“Marifet iltifata tabidir” sözü özellikle bir insanda bir beceri geliştirmek istediğimizde ya da becerisini pekiştirmek istediğimizde, o insana ve geliştirmek istediğimiz davranışına iltifat etmek gerektiğini belirtiyor.

Aslında bu söz adeta psikolojideki edimsel şartlama ya da şartlanma özelliğini vurgulamak için söylenmiş.

Burrhus Frederic Skinner’in hayatımıza kazandırdığı “Edimsel Şartlama/Şartlanma” ise kısaca şu: Davranışların öğretilmesi, bir başka deyişle “davranışın biçimlendirilmesi” için olumlu ve olumsuz pekiştirme yöntemlerinin kullanılması, yani kısaca ödül ve cezaların kullanılması yoluyla canlıların davranışlarını biçimlendirme çabası.

İltifat da bir ödüldür ve bireyler iltifat yoluyla davranışlarını geliştirebilirler.

İbn-i Sina “Bilim ve sanat iltifat görmediği bir ülkeyi terk eder” demiş. Eğer bilime, sanata iltifat ederseniz, bunları geliştirirsiniz.

Doğaya iltifat ederseniz, doğal yaşamı korur, ava iltifat ederseniz, doğal yaşama zarar verebilirsiniz.

Yani neye iltifat ederseniz ona hak kazanır, onu hakedersiniz bir şekilde.  İyiye iltifat iyiyi, kötüye iltifat kötüyü getiriyor beraberinde.

Turgut Özal’ın meşhur sözü “Benim memurum işini bilir” bir dönem devlet dairelerinde gizli tarifeler uygulanmasına neden olacak bir davranış biçimi geliştirdi. Nispeten azalmış olmasına rağmen hala bunun izlerini görüyoruz.

Aslında bu davranış biçimi Fuzuli’nin Şikayetname’sinde geçen şu ünlü sözünü de anımsatıyor bana: “Selam verdim, rüşvet değil deyu almadılar.”

Bakın iltifata tabi tuttuğumuz marifet aslında Osmanlı’dan bu yana bizimle yaşıyor, yani çok da şaşırmamak lazımmış Turgut Özal’ın bu sözüne.

Bu bozuk etik değerimizi yine benzer bir konuya atıfta bulunan özlü bir kaç sözle destekleyebiliriz:

“Bal tutan parmağını yalar.”, “Devletin malı deniz, yemeyen domuz.” v.b. gibi…

Marifet gördüğümüz şeyler etik değerlerimizle örtüşür daha doğrusu örtüşmelidir.  Günümüz Türkiyesi’ne şöyle bir baktığımızda marifet görülen şeylerin çok da düzgün şeyler olmadığını görüyoruz ne yazık ki. Demek ki iltifata tabi olan marifetlerimizin örtüşeceği etik değerlerimiz de bozulmuş.

Bugün ne yazık ki halkımızın iltifat ettiği marifetler seçtikleri yönetim kadrolarından belli. Ağzı bozuk milletvekilleri, gözü yaşlı başbakan yardımcıları, mağduru oynayan hükümet ve muhalefet milletvekilleri ve başmağdur başbakan ve ana muhalefet lideri.

Her gün haberlerde izlediğimiz onlarca kan ve elem dolu haber, ardından izlediğimiz amcasının eşiyle birlikte olan ahlak yoksunu yeğenler, elinde silah ona buna saldırıp güya vatan kurtaranlar, sevgilisine kızıp gidip tanımadığı bir adamdan çocuk yapıp sonra onu yine tanımadığı insanlara vermeye çalışanlar, dünyanın kazığını yedikten sonra gidip yüzünü değiştirip önüne gelenden intikam almaya çalışanlar ve onları konu eden diziler ile bu yayınları ratinglerde en tepede tutarak onların bu marifetine iltifat eden bizler.

Bitti mi bitmedi…

Her gün ekran başında 60′ını geçmiş teyzelerin amcaların eşi ölür ölmez daha kırkı çıkmadan izdivaç programlarında kendilerine eş aradıklarına şahit oluyoruz. Kimsenin uçkurunun bekçisi değiliz ama çocuklarınıza neden kızıyorsunuz o zaman evlenmeden ilişkiler yaşayıp, kendi deneyimlerini oluşturduklarında.

Garip milletiz hakikaten. Bunları yazıyorum diye sakın “Çıktığı yumurtayı beğenmiyor” diye düşünmeyin. Bahsettiğim her şeyin içinde ben de varım bir şekilde, bu milletin genetik kodları bende de var neticede.

Ama üsttekiler marifet değil. Kabul edelim.

Marifet iltifata tabi ama iltifat ettiğimiz marifetler etik değerlerle örtüşmüyorsa durup bir kendimize bakmamız gerekir halkın bireyleri olarak.

