید که می‌تواند تمامیِ پدیده‌هایِ جهان را توضیح دهد و اسمِ آن‌را نظریّه‌یِ همه‌چیز «TOE» گذاشتند.
هاوکینگ تنها این‌مورد را بیان کرده که نظریّه‌یِ مذکور جایی برایِ خدا درنظر نمی‌گیرد، یعنی وقایعِ درونِ جهان، درونِ خودِ جهان تعریف شوند. چنین چیزی حتی بدونِ این‌که هاوکینگ هم از آن سخن بگوید، کاملاً واضح است: اگر چنین نباشد، آن‌گاه آن نظریّه، نظریّه‌یِ همه‌چیز نخواهد بود!! دو حالت را برایِ نظریّه‌یِ همه‌چیز درنظر می‌گیریم که‌ در آن خدا ایفایِ نقش می‌کند:

این‌نظریّه به‌یک خالق منتهی می‌شود که‌ تنها جهان را در آغاز آفریده‌است و بعد بی‌خیالش شده‌ است.
این‌نظریّه به‌یک خالق منتهی می‌شود که ‌این‌خالق هرلحظه در کارِ جهان دخالت می‌کند.

این‌نکته را هم در نظر می‌گیریم که‌ محدود نبودنِ خدا باعث می‌شود تا خدا در هیچ‌نظریه‌ای توصیف نشود و به‌صورتِ عاملی در بیاید که‌ تواناییِ ایجادِ تغییراتی را دارد که ‌می‌توانند خلافِ قوانینِ فیزیکِ فعلی باشند.
در حالتِ اوّل نظریّه‌، تقریباً همه‌چیز است. چون این نظریّه می‌تواند تمامیِ جهان را توصیف کند، امّا از توصیفِ لحظه‌یِ آغازینِ جهان عاجز است. در حالتِ دوم، این‌نظریّه اصلاً‌ نمی‌تواند وجود داشته‌باشد، چون که‌ هر لحظه ممکن است اتفاقِ دیگری بیوفتد و این‌نظریّه هرگز نمی‌تواند به‌صورتِ کامل جهان را بررسی کند.
امّا آیا نظریّه‌یِ همه‌چیزی وجود خواهد داشت، و اگر بله، آیا کاملاً درست خواهد بود؟ برایِ ادامه بهتر است نقلِ‌قولی از کتابِ «تکاملِ فیزیک»ِ آلبرت انیشتین بکنم:

‫مفاهیم فيزک آفریده‌های آزاد ذهن بشر هستند، اما منحصراً به‌وسیله جهان خارج تعیین نمی‌شوند، گرچه بـه‌ظاهر‬ ‫چنین می‌نماید. تلاش ما برای درک واقعيت شبیه به‌كوشش كسی است كه می‌خواهد از سازو كار یک ساعت سر در بیاورد.‬ ‫اين شخص رویه ساعت و عقربه‌های متحرک را می‌بیند و حتی صدای تیک‌تاک را هم می‌شنود، اما هیچ راهی برای بازكردن‬ ‫ساعت ندارد. اگر خيلی باهوش باشد، ممكن است تصویری از اين ساز و كار پیش خود مجسم كند، اما هرگز مطمئن نخواهد‬ ‫شد كه این یگانه تصویری است كه می‌تواند مشاهدات او را توضیح دهد. هرگز نخواهد توانست كه اين تصویر را بـا سازکار ‫واقعی مقایسه كند و حتی نخواهد توانست که‌ امکانِ چنین مقایسه‌ای را هم تصور کند.

پس نظریّاتِ فیزیکی هیچ‌گاه همانندِ قضایایِ ریاضی قابلِ اثبات نخواهند بود. دقت کنید که ‌موردِ‌ دومی که در بالاتر به‌میان آمد، با این‌حقیقت که ‌نظریّه‌هایِ فیزیکی هیچ‌گاه مثلِ قضایایِ ریاضی قابلِ اثبات نخواهند بود، تفاوت دارد. این‌حقیقت که ‌نظریّه‌هایِ فیزیکی قابلِ اثبات نیستند، به‌این دلیل است همیشه ممکن است جنبه‌هایی از طبیعت ( ساعتی که‌ انیشتین مطرح کرد)نادیده گرفته‌شود، امّا موردِ‌ دوم بیان می‌کند که طبیعت هرلحظه ممکن است رفتارِ خود را - به‌دلیلِ‌ وجودِ‌ خالق- تغییر دهد.
از طرفی هنوز هیچ مدرکی در دسترس نیست که‌ چنین نظریّه‌ای می‌تواند وجود داشته‌باشد یا خیر و فیزیک‌دانان همانندِ یک‌رؤیا و تصویرِ مبهم دنبالِ این‌نظریّه می‌گردند و لزوماً این‌نظریّه وجودِ خارجی ندارد... هر چند که به‌نظر می‌رسد می‌تواند وجود داشته‌باشد! چون مثلاً وقتی که الکتریسیته و مغناطیس با هم می‌توانند تعریف شوند و بعداً همین‌دوتا، بتوانند با نیرویِ هسته‌ایِ ضعیف تعریف شوند، چه‌دلیلی دارد که ‌همه‌چیز در جهان با هم تعریف نشوند؟ البته قضیه پیچیده‌تر از این‌حرف‌هاست. خودِ هاوکینگ قبلاً به‌وجودِ این‌نظریّه چندان امیدوار نبوده و آن‌را بسیارسخت یا حتی نامحتمل می‌دانسته‌است. چون وی پایه‌یِ فیزیک را در ریاضیّات می‌داند و با توجه محدودیّتی که گودل با اصلِ ناتمامی‌اش گذاشت، فیزیک را کاملاً بی‌نقص نمی‌داند و همان‌طور که همه‌چیز در ریاضیّات قابلِ اثبات نیست، پس شاید همه‌چیز هم در فیزیک قابلِ توجیه نباشد؛ در این‌صورت می‌توان آن‌شکاف‌ها را با «خدا» پر نمود؛ ولی پرکردنِ شکاف‌ها تا با هرچیز، تا زمانی که سند و مدرکی در دست نداریم، کاملاً ابلهانه است.
همان‌طور که‌ گفتم، نظریّه‌هایِ فیزیک قابلِ اثبات نیستند و تنها یک‌نتیجه‌یِ مشاهده‌شده که‌ برخلافِ آن‌نظریّه باشد، کلِ نظریّه را به‌فنا می‌دهد؛ علومِ دیگر مثلِ «فرگشت» هم همین‌طور هستند، تنها وجودِ یک‌انسان در میانِ دایناسورها یا یک‌مرغ در دورانِ‌ پرکامبرین می‌تواند فرگشت را نابود سازد؛ اصولاً مدت‌هاست که ‌از مرگِ «قطعیّت» می‌گذرد! بنابراین ممکن است تمامِ این‌نظریه، چیزِ پوچی باشد و خدایی هم موجود باشد که ‌بخواهد به‌صورتِ ناگهانی به‌گونه‌ای خودش را نشان دهد... نتیجتاً همیشه جایی برایِ خدایِ دین‌داران موجود خواهد بود. امّا سخنِ هاوکینگ، نتیجه‌یِ کاملاً واضحِ‌ وجودِ نظریّه‌ای برایِ همه‌چیز است و به‌همین دلیل می‌گویم اصلاً سخنِ جدیدی نیست!

نتیجه‌یِ اخلاقیِ این‌مطلب: فیزیک به‌بررسیِ «فیزیک» می‌پردازد و نه «متافیزیک»، امّا اگر قرار است با این‌جور چیزها قاطی شود، نه‌ تئیسم در فیزیک جایی دارد و نه آتئیسم. [ شاید فعلاً] فیزیک و در بررسیِ کامل‌تر، کلِ علم، آگنوستیک هست!! آگنوستیک بودنش به‌معنیِ مزخرف‌بودنِ تئیسم یا آتئیسم نبوده و نخواهد بود و تنها به مرگِ قطعیّت در استنتاج اشاره دارد. برایِ نشان‌دادنِ مزخرفیِ هرکدام باید از راه‌هایِ دیگری وارد شد.
+ به‌این دلیل از [شاید فعلاً] استفاده کردم که بعضی دانشمندان معتقدند وجودِ خدا هم نهایتاً پرسشی علمی‌ست.

پی‌نوشت: مثالِ جالبی می‌توانم بزنم: دو نقّاشیِ کاملاً یک‌سان را در نظر بگیرید که‌ هر دو به‌سبکِ خاصی کشیده‌شده‌اند. یکی به‌این‌صورت که ‌بومِ نقاشی را در جایی پر از وزشِ باد قرار دادند و رنگ‌ها همین‌طور شانسی رویِ بوم می‌ریزند! امّا انسانی نقّاش پیدا می‌شود و یک‌نقّاشی دقیقاً مطابقِ نقّاشیِ اوّل می‌کشد. حالا شما به‌عنوانِ یک کارشناس ( مترادف با فیزیک‌دانِ ماجرا! )به یکی از این‌دو نقاشیِ دقیقاً‌ یک‌سان نگاه می‌کنید. شاید بتوانید فرآیندی را در نظر بگیرید که این‌نقاشی خودش توسطِ باد کشیده ‌شده ‌است، شاید هم آن را به‌یک انسانِ نقاش نسبت دهید. چیزی که‌ واضح است این‌است که‌ شما هرگز نمی‌توانید مطمئن باشید که‌ نقّاشیِ قصه‌یِ ما، نقاشی از جنسِ انسان دارد یا خیر!
+ تکمّله‌یِ پی‌نوشتِ فوق: قبول دارم که ‌چنین مثالی ایراد دارد، چون مثلاً با وجودِ قوانینی مثلِ «گرانش»،‌ شکل‌گیریِ جهان اصلاً شانسی نخواهد بود؛ امّا منظورم را که می‌رساند، این‌طور نیست؟!

از این مطلب خوشتان آمد؟ این‌ها مطالب مرتبط با این مطلب هستند، شاید از این‌ها هم خوشتان بیاید:
۱- راهِ پاک‌سازیِ علم از زیرِ «تیغِ اوکام» می‌گذرد!

مثلِ آدم فارسی بنویسیم و تایپ کنیم!

2010-09-21T13:48:00.007+04:30

این‌روزها تحلیل‌هایِ وبلاگ‌نویسانِ مختلف از اوضاعِ وبلاگستان و استدلال‌هایشان برایِ به‌سامان یا نابه‌سامان تصویر کردنِ این‌شهرِ مجازی زیاد منتشر و [خوش‌بختانه] با توجهِ درخوری هم روبه‌رو می‌شود. این‌مورد را بیان کردم تا بگویم که‌این مطلب ربطی به‌تحلیلِ اوضاعِ وبلاگستان ندارد؛ هرچند که‌مرتبط ساختنش هم کارِ سختی نیست!
راستش را بخواهید، بعد از خواندنِ چند مطلب از عزیزانِ وبلاگ‌نویس -که می‌توان مطالبِ مذکور را از لحاظِ ادبی، در شمارِ مزخرف‌ترین مطالبِ بشری جای داد- تصمیم به‌نوشتنِ این‌مطلب کردم. در این‌مطلب چند نکته را که‌از نظرِ من از مهم‌ترین نکات برایِ نوشتنِ به‌زبانِ فارسی هستند، بیان می‌کنم؛ لهذا اگر خود وبلاگ‌نویس هستید و فکر می‌کنید به‌خوبی فارسی می‌نویسید، نیازی به‌خواندنِ این‌نوشته ندارید، هر چند مرورِ آن قواعد هم چندان بی‌فایده نیست!

۱- با خودتان مشخص کنید که می‌خواهید «گفتاری» بنویسید یا «نوشتاری»!
من - به‌عنوانِ یک خواننده- طرزِ خواندن و زاویه‌یِ دیدِ خود را هنگامی که به‌یکی از دو شیوه‌یِ نگارشیِ فوق می‌رسم، تغییر می‌دهم. موردِ «گفتاری» بیشتر به‌دردِ مطالبِ غیرِجدی می‌خورد و من از یک نوشته به‌شیوه‌یِ گفتار، انتظارِ به‌چالش‌ کشیده‌شدن یا برخورد با مفاهیم عمیق و تحلیلاتِ بدیع را ندارم؛ امّا حکایتِ شیوه‌یِ «نوشتاری» چیزِ دیگری‌ست. در شیوه‌یِ نوشتاری شما باید بی‌خیالیِ متعلّقِ به‌شیوه‌یِ «گفتاری» را کنار بگذارید، این‌نوشته‌ها معمولاً جدی هستند و می‌خواهند مفهومی را منتقل کنند. قبل از این‌که بخواهید مطلبی را بنویسید، باید با خود قرار بگذارید که تمایل به‌نوشتن کدام شیوه را دارید؟ باید فقط یکی از آن دوتا را انتخاب کنید و آن‌مطلب را بنویسید؛ مطمئن باشید که آمدنِ یک عدد «رو» به‌جایِ «را» در یک‌جمله‌یِ فوقِ ادبی، تنها تمسخرِ مخاطب را به‌دنبال خواهد داشت. توصیه‌یِ من این‌است که‌یکی از این‌شیوه را انتخاب کنید و تمامِ مطالبتان را با همان شیوه بنویسید تا که‌هم تمرین کرده‌باشید و هم از سرگیجه‌یِ احتمالیِ خوانندگانِ مبارک جلو‌گیری.
ضمناً بهتر است از هرشیوه مطابقِ کاربردِ‌ معمولِ آن استفاده کنید، وگرنه تشریحِ «تاریخ‌چه‌یِ همراهیِ کمال و وجود در فلسفه و نظرِ حضرتِ کانت در این‌باره» را اگر به‌صورتِ گفتاری انجام دهید و درعوض قرارِ ملاقاتِ عاشقانه‌‌‌یِ خود را به‌صورتِ نوشتاری بنویسید، هیچ‌اشکالی ندارد! امّا بهتر است همیشه شیوه‌یِ نوشتاری اتخاذ کنید و تنها «نقل‌قول»ها را درصورتِ لزوم، گفتاری بنویسید. یک‌نکته‌یِ دیگر هم در این‌زمینه باید اضافه کنم و آن این‌هست که‌شیوه‌یِ نوشتاریِ خود را می‌توانید بسیار دورتر از شیوه‌یِ گفتاری انتخاب نکنید، یا هم آن‌را تا مرحله‌یِ باستانی به‌عقب ببرید؛ همه‌چیز بستگی به‌روحیّاتِ شما و نوعِ مطلبتان دارد.

۲- انتخابِ دایره‌یِ لغویِ صحیح:
اگر شیوه‌یِ خود را «نوشتاری» انتخاب کرده‌باشید و من هم فرض می‌کنم که کرده‌اید، به‌این قدم می‌رسید. به‌نظرِ من این‌قدم، مهم‌ترین قدم است. شما باید لغاتِ مناسبِ نوشته‌یِ خود را انتخاب کنید و آن‌ها را در نوشته‌یِ خود به‌کار ببرید امّا همه‌چیز بستگی به‌نوشته‌یِ شما دارد. شما باید درنظر بگیرید که‌ به‌کاربردنِ «استنطاق» مناسب‌تر است یا «بازجویی»، به‌کار بردنِ «استفسار» بهتر است یا «تفسیر کردن» و قس‌علی‌هذا. بهتر است به‌مسئله‌یِ لغاتِ خارجی هم اشاره کنم. اگر در مطلبِ خود از جمله‌هایی مثلِ:« بچه‌ها رفتند Paper دادند به‌استاد.» یا « .. بعد از ده سال نمی‌تونی afford کنی.» استفاده می‌کنید، بهتر است با خودتان دوباره فکر کنید که می‌خواهید اصلاً «فارسی» بنویسید یا «انگلیسی»؟! این «فارگلیسی»نوشتن هر دو زبان را به‌گند می‌کشد. قبول دارم که‌هدفِ زبان ارتباط برقرار کردن است و تازه از طرف‌دارانِ جدیِ «جهانِ تک‌زبانی» هم هستم؛ امّا این فارگلیسی هیچ‌کدامشان نیست و بیشتر شبیهِ زبانِ میمون‌ها در برابرِ انسان‌هاست، مثل این‌است که‌ بازیکنِ خطِ حمله‌یِ فوتبال، توپ را به‌دستش بگیرد و با مشت و لگد به‌جانِ دروازه‌بان بی‌افتد و بعداً توپ را در دروازه‌یِ خودی بندازد،‌ بعد بگوید:«خب هدفِ فوتبال مگر گل‌زدن نیست؟»
یکی از نکاتِ دیگری که‌باید این‌وسط بیان کنم، مسئله‌یِ زبانِ عربی در فارسی‌ست. اگر در زبانِ فارسی بالا و پایین بروید - علاوه‌بر ماست و دوغ!- زبانِ عربی را مشاهده می‌کنید. لغاتِ این‌زبان - که چون زالو، خونِ من و امثالِ مرا در دبیرستان نوشیده‌است! - در فارسی به‌شدّت مشاهده می‌شود. شاید اگر دو قرن سکوتی در کار نبود، این طرزِ سخن‌گفتن را «عربارسی (عربی + پارسی)» می‌خواندند و مثلِ «فارگلیسی» پدرش را در می‌آوردند! امّا این‌طور نشد و امروزه در زبانِ فارسی، لغاتِ عربی فراوان است. استفاده‌یِ از آن‌ها - همان‌طور که بنده به‌شدّت استعمالشان می‌کنم!- اشکالی ندارد و فکر می‌کنم افرادی که این‌لغات را با واژه‌یِ عجیب عوض و از آن‌ها استفاده می‌کنند یا با زامبی‌سازیِ لغاتِ باستانی، به‌قولِ خود «پارسیِ پاک» و سره سخن می‌گویند، دچارِ بی‌کاریِ مفرط هستند؛ در عوض بهتر است علمِ خود را بچسبید تا انتقالِ یک‌سویه‌یِ علم - و متعاقباً لغات - متوقف شود! از بحث دور شدیم، بگذریم ...

