عمو اروند

هدف بازدید از غار شابور، بخش آخر

2012-01-21T00:48:00.001+01:00

شب سیزده بود و فردای‌اش قرار بود با دوستان حسن به دشت‌های اطراف پادگان خسروآباد برویم. راهی خانه بودیم که میانه‌ی میدانی به مردی برخوردیم که «ملخ دریائی» می‌فروخت. ملخ‌فروش را با بی‌باوری به پرویز نشان دادم و گفتم:

پرویز به‌پّا! آبادانیا هم ملخ‌‌خورن!

حسن که متوجه موضوع شد، گفت:

بابا اینا میگوئن نه ملخ‌دریائی! نمی‌دانین چقدم خوشمزه‌ن! جان میدن بری مزه‌ی عرق فردا!

و یک راست رفت و یک کیلوئی میگو خرید و به‌به‌گویان، بهمان روش جوان مفلوک بهبهانی، شروع بخوردن آنها کرد. من که مطمئن شدم غذای فردای ما میگو خواهد شد، با اکراه یکی از میگوها را برداشتم و پس از پاک‌کردن، آن‌را خوردم. مزه‌ی فوق‌العاده خوبی داشت. یکی از آن‌ها را به پرویز تعارف کردم. تا رسیدن به خانه پاکت میگو نیمه شد.

سیزده را با جمعی از همکاران حسن در خسروآباد بدر کردیم، سیزده‌ای یادماندنی شد با افرادی که هرکدام آنها متعلق به نقطه‌ای از سرزمینمان بودند. نقطه‌ی مشترکشان با ما. حسن بود و زبان فارسی. هریک از آن‌ها بشیوه و رسم خود مهربانی‌هائی بما نمودند، نیت‌شان خوشی ما بود که بقولی میهمان عزیز است اگر هم کافر باشد.

ساعت خداحافظی رسید و چه تلخ بود اما مسافر رفتنی است و ما هم مسافر بودیم. حسن تا ایستگاه سواری‌های آبادان‌ـ‌خرمشهر ما را بدرقه کرد. در خرمشهر سوار قطار شدیم. در نزدیکی‌های اهواز، قطار پر شد از افراد قبیله‌ی‌ بختیاری که در حال کوچ بودند. به کوپه‌مان که برگشتیم همه‌ی صندلی‌ها اشغال شده‌بود و جائی برای ما نبود. در جواب اعتراضمان که چرا جای ما را اشغال کرده‌اید،فحش‌های آبداری نصیب‌مان شد. شکایتمان به رئیس قطار بی‌هوده بود و نتیجه‌اش شنیدن فحش‌های بیشتری شد. شکست‌خورده در همان کوپه روبروی زنی که مرتب متلک نثارمان می‌کردیم نشستیم و دم برنیاوردیم تا به درود رسیدیم. پیاده شدیم تا بقیه‌ی راه را با اتوبوس ادامه دهیم. هفتم درگدشت آیت‌الله بروجردی بود و شهر تعطیل و اتوبوس‌ها مردم را به قم برده‌بودند. پولمان در شرف اتمام ‌بود. دچار دلشوره و اضطراب شدیم که در این شهر غریب بدون پول چه کار کنیم. دارائی‌مان برابر کرایه‌ی اتوبوس بود تا همدان و شاید هزینه‌ی ناهار مختصری. راهی دروازه شدیم، خبری از هیچ‌گونه وسیله‌ی نقلیه نبود. باجبار تا سه‌راه خرم‌آباد پیاده رفتیم. در آنجا چند نفری چون ما راهی همدان بودند. پس از مدتی انتظار، کامیونی رسید. تا بروجرد نفری پنج تومان کرایه خواست که مبلغ گزافی بود آن‌ها روی بار. قبول کردیم و یکی پس از دیگر از دیواره‌ی کامیون بالا کشیدیم. جای مناسب نشستن نبود. نفهمیدم چه کالائی حمل می‌کرد، سنگ نمک بود و یا سنگ گچ. نشستن روی اذیت‌کننده بود. به بروجرد که رسیدیم نشیمن‌گاه همه‌‌ی ما زجم شده بود و سر تا پا خاک نرمی صورت و لباس‌مان را پوشانیده بود و درست شبیه گربه‌ای شده بودیم که خود را توی خاکی نرم حمام داده‌باشد. با هر تکانی بخودمان میدادیم کلی گردوخاک بهوا بر می‌خاست. گرسنه هم بودیم که نه شامی خورده‌بودیم و نه صبحانه‌ای. به یک کباب فروشی رفتیم. ناهاری خوردیم. خوش‌بختانه پولمان کفاف هزینه ناهار را داد. همه‌ یک تاکسی دربست تا همدان به مبلغ پنجاه تومان کردیم. تمام پولی که برای من و پرویز باقی‌مانده بیست تومان بود که سهم کرایه‌مان شد. از دروازه شهر تا خانه که بیش از سه چهاری کیلومتری می‌شود، را پیاده پیمودیم که کفگیر به ته دیگ خورده بود و دارائی هردومان کفاف کرایه ی تاکسی را نمی‌داد.

پی‌نوشت

بعدها عم حسن «حسن ابریشیمی» برایم تعریف کرد که ابوقراضه در میانه‌ی راه خرمشهر- اهواز، گاردان‌اش از هم می‌پاشد و قطعات آن روی جاده پخش می‌شود. آنها هم ابوقراضه را به علی‌آقا می‌سپرند و خود با وسیله‌ی عمومی راهی همدان می‌شوند.

اما علی‌آقا دست از سر ابوقراضه برنداشت که ممر درآمدش بود. یکی‌دوسالی بعد برای تعمیر آن را روی جک سوار می‌کند و محمد برادر کوچک خود را که زمانی هم مدرسه‌ای من بود، برای تعمیر به زیر ابوقراضه می‌فرستد. محمد با چکش و دیلم به جان ابوقراضه می‌افتد. جک از زیر ماشین در می‌رود و ماشین با تمام سنگینی‌اش وی سر محمد بیچاره آوار می‌شود و محمد درجا جان می‌دهد.

علی آقا بعدها نماینده‌گی یک از اتومبیلهای وطنی «ژیان» را گرفت و زندگی‌اش رو براه شد. استحقاق‌اش را داشت که انسان درست‌کار و زحمت‌کشی بود.

علی‌آقا مشعل . عم‌حسن سالیانی‌است چهره‌ در نقاب خاک کشیده‌اند و حسن منطقی هم. اصغر ابریشمی که خلبان نیروی هوائی شاهنشاهی بود، چند سالی پیش از فروپاشی رژیم، ساعات پروازش تکمیل شد، خود را بازنشسته کرد و راهی آ‌ن سوی آب‌ها شد و در کانادا رحل اقامت افکند. اکبر برادر بزرگ‌اش هنوز ساکن همدان است. صادق ابریشمی مدتی پیش برای من ای‌میلی فرستاد. شنیده‌ام سید محمد حوائجی دم و دستگاهی بهم زده است. علی اصغر ذکریان، دوست کفاش او را هشت نه سال پیش دیدم. همان زندگی کاسبانه‌ی خود را داشت و دیگر از او خبری ندارم. تقی رئوفی و پرویز اسماعیل‌زاده، هردو چون من پیر و بازنشسته شده‌اند و بواسطه خبری از هم داریم.

زمانی که مجبور شدیم در سرازیری کتل پیززن ابوقراضه را ترک کینم.

هدف بازدید از غار شاپور بخش ۶

2012-01-16T23:07:00.000+01:00

دو سه روزی در آبادان میهمان حسن بودیم. حسن گوشه کنار شهر را بما نشآن داد. به جاهایی سر زدیم که من در سفر پیش موفق بدیدن آن نشده‌بودم.
مصطفا ریش
هر باری که گذرمان به ایستگاه سواری‌های خرمشهر ـ‌ آبادان واقع در خیابانی که منتهی به شط‌العرب می‌شد، افتاد مواجه با جوانی درشت هیکلی شدیم که کلاه افسران نیروی دریائی را بسر داشت و ریش انبوهی صورتش را پوشانیده بود. طرف انگاری مامور انتظامات نیروی دریایی بود. او با تبختری در مسیری مشخص در وسط همان خیابان به رفت و برگشت مشغول بود. هر از گاه کسی می‌آمد و سکه‌ی پولی توی مشت او می‌گذاشت. طرف پول را بدون آن نگاهی به دهنده‌اش کند، می‌گرفت، سری تکان می‌داد و پول را داخل جیب‌اش می‌گذاشت. داستان را از حسن جویا شدیم. حسن گفت:

مصطفی ریش. عکس از من نیست.

این آقا از بزن بهادرای آبادانه. اسمش مصطفا ریشه و زنده‌گیش با باجی که ا شوفورای این سواریا می‌گیره، میگذره. هر سواری در هر باری که ازینجا به خرمشهر حرکت کنه باید پنج ریال به او باج بده وللا جلوی کارشو می‌گیره.
دیدن این شکل باج‌ستانی آشکار برای من و پرویز شگفت‌آور بود. در همدان این چنین باج‌گیری آشکار رایج نبود. روی این اصل هم بود که پرویز برآشفته گفت:
اگه من بودم امکان نداشت چیزی باو بدم.
حسن گفت:
فکر میکنی اون شوفرا با میل و رغبت ای پولو به او میدن؟ نه جانم. اما اگه ندن، دار و دسه‌ی مصطفا روزگارشونه سیا مو‌کنن. شهربانی هم عهده‌دارش نیس.

صحبت‌های حسن از باج و باج‌گیری مرا به دورترها برد. بچه‌ی دبستانی بودم. در محله‌ی ما، نبش کوچه‌ا‌ی که راه به خانه‌ی نراقی‌ها می‌برد مغازه‌ی دو دهنه‌ی گچفروشی بود که روزها دو سه نفر کارگر گچ‌کوب، با وسیله‌ای که ما همدانی‌ها آنرا «تخماق» می‌گویم مشغول کوبیدن گچ بودند. یکی از آنها را «دابرایم» که همان داد ابراهیم باشد صدا می‌کردیم. نمی‌دانم چند سالش بود. پسری داشت وردست او کار می‌کرد. پسرک نوجوانی ورزیده بود. تخماق انگار برای او وزنی نداشت. به ساده‌گی آنرا بالا می‌برد و در پائین آوردن‌اش کلوخه‌های گچ در زیر فشار آن خرد می‌شدند. گاهی که کاری نداشت یا خسته شده‌بود پیش ما می‌آمد. یادم نیست گاهی در بازی‌های شرکت کرده باشد. اسم‌اش را هم فراموش کرده‌ام. اما بیاد دارم که یکباره غیب‌اش زد. سراغ‌ او را از پدرش گرفتیم. گفت:
زمسانه و اینجا کاری نیس. رفت آبادان شاید کاری گیرش بیادك
ما هم او را فراموش کردیم. دابرایم چندی بعد رفت و کاگرانی دیگری جای پدر و پسر را گرفتند. مدتی گذشت. یادم نیست چند سال. می‌گفتند در آبادان کاروبارش گرفته، قهوه‌خانه‌ای دارد و دار و دسته‌ای درست کرده. تا اینکه یکروز صاحب گچ‌کوبی خبر مرگ او را آورد. سراغ او را از حسن گرفتم.
گفت‌:
خودش که مرد، به هنگام آب‌تنی کوسه زدش. اما قهوه‌خانه‌اش برقرار است. صاحب تازه‌ی قهوه‌خانه هنوز عکس او را از بالای سرش برنداشته است. همشهری‌مان خرش خیلی می‌رفت و دار دسه‌ی مفصلی داشت.
هنگام نوشتن سطور بالا یاد رضا ستار دشتی، دوست آبادانی‌ام افتادم که ساکن سوئد است. داستان هم‌شهری‌ام و مصطفی ریش را با او درمیان گذاشتم. رضا یادداشت زیر را برایم فرستاد.

با سلام.
از اتفاق روزگار خوب می شناسمش. دائی پدرم در کوچه‌ی «دوغه» ساکن بود و هرگاه با پدرم به دیدارش می‌رفتیم از جلو قهوه‌خانه‌اش رد می‌شدیم. آدمی که هر روز یک بطر عرق «خللار» را سر میکشید، تمام ماه رمضان و محرم توبه می‌کرد و قهوه خانه‌اش سیاه پوش میشد. دسته‌ی سینه و زنجیرزنان همدانی را او هدایت می‌کرد. عاشورائی یادم می‌آید که دسته‌اش سر چارراه امیری با زنجیرزنان اصفهانی درگیر شدند و کار به تیراندازی هوائی کشید. وقتی هم در اثر مستی مفرط در بهمنشیر غرق شد، همدانیها برای بالا آوردن جنازه‌اش چندین روز سازنقره میزدند. همه را گفتم جز اصل را (که نامش باشد) «محمد همدانی» که آبادانی‌ها او را به «ممّد همدونی» می‌شناختند.
«مصطفا سراندیب» پدرش اهل سیوند است که با دیگر برادرش معروفترین پارچه‌فروشی را داشتند و پارچه‌های کمیاب انگلیسی را مستقیم وارد میکردند. پدرم بعد از بازنشستگی پاتوقش مغازه‌ی پدر مصطفا بود وهمان‌جا یکی دو بار دیداری داشتم و گذرا، سلامی بود و والسلام. پدرش برای رفع بیکاری والواطی او سه چهارتا مرسدس بنز خط خرمشهر خرید و او با قد و قامت و ریشش ظاهرا ناظم خط (باج بگیر) شد. هر سواری شبی دو تومن می‌داد. تنها امتیازی که بر دیگر «جاهل»ان داشت نجابت خانوادگی‌ش بود که از آزار دیگران پرهیز می‌کرد. از هواداران تیم ما (شاهین آبادان) بود و برای بچه‌های تیم احترامی قائل بود.
فکر کردیم بد نیست دیداری هم با مهندس منصور اردلان داشته باشیم که سال پیش میزبان من و حسین، برادر کوچک‌اش بود. بخصوص که پرویز هم در سفری که منصور به همدان داشت، آشنا شده‌بود. بعد از قرار تلفنی با حسن و پرویز به خانه‌ی او رفتیم. منصور و همسرش به گرمی از ما استقبال کردند. زمانی که حسن را معرفی نمودم و اضافه کردم که ساکن آبادان است و شاغل در نیروی دریائی، مهندس پرسید:
پس حتمن شما پسر عموی منو می‌شناسید؟ ایشان هم افسر نیروی دریائی است.
حسن پرسید:
اسم شریفشان؟
منصور گفت:
تیمسار دریادار اردلان.
حسن با شنیدن نام تیمسار، بی‌اختیار از جای خودش بلند شد و احترام نظامی محکمی گذاشت. من و پرویز زدیم زیر خنده. حسن که متوجه سه‌کردن خودش شده بود از خجالت صورت‌اش مانند لبو سرخ شد. آرام سر جای‌اش نشست و تا لحظه‌ی خداحافظی، لب از لب باز نکرد. اما همین‌که از در خانه‌ی مهندس دور شدیم، زبان‌اش باز شد.
لا مصبا! آخه منه درجه‌دار ژاندارمه وا خانه‌ی مهندس شرکت نفتی چه‌کار؟ دیدینان چه گلی کاشتم؟ عجب خیطی کردما! آبروم پاک رفت. نکنه ای آقای مهندسه ره بیارین خانه‌ی منا! بابا ایولله،دمتان گرم! خیلی‌ام گرم!
کمی دلداری‌اش دادیم و گفتیم که هم منهدس و هم همسرش خاکی‌اند. نگران مباش!

هدف غار شاپور ۵

2012-01-14T03:35:00.001+01:00

به راه خود ادامه دادیم تا وارد منطقه‌ی کازرون شدیم.
در نزدیکی‌های کازرون کناره‌ی رودی برای خوردن ناهار، ابوقراضه لنگر انداحت. برای آوردن آب و صفادادن سروصورت‌ به کناره‌ی رود رفتیم. چندتا دختر لر در آن‌سوی رودخانه ایستاده‌بودند. لحظه‌ای بعد صدای هلهله و بازی آن‌ها توجه ما را جلب کرد. بطرف صدا برگشتیم. دخترها بی‌توجه به حضور ما، لخت و برهنه مشغول آبتنی بودند و بروی هم آب می‌پاشیدند. زمانی که متوجه نگاه ما شدند، اعتراضشان بلند شد، با دست روی چشمان خودشان پوشانیدند و داد و بی‌دادشان بلند که شما مگر خواهرومادر ندارید.

بعد از ناهار راهی غار شاپور شدیم. مجمسه شاپور از دور پیدا بود اما رسیدن به پای آن مستلزم بالارفتن از پله‌های بسیاری بود. نهایت به زیارت حضرت‌اش نائل شدیم. چه عظمتی د‌اشت مجسمه‌ی تراشیده از سنگ آهکی. اما رفتارش خالی از هرگونه عظمت شاهی و انسانی بود که برای سوارشدن بر گرده‌ی اسب خودس، پا بر پشت قیصر اسیر شده‌ روم گذاشته بود که در جلوی اسب او کنده بر زمین گذاشته بود. در درون غار چیز قابل دیدنی نبود مگر خفاشانی که از نور خورشید بدانجا پناه برده‌بودند و های‌وهوی و نور چراغ دستی‌های ما،آرامش آن‌ها را برهم زد.
عصر، راه ممسنی را در پیش گرفتیم. جاده صاف بود و ابوقراضه دور برداشته بود و با سرعتی دور از انتظار، جاده را می‌پیمود و جلو می‌رفت و ما خوشحال که زودتر به دیدار آبادن نایل خواهیم شد که عم‌حسن با دیدن تابلوئی فریادش برآمد]
وای! زیادی رفتتیمان. علی آقا عقب‌گرد!
و بلافصله اضافه کرد:
مثل ای که اَ ای ابوقراضه نی‌میشه انتظار تند رفتن داشته باشیمان.
شب را مجبور شدیم در کناره‌ی همان جاده صبح کنیم.
‌زمانی‌که وارد بهبهان شدیم، ابوقراضه دردی داشت که درمان‌اش از عهده‌ی علی‌آقا خارج بود، ابزار لازم را نداشت. به مکانیکی مراجعه کردیم. من‌ حسب معمول کمک علی‌آقا بودم. آقای مکانیک از ابوقراضه ایراداتی گرفت ولی علی‌آقا پای مرا که چپکی و بروی شکم زیر ابوقراضه رفته‌بودم تا سر از کار مکانیک بدرآورم، با خنده بیرون کشید و گفت:
پچچا اوجوری رفتی زیر ماشین؟ وخی بریم! طرف چرند می‌گه. هیچی حالی‌ش نیس.
بهبهان در مقایسه با شیراز و اصفهان، خرابه شهری می‌نمود. خانه‌ها از سنگ و گچ ساخته شده‌بود. سفیدی گچ در مقابل آفتاب و باران، رنگ‌ باخته بود و کدر شده‌بود. کسی علاقه‌ای برای رفتن به ‌شهر نداشت، بخصوص که تعطیلات نوروزی رو به پایان بود و همه می‌خواستند حتمن آبادان را هم به بینند.
کوی مکانیک‌ها کثیف بود و زباله در همه جای‌اش انباشته شده بود. مردم دور و برمان، بد لباس و کثیف بودند. جوانکی پشت یک چرخ طوافی ایستاده بود و کالائی عرضه می‌کرد که شبیه ملخ بود. مگس‌ از سر و روی ملخ‌ها بالا می‌رفت. حال من از دیدن جوانکی که با چشمان پف‌کرده و قی‌آلود، ملخ ها را با دستمال کثیفی "پاک" می‌کرد و با اشتهای تمام آنها را می‌خورد، بهم خورد.
بی‌اختیار جوانک را به پرویز نشان دادم و گفتم:
پرویز! پسره ره بپا. با چه به‌بهی ملخاره‌ مو‌خوره.
بعد عم‌حسن و علی‌آقا که متوجه تعجب ما شده‌بودند توضیح دادندکه آنچه توی چرخ است، میگو است نه ملخ و غذای محبوب مردم جنوب.
وقتی شنیدم که میگو غذای مطلوب ساحل‌نشینان است واکنش‌ام نسبت به خوردن آن شدیدتر شد و گفتم:
م که حاضر نی‌سم یه چینین کثافتی بوخورم، حتا اگر در مقابل هر ملخ، ده تومان به‌من بدن.
غافل از این‌که همان"ملخ‌ها" روزی غذای محبوب من خواهد شد.
بهبهان را ترک کردیم و با گذشت از مناطق نفت‌خیز جنوب و دیدار شعله‌های سوزان گاز، دل ما نیز سخت بسوخت.آن‌روزها نه از پرده‌ی اوزُن اطلاعی داشتم و نه از "مقوله‌ی "حفظ محیط زیست" چیزی سرم می‌شد. ولی می‌فهمیدم که گاز ثروت ملی است و نباید چنین بی‌جهت بسوزد و بهدر رود.
به آبادان رسیدم. در مدرسه‌ای اسکان یافتیم، چه نامیده می‌شد و در کجای شهر قرار داشت، یادم نیست.
گشت کوتاهی در شهر زدیم. این دومین دیدار من از آبادان. شهری که بسیار دوست‌اش داشته و می‌دارم، بود.
حسن منطقی، دوست مشترک پرویز و من ساکن آبادان بود. پرویز پیشنهاد کرد حالا که تا اینجا آمده‌ایم سری هم به حسن بزنیم که اگر خبر بگوش او برسد که من تا اینجا آمده و سراغی از او نگرفته‌ام سخت رنجیده‌خاطر خواهد شد.
می‌دانستم که حسن درجه‌دار نیروی دریائی است. یکی از تابستان‌ها که برای مرخصی به همدان ‌آمده‌بود با آن لباس آبی‌رنگ نیروی دریائی‌اش، در خیابان بوعلی مانوری می‌داد و چقدر از بودن در آن لباس آبی منگوله‌دارش،بخود می‌بالید. بهر آشنائی برمی‌خورد برای‌اش احترام نظامی می‌گرفت و در برابر آنانی که با او حساب‌و‌کتابی داشت، شانه‌های‌اش به نشانه‌ی برتری موقعیتی اجتماعی که آن لباس باو می‌داد، چرخی می‌داد و نگاه خشم‌گینانه‌اش را متوجه او یا آنها می‌کرد. من و پرویز از جمله‌ی کسانی بودیم که از دور برایمان احترام نظامی گرفته‌بود و شتابان برای ماچ‌وبوسه و در آغوش گرفتمان، بسوی ما دویده بود.
بی‌خبر به دیدارش رفتیم. چطور آدرس او را پیدا کردیم یادم نیست. اما زمانی که چشم حسن به پرویز افتاد چنان شوق و شعفی باو دست داد که آن حالت هرگز فراموش‌ام نخواهد شد. بگمانم در تمام مدت اقامت او در آبادان ما تنها آشنایی بودیم که به دیدارش رفنه‌بودیم. با اصرار ما را به خانه‌اش برد و صمیمانه پذیرایمان شد. وقتی شنید فردا عازم همدان هستیم سخت دلخور شد.
داش پرویز! ای که نمی‌شه. بعد سالی اینجا پیدات شده و فردا ماخای بری. بابا ایول! رفیقی‌مان کوجا رفت؟ ای‌که نی‌می‌شه، بی‌مرفتیه. تازه ممدآقا هتش. یه‌ی چندروزی نامروت بما برس! ما اینجا غریبی‌مان. ما هم از همراهان جداشدیم تا چندروزی با او باشیم. ابوقراضه با سرنشینانش به سوی اهواز حرکت کرد تا پیش از رسیدن سیزده سرنشینان‌اش را به همدان رساند.
دو سه روزی در آبادان میهمان حسن بودیم. حسن گوشه کنار شهر را بما نشآن داد. به جاهایی سر زدیم که من در سفر پیش موفق بدیدن آن نشده‌بودم..

هدف بازدید غار شاپور بخش ۴

2012-01-12T22:03:00.001+01:00

دیدار حافظیه صفای بخصوصی داشت. مردم، کوچک و بزرگ، احترام خاصی برای حافظ قائل بودند، بزرگترها فاتحه می‌خواندند. جوانان فال می‌گرفتند. خلوص مردم عادی به شاعر بلندپایه‌مان، غم نشسته بر دلم را، از دیدن رنجی که اسکندر و چنگیز و تیمور بر اجداد و سرزمین‌ ما روا داشته‌بودند، کمی تسکین داد. سپس راهی آرام‌گاه سعدی شدیم. آرامگاه سعدی بباور من فاقد صفا و روحانیتی حاکم بر آرامگاه حافظ بود، چرائی‌اش نفهمیدم. این احساس در دیدارهای مکرری که از آن‌جا داشته‌ام، باز هم تکرار شده‌است.