Ne durumdayız? Ben baktığım yerden gördüğümü söyleyeyim, iyi durumda değiliz pek.

Sosyal bir buhran yaşıyoruz sanki.

Sanki bir Amok koşucusu gibi sonunda yok olacağımızı bildiğimiz halde dalıyoruz epik yanlışlıkların içerisine. Sonunda tükeneceğiz ve yine de bile bile gidiyoruz o yoldan.

Rating, oy, ekmek kaygısı neticesinde üzerinde sushi yenen manken kızlara döndük millet olarak, birilerinin masasına meze olduk.

Masadan kalkmak da elimizde, masada kalmak da… Tercih bize ait.

Erhan Erdoğan’ın blogunda başlattığı 2010 Türk İnternet Sektörü Araştırması kapsamında paylaştığım görüşlerimi kendi blogumda da sizlerle paylaşmak istedim.

Türk internet sektöründen gelecek beklentileriniz neler?

Beklentim değil ama bu yıl için öngörüm çok fazla irili ufaklı internet girişiminin ortaya çıkacağıdır. Türkiye’de internet sektörünün 2009 boyunca kazandığı ivme, 2010′da bir çok girişimci ruhlu Türk insanını projelere yöneltecektir. Sonucun gitgide daha yavaş da olsa Türkiye’nin işletmecilik gerçeği ile benzeşeceğini düşünüyorum. Yani bir çok girişim ortaya çıkacak, ancak çok azı başarılı şekilde 2010 sonunu görecektir. Maliyetlerin gerçek işletmelere oranla daha düşük olması ise bu girişimlerin bir müddet daha yaşamasını sağlayacaktır. Türkiye’nin işletmecilik gerçeğinden farkı ise başlangıçta bu olacaktır diye düşünüyorum.

2010′da, şu an kötü giden nelerin değişmesini istersiniz?

Bir çok şey isterim tabi ki. Birinci dileğim sansürün azalması olacaktır. İkinci dileğim ekonominin iyileşmesi. Üçüncü dileğim ise Türkiye’de henüz varolmayan büyük internet girişimleri için orta ölçekli internet girişimlerine ya da olanaklarına sahip web celebritylerinin başını çektiği grubun dünya çapında iş yapacak bir girişim için ortak paydada buluşmasıdır.

Hangi alanlarda boşluklar görüyorsunuz?

Put.io’nun girdiği online depolama servisi alanında boşluk olduğunu düşünüyorum ve bu konuda fikirleri olan girişimcilerin de put.io’nun başarısına odaklandıklarını düşünüyorum. Bir diğer boşlukta online eğitim alanında, ki biz de bu konuda ciddi fikirleri olan bir gruba sahibiz şu anda. Son olarak “Basit olan satar” mantığıyla iş geliştirecek tüm girişimcilerin 2010 yılında başarıya ulaşacaklarını düşünüyorum.

Law Abiding Citizen filminde kısa bir sahnede geçen muhteşem bir hikaye.

Bilmeyenler, duymayanlar için paylaşmak istedim:

Marcus Aurelius Roma Meydanı’nda yürürken arkasında bir uşak olurmuş.
Uşağın tek işi, insanlar ona şükranlarını sunduğunda Marcus Aurelius’un kulağına “Sen sadece insansın” diye fısıldamakmış.

Hikaye kısa, mesajı net. Ne olursa olsun, ne kadar yükselirsek yükselelim temelde ne olduğumuzu unutmamız gerekiyor.

Bugünün yükseldikten sonra ne olduğunu unutan yöneticilerine, sırça köşklerde oturan politikacılarına tarihten ibretlik bir hikaye.

Hiç birimiz yükseldik diye insanlığımızı unutmamalı, aksine insan gibi insan olmamızın yükselmemizde payının olacağını sık sık hatırlatmalıyız kendimize.

Web sitesi ziyaretçilerini görmek ve değerlendirmelerini yapmak için Google Anaytics dışında farklı bir çok site var.

Bunlardan bir tanesi de Clicky Web Analytics. Oldukça iş görür bir site.

Bu ay paylaştığı bir araştırma var önemli olduğunu düşündüğüm. Ben de sizlerle paylaşmak istedim.

Clicky Web Analytics kullanan 159,888 web sitesi kullanıcılarını kullandıkları tarayıcılara, işletim sistemlerine, arama motorlarına, mobil tarayıcılara, mobil işletim sistemlerine, mobil arama motorlarına,vs.göre ölçümlemişler. Bu raporları Global pazar paylarına ve Türkiye ölçeğine göre ayrı ayrı bulabilirsiniz aşağıdaki tabloda.