۳- املایِ صحیحِ کلمات:
قدمِ بعدی برایِ فارسی‌نویسی بعد از انتخابِ لغاتِ صحیح، اطمینان یافتن از درستیِ املایِ آن‌هاست. این‌قدم را باید به‌خوبی بردارید.همیشه از صحیح‌بودنِ املایِ لغاتِ خود مطمئن باشید. مثلاً همیشه بدانید که«توجیه» با «هـ» است نه‌با «ح»! «مثلاً» را «مثلن» یا «مصلا» ننویسید. برایِ اطمینان یافتن از صحیح بودنِ املا می‌توانید به لغت‌نامه‌یِ دهخدا مراجعه کنید. علاوه براین، باید حواستان به‌لغاتِ دخیل در زبانِ فارسی هم باشد. مثلاً شما مجاز هستید برایِ اوّل تشدید بگذارید، امّا برایِ دوم و سوم خیر؛ شما مجاز هستید که‌بگویید «اوّلاً» و «ثانیاً» و «ثالثاً»، امّا مجاز به‌استفاده از «دوماً» و «سوماً» نیستید و امثالهم. مطمئناً همه‌یِ شما این‌نکات را می‌دانید و با دقتِ بیشتر می‌توانید آن‌ها را رعایت کنید.

۴-به‌کار گرفتنِ نیم‌فاصله:
در زبانِ انگلیسی تنها عاملِ جدا‌سازیِ لغاتِ وابسته در یک‌جمله، فاصله است. مثلاً در "an apple" تنها یک فاصله‌یِ کامل میانِ "an" و "apple" وجود دارد، امّا در فارسی عاملِ دیگری هم وجود دارد به‌نامِ «نیم‌فاصله»(۱) که همه‌یِ ما آن‌را در نگارشِ خود رعایت می‌کنیم، امّا هنگامِ تایپ‌کردن، کمتر این اتفاق می‌افتد. مثلاً به‌جمله‌یِ زیر - در دو حالت، با رعایتِ نیم‌فاصله و بدونِ آن- توجه کنید:

روز پنج شنبه، کتاب ها و برگه های دانش آموزان و مقاله ی معلمشان را به مدرسه باز خواهم گرداند.
روز پنج‌شنبه، کتاب‌ها و برگه‌های دانش‌آموزان و مقاله‌ی معلمشان را به‌مدرسه باز خواهم گرداند.

تفاوت را احساس می‌کنید؟ نیم‌فاصله در مواردِ متعددی به‌کار می‌رود، مثلاً در میانِ کلماتِ مرکب، برایِ چسباندنِ اجزایِ افعال یا افعالِ مرکب به‌هم، چسباندنِ حروفِ اضافه به‌کلمه‌یِ بعد از خود، چسباندنِ «ی» به‌کلماتِ مختوم به«هـ» و الخ. قاعدتاً نیم‌فاصله باید با Shift + Space اجرا شود. امّا در ویندوز به‌علّتِ استاندارد نبودنِ صفحه‌کلیدش، نیم‌فاصله ممکن است با Ctrl+Shift+2 یا Alt+0157 اجرا شود. شما می‌توانید با نرم‌افزارِ Tray Layout، کلیدهایِ نیم‌فاصله را در ویندوز تصحیح کنید. البته با این‌کار هنوز هم صفحه‌کلیدتان استاندارد نمی‌شود. صفحه‌کلیدِ استانداردِ فارسی - که‌متأسفانه در ویندوز استفاده نمی‌شود، امّا در توزیع‌هایِ گنو/لینوکس استفاده می شود - به‌این صورت است:

همان‌طور که‌مشاهده می‌کنید، مکان‌هایِ «پ» و «ئ» و «أ» و کلاً همه‌شان نسبت به‌ویندوز بهبود یافته‌اند. شاید در ابتدا، چنین صفحه‌کلیدی گیج‌کننده به‌نظر برسد، امّا چند ساعت بعد حتماً با آن لذّت خواهید برد. پس از اجرایِ این‌صفحه کلید، دیگر «ي» و «ك» عربی را در متون‌ِ خود نخواهید دید، می‌توانید با تعویضِ زبان، نحوه‌یِ نگارشِ اعداد را هم عوض کنید و الخ. روشِ پیاده‌سازیِ این‌صفحه‌کلید در ویندوز را به‌نقل از ویکی‌پدیا (+) در این‌جا می‌آورم:

صفحه‌کلید استاندارد فارسی را از این‌جا(+) دریافت کنید و زیپش را باز کنید و محتویاتش را جایی ذخیره کنید. به‌محل ذخیره بروید و روی setup.exe دوکلیک کنید.
باید سیستم‌عامل را برای پشتیبانی کامل از زبان‌های شرقی آماده کنید. دکمهٔ Start (معمولا در گوشه‌ی چپ در پایین صفحه‌ی نمایش) را فشار دهید. فهرستی باز می‌شود، گزینه‌ی Control Panel را انتخاب کنید.
پنجره‌ی جدیدی باز می‌شود که بنا به‌ترجیحات قبلی چیدمان مختلفی خواهد داشت. به دنبال نماد Date, Time, Language, and Regional Options بگردید و با دوبار کلیک آن را باز کنید. اگر این نام را پیدا نکردید به‌قدم بعدی بروید.
نماد Regional and Language Options را پیدا کنید و آن را باز کنید.
اگر قادر به نوشتن فارسی نبودید (حتی با صفحه‌کلیدی غیراستاندارد)، ستون Languages را فشار دهید. کنار Install files for complex scripts and right-to-left languages (including Thai)‎ ضربدر بزنید. در این مرحله ممکن است به سی‌دی سیستم‌عامل برای بار گذاری برنامه نیاز باشد که طی پیغامی آن خواسته می‌شود و باید سی‌دی سیستم‌عامل را در رایانه برای ادامه قرار داد. و پس از آن، در بعضی موارد ممکن است سیستم‌عامل بخواهد که رایانه را باز آغاز (restart) کند، موافقت کنید و بعد از راه‌اندازی دوباره مراحل یک تا سه را دوباره دنبال کنید.
در همان ستون Languages دکمه‌ی Details... را فشار دهید.
اگر وضعیت صفحه‌کلیدها مانند تصویر روبه‌رو نبود، دکمه‌ی Add را فشار دهید. در زیر جملهٔ Input language فهرستی وجود دارد، آن را فشار دهید. انتخاب‌های Farsi را مشخص کرده و از آن میان Persian Experimental Standard را انتخاب کرده و OK را فشار دهید. با فشار دادن چندبارهٔ OK باقی پنجره‌ها را ببندید. اگر تا این مرحله رایانه را باز آغاز نکرده‌اید آن را انجام دهید.
بهتر است صفجه‌کلید (غیر استاندارد) قبلی را حذف کنید. اگر نغییر در صفحه‌کلید را پس از گذارندان تمامی این مراحل نمی‌توانید ببینید، کافی است باز آغاز (restart) کنید.

۵- نشانه‌گذاریِ صحیح:
به‌کاربردنِ نشانه‌هایِ «،» و «؛» و «.» و «؟» و «!» برایِ تسهیل در انتقالِ مفاهیم، الزامی هستند. نشانه‌یِ «،» زمانی استفاده می‌شود که در یک‌جمله نیازی به‌مکث وجود داشته‌باشد یا توضیحی - خواه یک‌اسم و خواه یک‌جمله - بیاید و امثالهم. نشانه‌یِ «؛» بینِ دو جمله می‌آید که‌در نگاهِ اوّل به‌هم مرتبط نیستند، امّا وقتی با هم خوانده‌شوند، از لحاظِ معنایی به‌هم ارتباط پیدا می‌کنند. کاربردِ بقیه‌شان هم که‌مشخص است!! به‌خاطر داشته‌باشید که قبل از هر یک ازین نشانه‌ها، نباید هیچ‌فاصله‌ای وجود داشته‌باشد، امّا بعد از آن باید یک‌فاصله‌یِ کامل بیاید. ضمناً اصلِ «لاتسرفو» در این‌جا هم پیاده می‌شود که‌اگر نشود، با کلّه به‌جهنمی از آشوبِ ادبی پرتاب می‌شوید که‌تمامیِ این‌نشانه‌ها بی‌فایده می‌گردند!
در وبلاگ‌ها نوعِ دیگری از نشانه‌گذاری نیز مطرح می‌گردد: شکلک‌ها! به‌شخصه استفاده از ([ نیش‌خند]) را نسبت به ( :D ) در متن - و نه در قسمتِ نظرات- ترجیح می‌دهم، امّا باز هم همه‌چیز بستگی به‌خودتان دارد. البته باز هم اسراف نکنید! مثلاً ( :)))))))) ) یعنی چه؟! (۲) به‌قولِ نون‌وا «نشان از هرز بودن دکمه پرانتز کیبوردشان دارد»!(+)

۶- کمی ادبی‌تر:
هنگامِ نوشتن به‌کلاهِ (!) الف «آ»، «أ» در لغاتی مثلِ متأسفانه، «ً» در لغاتی مثلِ فعلاً و امثالهم بیشتر توجه شود. هرگز از «ي» و «ك»یِ عربی استفاده نشود، هرچند که‌تفاوتِ چندانی با نوعِ فارسی‌شان ندارند.

---
نکته: حتماً بعد از نوشتنِ مطلبی، چند بار آن‌را بخوانید و مطمئن باشید که شکافی خواهید یافت که‌نیاز به‌ویرایش دارد!
---
توضیحات:
(۱): البته نیم‌فاصله لغتِ صحیحی نیست و صحیحش «فاصله‌یِ صفر» یا ZWNJ می‌باشد.
(۲): در این‌مورد، من [قهقهه‌یِ مستانه و چه‌بسا شیطانی] را ترجیح می‌دهم!
---
بیشتر:

سریِ پست‌هایِ «غلط نامه» را از خوابگرد، در این‌جا بخوانید.

-
پی‌نوشتِ یک: بنده کارشناسِ ادبی نیستم، فلذا امکانِ اشتباهم وجود دارد. خوش‌حال می‌شوم سوتی‌هایِ احتمالی را به‌من بگویید!
پی‌نوشتِ دو: مواردِ دیگری در ذهن دارید؟ خوش‌حال می‌شوم مواردی که از نظرِ شما نیز مهم هستند را بخوانم.
پی‌نوشتِ سه: مطمئن نیستم که‌خودم تمامیِ مواردِ‌ بالا را رعایت می‌کنم. مثلاً فکر می‌کنم در کاربردِ نیم‌فاصله مشکل دارم یا در مطالبِ سابقم «ي» و «ك» به‌کار رفته‌اند.

[بعد نوشت- دومِ مهرماهِ ۱۳۸۹]:
بعضی از دوستان لطف کردند و مواردی را که بنده جا انداخته بودم، گوش‌زد کردند. از همه‌شان تشکر می‌کنم و مواردِ مذکور را در پایین می‌آورم:

یک‌گرم:

... علاوه از اینها در جهت زیباسازی وبلاگستان بهتر می بود که به مسئله تراز نمودن مطلب و نیز انتخاب به موقع پاراگراف جدید نیز اشاره می‌نمودید.
مورد ۶ که اشاره داشته اید "هرگز از «ي» و «ك»یِ عربی استفاده نشود، هرچند که‌تفاوتِ چندانی با نوعِ فارسی‌شان ندارند" لازم است یادآوری شود که این سبک در نتایج جستجوی کلمه یا عبارتی در یک متن تاثیر فراوان دارد. حتی در فایل های شخصی که در محیط‌های اکسل یا اکسس نوشته می شود، تفاوت این دونوع ک یا ی گمراهم کرده که اگر دقت شود، تفاوت انها از زمین تا آسمان است!

البته لازم به‌توضیح می‌دانم که منظورِ بنده شکلِ ظاهریِ آن‌ها بود. «كبير» و «کبیر» هیچ‌تفاوتِ ظاهری ندارند، امّا واضح است که متفاوت‌اند.
+
FatMoji:

...ولي شما هم يك اشتباه رايج را در نوشته‌تان بكار برده‌ايد. منظورم بكار بردن تركيب نادرست "و يا" بجاي "يا" است كه متاسفانه بسيار رايج شده.

تصحیح شد!
+
درویش‌میرزا:

نشانه‌گذاری: اسمِ درست و ادبی‌ش «تقطیع» هست؛ و فراموش نکن بسته به‌نوع و هدفِ متن می‌تونه به‌طورِ کامل یا ناقص انجام بشه یا اصلاً انجام نشه.

فراموش نخواهد شد رفیق!

[بعد نوشت - سیزدهمِ مهرماهِ ۱۳۸۹]: چندنفری لطف کردند و این‌مطلب را در وبلاگ‌هایشان منتشر کردند و بنده چاکرِ تک‌تکشان هم هستم. فقط آمدم و بگویم که غرض از نوشتنِ این «بعد نوشت»، این است که گویا حضرتِ حمیدرضا خانِ شاه‌میرزاد، مدیرِ وبلاگِ «آرک‌سینوس»، مصلحتاً [یا منفعتاً!] قادر به‌درجِ منبع نمی‌باشد. لذا بنده همین‌جا به‌ایشان در این‌پروسه‌یِ پیچیده‌یِ ذکرِ منبع کمک می‌کنم. خوش‌بختانه فقط همین‌برادر به‌کمکِ بنده نیاز داشت و بقیّه‌یِ دوستان خود زحمتش را تقبل کردند.
تکمّله‌یِ بعدنوشتِ فوق: محضِ تنویرِ اذهانِ عمومی اعلام می‌کنم که ایشان دزد نمی‌باشند، چرا هر دزدی می‌داند ردِ پایش را با حذفِ لینک‌هایِ درونِ مطلب و امثالهم پاک کند (+)!
نکته‌ای بر تکمّله‌یِ فوق: برایِ کسبِ اطلاعاتِ بیشتر در زمینه‌یِ چگونگیِ بازنشر و ویرایشِ مطالبِ این‌وبلاگ، این‌جا را مطالعه کنید.

ازین‌مطلب خوش‌تان آمد؟ این‌ها مطالب مرتبط با این‌مطلب هستند، شاید ازین‌ها هم خوش‌تان بیاید:
۱- در مذمّتِ آلودگیِ فارگلیسانه‌یِ زبانِ فارسی یا سفرنامه‌یِ طنزِ شاملو

تمایلِ‌ طبیعت به‌نظافتِ کفِ آشپزخانه!

2010-09-17T02:20:00.000+04:30

قانونِ مورفی را که‌همه شنیده‌اید:«اگر چیزی بتواند بد اجرا شود، حتماً‌ در بدترین وضعیّتِ خود اجرا می‌شود!». امّا آیا می‌دانستید که‌مثالی برای همین [مثلاً] قانون در طبیعت وجود دارد؟

رابرت متیوز، فیزیک‌دانِ دانشگاهِ آستنِ انگلستان است. او در مقاله‌ای در ۱۶ جولایِ ۱۹۹۵، در «European Journal of Physics» و در مقاله‌یِ «Tumbling toast, Murphy's Law and the fundamental constants» بیان می‌کند که‌برای قانونِ مورفی مثالی در طبیعت وجود دارد. یک‌نانِ تست را درنظر بگیرید و بر رویِ آن کره بمالید، آن‌گاه این‌نان را بر رویِ لبه‌یِ میز بگذارید، طوری نان توسطِ نیرویِ گرانشی به‌زمین بیوفتد. این‌نان حتماً از طرفِ کره‌ای رویِ زمین می‌افتد و اگر نیوفتد، کره را برعکسی رویِ آن مالیده‌اید!!
علّتِ این‌ امر،‌ ضعفِ گشتاورِ گرانشی‌ست. زمانی که‌‌نانِ تست به‌کفِ زمین می‌رسد، نیم‌دور خورده و با رویِ کره‌ای بر زمین فرود می‌آید. در سالِ ۲۰۰۱ متیوز سعی کرد که‌این نظریّه‌را آزمایش کند و در حدودِ ۱۰۰۰ دانش‌آموز از مدارسِ سراسرِ‌ بریتانیا در این‌آزمایش شرکت کردند و ۹۸۲۱ بار نانِ کره‌ای بر زمین انداختند که‌در ۶۱۰۱ بار طرفِ کره‌ای بر زمین فرود آمد! اثباتِ این‌که «طبیعت با کفِ آشپزخانه‌یِ تمیز دشمنی دارد» باعث شد که وی جایزه‌یِ Ig Nobel را از سالنامه‌یِ پژوهش‌هایِ نامحتمل کسب کند.

بیشتر: مقاله‌ را می‌توانید از این‌جا دانلود کنید. این‌مقاله پنج صفحه‌است و دشمنیِ طبیعت را از لحاظِ ریاضیّاتی اثبات کرده‌است. محضِ اطلاع هم بگویم که‌من این‌مقاله را نخوانده‌ام!

بازنگری در نسبیّت: پایانِ تقارنِ فضا و زمان؟

2010-09-12T17:35:00.002+04:30

یک‌سخنرانی در سالِ ۱۹۰۸ دیدِ ما را نسبت به‌فضا و زمان تغییر داد. ریاضی‌دانِ آلمانی، هرمان مینکوسکی تلاش می‌کرد ایده‌یِ داغِ آن‌روزهایِ آلبرت انیشتین ( نسبیّت‌خاص) را روشن‌تر کند و توضیح‌دهد که‌چرا هر چه‌اجسام سریع‌تر حرکت‌کنند، طول‌شان منقبض‌تر می‌شود و زمان‌شان کند‌تر. مینکوسکی بیان‌کرد:

زین‌پس فضا و زمان محکوم‌شدند تا در دریایی از سایه‌ها محو شوند و تنها اتحادِ این‌دو ( فضا-زمان) است که‌می‌تواند دربرابرِ این‌حقیقت دوام بیاورد.