عصر همان‌روز دیداری داشتیم با کوه‌نوردان شیرازی. یکی از آنها با عم‌حسن آشنا بود. گویا با هم برنامه‌ی مشترکی انجام داده‌بودند، شاید صعود به یکی از قله‌ها‌ی الوند، یادم نیست. طرف مرد جالبی بود و کلی من و پرویز سر بسرش گذاشتیم. عکس زیر یادگار آن دیدار است.
شب، وقتمان آزاد بود. ما که جوان‌تر بودیم و آن‌روزی‌تر، کاسه‌مان را از دیگران جدا کردیم تا دُمی به خمره زنیم. شنیده بودیم، شراب خلّر شیراز همان «شراب تلخی است که زورش مرد افکن است». باید امتحان‌اش می‌کردیم اگرچه در این امور بس بی‌تجربه هم بودیم.
وارد میکده‌ای شدیم که بعدها فهمیدیم به آن پیاله‌فروشی می‌گویند مخصوص حرفه‌ای‌های کم پول است. چهار نفر بودیمو من، پرویز، اکبر و اصغر. بوی الکل و دود سیگار فضای تنگ و نیمه‌تاریک پیاله‌فروشی را پر کرده‌بود. با ورود ما، چشم‌ها متوجه ما شد. سه چهارنفری بیشتر نبودند، دقیقن یادم نیست. نمی‌دانم جوانی ما سبب توجه آن‌ها شد یا غریبی و پوشش نامتعارف ما. آخر آن‌روزها مردم هنوز با لباس کوهنوری آشنا نبودند. بگذریم که لباس ما هم لباس کوهنوردی درست و حسابی نبود. اما چکمه سربازی، شلوار میخی و کاپشنی که بتن داشتیم هم با لباس میهمانان نوروزی هم‌خوان نبود.
سفارش شراب خُلر تلخ دادیم. مردی که در کنار من ایستاده‌بود و لولِ لول بنظر می‌رسید، پک محکمی به سیگارش زد، دودش را با ولعی عجیب توی شش‌های خود فروبرد. وقتی پس‌مانده‌ی دود را پس داد. رو بمن کرد و سری بعلامت سلام، تکان و داد و با لهجه‌ی شیرازی‌اش پرسید:
کاکو کجائی هستن؟

گفتم همدانی.
بغل‌دستی‌اش وارد گود شد و سراغ شراب اسدآباد را گرفت. گفتم آن‌را چشیده‌ام اما فکر کرده‌ایم شراب خُلّر شیراز را هم بجشیدم. می‌گویند خیلی گیراست.
میکده‌چی بطری شرابی را نشان داد و نظر ما را خواست. همه با هم خندیدیم.
من گفتم ما تجربه‌ای در این زمینه نداریم. نه مشروب‌خوریم و نه شراب شناس. خودت وکالت میهمانان‌ات قبول کن! چه می‌دانی شاید خاطره‌ی خوشی از میزبانی تو با خودمان به ارمغان بردیم.
لیوان پر شده را بدست من داد. مزمزه‌کردم. مزه‌ی گسی داشت. کناری‌ها لیوان‌هایشان را بسلامتی ما بلند کردند. وقتی صورت‌حساب را خواستم، صاحب‌ میکده گفت:
من یهودی هستم. میدانی که شب شنبه است. در دین یهود دست به آتش‌زدن در شب شنبه حرام است. می‌شود این چراغ علاءالدین را برای من خاموش کنی؟ هوای داخل خیلی گرم شده‌است.
فتیله‌ی علاءالدین کاملن پائین کشیدم و بعد با حرکت تندی چراغ را بالا پائین کردم. چراغ خاموش شد. مردی که اول با ما وارد صحبت شده بود، کفی زد و گفت:
نه، هشیار است.
صاحب میکده لبخندی زد. میکده‌ را ترک کردیم.

کتل پیرزن. جائی که مجبور شدیم ابوقراضه را ترک کنیم

روز بعد‌ عازم کازرون شدیم. تا دشت ارژن همه‌چیز بخوبی و خوشی گذشت. استراحت کوتاهی در کناره‌ چشمه‌ی دشت ارژن کردیم و براه افتادیم. هرچه بالاتر می‌رفتیم، راه بدتر می‌شد. راه کازرون گذشته از خاکی و ناهموار بودن‌اش، کوهستانی بود و پرشیب و فراز. ابوقراضه نای کشیدن سرنشینان خودش نداشت و از همان ابتدای راه،نق‌زدن را شروع کرد. دیدن خودروهای پرت‌شده‌ی ته دره، ترس مرگ در دل ما انداخته بود. از شوخی و ورق‌بازی خبری نبود. نشانه‌های ناراحتی در چهره ی علی آقا هویدا بود. جاده علاوه بر شیب تندأش، باریک هم بود. در بعضی نقاط امکان نداشت دو وسیله‌ی نقلیه بتوانند از کنار هم، عبور کنند. یکی از آنها مجبور بود در سرپیچ به انتظار رسیدن دیگری متوقف شود. گردنه‌ی دختر شروع شده بود و با اضافه شدن ارتفاع، ناراحتی هم راهان بیشتر و بیشتر می‌شد. عم‌حسن که قبلن این جاده را دیده بود، با ذکر خاطرات‌اش بر اضطراب ما می‌افزود. سید شیشبه‌بر، مرتب وردی بر لب داشت. علی‌اصغر هم همراهی‌اش می‌کرد. علی‌آقا روحیه‌‌ی شوخ و شنگی همیشه‌گی‌اش را از دست داده‌بود. خیلی جدی بنظر می‌رسید. دلیل‌اش بی‌شک ٱگاهی او از حال و روز ابوقراضه بود و نگرانی سلامتی ما. اکبر پز ماشین‌های دائی‌اش را می‌داد «که چنین و چنان‌اند» و عم‌حسن علت نامیدن این دو کٌتل را به نام "دختر و پیرزن" باوری رایج در میان عوام، می‌دانست که معتقدند «عروسی با پای پیاده از شیراز راهی کازرون می‌شود ولی دشواری و دوری راه، چنان دماری از روزگارش در می‌آورد که بهنگام رسیدن به کازرون دیگر نشانی از جوانی در او نمی‌ماند و پیرزنی تبدیل‌اش می‌کند.
گه‌گاه اسکلت زنگ‌زده‌ی وانت‌ یا کامیونتی در ته دره، توجه یکی‌ از ما را جلب می‌کرد که فوری با گفتن «نگا کنین!» هُرّی دل همه‌ی ما را می‌ریخت.
در بالای کتل پیرزن، جلوی قهوه‌خانه‌ای برای صرف صبحانه توقف کردیم. علی‌آقا به طواف ابوقراضه پرداخت و ما مشغول آماده‌کردن صبحانه شدیم که عم‌حسن با یک سینی پر از نان نازک آب‌زده و کاسه‌ای پر از کنگرماست، سر رسید و همه را به خوردن دعوت نمود. هیچ یک از ما تا آن لحظه نه کنگرماست خورده بودیم و نه نان نازک فطیر. کنگرماست چرب با نان نازک فطیر، سخت چسبید که گرسنه هم بودیم. هر گروه برای خودش سفارش تاره‌ای داد. بعد از خوردن صبحانه، علی‌آقا با لحن عذرخواهانه‌ای از ما خواست اگر ممکن است حداقل، چند پیچ اول را که تندی شدیدی داشت، پیاده رویم. می‌ترسید ترمزهای ابوقراضه نگیرد و ما به ته دره سقوط کنیم. علی‌آقا با یکی از همراهان رفت و بقیه پس از یک ساعتی پیاده روی، خودمان را به ابوقراضه رسانیدم و فارغ از همه‌ی خطرات احتمالی که ممکن بود در انتظار ما باشد، سوار آن شدیم و با خواندن:
ماشین میززا ممدلی/ نه بوق داره و نه صندلی
به راه خود ادامه دادیم تا وارد منطقه‌ی کازرون شدیم.

هدف غار شاپور ۳

2012-01-10T23:01:00.001+01:00

;دیدار آتشکده مرا به دوران زردشت برد، دوران شکوهعظمت ایران، ولی زمانی که از کوه سرازیر شدیم، خودم را حقیر و عقب‌مانده‌ای یافتم که بودیم. ابوقراضه استارت نمی‌خورد و احتیاج به هندل داشت. احساس این که ما مصرف کننده‌ی وازده‌های دول بزرگ هستیم سخت آزرده‌ام کرد. عصر در پای زنده رود، کاهو سکنجبین سیری خوردیم. گوش به صدای دل‌نواز ریزش آب زنده‌رود سپردیم تا زمانی‌که خورشید برای تطهیر خویش، بدرون زنده‌رود فرو رفت و سیاهی در شهر حاکم شد، دل از دیدار زنده‌رود نکندیم.

دوستان رفتند اما من و پرویز تا دیر وقت همان حدود ماندیم. میلی برفتنمان به درون آن بی‌غوله که میهمان‌خانه‌اش می‌نامیدند، نبود.
بهنگام ترک اصفهان سری هم به کوه صفه زدیم. صبحانه را در آنجا خوردیم. چند عکس ناب از گربه‌ی زیبای قهوه‌چی گرفتم و اصفهان بقصد شیراز پشت سر گذاشتیم.

نشسته: خودم، رئوفی وعلی آقا. ایستاده: ذکری، حوائجی، اکبر ابریشمی، صادق ابریشمی، اسماعیلزاده، اکب ابریشمی و عم‌حس

راهی شیراز شدیم.
ابوقراضه‌ درب و داغان بود و راه‌ها خاکی و پر از دست‌اندازهای فنرشکن. سخت خسته‌ بودیم. اگر نیروی جوانی نبود بی‌شک از عهده‌ی مشکلات این سفر برنمی‌آمدیم. در سراسر راه، افرادی بیل به دست، مشغول به پرکردن چاله چوله‌های جاده بودند. گرد و خاک ناشی از عبور ماشین‌ها، لایه‌ی ضخیمی از خاک بر چهره و لباس مندرس آن‌ها باقی‌گذاشته بود. خبری از علامت خطر و یا تابلوهای اخطاری "کارگران مشغول به‌کار"نبود.
ابوقراضه توان پیمودن بیش از چهل کیلومتر در ساعت را نداشت. از این رو ما برای جبران وقت هدرشده، از خواب شبانه‌مان می‌زدیم تا از برنامه عقب نمانیم.
در نیمه‌راه شیراز در یکی از کاروان‌سراهای عباسی شب را بصبح رسانیدیم. ظاهر کاروان‌سرا آراسته بود و چنین می‌نمود که بازسازی‌اش کرده باشند. یکی از صفه‌ها را اجاره کردیم و بار و بنه خود را بدرون آن بردیم. هر گروه بساط پختن خوراک شب را آماده کرد مگر علی‌آقا که سودای غذا پختن را نداشت. او عم‌حسن را داشت. اما در عوض، مسئولیت ابوقراضه بعهده‌ی او بود و از این‌رو تا ما ماشین را ترک می‌کردیم او طواف ابوقراضه را آغاز می‌کرد، بهر سوراخ‌اش پیچ‌گوشتی یا آچاری ‌فرو می‌کرد، سرش را تکان می‌داد که من نمی‌فهمیدم منظور او از تکان‌دادن سر، احساس رضایت بود یا شکایت.
پس از خوردن غذا نوبت بازدید از کاروان‌سرا رسید. مردم نشسته در صفه‌ها مرا به زمان شاه عباس، شاه ایران برد. همان شاهی که به روایت راوی تاریخ، با شمشیر، زنجیر توپ‌های جنگی روسیان برید و با شجاعت و درایت‌ جنگی‌اش، لشگریان عثمانی را به عقب زد. همان شاهی که «بقولی» شب‌ها با لباسی درویشی و ناشناس در میان رعایا می‌گردید تا از درد آنان خبر گیرد و مواظب بود تا مأموران‌اش تجاوزی به اتباع وطن نکنند. او بود که هزار دستگاه از این کاروان‌سراها ساخت تا مسافرانی چون من و ما، در این کویر، جان‌پناهی داشته باشند و از شر دزدان در امان بمانند. ولی دریغ که بعدها فهمیدم، تاریخ‌نویسان آن نوشته بودند که شاه می‌خواسته است نه آنچه با واقعیت می‌خوانده است.
سروده‌ی زنده‌یاد اخوان ثالث در ذهن‌ام جان گرفت.

این دبیر گیج وگول و کوردل: تاریخ.
تا مُذّهَب دفترش را گاه‌گه می‌خواست
با پریشان سرگذشتی از نیاکانم بیالاید،
رعشه می‌افتادش اندر دست.
در بیان دُرفشان‌اش کلک شرین سلک می‌لرزید،
حبرش اندر مِحبَر پُر لیقه چون سنگ سیه می‌بست.
زان‌که فریاد امیر عادلی چون رعد بر می‌خاست:
هان، کجائی ای عموی مهربان! بنویس.
ماهِ نو را ما دوش با چاکران دیدیم.
مادیان سرخ یالِ ما، سه کُرَّت زاید.
در کدامین عهد بوده‌ست این‌چنین یا آن‌چنین،
بنویس!
و این دبیران گیج و گول و کوردل تاریخ برای ما ننوشته بودند که این شاه که در شجاعت و جنگ‌آوری و کشورداری‌اش شکی نیست، در لشگرکشی‌های‌‌اش همیشه گروهی همراه می‌داشته که وظیفه‌شنان خوردن زنده‌زنده‌ی دشمنان او بوده است.
صبح به هنگام، عزیمت به کمک علی‌آقا رفتم تا کوله‌های روی سقف ابوقراضه را با طناب به بندیم. دوربین عکاسی آویزان بر گردن‌ام دست و پا گیر بود. آنرا از گردن‌ام باز کردم و روی یکی از سکوهای جلوی کاروان‌سرا گذاشتم. کارمان تمام شد. همه سوار شدیم و ماشین حرکت کرد. در میانه‌ی راه، به کاروانی از ایل قشقائی برخوردیم. رنگارنگی لباس زنان و حرکت کاروان کوچ‌نشینان منظره‌ی زیبائی بوجود آورده بود. خواستم عکسی از آن‌ها بگیرم. دنبال دوربین گشتم. نبود. یادم رفته بود آن‌را از روی سکوی جلوی کاروان‌سرا بردارم.
چقدر دلم برای عکس‌هایی که گرفته بودم سوخت. از دست‌دادن خود دوربین که حقوق یکماه‌ونیم مرا بلعیده بود آنچنان نارحت‌ام نکرد که از دست‌دادن عکس‌ها. دوربین را می‌شد دوباره خرید اما عکس‌ها برای همیشه از بین رفته‌بودند.

برخورد این چنینی من به قضیه، مایه‌ی شگفتی سید محمد شیشه‌گر شده بود.
به اصرار دوستان از نیمه‌راه به کاروان‌سرای عباسی بازگشتم. کسی از دوربین‌ گم‌شده‌ام خبری نداشت. همان‌طور که حدس زده بودم دنبال دوربین گردیدن کار بی‌هوده‌ای بود آنهم در ایام نوروز با آن همه مسافر. برای بازگشت کلی کنار جاده ایستادم تا وسیله‌ای برای برگشت یافتم. کنار پنجره نشستم و چهارچشمی جاده را زیز نظر داشتم که ابوقراضه در کناره‌ی تخت‌جمشید توجه‌ام را جلب کرد. دوستان مشغول تهیه‌ی ناهار بودند. همین‌که چشمشان بمن افتاد همه باهم و یک صدا پرسیدند:
پیدا شد؟
جواب منفی من آنها را کسل کرد.
در زیر تابش آفتاب بهار فارس ناهار را خوردیم و استراحتی کردیم تا نوبت بازدید خرابه‌های تخت جمشید رسید.
خرابه‌های قصری که در دوران خودش عظمتی بود نشان‌دهنده‌ی تمدن پدران ما در آن دوردست‌های تاریخ. اما دریغ که دیوانه‌ی قدرت‌پرستی بخواست معشوقه‌ی دیوانه‌تر از خودش،آن‌را طعمه‌ی آتش‌کرده بود. دیدن خرابه‌های ٱن بنا باشکوه آتشی در دل ما افروخت که هنوز هم اثرش باقی‌است و با شنیدن نام اسکندر که شوربختانه برخی از مردم‌ ما، پسران‌اشان را بدان می‌نامند، تشدید می‌شود.
نمی‌دانم آیا این فقط ما ایرانیان هستیم که نام دشمنان و ویران‌کننده‌گان سرزمینمان مانند چنگیز، تیمور و اسکندر و... را روی کودکانمان می‌گزاریم یا ملت‌های دیگری هم باین درد ما مبتلا هستند؟
عصر راهی شیراز شدیم. در شیراز مدرسه‌ای از جانب اداره‌ی فرهنگ (آموزش‌وپرورش امروز) در اختیار ما گذاشته شد. شب را در آنجا گذراندیم و خسته‌گی روز و راه را از تنمان زدویم.

هدف غار شاپور بخش ۲

2012-01-09T23:57:00.001+01:00

با مراجعه به شهربانی الیگودرز و ارائه‌ی معرفی‌نامه، افسر کشیک تنها اتاق خالی موجود را در اختیار ما گذاشت. شب عید بود و چند ساعتی بیش به تحویل سال نمانده بود. ما تدارکی برای برپائی جشن نوروزی نداشتیم. گرد و خاک سر و روی‌مان را پوشانیده‌بود و امکان حمام رفتن هم نبود. بدون سبزه و هفت‌سین و لباس نوئی هم بتن داشتن به استقبال سال نو رفتیم.
خبر نو شدن سال را از رادیوی‌ شهربانی شنیدیم. شادمانه ســال تازه را بهم شادباش می‌گفتیم که صدایی غریبه‌ با ما همصدا شد و سال نو را با لهجه‌ی لُری بما عید مبارک می‌گفت.
سرهای همه بی‌اختیار به طرف صدا برگشت. نوجوانی توی اتاقی بدون هرگونه وسیله‌ای، با لباسی بس نازک، پشت دری آهنین ایستاده بود و ما را با حسرت نگاه می‌کرد. به او نزدیک شدیم. سال نو را به او تبریک‌ گفتیم و علت زندانی بودن‌اش را جویا شدیم. بازداشت موقت بود. اتهام‌اش یادم نیست. شاممان را با او بخش کردیم. جوان سخت گرسنه بود. زمانی‌که مأمور کشیک شهربانی برای سرکشی به اوضاع زندانی‌اش به اتاق ما آمد از ما خواست تا کفش‌هایمان را به داخل اتاق ببریم. از توصیه‌ی او خنده‌مان گرفت. یکی از دوستان گفت به بین در چه کشوری زنده‌گی می‌کنیم که در اداره‌ی شهربانی‌اش باید مواظب کفش‌هایت باشی تا آن‌ها را ندزدند. اما از ترس بی‌کفش‌ماندن، سفارش‌ پاسبان را سخت بجان خریدیم.
صبح زود الیگودرز را ترک کردیم. جوانک معصومانه و حسرت‌زده با چشمانش ما را دنبال می‌کرد. بهنگام بدرود برای‌اش آرزوی سالی خوش کردیم.
عصر بود که وارد اصفهان شدیم. پرویز هم به آرزوی‌اش که دیدار نصف جهان بود، رسید. او مرتب بین راه تکرار می‌کرد من باید این اصفهان را به بینم تا به فهمم چرا شاه‌سلطان حسین، در مقابل تذکرات دولتیان از نزدیکی استیلای اشرف افغان به تمامی ایران، جواب داد که سلطنت اصفهان برای من کافی است. بقیه‌ی ایران از آن اشرف!

عم‌حسن مسافرخانه‌‌ای را می‌شناخت. برای خوابیدن به آنجا رفتیم. کثافت ازسر و روی مسافرخانه می‌بارید. از سر و روی ما نیز. حمامی یافتیم و کثافت از سر و روی خویش زدودیم. شبانه از سی‌و سه‌پل، پل‌خواجو و پل ماران یا آهنی دیدار کردیم. من بودم و پرویز که با پای پیاده نیمی از شهر را زیر پا گذاشتیم. آخر شب بود که به میهمان‌خانه باز می‌گشتیم. چند جوانی در کنار زاینده رود پلاس بودند و شاید شاهد رفت‌وآمد مکرر ما. بگمان اینکه ما دنبال زن تن‌فروشی هستیم، یکی از آن‌ها با صدای بلند گفت:
ای وقت شبی کسی گیرنون نی‌میاد. با مشت به پشت یکی از همراهان‌اش زد و گفت:
یه پنج تومنی باین بدید و خودتومنه راحت کنین.
به مسافرخانه که رسیدیم همه خواب بودند. ما هم شادی دیدار از نیمه جهان را با خود به رخت‌خواب بردیم.
صبح زود سروصدای نماز همراهان از خواب بیدارمان کرد. دیری نکشید که عم‌حسن،قابلمه‌ بدست وارد اتاق شد. بوی روغن داغ کنجد به دیگر بوهای موجود در اتاق اضافه گردید. پرسیدم:
چی برایان آوردی؟
در قابلمه‌ را برداشت و آن را رو بمن گرفت و گفت:
ماده‌ی اولیه‌ی گز است و صبحانه‌ی مطلوب غالب اصفهانی‌ها. رنگ‌وروی خمیرمایه‌ی درون قابلمه چنگی بدل نمی‌زد. اما همسفران بدورش جمع شدند و به‌به‌گویان در چشم بهم‌زدنی، ته‌اش را درآوردند. من و پرویز حتا میل مزمزه کردن آن ماده‌ی بد رنگ را نداشتیم و به نان و پنیر و چای شیرین خودمان قناعت کردیم.
صبح زود از منزل بیرون زدیم تا به همه‌ی کارهایمان برسیم. میدان نقش جهان با گنبدهای نیلی رنگ مساجدش،کاشی‌کاری‌های سردر آن‌ها خیره‌کننده بود و برای من تازه‌گی داشت. وسعت و زیبائی میدان «نقش جهان» چشم‌گیر بود. من مرتب عکس می‌گرفتم و انگار که این اولین و آخرین فرصت دیدار من از این شهر خواهد بود. نمی‌خواستم فرصتی را از دست بدهم.
وارد مسجد شاه شدیم، تو در تو بود و حجره به حجره. من غرق در تماشای معرق‌کاری‌ها و کاشی‌کاری‌ها بودم و دیگران در شگفت از آن همه بهت و تعجب من. عظمت آن‌گاهی ایران در ذهن‌ام متصور بود و در سیر و سفر بودم و بر سلطان حسین لعنت می‌فرستادم که چرا لیاقت حفظ آن همه عظمت را نداشت و بجای کشورداری، وقت خود را روزها صرف آموختن خزعبلاتی در یکی از حجره‌های همان مدرسه کرد و شب‌ها را با دخترکان بی‌نوای حرمسرا.
با بلند آوای دل‌انگیز مؤذن از گل‌دسته‌های مسجد و اعلام گاه برگزاری چهارگانه‌های ظهر و عصر، بازدیدکننده‌گان بی‌حجاب، ایرانی یا خارجی، محترمانه صحن مسجد را برای مؤمنین خالی کردند.

دیدن چهل ستون و گچ‌کاری‌های‌اش، حوضی که معمار آن با آگاهی و استفاده از خاصیت لوله‌های مرتبط، آب چشمه‌ی کوه صفه را به آخرین طبقه‌ی آن ساختمان آورده‌بود، بر شگفتی من افزود. در ادامه بدیدن اتاقی رفتیم که راهنما آنرا «اتاق نوازنده‌گان» یا چیزی شبیه آن توصیف کرد. راهنما می‌گفت چون شنیدن موسیقی در اسلام حرام است، نوازنده‌گان در این اتاق دربسته آهنگ‌هایی می‌نواختند و بعد خود از اتاق بیرون می‌رفتند. صدا در داخل کچ‌کاری‌های باقی‌ می‌ماند و شاه و بسته‌گان‌اش پس از خروج نوازنده‌گان، برای شنیدن آهنگ‌های نواخته شده، داخل این اتاق می‌شدند.این مسئله سخت مرا مبهوت و به خود مشغول کرده بود و تمجید و تکریم پرویز از این همه

هنرمندی، دست کمی از تعجب من نداشت. هم شاد بودیم از هنر و صنعت پیشینیان‌مان و هم متاسف از حال‌واحوال آن روزمان.


نشسته: راست:ح ابریشمی، رئوفی،ذاکری؛ ص ابریشمی. ایستاده خودمو اصغر،علی، پرویز، اکبر ومحمد ح

تماشای منارجنبان‌های واقعن لرزان و سپس آزمایش آن، نقطه‌ی اوج شادی و شعف ما شد. بازشدن آجرهای کارشده در ساختمان بهنگام تکان‌خوردن مناره‌ها، مرا در این فکر برد که آن‌مرد ناشناس که بوده و چه تسلطی به علوم مهندسی و معماری زمان‌اش داشته‌است. یاد سخن دبیر تاریخمان افتادم که می‌گفت در آن سده، دانشمندان رازهای کشف‌کرده‌ی خود را از دیگران پنهان نگاه‌می‌داشتند و آن راز با خود بگور می‌بردند.
بحث و فحص رایج در چونی و چرائی خراب نشدن مناره‌ها به هنگام لرزیدن، داستان قاسم برقی را در ذهن‌ام زنده کرد که در جمعی برایمان چنین تعریف کرده بود.
رفته بودم اصفهان. در بازدید از منارجنبان‌ها علت خراب نشدن آن‌ها را بهنگام لرزیدن از پیرمرد نگهبان آنجا پرسیدم. او در جوابم با اشاره به قبری که در زیر سقف آنجا بود، گفت:
معجزه‌ی ای آقاس.
منم در جواب او گفتم:
لامصّب! وقتی همدان زمین‌لرزه شد قرآن نِه‌نِه‌ی مَ که یي من وزنش بود، از رفه افتاد پاین. اتاق نه‌نه‌م درب و داغان شد. یعنی تو می‌گی احترام ای مُردهه پیش خدا آ قرآنم بیشتره؟
و به یاد گفته‌ی زنده‌یاد دکتر مصدق افتادم در جوابیه‌ی سرتیب آموزده، دادستان دادگاه نظامی شاهی که به ایشان گفته بود:
هان چه‌ات شده؟ چرا می‌لرزی؟
و مصدق شجاع پاسخ‌اش داده بود:
منارجنبان‌های اصفهان نیز هفتصد سالی است می‌لرزند ولی هنوز برپا هستند.