DESKTOP
Web Browsers (Global marketshare)

Web Browsers (TR marketshare)

Operating Systems (Global marketshare)

Operating systems (TR marketshare)

Search Engines (Global marketshare)

Search Engines (TR marketshare)

MOBILE
Mobile Web Browsers (Global marketshare)

Mobile Web Browsers (TR marketshare)

Mobile Operating Systems (Global marketshare)

Mobile Operating Systems (TR marketshare)

Mobile Search Engines (Global marketshare)

Mobile Search Engines (TR marketshare)

HARDWARE
Mobile Phones (Global marketshare)

Mobile Phones (TR marketshare)

Video Game Consoles (Global marketshare)

Video Game Consoles (TR marketshare)

SPECIAL REPORTS
Motorola Droid vs Android vs iPhone (Global marketshare)

Motorola Droid vs Android vs iPhone (TR marketshare)

Yaşamaya devam ettiğimiz müddetçe birşeylerin müşterisi olacağız ve deneyimlerimiz olacak markalarla ilgili.

Peki yaşamınızı tehdit eden ya da sizi zor durumda bırakan bir anda yaşadığınız deneyim nedir? O markayla ilgili düşünceniz ne olur?

Örneğin sigorta şirketleri…

Arabalarımızı sigortalatıyoruz, neden? Bir kaza ya da can sıkıcı bir durum karşısında güvenecek birilerine ihtiyacımız var.

Ya da aracınızın markasının sunduğu assistance hizmeti. Yine bir kaza ya da can sıkıcı bir durum karşısında ihtiyacımız olduğu anda arayacağımız bir servis.

Kimsenin başına gelmesin ama hiç mi kaza yaşamadık?

İşte o anda aradığınız böyle bir destek hizmeti size şu kaza için 1′e, cam kırığı için 2′ye, arabanız artık yoksa 3′e, henüz delirmediyseniz 4′e, yok delirdiyseniz 9′a basın diyorsa ne yaparsınız?

Bu da bir deneyimdir en nihayetinde. Bir daha nasıl barışacağız zor anımızda bize daha da zorluk çıkartan markayla?

Markalar için günümüzde ulaşılabilir olmak çok önemli. Ya da çok önemli olmalı.

Hele ki bir kaza ya da can sıkıcı bir durum yaşandığında…

İlla trafik kazası olacak diye bir durum da yok. O kadar da karamsar olmayalım. Ama can sıkıcı durumlar hep oluyor. İnsan hep iyi, güzel şeyler deneyimleyemiyor markalarla ilgili.

Bir kaç gün önce Serhat Akkılıç’ın yaşadığı durum Saraybosna’da. Daha önce benim Denizli’de yaşadığım.

Serhat Akkılıç’ın feedinin altına Vadi Efe’nin yorumu bu yazının mantığıyla ve sorguladığı şeyle örtüşüyor aslında:

“Yüce Bey size bu tür bir durumda nasıl ulaşabiliriz? Sizin göreviniz bu değildir tabii, en azından THY’den kime ulaşabiliriz, bilgilendirebilirseniz çok sevinirim. – Vadi Efe”

Bu tip durumları da hesap etmeli markalar ve bu tip durumlara uygun acil hareket planları ortaya koymalı.

Çünkü bazen zor anında “Sakin olun” diyecek birini bekliyor insan karşısında, çözüm getirecek ona destek olacak birileri ile konuşmak istiyor.

Peki bu tip durumlar için neye ihtiyacımız var: Kriz Yönetimi

O da bir sonraki yazının konusu…

Hayatımızın her yerini kaplamış markalar. Ayakkabımızdan, şapkamıza, yediğimiz ekmekten, içtiğimiz suya kadar herşey marka olmuş durumda.
Şöyle bir durup düşünüyorum markasız bir şeyimiz var mı diye?

Lüks sayılanlardan en temel ihtiyaçlarımıza kadar herşeyimiz marka olmuş. Çok garip bir durum değil aslında bu. Kurumsal olarak bakınca girişimciliğin gereği, tüketici açısından bakınca da kalitenin gereği. Ortada bir kazan kazan durumu var aslında.

Türk Patent Enstitüsü’nün marka için tanımı şu:

Marka, bir teşebbüs tarafından sunulan mal ya da hizmetlerin diğer teşebbüslerinkinden ayırt edilebilmesini sağlayan işaretlerdir. Malları veya hizmetleri ayırmak için kullanılan ayırt edici kelimeler, harfler, rakamlar, çizimler, resimler, şekiller, renkler, logolar, etiketler veya bunların kombinasyonları marka olarak tescil edilebilir.

Türkiye’de, sınai mülkiyet hakları içerisinde yer alan markaların korunması kavramı, Cumhuriyet dönemi ile sınırlı değil, Osmanlı İmparatorluğu dönemine kadar gidiyor. Markaların hukuki yollarla korunması, ilk olarak, Osmanlı İmparatorluğu zamanında, 1871 tarihli Alamet-i Farika Nizamnamesi çerçevesinde gerçekleştirilmiş.