...و فضا-زمان – ساختارِ شکل‌پذیری که نوعِ هندسه‌اش، می‌تواند تحتِ تأثیرِ‌ نیرویِ گرانشِ ستاره‌ها، سیّاره‌ها و الخ تغییر یابد – متولّد شد.
این‌ایده‌ای‌ست که‌تابه‌حال بسیار به‌ما خدمت‌کرده‌است و مفاهیم‌را توضیح داده‌است، اما اگر پتر هوراوایِ فیزیک‌دانِ دانشگاهِ کالیفرنیا، برکلی، راست گفته‌باشد، این در هم پیچیدگیِ فضا-زمان، چیزی بیش از یک سراب نخواهدبود. او می‌خواهد که‌این درهم‌پیچیدگی را از بین ببرد و به‌فضا و زمان دوباره استقلال بخشد تا بتواند دنیایِ مکانیکِ کوانتومی را با گرانش آشتی دهد، کاری که‌از بزرگ‌ترین مسائلِ فیزیکِ مدرن به‌شمار می‌رود!
از زمانی که‌هوراوا کارهایش را در ژانویه‌یِ ۲۰۰۹ منتشر کرد، توجّهِ زیادی را به‌خود جلب کرده، به‌طوری که‌تابه‌حال بیش‌از ۲۵۰ مقاله‌در آن‌باب نوشته‌شده‌است. بعضی محققان شروع به‌استفاه از این‌ایده کرده‌اند تا دو رازِ بزرگِ کیهان‌شناسی، یعنی مادّه‌یِ تاریک و انرژیِ تاریک، را توجیه‌کنند، بعضی دیگر به‌این‌نتیجه رسیده‌اند که‌سیاه‌چاله‌ها واقعاً آن‌طور که‌ما فکر می‌کنیم،‌ رفتار نمی‌کنند. اگر این‌ایده درست باشد، می‌تواند برایِ همیشه دیدِ ما را نسبت به‌فضا و زمان تغییر دهد و راهِ ما را در راهِ رسیدن به‌«نظریه‌یِ همه‌چیز» هموار سازد.

از ناکامیِ فیزیک‌دانان در آشتی‌دادن بینِ نسبیّتِ عامِ انیشتین، که‌گرانش را توضیح می‌دهد، و مکانیکِ کوانتومی، که‌‌به‌بررسیِ رفتارِ ذرّه‌ها و نیروها( به‌جز گرانش) در کوچک‌ترین مقیاس‌ها می‌پردازد، دهه‌ها می‌گذرد. مهم‌ترین مانع در این‌زمینه، دیدِ متفاوتِ آن‌ها از فضا و زمان می‌باشد(۱). از دیدگاهِ کوانتوم، فضا و زمان زمینه‌هایِ‌ ثابتی در برابرِ حرکتِ ذرّات هستند، اما در نظریّه‌هایِ انیشتین، نه‌تنها فضا و زمان به‌طرزِ جداناپذیری در هم تنیده‌شده‌اند، بلکه نتیجه‌یِ این‌فضا-زمان، تأثیرپذیری از مادّه‌یِ درآن نیز می‌باشد[ یعنی ثابت و بی‌اثر نخواهدبود.]
قسمتی از این‌تلاشِ عمده برایِ یکی‌کردنِ نسبیّتِ‌عام و کوانتوم و ایجادِ نظریّه‌یِ گرانشِ کوانتومی، به‌خاطرِ یکی‌کردنِ تمامِ نیرو‌هایِ موجود در طبیعت [ الکترومغناطیس، هسته‌ایِ قوی، هسته‌ایِ‌ ضعیف، گرانش ] می‌باشد (۲)؛ امّا فقط همین‌هم نیست، ما به‌این گرانشِ کوانتومی نیازمندیم تا بلافاصله بعد از مهبانگ چه‌اتفاقی افتاده‌است، یا این که بفهمیم دقیقاً چه‌اتفاقی در نزدیکیِ سیاه‌چاله‌ها، جایی که‌میدان‌هایِ گرانشی به‌شدّت قدرت‌مند هستند، می‌افتد.
یکی از جاهایی که‌تضادِ نظریّه‌هایِ کوانتوم و نسبیّت بیشتر خودنمایی می‌کند، ثابتِ گرانشیG، مقداری که‌قدرتِ گرانش را معلوم می‌کند،‌ می‌باشد. در مقیاس‌هایِ‌ بزرگ – مثلاً منظومه‌یِ شمسی یا حتی خودِ جهان – معادلاتِ نسبیّتِ عام مقداری از G را نمایش می‌دهند که‌دقیقاً با مشاهدات هماهنگ است؛ اما وقتی مقیاس را کوچک و کوچکتر کنیم، نسبیّتِ عام نمی‌تواند بی‌نظمی و تحرّک در فضا-زمان را در مقیاس‌هایِ کوانتومی در نظر نگیرد، فلذا هر محاسبه‌ای کوانتومی در نسبیّتِ عام و احتسابِ G، نتیجه‌ای مضحک را تولید می‌کند و عملاً پیش‌بینی را غیرِ ممکن می‌سازد.

یک‌سان‌سازیِ فوری!
بلاخره یک‌طرف در این‌مبارزه باید کوتاه بیاید و عقلِ‌سلیم می‌فرماید که نسبیّت است که خواهدباخت، پس هوراوا عملیّاتِ وَر رفتن با معادلاتِ نسبیّتِ‌عام را با هدفِ درست‌کردن و سازگارسازی‌شان، آغاز کرد، تا این‌که توجّه‌اش به‌رفتارِ الکترون‌ها در گرافین جلب شد!
اگر لایه‌هایِ نرم و خاکستریِ گرافیتِ نوکِ مدادتان را یکی‌یکی از هم جدا کنید، سرانجام لایه‌یِ نازکی به‌ضخامتِ یک‌اتمِ کربن خواهید داشت که‌به‌آن گرافین گفته‌می‌شود. در سطحِ گرافین الکترون‌ها مانندِ توپِ پین‌بال می‌جهند، چرا که‌ذرّه‌هایِ بسیار کوچکی هستند و رفتارشان را می‌توان تحتِ مکانیکِ کوانتومی توضیح‌داد ولازم به‌ذکر است که‌برایِ توصیفِ حرکت‌شان، نیازی به‌نسبیّت هم نیست چرا که‌با سرعتِ بسیار کمتری نسبتِ سرعتِ نور حرکت می‌کنند.
اما همین‌گرافین را بگیرید و تا نزدیکی‌هایِ صفرِمطلق سردش کنید، اتفاقِ جالبی می‌افتد: سرعتِ الکترون‌ها به‌طرزِ قابلِ ملاحظه‌ای افزایش می‌یابد و حالا به‌نظریّه‌هایِ نسبیّتی برایِ توضیحِ صحیحِ رفتارشان نیاز داریم. همین‌تغییرِ رفتار بود که توجّهِ هوراوا را جلب کرد. یکی از مفاهیمِ بنیادینِ نسبیّت این‌است که‌فضا-زمان باید ویژگی‌ای داشته‌باشد که‌به‌آن تقارنِ لورنتس می‌گویند که با ثابت‌نگه‌داشتنِ سرعتِ نور برایِ تمامیِ ناظران – فارغ از این که چقدر سرعت دارند – و نتیجتاً کندتر شدنِ زمان و منقبض‌تر شدنِ طول با افزایشِ سرعت، فضا و زمان به‌هم می‌پیوندند و با هم «تقارن» دارند.
چیزی که‌هوراوا را در گرافین‌ها به‌چالش طلبید، این‌بود که این‌تقارن همیشه در آن‌جا ظاهر نمی‌شود. او پیشِ خود فکر کرد که‌آیا چنین چیزی ممکن است برایِ کلِ جهان هم صادق باشد؟ چیزی که‌ما در اطرافِ خود می‌بینیم یک‌جهانِ خنک ( نه‌سرد و نه‌داغ! ) است که‌فضا و زمان به‌دلیلِ تقارنِ لورنتس به‌هم پیوسته‌اند، حقیقتی که‌تمامِ آزمایش‌ها آن را به‌دقّت نشان داده‌اند... اما احوالاتِ جهان در ابتدا، با احوالاتِ فعلیِ جهان کاملاً متفاوت‌بود. آیا ممکن است که‌این تقارن، ویژگیِ بنیادینِ جهان نباشد؟ ویژگی‌ای باشد که با سرد‌شدنِ جهان نسبتِ به‌مهبانگِ بسیارداغ به‌وجود آمده‌باشد؟ همان‌طور که‌در گرافینِ سردشده به‌وجود آمده‌است؟
پس هوراوا معادلاتِ انیشتین را در راهِ عجیبی که‌منجر به‌حذفِ این‌تقارنِ لورنتس می‌شد، تغییر داد. با خوش‌فکریِ او معادلاتی به‌دست آمد که‌گرانش را در مقیاسِ کوانتومی همانندِ مقیاس‌هایِ دیگر به‌خوبی توصیف می‌کرد: گرانش به‌واسطه‌یِ حضورِ ذرّاتی به‌نامِ گراویتون ظهور می‌کند،تقریباً به‌همان‌طریقی که‌الکترومغناطیس به‌واسطه‌یِ فوتون‌ها(۳). او یک تغییرِ جدیِ دیگر را هم در نسبیّتِ عام انجام داد. نظریّه‌یِ انیشتین جهت و مسیرِ خاصی را برایِ زمان، از گذشته تا آینده، در نظر نمی‌گیرد؛ حال‌ آن که جهانی که‌مشاهده می‌کنیم، این‌طور نیست. پس او این‌مشکلِ زمان را هم برطرف کرد(۴). با این‌تغییرات، او متوجه‌شد که نظریه‌هایِ میدان‌هایِ کوانتومی، اکنون به‌راحتی می‌توانند گرانش را در مقیاس‌هایِ کوچک بررسی کنند، بدونِ این که با نتایجی بی‌معنی روبه‌رو شوند. او می‌گوید:

ناگهان، شما عناصرِ جدیدی را در اختیار گرفته‌اید که می‌توانید به‌راحتی رفتارِ گرانش را در مقیاس‌هایِ کوانتومی بررسی کنید!

«گرانش به‌قرائتِ هوراوا»، تنها اقدام برایِ ایجادِ نظریّه‌یِ گرانشِ کوانتومی نیست و نظریّه‌هایِ دیگری نیز در این‌زمینه موجود هستند که از مشهورترین‌شان می‌توان به‌«نظریّه‌یِ ریسمان‌ها» اشاره‌کرد؛ اما کارِ هوراوا نسبت به‌نظریّه‌یِ ریسمان‌ها یک برتریِ عمده دارد: برخلافِ نظریّه‌یِ ریسمان‌ها که‌استفاده‌کردنش، نیازمندِ آقایی در قلمرو‌هایِ ترسناکی از ریاضیّات است، این‌نظریّه به‌همان پایه‌هایِ ریاضیّاتی‌ای نیاز دارد که‌برایِ مطالعه‌یِ سه‌نیرویِ دیگر به‌کار رفته‌است. اُریُل پیوجُلاس، فیزیک‌دانِ نظری در آزمایش‌گاهِ CERN می‌گوید:

این‌دقیقا یک‌راهِ حلِّ جدید برایِ حلِّ مسئله‌ای بسیار سخت است، در حالی که‌کار با آن ساده‌است و همه‌یِ ما به‌خوبی آن را می‌دانیم.

این می‌تواند از عللی باشد که‌این نظریّه‌یِ هوراوا بسیار با استقبال روبه‌رو شده‌است. رام‌کردنِ دیگر نظریّه‌ها، مثلاً مثلِ ریسمان‌ها، بسیار مشکل‌تر از آن است که‌بخواهند به‌راحتی به‌تازه‌کارها مثلِ نظریّه‌یِ هوراوا سواری بدهند!
ریاضیّاتِ زیبا و آسان یک ویژگیِ مفیدِ بزرگ است، اما آزمونِ اساسی این‌است که‌این نظریّه چقدر با جهانِ خارج منطبق و در توصیفِ آن تا چه‌اندازه موفق است؟ بعضی از نشانه‌هایی که‌مبنی بر راست‌بودنِ نظریه‌یِ هوراوا می‌باشد، از تلاشِ دیگری برایِ گرانشِ کوانتومی به‌نامِ «ساختارِ مثلثیِ پیوسته‌یِ متحرّک»(۵) می‌باشد که‌در این‌نظریه، فضا-زمان به‌قطعاتِ کوچک‌تری تقسیم شده‌اند تا ماهیّت‌شان بهتر روشن گردد. ژان آمبجورن از مؤسسه‌یِ نیلز بوهرِ کوپنهاگن، دانمارک و باقیِ همکارانش این ایده‌را شرح و بسط داده‌اند. آن‌ها از شبیه‌سازی‌هایِ کامپیوتری استفاده‌کردند تا رفتارِ فضا-زمان را بررسی کنند، اما در بعضی جاها به‌مشکل برخوردند: با بزرگ‌نمایی و کوچک‌نمایی مدل‌ها ( همان Zoom in و Zoom out ِ خودمان! ) مشخص شد که‌فضا و زمان نقش‌هایِ متفاوتی بازی می‌کنند. با کوچک‌نمایی، فضا و زمان به‌هم‌پیچیده و در راستایِ تقارنِ لورنتس فعالیّت می‌کنند اما با بزرگ‌نمایی این‌دو از هم جدا می‌شوند... طوری که‌زمان نقشِ‌ بسیار بزرگ‌تری را نسبت به‌فضا ایفا می‌کند.

فراتر از انیشتین
آمبجورن فکر می‌کند که‌این مسأله بدین معناست که‌فضا و زمان جدا از هم عمل می‌کنند، یعنی همان‌نتیجه‌ای که‌با رد شدنِ تقارنِ لورنتس و نظریّه‌یِ هوراوا گرفته می‌شود. او می‌گوید:

اگر شما شبیه‌سازی‌هایِ کامپیوتری را آزمایش بنامید، پس نظریّه‌یِ هوراوا و آزمایش‌ها هماهنگ عمل می‌کنند.

امّا تمامِ این‌مسائل، ساده و بی‌دردسر برایِ هوراوا تمام نشده و نظریّه‌یِ او در آغاز کاملاً بی‌اشکال هم نبوده‌است. واضح است که‌با چنین تمرکزی بر رویِ این ایده‌یِ تقریباً بی‌سابقه، نقطه‌ضعف‌هایش هم نمایان می‌گردد. نقطه‌ضعفِ اوّلی در ژوئنِ ۲۰۰۹، یعنی تنها ۵ ماه پس از انتشارِ مقاله‌یِ هوراوا ظاهر گشت. اگر نظریّه‌یِ او درست می‌بود، شرایطِ انرژیِ پایین هم نسبیّتِ عامی به‌نظر می‌رسیدند. مع‌هذا پیوجلاس به‌همراهِ دیِگو بْلاس و سِرگِئی سیبریاکوف از مؤسسه‌یِ فدرالِ تکنولوژیِ‌ سوییس در لوزان، نشان دادند که‌این مسأله در سیستمی که‌آن‌ها بررسی‌اش می‌کردند ظاهر نشده‌است ( به‌بیانِ دیگر، نظریّه‌یِ هوراوا همیشه با مشاهداتِ تجربی ناسازگار خواهد بود. )
در آغاز، نظریّه شکست‌خورده به‌نظر می‌رسید. پلوجلاس و همکارانش بعداً منتشر کردند که‌این‌ناسازگاری در شرایطِ خاصی از این‌نظریه رخ می‌دهد و قابلِ جلوگیری و اصلاح است و این‌نظریّه بلاخره می‌تواند منجر به‌نسبیّتِ عامی شدنِ انرژی‌هایِ پایین گردد. این‌خبرِ خوشایندی برایِ کسانی بود که‌از نظریّه‌یِ هوراوا برایِ مطالعاتِ اخترفیزیکی و کیهان‌شناسیِ خود مانندِ‌ سیاه‌چاله‌ها، ماده‌یِ تاریک و انرژیِ تاریک استفاده می‌کردند.
سیاه‌چاله‌ها را در نظر بگیرید: سیاه‌چاله‌ها محصولِ اتّحادِ فضا و زمان هستند و فضا-زمانِ اطراف‌شان را چنان خمیده می‌سازند که‌هیچ‌چیز (حتی‌نور که‌بیشترین سرعتِ ممکن را دارد) نمی‌تواند از آن‌‌جا فرار کند. با نابودیِ اتّحادِ فضا و زمان، نظریّه‌یِ هوراوا، فیزیکِ‌ سیاه‌چاله‌ها را دست‌کاری می‌کند، مخصوصاً سیاه‌چاله‌هایِ میکروسکوپی را که‌محصولِ انرژی‌هایِ‌ بالایند.
این که این‌نظریّه هدفِ به‌وجود آمدنِ این‌پدیده‌ها را چگونه توجیه می‌کند و آیا این‌پدیده‌ها در این‌نظریّه همانندِ نسبیّتِ عام رفتار می‌کنند یا نه، به‌گفته‌یِ پیوجلاس:

سؤالِ بزرگی‌ست، امّا سؤالی هم هست که‌محققان هم‌اکنون در حالِ بررسی‌اش هستند.