هدف بازدید غار شاپور بخش ۱

2012-01-08T22:24:00.000+01:00

ماه اسفند رو بپایان بود. هنوز تصمیمی برای تعطیلات نوروز نگرفته بودم که در خیابان داریوش «شریعتی امروزی» به حسن ابریشمی بر می‌‌خورم.
حسن از کوهنوردان قدیمی همدان است. او چند سالی از من بزرگتر است. به پیروی از برادرزاده‌هایش، بیشتر کوهنوردان، پیر یا جوان او را عم‌حسن‌ می‌نام‌اند.
عم حسن می‌گوید:
با جمعی از دوستان کوه‌نورد از جمله « علی‌اصغر ذاکری «کفاش»، سید محمد حوائجی «شیشه‌بر» و تقی رئوفی «آموزگار» راهی شیراز هستیم. قصدمان بازدید از غار شاپور است. کارهای اداری و گرفتن کمک‌هزینه‌ی مختصری از سازمان تربیت‌بدنی و معرفی‌نامه‌ای به امضای فرماندار کل، فرمانده هنگ ژاندارمری و روسای، آموزش‌وپرورش، شهربانی و سازمان تربیت‌بدنی را تهیه کرده‌ام تا هم از شرّ ساواک و نیروهای انتظامی آسوده‌باشیم و هم از امکانات آن‌ها استفاده کنیم. راستی ممکن است اکبر، اصغر و صادق "برادر زاده‌های‌اش" هم بما به پیوندند. تو چه‌طور؟
جوابی ندارم. نه منفی و نه مثبت. آماده‌ی چنین پیشنهادی نبودم.
اما آرزوی دیدن اصفهان و شیراز، آتش به جانم می‌افکند. دلم می‌خواهد هم منارجنبان را از نزدیک به بینم و هم مسجد شاه و سی‌و‌سه پل را. مگر نه این که در کتاب کلاس پنجم‌مان می‌خواندیم:
تافته‌های تو که نام‌اش زری است/داغ دل سینه‌ی هر مشتری است؟
اما همراهیان او را با من مناسبتی نیست. می‌ترسم سفر، زهرِمارم شود. فردای آن‌روز، موضوع را با پرویز اسماعیل‌زاده در میان میگذارم. پرویز پیشنهاد را می‌پسندد و اصرار می‌کند که به آن‌ها به ‌پیوندیم، علی‌رغم همه‌ی ناخوانی‌های میان ما و آنها.
عم‌حسن چیپ‌ـ‌استیشن علی مشعل را که از بازمانده‌های جنگ جهانی دوم است بمدت دو هفته و بمبلغ ۱۸۰۰ تومان کرایه می‌کند. مخارج خواب و خوراک راننده و بنزین نیز به عهده‌ی ماست. روز موعود فرا می‌رسد. با راننده ده نفر می‌شویم. همه، هم‌دیگر را از پیش می‌شناسیم. من و پرویز هم خرجیم، حوائجی شیشه‌بر که در دوران ابتدایی همکلاسی‌ام بوده‌استٰ یار غار علی‌اصغر کفاش است و همخرج او. بقیه زیر علم «عم‌حسن» سینه خواهندزد و با او هم‌خرج‌اند.

صبح زود همدان را به سوی ملایر ترک می‌کنیم. جیپ کذائی با سرعتی خرگوش‌وار می‌نالد و جلو می‌رود. حدود یک بعد از ظهر وارد ملایر می‌شویم. هوا سرد است و بادی سوزان می‌وزد. برای خوردن ناهار به پارک ملایر می‌رویم. پتو به دوش و در پناه ماشین، لرزان لرزان بساطمان را پهن می‌کنیم که هم خسته‌گی‌مان رفع شود و هم چیزکی بخوریم. هم‌سفران همه غذایی آماده با خود آورده‌اند بجز من و پرویز که با روشن کردن پریموس سفری‌، کته‌ای بار می‌گذاریم. علی‌آقا و عم‌حسن، به کته بارگذاشتن ما در آن باد و سرما می‌خندند و سر بسر ما می‌گذارند.
کته را نیم‌پز می‌خوریم تا از غافله عقب نمانیم. علی‌آقا مشعل، دست به‌ آسمان، خداوندگار بزرگ را شکر می‌کند که او را با پرویز و من هم‌کاسه نکرده‌است!
همه می‌خندند.
بعد ناهار ملایر را ترک می‌کنیم. برف آغاز بباریدن می‌کند. علی‌آقا دکمه‌ی برف‌پاکن‌های ماشین را فشار می‌دهد اما برف‌پاکن‌ها صفت و سخت سر جایشان نشسته‌اند و تکان نمی‌خوردند. می‌ایستیم و علی‌آقا دست به آچار می‌شود. تلاش‌ او ثمری نمی‌دهد. عم‌حسن طنابی به برف‌پاکن‌ها می‌بندد و از من می‌خواهد که سمت چپ راننده بنشینم. یک سر طناب را بدست من می‌دهد و سر دیگرش را خودش که دست راست راننده نشسته است به دست می‌گیرد. بعد از من می‌خواهد که طناب را بسوی خودم بکشم تا برف‌پاکن‌ها، برف روی شیشه‌ی جلوی ماشین را پاک‌کنند.
ماشین که براه می‌افتد، عم‌حسن می‌گوید:
ارّه!
من می‌گویم:
تیشه!
صدای خنده داخل ماشین را پر می‌کند.
با ارّه تیشه کردن ما، برف‌های نشسته بر روی شیشه‌ی ماشین کنار می‌رود و علی‌آقا پیش ‌روی خودش را می‌بیند.
صدای خنده داخل ماشین را پر می‌کند. من از فرصت پیش‌آمده استفاده می‌کنم و سر به سر علی‌آقا می‌گزارم و می‌خوانم:
ماشین میرزا ممدلی
هم‌راهان جواب می‌دهند:
نه بوق داره نه صندلی.

قلب من برای آنجا می‌تپد/ بخش آخر

2012-01-05T20:00:00.001+01:00

امنیت برای آزادی
راه‌رویی در کابل
بخانه برگشته‌ایم. در میهمان‌سرا است که متوجه می‌شوم پیش از ظهر امروز از چه جاهائی سر درآورده‌ بودم. بله من هم گویا پای‌ام را درست جایِ پایِ پدر و مادرم گذاشته‌ام.
شما به کشورتان، خانواده‌تان و فرهنگ‌تان پشت کردید. شما ۲۵ سال است که به همه‌ی آنچه بنحوی برای شما معنا و مفهومی داشت و هنوز هم دارد، پشت کرده‌اید. و هنوز پس از گذشت این همه سال شما امکان بازگشت به سرزمین مادری‌تان را نیافته‌اید. شما از عاقبت کار خود خبر نداشتید و نمی‌دانستید که چنین خواهد شد. اما این آگاهی را داشتسد که باید بمن این امکان بدهید که خودم مسایل را تجربه کنم، کاری که خود شما حتا امکان راحت صحبت‌کردن از آن را هم نداشته‌اید.
بابا، من صعود را از همان پله‌هایی آغاز کرده‌ام که تو زمانی به عنوان خبرنگار از آن‌ها بالارفته‌ای.
من احساس خوش‌بختی می‌کنم.
اما به این واقعیت هم آگاه هستم که این زمانه است که بمن امکان احساس خوشبخت‌بودن را داده‌است.
من همیشه مدیون مهر شما خواهم بود. شما امنیت خود را فدای آزادی من کرده‌اید.

بسوی مکرویان.
خاطره‌ها راه بر من می‌گشایند

سوار ماشین که می‌شدم در این تصور بودم که از آرامشی نسبی برخور دارم. اما بعد همراهان‌ام گفتند که روی صندلی آرام و قرار نداشتم. فکر می‌کردم راه خانه‌ را بلدم باشم. اما زمانی که از آن دکان نانوایی که نباید بیش از صد متری با خانه‌ی ما فاصله می‌داشت، گذشتیم، من نشانی از خانه‌مان را نیافتم و با خودم فکر کردم :
پیداکردن اون خونه که نباید این‌قدر مشکل باشه. ما فقط دو ساعت فرصت داریم.

کابل
هشت نفر توی یک ماشین
محله‌ی مکرویان دو بخش است، مکرویان جدید و مکرویان قدیم. من فکر می‌کردم که ما در مکرویان جدید زندگی می‌کردیم. بهمین دلیل هم زمانی‌که اتومبیل نزدیکی‌های نانوایی ایستاد، پیاده شدم. اما همه چیز برای من ناآشنا بود. هیچ چیز آنجا با بیادمانده‌های من نمی‌خواند. حتا جاده‌‌ی کناری آن جاده‌ای نبود که به فرودگاه منتهی می‌شد. از مدرسه‌ی پشت نانوایی هم خبری نبود. بغض گلوی‌ام را می‌فشرد. برای اولین بار پس از پیاده‌شدن از هواپیما در فرودگاه کابل، ترسی سراسر وجودم را گرفته بود. این ترس به تدریج بیشتر و بیشتر می‌شد.

آنروزها که ما در کابل زنده‌گی می‌کردیم خانه‌ها شماره‌ نداشت. قبلن در سوئد من از دوستان و آشنایانی که در کابل با زندگی می‌کردیم، اسم مدرسه را پرسیده بودم. هیچ‌یک از آن‌ها اسم مدرسه را بیاد نداشت. حالا هم که این‌جا ایستاده‌ایم، می‌بینم که از مدرسه خبری نیست. جایی برای رفتن نداریم. دکتر کامله مرا آرام می‌کند و می‌گوید:
بهتر این است که سری به هر سه مدرسه‌ی موجود در مکرویان جدید بزنیم.
سوار بر ماشین به دبستان دخترانه‌ی فردوسی می‌رویم. من پیاده شده و داخل مدرسه می‌شوم.
نه! اینجا هم نباید مدرسه‌ی من باشه. چقدر ساختمان مدرسه به نظرم عجیب می‌آد. خانه‌ی بغلی این مدرسه فقط چار طبقه داره. نه،آدرس درست نیس. آپارتمانی که ما در آن زنده‌گی می‌کردیم در طبقه‌ی چارم بود. چند نفر هم طبقه‌ی بالایی آپارتمان ما زندگی می‌کردن. آن ساختمان دست‌کم پنج طبقه ‌بود. درهای این‌جا هم عجیب و غریب بنظر میاد. خودمو گم کردم. بعد از بیست سال به خودم و حافظه‌ام شک می‌کنم.
بداخل ماشین برمی‌گردم. سکوت می‌کنم و طولی نمی‌کشد که اشکهایم جاری می‌شود.

کابل - شهر نرده‌ها
علی راننده و دکتر کامله می‌گن همه چیز عوض شده. ولی نه! من عکسهای اونجارو دیده‌م. مطمئن‌ام که اون خانه سرجاش قرارد داره با همون در و دروازه‌ای که داشت. دری که شکل‌اش تو خاطرم نقش بسته. پس اون نانوایی لعنتی کجا رفته و چی به سرش اومده؟ هیچ چیز اینجا با اون تصویری که من ازش تو ذهنم دارم تطبیق نمی‌کنه.
جلوی خانمی را می‌گیریم و با صدایی لرزان، نقشه‌‌ی ساده‌ای می‌کشم و نشان‌اش می‌دهم. او حدس می‌زند که باید به آن یکی مدرسه‌ مراجعه می‌کردیم. سوار اتومبیل شده و راهی آن دیگر مدرسه می‌گردیم. با رسیدن به مدرسه‌ی بعدی، دو باره اعتمادی که بچشمانم داشتم، از نو بدست می‌آورم. وارد مدرسه می‌شوم و با خودم می‌گویم:
درسته! مدرسه‌ی ما دست چپ بود. یعنی همین‌جا باید مدرسه‌ی ما باشه. همه چیز درست بنظر میاد اما من بخودم شک می‌کنم. اشتباه بعد اشتباه.
پشت خونه‌ی ما یه خونه‌ی دیگه بود، اما اینجا فقط یک خونه هست. پس اون یکی خونه چی شده؟ مدرسه‌‌ی ما، صورتی رنگ بود. پس اگر این همون مدرسه باشد چرا ما باید اشتباهی امده باشیم؟ من از توی مدرسه‌ی صورتی رنگ خونه‌مان را می‌دیدم. دکون نانوایی که نیس! در این‌جا یک مسجد هس. نه!
از همراهانم خواهش می‌کنم به جاده‌ی اصلی که به فرودگاه منتهی می‌شود برگردیم تا از نو جستجوی دیگری را از آغاز کنم. سوار ماشین می‌شوم. فرصت ما دارد تمام می‌شود. از روی استیصال به بابا زنگ می‌زنم و نمی‌دانم چرا فکر می‌کنم شاید بدلایلی او اسم مدرسه یا شماره‌ی خانه را که در آن زمان شماره‌ای نداشت، بیاد داشته باشد.
بعد هقّی می‌زنم زیر گریه.
راستی چه فکری به سر من زده‌‌بود؟ من تا شش‌ سالم شد این‌جا و در آن‌ خانه زنده‌گی می‌کردم. چرا فکر می‌کردم پس از گذشت این همه سال می‌توانم براحتی خانه‌مان را پیدا کنم؟ واقعن چه فکری توی کله‌ی من بود؟
اما به بین! من که توانسته‌ام خودم را به افعانستان، به کابل برسانم و حالا این‌ چنین نزدیک به خانه‌مان هستم، پس چرا از پیدا کردن یک آدرس اظهار عجز کنم؟
یکساعت بیشتر فرصت ندارم. چه میدانم؟ شاید هم مجبور شویم به مقصد نرسیده به اداره‌ی مرکزی برگردیم.

خاطره‌ها دوباره جان می‌گیرند
بیست یکم نوامبر ۲۰۰۸

نشد وارد آرپارتمان خودمان بشوم. اینکه هنوز همسایه‌ی بالایی ما و خانواده‌اش در همان‌جا زندگی می‌کردند مایه‌ی تعجب من شد. در داخل راهرو کمی با هم به صحبت می‌ایستیم. به تصور او صدای من نمی‌تواند حامل آن چیزی باشد که من قصد بیان آن را دارم. چند دقیقه وارد اتاق نشمین آنها شده و می‌نشینیم. من آرام ندارم. دوست دارم به همه جا سر بزنم.
هشت نفری می‌شویم که در این اتاق نشسته‌ایم. دکتر کامل، من و سه نفر از افراد صاحبخانه. حتا نوه‌ی او نیز در میانه‌ی اتاق مشغول به بازی است. پسرشان که سن و سال من است، مرا و برخی از آن افغان‌ها را بیاد می‌آورد. او بخصوص سراغ ترا گرفت، وحدت!
آنان پدر و مادر را نیز بخاطر دارند بخصوص مادر را که در یک موقعیتی از دختر بیمار آنان مواظبت کرده بود.
آن‌ها از زندگی‌شان پس از آن‌که ما ایرانیان، کشور آن‌ها را ترک کردیم برای من تعریف می‌کنند. آنان از جهنمی صحبت می‌کنند که در بیست سال گذشته مجبور به زنده‌گی در آن بوده‌اند،
پس از لحظه‌ی دکتر کامله آغاز به سخن می‌کند. من هم این امکان را یافتم تا بجلوی پنجره بروم و نگاهی به بیرون اندازم. در کودکی دوست داشتم مدتها کنار این پنجره بایستم و همه جا را تماشا کنم. شاید به همین دلیل است که امروز، پس از گذشت این همه سال، منظره‌ی باغ پشتی خانه‌مان این چنین روشن در ذهنم باقی مانده است.
(عکس)
یکروز صدای انفجار بمبی همه‌ی ما را بیدار کرد. در آن زمان، چنین اتفاقاتی بسیار می‌افتاد. اما این اتفاق عجیبی بود. تمام شیشه‌ها‌ی پنجره‌ها‌ی ما خرد شد. در گذشته شیشه‌ها ترک خورده بود و این نشانه‌ی آن بود که این انفحار از نوع دیگری است. یک چیز تازه‌ایست. بدن‌‌های تکه‌تکه شده‌ی آدم‌ها در همه جا گسترده بود، توی خیابان، روی دیوارها و توی باغ‌. حتا بدن‌های تکه‌تکه شده‌ی انسان‌ها هم در امان نبودند.پرنده‌گان مشغول خوردن تکه‌ پاره‌های بدن انسان‌های کشته شده بودند. فاجعه‌ا‌ی بود. حنگ پرنده‌گان را هم آدم‌خوار کرده بود. پرنده‌گان محبوب من! پرنده‌هایی که بعد از خرگوش، این همه برای من عزیزند! حالا هم‌نوعان من آن‌ها را آدم‌خوار کرده‌اند!
آن روز من مدت زیادی به آن منظره نگاه کردم. می‌خواستم دلیل این پدیده را برای برای خودم حلاجی کنم.
حتا امروز هم که اینجا ایستاده و به حیاط نگاه می‌کنم قادر به درک این مسئله نیستم که جنگ از ما انسان‌ها چه می‌سازد و با ما چه معامله‌ای می‌کند.

زمان خداحافظی رسید. شماره‌ تلفن‌ام را به آنها می‌دهم. شماره‌ تلفن آنها را هم می‌گیرم. هر دو طرف اطمینان داریم که باز هم دیداری میان ما رخ خواهد داد. دوست دارم در وقت باقی‌مانده سری به آپارتمان سابقمان بزنم و از آن فیلمی تهیه نمایم. و اگر بشود دستگیره‌ی آن را لمس کنم.

قلب من برای آنجا می‌تپد/ بخش ۱۲

2011-12-31T23:08:00.001+01:00

پسرک رقاص

اما هنوز هم در افغانستان می‌توان کودکانی را یافت که در عالم کودکی خود غرق شده و کاری با اطرافیان خود نداشته باشند. یکی از آنها همین پسرک است که پاورچین و رقصان به این‌سو و آن‌سو می‌رفت، در عالم کودکی خودش غرق بود و با حرکات خودش موچبات خنده‌ی جمع ما را فراهم می‌کرد.
ماشینمان بازهم پنچر شد. علی در حالی‌ عوض کردن چرخ ماشین، برای من نقش بابا را بازی می‌کرد، داستان می‌گفت و شوخی می‌کرد. بیشتر صحبت‌‌های او، دور چگونه‌گی گذران زندگی مردم افغانستان بود.
جلوی خانه‌ی این مردی که در این عکس دیده می‌شود پنچر کردیم. او بیرون آمد و ما را به برای نوشیدن چایی به خانه‌اش دعوت کرد.
در بین راه برای خوردن ناهار توقفی کردیم و غذایی را که با خود آورده بودیم، خوردیم. هوس چای کردیم که نداشتیم. جوانانی که در این عکس می‌بینید رفتند و از خانه‌شان برای ما چای آوردند.

برای بابا
پنجم نوامبر ۲۰۰۸
رشید دوست در مورد روزنامه‌ی هِیواد خیلی صحبت می‌کرد. من هم بدلیل حرفه‌ام دوست داشتم اگر فرصتی پیش‌آید به بازدید یکی از سردبیری‌های مهم خبری افغانستان به روم. شانش با من بود و آرزویم زود برآورده شد. قرار است بیست دقیقه‌ی دیگر در چنان محلی باشم. اما بابا، این بازدید، یک دیدار معمولی نیست. من به بازدید سردبیری روزنامه‌ای خواهم رفت که تو بیست سال پیش، خبرنگار آن روزنامه بودی.
بابا! من این بازدید را بجای تو و برای تو انجام می‌دهم. این موضوع را می‌دانستم که آدرس سردبیری روزنامه‌ی هیوا، کابل شماره‌ی ۷ بود. چون هنوز هم ساختمانی را که تو وارد آن می‌شدی و شماره‌ی هفت بر پیشانی‌ آن نشستع بود، خوب بیاد دارم.
به ساختمان بلندِی درب و داغانی می‌رسیم. آثار ضربات ترکش موشک‌، گلوله‌‌های توپ و ترکش خمپاره‌ بر روی بدنه‌ی ساختمان و پنجره‌های آن آشکارا بچشم می‌خورد. عجیب است که ساختمان هنوز روی پای خودش ایستاده است. دفتر هیواد در طبقه‌ی سوم این ساختمان قرار دارد. من تنها نیستم، سی‌گنه، دیگر روزنامه‌نگارِ زنِ گروه نیز مرا همراهی می‌کند. چهل دقیقه وقت دارم تا بفهمم در این سال‌های آخر چه برسر هیواد آمده است. باید از فضای موجود فیلمی بگیرم و آن‌جا را از نو شناسائی کنم.
چه می‌دانی؟ شاید کسی را پیدا کردم که هنوز کسی را در آن‌جا پیدا کردم که هم کار ‌کند و هم مرا بشناسد.
پس از ده روز مترجمی، امروز برای اولین بار از این کار طفره می‌روم و خواهش می‌کنم بگذارند خودم باشم .آخر بابا گفتم که این کار را فقط برای تو «بابا» انجام می‌دهم.
برای روبرو شدن با «مکرویان» نیاز به کمی استراحت و ذخیره‌ی انرژی دارم.
باری! فکر می‌کنم اصولن مترجمی کار چندان دل‌چسبی نباشد، من امروز حتا حوصله نداشتم که خانم سی‌گنه را به دیگران معرفی کنم. نمی‌توانستم، شاید باور نکنی که حتا اسم او را هم از یاد برده‌بودم.
دفتر سردبیری روزنامه در کریدوری دراز قرارگرفته است که دو طرف آن اتاق‌های کوچکی قرار گرفته‌اند. ۵۹ سال از عمر این روزنامه می‌گذرد.
بابا! یادت هست زمانی‌ که تو این‌جا کار می‌کردی تعداد کارمندان به یکصدو بیست نفر می‌رسید اما امروز تمام کار روزنامه فقط با ۲۹ نفر می‌چرخد. حتمن تو خودت از اتفاقاتی که در این جا رخ‌داده است، باخبری، مگر نه؟
از همه‌ی اتاق‌ها بازدید کردیم و سپس به چاپخانه‌ی روزنامه سری زدیم. ماشین‌های چاپ همان‌ ماشین‌هائی هستند که بیست سال پیش، اخباری که تو تهیه می‌کردی، چاپ می‌کردند، تمام کارمندان کابل ۷ هیواد در کناره‌ی یکی از آن ماشین‌ها به ردیف ایستاده‌اند. یکی از آنان، بیش از ۲۵ سال است در این‌جا مشغول به کار است. من خودم را به او معرفی می‌کنم، او از خود بی‌خود می‌شود و شادمانه می‌گوید که ترا «حمید» را بخوبی بیاد دارد. از من می‌خواهد سلام‌اش را بتو برسانم.
پیش از ترک ساختمان روزنامه از ماشین ‌چاپ تازه‌ بکار افتاده‌ی روزنامه هم بازدید می‌کنیم. این ماشین چاب همین هفته کارش را آغاز کرده‌است.
ساعتی دیگر به خانه‌ای خواهیم رفت که در آن روزهای دور در آنجا ساکن بودیم. تا آن لحظه باید از فرصت استفاده کرده و خودم را برای روبروئی با حوادث احتمالی آینده آماده سازم.
علا‌رغم تمام این آماده‌‌گی‌ها، تصمیم به بازگشت گرفته‌ام.

قلب من برای آنجا می‌تپد/ بخش یازدههم

2011-12-26T19:02:00.005+01:00

بی‌فایده‌گی دوره‌های آموزشی

چهارم نوامبر ۲۰۰۸

کلاهی که برای خودم خریدم

هزینه‌ی زیادی صرف تربیت افراد لایق و کاردان و جذب آنها در بازار کار می‌شود. در بازدید امروزمان از سفارت سوئد. مقامات سوئدی به مطالب جالبی از افغانستان اشاره ‌کردند. توضیحات آنها سبب شد تا من از کارهایی انجام‌شده توسط کمیته‌ی افغانستان ‌‌ـ ‌‌سوئد درک بهتری پیدا کنم. یکی از مشکلاتی که مقامات اداری افغانستان با آن روبرو هستند، تلاش شرکت‌ها و موسسات رقیب است برای شکار کارمندان آموزش‌دیده‌ای که هزینه‌ای برای آموزش آن‌ها نپرداخته‌اند. مثلن اگر دریافتی کارمندی که صاحب‌کار او هزینه‌ی آموزش او را پرداخته است، در ماه ۶۰ دلار باشد، شرکت رقیب با پیشنهاد حقوق ماهانه‌ی ۴۰۰۰ دلاری کارمند را از چنگ صاحب‌کاری که کلی هزینه‌، صرف آموزش کارمند خود کرده‌‌است، می‌رباید. از این منظر، وضع سازمان‌های کمک‌رسانی غیردولتی از همه بدتر است. مثلن اگر موسسه‌ی «الف» کارمندش را به یک دوره آموزش تکمیلی بفرستد، موسسات رقیب حاضرند آن کارمند را با هر حقوقی که شخص آموزش‌دیده را راضی کند، او به استخدام خود درآورند. در میان این افراد دختران بسیاری هستند که بخاطر یافتن شوهر به دوره‌های آموزشی می‌روند. اما بمحض استخدام، خواستگارانی پیدا کرده و نهایت ازدواج نموده و بدنبال شوهر خود، راهی محل زندگی شوهرشان می‌شوند. برای مقابله با این مشکل کمیته‌ی افغانستان ‌ـ‌ سوئد آموزش زنان شوهردار را بر دختران مجرد ترجیح می‌دهد. دلیل‌اش این‌است که زنان شوهردار فقط زمانی شهر یا دیار خود را ترک می‌کنندکه تمام اعضای خانواده‌ی او، دسته‌چمعی تصمیم به نقل مکان بگیرند. روی همیین اصل کمیته افغانستان ‌ـ سوئد تصمیم گرفته‌است فقط زنان شوهردار را جهت مامائی تربیت کند.

تلقن زنگ می‌زند

کتاب‌فروش

شب گذشته دچار بدخوابی شدم و تا نیمه‌ی شب به خودم می‌‌پیچیدم. حالا دلیلش را می‌فهمم. برای آمدن به افغانستان من هیچگونه نگرانی نداشتم. این مکرویان است که اضطراب در من ایجاد می‌کند. مکرویان، بارها بخواب‌ من آمده است و من داستان همه‌ی آن خواب‌ها را خوب به یاد دارم. مثلن روزی بهمراه بابا به محل کار او رفته‌بودیم، هوا تاریک بود. ما عجله داشتیم که همه‌ی مدارک مهمی را که لازم داشتیم، برداشته و با خودمان ببریم. ما می‌خواستیم از آنجا فرار کنیم. اما بکجا و چرائی‌اش را من نمی‌دانستم. با هم به نجوا صحبت می‌کردیم تا کسی متوجه قصد ما نشود. مرتب تکرار می‌کردیم:

نمی‌شه! نمی‌شه! نه، ما نمی‌تونیم این همه‌ چیزو با خودمان ببریم!