1871 yılındaki Alamet-i Farika Nizamnamesi, Türk Patent Enstitüsü’nün de ilk temel yasası olduğundan TPE’nin de kuruluş yılı kabul edilir.

1888′de İkinci Alamet-i Farika Nizamnamesi ilkinin hükmünü de ortadan kaldırmış, Cumhuriyet döneminde de yürürlükte kalmış.

Türk Patent Enstitüsü arşivinde 1896-1931 yılları arasında tutulan 15 adet marka sicil defteri var.Bu defterlerin en belirgin özelliklerinden birisi Osmanlıca ile tutulmuş olmasıdır. 1928 Harf Devrimi’nden sonra tutulan 4 adet defterde ise Osmanlıca kayıtların yanında Latince harflerle de kayıtlar tutulmuş.

Burada ne yazık diyeceğimiz bir husus göze çarpıyor. Nizamname 1871′de yayınlanıyor ancak TPE elindeki defterler 1895′ten başlıyor. Yani yaklaşık 23 yıllık Marka Sicil Defteri kayıp. Kayıplar daha sonrada yaşanmış ve 1902-1912 yılları arasında 10 yıl ve 1915-1922 yılları arasında 7 yıllık Marka Tescil Defteri daha ortada yok.

TPE’nin elinde bulunan defterlere göre (kayıp defterlerdeki kayıtları bilmediğimiz için) ilk marka tescili Cacao – Chouva markası olarak 1 Nisan 1896 tarihinde Fransa vatandaşı Emil Gros Droz adına yapılmış.

İlk defterlerde bilindik markalar da göze çarpıyor Saccharin, Singer, Bedford, Lindt, Nestle, Rover, Gillette, Mercedes, General Motors, Glaxo, Nivea, Ford, Johnnie Walker gibi…

Osmanlı’nın en eski Türk markası kabul edilen Hacı Bekir ise 1777′de kurulmasına rağmen “Bonbon Turc” markası ile 23.09.1913′te tescil edilmiş.

Osmanlı’dan günümüze en eski markaları aşağıdaki resimde görebilirsiniz:

Bu listeden adını duymadığım Çögenler Helvacılık ile Teksima Tekstil gözüme çarptı hemen. Çögenler Helvacılık’ı bulamadım yaptığım araştırmalarda, Teksima Tekstil ise bugün Konya’da kurulu fabrikasında 4.kuşak tarafından yönetiliyor. Diğer markalar ise zaten bugün Türkiye’nin tanınan markaları.

Dünyanın en yaşlı 10 markasına bakarsak şu tablo önümüze çıkıyor:

Bu listenin tepesinde yer alan Kongo Gumi, Rhode Island Bryant College’in başkanlarından William T. O’Hara tarafından yazılan “Yüzyıllık Başarılar” (Centuries of Success) adlı kitapta ilk sırada yer almış ve tapınak yapımı ve restorasyonu işiyle uğraşan bu şirket şimdi 40′ıncı kuşağa ulaşmış durumda. William T. O’Hara, “Kongo Gumi’nin bu başarısında, değişikliklere hızla yanıt vermesi ve ana işine odaklanması çok etkili oldu” yorumunu yapıyor.

Ancak 2006 yılında ana işinden uzaklaşıp ofis ve konut yapımına girişen Kongo Gumi, gayrimenkul sektöründeki yatırımlarından kaynaklanan borçlardan zora girdi, iflasa sürüklendi.

Marka olmak kolay değil ama bugün tutunmak, gelişmek çok daha önemli.

Daha önce Jenerik Marka konusunda yazdığım yazıda bunu işlemeye çalışmıştım.

Bir markanın halk/tüketici tarafından benimsenmesi süreci çok önemli. Bu noktada ihtiyacı gerçekten karşılaması, ilk olması (bu bile her zaman yetmiyor), Ar-Ge’ye önem vermesi çok çok önemli.

Öyle ki bazen pazardaki ikinci marka olmak çok daha büyük avantajlar getirebiliyor işletmelere. Satış/dağıtım ağının iyi organize edilmiş olması, üretimde/hizmette süreklilik ve ürün/hizmet kalitesi ile uygun fiyat ikame ürün olmayı sağlayabiliyor.

Bazen ilk olmak yetmiyor dedik, bakın Duşakabin markasıyla Türkiye’de duş kabini üretimine 1984′te başlayan Intermart, zamanında tescil ettirmediği bu ürünü 2004 Nisan ayında pazardan çekmek zorunda kaldı. Bugün tüm markaları Duşakabin adıyla arıyoruz ama böyle bir marka yok.

Selpak istiyoruz, genelde de Solo veriliyor yerine. Burada da marka yaratmanın başarısını görüyoruz, çünkü ikisi de İpek Kağıt’a ait.