نظریّه‌یِ هوراوا می‌تواند راه‌گشایِ معمّایِ قدیمیِ «ماده‌یِ تاریک» نیز باشد. رفتارِ ستارگان و کهکشان‌ها چنین می‌نمایاند که‌باید مادّه‌یِ بسیار بیشتری در جهان‌باشد، نسبت به‌موّادی که‌میبینیم؛ بدونِ آن‌ها، انبوهِ کهکشان‌ها باید فرو بپاشند. این نتیجه‌گیری از معادلاتِ‌ نسبیّتِ عام منشأ می‌گیرد، امّا اگر «دقیقاً» این‌معادلات را درنظر نگیریم، آیا دوباره همین‌نتایج را خواهیم گرفت؟ آیا این‌نظریّه می‌تواند رفتارِ کهکشان‌ها و الخ را بدونِ ایفایِ نقشی توسطِ مادّه‌یِ تاریک، توجیه‌کند؟
شینجی موکوهیاما از دانشگاهِ توکیویِ ژاپن می‌خواهد که‌به پرسش‌هایِ فوق پاسخ‌دهد. او متوجه شد که‌با بررسیِ رفتارِ کهکشان‌ها و ستارگان توسطِ معادلاتِ نظریّه‌یِ هوراوا، ویژگیِ جدیدی ظاهر می‌شود که‌در همان‌بررسی منتهی با‌معادلاتِ نسبیّتِ عام ظاهر نمی‌شد. این‌ویژگی همان اثرِ مادّه‌یِ تاریک را دارد. هوراوا می‌گوید:

مادّه‌یِ تاریک، یا حداقلِ کسری از آن، می‌تواند توسطِ اصلاحاتِ انجام‌شده رویِ نسبیّت، از بین برود و معنی نداشته‌باشد.

اما «انرژیِ تاریک»، هنوز هم مسئله‌ای بزرگ باقی مانده‌است. موردِ مذکور زمانی ظاهر می‌شود که‌بخواهیم انبساطِ جهان را توجیه کنیم. انبساطِ جهان در چند میلیاردسالِ اخیر روندی تورّمی داشته‌است و برای توضیح این موضوع، فیزیک‌دانان دست به‌دامن انرژیِ ذاتیِ خلاء در فضا-زمان شده اند، یعنی انرژی تاریک. اما یک مشکلِ بزرگ وجود دارد آن هم این که نظریّه‌ی فیزیکِ ذرّه‌ای پیش‌بینی می کند که شدّت انرژی تاریک می‌باید ۱۲۰ مرتبه‌یِ مغناطیسی بزرگ‌تر از آن چیزی باشد که مشاهده شده، و نسبیّت عام قادر به توجیهِ این تفاوت بزرگ نیست. حال نظریّه‌یِ هوراوا ممکن است اثربخش باشد. این نظریّه شامل پارامتری است که می تواند مشکل را حل کند. به‌گونه‌ای که انرژیِ خلاء پیش‌بینی شده توسط فیزیک ذرّه‌ای به‌مقدارِ مثبتِ کوچکیِ که مطابق با رصد حرکت ستارگان و کهکشان‌ها است، کاهش می یابد. البته رابرت کاسادیو از دانشگاهِ بولونایِ ایتالیا و همکارانش که‌محاسباتِ مربوطه را انجام دادند، اعتراف می‌کنند که‌مشکل بتوان درستیِ‌ قاطع این‌تصویر را اثبات کرد، چرا که به‌انرژیِ‌ بسیاربسیار بیشتر از آنچه می‌توان در آزمایش‌گاه‌هایِ امروزی فراهم‌آورد، نیاز است.
بلاخره این‌جهان است که‌حرفِ آخر را می‌زند. مشاهداتِ معتبرِ ابرسیاه‌چاله‌ها با گرانشِ بسیارزیاد، لزومِ‌ اصلاحاتِ نسبیّتِ عام را بیان می‌کند. این مهم می‌تواند راه‌را برایِ هوراوا و نظریّه‌یِ گرانشِ کوانتومی‌اش هموار سازد، همان‌طور که‌برایِ انیشتین، با نشان‌دادنِ نقصِ قوانینِ گرانشیِ نیوتون در مدارِ ~~مریخ~~ عطارد هموار ساخت. به‌قولِ هوراوا:

ما سرزمین‌هایِ جدیدی را کشف کرده‌ایم، امّا هنوز بسیار بسیار زود است که‌تمامیِ کشفیّات‌مان را راست بدانیم.

توضیحات:
(۱): البته قبلاً تلاش‌هایی در زمینه‌یِ حذف این‌اختلافات شده‌بود، مثلاً نظریّه‌یِ «زمان‌گرمایی» که‌زمان را حذف می‌کرد. برای اطلاعاتِ بیشتر این‌جا را بخوانید. برایِ اطلاعاتِ بیشتر در زمینه‌یِ خودِ زمان هم این‌جا را بخوانید.
(۲): ماکسول زحمتِ یکی‌کردنِ‌ الکتریسیته و مغناطیس را کشید تا بعداً الکترومغناطیس به‌صورتِ‌ یک‌نیرویِ واحد در جمعِ این‌چهار نیرو ظاهر شود. بعد از آن نیروهایِ الکترومغناطیس و هسته‌ایِ ضعیف هم توسطِ گلایشو، واینبرگ و عبدالسلام متحد شدند و تحتِ نامِ «الکتروضعیف» یا «GWS» ظاهر شدند. بوزونِ واسطه‌یِ ( ذرّه‌یِ حاملِ ) این‌نیرو، بوزونِ هیگز می‌باشد که‌به‌خاطرِ تلاش‌هایِ ناکامِ بسیار برایِ کشفِ آن، «ذرّه‌یِ خدا» لقب گرفته‌است! بعداً نظریّه‌هایِ GUT، تلاش کردند تا نیروهایِ اکتروضعیف را به‌هسته‌ایِ قوی پیوند دهند که‌پیوندشان برخلافِ بقیّه، چندان جالب(دقیق) نبوده‌است.
(۳): این‌طور که‌در این‌مقاله توضیح داده‌شده‌است، نتیجه‌یِ آثارِ هوراوا، فعالیّتِ گراویتون‌ها را به‌صورتِ نظری توضیح می‌دهد. وگرنه قبلاً تلاش شده‌بود تا گراویتون‌ها را مشاهده‌کنند،‌ مثلاً در شتاب‌دهنده‌یِ تواترون و بعداً در شتاب‌دهنده‌یِ CERN. نکته‌یِ جالب در زمینه‌یِ مشاهده‌یِ گراویتون‌‌ها و فهمیدنِ آثارِ‌ حضورشان، با مشاهده‌نکردنِ گراویتون و گم‌شدنِ انرژیِ برخوردِ ذرّات در شتاب‌دهنده‌هاست!
(۴): در فیزیکِ نیوتونی، زمان دور از دسترس و همیشه در حالِ گذر. امّا در نسبیّت، زمان می‌تواند به‌عنوانِ یک‌بعد درنظر گرفته‌شود. این‌بعد راستایِ خاصّی ندارد؛ امّا این‌طور به‌نظر می‌رسد که‌زمان، جهتِ خاصّی دارد که‌ما در آن‌جهت به‌جلو می‌رویم.
(۵): «ساختارِ مثلثیِ پیوسته‌یِ متحرّک» یا یک‌چیزی در همین‌مایه‌ها! اصلاً هرچه «Causal dynamical triangulation» را ترجمه‌کردید من هم همان‌را قبول می‌کنم... البته شنیده‌ام که‌به‌جایِ نامِ واقعیِ این‌نظریّه، از «هندسه‌یِ کوانتومی» هم استفاده‌کرده‌اند که‌خب، نامِ اصلی‌اش نیست و اصلاً چیزِ دیگری‌ست.

ترجمه‌شده از Rethinking Einstein: The end of space-time از New scientist به پیشنهادِ عموآلبرت؛ با راهنماییِ محمّدِ میرزاییِ عزیز.

از این مطلب خوشتان آمد؟ این‌ها مطالب مرتبط با این مطلب هستند، شاید از این‌ها هم خوشتان بیاید:
۱- سیاه‌چاله‌
۲- زمان‌گرمایی
۳- زمان و موضوعاتِ وابسته... (۱)و(۲)و(۳)

تغیّر!

2010-09-10T22:38:00.002+04:30

سالِ اوّلِ راهنمایی بودم. عیدِ فطر نزدیک بود. دینی‌داشتیم. مثلاً می‌خواستم یک‌راهکارِ «اتّحادِ درونْ‌اسلامیِ ریاضیّاتی» به‌دبیرِ دینی پیشنهاد کنم. آمدم و پیشنهاد کردم که‌علما بیایند و ماهِ رمضانِ سالِ صفرِ قمری را به‌شمسی - که‌به‌رصدِ ماه بستگی ندارد و پایدار است - برگردانند و آن‌ماه را روزه بگیرند، این‌طور اتحّادِ مسلمانان هم تقویت می‌شوند، چون نه‌تنها در یک‌ماهِ مشخص از سال روزه می‌گیرند، بلکه فلان‌کشور عیدش را زودتر از کشوری دیگر نخواهدگرفت!! دبیر قدری خندید و گفت که‌«بدعت»است و فلان...
هر سال که‌عیدِ فطر که می‌رسد، از خودم می‌پرسم که‌اگر در آن‌زمان، موضوعِ مفیدتر و مهم‌تری جلویِ رویم می‌گذاشتند، الان چه‌فرقی می‌کردم و با هربار پاسخ به‌این‌پرسش، اعصابم خُرد می‌شود!

روزِ وبلاگ‌نویسی - ۲۰۱۰

2010-08-31T02:12:00.002+04:30

نهمِ شهریورماه (۳۱ آگوست – 31og) روزِ وبلاگ‌نویسی‌ست. این‌روز آدابِ‌خاصیّ هم دارد که به‌یادآوریِ صادقِ عزیز عبارت‌انداز:

۱- ۵ وبلاگ جدید که برای‌تان جالب است را پیدا کنید.
۲- به نویسنده‌ی ۵ وبلاگ منتخب‌تان، خبر دهید که قرار است وبلاگ‌شان را در پست روز جهانی وبلاگ، معرفی کنید.
۳- لینک وبلاگ‌های منتخب را در پستی قرار دهید و توصیف کوتاهی از وبلاگ‌شان بنویسید.
۴- در ۳۱ام آگوست (۹ شهریور) پست را در وبلاگ‌تان منتشر کنید.
۵- برچسب روز جهانی وبلاگ (BlogDay2010) را از طریق سایت تکنوراتی به مطلب‌تان اضافه کنید و در پست‌تان به سایت روز جهانی وبلاگ نیز لینک بدهید.

بیست‌دهمین روزِ وبلاگ‌نویسی!

سالِ قبل هم در چنین‌روزی پستی‌داده‌بودم(+)، امسال تصمیم‌گرفتم که‌کمی سخت‌گیرانه‌تر مناسکِ مطلوبِ این‌روز را به‌جای آورم. درنظر داشته‌باشید صفتِ «جدید»، صفتی مبهم است! مشخص نیست که‌منظور از این «جدید»بودن، جدید بودنِ آرشیو مطالبِ یک وبلاگ‌است یا صرفاً ناشناخته‌بودنِ آن‌وبلاگ. بنده موردِ اوّل را انتخاب کردم و تصمیم‌گرفتم وبلاگ‌هایی را با خصوصیّاتِ زیر معرفی کنم که :

‌اوّلاً آرشیوش از ۳ ماه کمتر باشد
ثانیاً ۳ ماهِ مذکور در همین‌سال پرشده‌باشد
ثالثاً وبلاگ از نویسنده‌ای باشد که‌وبلاگِ دیگرش را پارسال معرفی نکرده‌باشم
رابعاً وبلاگِ زیبا و ارزشمندی‌باشد

بگذریم که‌اگر می‌خواستم موردِ دوم را انتخاب کنم (یعنی وبلاگ‌هایِ گم‌نام (تقریباً مفقودالاثر!) را معرفی کنم)، کارِ خودم هم می‌لنگید! متأسفانه بیش‌از چهار وبلاگ که‌با تعریفِ فوق سازگار باشد، سراغ‌نداشتم. فلذا همین‌ها را معرفی می‌کنم و مطمئن هستم که معرفیِ همین‌ها از n وبلاگِ غیرازین‌ها ارزشمندتر است. وبلاگ‌ها هم به‌ترتیبِ حروفِ الفباییِ دامنه‌شان معرفی‌شده‌اند!

۱- یادداشت‌هایِ یک‌دوست‌دارِ نرم‌افزارهایِ آزاد :
احمد، نویسنده‌یِ این‌وبلاگ، قبلاً در وبلاگِ دیگری در این‌جا می‌نوشت؛ امّا بنابه‌دلایلی که‌یکی از آن‌ها وبلاگ‌نوشتن غیرِ تخصصی‌ست، وبلاگش را عوض می‌کند و در این‌جا ساکن می‌شود. او وبلاگ‌نویسِ کم کاری‌ست( ۷ پست، از آغازِ تابستان تا کنون)، امّا مطالبش ارزشمندند. او اکثراً از دنیایِ لینوکس و متن‌باز می‌نویسد( البته آخرش متوجه نشدم که‌او کوبونتویی‌ست یا نه :D)، امّا مطالبی در زمینه‌یِ شخصی، کتاب و الخ نیز دارد. خلاصه توصیه می‌کنم که‌مشترکِ خوراکش شوید و مطالبش را از دست ندهید!

۲- هنردوست :
امیرحسین‌خانِ آل‌شیخ از رفقایِ قدیمیِ بنده می‌باشد. او را از بلاگفا و وبلاگِ «جامِ جهان‌آرا»یش می‌شناسم. او هم از وبلاگ‌نویسانی‌ست که‌وبلاگ‌هایِ زیادی ساخته و در آن‌ها نوشته و بعداً از آن‌جا مهاجرت کرده‌است. این‌وبلاگ، برخلافِ تمامِ وبلاگ‌هایِ قبلی‌اش است و به‌اصطلاح یک «فوتوبلاگ» است. او به‌آموختنِ اصولیِ عکاسی پرداخته و در این‌وبلاگ، عکس‌هایش را می‌گذارد. بعضی‌از عکس‌هایِ او واقعاً زیبا هستند؛ البته مشخص است که‌تا یک عکّاسِ کاملاً حرفه‌ای شدن، زمانِ زیادی باقی‌ست. می‌توانید که‌از این‌جا مشترکِ خوراکش شوید و عکس‌هایش را دنبال کنید.

۳- چشم‌انداز فناوری اطلاعات :
بدونِ شک این‌وبلاگ را برترین وبلاگی می‌دانم که در این‌پست [رسماًّ] معرفی می‌کنم. علیرضا قایخلو وبلاگ‌نویسِ تازه‌کاری نیست و قبلاً دو سال در پرشین‌بلاگ و پنج‌سال در بلاگفا می‌نوشت؛ امّا جدیداً وبلاگِ خود را به‌وردپرس منتقل کرده‌است. محوریّتِ مطالبِ او «فناوری و اطلاعات» است( نه«فناوریِ اطلاعات» :D ). در مطالبِ او همه‌چیز می‌توان یافت؛ از آموزش‌هایِ بکر گرفته تا ترجمه‌یِ مطالبِ خارجی و بیانِ اخبارِ روزِ علمی. بنده مطالعه‌یِ این‌وبلاگ و متعاقباً مشترک‌شدن در خوراکِ استاد را به‌همه توصیه می‌کنم.

۴- زندگیِ کوچک :
معمولاً طرف‌دارِ وبلاگ‌هایی که‌درگروهِ «روزانه‌نویسانِ محض» به‌سر می‌برند و از زندگی‌شان یک‌گزارشِ کارِ روزانه می‌دهند نیستم، باید از مطلبی که‌وقتت را می‌گذاری و آن‌را می‌خوانی، چیزی هم به‌تو برسد!! این‌وبلاگ از آن دسته‌یِ وبلاگ‌هایی‌ست که‌با این‌طرزِ تفکّرم سازگار است. پرهام علاوه‌بر طراحیِ وب و امثالهم، در زمینه‌ای هم مطالعه و فعالیّت می‌کند که‌موردِ علاقه‌یِ من‌است(هرچند که‌هیچ‌وقت مثلِ آدم دنبالش نرفتم): روباتیک! به‌گفته‌یِ خودش، پس از مدّتی وبلاگ‌نویسیِ تخصصی و طراحی، تصمیم به‌روزانه‌نویسی گرفته‌است. مطالبِ او اکثراً در موردِ زندگیِ شخصی‌اش و وقایعِ آن می‌باشند، امّا حالتِ گزارشی را ندارند... بنده‌که از خواندن‌شان لذّت می‌برم و مطمئن هستم که‌شما هم خواهید برد. می‌توانید این‌وبلاگ را از طریقِ خوراکش در این‌جا دنبال کنید.

مثلاً ۵: می‌شود وبلاگ‌هایِ زیادی را با درنظر نگرفتن همه یا قسمتی از تعریفِ مذکور از صفتِ «جدید»، این‌جا بیان کرد. مثلاً وبلاگِ «پنجره (خوراک)» با نویسندگیِ شادیِ‌عزیز که بعضی‌مطالبش واقعاً زیبا هستند، البته از مطالبِ اخیرش چندان لذّت نمی‌برم؛ یا وبلاگِ «وبلاگ‌چی (خوراک)» با نویسندگیِ صابرِ کبیر که‌اکثرِ قریب به‌اتفاقِ مطالبش خواندنی و زیبا هستند، امّا نویسنده‌یِ وبلاگ سیاستِ «صدفی» اتخاذ می‌کند و هر دم‌و‌دقیقه وبلاگش را با رمزِ عبور پاسداری می‌کند (چاکریم صابرخان!)؛ یا وبلاگِ درویش میرزا به‌نامِ «قطره‌یِ محال‌اندیش (خوراک)» که‌... این‌درویش‌میرزا را به‌شدّت قبول دارم، امّا در وبلاگ‌نویسی سیاستِ «عدمِ قطعیّتی» اتخاذ کرده‌است،‌ همین‌بس که‌در طولِ آرشیوِ این‌وبلاگ، بنده تنها یک‌بار وبلاگم را – از وردپرسِ شخصی به‌بلاگر- عوض کرده‌ام، امّا درویش میرزا بیش‌از ۹ وبلاگِ اصلی و ۷-۸ وبلاگِ فرعی عوض کرده‌است! تمامِ مطالبِ ماکسیمالیستیِ او زیبا و ارزشمندند و بعضی مینیمال‌هایِ او هم همین‌طور.