شانش با من بود. شش صبح زمین‌لرزه‌ی سبکی روی‌داد و مرا بیدار کرد. دیگر خوابم نبرد، کاری که معمولن در مواقع عادی براحتی اتفاق می‌افتد. ناچار بلندشدم تا خودم را آماده سازم. پیش از ظهر همه‌ی افراد گروه با هم خواهیم بود اما بعد از ظهر من و دکتر کامله با علی راننده به مکرویان خواهیم رفت.بعد از خوردن صبحانه همه‌گی سواره، به فروشگاهی رفتیم که پارچه‌های زردوزی شده می‌فروخت. بیشتر کالاهای آن فروشگاه را کارهای دستی زنان افغانی تشکیل می‌‌داد که در کمپ‌های پناهنده‌گی پاکستان زنده‌گی می‌کنند. حدود چهار میلیون افغانی پس از تسلط طالبان بر افغانستان، کشور را ترک کرده‌اند. بیشتر این فراریان به پاکستان پناه برده‌اند. اما عده‌ی زیادی هم به ایران و دیگر کشورهای جهان مهاجرت کرده‌اند.

مهاجرانی که من با آن‌ها صحبتی داشته‌ام، ظرف ۲۰ سال گذشته افغانستان را ترک کرده‌بودند. یک در صد حاصل‌فروش کالاهایی که در این فروشگاه بفروش رود، صرف امور مربوط به زنان افغان می‌شود. در این فروشگاه همه نوع کالایی وجود داشت، از فرش گرفته تا تابلوهای نقاشی، ظروف سرامیک، جواهرات، لباس‌های بسیار شیک مردانه و زنانه. من یک کلاه قشنگ برای خودم خریدم.

خب! حالا می‌شود گفت که افغانستان تمام مغز مرا احاطه کرده‌است! هه‌هه‌هه!

کتابفروشی

محل بازدید بعدی ما کتاب فروشی معروف شهر بود. کارل بیلد[1] هم هفته‌ی پیش از آنجا دیدن کرده بود.

دوست دارم مردم تماشا کنم و حرکت اتومبیل‌ها را زیر نظر بگیرم. اتومبیل‌ها همه‌جا هستند و گریز از آن‌ها امکان ندارد. اما زنگ تلفن همراهم بصدا در می‌آید.

این کتاب‌فروشی در حال حاضر توسط پسران صاحب آن اداره می‌شود. برابر گفته‌ی آن‌ها، پدرشان بهمراه همسرش به کانادا سفر کرده‌است و الان در کانادا مشغول بازی «رولت» است.

کتاب‌فروشی، مغازه‌ی کوچکی است با انبوهی از کتاب در مورد افغانستان. ولی من که در این‌جا همه‌ی مسایل و اتفاقات را زنده و در برابر چشمان‌ام می‌بینم، چه نیازی بکتاب دارم. مثل همین انسان‌های کوچک و کنجکاوی که در بیرون مغازه با چسبانیدن صورتشان به شیشه‌ی کتابفروشی، می‌خواهند سر از کار ما دربیآورند، نه، من حال و حوصله‌ی زیر و رو کردن این همه کتاب‌ را ندارم.

اینجا بر عکس کابل ما می‌توانیم بمیان مردم رفته و کمی با آنها باشیم. رشید مسئول تنظیم برنامه‌‌های ما است.

یکی از مناظر رنج‌آوری که هر روزه در افغانستان با آن مواجه هستیم دیدن انسان‌های فقیری است که در پشت دیوار خانه‌های لوکس کابل، روی زمین نشسته‌‌اند.

برف

از سرما بخودم می‌لرزم. هوس بیرون رفتن کرده‌ام و نمی‌توانم با این هوس مبارزه کنم. عجب منظره‌ی قشنگی است! بیرون می‌روم. اما گرمای داخل ماشین خیلی زود مرا بداخل می‌خواند.

دیدن این همه کودک گدا واقعن رنج‌آور است. نمی‌شود هم چیزی به آن‌ها داد. مسئله‌‌ی پول نیست، نه! اگر به یکی از آن‌ها سکه‌ای بدهم، همه‌ی گداهای مجل دوره‌ام می‌کنند. بعد اطرافیان متوجه من حضور من می‌شوند، خارجی هم که هستم پس اشکال چند برابر می‌شود و خطر جان همه‌ی ما را تهدید خواهد کرد.

بهترین وقت برای دادن پول به این کودکان فقیر و مستمند زمانی است که اتومبیل آماده‌ی حرکت است. پول را که دادی باید پای‌ات را روی پدال بگذاری و بسرعت از محیط دور شوی.

خوب به دختران عکس زیر نگاه کنید! آنها کاری نداشتند حز اینکه ما و اشیاء درون ماشین ما را دید بزنند. بعضی‌ از آنها می‌خواستند با زور وارد ماشین ما بشوند. برای دورکردن آن‌ها راهی جز بکار بردن زور نداشتیم و ما هم با زور آن‌ها را بیرون کردیم.

[1 ]وزیر امور خارجه‌ی فعلی و نخست وزیر اسبق سوئد

بیاد جلال، همکاری که سال‌هاست از او بی‌خبرم

2011-12-23T22:43:00.000+01:00

سر ورقی

چند سالی پیش کتابی از مرتضی تگاهی خواندم. بیاد جلال هاشمی‌لر، هم‌دوره‌ای دوران مدیریت بخشداری‌ام افتادم و سه ماهی که در بندر عباس با هم بودیم. چند خطی نوشتم که در زیر آمده‌است و آن را برای مرتضی فرستادم. آن روز‌ها مشتری روزانه‌یوبلاگش بودم ولی جنگ ترک و فارس خسته‌ام کرد. مدت‌هاست سری به او نزده‌ام.

سلام و دست مریزاد!

من نیز چون بسیاری دیگر از مردم‌ِمان، جمعه‌ها را دوست نداشتم آنگاه که جوان بودم و ساکن وطن. غالبن عصر پنجشبه به کوه می‌زدیم، اگر تابستان بود و یا مدارس تعطیل، چون معلم بودم. شنبه عصر به شهر باز می‌گشتیم. ولی حال اینجا نه معلم هستم و نه نیروی جوانی باقی هست. کوهی هم در نزدیکی موجود نیست. برف است و یخبندان و سرد، چون زمهریر. نه دوستی‌ و آشنائی، جز همسرم. او نیز هر دو هفته، یک بار روزهای شنبه و یکشنبه را به اقتضای شغل‌اش کار می‌کند. و این هم چیز تاره‌ای نیست و پیش‌تر نیز چنین بوده است. بچه‌ها هم بزرگ شده‌اند و خانه‌ی مادری را ترک کرده‌اند. پس علی مانده‌است و حوض‌اش.

این شنبه همسرم را تا در گرمابه همراهی کردم.«داستان طرار امین را که باید یادت باشد» او راهی کارش شد. من چرخی زدم توی میدان شهر کوچکمان، طبق معمول آشنائی به تورم نخورد. به کنابخانه‌ی شهر رفتم به نیت یافتن کتابی به نام «زن، در گلستان و بوستان» یا چیزی مشابه آن. نه در قفسات کتابخانه چیزی یافتم و نه در حافظه‌ی کامپیو‌تر. تصادفن چشمم به عکس «شما» خورد روی کتابی به نام، یاد یاد و دیار.

گفتم شما چون ترسیدم من نیز چون آن سرگرد بی‌ادب مورد عتابتان قرار گیرم! و الا شاید که بدانی که در سوئد همه، همدیگر را با صیغه‌ی دوم شص مفرد «تو» خطاب می‌کنند.

کتاب را به عاریه گرفتم و با «شما» در همه‌ی مسافرت‌هایت همراه شدم. با خنده‌هایت خندیدم و با اشگ ریختن‌ات، گریسیتم.

به یاد سراب افتادم و دامنه‌ی زیبای سهند و جلال که بخشدارش بود در سال‌های پنجاه خورشیدی، آن‌گاه که شما کودکی بودید. جلال مرد نازنینی بود، هست. به جز یک مکالمه‌ی تلفنی کوتاه در دو سه دهه‌یپیش، که در تهران با او داشتم دیگر از او خبری ندارم.

داستان آشنائی من و او از دوران دوره‌ی مدیریت بخشداری شروع شد. اواخر سال چهل و هشت شمسی بود. دوره، شش ماهی به درازا کشید. چهل یا پنجاه نفر بودیم، انسان‌هائی از همه سنخ با مدارک لیسانس یا بالا‌تر. جلال لیسانسیه‌ی ادبیات فارسی بود. بعضن از بخت بد بدانجا پرتاب شده بودیم و تعدادی دانسته و خواسته و با پشتوانه‌ای مستحکم و نشان حزب حاکم بر روی سینه.

دوران آموزش مدیریت سپری شد. قرار این بود که براساس نمره‌ی قبولی بین استان‌های کشور تقسیم شویم. تعدادی از دوستان با ایادی‌ای که در وزارت علیه کشور داشتند، موفق شدند نیمی از سؤالات را شب پیش از امتحان دریافت دارند. من و جلال از جمله‌ی آنان نبودیم. من نسبتن نمره‌ی خوبی آوردم و چنانچه می‌خواستم، می‌توانستم در استان‌های خوش آب و هوا مشغول به کار شوم. ولی دلم هوای جنوب داشت و دریا و مردمی که از صفای آنان زیاد شنیده‌بودم.

ده نفر ار ما سهمیه‌ی استان «بنادر و جزایر خلیج فارس و دریای عمان» آن روزی شدیم. ترکیبمان جالب بود، با تحصیلات متفاوت و هر کداممان از یک گوشه‌ی کشور و با اهدافی متفاوت. روز عزیمت نردیک و نزیک‌تر می‌شد. با توجه به درآمدمان (ماهانه حدودن ماهی صد لار) اصلح آن دیدیم که وسیله‌ی سفر اتوبوس باشد. سه نفرمان متآهل بود و من در انتظار اولین فرزندم. هشت نفری عازم بندرعباس شدیم که مرکز استان بود و پیروز استاندارش. فصل بهار بود. یادم نیست اواخر اردیبهشت بود یا اوائل خرداد. حوالی دو بعد از ظهر بود وارد بندر عباس شدیم. از آسمان آتش می‌بارید و همه‌ی ما، از سیرجان ببعد، دیگر طاقتمان طاق شده‌بود. به بندر عباس که رسیدیم َشهر نیمه تعطیل بود. زیر سایه‌ی دیواری یله شدیم و هیچ یکمان را توان دنبال هتل گشتن نبود. جلال داوطلب شد. ساعتی بعد با وانتی بازگشت. عرق از چهار ستون بدنش جاری بود. با لهجه‌ی شیرین ترکی‌ـ‌فارسی گفت:

بی‌فرمائید! زُد چمدا‌‌نهایتان بار کنید!

دوستان به اعتراض گفتند:

مگه تاکسی قحط بود که وانت گرفتی؟

جلال گفت:

بورو بابا! کجای کاری! تازه صاحب این ابوطیاره هم برای من ناز می‌چرد. با هزار ایلتماس و ق

گوربان صدقه راضی‌اش چردم.

هوتل، بی‌هوتل! کوللیه‌ی اوطاق‌های هوتل‌های چار و سه و دو و یک سی‌تاره ایشگالند. هوتل ما مثل ستوان سوم‌ها بی‌ستاره‌س.

وسائلمان را به پشت وانت منتقل کردیم. جلال و یکی دیگر از دوستان، پهلوی راننده جا گرفتند و هفت نفر دیگر، گوسفندوار پشت وانت جا نشستیم. وانت حامل بخشداران لیسانسیه (چهار تحصیل کرده‌ی اقتصاد، دو حقوق خوانده، یکی سیاسی و دیگری قضائی، یک یا دو نفر حسابدار. ما بقی، فارغ‌التحصیل دانشکده‌ی ادبیات) بسوی هتل بی‌ستاره حرکت کرد. سرعت وانت عرقمان راخشک کرد و نفس احتی کشیدیم. وارد بندر عباس شدیم. فلکه‌ی حسینی و هتل حسینی. صد رحمت به مسافرخانه‌های آن‌روزی خیابان ناصرخسرو. دو اطاق در طبقه دوم، نُه تخت فلزی زهوار دررفته و پنکه‌ای تلق و تلوق در وسط سقف آن در گردش. دوشی گرفتیم و لباسی عوض کردیم. آب یخی خوردیم، هر نفر چند لیوان، که همه‌اش به زودی به صورت عرق خارج شد. اول پیراهن‌هایمان را کندیم سپس شلوارها‌یمان را. لباس‌کندن چاره‌ساز نبود. یکبار دوش، دو بار دوش و...

عبور متناوب ما نُه نفر بسوی حمام با تنی لخت، که تنها شورتی به پا داشتیم، صدای مسؤل هتل را بدر آورد که «همسایه‌های مقابل شکایت کرده‌اند از لخت بودن‌ ما» و خودش کلافه بود از مصرف آب.

چند صباحی در بندر عباس مثلن کارآموزی کردیم. بتدریج پخشمان کردند بین بخش‌های مختلف استان. اولین نفری که از ما شد، جلال بود. شب از من خواست تا اور به فرودگاه رسانم. او راهی بندر لنگه بود. من و جواد پناه‌پور اسلامی او را با وانت استیشنی (آهوی بیابان عروس خیابان) که استانداری در اختیارمان گذاشته بود، به فرودگاه رساندیم.

در فرودگاه چشم جلال که به هواپیمای دو موتوره‌‌ی داکوتای وزارت پست و تلگراف که قرار بود او را با خود به بندرلنگه ببرد، افتاد، وحشت کرد. بعد پرسید:

ممد! آن سیمی که به دم هواپیما وصل شده است چیست؟

گفتم:

بگمانم بال هواپیما عیبی دارد و با سیم آنرا به دم هواپیما موقتی بسته‌اند تا سر فرصت تعمیرش کنند.

جلال کمی توی فکر فرو رفت و گفت:

هواپیما یعنی هواپیمای لوفت هانزا، کی ال ام، پان امریکن. اینها ملخ‌اند.

و توی فکر فرو رفت.

قرار شده بود یک هفته پس از استقرارش در لنگه، او از طریق بی‌سیم فرمانداری پیامی بفرستد تا ما به دیدارش برویم. دو سه هفته ای که گذشت، متصدی بی‌سیم استانداری پیام او را برای ما آورد. او عذر خدمت خواسته بود. پس از آن روز نه یکدیگر را دیدیم و نه خبری از هم گرفتیم. او از بندر لنگه راهی یزد شد و من راهی خورموج بوشهر.

شاید ده سالی گذشت. من دیگر کارمند وزارت کشور نبودم. منتقل آبادان شده بودم. تابستان بود. همسرم با بچه‌ها بدیدار خواهر بزرگ‌ترش در پیران‌شهر، آذربایجان غربی، رفته بود. مدتی بعد من نیز با ماشین راهی آنجا شدم. در خیابان‌های تبریز دنبال راه بودم. حین عبور از یکی از خیابان‌ها از سرنشین اتوموبیلی، با زبان الکن ترکی، راه میانه را جویا شدم. طرف با لهجه‌ی یزدی غلیظی گفت که ترکی نمی‌فهمد و اشاره به راننده‌ی اتوموبیل کرد. خوب نگاه کردم دیدم جلال خودمان است.

ترمزی کردم تا جلال جلو افتاد. بعد از سمت راست خودم را به موازات راننده رساندم و با لحنی آمرانه به او دستور ایست دادم. خودم نیر در کناره‌ی خیابان توقف کردم.

جلال اتومبیل‌اش را پارک کرد، حسب عادتی که داشت، اول شلوارش را بالا کشید، کمی قیافه گرفت و به طرف من آمد و محکم پرسید:

چیرا من باید چنار بزنم، مگر تو چیستی؟

من با همان لحن آمرانه گفت‌امش:

گواهینامه!

گواهینامه‌اش را بیرون آورد و از داخل پنچره‌‌ی اتوموبیل می‌خواست آن‌را بمن بدهد که مرا شناخت و به جای گواهی‌نامه، مشتی حواله‌ام کرد و گفت:

ایله تو هنوز هم آدم نشده‌ای!

پیاده شدم و همدیگر در آغوش کشیدیم. گفت که بخشدار سراب شده است. ازدواج کرده ‌است و صاحب پسری. اصرار و اصرار که از ادامه‌ی سفر منصرفم شوم تا شب را در خانه‌ی پدر همسرش میهمان آنان باشم.

پس از شرح داستان سفرم و اینکه راهی کجایم، به ادامه‌ی مسافرتم رضایت داد به دو شرط:

اول اینکه عصرانه‌ای با هم بخوریم.

دوم اینکه در بازگشت از پیران شهر، او در سراب میزبان من و خانواده‌ام باشد. و چنان شد. او بمحض دیدار و روبرو شدن با همسرم از من گلایه کرد که:

اچرم خانوم این محمد مرا بسیار اذیت کرده است! ولی من او را خیلی دوست می‌دارم.

چه شبی بود دوباره با جلال بودن. و چه عزیز است دیدار دوست!

اولین سؤالی که جلال از همسرم کرد این بود که اچرم خانم شما آهنگ‌های آذری دوست می‌دارید؟ آیا ترکی را می‌فهمید؟ شهریا ر را چطور؟ او را می‌شناسید؟

و نوار سهند شهریار را داخل ضبط صوتش گذاشت. ابتدا ساکت بود. ولی طاقت نیاورد چون می‌دانست وسعت دانش ترکی ما در حدّ درک و فهم اشعار شهریار نیست، سروده‌های شاعر را خود به فارسی ترجمه کرد. بعد کلی از شغل‌اش نالید. بخصوص زمانی که متوجه شد من سالیان درازی است وزارت کشور را ترک گفته‌ام.

گفتم‌اش:

بهر کجا که روی آسمان همین رنگ است.

پاسخ‌ام داد:

بله! ولی تو بمن بگو من در چنار چارخانه‌ی چی‌بریت سازی، نبودن چی‌بریت را برای این مردم چگونه توجیه کنم!

دلم برای جلال تنگ است، خیلی.

پی‌نوشت

چند سالی بعد از انقلاب در پارک لاله به آقائی با ریشی توپی برخوردم که با پسرش صحبت می‌کرد. صدای او آشنا آمد. خوب نگاه‌اش کردم. او را شناختم. او از هم‌دوره‌ای‌های‌ام در دوره‌ی مدیریت بخشداری بود.

سلام‌اش کردم. مرا بجا نیاورد. خودم معرفی کردم و بعد از حال و احوالی سراغ جلال را گرفتم. گفت جلال نام خانواده‌گی‌اش عوض کرده‌است. تلفنی از او نداشت اما گفت که در استانداری تبریز کار می‌کند. شماره تلفن مرا گرفت. مدتی بعد زنگ زد و شماره تلفن جلال را داد و اضافه کرد که شماره‌ی مرا به جلال هم داده است. زنگی به جلال زدم و حال و احوالی کردیم ولی دیگر هیچ.

از آن روز دست کم ۲۷ سال گذشته است.

هدیه‌ی دوست و یادی از آنانی که دوستشان می‌دارم اگر دیگر در میان ما نیستند

2011-12-22T08:37:00.002+01:00

عکس از من نیست. رودی که شهر را بدو نیمه‌ی حیدر و نعمتی تقسیم می‌کرد

دیروز دوستی مهربان چند عکس قدیمی از همدان برایم فرستاد که مرا به آن دورِ دورها برد، زمانی که کودکی بیش نبودم.
عروسی دختر عمه بود، روز پس از شب زفاف که ما همدانی‌ها «پاتخت»اش گوئیم. مجلسی زنانه است و مردان را بدان راه نیست. مادر و خواهرها به پاتخت رفته بودند و من، کنار پدر در دکان او، سرکردان و علاف بودم. پسر عمه که علاقه‌ی وافری به پدر داشت، بدیدارش آمد و متوجه سرگردانی من شد. از پدر خواست که اجازه دهد مرا با خود به خانه‌ی داماد برد و چنان شد. در تمام راه دستم را گرفته بود. از کنار این رود گذشتیم تا بخانه‌ی داماد «زنده‌یاد احمد کلافجی که حقی بزرگ بر گردن من دارد» رسیدیم. آب زلالی در این رود جاری بود و جوئی جدا شده از آن، حوض جلوی مسجد شریف‌الملک را از آب لبالب می‌کرد.
هنوز پاکی آب رود که امروز از آن دیگر خبری نیست «تبدیل به کانال فاضل‌آب شده» و بکری فضای آن ذهن‌ام را قلقلک می‌دهد.
پدر ۳۳ سال پیش، شب چله نقاب در خاک کشید. آقای کلافجی خبر رفتن او را در آبادان، تلفنی بمن داد. رابطه‌ی من و پسر عمه هرگز چنان که من دوست داشتم، نشد اما آقای کلافچی یار و یاور من بود تا روزی که برای همیشه از میان ما رفت.
یاد همه خوبان در این شب یلدا گرامی باد!
پرویز جان متشکر از هدیه‌ات

قلب من برای آنجا می‌تپد/ بخش دههم

2011-12-20T21:34:00.004+01:00

خیانت

مزار شریف را در حالی ترک می‌کنیم که من زیر بار این احساسات خرد شده‌ام. توقف ما در آنجا بیش از دو روز بدرازا نکشید. اما مسافرت چه طولانی مینماید. البته دیدنی هم بسیار بود. علاوه بر پروژه‌های دیداری موجود در برنامه ما موفق به بازدی از دو محل تاریخی نیز شدیم، عجب تاریخی!

امروز امکان این را یافتم تا با یکی از زنان مربی کودکان معلول جنگی ملاقاتی داشته باشم. حرف‌های او برایم بسیار جالب بود و شنیدنی. براستی نادیده انگاشتن انسان‌های معلول جنگ، چه خیانتی به انسانیت است! خیانت به جامعه‌ی افغانی است! آخر مگر آن‌ها افغانی نیستند؟

آن‌ها هم حق دارند از مزایای زنده‌گی استفاده کنند!

او تعریف می‌کرد که حتا به خود او و حرفه‌اش که کار با به کودکان معلول است، بچشم تحقیر نگاه می‌کنند.

کاش می‌شد کمی از هوای کابل توی یک قوطی با خودم می‌بردم

توجیه احساسی که دارم زیاد آسان نیست. هوای اینجا نوع بخصوصی است. در آن بالا بویی بمشام تو می‌خورد که آن‌را دوست داری. دوست‌داری آنجا به ایستی، نفس عمیقی بکشی و ریه‌هایت را پر از آن بوی خوش و هوای تازه کنی. مخصوصن امشب، که آسمان صافِ صاف است. در پاکیزه نبودن هوا، شکی نیست. از هر کس هم چیزی در این مورد بپرسی، مسلمن خواهد گفت که هوا بوی آلوده‌گی می‌دهد. اما من این چنین احساسی ندارم، دست ‌کم الان.

آن‌هایی که مرا از نزدیک می‌شناسند، می‌دانند که من چقدر بوی کبریت تازه خاموش شده را دوست ‌دارم. هوای این‌جا همان بو را می‌دهد. کاش می‌شد کمی از بوی کابل را داخل یک قوطی می‌کردم و آن را با خودم به خانه می‌بردم. انتقال این احساس به شما کار آسانی نیست. در این لحظات من احساس تنهایی می‌کنم. مسایل بسیاری هست و دوست دارم آن مسائل را با شما در میان بگزارم. اما تا حالا خودم هم موفق به درک درست آنها نشده‌ام. تا یک از آن‌ها در ذهنم جایی برای خودش پیدا می‌کند، مسئله‌ی دیگر ظاهر می‌شود. نمی‌دانم از کجا شروع و به کجا ختم کنم. هدف من از سفر به اینجا، یافتن جوابی برای این سوال‌ها بود. ولی شور بختانه چنین می‌نمایدکه نه تنها جواب سوالهایم را نیافته‌ام بلکه سوال‌هائی بر سوال‌های پیشین‌ام نیز افزوده‌ام و باید ترک کنم.

آه! باز هم این‌ها! این پرنده‌ها. بدی‌اش این است که هرچه پرواز آنها در ارتفاع کمتری ناخوشایندی بیشتری بمن دست می‌دهد! هرچه یا هرکه می‌خواهند باشند. علت پرواز آنها را این چنین پائین درک نمی‌کنم. چه صداهای ناهنجاری هم از خود بیرون می‌دهند. هنگامی که از بالای سرم عبور می‌کنند،بی‌اختیار سرم را پایین می‌آورم تا مبادا به آن‌ها برخوردی داشته باشم.

یک آدم‌ربائی دیگر

امروز صبح یک مددکار اجتماعی فرانسوی ربوده شد. اتفاق در کناره‌ی شهر کابل رخ داد. اینگونه آدم‌ربایاها که افراد خارجی‌ها می‌دزدند بیشترشان دزدان و جنایتکارانی هستند که بطمع گرفتن باج دست به آدم‌ربائی می‌زنند. بعد ربوده‌شده‌ها را در مقابل دریافت مبلغی به طالبان‌ها می‌فروشند. اینجاست که مسئله جنبه‌ی سیاسی پیدا می‌کند. در این مورد نمی‌دانم کار بکجا خواهد‌کشید.

قرار بود امروز به همراه یکی از کارمندان ASK که در مکرویان زندگی می‌کند، راهی آن‌جا شوم. با این اتفاق مسافرت من هم منتفی شد. بدلیل این آدم‌ربایی خروج ما را از ساختمان اداره‌ی مرکزی که تازه وارد آن شده‌ایم، ممنوع کردند.