Sadece Türkiye’de değil, bütün dünyada bir marka yağmuru yaşanıyor. Sürekli yeni lansmanlarla yeni markalar piyasaya giriyor. Şirketler pazar paylarını artırıp, güçlenmeye çalışıyorlar. Bütün bunlar olurken, köklü markalar bazen ihmal ediliyor ya da perde arkasında kalıyor. Oysa, yönetim uzmanları “Yaşlı markalar köklü değerlere sahiptir” diyor. Bu nedenle bazı şirketler eski markalarını makyajlıyor, bir bölümü de yeni markalar yaratma yoluna gidiyor.

Yaş olgusu bu noktada markaya hem avantaj sağlıyor hem de dezavantaj yaratıyor. Eski olana duyulan güven artı değer yaratırken, duygusal bağlar sadakati artırıyor.

Prof. Dr. Selime Sezgin, eskilerin kendilerini yenilemezlerse yok olmaya mahkum olduklarına dikkat çekiyor. Selime Sezgin, “Yaşlılar ciddi bir estetik operasyon ister. Teknoloji ve yeniliklere ayak uyduran, kendini yeniden yaratan bir strateji oluşturulması gerekiyor. Bunu yapamayanlar hoş bir seda olarak hafızalarda kalıp, yok olurlar. Bir zamanların Fay temizleyicisi gibi.” diyor.

Martin Lindstrom ise marka için “İnsan gibidir. Güçlü markanın güçlü bir kişiliği vardır, bilinirliği fazladır ve fark yaratma konusunda güçlüdür. Tıpkı insanlar gibi markalarda da sık sık değişenlerden çok, istikrarlı olanlara güvenme eğilimde olursunuz. Sık sık değişen markalar ciddiyetsiz olarak algılanır. Ayrıca, bir insan ne kadar ortada olursa, ailesi ne kadar eski nesillere dayanıyorsa ve sosyal aktivitelerde ne kadar yer alıyorsa o kişi ve ailesi de o kadar iyi bilinir.” diyor.

Bugün dünyanın en değerli markalarına baktığınızda Coca-Cola’nın 68.7 milyar dolar değeriyle tepede yer aldığını görüyoruz. İlk 10′da yer alan diğer markalar ise genelde teknoloji markaları ve kuruluş tarihleri çok da uzak değil.

Eski olmak, köklü olmak da yetmiyor tabi ama kabul etmek gerekir ki Coca-Cola bunu en iyi başaran markalardan. Hem kendini ve geleneğini korumuş, hem de tüketicinin dilinden konuşmuş, Lindstrom’un işaret ettiği gibi, istikrarlı olmuş, logosunda bile en büyük rakibi sayılan Pepsi’ye göre çok daha tutarlı bir yol izlemiş. Neticesi ortada.

Tabi ki dünya değişti, pazarlama değişti, tüketici değişti.

Artık daha dinamik, tüketicinin hareketlerine çok hızlı cevap verebilen, ulaşılabilirliği olan, tüketiciyle konuşan, onlara kulak veren markalar daha büyük, daha değerli. En değerli markalar kategorisinde ilk 10 da bunu ifade ediyor bugün.

Bunu yapamayan markalar ise bu yolda çalışmalı, kendini geliştirmeli, hiçbirini yapamıyorsa uzmanlık alanından ayrılmadan büyümeyi denemeli Kongo Gumi örneğini aklında tutarak.

Yoksa bu değişen dünyada 40 kuşaklık yönetim tecrübeniz olsa bile ayakta kalamazsınız.

P.S:Bu yazı hazırlanırken TPE yayınlarından, markaisimleri blogundan, Capital dergisi yazısından ve Interbrand araştırmasından yararlanılmıştır.

Bilim adamları pirelerin farklı yükseklikte zıplayabildiklerini görürler.

Birkaçını toplayıp 30 santim yüksekliğindeki bir cam fanusun içine koyarlar.

Metal zemin ısıtılır. Sıcaktan rahatsız olan pireler zıplayarak kaçmaya çalışırlar ama başlarını tavandaki cama çarparak düşerler.

Zemin de sıcak olduğu için tekrar zıplarlar, tekrar başlarını cama vururlar.
Pireler camın ne olduğunu bilmediklerinden, kendilerini neyin engellediğini anlamakta zorluk çekerler. Defalarca kafalarını cama vuran pireler sonunda o zeminde 30 santimden fazla zıplamamayı öğrenirler. Artık hepsinin 30 santim zıpladığı görülünce deneyin ikinci aşamasına geçilir ve tavandaki cam kaldırılır. Zemin tekrar ısıtılır. Tüm pireler eşit yükseklikte, 30 santim zıplarlar. Üzerilerinde cam engeli yoktur, daha yükseğe zıplama imkânları vardır ama buna hiç cesaret edemezler.