حلقه‌یِ انیشتین: در حکایتِ سراب‌هایِ گرانشی یا توضیحِ ساده‌یِ لنزهایِ گرانشی

2010-08-26T04:11:00.002+04:30

محتویاتِ این‌عکس در نگاهِ اوّل، شبیهِ پنج اختروشِ(۱) دقیقاً هم‌شکل می‌باشد، امّا تنها یکی از این‌پنج اختروش، وجودِ خارجی دارند!
...سراب، یک‌فریبِ طبیعت است که‌باعثِ خطایِ دیدِ ما می‌گردد. سراب‌هایِ معمولی را می‌توانید در روزهایِ بسیار گرم، رویِ جادّه‌ها ببینید. علّتِ تشکیلِ این‌سراب‌ها بسیار ساده است:

علت پیدایش سراب این است که در روزهای گرم، پرتوهای خورشید که به‌سطح زمین می‌رسند، آن‌را گرم می کنند. لایه‌های هوایی که نزدیک سطح زمین قرار دارند، نسبت به‌لایه های بالایی ، گرم‌تر و در نتیجه رقیق‌تر می‌شوند. حال پرتوهای خورشید برای رسیدن به سطح زمین باید از محیط غلیظ وارد محیط رقیق شوند ، لذا پرتوهای شکست مربوط به‌آن‌ها از خط عمود[ِ فرضی] دورتر می شوند. زمانی که پرتوهای تابشی خورشید به‌زاویه حد [ic] می‌رسند، دیگر وارد لایه‌یِ رقیق نخواهند شد؛ در نتیجه بازتابش داخلی کلی رخ داده و این پرتوها به‌سمت بالا برمی‌گردند. پرتوهای بازتابی ضمن برخورد با ذراتِ هوا، رنگِ آبی را بیش از سایر رنگ‌ها پراکنده کرده و موجب می‌شوند که ناظر رنگ آبی را روی سطح زمین ببیند و تصور کند که آن‌جا برکه‌ای وجود دارد. به‌بیان ساده‌تر لایه‌یِ هوا مانند آینه عمل کرده‌است و آسمان را در خود منعکس می‌کند و آن‌را به‌شکل برکه‌یِ آبی در برابر دیدگان ما هویدا می‌سازد.

منبع

امّا این مورد، تنها سرابی نیست که می‌شناسیم، یکی دیگر از این‌سراب‌ها، «سرابِ گرانشی» می‌باشد. پنج اختروشِ فوق، در حقیقت یکی تشریف دارند و بقیّه سرابِ گرانشی هستند! حالا این‌سرابِ گرانشی چگونه پدید می‌آید؟

( برایِ واضح دیدنِ عکسِ فوق، رویش کلیک کنید! )

این پدیده زمانی اتفاق می‌افتد که‌چیزی (مثلاً یک‌عدد ستاره، در موردِ فوق، یک‌عدد اختروش!) به‌همراهِ زمین، تقریباً رویِ یک‌خط قرار گرفته‌باشد. مطابقِ نظریّه‌یِ نسبیّتِ عام، می‌دانیم که‌هرچه جرمِ جسمی بیشتر باشد، فضا-زمانِ اطرافش را بیشتر خمیده می‌سازد. از طرفی هم نور همیشه کوتاه‌ترین مسیر – که‌خطِّ راست باشد – را طی می‌کند... حالا چه‌می‌شود اگر نوری از این‌فضایِ خمیده‌شده عبور کند؟ مسلماً خمیده به‌نظرِ ناظر می‌رسد(۲). در این‌مورد هم همین‌طور است. این‌کهکشان از زمین فاصله‌یِ زیادی دارد، پس طبیعی‌ست که‌بگوییم میانِ این‌دو، ستارگان و سیّارات و حتی کهکشان‌هایِ بسیاری وجود دارند. زمانی که‌اختروش مذکور با زمین رویِ یک خط قرار گرفته باشند، علاوه بر رسیدنِ نورِ اختروشِ اصلی به‌صورتِ مستقیم به‌ناظرِ زمینی - به‌صورتِ کمی ناواضح البته! - پرتوهایِ نورِ خمیده‌شده توسطِ این‌اجرامِ میانی نیز به‌ناظرِ‌ زمینی می‌رسد؛ امّا ناظرِ زمینی از نورِ انتظار دارد تا به‌صورتِ خطّی راست حرکت کند،‌ فلذا اگر پرتویِ نورِ رسیده را به‌صورتِ خطّی راست ادامه بدهد – که با یاریِ چشمانش و عادتی که‌دارد، این‌کار را انجام می‌دهد – موقعیّت‌هایِ متفاوتی را که می‌بیند، برایشان در نظر خواهدگرفت. به‌این پدیده، لنزِ گرانشی هم گفته می‌شود که به‌عنوانِ یکی از پیش‌بینی‌هایِ آلبرت انیشتین برایِ تأییدِ نسبیّتِ عام هم به‌شمار می‌رفت که‌درست از آب درآمد! جالب است بدانید که‌به‌عکسِ ابتدایِ مطلب، حلقه‌یِ انیشتین هم گفته می‌شود. در این‌عکس اختروشِ‌ مرکزی و اصلی، ۸ میلیارد سالِ نوری با زمین فاصله دارد، امّا بقیّه‌یِ اختروش‌ها تنها ۴۰۰ میلیون سالِ‌نوری با زمین فاصله دارند.

توضیحات:
(۱): اختروش‌ها ( کوایزارهایِ سابق! ) کهکشان‌هایی کوچک اما بسیار پرانرژی هستند که امواجِ رادیویی و اپتیکیِ زیادی را می‌فرستند. در حقیقت این‌ها از کهکشان‌هایِ فعّال ده‌هزار بار درخشان‌تر و در مقایسه با کهکشان‌هایِ عادی مثلِ راهِ‌شیری، یک‌میلیون بار نادرترند.
(۲): در حقیقت، نور هرگز خمیده حرکت نمی‌کند و همیشه کوتاه‌ترین مسیر را -که‌خطِّ راست باشد- می‌پیماید، امّا ما آن را خمیده می‌بینیم و علّت آن‌هم سه‌بعدی بودنِ ما و چهاربعدی بودنِ فضا-زمانِ نسبیّتِ‌عام است. برایِ درکِ بهتر این‌موضوع از مثالِ استفان هاوکینگ استفاده می‌کنم. نقشه‌یِ کرّه‌یِ زمین را در نظر بگیرید. فرض کنید که‌از مسکو، می‌خواهید در کوتاه‌ترین مسیرِ ممکن به‌واشنگتون دی‌سی تشریف ببرید. اگر فکر می‌کنید که‌کوتاه‌ترین مسیرِ ممکن از مسکو به‌واشنگتون دی‌سی، خطِّ راستی رویِ نقشه‌است، سخت در اشتباهید. زمین کروی‌شکل است و اگر بخواهید کوتاه‌ترین مسیرِ ممکن را رویِ نقشه نمایش دهید، در حقیقت یک‌منحنی را باید نمایش دهید. همین‌مورد برایِ فضا-زمانِ چهاربعدی و «ما»یِ سه‌بعدی نیز صادق است.

منابعِ عکس‌ها- به‌علّتِ نمایشِ خریّتِ مسدودکننده‌یِ گرامی و مسدود بودنِ هرچهار سرورِ بلاگر، عکس‌ها در پرشین‌گیگ آپلود شدند :

عکسِ مربوط به‌توضیحِ سرابِ گرانشی را از Light deflection experiments as a test of relativistic theories of gravitation برداشته‌ام.... انصافاً استفاده‌ای از این بی‌ربط‌تر را سراغ داشتید؟!
عکسِ توضیح لنزهای گرانشی از این‌جا می‌باشد.
بقیه هم از ویکی‌پدیا هستند!!

بررسیِ‌ بیست‌وچهار مغالطه‌یِ پرکاربرد

2010-08-19T05:35:00.007+04:30

سقف‌نوشت: این مطلب از آن دسته از مطالبی‌ست که وقتم را زیادتر از حدِّ معمول گرفت. راستش را بخواهید، خواندنِ این‌مطلب از ناباور به‌من فهماند که‌چه‌قدر خوب می‌شود این‌مغالطه‌ها را به‌زبانِ ساده بیان کرد- اصلاً وی استادْ تمامِ تشریح و انتقالِ مفاهیم هست -اما نقطه‌ضعفِ مطلبش، به‌نظرِ من، همین محدود بودنِ مغالطه‌ها بود، هر کاری بکنید نمی‌توانید فقط ۱۰ تا مغالطه‌یِ مهم بیان کنید... پس از شخم‌زنیِ بیشتر آن‌حوالی، به این وبلاگ برخوردم. موضوعِ این‌وبلاگ هم مغالطه‌هاست و آن‌هایی را که‌مطرح کرده به‌طورِ کامل توضیح داده‌است، امّا باز هم مغالطاتی را جا انداخته‌است. بعداً آمدم و ویکی‌پدیا را جست‌و‌جو کردم، مطابقِ معمول یا نوشتاری نداشت و یا آن‌نوشتار خرد بود و باید به‌گسترشش کمک می‌کردی؛ فلذا تصمیم گرفتم خودم دست به‌کار شوم و مغالطه‌هایِ مهم، از نظرِ خودم، را بررسی کنم. قرار نیست مغالطه‌ها عوض شوند و یا مغالطه‌هایِ جدیدی معرفی شوند، پس لطفاً‌ به‌عنوانِ یک‌«مرور» یا یک «شبهِ گزارش از مغالطاتِ موجود» به‌این مطلب نگاه شود.

آدمِ فرضی: تمامِ افرادی که عقده‌یِ جنسی دارن با مدارس مختلط موافقن.

آدمِ فرضی: تو می‌گویی «اختلافِ طبقاتی»بد است؟ توده‌ای‌ها هم همین‌را می‌گویند. تویِ توده‌ایِ مزدور... برو بمیر!

معلمِ خبیثِ فرضی: بگو بینم، تو تویِ امتحانم تقلب کردی؟ نه؟
دانش‌آموزِ مظلومِ فرضی: نه‌آقا...
معلمِ خبیثِ فرضی: اثبات کن بینم!
دانش‌آموزِ‌مظلومِ فرضی: ….
معلمِ خبیثِ فرضی: خب، یه‌صفرِ کله‌گنده بهت می‌دم و احضارِ ولی‌ت می‌کنم!

شادیِ‌صدرِ واقعی: تمامِ مردانِ ایرانی به‌خانم‌ها متلک می‌پرانند!

واضح است که‌مواردِ فوق، همگی مشکل‌دار هستند، اما چه‌مشکلی؟

مُغالِطِه، سَفسَطه یا مَغلَطِه (به پارسی سَره: دژفرنود) استدلالی است که از نظر علم منطق نادرست باشد. مغالطه جزئی از برهان است که به طور قابل اثباتی در منطق آن ایراد وجود دارد و بنابراین کل برهان را نامعتبر می‌سازد. مغالطه ممکن است برای وارونه کردن حقیقت(ها) به کار رود.

منبع

با خواندنِ این‌مطلب انواعِ مغالطه‌را خواهیدشناخت و با یادگیریِ انواعِ آن، قادر خواهیدبود که‌استدلال‌هایِ درست را از مغالطه‌یِ محض تشخیص دهید و متوجه می‌شوید که‌چه‌اندازه از استدلال‌هایی که تا به‌حال می‌شنیده‌اید، نادرست بوده‌اند! امید است که‌شناساییِ مغالطات، موجباتِ پوست‌کلفتیِ تفکرِ انتقادیِ مبارک را فراهم آورند! اگر هم که‌از مغالطه‌گیرانِ بزرگ هستید که خُب، مرورِ این‌مطلبِ نسبتاً طولانی(!) ضرری نخواهد داشت. [ نیشخند‌ ]

۱- شخص‌ستیزی:
همه‌یِ ما این مغالطه‌را شنیده‌ایم. این‌مغالطه زمانی مطرح می‌شود که‌بخواهیم ادعایِ شخصی را با کوباندنِ شخصیتِ او – که‌بی‌ارتباط هم هست با مضمونِ آن ادعا – رد کنیم.

آدمِ فرضیِ اول: شنیدی اون آدم‌واقعیه به‌کودکانِ آفریقایی کمک کرده؟ خیلی آدمِ خیِّریه..
آدمِ فرضیِ دوم: این‌بزغاله رو چه‌به کمک آخه؟ ایشون از بس دزدی کرده، پولش رو نمی‌دونه چه‌کار کنه رفته‌ تویِ آفریقا حرومش کرده … والله.

آدمِ فرضیِ دوم هیچ‌دلیلی مبنی بر «خیّر نبودن»ِ آدمِ واقعیِ مذکور نیاورده‌است و صرفاً‌ از احتمالِ دزد بودنش، خیّر نبودنش را نتیجه‌گرفته‌است.

۲- نقل قولِ ناقص:
این‌مغالطه را معمولاً پشت‌بندِ شخص‌ستیزی می‌آورند و به این‌صورت است که‌قسمتی از گفتارش را بر ضدِّ او نقل می‌کنند؛ مثلا:

آدمِ فرضی اول: او آدم‌واقعیه می‌گه با مجازاتِ اعدام مخالفه؟ خودش فلان‌جا گفته:« باید این افراد رو کشت!»
آدم فرضیِ دوم: بابا! ایشون گفته :«اگر من‌این‌عقیده‌رو داشتم، می‌گفتم باید این‌افراد رو کشت، وگرنه نباید.»

۳- مسموم کردنِ سرچشمه:
می‌توان این‌مورد را قرائتِ دیگری از شخص‌ستیزی به‌حساب آورد. در این‌مغالطه شخصی ادعایی را مطرح می‌کند و به‌همه‌یِ افرادی که‌آن ادعا را نمی‌پذیرند، صفتِ مذمومی می‌بخشد؛ مثلا:

آدمِ فرضی: تمامِ افرادی که عقده‌یِ جنسی دارن با مدارس مختلط موافقن.

در این‌جا آدمِ فرضیِ ما به‌تمامِ افرادِ موافقِ مدارس مختلط، لقبِ «محتویِ عقده‌هایِ جنسی» اعطا کرده‌است.

۴- استدلال از راهِ سنگ:
این‌استدلال شبیهِ «مسمومِ کردنِ سرچشمه» می‌باشد، اما تفاوتِ آن دراین است که شخصی ادعایی می‌کند،‌و پشت‌بندش چیزی می‌گوید که‌راهِ نقّادی را می‌بندد. مثلاً:

آدمِ فرضی: ببین پسرم، شاید تو الان پیش خودت فکر کنی که درست می‌گی، ولی بزار به‌سنِ ما که برسی می‌فهمی که‌چه غلطِ بزرگی کردی. بلاخره ما چارتا پیرهن بیش‌تر از تو پاره‌کردیم.

در این‌جا پسرِ آدمِ فرضی هیچ‌چیزی نمی‌تواند بگوید، چرا که بلاخره آدمِ فرضی از او با تجربه‌تر است و هر چه‌بگوید درست‌.

۵- توسل به‌مرجعیّت:
این‌مغالطه زمانی مطرح می‌شود که شخص برایِ دفاع از ادعایش، مثالی از افرادِ سرشناس و متخصص بزند که‌همان‌ادعا را قبول داشته‌اند. البته این‌توسل می‌تواند باعثِ مستندساختنِ ادعا گردد، اما به‌تنهایی نمی‌تواند مطرح شود. مثلاً :

آدمِ فرضیِ اول: من به‌خدا معتقد نیستم.
آدمِ فرضیِ دوم: چرا؟
آدمِ فرضیِ اول: چون ریچارد داوکینز هم معتقد نیست!

یا مثلاً:

آدمِ فرضیِ اول: من به‌خدا معتقد هستم.
آدمِ فرضیِ دوم: چرا؟
آدمِ فرضیِ اول: چون دکارت هم [ به‌نوعی ] معتقد هست!

۶- توسل به‌اکثریت:
این‌مغالطه‌هم بی‌شباهت به‌مغالطه‌یِ «توسل به‌مرجعیّت» نیست. در این‌مغالطه شخص برایِ دفاع از ادعایش به‌شمارِ افرادی اشاره می‌کند که‌آن‌عقیده‌را دارند، نه‌چیزِ دیگر:

آدمِ فرضیِ اول: من به‌خدا معتقد هستم.
آدمِ فرضیِ دوم: چرا؟
آدمِ فرضیِ اول: چون چند میلیاردنفر دین‌دار در جهان موجود‌هستند که‌مثلِ من هم معتقد هستند به‌خدا!

۷- شق کاذب:
این‌مغالطه اکثراً زمانی رخ می‌دهد که‌بخواهیم از طریقِ «اشباع» درستیِ ادعا را ثابت کنیم، به‌این‌صورت که‌تمامِ احتمالاتِ موجود را در نظر می‌گیریم و تک‌تک، همه‌را بررسی می‌کنیم و آن‌گاه حکمِ نهایی را می‌دهیم. این‌مورد به‌خودیِ خود مغالطه نیست، اما حذفِ عمدی یا غیرِ عمدیِ این‌احتمالات مغالطه‌است. مثلاً:

آدمِ فرضیِ اول: اون‌آدم‌واقعیه پولداره؟
آدمِ فرضیِ دوم: نه.
آدمِ فرضیِ اول: پس فقیره؟

واضح است که‌تمامِ افراد در دو گروهِ « فقیر» و «غنی» جای نمی‌گیرند و حدِّ واسطی هم وجود دارد.