رفت و آمد زیاد است. حوصله‌ام دارد سر می‌رود. می‌فهمم که تمام این بی‌شک این محدودیت‌ها و سخت‌گیری‌‌ها بخاطر سلامت ما است. من هم مخالفتی با این محدویت‌ها ندارم. اماخود را آماده مقابله با حوادث کردن هم سخت است. تو فکرهایت را می‌کنی، برنامه‌ات می‌ریزی، حساب ضرروزیان کاری که می‌خواهی انجام دهی محاسبه می‌کنی و همین‌که آماده‌ی اجرای تصمیم‌ات می‌شوی، یکباره بدلیل حادثه‌ای تازه، تمام آن‌چه بافته‌ای تبدیل به پنبه می‌شود. این‌است که تو تمرکزت را از دست می‌دهی و دیگر نمی‌توانی از نو نیروهایت را برای کاری تازه متمرکز کنی. تحمل‌ات تمام می‌شود و حال و حوصله‌ی سر و کله‌زدن با مسایل احساسی و پای‌بندی به تذکرات و تاکیدهایی که بتو شده‌است را از دست می‌دهی. روح‌ات بمانند بادکنکی که ناگهان سوزنی به آن زده‌شود، سوراخ می‌شود،تمام نیروی ذخیره‌ شده‌یِ درونی‌ات، پفّی بیرون می‌زند.

قلب من برای آنجا می‌تپد/ بخش نهم

2011-12-17T16:57:00.002+01:00

نامه‌ی دایه به خزر

وشته‌ی خزر فاطمی
برگردان: محمد افراسیابی

به کابل خوشآمدی

قلب من سلام!

خیلی دلم برایت تنگ شده است. دلتنگی‌ای به درازای ([1]Laxgången) لگس‌گونگن تا ماکرویان. چقدر آخرین دیداری که با هم داشتیم دور بنطر می‌آید شاید یک سال. دیروز تلویزیون سوئد کلیپ نسبتن بلندی از قندهار را نشان داد. گویا اوضاع آن‌جا زیاد خوب نباشد. من روزها، ساعت‌ها و لحظه‌ها را می‌شمارم. زمان ایستاده است! هنوز هم یک هفته‌ا‌ی تا برگشت تو باقی‌ است! آرزو دارم آن لحظه‌، هرچه زود فرا رسد و من ترا در اینجا، در آغوشم به گیرم. یادت باشد که تو دیگر اجازه‌ی نخواهی داشت تنها و بدون من بمسافرت بروی! من از اینکه چرا با تو همراه نشده‌ام از خودم سخت عصبانی هستم. اما چکنم که تو می‌خواستی تنها باشی. من هم به خواسته‌ی تو احترام گذاشتم و تو تنها راهی سفر شدی. آرزوی بازگشت هرچه زودترت را دارم، تا تو بیایی و چند روزی استراحت کنی. آن‌وقت با هم به گفت‌وگو بنشینم و مسایل را از نزدیک و روـدرـ‌رو، بررسی کنیم.

دیروز از ایران تلفن داشتم. داستان سفر ترا به افغانستان در بلاگ‌نیوز زیر عنوان "خزر به کابل برمی‌گردد" خوانده‌بودند.

من هم یا عمو اروند صحبت کردم. او گزارش روز به روز وبلاگ ترا بفارسی ترجمه‌ و آن را در «بلاگ‌نیوز» منتشر می‌کند. دوستان ما نیز ترجمه‌ی فارسی اولین گزارشی را که تو در وبلاگ‌ات نوشته‌بودی، خوانده بودند. گزارش زیبایی بود. حالا دوستان و آشنایان ما در ایران، از داستان برگشت تو به افغانستان خبردار شده‌اند. خبر بازگشت تو به افغانستان به گوش هزاران ایرانی رسیده است. برخی از آنان ترا می‌شناسند.

امروز با[2] Emil هم تلفنی صحبت کردم. او تلفن کرد. حال ترا می‌پرسید. به او گفتم که تو، به تلفن و اینترنت دسترسی نداری. و اضافه کردم که تو در با بازگشت به کابل حتمن با او تماس خواهی گرفت.

بامید دیدار ستاره‌ی درخشان من.

برگ‌ها یادت نرود!

در آغوشم می‌فشارمت

دایه

پ‌ن

این هم کامنتی است که من برای خزر گداشته‌ام

دایه دایه دایه!
من، روی قولی که داده‌ام ایستاده‌ام. اگر عمری باشد تا به آخر گزارش سفرت را ترجمه و منتشر خواهم کرد. اما این روزها حالم زیاد خوب نیست. آنفولوآنزا ول کم نیست.
خزر جان!

رنگ سیاه زمینه‌ی وبلاگ‌ات چشم آزار است بخصوص برای پیران. دوستی از من خواست که این مطلب را از تو بخواهم تا او هم بتواند نوشته‌هایت را بخواند. لطفن رنگ پس زمینه را سفید کن و با فونت‌ سیاه بنویس.
با دوستی و مهر
عمو اروند

ازدواج کرده‌ای؟

اول نوامبر ۲۰۰۸

در سوئد معمولی‌ترین سوالی که از من می‌شود این است که (کجایی هستم) اما در این‌جا همه می‌خواهند بدانند که آیا من عروسی کرده‌ام یا نه. گویا این نوع اطلاع‌گیری در این‌جا بسیار معمول است بخصوص اگر زن هم باشی.

با علی و دیگر راننده‌ها بحث خوبی را شروع کرده بودم. بمن تذکر داده‌اند از بحث پیرامون مسائل مذهبی پرهیز کنم. هر کسی هم سوالی در این زمینه از من بکند در جواب او می‌گویم که من خداباور هستم. اگر چه بیشتر سوال کننده‌گان مخالفتی با این پاسخ من نشان نمی‌دهند و حرف مرا می‌پذیرند اما بیشترشان دوست ‌دارند، چیزهای بیشتری از من بدانند. با اینکه من فوری موضوع بحث عوض می‌کنم اما آنها ول کن معامله نیستند و با اصرار تلاش دارند اطلاعات بیشتری از من، نگاهم بجهان و باورهایم بدست‌ آورند.

همه‌ی تلاش آن‌ها این است که بمن بقبولانند که دین اسلام تنها دینی است که از حقوق زنان دفاع می‌کند و بهمین دلیل هم اسلام مناسب‌ترین دین برای زنان است.

حالا موضوع بحث عوض شده و ما در مورد ازدواج صحبت می‌کنیم. برای آنان درک این‌ مسئله که چگونه زنی در سن و سال من (که به باور آنها سن و سالی از من گذشته است) می‌تواند مجرد و بدون فرزند باشد، مشکل است. نمی‌دانم چگونه می‌شود این قضیه را برای آنان توجیه کرد؟

کار توام با تحصیل از نظر من بهترین توجیه مجرد ماندن من است. من وقت اضافی برای زندگی مشترک ندارم. این نوع توجیه و استدلال در سوئد خریدار دارد اما در افغانستان نه. از این‌رو جوابی برای آنان ندارم و نمی‌دانم به آنها چه باید گفت. پس خودم را به «کوچه‌ی علی‌چپ» می‌زنم و موضوع بحث عوض می‌کنم.

در سوئد ازوداج نکردن مسئله‌ا‌ی غیر عادی تلقی نمی‌شود.

سوم نوامبر ۲۰۰۸

با حامد، پسری هم سن و سال خودم و مرد دیگری که سن و سال بیشتری از ما دارد به گفت‌وگو نشسته‌ام. در سیمای آن‌دو نشانه‌ی ناامیدی به آینده را بخوبی می‌شود دید. هر دوی آنان برای افغانستانی بهتر کار می‌کنند. اما امیدشان را بکلی از دست داده‌اند. جوان مسن‌تر مرتب تکرار می‌کند:

هرگز این‌جا آرام نخواهدشد. بزودی شاهد آغاز جنگ دیگری خواهیم بود.

از این جوان که در تمام دوران زندگی خویش، موفق به چشیدن مزه‌ی صلح و آرامش نشده است، چه انتظار دیگری می‌توان داشت؟ و منی که بزودی عازم زندگی مرفه و صلح بی‌چون و چرای سوئد خواهم شد چه جوابی برای او می‌توانم داشته باشم.

پس سکوت می‌کنم. چایی‌مان را نیز در زیر سایه‌ی سکوت عمیق می‌نوشیم.

در طول مسافرت بارها و بارها به تانک‌های کهنه‌ی منهدم شده‌ی متروک در کناره‌ی جاده، بر می‌خوریم. ‌آن‌ها یادآور واقعیات تلخی هستند که انسان‌های ساکن این دیار با آن‌ها دست‌وپنجه نرم کرده‌اند.

از کناره‌ی قبرستان بسیار بزرگ تانک‌ها رد می‌شویم. این فکر بسرم می‌زند که آیا می‌شود آماری از انسان‌های کشته‌شده‌ توسط این تانک‌ها را تهیه کرد؟

دیدن این مناظر جان‌خراش در من احساس نفرت و انزجار ایجاد می‌کند.

[1] .لگس‌گن‌گن نام کوچه‌ای ما است. من«مترجم» و مادر خزر. ما علاوه بر اینکه همکار بوده‌ایم، امروز همسایه هم هستیم

[2] امیل دوست پسر خزر استEmil

قلب من برای آنجا می‌تپد/ بخش هشتم

2011-12-15T18:07:00.002+01:00

همه چیز = هیچ‌چیز

نوشته‌ی خزر فاطمی
برگردان: محمد افراسیابی

امروز طالوقان را به قصد دیدار مزار شریف ترک کردیم. مزار شریف بدلیل اسقرار نیروهای[۳] ISAF در آن‌جا، برای مردم سوئد نامی آ‌شناست. در مسیر راه موفق به بازدید از یک بیمارستان شدیم. برای مایی که به نُرم بیمارستان‌های سوئد عادت کرده‌ایم، دیدن آن‌چنان مکانی،با آن بوی تند و چندش‌آور کلورِ آمیخته با بوی ادار، مدفوع و داروهای بی‌هوشی، مناسبتی با بیمارستان نداشت. اما چنین می‌نمود که چنان بیمارستانی با آن وضعیت بد، نرم استاندارد و قابل قبول مردم آن سرزمین است.البته مقایسه‌ی افغانستان با سوئد کار نادرستی‌ است.

بیمارستان گنجایش پذیرایی ۲۵۰ بیمار را داشت. صد تخت آن اشغال بود. بیشتر بیمارانی را که ما از آنها دیدار کردیم کودک بودند و بدترین بخش بیمارستان نیز به نظر من بخش کودکان بود. کودکان بستری‌شده از بدی تغذیه رنج می‌بردند. پزشک بخش، وضع بد جسمانی کودکان را به کوتاه بودن فاصله‌ی زایمان و دوباره حامله‌شدن مادر آن‌ها نسبت می‌داد. در همآن بخش، کودکی هیجده ماهه بستری بود که چهره‌اش ‌مانند جهره‌ی پیرزنان پر از چین و چروک بود. به قول معروف «از بس لاغر بود می‌شد دنده‌ها‌ی او را شمرد».

همان کودک روی تخت‌اش نشسته بود، صورتش را به یکی از دستانش تکیه داده بود و با صدای وحشناکی جیغ می‌کشید. من نفهمیدم آن همه صدا را او از کجا می‌آورد.

چند مجروح جنگی هم در آن‌جا بستری بودند. اما بشتر بیماران، مجروحان حوادث راننده‌گی بودند.

راننده‌گی در چنان جاده‌های تنگ و خرابی با آن‌چنان رانند‌ه‌گانی که نه بی‌پروای سلامتی خودشان را دارند نه ارزشی برای زنده‌گی دیگران قائل‌اند،انتظاری بیشتری نمی‌شود داشت. بیشتر آنها با قواعد راننده‌گی نه تنها ناآشنا هستند که اصولن اجرای چنان قواعدی را به تمسخر می‌گیرند.

ما در همان روز اول ورودمان به کابل متوجه این موضوع شدیم. اگر واقعن در افغانستان موردی برای نگرانی وجود داشته باشد به باور من همان شرایط بد راننده‌گی است.

بیمارستان مترجم نداشت. این بار هم من از روی اجبار وظیفه‌ی مترجمی را به عهده گرفتم. اما این‌بار در ترجمه با مشکل جدی مواجه شدم. جرا که:

یک ـ زبان آنها مخلوطی بود از زبان‌های دری، ازبکی و فارسی.

دو ـ ترجمه‌ی اصطلاحات پزشکی، برای منی که در زبان سوئدی با آن‌ها مشکل دارم، کار آسانی نبود.

سه‌ـ از همه‌ی این‌ها بدتر، اجبار به تحمل بوی گند بیمارستان بود. تازه برای رضایت وجدان‌ام فیلم‌برداری هم باید می‌کردم.

با ورود بداخل اتومبیل و نشستن روی صندلی، یکدفعه وا رفتم. احساس خالی بودن ‌کردم. نه حوصله‌ی حرف‌زدن داشتم و نه حال ترجمه کردن.

مزار شریف

با ورود به مزار شریف این احساس بمن دست داد که روحیه‌ی مثبتی بر شهر حاکم است. تمام همراهانم نیز در این احساس با من شریک بودند.

مثل اینکه غذا آماده است. فکر کنم چلوکباب داشته باشیم.

پی‌نوشت

کم‌کمک دلم تنگ شده و هوای خانه را می‌کند.

بالاخره آن لحظه رسید

همن الان خبر دادند که فردا به همراه دکتر کامله سه‌یار، راهی مک‌رویان خواهیم شد. یکی از دلایل اداره‌ی مرکزی جهت صدور اجازه‌ی خروج و سفر به ماکرویان این است که تمام همراهان من افغانی هستند، یعنی سفر ما موجب جلب توجه دیگران نمی‌شود. برای منِ غیر افغانی هم این امکان وجود دارد تا خودم را در میانه‌ی آن‌ها قایم کنم. من از این اتفاف خوش‌حالم. یکی از آرزوهایم دارد برآورده می‌شود.

اما باید اقرار کنم که ترس بر من مستولی ‌شده است. می‌ترسم، زیرا که با هیچ‌یک از همراهانم آشنایی قبلی ندارم. کنجکاو هم هستم. چون دوست دارم علا‌رغم آن‌چه بر سر این کشور فلک‌زده آمده است، همه‌ جای آن را بینم. این تصور که ممکن است هر لحظه حادثه‌ی غیر مترقبه‌ای رخ دهد، بر اضطراب من می‌افزاید.

علیِ، راننده‌ی ما می‌گوید مردم کابل به دلیل فقر مفرطی که به آن گرفتار شده‌اند، برای بدست آوردن پول، بهر کار خلافی دست می‌زنند. می‌کوشم تا آنجا که امکان دارد خودم را همرنگ همراهانم سازم تا شناخته نشوم.

بخودم تلقین می‌کنم و می‌گویم:

توئی که توانسته‌ای خودت را به افغانستان (وطن ‌اول‌ات) برسانی مطئمن باش که بدون هیچ مشکلی به سوئد «وطن دوم‌ات» باز خواهی‌گشت.

شما هم خاطرتان جمع باشد که به این راحتی نمی‌توانید از شر من رها شوید.

اما با گذشت هر ثانیه بر نگرانی‌های من افزوده می‌شود. هر چه بیشتر به این موضوع می‌اندیشم که به زودی خودم در همان محله‌ای خواهم یافت که سالیانی پیش در آن‌جا زندگی می‌‌کرده‌ام،بر نگرانی‌ام افزوده می‌شود.

همین الان که اینجا نشسته‌ام، هم ‌گریه می‌کنم و هم می‌خندم. ولی باید فیلم‌برداری هم بکنم. اگر توی جلد حرفه‌ی خبرنگاری‌ام بروم شاید بتوانم بر احساساتم، غلبه کنم. ولی بشما این قول می‌توانم بدهم که شما بهنگام تماشای فیلمی که می‌گیرم، متوجه لرزش دستانم نخواهید شد.

سه‌پایه‌ی دوربین‌ام را نشد همراهم بیاورم چون آن‌را که داخل جلدش می‌گذاشتم شبیه تفنگ می‌شد. این شباهت ممکن است سوءظن ایجاد کند و جان ما را بخطر اندازد.

دایه و بابا

من شاید چندتائی نان از همان نانوایی که کمی بالاتر از خانه‌ی ما قرار داشت بتوانم برای شما تهیه کنم و با خودم به سوئد بیاورم.

دایه! بتو هم قول می‌دهم حتمن چندتائی از برگ‌ همان درختانی که در محله‌مان بود جمع‌ کرده و با خودم به سوئد بیاورم. آخر من چطور می‌توانم آن‌را فراموش ‌کنم؟ این تنها چیزی است که تو از من خواسته‌‌ای.

آه... امشب شب سیاه و تاریکی خواهیم داشت.

مادر خزر کامنت زیر را برای او گذاشته بود:

حالا می‌فهمم چه کسی را در شکمم داشته‌ام. تو در آنجا هم آرامشی نداشتیی. در تمام مدت نه ماه، لگد می‌زدی و با خود جدالی داشتی. شکم من برای تو خیلی کوچک بود و اکنون نیز انگار جهان برای تو کوچک است. تو به یک جهان دیگری هم نیاز داری، جهانی بدون جنگ و نکبت. من و تو با هم تلاشی برای ساختن چنان دنیائی خواهیم کرد. دخترکم آرزو دارم که در آغوشم بودی.

[۳]- ternational Security Assistance Force

قلب من برای آنجا می‌تپد/ بخش هفتم

2011-12-12T22:19:00.003+01:00

سفر شمال

۲۹ اکتبر ۲۰۰۸

/نوشته‌ی خزر فاطمی
برگردان: محمد افراسیابی

مسافرت بشمال بخیر گذشت. همه‌ کسانی که مرا می‌شناسند می‌دانند که با حرکت ماشین، منهم به خواب می‌روم. اما در سفر شمال، در تمام طول راه، شاید ده دقیقه خواب بچشمان من راه نیافت. جاده آن‌قدر زیبا و دیدنی بود که حیف‌ام می‌آمد بخوابم و آن همه زییابی را نه بینم. اصلن نمی‌توانستم بخوابم. لحظه‌ای توی کویر بودیم و لحظه‌ی بعد خودمان را در ارتفاع ۴۰۰۰ متری سطح دریا می‌یافتیم. برف همه جا را پوشانیده بود. دیری نمی‌گذشت که متوجه می‌شدی مزارع سبز ترا محاصره کرده است. چند لحظه بعد قطار شترها از مقابل چشمان تو، سلانه سلانه بسوی مقصدی نامعلم راه می‌سپردند.

بدلایل مسایل امنیتی، ما تا رسیدن بمقصد بیش از یک بار اجازه‌‌ی پیاده‌شدن از ماشین را نداشتیم. اما این‌بار هم شانس با ما یار بود و اتومبیلمان پنچر شد. ما هم از فزصت پیش‌آمده سوءاستفاده کرده و پیاده‌شدیم. من و سینگه بدیدار کودکان و بزرگ‌سالانی که در آن حوالی پرسه می‌زدند رفتیم و با آنها به گفت‌وگو نشستیم.

علی، راننده‌مان در تمام طول راه از تاریخ افغانستان صحبت می‌کرد. بمقصد که رسیدیم خانه سرد سرد بود. برق از چند ساعت پیش قطع شده‌بود.

چند نفر خارجی به قصد کمک و پرستاری از زخمیان به آن‌جا آمده‌‌بودند. با آنها وارد صحبت شدیم. همه‌ی آنها‌ مرد بودند و مرد بودنشان، مشکل بزرگی شده بود برای اجرای ماموریتی که به آنجا آمده بودند.

داستان از این قرار بود که طبق سنت افغآنها، مردان نامحرم نه اجازه‌ی دیدن صورت زنان برقع‌پوش را دارند و نه اجازه‌ی لمس اعضای بدن آنها را.

بله، مشکل اصبلی آنها همین بود.

عاقبت

۳۰ اکتبر ۲۰۰۸

شب سردی را بصبح رسانیدیم. برق از ساعت ۲۲ رفت و دیگر نیامد. ما هم باجبار با همان حرارت هفت درجه‌ بالای صفر داخل اتاق ساختیم. کار امروز را با بازدید از یک کارگاه اورتوپدی که برای آسیب‌دیدگان، دست‌وپای مصنوعی می‌ساخت. آغاز نمودیم. اگر چه دیدن آن همه کودک خردسال آسیب‌دیده‌ی بی‌دست یا پا، آزارد دهنده بود اما دیدن افرادی که بکمک آنان آمده‌اند، سبب دلگرمی ماشد. ما با طرز سوارکردن لوازم پروتزی بر روی بدن آسیب‌دیده‌کان اشنا شدیم.

شوربختانه نود درصد این آسیب‌دیده‌گان، کودکان خردسالی بودند که بهنگام بازی در بیرون از خانه با مین‌های زمینی برخوردکرده‌بودند. با دیدن آنها بیاد ضرب‌المثل فارسی افتادم که می‌گوید:

هر جا سنگه/ پای آدم بدبخت لنگه.

بعد از بازدید گارگاه اورتوپدی به بازدید مدرسه‌ای رفتیم. آن‌جا تنها جائی بود که موفق شدیم بچه‌ها را در حال بازی مشاهده کنیم. دانش‌آموزان، از میز و صندلی خبری نبود. کودکان فقیر بدون جوراب، روی کف کلاس نشسته بودند. مدرسه نه آب لوله‌کشی داشت و نه برق. اما خب، باز آن کودکان دست کم این شانس را آورده بودندکه مدرسه برای آن‌ها جا داشت زیرا در بیرون، پشت دروازه‌ی همان مدرسه، کودکانی ایستاده بودند که مدرسه بدلیل نبود امکانات از ثبت‌نام آنها خودداری کرده بود. کودکان بسیار دیگری هم بودند که بدلیل مخالفت پدرانشان از رفتن بمدرسه محروم بودند. شوربختانه شمار بیشتر اینگونه محرومان را دختران افغانی تشکیل می‌دادند.

تکلم بزبان فارسی بمن این امکان را می‌داد تا بی واسطه با زنان افغانی به گفت‌وگو بنشینم و در هر مسئله‌ای با آنها وارد بحث شوم. اجبار به داشتن برقع درد مشترک بیشتر زنان افغانی بود. بسیاری از آن‌ها از اجبار به داشتن برقع در رنج بودند.

خیلی از آن‌ها بمن گفتند که داشتن برقع «واجب قرآنی» نیست. آنها معتقد بودند که قرآن زنان را مجبور به پوشانیدن صورت و دستان خویش نکرده است.

زنانی که من با آن‌ها تماس داشتم آشکارا می‌گفتند که جّو موجود و فشار مردان آنها را مجبور به زدن برقع کرده‌است و اگر آنها روزی به کابل کوچ کننند بهیچ‌وجه زیر بار زدن برقع نخواهند رفت.

به باور من زندگی در دنیایی بدون مرد،باید زندگی راحت‌تری باشد.

قلب من برای آنجا می‌تپد/ بخش ششم

2011-12-09T21:23:00.002+01:00

چنان شد که همه چیز در درون من منفجر شد

۲۸ اکتبر ۲۰۰۸
نوشته‌ی خزر فاطمی
برگردان: محمد افراسیابی

امروز اتفاقات زیادی رخ داد. صبح که پا از خانه بیرون گذاشتیم چند نگهبانی که حفاظت از سلامتی ما را بعهده داشتند ما را در محاصره‌ی خود گرفتند. برای بیرون رفتن از کابل نیاز به اجازه‌ مخصوص داشتیم و اجازه‌نامه باید عکس‌دار می‌بود. با نگهبانان به یک مغازه‌ی عکاسی که مورد تایید مقامات امنیتی بود، مراجعه کردیم، چندتایی عکس انداخته و راهی وزارت امور خارجه که مرجع صدور اجازه‌نامه‌ها است، شدیم. چون لباس‌هایمان مناسبتی با محیط نداشت به بازار لباس‌فروش‌ها رفتیم اما از خیابان مرغ‌‌ها "محله‌ی ممنوعه" سر در آوردیم. این اتفاق مرا کلی خوشحال کرد. اگر این اتفاق روی نمی‌داد و می‌خواستیم بازدیدی از این محل داشته باشیم علاوه بر اینکه با اسکورت باید به آنجا می‌رفتیم، اجازه‌ی خرید از هر فروشگاهی را هم نداشتیم. خب من هم موفق بدیدن خیابان مرغ‌ها نمی‌شدم.

در گفت‌وگوهایی که با برت ترنر Bert Terner در گذشته داشتم او بارها از این محل سخن بمیان آورده‌بود. ورود به این محله ترس و اضطرابی در من ایجاد نکرد اما همراهان‌ام سخت دچار اضطراب شده بودند.

در این سفر، شریفه، زن افغانی که پیش‌ترها هم از او صحبت کرده‌ام ما را همراهی می‌کزد. علاوه بر او، دو نگهبان و یک راهنما هم ما را همراهی می‌کردند. ما علی‌رغم ممنوعیت از حضور در آن منطقه، تمام احتیاجات خود را از مغازه‌های همان محل تهیه کردیم.

خب چه فرقی می‌کرد؟ ما که ناخواسته سر از آنجا درآورده بودیم. کسی هم که از این مسئله خبری نداشت. پس چه بهتر که مایحتاجمان را از همان‌جا تهیه کنیم.

خریدهایمان که تمام شد در این موضوع به اتفاق نظر رسیدیم که هیچ‌گاه در انتخاب و خرید لباس، آن چنان سرعت و عجله‌ای نشان نداده‌بودیم.

دایه!

یک شال هم برای تو خریده‌ام. اما در مورد برگی که آرزو کرده‌بودی برایت بیاورم، هرگاه گذرم به مکرویانه[1] افتد، مطمئن باش آنرا هم برایت تهیه خواهم کرد.