Kafalarını cama vura vura öğrendikleri bu sınırlayıcı hayat dersine bağlı yaşarlar.

Pirelerin isterlerse kaçma imkanları vardır ama kaçamazlar. Çünkü engel artık zihinlerindedir. Onları sınırlayan dış engel kalkmıştır ama kafalarındaki iç engel varlığını sürdürmektedir. Bu deney canlıların neyi başaramayacaklarını nasıl öğrendiklerini göstermektedir. Bu pirelerin yaşadıklarına “cam tavan sendromu” denir.

Bir insanın gelebileceğine inandığı en üst nokta, onun cam tavanıdır.

İşte bugünlerde ben de sık sık kendi cam tavanımı düşünür oldum. Benim cam tavanım ne kadar yüksek bunu çözmeye çalışıyorum.

Fırsatları değerlendirmek önemli ama bir o kadar önemli olan fırsatları yaratabilmek sanırım. İşte önümüzdeki günlerde yaratmaya çalıştığım bu fırsatlar ve akabinde benim adımlarım sanırım cam tavanımın yüksekliğini ya da ne kadar alçak olursa olsun o cam tavanı kırıp kıramayacağımı gösterecek.

Hiç düşündünüz mü, sizin cam tavanınız ne kadar yüksek?

Edit: Bu yazıyı yazdıktan sonra Friendfeed’te Tuğçe Esener paylaşmış, sağolsun. Yalçın Pembecioğlu da konu ile ilgili bir yorumda bulunmuş.  Cevabımı friendfeed’te iletmeye çalıştım. Ancak benim de bu postta dikkatsizliklerim olmuş, onları bir düzelteyim ve friendfeed’te verdiğim cevabın da bir özetini ileteyim ki yanlış anlaşılmalar olmasın.

“Cam Tavan Sendromu” öğrenilmiş çaresizliğin bir çeşididir. Yani burada anlattığım zaten öğrenilmiş çaresizliktir, öğrenilmiş çaresizlik ile ilgili bir sürü deney örneği verilebilir.Burada anlattığım deney de öğrenilmiş çaresizliğin türlerinden biridir sadece, fakat “Cam Tavan Sendromu ya da Etkisi” terimi yönetim konusunda özellikle Türkçe’de çoğu kez bu şekilde kullanılıyor. Terimin orijinali Yalçın’ın da ifade ettiği gibi Glass Ceiling adıyla anılır ve Wikipedia’da olduğu gibi ifade edilir.  Yazıda eksik kaldığını kabul ettiğim nokta ise terimi (kadınların kariyerde karşılaştığı engeli tanımlayan) genel kullanımından farklı olarak kullanırken özellikle Mümin Sekman’ın “Her Şey Seninle Başlar” kitabında ve onun dışında bazı kişisel gelişim uzmanlarının kullanım şeklini örnek olarak göstermemem olmuş sanırım. Özellikle Mümin Sekman’ın sitesinde de öğrenilmiş çaresizlik ve cam tavan sendromu ile ilgili yazıyı da görebilirsiniz. Cam tavan sendromu ile ilgili yazının kaynaklarından biri de Fatih Altaylı’nın 2006 yılında Sabah Gazetesi’nde yazdığı yazıdır.

İşim gereği küçük ve orta büyüklükteki işletmeler başta olmak üzere bir çok işletme ile muhatabım.

Türkiye’de işletmelerin neredeyse % 99,5‘unu oluşturan küçük ve orta büyüklükte işletmeler, nitelikli işgücünün % 27‘sini çalıştırmakta bugün itibariyle.Bunların % 95’i aile şirketi.

KOBİ‘ler sanayi istihdamının % 60‘ını sağlamakta. Ölçekleri küçük olan ve (1-9) işçi çalıştıran KOBİ‘lerin toplam KOBİ‘ler içindeki oranı % 99.

Türkiye bir Kobi ve aile şirketi ülkesi netice olarak.

İşte ülkemizdeki KOBİ’lerin de ağırlıklı olarak aile şirketleri olduğu göz önüne alındığında, biz Türklerin en sorunlu olduğu kısımda problemler alıp başını gidiyor: İLETİŞİM

İletişim, günlük hayatta en çok sorun yaşadığımız alan aslında. Hepimiz gündelik ihtiyaçlarımızı giderebiliyoruz, yaşantımızı devam ettirebiliyoruz ancak iş iletişim kurmaya gelince, hele bir de iletişim kurduğumuz nokta bir takım özgürlüklerimizi, çıkarlarımızı hatta egomuzu rahatsız eder bir noktaysa iletişimi doğru kuramıyoruz…

Aile şirketleri tam da bu noktada sorunları oldukça fazla yaşıyor.  Büyük ortaklar ailenin genelde en yaşlı, en muteber kişileri, hayatta iseler işin kurucuları.