۸- استدلال از سکوت:
این‌مغالطه زمانی رخ می‌دهد که شخصی ادعایی بکند، آن‌گاه با سکوتِ طرفِ مقابل رو به‌رو شود و آن‌را حکمِ تأییدی بر ادعایش قلمداد کند. واضح‌است که‌این‌مغالطه از مغالطه‌یِ «شقِ کاذب» منشأ می‌گیرد، چرا که ممکن است سکوتِ آن افراد، مثلاً «هویج‌هم حساب نکردنِ او» باشد!

عاقدِ فرضی: عروس‌خانم، بنده‌وکیلم که‌فلان و فلان؟
عروسِ فرضی: …
عاقدِ‌فرضی: چه‌قدر سریع «بله» رو گفتید!

واضح است که‌این‌سکوت، علامتِ رضا نمی‌تواند باشد، اقلاً برایِ بارِ اول! اما به‌دور از شوخی مثالِ دیگری می‌زنم:

آدمِ فرضی: استادِ ما آدمِ خیلی بی‌سوادی هست، سؤالاتی که‌ازش می‌پرسم رو جواب نمی‌ده.

شاید استادش آدمِ بی‌سوادی باشد و مدرکش را جعلی گرفته‌باشد و الخ، اما شاید کاملاً هم باسواد باشد، منتهی به‌هر دلیلی نخواهد جواب دهد!

۹- مغالطه‌یِ طرد شقوق:
این‌مغالطه را می‌توان برادرِ مغالطه‌یِ «شق کاذب» به‌حساب آورد. چرا که‌باز هم زمانی اتفاق می‌افتد که‌بخواهیم از طریقِ «اشباع» درستیِ ادعایمان را ثابت کنیم. این‌مغالطه حالتی را بیان می‌کند که برایِ اثباتِ درستیِ ادعایی، تمامِ احتمالاتِ دیگر را بکوبیم. مثلاً:

آدمِ فرضیِ اول: امشب می‌خوام یه‌فیلمِ واقعاً قشنگ نگاه کنم. کدوم یک از ۱ و ۲ و ۳ واقعاً قشنگ‌اند؟
آدم فرضیِ دوم: ۲ که‌فیلم‌نامه‌اش ضعیفه و ۳ هم داستانش مزخرفه، پس ۱ رو نگاه کن.

مسلماً خوب‌نبودنِ ۲ و ۳، الزاماً باعثِ خوب‌شدنِ ۱ نمی‌شود، آدم فرضی دوم نمی‌داند یا نمی‌خواهد که بداند که گزینه‌ی دیگری به‌نامِ «هیچ‌کدام» هم موجود است... پرواضح است که‌اگر جایِ «فیلم»، چیزهایِ دیگری بگذارید، نتایجِ جالب‌تری خواهیدگرفت!

۱۰- تقصیر عضوِ پیوسته:
این‌مغالطه‌را خیلی می‌شنویم و با آن آشنایی کافی داریم! این‌مغالطه به‌دلیلِ شباهتِ ادعایِ یک شخص با ادعایِ شخص یا اشخاصِ دیگر، باعث می‌شود تا شخصِ مذکور عضوِ همان‌اشخاص قلمداد گردد و مثلاً کوبانده شود!

آدمِ فرضی: تو می‌گویی «اختلافِ طبقاتی»بد است؟ توده‌ای‌ها هم همین‌را می‌گویند. تویِ توده‌ایِ مزدور... برو بمیر!

یا مثلاً:

هارون‌یحیی: تو به‌انتخابِ طبیعی و فرگشت معتقدی؟ یعنی مثلاً نژادِ تو که‌قوی‌تر از آن‌یکی‌ست، باید زنده‌بماند ولی آن‌یکی بمیرد و نابود شود؟ فاشیستِ کثیف! هیتلر!

البته برادر هارون‌یحیی، از مغالطه‌یِ حمله‌ به‌آدمِ پوشالین ( پهلوان‌پنبه ) - که‌در ادامه بررسی خواهدشد – نیز استفاده‌کرده‌است. محضِ اطلاعِ بیشتر، کتاب‌هایِ او هم‌چنین محتویِ مقادیرِ انبوهی «درک‌نکردنِ صحیحِ فرگشت» نیز هستند.

۱۱- خودت هم همین‌طور:
این‌مغالطه زمانی رخ می‌دهد که شخصی انتقادی از شخصِ دیگر می‌کند، آن‌گاه شخصِ دیگر تیغِ انتقاد را سویِ شخصِ اولیّه منحرف می‌کند. مثلاً:

سیر: پیاز تو چه‌قدر بو می‌دی!
پیاز: خب خودت هم بو می‌دی مردک.
سیر: هان... راست می‌گی، پس تو بو نمی‌دی!

۱۲- حمله به‌آدمِ پوشالین:
علما به‌آن «پهلوان پنبه» هم گفته‌اند. این‌مغالطه زمانی رخ می‌دهد که شخصی در جوابِ ادعایِ شخصِ دیگر، به‌تحریفِ آن ادعا بپردازد و راهِ ردکردنش را برایِ خودش ساده‌تر کند. مثلاً:

آدمِ فرضیِ اول: تحقیقاتِ جرم‌شناسی نشون‌داده که برخورد‌هایِ خشن میزان‌جرم رو کاهش نمی‌ده. اعدام کردنِ کسی که‌مرتکبِ قتل شده کارِ بی‌فایده‌ای هست.
آدمِ فرضیِ دوم: خب یه‌وخ بیا بگو که‌بزاریمش اون‌بالا و بهش تعظیم هم کنیم که‌آدم کشته دیگه، نه؟

یا مثلاً [ داستانِ واقعی؛ سه‌شنبه، صبح، چند سال پیش ]:

من: استاد چرا در جوابِ آقایِ ایکس فرمودید که‌صحبت‌کردن با جنسِ مخالف حرامه؟!!
دبیرِ دینی: که‌بعداً بری شماره‌بگیری و بعد از یه‌مدّت مهمونی و نوشیدنی و ...؟ اصلاً به‌همین‌دلیل هست که‌می‌گم جوونایِ امروزی حیا ندارن. واقعاً که!
من: :|

بد نیست بگویم که نمره‌یِ مستمرِ دین و زندگیِ آن‌سالم، ۱۶.۵ و سپس ۱۷.۲۵ شد!

۱۳- مصادره به‌مطلوب:
گاهی اوقات از پیچیده‌ترین مغالطه‌هایِ ممکن می‌شود و تشخیصِ صحیحِ آن کارِ هرکسی نیست، به‌کار نبردنش هم هم‌چنین! شکلِ بسیار ساده‌یِ این‌مغالطه – که‌مغالطه‌یِ «دوری» هم نامیده‌می‌شود- این‌چنین است که «اگر P، آنگاهP»! یعنی شخصی ادعایی را مطرح می‌کند و در پاسخ به‌منتقدِ ادعایش، همان ادعا را به‌زبانی دیگر مطرح می‌کند. مثلاً:

آدمِ فرضیِ اول: من به‌قانونِ علیّت معتقدم.
آدمِ فرضیِ دوم: چرا؟
آدمِ فرضیِ اول: چون اگر دقت‌کنی هیچ معلولی بدونِ علّت نیست.

کاملاً واضح است که‌آدمِ فرضیِ اول، پاسخِ‌مناسبی به«چرا» نداده‌است. مثالِ دیگری می‌زنم:

آدمِ فرضیِ اول: جامعه‌وظیفه‌دارد که‌از نیازمندان حفاظت کند.
آدمِ فرضیِ دوم: چرا چنین وظیفه ای دارد؟
آدمِ‌فرضیِ اول: چون‌که کسانی که‌نمی‌توانند نان در بیاورند هم عضوِ اجتماع هستند و حق‌دارند از منابعِ آن بهره‌مند گردند.

این‌جا «نیازمندان» همان «کسانی که‌نمی توانند نان در بیاورند» هستند و «جامعه» هم «منابعِ اجتماع». پس‌آدمِ فرضیِ اول هیچ‌چیزی را اثبات نکرده‌است.

مثالِ دیگری می‌زنم:

آدمِ فرضیِ اول: سقط جنین غیرِ انسانیه.
آدمِ فرضیِ دوم : چه‌طور؟
آدمِ فرضیِ اول: خب کشتن انسان غیر انسانیه!

با فرضِ این‌که جنین را انسانی کامل در نظر بگیریم و کشتنِ انسان را کاری غیر انسانی ( که‌هست )، آدمِ فرضیِ اول به«چه‌طور» پاسخ نداده و صرفاً همان حرفش را تکرار کرده‌است.

۱۴- پرسشِ مرکب:
منشأ این‌مغالطه همان «مصادره به‌مطلوب» می‌باشد. این‌مغالطه‌زمانی رخ می‌دهد که‌به‌اصطلاح می‌خواهند حرف در دهانتان بگذارند! شما مجبور می‌شوید تا به‌پرسشی مرکب ( و نه‌بسیط ) پاسخ‌دهید. مثلاً:

مغلطه‌گرِ فرضی: بگو ببینم دست از نقض‌کردنِ حریمِ خصوصیِ اینترنتم برداشتی یا نه؟

اگر شخص پاسخ‌دهد «بله»، یعنی قبلاً چنین‌کاری می‌کرده‌است و اگر پاسخِ «خیر» بدهد، یعنی هنوز هم خطاکار است. در صورتی که‌فرض بر این‌است که‌شخصِ مذکور اصلاً چنین‌کاری نکرده است. این‌پرسش درحقیقت از دو جزء تشکیل شده‌است. « آیا قبلاً حریمِ خصوصیِ اینترنتم را نقض می‌کرده‌ای؟ » و « آیا هنوز هم حریمِ خصوصیِ اینترنتم را نقض می‌کنی؟ ». مغلطه‌گرِ فرضی در این‌جا به‌پرسشِ اوّل، خودش پاسخِ بله‌داده‌است و کارِ شما را راحت کرده‌است!!

۱۵- توسل به‌نتیجه‌یِ باور:
این‌مغالطه زمانی رخ می‌دهد که‌شخصی، ادعایِ شخصِ دیگری را با ترسیمِ دورنمایِ نتیجه‌یِ پذیرشِ آن رد کند. مثلاً:

آدمِ‌فرضیِ اول: من به‌قانونِ علیّت باور ندارم.
آدمِ فرضیِ دوم: خب! فرض می‌کنیم که‌تو درست بگویی. آن‌وقت فکر نمی‌کنی که هرج‌و‌مرج تمامیِ فیزیک و علومِ طبیعی را خواهد گرفت؟ اگر علت و معلولی نباشد، فیزیک چه‌کار کند؟

این‌که فیزیک چه‌کاری می‌کند به‌آدمِ فرضیِ دوم ربطی ندارد و او برایِ نقدِ ادعا، باید خودِ ادعا را زیرِ‌ سوال ببرد و نه نتیجه‌یِ آن‌را!

۱۶- توسل به‌نادانی:
این‌مغالطه‌زمانی رخ می‌دهد که‌شخصی ادعایی را مطرح‌کند و از طرفِ مقابل بخواهد آن‌را نقض کند، آن‌گاه اگر طرفِ مقابل نتوانست آن‌را نقض کند، درستیِ آن‌را نتیجه می‌گیرد. در حقیقت این‌مغالطه‌یعنی «همه‌چیز درست است، مگر این‌که خلافش ثابت شود!». مثلاً:

معلمِ خبیثِ فرضی: بگو بینم، تو تویِ امتحانم تقلب کردی؟ نه؟
دانش‌آموزِ مظلومِ فرضی: نه‌آقا...
معلمِ خبیثِ فرضی: اثبات کن بینم!
دانش‌آموزِ‌مظلومِ فرضی: ….
معلمِ خبیثِ فرضی: خب، یه‌صفرِ کله‌گنده بهت می‌دم و احضارِ ولی‌ت می‌کنم!

واضح است که‌اتهام‌زننده، خود باید شواهد و مدارکش را ارائه کند و بگوید «اسنادشم موجوده»!!

۱۷- توسل به‌احتمالات:
این‌مغالطه معمولاً با مغالطه‌یِ توسل به‌نادانی به‌کار می‌رود و در آن از قدرتِ احتمالات استفاده می‌گردد. واضح است که‌هیچ‌احتمالی، حتی ۹۹.۹۹ درصد را نمی‌توان ۱۰۰ درصد و کاملاً قطعی گرفت. به این‌مثال توجه کنید:

آدمِ فرضیِ اول: من واست اثبات می‌کنم داخل فلان‌کهکشان گربه‌ پیدا می‌شه!
آدمِ فرضیِ دوم: چه‌طور؟
آدمِ‌ فرضیِ اول: مطابقِ احتمالات، وقتی اطلاعاتِ کافی نداشته‌باشیم از یه‌مسئله‌ای، باید اون‌رو ۵۰‌درصد صادق بگیریم و ۵۰ درصد کاذب.
آدمِ فرضیِ دوم:خب؟
آدمِ فرضیِ اول: بسیار عالی، حالا در نظر بگیر چندین و چند نژادِ گربه‌داریم.... می‌بینی چه‌قدر زیادن؟ حالا اگه مثلاً تو ۵۰‌درصدِ صادق رو رویِ شیرِ یه‌سکه فرض کنی و ۵۰درصدِ کاذب رو رویِ خطِ سکه، چه‌قدر احتمال‌داره که‌هروقت سکه‌رو می‌ندازی بالا همه‌اش خط بیاد؟؟ پس حتما یه‌نوع گربه اون‌جا وجود داره.

البته مغالطه‌‌ی توسل به‌احتمالات، تنها مغالطه‌یِ این‌استدلال نیست،‌ مثلاً‌ همین تشبیه‌ای که‌بینِ شیر یا خطِ سکه و بودن و نبودنِ گربه هم برقرار کرده‌است، خود نوعی مغالطه‌است که‌در این‌مجموعه‌یِ مغالطات بررسی نخواهدشد.

۱۸ – ترکیب:
این‌مغالطه‌زمانی اتفاق می‌افتد که‌دیدی کل‌نگر داشته‌باشیم و علاقه‌به‌جمع‌زدن. به‌این‌صورت که هرگاه اکثر و یا تمامِ اعضایِ مجموعه‌ای ( «تمام» برایِ یک‌لحظه از مجموعه‌ای که مداوم بزرگ می‌شود)، خصوصیّتی داشته‌باشند، آن‌خصوصیّت را به‌همه‌یِ آن‌جامعه نسبت دهیم. مثلاً:

شادیِ‌صدر: تمامِ مردانِ ایرانی به‌خانم‌ها متلک می‌پرانند!

یا مثلاً:

آدمِ فرضیِ اول: من به‌‌جهان‌شمولیِ قانونِ علیّت معتقدم.
آدمِ فرضیِ دوم: چرا؟
آدمِ فرضیِ اول: چون به‌هرچیزی که در این‌جهان نگاه کنی، از این قانون تبعیت می‌کند.

۱۹- تقسیم:
این‌مغالطه دقیقاً نقطه‌یِ متضادِ مغالطه‌یِ «ترکیب» می‌باشد. این‌مغالطه زمانی اتفاق می‌افتد که بخواهیم خصوصیّتِ کلیِ مجموعه‌ای را به‌تک‌تکِ اعضایِ آن نسبت دهیم و آن‌خصوصیت را الزاماً صادق بگیریم، اگر برایِ خودِ جامعه صادق باشند. مثلاً:

آدمِ فرضی: فلان‌جامعه، جامعه‌ای دینی‌ست... پس یک‌دانه آتئیست هم در آن‌جا پیدا نخواهی کرد!

۲۰– رد استدلال:
این‌مغالطه زمانی اتفاق می‌افتد که‌بخواهیم ادعایی که‌چندین‌دلیل دارد با یکی‌از دلایلش رد کنیم. مثلاً:

آدمِ فرضیِ اول: من به‌خدا معتقد نیستم.
آدمِ فرضیِ دوم: چرا؟
آدمِ فرضیِ اول: چون قانونِ علیّت یه‌مغالطه‌یِ ترکیبی هست و نادرستی‌ش هم اثبات شده..

دقت کنید که‌در این‌مورد، آدمِ فرضیِ اول اگر بخواهد به‌«چرا» پاسخِ منطقی و کاملاً درستی بدهد، باید تک‌تکِ دلایل را رد کند( اشباع) و آن‌گاه دلایلی بیاورد که‌خدایی وجود ندارد. پس جدا از درستی یا نادرستیِ این‌قضیه، با‌حذف، یک‌دلیل، باقیِ دلایل نمی‌روند پیِ کارشان! … البته باز هم این‌راه‌کار در صورتی مناسب است که آدمِ فرضیِ اول برایِ آدمِ فرضیِ دوم احترام قائل شود؛ وگرنه به‌قولِ ~~ریچارد داوکینز~~ برتراند راسل، بارِ اثبات ( burden of proof ) بر دوشِ آدمِ فرضیِ دوم است.

۲۱- ایجابِ ( وضعِ ) تالی:
این‌مغالطه در گزاره‌هایِ شرطی رخ می‌دهد. گزاره‌هایِ شرطی دو جزء دارند: مقدم و تالی و شکلِ عمومی‌شان بدین صورت است : اگر (مقدم) آن‌گاه ( تالی ). این‌مغالطه زمانی رخ می‌دهد که‌بگوییم: اگر (تالی) آن‌گاه (مقدم)، به‌بیانِ دیگر یک‌عدد «بلعکس» بگذاریم کنارِ گزاره‌یِ شرطیِ مذکور و دو‌شرطی‌اش کنیم. مثلاً :

اگر گرسنه نباشی آنگاه چیزی نمی‌خوری.

این‌گزاره‌ای شرطی‌ست که مقدمش «گرسنه‌نبودن» است و تالی‌اش «چیزی نخوردن». حالا مغالطه‌این‌جا رخ می‌دهد که‌بگوییم:

اگر چیزی نخوری آنگاه گرسنه نیستی.

این‌مغلطه است. چون یک شخص به‌صورتِ هدفمند می‌تواند روزها چیزی نخورد و با گرسنگی، پدرِ خود را دربیاورد.

