۱-منابع مکتوب به زبان یونانی:مهمترین منبع مکتوبی‏ که هردوت از آن سود جسته کتاب تاریخی بوده که توسط هکاته از اهالی«میلت»نگارش یافته بود،همچنین او با دیگر آثار مکتوب اسلاف خود از جمله هلانیک و دیونیس‏ آشنا بوده است.

۲-مشاهدات هردوت در طول سفرهایش:«هردوت به‏ مطالعه آداب و رسوم محلی توجهی خاص داشت و مشاهده‏ ابنیه و آثار باستانی را به قدری ضروری و واجب میشمرد که‏ گاه برای مشاهده یک بنای تاریخی خط سیر سفر طولانی و پر پیچ و خم،و رنج راه و مشقات سفر را دو چندان میکرد. مؤلف هر جا که مقتضی بوده مشاهدات خود را در کتاب‏ بزرگ خود برای خوانندگان نقل کرده است و به همین جهت‏ کتاب او نه تنها مجموعه‏ایست از اطلاعات تاریخی‏ بلکه مجموعه‏ایست از تحقیقات مربوط به باستان‏شناسی‏ و فولکلورهای محلی ادوار کهن»۲٫

۳-روایات شفاهی که هردوت از زبان دیگران شنیده‏ است:این روایات عمده‏ترین منبع هردوت در نگارش کتاب‏ تاریخ اوست.با وجود اینکه دیدار او از سرزمین‏های ماد و پارس مورد تردید است ولی با این وجود«درستی اطلاعات‏ هردوت درباره نام‏های ایرانی و شرح مبسوط او راجع به‏ چگونگی امور و وقایع نشان میدهد که مورخ با افرادی ارتباط یافته بود که در باب مندرجات کتابش بصیرت تام‏ داشته‏اند».۳

«در مورد تاریخ ماد و پارس به عقیده قریب به اتفاق‏ محققان،وی از گفته‏های شفاهی اعیان پارس و از آن جمله‏ زوپیر که به آتن مهاجرت کرده و نماینده یکی از مشهورترین‏ خاندان‏های پارسی بوده،بهره گرفته است.

محتملا او از اظهارات یکی از اخلاف هارپارگ(که یکی‏ از بزرگان ماد بوده و صد سال پیش از آن تاریخ نقش مهمی‏ در سقوط سلطنت ماد بازی کرده بود)استفاده کرده است‏ حدس زده می‏شود که خاندان هارپاگ بعدها در ناحیه لیکیه‏ آسیای صغیر نزدیک زادگاه هردوت مسکن گزیده و در آنجا املاکی داشته‏اند.این‏گونه مطلعین می‏توانسته‏اند اطلاعات‏ نسبتا موثق ولی یک جانبه‏ای،درباره داستان‏ها و روایات‏ مربوط به خاندان‏های خویش،در دسترس هردوت‏ بگذارند»۴احتمالا هردوت سرگذشت پادشاهان ماد و افسانه زندگی کوروش را با توجه با اجزای این روایات از زبان یکی از اعضای خاندان هارپاگ شنیده است و یا وقایع زمان سلطنت داریوش اول و خشایارشا را از زبان‏ زوپیر که ساکن آتن بوده شنیده،این دسته از ایرانیان‏ که هردوت آگاهی‏های خود را درباره ایران از آنها به دست آورده‏ چون در دستگاه امپراتوری هخامنشی ذینفع بوده‏اند،رویدادها را با جابنداری از خاندان‏های خود برای هردوت بازگو کرده‏اند، اما در کل اطلاعاتی که در تاریخ هردوت درباره دستگاه‏ امپراتوری هخامنشیان مندرج است با یافته‏های باستان‏ شناسی همخوانی دارند.با این حال در مطالعه تاریخ هردوت‏ باید بدین نکته توجه داشت که او از یونانیان آسیای صغیر بوده و در زمانی که او می‏زیسته نزدیک به یک سده از استیلای پارس‏ها بر این نواحی و از دست رفتن استقلال‏ سیاسی یونانیان این منطقه می‏گذشته و با روحیه بیگانه‏ ستیزی که از یونانیان سراغ داریم او نمی‏توانسته داوری‏ درستی نسبت به ایرانیان داشته باشد.با این حال او در مقایسه با دیگر موخین یونانی و رومی ضدیت کمتری‏ نسبت به ایرانیان از خود نشان داده است.با این وجود ما باید به واسطه آنکه هردوت بخش‏های مهمی از تاریخ ایران را از ورطه فراموشی رهانیده از او سپاسگزار باشیم.آگاهی‏های‏ ما درباره تاریخ ماد براساس اطلاعاتی است که هردوت در کتاب خود نقل کرده.کتاب او تنها منبع باستانی مدونی‏ است که می‏توان به آن استناد جست و یا درباره دوران‏ شاهنشاهی چهار پادشاه نخستین هخامنشی،در جاهایی که‏ سنگ نوشته‏های ایرانی خاموشند تاریخ او موثق‏ترین و مطمئن‏ترین منبع است.کتاب تاریخ هردوت در واقع تاریخ‏ جنگ‏های ایرانیان و یونانیان است و همانگونه که در مقدمه کتابش عنوان داشته برای آنکه خاطره کارهای‏ شگفت و قابل تحسین ایرانیان و یونانیان و علل‏ جنگ‏های میان آنان از یادها نرود،مبادرت به نوشتن این‏ کتاب نموده است.علاوه بر آن در کتاب او به سرگذشت‏ اقوام و ملل دیگری همچون لیدی‏ها،مصری‏ها،بابلی‏ها، سکاها و هندی‏ها نیز اشاره شده و در واقع سرگذشت آنها در تاریخ هردوت در حکم پیش گفتاری برای ورود به بحث اصلی‏ کتاب یعنی تاریخ جنگ‏های ایرانیان و یونانیان به شمار می‏آید.