مکرویانه را عبوری دیدم. عکس‌هایی که قبلن از آن‌جا دیده بودم مطابق با اصل‌ بود. و این همان مسئله‌ای ا‌ست که مرا اقناع می‌کند. از این جهت نیز اصلن ناراحت نشدم. گرچه احساس ‌کردم اوضاع کمی عجیب به نظر می‌آید. راستی هم چرا دیدن آن مناظر سبب پدیدار شدن احساس بخصوصی در من نشد؟

شاید دلیل‌اش آن باشد که من سال‌ها آن تصاویر را در درون‌ام داشته‌ام و حالا که خودم را در آنجا می‌یابم آن تصویرها دیگر برایم تازه‌‌گی ندارند.

امروز اتفاق جالبی افتاد و آن دیدن دکان نانوایی محله‌ما بود. اگر چه اتومبیل حامل ما با سرعت تقریبن زیادی در حرکت بود اما من توانستم همه‌جا را بخوبی به بینم، خانه‌‌ها، جاده و بازار. همه چیز سر جای خودش بود، درست مانند دوران کودکی من.

برای این‌که هیچ چیز از دید من مخفی نماند گاهی به عقب بر می‌گشتم، زمانی دست راست و بعد دست جپ را تماشا می‌کردم و مرتب می‌خندیدم و فریاد می‌زدم:

آها! اینجا بود! درست همین اینجا بود! به سوئدی، به دری و به فارسی. زبان‌هایی را که می‌دانستم با هم قاطی کرده‌بودم. زمانی‌که از آن محل دور شدیم، نتواستم درست سرجای‌ام بنشینم، قرار نداشتم. نفس‌ام بند آمد. به یکباره همه چیز خرد و خراب شد. انگار انفجاری رخ داده بود.

آخر توی محله‌ی خودمان بودم، همآن‌جایی که در آن بزرگ شده بودم.

سینگه جای‌اش عوض کرد و در کنار من نشست. مرا سخت در آغوش خود گرفت و فشرد.

اما نفهمیدم چرا هیچ‌یک از افغان‌های حاضر در اتومبیل با آنکه از بزرگ شدن من در آن‌ محل خبر داشتند هیچ‌ واکنشی از خود نشان ندادند.

شاید دلیل‌اش رسیدن من به واقعیت بود. اگر چه اصلن احساس دلتنگی نمی‌کردم اما دایه، راست‌اش را بخواهی، با خودم گفتم که ای کاش تو هم اینجا و در کنار من ‌بودی!

بله بله. می‌دانم که الان خواهی گفت:

من که می‌خواستم بیایم، خودت نخواستی و این شانس را بمن ندادی!

خب دایه! مگر نه اینکه این سفر من است؟ پس باید خودم بتنهائی آن‌را انجام می‌دادم.

زمانی که به خانه رسیدیم علی[2]گفت:

من برای هر قطره‌ی اشکی که تو ریختی، ارزش خاصی قائل‌ام. آن اشک‌های نشانه‌ی عشق و علاقه‌ای است که تو به افغانستان داری.

[1]محله‌ای که من در آن‌جا بزرگ شده‌ام

[2] راننده‌‌ای که در مورد او بعدن بیشتر سخن خواهم گفت

مراسم محرم در مدرسه‌ی ما

2011-12-06T00:46:00.000+01:00

مدرسه‌ی ما شعبه‌ای بود از جامعه‌ی تعلیمات اسلامی سراسری ایران. مدیر و موسس مدرسه، آقای حاج‌شیخ علی زنجانی و ناظم آن آقای سیدصادق حجازی بود. مدرسه رسمن ماه‌های محرم و صفر را ماه عزاداری اعلام می‌کرد. بچه‌ها باید حداقل بازو‌بند سیاهی با کلمه‌ی "یا حسین" به نشانه‌ی عزاداربودن روی بازوی دست راستشان می‌بستند.

خب ما هم که تفریحی نداشتیم و بیشترمان هم از خانواده‌های مذهبی بودیم چاره‌ای نداشتیم جز اینکه در حد توانائی مالی خانواده خود را مناسب با شرایط بفرموده، می‌کردیم.

مادر تکه پارچه‌ی سیاه مناسبی از توی بقچه‌ی خرت‌وپرت‌های‌اش پیدا می‌کرد، پدر با خط شیوایی که داشت با گچ کلمه‌ی "یاحسین"ی روی آن می‌نوشت. بعد یکی از خواهرها کلمه‌ی "یا حسین" را با نخی سفید برودری دوزی می‌کرد.

روز اول محرم بازوبند سیاه منقش به کلمه‌ی "یا حسین" را روی بازوی دست چپ‌ام می‌بستم و غرق در شادی و غرور و با این باور که من هم یکی از راهیان امام سوم شعیان‌ام، راه مدرسه در پیش می‌گرفتم. در تمام طول راه چشمی به بازوبند سیاه‌ام داشتم و چشمی دیگر به مردمی که از برابرشان می‌گذاشتم. می‌خواستم بدانم که آیا کسی متوجه بازوبند سیاه من می‌شود یا نه.

در مدرسه بسراغ همکلاسی‌ها می‌رفتم تا عزادار بودن‌ام با نشان دادن بازوبند سیاه‌ام، به رخ آنها بکشم. یکی پُز پیراهن تازه‌ی سیاه‌اش را می‌داد و دیگری به عگال عربی‌اش را که سال پیش بعنوان سوغاتی کسی از کربلا برای‌اش آورده‌بود، افتخار می‌کرد.

من داشتم داستان‌ چگونه‌ تهیه شدن بازوبندم را با آب‌وتاب شرح می‌دادم که محمود، چون همیشه وارد معرکه ‌شد و گوی سبقت از من ربود. کمی کج شد تا همه بازوبندش را خوب به بینند. من پاک غلاف کرده‌بودم که می‌دانستم کسی جز علی چاحان، جلودار محمود نمی‌تواند باشد. محمود ادامه داد:

بی‌وینان! ای خط حاج مُسِین‌نه، بوآی ممد. آخه حاجی خوش‌خطه. خطه آقای مَه اصلن خوب نی. سرمشقام میدم حاجی می‌نویسه. تازه خطی که حاجی بری مه نوشته قشنگتر شده، می‌دانی چرا؟ آخه پارچه‌ش تازه‌ی تازس. جنس‌شم اعلاس. نِه‌نِه یه قواره‌ی پارچه بری پیرن خودش خریده بود. ای تیکه‌هِه ره داد به مّه.

علی که بازوبندی نداشت، حرف محمود را تایید ‌کرد چون می‌‌دانست اگر دم محمود را نبیند، زنگ تفریح از قاق روغنی خانه پخت محمود «نان قندی» بی‌سهم خواهد ماند.

علی‌چاخان، دنباله‌ی «آق‌بانوئی» را که برادرش، سال گذشته از کربلا برای آورده بود، جلو آورد و گفت:

هیچی به پای آق‌بانو نی‌میرسه. آق‌بانو شال اماماس. خود امام حسینم وخت شهید شد آق‌بانو گردنش بود.

آخر، آق‌بانو، آن‌زمان هم با کلاس بود و متعلق به داش‌ها یا به قول ما همدانی‌‌ها "«خزی‌یا» مثل موسی دِلَنْگ ورمزیاری یا حسنی بنه‌بازاری. همان‌هائی‌که با بستن کمربند کُت و کُلفت چرمی، یاعلی‌گویان زیر چل‌چراغ و علامت می‌رفتند و زمانی‌که با دسته‌ی عزاداران موافق، رو در رو می‌شدند، چرخی به علامت ۲۱ تیغه‌ای می‌دادند که صدای جلنگ جلونگه زنگوله‌هاش تمام محل را پر می‌کرد و صدای «ماشاللا ماشاللا»ی تماشاگران ملائک در آسمان وادار بسجود می‌کرد. حالا اگر «بچه خوشگلی» که داملا خاکسرنشین‌اش شده بود، اون حوالی یافت می‌شد، چرخ و زیلینگ زولنگه زنگوله‌ها دیگر تمامی نداشت.

اما خدا می‌داند که این علی چقدر پز داشته‌های ناداشته‌اش را بما ‌می‌داد. مفصل‌اش در اینجا نوشته‌ام.

بعضی‌ها از بچه‌ها پیراهن سیاه مخصوص سینه‌زنی یا زنجیرزنی به تن داشتند. سیدها سبز می‌پوشیدند که سادات بودند و از ما بهتران بدلیل نژاد عربی‌شان. سقاها را که دیگر مگو که همه عزیزدردانه‌ی مادروپدر بودند که چون پسردار نمی‌شدند، نذر حضرت عباس کرده‌بودند که اگر بچه پسر شد، در محرم و صفر لباس سقایی تن‌اش کنند تا برآورده‌شدن حاجاتشان، عزاداران تشنه‌لب بیاد تشنه‌گان کرببلا، از آب سیراب کند.

عده‌ی زیادی از بچه‌ها مشتری دائمی روضه‌خوانی و سینه‌زنی بودند. صبح، در سر کلاس، مرتب چرت می‌زدند و معلم هم اعتراضی به آنها نمی‌کرد که می‌دانست تا دیر وقت سینه‌زده‌اند.

آنها ناقل داستان‌ها قهرمانان ما بودند و شنیدن داستان‌های عجیب و غریبشان کیقی داشت و لذتی. حمل علامت ۲۱ تیغه‌ یا برخ کشیدن طوغ حیدری‌ها و پائین آمدن بیل نعمتی‌ها از ترس طوغ، هیجانی در ما ایجاد می‌کرد که مگو و مپرس. بخصوص که بیشتر بچه‌های مدرسه‌ "حیدری‌" بودیم و "نعمتی‌" ها را از ترس، جرئت ابراز عقیده نبود.

حد فاصل حیدری و نعمتی، نهری بود که از میانه‌ی شهر می‌گذشت و آن را بدو نیمه می‌کرد. شمالی‌ها حیدری بودیم و جنوبی‌ها نعمتی و هر دو با هم دشمن، درست مانند مرز ایران و توران. نشانه‌ی حیدری‌ها طوغ بود و علامت نعمتی‌ها ‌بیل. نشانه‌های دو قوم متخاصم در ایام عزاداری پس از گذشت ماه محرم و صفر در خانه‌ی یکی از سردمداران قوم نگهداری می‌شد. طوغ در محله‌ی ورمزیار و بیل در محله‌ی آقاجانی‌بگ.

روز عاشورا حیدری‌ها طوغ را با سلام و صلوات بیرون می‌آوردند و نعمتی‌ها بیل را. من اجازه‌ی رفتن به این محلات را نداشتم که پدر کلن با اجرای این مراسم مخالف بود و در این باور که سینه‌زنی، زنجیززنی و قمه‌زنی خودآزاری است و خود آزاری در اسلام حرام است. پدر فضا و جو موجود در هیات‌ها را هم مناسب کودکان بدون سرپرست نمی‌دانست. ولی با رفتن به مسجد محل و شرکت در دسته‌ی عزاداری مدرسه مخالفتی نداشت.

روز تاسوعا اگرچه روز تعطیلی بود اما رسمن روز عزاداری مدرسه‌ی ما بود. عشق شرکت در دسته عزاداران همه را بمدرسه می‌کشید. حدود ساعت ده صبح، دسته‌ی ما مدرسه را که در کوچه‌ی یهودی‌ها بود، نوحه‌خوانان ترک می‌گفت. منبر اول مسجد پیغمبر بود که با مدرسه فاصله‌ی چندانی نداشت. نظم و رتق و فتق امور به عهده‌ی آموزگاران بود. حاج سیخ‌علی و آقایان معصومی و حجازی (این دو نفر با شال سبز بالا بلندی که نشانه‌ی سیادتشان بود، در وسط) و معینی در جلو صف و پشت پرچمی با شعار «عزاداران حسینی مدرسه‌ی علمی همدان» حرکت می‌کردند. توی مسجد نوحه‌خوانان دوری می‌زدیم و سپس همه می‌نشستیم. یکی از بچه‌ها(معمولن محمود زواری یا محمود ... بر ر.ی اولین پایه‌‌ی منبر، و ایستاده شعری در وصف این و در ذم آن می‌خواند. بعد بلند می‌شدیم و نوحه‌خوانان مسجد را به قصد مسجد جامع شهر از توی بازار نخودبریزها ترک می‌کردیم. به مسجد که وارد می‌شدیم اولی صحن مسجد جامع دوری می‌زدیم بعد وارد مسجد چهل ستون می‌شدیم. برنامه همان برنامه‌ی مسجد قبلی بود.

نقطه‌ی هیجان‌انگیز زمانی می‌رسید که مادر از توی جمع نشسته در صحن مسجد، آرام بسوی من می‌آمد و یک سکه‌ی دو ریالی نقره توی دست‌ام می‌گذاشت. من سهم خودم گرفته بودم و دیگر کاری بکار شهید و بهشت و جهنم نداشتم. اما هنوز پایان کار نبود. باید راهی محله‌ی بنه‌بازار" می‌شدیم برای شرکت در مراسم عزاداری کوچه‌مشکی که از ثروتمندان شهر بود و پسران‌اش هم‌مدرسه‌ای ما.

حمل پرجم‌ها وظیفه‌ی بچه‌های گوش بفرمان یا مودب بود و من واجد هیچیک از آن دو خصیصه نبودم. اما خیلی دلم می‌خواست یکبار هم این شانس بمن داده‌شود و آن لحظه رسید و پسرک حامل پرچم خسته شد.

آقای اوکتائی افتخار حمل پرچم را بمن داد. تابستان بود و هوا گرم. مغازه‌های سر راه، برای فرار از آفتاب داغ تابستان، سایه‌بان‌هایی از شاخه‌ی باریک درختان صنوبر (لیشمه) در جلوی دکان‌های خود، ساخته‌بودند. با عبور دسته‌ی عزادار از زیر یکی از این سایه‌بان‌ها، پنچه‌ی نشسته بر بالای پرچم را زیر یکی از شاخه‌ها‌ی روی سایبان کردم و شاخه را با خود بحرکت درآوردم. نوحه‌‌خوانی جای‌اش را به خنده داد. غرق شادی بودم و شاخه را توی هوا چرخ می‌دادم که آقای اوکتائی رسید و با عصبانت عجیبی، دسته‌ی پرچم را از دستم گرفت و گفت:

این چه مسخره بازیه. مثلن ما عزاداریم.

و چوب پرچم را به دست فرد شایسته‌تری سپرد.

جالب این بود که من بواقع نمی‌فهمیدم چرا آقای اوکتائی از کار من بدش آمده و مزاحم بازی ما شده‌است.

حدود دو بعد از ظهر خسته‌وکوفته اما خوشحال مرخص می‌شدیم تابا پولی که مادرانمان بما داده بودند جشنی بپا کنیم.

در مسجد حاج احمد تمام مدت دو ماهه‌ی محرم و صفر روضه‌خوانی برقرار بود. دهه‌ی اول، نوبت خانواده‌ی حاج محمد نراقی بود که پدرشان سهمی در نوسازی مسجد داشت. دهه‌ی دوم نوبت عزاداری حاج محمود رضائی بود «او هم از نراقی‌های همدان بود» بود.

دهه‌ی سوم، بازار عزاداری تق‌ولق می‌شد چرا که عزاداری خرج داشت و داوطلب کم‌پیدا بود. اما با چانه‌زدن مومنان، داوطلبی پیدا می‌شد و ما بچه‌ها که بازی و تفریحی نداشتیم، خوشحال که راه فرار از کارِ خانه و دکان پدر و خواندن درس آماده‌ می‌شد.

پذیرائی از عزاداران کار ما بچه‌ها بود. البته نه هر بچه‌ای که اینجا نیز باید پارتی می‌داشتی تا حاجی (نوکر حاج محمود رضائی) که همه‌کاره بود، صلاحیت ترا تایید کند. بعد دستورات پذیرائی صادر می‌شد:

پسر! خوب گوشات واکن بی‌وین شی‌می‌گم! روبرو در وای‌می‌سی و چشمات ماخاسته رو بدر باشه! هرکی آمد، فوری یه‌ی استکان چای می‌زای میان یه نلبکی! خوب بپا! استکانت نی‌می‌واسته لق بوخوره که چایه بی‌ریزه میان نلبکیه! اوخت می‌زازی‌تش میان یکی ازی سینی‌یا. چارتارم حبه قند پلوش می‌زاری. مواظب باش تا چایه ره خورد، تونم زود استکانشه وردار و بیار اینجا تا خلیل یا اویکی بشورته‌ش.

پیش از ایام محرم بانیان عزاداری شخصی را راهی قم، تهران یا مشهد می‌کردند برای دعوت واعظی با نام و نشان. وعاظ محلی مخالف این شیوه بودند چرا که دکان آنها تخته می‌شد. اما چنین وانمود می‌کردند که این کار توهین به دانش آنهاست.

یکی از این وعاظ وارداتی که با لهجه‌ی غلیظ تهرانی صحبت می‌کرد، به "آقاتهرانی" معروف شده بود. او اطلاعات در حدود دانش‌آموز کلاس هشت، از علم فیزیک‌وشیمی داشت. رسم‌اش این که پیش از آنکه به صحرای کربلا بزند و دست حضرت عباس را ببرد یا سر امام حسین قطع کند تا اشگ مردم را بدر آرد، بحثی در موردخواص الکترون‌ها و علت ایجاد جریان برق و طرز کار زنگ احبار یا انتقال صوت و صدا توسط سیم‌های ناقل الکتریسته حرف می‌زد. مردم عادی که از این حرف‌ها نشنیده بودند، پای منبرش جمع می‌شدند و صحن مسجد به قول معروف جای سوزن انداختن نبود. همین که آقا از منبر پائین می‌آمد، بیشتر حضار، مسجد را بدنبال او ترک می‌کردند تا به موقع خود را به محل وعظ بعدی او برسانند و از فرمایشات او بیشتر بهره‌گیرند.

آقاتهرانی درشگه‌ای دربست در اختیار داشت، بخرج خودش یا دعوت‌کننده‌گان، نمی‌دام تا زودتر خود را به خوان دوم برساند. او سواره و ملت عاشق علم دوان، درشگه را تعقیب می‌کردند تا زودتر از او به محل وعظ بعدی برسند.

همه‌جا سخن از آقاتهرانی بود. مشتریان پدر مرتب از سواد او سخن می‌گفتند:

حیف حاجی که تو نی‌میآی پای صحبت آقاتهرانی! نی‌می‌دانی چقد سفات‌ش زیاده!، میگن مهندسه و أ همه‌ی معلمی بچچا سوادش بیشتره. می‌گن اوسای دانشگاس مانشگاس.

پدر از آن‌ها می‌پرسید:

خب! بوگو بینم ای آقاتهرانی شما از شی صحبت مو‌کنه؟ الانی که تو پای ممبرش بودی، شی گفت؟

طرف جواب می‌داد:

شی‌ بگم حاجی؟ مه که سفات مفات ندارم اما همه میگن خیلی خوب حرف می‌زنه! نی‌می‌دانی چقد باسفاته‌. مه که نی‌می‌دانم مثه او تعریف کنم. ولی خیلی خوبه. حیف که خودت نی‌میای پای ممبرش بی‌شنینی و کیف کنی!

پدر در جوابش می‌گفت:

آخه مرد مومن اگه مه ای سرچراغی دکانمه تعطیل کنم، ای دو تا نصفی مشتری‌رم که دارم از دس می‌دم. په نون ای بچچا ره کی بده؟

یک شب وقتی آقاتهرانی، از منبر پائین آمد نوبت شیخ‌علی مهاجرانی بود. اما پای او به اولین پایه منبر نرسیده بود که مسجد از مستمع خالی شد. شیخ بالای منبر که رسید نگاهی به اطراف کرد و دید جز ما بچه‌ه‌ها و عده‌ای پیر مرد کسی دیگر باقی نمانده بود. سخت رنجیده خاطر شد و با صدای بلند، مردم در حال خروج را "همجةالرعا" خواند و اضافه کرد که اینان مصداق همان فرموده‌ی امام علی‌ایند که فرمود:

نمی‌دانند چه می‌خواهند و فقط به ظاهر می‌اندیشند.

قلب من برای آنجا می‌تپد/ بخش پنجم

2011-12-03T16:31:00.005+01:00

بالاخره رسیدیم

۲۶ اکتبر ۲۰۰۸

نوشته‌ی خزر فاطمی

برگردان: مجمد افراسیابی

با نشستن هواپیما، با همان برخورد دوستانه‌ای مواجه شدم که بارها از آن با من سخن گفته بودند.

خدای من! آن‌چه را که امروز با آن مواجه شده‌ام چگونه می‌توانم بیان کنم؟. اما فعلن نیاز به کمی استراحت دارم. فردا با تعدادی عکس باز خواهم گشت.

هم زلزله و هم تیراندازی

۲۶ اکتبر ۲۰۰۸

بمحض پیاده شدن از هوا پیما، راهی میهمان‌سرا شدیم. در همین فاصله‌ی کوتاه با مناظری عجیبی مواجه گردیدیم. اگرچه تصور مواجهه با ‌چنان مناظری دور از انتظار نبود اما تصور این‌که خودم هم در میان آن‌ها باشم بعید بنظر می‌رسید. مردم، زنان برقع‌پوش، بوی پیچیده در فضا، همه و همه چیز در کنارم بود و در میانه‌ی کابل که کو های بلندی محاصره‌اش کرده بود.

لحظه‌ای بعد وارد میهمان‌سرا شدیم و تا آخر روز در همان‌جا باقی ماندیم. بدلیل تیراندازی‌های سحرگاهی در محله‌های پائینی شهر که موجب مرگ کسانی نیز شده بود بما اجازه‌ی خروج از باغ میهمان‌سرا داده نشد.

بعدن معلوم شد که آن‌چه اتفاق افتاده، ارتباطی به جنگ نداشته است. تیراندازی ناشی از بروز مشکلات داخلی در یک شرکت بازرگانی بوده است. نگهبان یکی از شرکت‌ها، با گشودن آتش ابتدا دو نفر از کارمندان شرکت را می‌کشد و سپس با گلوله‌ای به زندگی خویش خاتمه می‌دهد.

امروز صبح زمین لرزه‌ی خفیفی رخ داد. حتا بیست سال پیش هم، زلزله در افعانستان اتفاق‌ غیر معمولی تلقی نمی‌شد چه رسد به امروز. تو در زیر پایت احساس لرزش خفیفی می‌کردی و دیگر هیچ.

چند ساعتی وقت ما صرف گوش‌کردن به دستورات ایمنی و لزوم رعایت مقررات حفاظتی شد. با شنیدن این حرف‌ها ترس شدیدی بر من عارض گردید. دلم فرو ریخت. حالا دیگر مخالفتی با این‌ نداشتم که فردا را هم در مهان‌سرا بمانیم.

در محلی زندگی ما چند زن افغانی مشغول به کار هستند. من از فرصت استفاده کرده و با آنان به گفت‌وگو می‌نشینم. انگلیسی خوبی بلد نیستند اما برای من که فارسی را خوب صحبت می‌کنم، اشکالی پیش نمی‌آید. زنان صمیمی و خوش‌برخوردند.

امروز بیوه‌ زنی که مسئول نظافت‌ محل زندگی ماست و مادر پنج فرزند، بیست دقیقه‌ای روبروی من ایستاده بود. در این مدت هرگز خنده از لبان او دور نشد. این نکته قابل ذکر است که حرفه‌ی نظافتکاری از دیدگاه بسیاری از افغان‌ها، حرفه‌ای پست شمرده می‌شود.

همه‌ی آنانی را که تا به امروز موفق به دیدارشان‌ شده‌ام و فرصت گپ‌وگفتی با آنان یافته‌ام، بدون استثناء دارای همین نگاه‌ مهربان بوده‌اند.

اما چه میدانی؟ شاید در روزهای آینده چهره‌ی دیگری از مردم افغان در برابر من ظاهر شود.

اگر به موقع حرکت کرده بودیم!

۲۸ اکتبر ۲۰۰۸

علاوه بر بازدید از موزه‌ی هنری شهر کابل که بی‌نهایت هم جالب بود، برای کسب اطلاعات بیشتر از شیوه‌ی کار و فعالیت‌های KAS «آموزش‌وپرورش کودکان» و RAD «کار با معلولین» راهی اداره‌ی مرکزی می‌شویم. این دیدار نیز بسیار جالب بود. فردا در سفری که به شمال خواهیم داشت این امکان را خواهیم یافت تا از مناطق مشابه دیگری نیز بازدید کنیم.

این را هم خوب است اضافه کنم که امشب بمبی در مسیری که ما فردا راهی آن‌جا‌ خواهیم شد، منفجر گردید و جان هفت انسان را گرفت. همه‌ی کشته شده‌گان سرباز بودند، سه نفر افغانی و بقیه تابعیت کشورهای دیگری را داشتند.

بما دستور داده شده‌است که از نزدیک شدن به نظامیان پرهیز کنیم.

در راه بازگشت، یکی از سرنشینان اتومبیل پرسید آیا ساختمانی که ما از جلوی آن رد شدیم، دادگاه نبود؟

علی راننده‌ی ما جواب داد:

این مکان شایشته‌گی نام دادگاه ندارد. حکمی که" آن‌ها" صادر می‌کنند ارتباطی به محق بودن دادخواه ندارد بلکه بستگی‌ به مقدار رشوه‌ای است که از یکی از جانبان دعوا گرفته‌اند. و سپس اضافه کرد که «یکی از مسائلی که طالبان تا اندازه‌ی خوبی از عهده‌ی انجام آن بر ‌آمده بودند، همین مسئله‌ی قضاوت بود. احکامی که توسط دادگاه‌های طالبان صادر می‌گردید تا حدودی از روی حق و حقیقت بود. اما حالا تو می‌توانی با پرداخت مبلغی نه تنها آزادی خودت را بخری بلکه دادخواه «مدعی» را محکوم و روانه‌ی زندان کنی.»