۲۲- علت‌شمردنِ مقدم:
نامِ دیگرِ این‌مغالطه «تعاقب» می‌باشد. این‌مغالطه‌زمانی رخ می‌دهد که‌واقعه‌ای که‌قبل از واقعه‌یِ دیگر، به‌وقوع پیوسته‌باشد را علّتِ واقعه‌یِ دیگر بدانیم!! مثلاً:

آدمِ فرضیِ اول: دانته یک‌دزدِ به‌تمام معناست... با اون‌کتابِ کمدی‌الهی‌ش.
آدمِ فرضیِ دوم: چرا؟
آدمِ فرضیِ اول: چون قبل از اون، ایرانی‌ها «ارداویراف‌نامه» داشتند و دانته از رویِ اون کُپی کرده!

نمی‌توان به‌طورِ قاطع حکم داد که‌دانته دزد است، چرا که‌قبل از او اثری مشابه وجود داشته‌است... اگر کمی بیشتر فکر کنیم متوجه می‌شویم که‌بیشترِ خرافاتِ بشری هم از همین‌مغالطه ناشی می‌شوند.

۲۳- علت‌شمردنِ مقارن:
این‌مغالطه تقریباً مشابهِ مغالطه‌یِ تعاقب می‌باشد، منتهی با این‌تفاوت که دو‌واقعه هم‌زمان، یا با‌مدت‌زمانِ کمی از هم به‌وقوع پیوسته‌باشند و یکی را علتِ دیگری بدانیم. مثلاً:

حضرتِ نیوتون: انتگرال رو من‌اختراع کردم، جاسوسایِ لایب‌نیتز از رویِ دستِ من کپ‌زدنش.

واضح است که‌حضرات، نیوتون و لایب‌نیتز، دو تایشان به‌این مسئله رسیده‌بودند و الزاماً یکی از رویِ دیگری کپی‌برداری نکرده‌است! البته مثالی که آورده شد یک اختلافِ ده‌ساله دارد(!) و کاملاً هم مقارن نیست، امّا منظور را می‌رساند.

۲۴- مغالطه‌پرانی:
بعد از این‌که در کشفِ مغالطه‌ مهارت کسب کردید و مغالطه‌هایِ اطرافیان را گوش‌زد کردید، اعصابِ اطرافیان خرد می‌شود و آن‌ها هم سخنانِ شما را مغالطه می‌خوانند و نوعِ آن را یا مطرح نمی‌کنند و یا اسمی می‌سازند و به‌خوردتان می‌دهند.... اگر کسی در این زمینه‌مطالعه کرده‌باشد هم از اسمِ «مغالطه» مانندِ بازی‌چه استفاده نمی‌کند. فکر نمی‌کنم این‌مورد نیازی به‌مثال داشته‌باشد، دارد؟!

---
پی نوشتِ یک: این آبکی بودنِ مثال‌ها را بگذارید به‌عهده‌یِ پنج-شش بار ویرایش کردنم، مطمئن هستم خودتان مغالطه‌هایِ روزمره را درخواهید یافت!
پی‌نوشتِ دو: مغالطه‌هایِ [ پرکاربرد ]ِ دیگری هم هستند که‌در این‌جا سخنی از آن‌ها به‌میان نیاوردم، چون فکر می‌کردم نیازی به‌‌ذکرشان نیست. مثلاً « چون فلان‌چیز احساسِ خوبی می‌دهد، پس درست است » هم نوعی مغالطه‌است... اما فکر نمی‌کنید با شخص یا اشخاصی که‌از این‌مغالطه استفاده می‌کنند، اصلاً بحث‌کردن معنی نمی‌دهد؟ … خُب شاید محضِ تفریح و خنده بدهد، اما … راستش را بخواهید در ویرایشِ اولِ این‌سری از آن‌ها نیز صحبت کرده‌بودم، اما به‌جایِ ۲۴تا شده‌بودند ۵۱-۵۲ تا که‌خب، زیاد جالب نبود.

منابعی که‌به‌طورِ مستقیم از آن‌ها استفاده‌کرده‌ام:

شرحِ مغالطاتِ منطقی
ده‌مغالطه‌یِ رایج
ویکی‌پدیا- لیست‌مغالطات
کتابِ هنر استدلال همراه با منطقِ نمادین ( فصلِ ششم )
کتابِ ۱۰۱ مسئله‌یِ فلسفی

بیشتر:

فصلِ ششمِ کتابِ هنر استدلال همراه با منطقِ نمادین را می‌توانید از این‌جا، با حجمِ ۳۰۰ کیلوبایت دانلود کنید.

از این‌مطلب خوشتان آمد؟ این‌ها مطالبِ مرتبط با این‌مطلب هستند، شاید از این‌ها هم خوشتان بیاید:
۱- حرفِ همیشه درستِ استاد.
۲- راهِ پاک‌سازیِ علم از زیرِ «تیغِ اوکام» می‌گذرد!

دوره‌یِ دومِ اصلاحات + غیبتِ چند هفته‌ای

2010-08-08T18:13:00.002+04:30

چند هفته‌ای به‌سفر می‌روم و این‌وبلاگ به‌روز نخواهد شد... اما زمانی هم که‌به‌روز می‌شود، اصلاحاتی را در این‌وبلاگ پیاده کرده‌ام ( دوره‌یِ قبلیِ‌ اصلاحات، ۴ فصلِ پیش بود: همین‌جا ). مشروحِ اصلاحاتِ مذکور عبارت‌اند از:

قالبِ وبلاگ به‌طرزِ مسخره‌ای نامنظم*‌ بالا می‌آید و چه‌بسا بالا آمدنش بستگی به‌منطقه‌یِ جغرافیاییِ خواننده داشته‌باشد(!)؛ فلذا تصمیم گرفتم تا فضایی بخرم و دیگر بارِ عکس‌هایِ این‌وبلاگ را از دوشِ گوگل‌سایت و پرشین‌گیگ و امثالهم بردارم.
احتمالاً موضوعاتِ جدیدی به‌موضوعاتِ وبلاگ اضافه خواهم کرد و قسمت‌هایِ «روایات» و «کوته‌نوشت»ها را به‌جمعِ نوشته‌هایِ محذوفِ بشری می‌پیوندانم. موضوعاتِ جدید هم مطالبی‌از فرگشت، فلسفه و چند موردِ دیگر در بر می‌گیرند.
دامنه‌یِ وبلاگ گاهی اوقات باز می‌شود و گاهی‌اوقات نه؛ البته همیشه‌هم از «خوراک» می‌توان مطالب را خواند.... امّا همین‌مورد هم در «چشم‌اندازِ n ساله» خودش مرتفع خواهد شد، آمین!

اگر شما هم موردی برایِ بهبودِ این‌وبلاگ به‌ذهن‌تان می‌رسد ( به‌جز حذفِ کاملِ وبلاگ و یا تعویضِ نویسنده!)، یا به‌من ایمیل کنید یا همین‌جا مطرحش کنید.

چاکریم.

---
* صحبتِ «نامنظم» شد؛ به‌احوالاتِ اخیرِ فیدبرنر توجه کرده‌اید؟ آمارِ مشترکین‌اش به‌شکلِ نوارقلبِ برادرِ مؤمنی شده که توسطِ نویسنده‌یِ این‌سطور، ناگهان وسطِ مینی‌بوسی پر از بانوانی با پوششِ ساحلی ظاهر گشته‌است! ( Dumb & Dumber را که حتماً دیده‌اید؟ )

بعدنوشت - ۲۷ - ۲۸ مرداد ۱۳۸۹ : خُب! ظاهرا اصلاحاتِ‌ مذکور کمتر از حدِّ انتظار وقت‌گیر بودند، هرچند که‌امکانِ دسترسی به‌اینترنت هم در این ایّام، نقشِ مهمی ایفا کرد. خلاصه این‌که موضوعاتِ «روایات» و «کوته‌نوشت» محذوف شدند و نوشته‌هایشان به‌موضوعِ «متفرقه» تبعید گشتند. به‌پیشنهادِ محمدرضایِ [ و بعداً پدرامِ ] عزیز، در قسمتِ صفحاتِ وبلاگ نیز اصلاحاتی انجام دادم که نتیجه‌اش را می‌توانید در منویِ‌ بالایی ببینید. منتهی می‌ماند همین مسئله‌یِ‌ خریدِ فضا! فکر می‌کنم این‌وبلاگ بتواند با مسئله‌یِ آپلودشدن عکس‌هایِ‌ قالب‌اش رویِ گوگل‌سایت زنده بماند... بعد از تفکرّاتِ بیشتر، حدودِ ۵ برابر کردنِ هزینه‌هایِ این‌وبلاگ برایِ آپلودی کمتر از ۱ مگابایت، اصلاً نمی‌صرفد!

زمان و موضوعاتِ وابسته. قسمتِ آخر: زمانِ ازلی، جهان‌هایِ موازی، نسبیّت، اتّساعِ زمان، تبدیلاتِ لورنتس، سفر در زمان و موجودیّتِ آینده

2010-08-03T12:25:00.004+04:30

زمان پديده‌یِ عجيبی‌ست که افرادِ – و چه‌بسا مللِ – زيادی را در تحیّرشان از ماهیّتش به‌امانِ خدا رها کرده و می‌کند و احتمالاً همچنان خواهدکرد. از تمدنِّ مايا گرفته تا نيوتون و انيشتين کشيده تا فيزيک‌دانانِ نوين، همگی درباره‌اش اظهارِ فضل کرده‌اند. اما هنوز در وضعیّتی هستيم که به‌جرأت می‌توانیم بگوییم:« ما هیچ‌چیز از زمان نمی‌دانیم!»
در این چندپست که‌با عنوانِ «زمان و موضوعاتِ وابسته» منتشر کرده‌ام،‌ تلاش کردم تا «زمان» را به‌ساده‌ترین و البته‌کاملترین شکلِ ممکن – به‌کمکِ منابعِ موجود- بررسی کنم. در پستِ اوّلِ این‌سری بیان کردم که‌زمان قابلِ . تقسیم است. تعدادِ‌ساعاتِ یک‌روز اصلاً‌ دقیق نیستند و شیوه‌یِ اندازه‌گیریِ دقیق‌شان را بیان کردم. دقیق‌ترین شیوه‌یِ‌اندازه‌گیریِ زمان – که‌ساعت‌هایِ اتمی می‌باشند! - را هم بررسی نمودم و شیوه‌یِ کلّیِ کارشان را بیان کردم. در قسمتِ دوم مفاهیمِ مربوط را کمی بیشتر باز کردم و مفهومِ کلّیِ فضا-زمان را بیان کردم، سپس به‌بررسیِ زمان در جهانمان پرداختم. شیوه‌یِ‌اندازه‌گیری عمرِ‌جهان را بیان کردم و نهایتاً مهبانگ را – که‌آغازِ زمان به‌شمار می‌رود- بررسی کردم. در این‌پست – که‌پستِ آخر هم به‌شمار می‌رود – مفاهیمِ‌ متنوع‌تر ( بی‌ربط‌تر! )ی را بررسی می‌کنم. در این‌قسمت این‌مسئله را بررسی می‌کنم که‌شاید مهبانگ، واقعاً آغازِ زمان نباشد و زمانِ‌ قصّه‌یِ ما، ازلی باشد... که‌همین‌مورد یعنی معرفیِ یکی‌از جدیدترین نظریّه‌هایِ فیزیک. اما بعداً کمی‌عقب‌تر می‌روم و به‌انیشتین می‌رسم و مسئله‌یِ‌نسبیّتِ او را بیان می‌کنم. سپس به‌گذر در زمان می‌پردازم که‌چگونه در زمان می‌گذریم و آیا می‌توانیم به‌عقب و جلو هم برویم؟ آیا «آینده»ی ما وجود( خارجی حتّی!) دارد یا خیر؟ آیا زمان قابلِ ایستادن هم هست یا خیر؟ آیا اصلاً زمانی هم داریم؟!
پس اگر از خورندگانِ فیزیک هستید، شما را به‌خواندنِ سومین و آخرین قسمتِ این‌گفت‌و‌گویِ فرضی دعوت می‌کنم!

پرسش‌گرِ فرضی: ... پس‌همين الان از اين‌همه بحث يک نتيجه‌ی کلی می‌گیرم که «زمان آغازی دارد! »
من: اشتباه.
پرسش‌گرِ فرضی: چي؟!
من: تو نمي‌تواني قطعا بگویی که«زمان آغازی دارد»، شايد اين‌آغازِ مکانی‌ست که تو قادر به‌مطالعه‌اش هستی. در حقيقت ديدگاه‌هایِ ديگری نيز موجود هستند که امروزه بيشتر موردِ توجه قرار گرفته‌اند.
پرسش‌گرِ فرضی: چه‌ديدگاه‌هايی؟
من: الان خدمتت می‌گویم، فقط قبل ازآن باید با مفهومِ «جهان‌هایِ موازی» آشنا باشی.

پرسش‌گرِ فرضی: جهان‌هایِ موازی؟ مثلاً چیزی مثلِ بهشت و جهنم؟!
من: [ خنده ] نه! اصلاً و ابداً! جهان‌هایِ موازی بیان می‌کند که‌جهانِ ما تنها نیست، جهان‌هایِ دیگری هم وجود دارند که ممکن‌است قوانین‌شان کاملاً با ما متفاوت باشند، مثلاً جهانی که‌در‌آن‌ پروتون ناپایدار است! در جهانِ مذکور دی‌ان‌اِی هم نمی‌تواند وجود داشته‌باشد، پس حیاتی هم نمی‌تواند وجود داشته‌باشد، ضمناً بی‌نهایت جهانِ موازی با جهانِ ما موجودند که همه‌با هم - به‌اصطلاح- در یک ابر‌جهان قرار دارند!
پرسش‌گرِ فرضی: بی‌نهایت جهان؟
من: بله. هر اتفاقی که در جهانِ ما نیوفتاده‌باشد، الزاماً در جهانِ دیگر افتاده‌ست!
پرسش‌گرِ فرضی: چرا؟!
من: چرایش را کمی‌جلوتر می‌فهمی.
پرسش‌گرِ فرضی: بسیارخوب،‌اما وقتی به‌آن‌جا رسیدیم یادآوری‌ام کن. یک‌سوالِ دیگر هم داشتم: اگر بی‌نهایت‌جهان داریم، پس یعنی بی‌نهایت جهانِ حاویِ حیات داریم؟!
من: دقیقاً!
پرسش‌گرِ فرضی: عجب.... موضوعِ جالبی‌ست. بعداً‌ باید در این‌زمینه صحبت کنیم، اما چه‌ربطی به‌زمان دارند این‌جهان‌ها؟
من: خب … در این‌نظریه جهان‌ها به‌صورتِ «صفحه» تصوّر می‌شوند. این‌صفحات درکنارِ هم با حرکاتِ موجی، اما ، نامنظّم حرکت می‌کنند، به‌شدّت هم نامظم؛ چون میزانِ اطلاعات در هر لحظه‌یِ‌این‌جهان‌ها بیشتر می‌شود و نتیجتاً بی‌نظمی (آنتروپی)شان بیشتر می‌شود. حالا باید کمی بیش‌ازقبل فکرت را به‌کار بی‌اندازی، چون این‌مورد از پیچیده‌ترین مسائل فیزیکی‌ست که الان با بیانِ دبستانی می‌شنوی‌اش!
پرسش‌گرِ فرضی: خب چرا با بیانِ نسبتاً واقعی‌اش نمی‌گویی؟!
من: چون بلد نیستم و اگر هم اشتباه کنم ضایع‌بازاری می‌شود که بیا و ببین.
پرسش‌گرِ فرضی: [ خنده ] بسیار خوب.
من: خب. فرض کن تو در جهانی هستی ( که‌هستی! ) که می‌خواهد با جهانِ دیگری برخورد کند، حالا دقیق‌ترش کن و دو برآمدگی از هر دو جهان‌را در نظر بگیر که می‌خواهند به‌هم برخورد کنند. این‌دو جهان در نقطه‌یِ فلان‌شان به‌هم برخورد می‌کنند. حالا بعد از برخورد با شتاب از هم دور می‌شوند. از این‌به‌بعد کاری با آن‌جهان نداریم و مالِ خودمان را می‌چسبیم. جهانِ ما رفته‌رفته دورتر از نقطه‌یِ برخورد می‌رود و از نقطه‌یِ برخورد به‌صورتِ نسبتاً دایره‌وار اختلافِ سطحِ کمتری با دیگر نقاط پیدا می‌کند. حالا فرض کن تو دانشمندی هستی و بعد از مدّت‌ها از این‌برخورد، می‌شینی و جهان را مطالعه می‌کنی و آهنگِ گسترشش را معکوس می‌کنی و می‌رسی به‌نقطه‌یِ صفر... اما آیا واقعا نقطه‌یِ صفر است؟ [ خنده + هیجان ]
پرسش‌گرِ فرضی: نه! ما فقط رفتارِ مخروط‌وارِ جهان را دیدیم و بقیه‌اش را نه.
من: دقیقاً... موضوعِ جالبی‌ست برایِ بحث‌کردن، اما از بحثِ اصلی دور نشویم: چه‌بلایی برسرِ زمانِ ما می‌آید؟
پرسش‌گرِ فرضی: [ خاراندنِ سر ] با این‌حساب زمان ازلی‌ست و همیشه بوده؟!
من: نزدیک‌شدی اما این‌قاطعیّت زیاد جالب نیست،‌ بهتر است بگوییم زمان با مهبانگ آغاز نیافته‌ست و قبل از آن‌هم
وجود داشته‌است، اما تو (شاید فعلاً ) اصلاً نمی‌توانی شرایطِ قبلی را بر حسبِ زمان بررسی کنی.
پرسش‌گرِ فرضی: عجب … خٌب! این بحثِ ما تمام شد؟!
من: نخیر! هنوز کمی دیگر مانده‌ست.... الان نوبتِ بررسیِ کمی دقیق‌ترِ نسبیّتِ انیشتین است. یادت هست که گفتم زمان و فضا با در هم تنیده‌شده‌اند و به‌اصطلاح «یکی» شده‌اند؟
پرسش‌گرِ فرضی: البته!
من: خب. این سؤال به‌ذهنت نرسید که‌زمانی که ما زمان را یک‌بعد فرض می‌کنیم، چه‌طور در آن بعد جلو و عقب می‌رویم؟
پرسش‌گرِ فرضی: چرا باید رسیده‌باشد؟ مگر نگفتی که زمان و فضا کاملاً یکی هستند؟ یعنی طول‌هم زمان دارد، عرض هم زمان دارد... یحتمل بعدِ چهارم هم چیزی مثلِ همین‌هاست به همراهِ زمان. [ شک ]
من: بنده گفتم که یکی هستند، ولی نگفتم زمان این‌وسط هویج است! برایِ بررسیِ دقیقِ آن باید آن‌را جدا کنیم و بعدِ زمان‌مان را درنظر بگیریم و با بقیه‌ بسنجیم. حالا جالب است بدانی که‌ما همیشه با سرعتِ ثابتی در زمان به‌جلو می‌رویم... با سرعتِ نور!
پرسش‌گرِ فرضی: چی؟ این‌نمی‌تواند درست باشد. هیچ‌چیز با سرعتِ نور نمی‌تواند حرکت کند.
من: چرا، درست است. هیچ‌چیز با سرعتِ نور نمی‌تواند درفضا حرکت کند، اما در بعدِ زمان چرا و همیشه‌هم با همین سرعت حرکت می‌کند.
پرسش‌گرِ فرضی: حالا چرا سرعتِ نور؟
من: خب این‌نور است که‌تو را از گذشتِ زمان آگاه می‌کند. مثلا اگر الان سرت را بچرخانی، من با نوری که به‌چشمم رسیده می‌توانم بفهمم در چه‌زمانی سرت را چرخاندی!
پرسش‌گرِ فرضی: عجب... حتماً به‌همین علّت است که زمان نسبی می‌شود؟ نور؟
من: دقیقاً. مثلاً فرض‌کن بنده با سرعتِ بسیاربسیار زیادی از کنارِ تو رد شوم. من می‌بینم که ساعتِ تو بسیاربسیار سریع‌تر از ساعتِ من عمل می‌کند، تو هم می‌بینی که ساعتِ من بسیاربسیار کند‌تر از ساعتِ تو عمل می‌کند.... نکته‌یِ جالب‌تر این است که ساعت‌هایمان برایِ خودمان کاملاً معمولی عمل می‌کنند!! به این مورد «اتّساع زمان» گفته می‌شود.
پرسش‌گرِ فرضی: اتساع زمان؟
من: درکش کمی مشکل است، ولی حقیقت است! برایِ ما « طولِ زمان» تفاوت دارد، اما از لحاظِ ارزشی برابر است. مثلاً یک‌ثانیه‌یِ من با یک‌ثانیه‌یِ تو تفاوتی ندارد و هر دو یک‌ثانیه‌اند، اما طولشان با هم متفاوت است.
پرسش‌گرِ فرضی: عجب … حالا این‌تفاوتِ طول را چه‌طور اندازه بگیریم؟
من: تبدیلاتِ لورنتس! این تبدیلات به‌ما کمک می‌کنند تا دو سیستمِ متفاوت را یکی کنیم و تفاوت‌شان را با سیستمِ واحدمان بسنجیم. کار با آن‌ها هم نسبتاً ساده‌ست اما در این گفت‌و‌گو مطرح نمی‌کنم، چون رسالتِ این‌گفت‌و‌گو استفاده‌نکردن از معادلاتِ فیزیکی‌ست.
پرسش‌گرِ فرضی: بسیارخوب. پس باز هم نتیجه‌گیریِ کلی می‌کنم که:« تغیّرِ زمان به‌سرعتِ شما از دیگری بستگی دارد.»
من: و باز هم اشتباه! تا این‌جا در نسبیّتِ خاصِّ انیشتین بودیم. الان نسبیّتِ عامِّ انیشتین هم واردِ ماجرا می‌شود و ایجاباً باید عرض کنم که علاوه برسرعت، شدّتِ میدانِ گرانشی نیز مؤثر است! نور توسطِ گرانش خمیده می‌شود. مثلاً در عکسِ زیر می‌توانی نمونه‌ای از آن‌را ببینی.