İşin kurucuları demişken, derine inelim biraz.

İlk başlarda sıkıntı yok, bu kurucu ortaklar evli değiller, çoluk-çocuk yok. Tek dert işin büyümesi, bunun da şartı birlik olarak daha fazla çalışmaktan geçiyor. Bu durum aile şirketleri açısından ciddi avantajlar getiriyor. Çünkü zaten bir doğal birlik var, aile, akabinde sen çok çalıştın, ben az çalıştım tartışması da olmuyor, çünkü saygı ve sevginin aile şirketlerinde en yoğun olduğu zaman dilimi bu, birinci evre.

Sonra yavaş yavaş yaş kemale eriyor, ikinci evresinde şirketlerin evlenmeler başlıyor, çocuklar doğuyor, büyüyor, gene sıkıntı yok en az bir on beş sene,yengeler bir sorun çıkarmazsa.  Evet yengeler, Türkiye’de aile şirketlerinin olmazsa olmazı.

Ne örneklerle karşılaştık yaptığımız çalışmalarda. Sevdiğim bir danışman abimin sözüdür: “Türkiye’de aile şirketleri ile iş yapacaksan önce yengeleri anlayacaksın, onlar yönetir aslında şirketi.” Hepsi için böyle değildir kuşkusuz. Ama çoğu için böyle.

Bu sıkıntılı aile şirketlerinin sadece yüzde 3.4’ü, 3’ncü kuşağı görüyor.

Aile şirketlerinin temel amaçlarından biri, devamlılıklarını sağlayarak sonraki kuşaklara geçişi sağlamaktır.Ancak bu çok kolay bir süreç değildir.Aile şirketleri için en güvenli çözüm yolu, aile içerisinden kurumsallaşmanın önemini anlayıp uygulayan ve şirket yönetiminin her alanında söz sahibi olan genç aile bireylerin yetişmesinden geçmektedir.

Bugün Türkiye’nin en büyük firmaları aile şirketleri. Fakat bu tip sorunları yaşamış olsalar da geride bırakmayı bilmişler.

Canlı bir örneğimiz var.

İstanbul’da çok bilindik bir restorant zincirine danışmanlık yapıyoruz. Firmayı, restorantları, çalışanları, genel yönetimi, pazarlamayı, finansı, bütçeyi, kaliteyi, insan kaynaklarını, satışı, satın-almayı, akla gelen ne varsa inceliyoruz. Sonunda bir rapor çıkıyor ortaya eldeki verilerle.

Firmanın Yönetim Kurulu Başkanı ile raporu konuşuyoruz, firmada sorunların olduğunu fakat hiçbirinin çözülemez olmadığını iletiyoruz, çözüm yollarını anlatıyoruz uzun uzun, ancak görüyoruz ki patron sıkıntılı, zorla çıkarttırıyoruz ağzındaki baklayı, diyor ki özetle:

“Hoca, sen bu işleri bırak, bu raporda saydıklarının hepsi çözülür ama kardeşim geçen ay şirketten şu kadar para çekmeme, şuradan ev almama, eşime şu takıyı almama kızıyor, gidiyor kendisi de aynılarını yapıyor. Ben harcadığım paraya karışılmasını istemiyorum, ama onların ki fazla.”

Hadi gel de bunu çöz şimdi.

Tabi ki bir çözümü var, günün büyük icadı “Aile Anayasası” ve ona yardımcı unsurlar. Ama çok can yakar, çok can acıtır, fedakarlık gerektirir, anlayış ve iletişim gerektirir. Evet döndük dolaştık yine iletişime geldik. Tarafımızdan çözülemeyecek bir sorun varsa o da bu, eğitimler, koçluk çalışmaları ile nispeten yardımcı olunabilir, ki biz de öyle yapıyoruz, yardımcı oluyoruz.

Bugün hala danışmanlık verilen bu firma, pazarlamasındaki, finansındaki, kalitesindeki, insan kaynaklarındaki, en sonunda genel yönetimindeki problemleri adım adım çözdü. Ama aile içerisinde yengelerin dengesini kurmaya hala çalışıyoruz. Yengelerin dengesi Kobi statüsündeki aile şirketleri için çok önemli.

İşte o yüzden nasıl çalışanlara görev tanımları yapılıyorsa, aile bireylerine de, aile şirketlerine gizli ortak olan yengelere de birer görev tanımı şart. Sınırları, kırmızı çizgileri belirlemek şart.

Gerisi bir şekilde çözülüyor.

Girişimcilik bir orta yaş krizi mi? İşin şakası tabi bu.

Ancak genel kanının aksine, girişimcilikte en faal yaş grubunun 55-64 yaş olduğu görülmüş.