زنگ تلفن‌های همراه علی و لارش به صدا در می‌آیند. ما نیز از جاده‌ی اصلی منحرف می‌شویم. بعد اطلاع می‌یابیم که در مسیر همان جاده انفجاری رخ داده است. همه بهم نگاه می‌کنیم. یکی از همراهان می‌گوید:

چه می‌دانی؟ شاید اگر ما هم سر ساعت حرکت کرده بودیم الان در میان آن‌ها بودیم!

این حادثه باعث شد که گذر ما به اماکنی بیفتد که بواقع نباید از آن مکان‌ها عبور می‌کردیم. اما حالا آن راه مطمئن‌ شده بود. ما هم موفق بدیدن کودکان بیشتری، مغازه‌های زیادتری و . . . شدیم که در صورت عدم وقوع انفجار از دیدن آن‌ها محروم می‌ماندیم.

پس از رسیدن به مقصد متوجه می‌شویم که همراهان ما که سوار بر اتومبیل دیگری بودند اصلن خبری از حادثه دریافت نکرده‌اند.آن‌ها را باور بر این بود که موفق به دیدن اماکن جالب‌تری شده‌اند.

آخر شب معلوم شد که بمبی در کار نبوده‌ و سروصدا ناشی از بروز انفجار در موتور یک اتومبیل بوده است.

ولی اوضاع افغانستان بقدری بحرانی است و آن‌قدر اتفاقات غیر مترقبه رخ می‌دهدکه هیچ‌کس دوست ندارد به استقبال خطر برود.

قلب من برای آنجا می‌تپد/ بخش چهارم

2011-11-24T18:15:00.004+01:00

نا آشنا با اصول دموکراسی

۲۶ اکتبر ۲۰۰۸

وشته‌ی خزر فاطمی

برگردان مجمد افراسیابی

با نشستن هواپیما، با همان برخورد دوستانه‌ای مواجه شدم که بارها از آن با من سخن رفته‌بود.

خدای من! بیان آن‌چه امروز با آن مواجه شده‌ام را چگونه می‌توان قلیم کنم؟ اما فعلن خسته‌ام و نیاز به کمی استراحت دارم. فردا با تعدادی عکس باز خواهم گشت.

هم زلزله و هم تیراندازی

۲۶ اکتبر ۲۰۰۸

بمحض پیاده شدن از هوا پیما، راهی میهمان‌سرا شدیم. در همین فاصله‌ی کوتاه به مناظری عجیبی برخوردیم. گرچه احتمال مواجهه با ‌چنان مناظری دور از انتظار نبود اما هرگز بفکرم نرسیده بود ‌که روزی خودم را در میانه‌ی آن چنان حوادثی بیابم. مردان، زنان برقع‌پوش، بوی آشنای پیچیده در فضا، همه و همه چیز در کنارم بود و خودم را در میانه‌ی کابل و کوه‌های سر بفلک کشیده‌ای دور را دور آن، در محاصره یافتم.

کمی بعد وارد میهمان‌سرا شدیم و تمام روز را به اجبار در همان‌جا ماندیم. تیرانداری‌های صبح موجب ناآرامی‌هایی در محله‌های پائینی شهر شده بود و مرگ کسانی را سبب شده بود. از همین رو بود که مسئولین بما اجازه‌ی خروج از باغ میهمان‌سرا را ندادند. بعدتر معلوم شد ناآرامی‌ها اصلن ارتباطی به جنگ نداشته است.

«در یک شرکت بازرگانی اختلافاتی داخلی پیش‌آمده بود. نگهبان شرکت‌ با گشودن آتش ابتدا دو نفر از کارمندان شرکت را ‌می‌کشد و سپس با شلیک گلوله‌ای دیگر به زندگی خودش خاتمه می‌دهد».

صبحی زمین لرزه‌ی خفیفی هم رخ داد. در بیست سال پیش که من اینجا زنده‌گی می‌کردم، زلزله اتفاق‌ غیر مترقبه‌ای تلقی نمی‌شد چه رسد به امروز. زیر پای‌ات احساس لرزش خفیفی می‌کردی و دیگر هیچ. همه چیز فراموش می‌شد.

چند ساعت از وقت ما صرف گوش‌کردن به دستورات ایمنی گذشت. مرتب و مکرر، لزوم رعایت مقررات تامینی و حفاظتی بما متذکر شند. با شنیدن این حرف‌ها ترس شدیدی بر من عارض گردید. براستی دلم فرو ریخت. پس از شنیدن این همه تذکر اصلن مخالفتی‌ نداشتم که فردا را هم در میهان‌سرا بمانیم.

در محلی ما زندگی چند زن افغانی مشغول به کار هستند. من با استفاده از فرصت پیش‌آمده با آنان به گفت‌وگو می‌نشینم. انگلیسی را خوب صحبت نمی‌کنند اما برای منی که فارسی را خوب حرف‌ می‌زنم و می‌فهمم، اشکالی پیش نمی‌آید. زنانی صمیمی و خوش ‌برخوردند.

یکی از آنان بیوه‌‌زنی است که مسئول نظافت‌ محل زندگی ماست. او مادر پنج فرزند است .امروز او بیست دقیقه‌ای روبروی من ایستاده بود. در تمام این مدت هرگز خنده از لبان او دور نشد. ناگفته نماند که حرفه‌ی نظافتکاری از دیدگاه بسیاری از افغان‌ها، حرفه‌ای پست شمرده می‌شود. همه‌ی کسانی‌که تا به امروز موفق به دیدارشان‌ شده‌ام و فرصت گپ‌وگفتی با آنان یافته‌ام، بدون استثناء دارای همین نگاه‌ مهربان بوده‌اند.

اما چه میدانی؟ شاید در روزهای آینده چهره‌ی دیگری از مردم افغان در برابر من ظاهر شود.

۲۷ اکتبر ۲۰۰۸

اینجا دنیای دیگری است، دنیای فقر، دنیای درد و دنیای غم. اما بیشتر از همه‌ی این‌ها، دنیایی است که ساکنان آن از همه چیز خسته‌اند.

همین‌که پایم را بدرون ادار‌ه‌ی مرکزی کمیته‌ی سوئد‌-‌‌افغانستان گذاشتم دچار این احساس شدم. ساعت نه صبح بود که راهی آن‌جا شدیم. در بین راه با هیچ زنی روبرو نشدیم مگر چند دخترک کوچک تنهای تنها، که پیاده راهی جائی بودند. از راننده‌مان پرسیدم:

اوضاع امروز کابل را در مقایسه با چند سال پیش را چه‌گونه ارزیابی می‌کنی؟

او از توی آیینه‌‌ نگاهی بمن انداخت و گفت:

اوضاع بهتر شده. پیشتر، همین جاده و کارگاه‌های اطراف آن وجود خارجی نداشتند.

مشابه این جواب را من از کسان دیگری نیز شنیده‌ام. گویا تنها کار موفق آمریکاییان باید ساختن همین جاده‌ها باشد.

از کلیه‌ی بخش‌های اداره‌ی مرکزی کمیته‌ی سوئد‌-‌افغانستان بازدید کردیم. دیدار از آن‌جا برایم خیلی جالب بود. هر بخشی وظیفه‌ی منحصر بخودش را داشت. تنوع کار بخش‌ها برایم خیلی جالب بود. اما آن‌چه بیشتر توجه مرا جلب کرد کار آن بخش از کمیته بود که هدف‌اش آشناسازی زنان افغان با ایده‌ی «برابری زن و مرد» بود. خانم متصدی بخش، کوشش خودش را روی توجیه مقوله‌ی «جنسیت» متمرکز کرده بود. اما مشکل اصلی همان مفهوم «جنسیت» بود که از نگاه افعان‌ها، پرداختن به آن تابو محسوب می‌شود. من ترجمه‌ی رسایی برای کلمه‌ی Gender در زبان آن‌ها نیافتم.

کوشش آن خانم این بود تا با توسل به ادله‌ی موجود در منابع حقوق اسلامی، زنان افغانی را با حقوق مدنی خویش آشنا سازد. براستی هم اگر ما قوانین اسلامی را با دقت بیشتری مورد بررسی قرار دهیم متوجه خواهیم شد که شریعت اسلام هرگز مخالفتی با آموزش زنان نکرده است. در واقع این مردان افغان‌اند که به سوادآموزی زنان و دختران خویش روی خوش نشان نمی‌دهند و از فرستان آنان به مدرسه خودداری می‌کنند. این طرز تفکر و رفتار مردان افغانی اصلن ارتباطی به اسلام ندارد بلکه ناشی از فرهنگ عقب‌مانده‌ی جامعه‌ی افغانستان سرچشمه می‌گیرد.

بیشتر زنانی که باین مرکز مراجعه می‌کردند زنان مسلمانی بودندکه بدلیل بی‌سوادی، توانائی خواندن قرآن و دیگر منابع حقوق اسلامی را نداشتند. همه‌ی دانش اسلامی آنان شفاهی و محدود به شنیده‌های آنان از مراجعی بود که نمی‌توان به بی‌طرفی آنان در شرح و تفسیر قوانین اسلامی اعتماد کرد.

در بازگشت با استفاده از فرصتی که بدست آمد، سر صحبت را با راننده بازکردم. درست بیاد ندارم از کجا آغاز کردم اما راننده ‌گفت:

ما از جنگ خسته شده‌ایم. ۳۰ سال است که افغانستان درگیر جنگ است.

یعنی او تمام عمر سی ساله‌اش را در محیطی جنگ‌زده گذرانیده بود. او که بهنگام به قدرت رسیدن طالبان، دانشجوی دانشکده‌ی مهندسی بود با به قدرت رسیدن طالبان چون چهار میلیون افغانی دیگر، اجبارن راه فرار در پیش گیرد.ابتدا به پاکستان می‌رود، چندی در آن‌جا روزگار می‌گذراند ولی بعد شاید بدنیال کار، راهی ایران می‌شود. او در همه‌ی عمر سی ساله‌‌اش هرگز مزه‌ی صلح و آرامش را نچشیده بود‌.

آیا تصور این چنین زنده‌گی برای ما سوئدی‌هاٰ امکان پذیر است؟ آه و دریغ!

من نمی‌‌فهم‌ام این انسان‌ها، چندبار باید خانه‌ و کاشانه‌ی ویران شده‌‌ی خود را از نو بسازند، نه! فهم چنین مسئله‌ای برای من آسان نیست. آخر همین که با آنان به گپی می‌نشینی، خسته‌گی آنان را از جنگ و گرفتاری‌های ناشی از اوضاع جنگ را در چهره‌شان به آسانی می‌خوانی. اما آن‌ها از این موضوع نه عصبانی هستند و نه برخوردشان با دیگران ناخوش‌آیند است. درک این موضوع که می‌شود این‌چنین صمیمتی بود نیز برای من آسان نیست. آخر چطور می‌شود سی سال تمام بدبختی‌ها و نکبت جنگ را تحمل کرد ولی این چنین مهربان و دوستداشتنی باقی ماند؟

در سوئد کافی است هوا کمی سرد شود تا تو تغییر را در قیافه و رفتار مردم به آسانی مشاهد کنی، درست بر عکس افغانستان.

قلب من برای آنجا می‌تپد/ بخش سوم

2011-11-19T23:49:00.002+01:00

دو روز به آغاز سفر/ هم‌چون موج

نوشته‌ی خزر فاطمی

برگردان مجمد افراسیابی

آه! چقدر امروز با جوش‌های صورت‌ام ور رفته‌ام. ماه سختی را پشت سر گذاشتم. هر باری که زیاد بخودم فشار می‌آورم، به خودم می‌گویم، اشکالی ندارد. در عوض ماه بعد، ترم بعد و یا سال آینده کار کمتری خواهم داشت.

اما نه، این‌چنین نیست. با گذشت زمان امواج بلند و بلندتر می‌شود. ماه گذشته، زمانی‌که در موسسه‌‌ی مردمی بیرکا گُرد (Birkagårdensfolkhögskola) جهت آموزش تهیه‌ی فیلم‌های مستند پذیرفته شدم، نمی‌دانم چرا در ابتدا فکر می‌کردم تا از شرکت در کلاس‌های درس آن منصرف شوم. خب، درست است که شرکت در کلاس‌ها کلی هزینه داشت اما می‌ارزید. کلی چیز یادگرفت‌ام و تجربه کسب کردم که امروز برایم ارزش بسیاری دارد. کار تمام وقت در موسسه‌یAbc-News أ، شرکت در کلاس‌های درس شبانه‌ که بلافاصله پس از اتمام کار روزانه‌ام آغاز می‌گشت کلی نیرو از من می‌گرفت. تازه زمانی که به خانه برمی‌گشتم باید فیلم‌هایی را که در روزهای تعطیل گرفته بودم، ویرایش می‌کردم. علاوه بر این‌ها کار تدریس دانش‌آموزان کلاس رقص‌ام هم بود که در روزهای یکشنبه انجام می‌شد.

علاوه بر همه‌ی اینها باید تدارکات سفرم را هم فراهم می‌کردم. برنامه‌ی پیشنهادی باید نوشته می‌شد، مانوس کار تهیه می‌گردید و هزینه‌های احتمالی فیلم‌برداری محاسبه و آماده می‌گردید.

راست‌اش را بخواهید خودم هم نمی‌دانم چگونه از عهده‌ی این همه کار برآمده‌ام. کاری دیوانه کننده بود. بی‌چاره دور و بری‌های من. تشکر از آن‌ها بماند تا از سفر برگردم.

من این ماه را ماهِ کابوس خوانده‌ام. اما اکنون که بر فراز موج‌ها ایستاده‌ام، احساس می‌کنم رسیدن به این بلندی ارزش آن همه زحمت را داشته است. علی‌رغم آنکه بارها نزدیک بود در زیر آوار امواج غرق شوم. ولی الان خوشحالم که توانسته‌ام خودم را به ساحل نجات برسانم. حالا دیگر امواج سرکش در حال فروکش هستنند. بی‌تردید دوران لذت و خوشی فرا خواهد رسید.

۲۵ اکتبر ۲۰۰۸

یک روز بیشتر به آغاز سفرم نمانده است. چقدر زود گذشت! اما امروز طولانی‌ترین روز سال من بود. حتا درازای آن از روز ماقبل شب کریسمس هم، درازتر و خسته کننده‌تر بود.

خزر در حال بستن چمدان‌ها

امروز با استفاده از فرصت پیش‌آمده به دیدار یک جوان افغانی رفتم که در کابل با هم بزرگ شده‌ایم. در کمپ پناهنده‌گی شهر سوندس‌وال سوئد، ) نیز باهم بودیم. از دیدار او احساس خوبی بمن دست داد. من نمی‌تواستم از اینکه دوباره امکان بازگشت‌ به کابل را یافته‌ام بخودم نبال‌ام چرا که معلوم نیست چنین امکانی در آینده‌ی نزدیک دوباره فراهم شود. اوضاع افغانستان روز بروز بدتر می‌شود.

امروز یکی از همکاران مرد من می‌گفت که به نظر او، کاری که من انجام می‌دهم، کاری شجاعانه‌‌ا‌ست. گرچه صحبت‌های او خوشایند و دل‌گرم کننده بود ولی من متوجه منظور او نشدم. زیرا بازگشت به اصل، انتخابی نیست. کاری است طبیعی که باید انجام شود. بهمین دلیل هم هست که من نه اضطرابی دارم و نه ترسی.

بله البته همان‌طور که تا کنون با مشکلات و موانعی روبرو شده‌ام بی‌تردید در حین سفر نیز دچار سختی‌ها و مشکلاتی خواهم شد. مانند مواجهه و برخورد با استانداردهای اجتماعی که مرا با آن نرم‌ها آشنایی نیست و یا دچار صحنه‌های احساسی شدن که درک و فهم آنها برای‌ام مشکل باشد. اما مگر همین مسایل ناشناخته نیست که مرا بدنبال خود می‌کشند. بله من در جستجوی کشف زندگی پیشین خودم هستم. پس این مسافرتی اختیاری نیست. سفری است که باید انجام شود.

بیست و پنجم اکتبر ۲۰۰۸

زمان حرکت فرا رسید

خب! همه‌ی کارهایی که باید انجام می‌دادم تمام شد. بزودی آپارتمان‌ام را ترک خواهم کرد. اما دلم شور می‌زند. می‌دانم که دلم برای خانواده‌ام «منظور دوست پسرش است که با هم زنده‌گی می‌کنند» تنگ خواهد شد.

دیگر حرفی ندارم تا در اینجا برای شما بنویسم. کارم بپایان رسید. خبر بعدی از کابل.

۲۵ اکتبر ۲۰۰۸

دوبی‌ـ‌ هیچ غروری در من نیست

در فرودگاه دوبی، جائی‌که باید هواپیمایمان را با هواپیمائی که قرار است ما را به کابل ببرد، عوض کنیم، چند ساعتی معطل شدیم. فرودگاه دوبی فرودگاهی بزرگ، شیک و پاکیزه و پر از مغازه‌های بزرگ طلافروشی بود. نمایشگاه‌های اتومبیل، پر بود از اتومبیل‌های پورشه و دیگر خودروهای گران‌قیمت. اما آن‌چه بیشتر توجه مرا جلب کرد رفتار زنان آنجا بود. اشتباه نکنید منظورم زنان کارمند فرودگاه نیست بلکه زنان مسافری است که در سالن فرودگاه با آن شال‌های زیبای رنگارنگ و لباس‌های فاخری که به تن داشتند، از این فروشگاه به آن فروشگاه می‌رفتند. تفاخر و اتکاء به نفس عجیبی در چهره‌ی آنان نقش بسته‌بود. شیوه‌ی راه رفتن‌اشان با آن قدم‌های ثابت و گردنهای افراشته تماشایی بود.

من فکر نمی‌کنم، چنین اتکاء بنفسی ارتباطی به وضع مالی خوب و امکانات اقتصادی آنان داشته‌باشد که امکان رفتن به چنین مسافرت‌هایی را برای آنان فراهم کرده است. نه، اگر چنین می‌بود پس من باید این اتکاء به نفس را در رفتار زنان ساکن اُوستر مالم Östermalm سوئد نیز مشاهده می‌کردم. آن‌چه در مورد مردان می‌توانم بگویم این است که آن‌ها بسیار حقیر بنظر می‌آمدند.

دایه با مهربانی در انتظار پایان یافتن کارهای نشسته است

باری، نگاهی بخودم انداختم. رنگ‌ام پریده بود و کسی بمن توجهی نداشت. امکان اندیشیدن بیشترم نبود. آن‌چه بیشتر در مخیله‌ی خود داشتم این بود که در کابل چه خواهد شد.

ره گم کرده ولی نه تنها

۲۵ اکتیر ۲۰۰۸

گروه ما در این سفر شامل شش نفر است. پنج نفر ما عضو کمیته‌ی سوئد/‌افغانستان‌ است. اما نفر ششم؛ لارش Lars راهنمای ماست. قصد ما از این مسافرت آشنایی بیشتر با کشوری است که همه‌گی‌ شیفته‌ی آن هستیم و می‌خواهیم چیزهای بیشتری در باره‌ی آن بیاموزیم. هر یک از ما، ماموریت خاص خود را دارد. گروه ما، گروه کوچک جالبی است. عضویت در این گروه کوچک به من آرامش بخصوصی می‌دهد. آگاهی از این که من تنها «ره‌ گم‌کرده‌ی» این گروه نیستم، احساس مطلوبی بمن دست می‌دهد. گرچه هم اکنون هم احساس "ره‌گم‌کرده‌گی" دارم. درجه‌ی اضطراب‌ام شدیدن بالا رفته‌است و با تمام وجودم احساس «ره گم ‌کرده‌گی» می‌کنم. لحظاتی می‌رسد که به واقع از ترس نفس‌ام بند میآید.

چند لحظه‌ای دیگر داخل هواپیما شده و راهی کابل خواهیم شد.

هــــــوراا

میهمان اما زندانی

زمان بازرسی و «چک‌این» در فرودگاه کابل پس از سال‌ها دو باره صدای آشنای زبان «دری» در گوشهایم طنین می‌اندازد. دچار دل‌هُره شد‌ه‌ام. با زحمتی فراوان کفش‌هایم را که از بخش امنیتی تحویل گرفته‌ام، یه پا می‌کنم. بیست سالی می‌شود که این چنین نزدیک به کابل نبوده‌ام.

با ورود به سالن انتظار ناگهان با موجی از مردها مواجه می‌شویم. دیواری از مردان. این برداشت من است. بیشتر آن‌ها کفتار بر تن «لباسی شبیه آن‌چه در شب کریسمس، بابا نوئل می‌پوشد»، عمامه‌ی سفیدی بر سر دارند و صورت همه‌گی آنها در زیرریشی انبوده گم شده است.

از دیدن این منظره خوش نیامد. منی که در دیدارهای روزانه‌ام «در سوئد» بندرت دو یا سه مرد را در یک زمان و با هم می‌بینم، دیدن این همه مرد در یکجا، برایم تحمل نا‌پذیر بود. شاید بیش از پنجاه نفر بودند. نمی‌دانستم به کدام جهت نگاه کنم. برایم آشکار بود که سمت نگاه‌ام نباید بسوی آن‌ها باشد. اما پس به کجا؟ شاید این سوال احمقانه‌ای بنظر آید. با آن‌همه اضطرابی که داشتم حالا این دل‌هُره‌ هم به آن‌ها اضافه شده بود. اما می‌دانستم که همراهان‌ام هم مانند من دچار چنان حالتی شده‌بودند.

پانزده دقیقه بعد لارش، راهنمای ما، جلو آمد و از ما دختران ‌خواست تا روسر‌ی‌هایمان را بسر کنیم. مسئله خنده آوری بود. اینطور بنظر می‌رسید که ما دخترها برای زودتر پوشانیدن موهایمان با هم مسابقه گذاشته بودیم. زمانی که موهایمان در زیر شال‌ها پنهان شد احساس آرامش بیشتری بما دست داد و نگاه دیوار مردها به جهت دیگری برگشت و ما را راحت گذاشتند. راستی هم چه احساس خوش‌آیندی بمن دست داد. نفس راحتی کشیدم. آخر دچار چنان ترس و وحشتی شده بودم که هرگز آن را در زنده‌گی‌ام تجربه نکرده بودم.

هر وقت به این مسئله، حجاب اجباری می‌اندیشیم از خودم عصبانی می‌شوم. اما چه می‌شد کرد؟ باید احترام دیگران را هم حفظ کرد. مگر نه اینکه ما میهمان آنان هستیم. اگرچه از همین لحظه زیر این روسری که آنرا به اجبار روی سرم انداخته‌ام، احساس زندانی بودن می‌کنم.

قلب من برای آنجا می‌تپد/ بخش دوم

2011-11-15T00:53:00.005+01:00

۲۰ اکتبر ۲۰۰۸ / پنج روز به آغاز سفر

نوشته‌ی خزر فاطمی

برگردان مجمد افراسیابی

دیشب اولین کابوس مسافرت به سراغم آمده بود، کابوسی نه چندان وحشتناک اما خسته‌کننده. کابوس سه بخش جداگانه داشت و هر بخشی خسته‌کننده‌تر از بخش پیشین‌اش بود.

بخش یکم . در فرودگاه آرلاندا، استکهلم بودیم. بار و بنه خودمان را هم تحویل داده‌بودیم. اما انگار من لوازم مورد نیازم را برنداشته‌بودم. برنامه‌های کاری‌ام اشتباهی تنظیم شده بود. همه چیز اشتباه بود. هواپیمایی که قرار بود بود ما را به مقصد برساید بیشتر شبیه یک اسباب‌بازی بود تا یک هواپیمای واقعی. گنجایش بیش از ده نفر مسافر را نداشت. اگر چه این حادثه مرا غمگین کرده بود ولی ترسی در دل نداشتم. به این ور و آن‌ور می‌دویدم و از این و آن سراغ قرص ضد استفراغ می‌گرفتم.

راستی شما چه فکری می‌کنید؟ آیا این حالت نتیجه‌ی اضطراب من نیست؟

خزر با پدر و مادرش

بخش دوم کابوس مربوط به همسفرانم می‌شد. یکی از دخترها سرش را از ته تراشیده بود و دیگری تمامی صورتش را با سیخ‌‌ و میخPiercing تزیین کرده‌بود. خودم هم.که در آن میانه ایستاده‌‌بودم، موهای بلوندم را رنگ قهوه‌ای زده‌بودم تا هم‌خوانی بیشتری با محیط داشته‌باشم. چیزی‌که موجب عصبانیت بیشتر من می‌شد. داوطلبی بود که می‌خواست با ما بیاید اما مقامات درخواست او را رد کرده‌بودن. حالا او هم اجازه‌ی همراهی با ما را گرفته بود.

داستان از این قرار بود که دو ماهی و اندی پیش، او دو ماه و اندی پیش ملاقاتی با گروه ما داشت. دلیلی که برای همراهی‌اش‌ با ما ارائه کرد، چنین بود:

افغانستان یکی از پر خطرترین مناطق جهان است.

من دقیقن به یاد می‌آورم که با شنیدن این حرف، وا رفتم و خودم را روی صندلی‌ای که نشسته بودم؛ ول کردم. آرزو کردم که حرف او را درست نشنیده باشم. آخر او خیلی جوان بود. تازه دیپلم‌اش را گرفته بود و من دوست نداشتم با کسی هم‌سفر باشم که تنها انگیزه‌‌ی سفرش، «سفر به خطرناک‌ترین جهان باشد».

من از این چنین انسان‌ها که خود را به خطر می‌اندازند وحشت دارم.

بخش سوم ـ اما از بیان این بخش معذورم چرا که هم چرند است و هم شخصی. هه‌هه‌هه!

۲۱ اکتبر ۲۰۰۸ چهار روز به آغاز سفر

من از دوستان و دور و بری‌های‌ام هرگز چیزی بدی در مورد افغان‌ها نشنیده‌ام. منظورم از آن نوع پیش‌داوری‌هائی است که شوربختانه در مورد اقوام دیگر بزیاد سر زبان‌ها جاری است. تجربه‌ی من و پدر و مادرم از افغان‌ها نوع دیگری است. برای مثال حادثه‌ی ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱.