هردوت هنگامی که میخواهد تسخیر شهرهای یونانی‏ نشین آسیای صغیر به دست ایرانیان را شرح دهد،ابتدا به‏ بیان چگونگی تسخیر لیدی که سرزمینی حایل میان ایرانیان‏ و یونانیان بود،می‏پردازد.او نخست مختصری از تاریخ لیدی‏ را بیان می‏دارد و در قالب آن پیشینه اختلافات و جنگ‏های‏ ماد و لیدی را بازگو می‏کند.منبع آگاهی‏های هردوت در این‏ بخش از تاریخ او منابع لیدیایی است که با افسانه‏های یونانی‏ آمیخته است.او با مهارتی که در آمیختن تاریخ با افسانه‏ها و خرافات داشته از ابتدای بازگویی این روایت،به گونه‏ای‏ زمینه‏چینی می‏نماید که در پایان آن دچار تناقض‏گویی نگردد. دو شخصیت اصلی این روایت یکی کرزوس،پادشاه لیدی‏ و دیگری کوروش،پادشاه پارس است.هردوت در این روایت‏ از کوروش چهره پادشاهی آزمند و خودکامه ارائه می‏دهد که

به منظور روحیه ناآرام و سرکش خویش دست به کشورگشایی‏ می‏زده و در مقابل،شخصیت دیگر این روایت،کرزوس‏ پادشاه لیدی است که پادشاهی خردمند،دادگر و پارسا توصیف شده است.هردوت پس از شرح چگونگی تسخیر سارد و اسارت کرزوس به دست سپاهیان پارسی می‏نویسد:

«سربازان پارسی اسیر خود(کرزوس)را به پیشگاه‏ بردند،کوروش فرمود او را در غل و زنجیر کنند و با چند تن نوجوان لیدیایی(بعدا توضیح می‏دهد که تعداد این‏ نوجوانان چهارده تن بوده)برتل هیزمی که به فرمانش‏ فراهم شده بود قرار دهند و گویا می‏خواست ایشان را در پیشگاه یکی از خدایان معبود خویش قربانی کند و شاید نذری داشت و اکنون در صدد ادا بود و شاید هم چون‏ شنیده بود که کرزوس مرد پارسایی است دستور داده بود او را بر آن توده آتش‏زا بگذارند تا معلوم شود آیا معجزه‏ آسمانی او را از زنده سوختن نجات می‏دهد یا نه.باری‏ هر منظوری که داشته قصدش انجام دادن آن کار بوده‏ است».۵