پرسش‌گرِ فرضی: … وقتی این‌بلا برسرِ‌ نور می‌آید، یعنی مثلاً زمان برایِ پایِ من کندتر از سرم است؟ [ نیشخند ]
من: خنده‌ندارد. هرچند که‌اختلاف‌شان خیلی‌خیلی کم است، اما این‌طور است. حالا که دقتِ بالایی داری و کارِ مرا برایِ توضیحِ نسبیّتِ عام راحت کردی، بگذار بگویم که نور واقعا در اثر گرانش خمیده‌نمی‌شود. نور همیشه کوتاه‌ترین مسیر ( ژئودزیک ) را طی می‌کند و کوتاه‌ترین مسیر هم خطِّ راست است. اما فضایِ قصّه‌یِ ما چهاربعدی‌ست و «ما»ی سه‌بعدی هنگامِ نگریستن به‌این پدیده،‌نور را خمیده می‌بینیم!
پرسش‌گرِ فرضی: عجب …
من: این‌اختلاف‌ها شاید در زمین چندان به‌چشم نیایند. ولی در باقیِ جهان کاملاً خودنمایی می‌کنند، مثلاً سیاه‌چاله‌ها را در نظر بگیر. زمان برایِ این‌اجرام کاملاً متوقف شده‌است.
پرسش‌گرِ فرضی: بسیار خوب، از این‌مورد بگذریم. گفتی که‌ ما با سرعتِ نور در بعدِ زمان جلو می رویم. ولی نگفتی که چه‌طور به‌عقب برویم؟!؟
من: بی‌زحمت ما را از بحث‌هایِ سفر در زمان معذور بدار. نمی‌دانم! هر وقت پاسخی برایِ پارادوکسِ پدربزرگ – که می‌گوید اگر در زمان به‌عقب بروی و پدر بزرگِ خود را بکشی چه‌بلایی بر سر تو می‌آید؟ - پیدا کردم به‌این مورد فکر می‌کنم...
پرسش‌گرِ فرضی: خب، درست است که با عقل جور در نمی‌آید، اما اصلاً‌ - رویِ کاغذ هم حتی - چنین کاری امکان‌پذیر نیست؟
من: چرا. چنین کاری امکان پذیر است، البته نیازمندِ برداشتِ جدیدی از مبحثِ سیاه‌چاله‌هاست. در نسبیّتِ عام، مرکزِ سیاه‌چاله‌ها تکینگی - نقطه‌یِ بدونِ بعد - فرض می‌شوند و هرچیزی که در آن بیوفتد نابود خواهد شد. اما در دنیای کوانتوم این‌طور نیست! مرکزِ سیاه‌چاله‌ها هرچقدر هم کوچک باشد، تکینگی نیست. خب، چه می‌شود اگر فضا به‌قدری خمیده شده‌باشد که از یک‌طرفش برود و از طرفِ دیگرش درآید؟! برایِ این‌کار نیازمندِ دو پدیده‌یِ جدید هستیم! «سفید‌چاله» و «کرم‌چاله»...

من: ...سفید‌چاله همان سیاه‌چاله‌است منتهی هیچ‌چیز نمی‌تواند به‌داخلِ آن برود و اصطلاحاً همه‌چیز از آن بیرون می‌آید... بدیهی‌ست که تابه‌حال سفید‌چاله‌ای مشاهده نشده‌است. کرم‌چاله هم رابطِ میانِ سیاه‌چاله و سفید‌چاله محسوب می‌شود. از طرفی فضا و زمان در هم آمیخته‌اند و هر نقطه‌یِ فضا-زمان، زمانش با زمانِ مثلاً‌ زمین متفاوت است. پس اگر شما از کرم‌چاله‌ای گذر کنی، به‌زمانِ دیگری می‌رسی. البته به‌علّتِ بی‌نظمی‌ای که در آن نقاط وجود دارد، کرم‌چاله‌ها لحظه‌ای به‌وجود می‌آیند و از بین‌می‌روند، فلذا امیدی به‌آن نیست. فیزیک‌دانان هم برای این‌که نگویند که‌چنین‌کاری امکان‌پذیر نیست، آمدند و گفتند دریچه‌یِ کرم‌چاله را با «ماده‌یِ عجیب» می‌پوشانیم تا پایدار شود... حالا ماده‌یِ عجیب دیگر چه‌صیغه‌ای‌ست، من نمی‌دانم! البته‌باز لازم است بگویم که کرم‌چاله لزوما در این‌چاله‌چوله‌ها خلاصه نمی‌شود و تعریفِ دقیقش فرق دارد، اما مبحثِ ما تخصصی می‌شود و فکر نمی‌کنم مطرح‌کردنش کارِ جالبی باشد... خب حالا موافقی برویم رویِ مبحثِ آخرمان که «آینده» باشد؟
پرسش‌گرِ فرضی: بسیارخوب... من فکر می‌کنم اگر زمان‌را یک‌بعد فرض کنیم، باید آینده‌یِ ما از پیش تعیین شده‌باشد. چون مثلا وقتی در طول جلو می‌روی، از قبل طولِ تو وجود دارد و تو می‌روی. پس زمان هم باید از قبل تعیین شده‌باشد.
من: درست‌است. نسبیّت این‌را می‌گوید، حتی به‌آینده‌یِ تو وجودخارجی هم می‌دهد که جایی در این‌جهان آینده‌یِ توست و تو داری با سرعتِ نور به‌آن نزدیک می‌شوی!... اما کمی ناامید کننده نیست؟
پرسش‌گرِ فرضی: کاملاً ناامید کننده‌است.
من: تازه اگر بخواهی به‌جهان‌هایِ موازی استناد کنی نمی‌توانی این بخش از نسبیّت را بپذیری و باید دست به‌دامانِ کوانتوم شوی. مکانیکِ کوانتومی می‌گوید حرکتِ ذرّات است که آینده‌یِ ما را می‌سازند و این‌یعنی آینده‌یِ ما از قبل تعیین نشده‌است و این‌یعنی اختیار و آزادی عملِ کامل. حالا یادت هست که‌در همین‌قسمت گفتم که هر اتفاقی که‌در‌جهانِ ما نیوفتاده‌باشد، الزاماً در جهانِ دیگری افتاده‌است؟
پرسش‌گرِ فرضی: البته.
من: خب... یادت هست که مطابقِ اصلِ عدمِ قطعیّت – که قبلاً توضیحش دادم – ذرّات تا زمانی که‌مشاهده نشوند می‌توانند همه‌جا باشند! خب، وقتی مشاهده‌شدند ذرّاتِ دیگر (مثلاً) به‌جهانِ دیگری شکل می‌دهند و این‌یعنی تمامِ حالاتِ ممکن یا … بی‌نهایت!
پرسش‌گرِ فرضی: عجب.
من: خب! خسته‌نباشی. این‌از مبحثِ زمان!
پرسش‌گرِ فرضی: متشکرم... پس نتیجه‌گیریِ کلی می‌کنم‌ که «ما هیچ‌چیز از زمان نمی‌دانیم و اگر نمی‌خواهید از کار و زندگی بیوفتید، به‌آن فکر نکنید!»
من: بلاخره یک نتیجه‌گیریِ‌درست انجام‌دادی.
[ در این‌جا پرسش‌گرِ فرضی از زیرِ بارِ فرض رها می‌شود!‌]

من: خوانندگانِ عزیز! اگر تا الان خوابتان نبرده‌باشد و هنوز ماجرا را دنبال می‌کنید، باید بگویم که‌یک مبحث را در زمان عمداً جا انداختم چون قبلاً راجع به‌آن نوشته‌بودم: دیدگاهی که می‌گوید زمان وجود ندارد و پدیده‌ای ذهنی‌ست که‌یکی از قرائت‌هایِ آن زمان‌گرمایی‌ست. ضمناً این‌مطالب و مباحث را خواستم کاملاً فیزیکی نگه‌دارم و واردِ فلسفه نشوم، وگرنه مثلاً از هایدگر هم چیزهایی می‌شد گفت.

چاکریم!

پست‌هایِ «زمان و موضوعاتِ وابسته»:

منابعِ کلِّ این‌سری (که‌مستقیماً از آن‌ها استفاده‌شده‌است) :

قسمتِ پنجم از فصلِ چهل و ششمِ سری مستندهایِ BBC Horizon به نامِ "?Do you know what time it is" که باعث شد این مطالب را بنویسم! ( از Brian Cox ( فیزیک‌دان البته! )- عکسِ بالا )
ساختارِ ستارگان و کهکشان‌ها اثرِ پاول هاج و ترجمه‌یِ توفیق حیدرزاده
Astronomy and Space Science از سری کتاب‌هایِ Popular Science

مواردِ‌ بیشتری برایِ‌ این‌پست:

مستند BBC در این‌رابطه را با حجمِ ۴۶۱ مگابایت از این‌جا دانلود کنید. ( نیاز به تورنت دارید! )
برایِ این‌که مفهومِ جهان‌هایِ موازی، برخوردشان و مهبانگ را راحت‌تر بفهمید، عکسِ متحرکی با‌حجمِ ۳ مگابایت را می‌توانید از این‌جا دانلود کنید. البته این‌عکس مشکلی که‌دارد، این‌است که افزایشِ بی‌نظمیِ صفحات را نشان نمی‌دهد!
می‌خواهید در همان زمینه‌یِ فوق اطلاعاتِ بیشتری کسب کنید؟ این‌ویدئو را از یوتوب ببینید.

پیشنهاداتی [ داخلی! ] برای این‌پست:

در این پست از سیاه‌چاله‌ها هم صحبت کردم اما اطلاعاتِ اضافه‌ای ننوشتم. برایِ این‌که از سیاه‌چاله‌ها اطلاعاتِ بیشتری کسب کنید، این‌جا را بخوانید.
ویدئویی زیبا در زمینه‌یِ مهبانگ را در این‌جا ببینید.
می‌خواهید با «زمان‌گرمایی» که در انتهایِ این‌پست مطرح شد بیشتر آشنا شوید؟ این‌جا را بخوانید.

از سال‌گردِ درگذشتِ شاملو تا انسدادِ ویکی‌پدیا

2010-07-24T23:55:00.006+04:30

+ اوّلاً:
امروز دهمین سال‌گردِ درگذشتِ شاملوست. رفقا می‌دانند که بنده از شاملو چیزِ زیادی نخوانده‌ام و صحبت‌هایِ شخم‌زننده‌اش را دربابِ «حافظ» و «فردوسی» و یا دیدگاهش را درباره‌یِ موسیقیِ سنتیِ ایرانی، قبول ندارم. اما وی شاعری بود که‌زبانِ فارسی را به‌خوبی می‌شناخت. نترس بود و حرفش‌را می‌زد. اشعارش جاودانه‌بود و می‌توان او را از بزرگ‌ترین شاعرانِ فارسی‌زبان دانست. بد ندیدم تا به‌حایِ انتشارِ قسمتِ آخرِ مجموعه‌یِ «زمان و موضوعاتِ وابسته»، این پست را به‌او اختصاص دهم.

+ ثانیاً:
می‌خواستم در این‌جا، قسمتی از زندگی‌نامه‌یِ شاملو را از ویکی‌پدیا بازنویسی کنم اما به‌‌علتِ مسدودبودنِ آن نتوانستم! عمویِ نازنینِ فیلتربافِ ما -ظاهراً- از قوانینِ نظامی نظیرِ «تنبیه برایِ همه،‌ تشویق برایِ یکی» تبعیّت می‌کند، فلذا بهتر است بیاییم و بنشانیمش رویِ صندلی و به‌او بفهمانیم که در یک‌دانش‌نامه هم از موضوعاتِ سیاسی صحبت می‌شود و هم از موضوعاتِ جنسی و هم از موضوعاتِ دینی و هم از موضوعاتِ فیزیکی و ریاضیّاتی و هم از موضوعاتِ ورزشی و الخ. تنبیه‌کردنی ندارد. بیا و بومی‌سازی‌اش کن و بعضی صفحاتش را بکن و بیانداز دور، دیگر چرا همه‌اش را موردِ‌ عنایت قرار می‌دهی؟

+ نهایتاً:

تمامیِ الفاظِ جهان را در اختیار داشتیم و
آن نگفتیم
که به‌کار آید،
چرا که تنها یک‌سخن،
یک‌سخن در میان نبود:

«آزادی»
ما نگفتیم.
تو تصویرش کن!

---
پی‌نوشتِ یک: با کسبِ اجازه از درویش‌میرزا برایِ اقتراضِ ( و چه‌بسا به‌گند کشیدنِ) سبکِ مبارکش. [ نیش‌خند ]
پی‌نوشتِ دو: ویکی‌پدیا آزاد شده‌ست... فعلا.

بیشتر:

سایتِ رسمیِ‌ احمدِ شاملو را در این‌جا ببینید.
«مصاحبه با آیدا در آستانه‌یِ یازدهمین سالگرد درگذشت احمد شاملو» را از این‌جا بخوانید.

ازین‌مطلب خوش‌تان آمد؟ این‌ها مطالب مرتبط با این‌مطلب هستند، شاید ازین‌ها هم خوش‌تان بیاید:
۱- در مذمّتِ آلودگیِ فارگلیسانه‌یِ زبانِ فارسی یا سفرنامه‌یِ طنزِ شاملو
۲- تفاوت‌داشتن
۳- سکوت
۴- درحکایتِ خروشان‌سازیِ دنِ‌آرام توسطِ شاملو