آن‌روز، من دانش‌آموز دبیرستان بودم. برخی از همکلاسی‌هایم می‌دانستند که من در افغانستان بزرگ شده‌ام. از آنجایی‌که جمعیت طالبان مسئولیت انفجار و قتل آن همه انسان را بگردن گرفته‌بود، بعضی از هم‌کلاسی‌های من، در میانه‌ی راهروی دبیرستان، به هنگام برخورد با من همه با هم فریاد ‌‌زدند:

خزر به بین! عمو زاده‌های تو چه بر سر ما آورده‌اند! افغانستان برابر است با طالبان. طالبان یعنی تروریست‌. تروریست‌ یعنی آدم‌کش.

شیوه‌ی برخورد آنها به مسئله برای من دور از ذهن نبود. واکنش پدر و مادرم در این‌گونه موارد و اینگونه پیش‌داوری‌ها، بیشتر لبخند تلخی بود که بر لبان آنان می‌نشست. و آن لبخند تلخ، نشان از غم و درد خفته‌ای بود که آنرا در سینه‌هایشان از دیگران پنهان نگاه می‌داشتند.

زمانی‌که از افغانها سخنی گفته می‌شد، له یا علیه، تفسیر واقعه برای من مشکل بود. اما طولی نکشید که این مشکل رفع شد. داستان رفتار افغانها برایم روشن و روشن‌تر گردید.

چند روز بعد از ماجرای یازده سپتامبر، بابا تلفنی با سفیر افغانستان در اوسلو (نروژ) در گفت‌وگو بود. من هم حاضر بودم. پیش از اینکه بابا گوشی را بگذارد احساس کردم که لحن صحبت‌کردن او دگرگون شد.

بابا به زنی که در آن‌سوی خط تلفن بود، گفت که «او آرزو دارد کسی را نیازی به تجربه‌ی آن‌چه بر مردم افغان گذشته است، نباشد».

من به سختی آن زن را می‌شناختم. اما بعدها او مطلبی را بیان داشت که من نیز، امروز احساس چنان مسئولیتی می‌نمایم.

بابا به آن زن ‌گغت:

علی‌رغم آنکه شما خود غذای کافی در سفره‌تان نبود، با این وجود هر‌ آنچه داشتید سال‌ها آن‌را با با ما دستبازانه تقسیم کردید.

شنیدن این موضوع، راز آن «لبخند تلخی که بهنگام شنیدن پیش‌داوری‌های مردم بر لبان والدینم نقش می‌بست» را بر من آشکار کرد.

سه روز به آغاز سفر مانده است/ صدا افشا می‌کند

امروز روز خوبی داشتم. دلیل رضایت‌‌ام شاید این باشد که توان پرداختن به مسایل سفر را ندارم. اما راستش را بخواهید به دلیل کابوس دیشب، سری به داروخانه زدم و چندتایی قرض ضد استفراغ خریدم.

دلیل دیگر احساس رضایت‌ام از امروز، می‌تواند «همراه بودن با خانواده‌ام» باشد و امکان گفت‌گو با دوستان‌ام.. امروز تعطیل هم بودم. برعکس روزهای دیگر، دوست داشتم مکالمات تلفنی‌ام را زود بپایان برسانم. نمی‌خواستم احساس ترس و نگرانی دوستان‌ام بمن منتقل شود. اگر چه من دلیل ترس و دلهره‌ی آنان را خوب درک می‌کنم اما خب، من که نباید از احساسات آنها منفعل شوم. تا بحال همه‌ی کوشش‌ا‌م، این بوده است که به چنین احساساتی دچار نشوم. اگر هم گاهی دچار شده‌ام فوری خودم را از شر آن‌ها رها کرده‌ام.

چیزی که امروز عملن از آن پرهیز کردم مراجعه به جعبه‌ی ای‌میل‌ام بود. خوبی کار این بود که تا بیدار شدیم، او «هم‌زی من» راهی کارش شد. و الا تا آخر روز مرا تنها نمی‌گذاشت و همه‌جا دنبال من می‌آمد. اگر دو سه ماه پیش این چنین موقعیتی دست می‌داد حتمن نهایت استفاده را از آن می‌کردم. اما حالا نه. واقعیت در شرف نزدیک شدن است و من نمی‌توانم آن را تحمل کنم. من نمی‌خواهم افغانستان برای من فقط سرزمین کودکی‌ام باشد. بلکه آنجا کشوری جنگ‌زده‌ایست و من راهی آن‌جا هستم.

سخنرانی در انجمن ایرانیان مقیم یوله

2011-11-12T15:31:00.003+01:00

بتاریخ 11 سپتامبر 2011 انجمن ایرانیان مقیم یوله با همیاری کتابخانه‌ی شهر ما و انجمن Studiofrämjande نشستی برگزار کرده بود زیر عنوان « نگاهی کوتاه به ایران».

پیش از آغاز جلسه، انجمن یک سری اسلاید همراه با موزیک از مناظر طبیعی و بناهای قدیمی و تازه‌ی ایران را بنمایش گذاشت. اگر کیفیت نه چندان خوب اسلایدها را نادیده بگیریم کل موضوع جالب بود و توجه دور و بری‌های مرا جلب کرد. بی‌شک اگر اسلایدها از کیفیت بهتری برخوردار می‌بود و رنگ و جلای کاشی‌کاری‌‌های بناهای اصفهان و مدرسه سپهسالار تهران و... را بهمان‌سان که هستند نشان می‌داد موجب تحسین بیشتر بینده‌گان می‌شد.

فخرالدین فانی

سخنران جلسه، آقای فخرالدین فانی بود و سخنرانی به زبان سوئدی. جمع حاضرین با مقیاس سوئدی‌ها که میلیونی نیستید، خوب بود و اکثریت هم با سوئدی‌ها بود. زمان سخنرانی چهل دقیقه تعیین شده بود با احتساب بخشی از این زمان برای پاسخ‌گوئی به پرسش‌های احتمالی شنونده‌‌گان.

فخرالدین فانی برای یوله‌ای‌ها چهره‌ای شناخته شده‌ایست. فخرالدین در سال‌های اول انقلاب بعنوان دانشجوی میهمان به سوئد آمد و در اینجا ماندگار شد. او سال‌ها کارمند کمون یوله «اداره‌ی مرکزی مهاجرین» بود. فخرالدین علاوه بر کارمندی کمون و تماس نزدیک با پناهند‌ه‌گان (وظیفه‌ی شغلی او کمک در تسهیل انطباق پناهنده‌گانی بود که کمون یوله پذیرائی آنان به عهده می‌گرفت) یکی از فعالان سیاسی شهر یوله است. او زمانی جانشین رئیس انجمن شهر یوله بود و سالها در کمیته‌ی فرهنگ و هنر این شهر فعالیت داشته است. فخزالدین انسان پر مطالعه‌ایست در شاعری دستی دارد و نقاشی هم میکند. او به ایران و سوئد عشق می‌ورزد.

موضوع سخنرانی وسیع بود و مدت زمان آن بسیار کوتاه. با چهل دقیقه فرصت نمی‌شود از کوروش گرفت و به خامنه‌ای ختم کرد. گرچه او نگاهی عمیق اگرچه سریع و گذزا، به دوره‌های تاریخی ایران انداخت، دلیل فراز و نشیب دولت‌های ایرانی و انقراض سلسله‌های سلطنتی، دلیل هجوم بیگانه‌گان به سرزمین ما را به درستی شکافت و باز گفت اما هنوز بحث هجوم اعراب بسرزمین ما و اسلامی شدن ایران به نیمه نرسیده بود که چهل دقیقه فرصت او سپری شد. چند نفری جلسه را ترک کردند ولی بیشتر حضار باقی ماندند تا مابقی گفته‌ نشده‌های فانی را بشنوند. فانی از بسیاری مطالب نوشته‌شده‌اش فاکتور گرفت تا بتاریخ معاصر و دلیل پیروزی انقلاب اسلامی رسید.

در پایان جلسه یک جوان هموطن که خود را متولد بعد از انقلاب معرفی کرد و براین باور بود که او مانند ما پیرتر نمی‌اندیشد و تفسیری دیگرگونه از حکومت شاهان پهلوی دارد به بحث فانی که شیوه‌ی حکومتی شاهان پهلوی دیکتاتورانه توصیف کرده بود شدیدن اعتراض کرد.

برداشت آن جوان این بود که ساواک از شاه فرمانبرداری نداشت و از اینرو با آیت‌الله خمینی و یارانش علیه دسیه شاه کردند و موجبات سقوط او و پیروزی آخوندها شدند او آنانی را که در خیابانها علیه حکومت شاه به خیابانها ریخته و به تظاهر علیه حکومت شاه پرداخته و نتیجتن موجباب سقوط سلسله‌ی پهلوی را فراهم کردند، عرب تبار می‌دانست (نقل بمضمون).

گرچه تمام مطالبی که فانی بیان داشت برای جمع حاضر جالب ‌آمد اما به باور من بهتر این می‌بود که آقای فانی با شناختی از سوئدیها دارد یکی از مقاطع تاریخی ایران را که بنظرش مهمتر است، انتخاب می‌کرد تا بتواند در ان فرصت بسیار کوتاه از عهده‌ی شرح آن برآید. چرا که همانطور که در آغاز اشاره کردم در چهل دقیقه امکان تفسیر وقایع تاریخی اجتماعی چهارهزار ساله میسر نیست.

پی‌نوشت

دو نشست مشابه دیگر نیر انجمن ایرانیان مقیم یوله در سال جاری ترتیب داده بود:

۱. آقای عثمان ایلخانی نظری گذرا به تاریخ اجتماعی ـ سیاسی انداخت و شمائی کلی از شیوه‌ و روش شاهان ایران را برای ما به تصویر کشید کاری که بباور من قابل تقدیر است.

۲. در نشست دوم که در واقع دنباله‌ی نشست اول بود آقای ولی‌یار ایده‌ی فردوسی را در اقدام به تدوین شاهنامه، اوضاع سیاسی‌ـ‌تاریخی ایران بهنگام حکومت سامانیان و دیدگاه‌های فردوسی نسبت به صاحبان قدرت و ارزش علمی‌ـ‌تاریخی شاهنامه مورد را تشریح کرد.جلسه واقع شد و از این رو از ای

انجمن ایرانیان مقیم یوله یکی از قدیمی‌ترین انجمن‌های خارجی‌تبار سوئد است که در طول قریب به سی سال فعالیت‌اش با تمام اوج و حضیض‌هایش نه تنها خدمات شایانی به ایرانیان شهر ما کرده است که در شناخت ایران و فرهنگ ایرانی به سوئدی‌ها نیز نقش شایانی داشته است.

قلب من برای آنجا می‌تپد/ بخش یکم

2011-11-10T22:06:00.005+01:00

مقدمه

نیمه‌ی اول اکتبر ۲۰۱۱ خزر فاطمی ما را با خود بسرزمینی برد که «دلش برای آنجا می‌تپد». او کودکی‌اش را در کابل گذرانیده‌است.البته نه اینکه افغان است. بلکه پدر و مادرش از بد روزگار و ناخواسته سر از آنجا درآورده بودند. پیش ازین که خزر راهی کابل شود، بمن گفت که روزانه شرح ماجرا‌ی سفرش را که در وبلاگ‌اش خواهد نوشت و من باو قول دادم که نوشته‌های‌اش بفارسی برگردانم تا دوستان و نزدیکان‌اش که با سوئدی آشنائی ندارند هم در جریان سفرش قرار گیرند.

این کار را هم کردم و گزارش سفرش در بلاگ نیوز منتشر کردم. گزارش مورد توجه بسیاری از خویشان و آشنایان او قرار گرفت و خواننده‌گان بلاگ‌نیوز نیز واکنش‌های مثبتی نسبت به آن نشان دادند. اما آن نوشته‌ها اشتباهن توسط یکی از هم‌کاران حذف شد. بلاگ‌نیوز نیز با آمدن توئیتر، فیس‌بوک و ... از رونق افتاد. فیلم را که دیدم فکر کردم حیف‌ است ترجمه‌ی گزارش سفر او در دسترس همه‌گان نباشد. ترجمه‌ها را از نو بازخوانی کردم و تغییراتی در شیوه‌ی نگارش دادم تا در اینجا دوباره منتشرش کنم. البته ترجمه، ترجمه‌ای آزاد است و من آن را بشکلی ساده و گفتمانی بفارسی برگردانده‌ام تا بیشتر به زبان نوشتاری خزر نزدیک باشد.

عمو اروند

خزر و همکارانش در جلوی صحنه

خزر فاطمی اولین برگ وبلاگش را این چنین آغاز می‌کند.

نوشته‌ی خزر فاطمی

برگردان مجمد افراسیابی

بدون شک می‌توانم بگویم که «از کجا آمده‌ای» معمولی‌ترین سوالی است که من مرتب با آن مواجه می‌شوم. البته من هرگز واکنشی در مقابل این سوال نشان نداده‌ام. اما چرائی سوال همیشه بر من سنگینی کرده‌است. راستی هم من از کجا آمده و کجایی هستم؟

در ایران پا بر این گیتی نهاده‌ام اما چیزی از دیار بیاد ندارم چرا که چند ماهی بیش از تولدم نگذشته بود که ایران را ترک کردیم. فارسی را خوب صحبت می‌کنم. پس از چند ماهی در به دری از افغانستان سر در آوردیم. جایی که مبدل به سرزمین کودکی من شد.

راستی من کجایی‌ام؟

زمانی که به سوئد آمدیم و اجازه اقامت گرفتیم، تازه دریافتم که پدر و مادر من، کرد هستند و از آن رو است که من نیز کرد به حساب می‌آیم. کمی دیرتر این شانس را یافتم که با اسم واقعی آشنا شوم. حالا دیگر ما در خانه فقط به کردی با هم صحبت می‌کنیم.

راستی من کجایی‌ایم؟

بیش از نیمی از عمرم را در سوئد گذرانیده‌ام و احساس وطن نسبت به آنجا دارم.

بسیاری می‌پرسند که چرا من اینقدر بخودم سخت می‌گیرم. برای من مسئله‌ی هویت اهمیت بسزایی یافته است. روی این اصل است که می‌خواهم راه باز آمده از کابل را دو باره طی کنم. بروم کابل. یک هویت بهم ریخته، شخصیتی درهم‌ریخته را سبب می‌شود.

من همین‌انم که هستم با پس‌زمینه‌های زندگی‌ام، از آن‌جا که پس‌زمینه‌های زنده‌گی‌ام را درک می‌کنم پس، هم خودم قبول دارم و هم خودم را درک می‌کنم. افغانستان بخشی از زندگی گذشته‌ی من است. من بر آنم که خودم را در مکانی صحیح قرار دهم.

نه روز به آغاز سفر/ با هم و در کنار هم

امروز برای دیدار پدر و مادرم به یوله آمده‌ام. سفر این بارم دیگرگونه و عجیب می‌نماید. دلیل‌اش شاید این باشد که این دیدار، آخرین دیدار پیش از آغاز سفرم است.

ناگهان در می‌یابم که تمام روز پدر را دنبال می‌کنم، از این اتاق به آن اتاق ناخواسته در پی او روانم . دوست دارم این چند روزی را که در یوله هستم با او و در کنار او باشم.

در کنارش نشسته‌ام. او به Andrea Bocceli نگاه می‌کند و من محو تماشای او هستم. بغض در گلویم پیچیده است. با وجودی که در کنار بابا نشسته‌ام، بیش از هرگاه کمبود‌اش را احساس می‌کنم.

هشت روز به آغاز سفر / واقعیت

بعد از واکنش‌های دایه، تلاشم براین است که از بازگو کردن نقشه‌‌هایی که برای سفر به افغانستان دارم از او پرهیز نمایم. قبلن تلفنی جویای سلامتی من شده بود. اما حالا تلفنی از چگونه‌گی پیشرفت کارهایم را جویا می‌شود. مرا زیر رگبار پرسش‌های خودش قرار می‌دهد.

هفته پیش، آخر مجبور شدم روز و ساعت پرواز هواپیما را باو بگویم. او با شنیدن اینخبر، دچار سکوتی مطلق شد. پس از مدتی پرسید:

دیدار بعدی ما کی خواهد بود؟

امروز بدون اینکه به عاقبت کار بیانیدیشم به او گفتم که با سفارت افغانستان تماس گرفتم. ویزایم صادر شده است.

حالا، برای اولین بار، می‌توانم واقعیت را در چشمان او به‌بینم. همان واقعیتی که بارها در رویاهایم آنرا مجسم کرده و نقشه‌هایی برای اجرای آن‌ها کشیده بودم. آخر مگر نه خود این دایه بود که سبب پیدایش این چنین نگرشی در من شده بود؟

هفت روز به آغاز سفر / اسمارتیز

هفته‌ی دیگر در چنین زمانی در کابل خواهم بود. از فرودگاه کابل که در سال‌های دهه‌ی ۸۰ میلادی، ترکش کردم، چیزی در یادم نمانده است. اما آن‌گاه که دایه، من و بابا را در کابل گذاشت و خود بسوی مسکو پرواز کرد، بروشنی بیاد می‌آورم.

پنج یا شش سالم بود. من و بابا تنها مانده بودیم. یادم نیست دلتنگ دایه بودم یا نه. با رفتن دایه، رابطه‌ی من و بابا بهتر و تنگ‌تر شده بود.

او در دفتر یکی از روزنامه‌های کابل کار می‌کرد. از همین‌رو صبح‌ زود در حالیکه من در خواب بودم، خانه را ترک می‌کرد. بابا همیشه مقداری اسمارتیز را جایی در اتاق قایم می‌کرد. البته قایم قایم هم نه. همیشه آن‌ها را جائی می‌گذاشت که من براحتی بتوانم آنها را پیدا کنم. من هم تا بیدار می‌شدم اتاقمان را برای یافتن اسمارتیز، زیر و رو می‌کردم. همین شوق پیدا کردن اسمارتیز مانع احساس تنهایی‌ام می‌شد و از گریه زاری راه نمی‌انداختم.

چهار سال پیش، زمانی که من تازه با دوست پسر امروزی‌ام آشنا شده بودم، برای خرید به فروشگاه پمپ بنزینی رفته بودیم. این بار اوضاع کمی با دفعات پیشین فرق می‌کرد. طولی نکشید که دوست پسرم متوجه گریه‌ی من شد. جلو آمد. من جلوی قفسه‌ی "قاقا لی‌لی‌ها" یک بسته‌ی اسمارتیزی را توی مشتم می‌فشردم و گریه می‌کردم.

او که از چرایی گریه‌ی من خبری نداشت با لحن شوخی و جدی گفت:

هه‌هه‌هه! واسه‌ی اسمارت بینز گریه می‌کنه!

او این‌طور فکر می‌کرد که من هوس خوردن اسمارتیز کرده‌ام اما چون رژیم غذایی دارم و نباید به این‌گونه شیرینی‌جات لب بزنم، دلم برای خودم سوخته و از آنرو مثل بچه‌ها زده‌ام زیر گریه.

طفلک! آخر این اولین باری هم نبود که چنین مرا دل‌داری می‌داد. دلداری در موردی چیزی که از علت واقعی آن نا‌آگاه بود.

معلم خط ما، بخش آخری

2011-10-24T10:00:00.004+02:00

بیاد ندارم معلم خط ما برعکس آقای حجازی که اتوریته‌اش به شلاق ماری‌اش بود؛ شخصن کسی را تنبیه کند یا به فردی اهانت نماید. در مدت شش سالی که او معلم خط ما بود، به همان شیوه‌ی روز اول، سر مشقی روی تخته سیاه نوشت و هر سه ماه یکبار، مشق‌های ما را بازدید کرد. اگر چه او در خوش‌نویسی استاد بود اما از شیوه‌ی آموزش بهره‌ای نداشت. کسی به درس و هنر او دل نبست و فکر نکنم از میان ما خوش‌نویسی بیرون آمده‌باشد. علت‌اش شاید باورهای خشک مذهبی او بود هم از ترس نجس شدن لباس‌اش از قلم و دوات بچه‌ها وحشت داشت و هم در این توهم بود که مبادا با استفاده‌ی غیرمجاز از مال کسی (قلم، کاغذ و مرکب ما دانش‌آموزان) ناخواسته مدیون اولیای دانش‌آموزان شود. او نه تنها با دانش‌آموزان در نمی‌آمیخت که با دبیران نیز چنان بود. ساعات زنگ تفریح را تنها در حیاط دبیرستان بقدم زدن می‌پرداخت. روزی علت این کار را از او جویا شدم. گفت:

در فضای باز نه غیبتی می‌شنوم و نه مزاحم کسی می‌شوم. اینجا راحت‌ترم. (نقل بمضمون)

در کلاس نهم او مرا در واحد خط تجدید کرد. زمانی که نمره‌ی صفر او را در کارنامه‌‌ام دیدم، جا خوردم. به نمره‌ای که داده بود اعتراض کردم. در جواب بمن گفت:

تو تنها نیستی که صفر گرفته‌ای. آنها‌ئی که تو ورقه‌ی آنها را نوشته‌ای هم صفر شده‌اند. و درست می‌گفت که هر که ورقه‌اش را بمن داده بود، جواب رد باو نداده‌بودم.

دو سه سالی از این واقعه گذشت. خواهرزاده‌ی او از خواهر من خواستگاری کرد. روز شیرینی‌خوران پس از اتمام چانه‌زنی‌های معمول عروسان و دامادان بر سر مهریه و ... نوبت نوشتن قرارداد رسید. بزرگان باسواد حاضر در جلسه، منشی‌گری و نوشتن متن قرارداد را بهم تعارف می‌کردند. چند نفری خوش‌نویس علاوه بر معلم خط و پدر (دایی یحیا و شوهرخاله‌ام» هم در میان جمع بودند. این یکی می‌گفت ایشان بزرگترند و ارجح و آن دیگری می‌گفت« اختیار دارید! شما با خط زیبایتان ارجح من‌المرجح هستید. خلاصه عاقد که دوست خانواده‌گی ما بود، میانه را گرفت و گفت:

اگر اجازه بفرمایید محمد آقا که از همه کوچکتر هستند قبول زحمت کنند!

همه نفس راحتی کشیدند و به پیش‌نهاد رای موافق دادند.

عاقد مطلب را دیکته کرد و من با قلم ریز آنرا نوشتم. زمانی‌که قرارداد را برای امضا جلوی معلم خطمان بردم، نگاهی به نوشته انداخت و باز هم گوش‌ام را «البته این بار بشوخی» کشید و گفت:

اگر دستورات مرا کامل اجرا می‌کردی امروز یکی از خطاطان خوب شهرمان می‌بودی!

گفتم:

من به همین که هستم، راضی‌ام. نگران نباشید!

همه زدند زیر خنده.

معلم خط ما، غلامحسین همایونى، فرزند محمدطاهر پسر عبدالعلى، معروف به «كاتب همایون» از خوشنویسان عصر قاجار بود. پدر خوش‌نویسی را نزد کاتب‌همایون، پدر او آموخته‌بود و از همان دوران بود که آشنائی‌شان آغاز شده بود اما اگر چه هر دو مسلمان شیعی دو آتشه بودند اما آبشان در یک جوی نمی‌رفت.

کار هنری جالبی که از او بیاد دارم تعمیر و تکمیل نوشته‌ای از پدرش «کاتب همایون» بود. کاتب همایون بسم الله الرحمن الرحیم را با خط نستلیق بسیاری شیوائی نوشته بود و آن را بدخترش که مادر شوهر خواهر من باشد، داده بود. بخشی از این نوشته در اثر چکه‌ی باران از سقف خانه، آسیب دیده و پاک شده‌بود. آقای همایونی با دیدن حال زار نوشته‌ی پدر، نوشته را برمی‌دارد، با مهارت بخش آسیب‌دیده را می‌برد، کاغذ را نم می‌کند تا دو لایه‌ی آن از هم جدا شود. بعد قطعه کاغذ تازه‌ای با همان ضخامت به آن می‌چسباند. پس از خشک شدن کاغذ بخش پاک شده‌ی نوشته را بازسازی می‌کند. زمانی‌که من علت دو رنگ بودن آن کاغذ آن نوشته را جویا شدم، شوهر خواهرم این داستان را برای من تعریف کرد.

اگر کهنه‌گی و رنگ زرد کاغذ اولی توی چشم نمی‌زد کمتر کسی متوجه این مطلب می‌شد که آن قطعه توسط دو نفر نوشته شده است.

نوشته هنوز هم در خانه‌ی خواهر خودنمائی می‌کند اگر چه شوهر خواهر و دائی‌اش سالیانی است در میان ما نیستند.

گنبد علویان

آقای همایونی براستی در کارش استاد بود. او سال‏ها دبیر خط و در استخدام وزارت آموزش‌وپرورش بود. با شیوه‌ی نگارش خطوط نسخ، ثلث، نستعلیق و ... آشنا بود. خودش برای ما تعریف کرد که کتیبه‌ی سردر بنای قدیمی گنبد علویان که به خط کوفی است، او آن را خوانده و ترجمه‌ کرده است.

جائی خواندم که كتاب‏هاى تحفة‌الرضوى و تحفة‌المؤمن بخط او نوشته شده است.

آخرین باری که او را دیدم مجلس ختم پدر بسال ۱۳۵۷ بود. خیلی پیر شده بود. وارد مسجد که شد سلامی کرد و بنماز ایستاد. هنوز در سجده بود که مجلس تمام شد.

معلم خط ما در ۲۹ آذرماه سال ۱۳۶۴هجری خورشیدی چهره در نقاب خاک کشید. اگر همدان می‌بودم حتمن در مراسم خاک‌سپاری‌اش شرکت می‌کردم که پسر بزرگ‌اش محمد همایونی، علاوه بر خویشی، از دوستان کوه‌نورد من بود.