İlginç tabi, ben daha çok -genel kanı yönünde- girişimciliğin 20′li yaşlarda -daha bilinçsiz-, 30′lu ve 40′lı yaşlarda-daha olgun şekilde-  ama yoğun olarak bu yaş gruplarında görüldüğünü düşünüyordum.

20-34 yaş aralığı grubu, risk alan grup olarak da adlandırılabilir, en düşük seviyeye sahipler bu tabloda.

İlginç istatistikler oluşmuş, bunları paylaşmak isterim:

1996′tan 2007′ye geçen her yılda,  55-64 yaş aralığındaki Amerikalılar, 20-34 yaş grubu Amerikalılara göre, daha fazla girişim içinde bulunmuşlar.

Bu dönemin tamamına bakarsak, 55-64 yaş aralığındaki grup 20-34 yaş aralığındaki grubun neredeyse üçte bir oranında daha fazla girişimci olmuşlar.

Kauffman’ın 2004′te başladığı ve yaklaşık 5000 firma üzerinde yaptığı araştırmada da benzer bir sonuç çıkıyor. Bu firmaların kurucularının üçte ikisi yani yaklaşık %66’sı 35-54 yaş grubunda.

Yine Kauffman’ın araştırmasında ABD’de teknoloji şirketlerinin kurucularının yaş ortalaması 39 yaş üstünde çıkıyor. Bu ortalamada 50 yaş üstü kurucular 25 yaş üstü kurucularının neredeyse iki katı olmuş.

İş yaşam sürelerindeki değişim de nasibini alıyor aslında bu durumdan. Son çeyrek yüzyılda ABD’de işlerini hayatta tutabilen girişimci sayısı her yaş grubunu kapsayacak şekilde düşüş göstermekte. Bunun da temel sebebinin genç sayılan yaş grubunun bir kaç başarısız denemeden sonra iş yaşantılarını  girişimcilikte değil,  profesyonel kariyer yapmakta aramak olduğunu söyleyebiliriz.

Bu durumda bile 30 yaş altı gençlerin bir işte uzun süreli durmaya da çok gönülleri olduğu söylenemez bu araştırmalara bakınca. “Hayat boyu iş” anlayışı çoktan tarih oldu bile. Bu anlayışın egemen olması ise girişimciliğin temel şartlarından biri olduğuna inandığım sabrın son derece azalmasına ve gerçekten başarılı olacak projelerin sabır eksikliği yüzünden heba olmasına neden oluyor. Bazen sabır da yetmiyor dediğinizi duyar gibiyim, haklısınız o noktada, sabrın yanında dayanacak maddi imkanlar da olmalı tabi.

Bu istatistiklerin genellenebileceğini de düşünmekteyim. ABD’nin teknolojik ve ekonomik gelişmelerin yayılmasında öncü olma gücü, bu durumu dünyaya da yansıtıyor.

Sadece kültürel farkların burada değişkenliğe neden olabileceğini düşünmekteyim. Biz Türklerin tez canlılığı ve gençlerin internet dünyasına ilgisi, girişimcilik yaşını özellikle internet girişimlerinde daha aşağılara çekmeye yarayacaktır.

Ancak bu noktada da yine biz Türklerin çabuk sıkılması durumu ortaya çıkıyor. Projelerin bilgi eksikliğinden kaynaklanan eksik planlama ile başlanıp,  onlardan yeterli verim alınamadığı noktada, sıkılıp bırakılmalarına neden oluyor.

Bir girişimin olmazsa olmaz şartları var, onları da sırasıyla bir başka yazıda inceleyeceğiz…

Aslında biraz da Vodafone’un Selim ile Tarife’sinden esinlenmiş ve kurgulanmış, fakat Ozan Güven ve Melis Birkan’lı kadrosuyla güzel bir reklam serisi olacağını düşünmüştüm Avea’nın “Konuşma Aşkına” reklam filminin.

Gerçekten de güzel başladı, güzel de devam ediyordu. Ta ki devam reklamında yaptıkları hataya kadar.

1.reklamda çarpışınca cep telefonları karışan Emre ile Aslı’nın yere düşen ve karıştırılan telefonlarının Blackberry Bold 9000 olduğunu görüyoruz.

2.reklamda Aslı’nın babası ile telefonda karşı karşıya gelen Emre’nin elinde tuttuğu ve güya Aslı’ya ait olan telefonunun Samsung (tahminen Omnia i900) olduğunu görüyoruz.

Bu kadar ciddi bütçeli bir işte bu nasıl bir hatadır anlamak mümkün değil gerçekten.

Hata değil diye bir açıklama gelirse de çok şaşırmam bu saatten sonra, bu hatanın yankısından kurtulacak bir nokta bulmak için epey kıvrak zekada olmak gerekecek sanırım.

Akıllı, mantıklı bir açıklama yapar mı sizce Avea ya da ajansı?