با توجه به آگاهی‏هایی که از باورهای دینی ایرانیان‏ باستان داریم بسیار بعید به نظر می‏رسد که کوروش خواسته‏ باشد کرزوس را به همراه چهارده نوجوان لیدیایی در پیشگاه‏ یکی از خدایان معبودش به وسیله آتش قربانی کند.چرا که‏ در نزد ایرانیان آتش به عنوان فروغ اهورا مزدا،خدای بزرگ‏ و نشانه او بر روی زمین مقدس شمرده می‏شده و آلودن آن از گناهان بزرگ به شمار می‏رفته و از سوی دیگر هیچگاه‏ قربانی کردن انسان‏ها در میان ایرانیان مرسوم نبوده و نزد ایزدان ایران باستان نیز چنین خدای خون‏آشامی که با خون قربانیان انسانی سیراب شود،سراغ نداریم.کارهایی‏ را که هردوت در این روایت به کوروش نسبت میدهد با رفتار جوانمردانه او نسبت به پادشاهان مغلوب مغایرت دارد و ساخته‏ و پرداخته یونانیان است.قصد یونانیان از ساختن این روایت‏ توجیه پیشگویی‏های نادرست هاتف«معبد دلفی»بوده است. زیرا هاتف این معبد با پیشگویی‏های نادرست خود،کرزوس‏ را که از تسخیر ماد توسط کوروش به طمع چنگ‏اندازی به‏ متصرفات مادها در شمال بین النهرین افتاده بود تشویق به‏ جنگ با پارس‏ها کرده و به او وعده پیروزی در این نبرد را داده بود.

هردوت می‏نویسد:

«کرزوس پس از چهارده سال پادشاهی و چهارده‏ روز محاصره به اسارت پارس‏ها درآمد و کوروش دستور داد تا او را به همراه چهارده تن نوجوان لیدیائی برتلی از هیزم به آتش بکشند و هنگامی که کرزوس از نجات‏ جان خود ناامید می‏شود،اشک‏ریزان از درگاه آپولو می‏خواهد که در ازای تقدیمی‏های سابقش به معبد دلفی‏ او را از این مهلکه برهاند سپس در روزی که هوا صاف و آفتابی بوده ناگهان آسمان تیره و تار می‏شود به باریدن می‏کند و آتش به خواسته آپولو خاموش میگردد.»۶

تاکید هردوت بر عدد چهارده در این روایت برای ما روشن‏ نیست و آمیختگی آنرا با افسانه‏ها بازگو می‏کند.از سویی‏ دیگر نجات معجزه‏آسای کرزوس از مرگ به خواست آپولو دلیل ارجمندی او نزد کوروش و درباریان او عنوان میشود.در حالیکه اسناد و مدارک بجای مانده از آن روزگار گواهی‏ میدهند که پارسیان نسبت به پادشاهان مغلوب با بلند نظری‏ رفتار می‏نموده‏اند و احترام آنها را رعایت می‏کرده‏اند.حتی‏ هردوت نیز در کتاب تاریخ خود به این نکته معترف است.او می‏نویسد:

نیم تنه هردوت

«ایرانیان رسمی دارند که نسبت به فرزندان سلاطین‏ مخلوع رعایت قدر و احترام کنند و حتی با وجود سرکشی‏ پدران،زمام امور را به دست فرزندان ایشان سپارند.قوانین‏ فراوانی وجود دارد که دال بر بلند نظری ایرانیان بوده‏ است».۷

پس به هیج وجه عجیب نیست که کرزوس تا پایان عمر در دربار کوروش و جانشین وی با احترام به سر می‏برده و در همه جا به عنوان یکی از ملتزمین رکاب کوروش،همواره‏ حضور داشته است.

پاسخ هاتف معبد دلفی به پرسش‏های کرزوس درباره‏ پیشگویی‏های نادرست او،پس از شکست از کوروش و از دست دادن تاج و تخت پادشاهی لیدی،ریشه‏های یونانی این‏ داستان را نمایان می‏کند.هردوت در این باره می‏نویسد:

«می‏گویند وقتی قاصدان لیدیا به دلفی‏ آمده پرسش‏های کرزوس را مطرح کردند کاهنه پاسخ داد: حتی خدایان هم تابع حکم قضا و قدر هستند.و راجع به‏ خودش نیز کرزوس کفاره جد پنجم خود را پس میدهد… رب النوع حافظ اسرار علاقه بسیار داشت که سقوط سارد در دوره اخلاف کوروش پیش آید،نه در زمان‏ پادشاهی خود او اما قدرتی نداشت که مسیر گردونه‏ تقدیر را تغییر دهد.با وجود این تا حدی که مقدور بود سرنوشت کرزوس را تعدیل و تسخیر سارد را سه سال‏ به تاخیر انداخت،از این رو باید او به تحقیق بداند که سه‏ سال پیش از مدت مقرر از نعمت آزادی برخوردار بوده‏ است.دیگر اینکه خدا او را از آتش سوزان نجات داده‏ است.راجع به خود پیشگویی نیز کرزوس حق اعتراض‏ ندارد.چه خداوند فرموده بود،اگر او به قلمرو پارس‏ بتازد امپراتوری بزرگی از بین خواهد رفت.بعد از شنیدن‏ چنین جوابی شرط حزم و دانایی آن بود که او باز قاصد بفرستد و سئوال کند منظور کدام امپراتوری است؟ دستگاه کوروش یا پادشاهی خودش.و به‏هرحال اگر تاریخ هردوت برای قرائت‏ انفرادی نوشته نشده بلکه برای‏ بازخواندن مطالب آن در مجامع شهر آتن تحریر یافته است و هردوت بیم‏ آن داشته که چنانچه مطالب کتابش‏ با تمایلات سیاسی و باورهای دینی‏ یونانیان مغایرت داشته باشد با اقبال عمومی روبرو نگردد

آنچه را که شنیده بود درست نفهمیده و باز کسی را نفرستاده است که مقصود را تحقیق کند پس ملامت‏ متوجه خود اوست….وقتی لیدی‏ها پاسخ هاتف را در سارد به کرزوس اطلاع دادند وی اعتراف کرد که حق‏ با خدا بوده و گناه از جانب خود او.»۸

هردوت پس از شرح تسخیر لیدی توسط کوروش بزرگ‏ به نقل داستان زندگی کوروش می‏پردازد تا یونانیان با سرگذشت مردی که امپراتوری لیدی را نابود ساخته بود و پارسیان را به جایگاهی بلند در جهان آن روزگار رسانده بود بیشتر آشنا شوند.او اظهار می‏دارد که چهار روایت درباره‏ زندگی کوروش از زبان ایرانیان شنیده است.ولی متاسفانه‏ تنها یکی از این چهار روایت را که به گمان او کمتر با افسانه‏ها آمیخته بوده نقل می‏کند.بدون تردید افسانه زندگی‏ کوروش را هردوت از زبان ایرانیان شنیده است.زیرا مانند این افسانه در تاریخ اساطیری ایران بارها تکرار شده و شخصیت‏های اساطیری همچون فریدون،زال،سیاوش‏ و کیخسرو نیز دارای سرگذشتی کم و بیش همانند سرگذشت کوروش در این افسانه‏اند،و حتی برای شخصیتی‏ تاریخی چون شاپور یکم ساسانی داستانی شبیه به این‏ داستان نقل شده است.

در این داستان چهار شخصیت اصلی به همراه کوروش‏ نقش دارند.نخست آستیاگ،آخرین پادشاه ماد و نیای‏ مادری کوروش که پیش از به دنیا آمدن او خواب‏نما می‏شود و از ترس اینکه تاج و تخت خود را از دست بدهد،پس از به‏ دنیا آمدن کوروش به توصیه مغان دستور مرگ او را صادر می‏کند،دوم هارپاگ،وزیر آستیاگ که کوروش به او سپرده‏ می‏شود تا در کوهستان رها شود و سپس پیکر بی‏جان نوزاد نگون بخت را تحویل آستیاگ دهد.ولی او از این کار به‏ دست خویش خودداری می‏کند و نوزاد را به مهرداد که‏ چوپان گله پادشاه بوده می‏سپارد تا او فرمان شاه را اجرا کند و شخصیت چهارم همسر مهرداد است که سپاکو نام داشته،

هردوت فرقی میان آشور و بابل‏ قایل نیست و از بابل به عنوان یکی‏ از شهرهای آشور نام می‏برد در حالیکه آشور و بابل همیشه دو ناحیه جدا از یکدیگر بوده‏اند.اگر همانگونه که هردوت ادعا می‏کند واقعا به این منطقه سفر کرده‏ باشد نباید دچار چنین اشتباه‏ فاحشی می‏شد.

او مهرداد را از کشتن نوزاد بی‏گناه بازمی‏دارد و به همسرش‏ می‏گوید که پیکره بی‏جان فرزند خود را که همان روز مرده به‏ دنیا آمده بود به جای جسد کوروش به هارپاگ تحویل‏ دهد.بدین ترتیب کوروش از مرگ رهایی میابد و تا سن‏ ده سالگی نزد مهرداد و همسرش به زندگی ادامه می‏دهد.اما بر اثر حادثه‏ایکه در یک بازی کودکانه روی می‏دهد.راز کوروش برملا میگردد و آستیاگ پس از رایزنی بامغان،از کشتن کوروش منصرف می‏گردد و او را به نزد پدر و مادر حقیقی‏اش به پارس می‏فرستد.آستیاگ،سزای سرپیچی‏ هارپاگ از فرمان شاهی را با کشتن فرزندش می‏دهد.و هارپاگ کینه آستیاگ را به دل می‏گیرد و در فرصتی مناسب‏ از پادشاه ماد انتقام میگیرد.

آستیاگ و هارپاگ دو شخصیت تاریخی هستند.نام‏ آستیاگ یونانی شده نام آژی دهاک است که معرب آن‏ ضحاک شده است.در اینجا شباهت‏های داستان زندگی‏ کوروش با داستان زندگی فریدون قابل تامل است.هارپاگ‏ از شاهزادگان مادی و از سپهسالاران آستیاگ بوده که در سقئط پادشاهی ماد نقش داشته و بعدها به پاس خدماتش به‏ کوروش،شهربانی استان لیکیه به او واگذار می‏شود و بازماندگانش تا مدت‏ها در آنجا فرمانروایی داشته‏اند.دو شخصیت دیگر این داستان یعنی مهرداد و سپاکو هستند که‏ نقش نمادینی در این داستان دارند.مهر(میترا)از ایزدان‏ بزرگ آریایی است که یکی از وظایف او پشتیبانی از جنگ‏آوران آریایی بوده و معنای نام سپاکو سگ ماده است. سگ در ایران باستان به واسطه نوع معیشت ایرانیان که غالبا از راه دامداری و کشاورزی امرار معاش میکرده‏اند جانوری‏ مفید به شمار می‏رفته است.ایرانیان باستان بر این باور بوده‏اند که از چشمان سگ نوری ساطع می‏شود که راهنمای‏ مردمان است.و در این داستان به صورت نمادین نشان داده‏ شده است که کوروش از بدو تولد در پناه ایزد مهر و دیگر نیروهای آسمانی قرار داشته است.نکته دیگری که در

این داستان می‏توان به آن اشاره نمود،این است که در این داستان کوروش از بدو تولد تا سن ده سالگی که در نزد مادر و پدر خوانده مادی خود به سر می‏برده از او با نام کوروش یاد می‏شود در حالیکه می‏بایستی آنها برای فرزند خوانده خود نامی مادی برمی‏گزیدند.هرچند که می‏دانیم‏ زبان مادها و پارس‏ها به یکدیگر بسیار نزدیک بوده و این دو زبان گویش‏هایی از زبان آریایی بوده‏اند،ولی نکته اینجاست‏ که تا به حال برای نام کوروش در زبان فارسی باستان معنای‏ روشنی که مورد تایید زبان‏شناسان باشد پیدا نشده و احتمالا کوروش نامی عیلامی است که براثر همسایگی پارس‏ها با عیلامی‏ها،نام‏های عیلامی در میان پارس‏ها رواج پیدا کرده‏ است،همان‏گونه که نام کمبوجیه نیز عیلامی به نظر می‏رسد و ریشه فارسی برای آن پیدا نشده است.بنابراین، اینگونه به نظر می‏رسد که کوروش از بدو تولد در کنار ماندانا،مادرش و کمبوجیه پدرش در پارس پرورش یافته‏ باشد و آنها نام نیای پدریش را بر او نهاده باشند.

تسخیر بابل

هردوت پس از بیان داستان زندگی کوروش به موضوع‏ اصلی کتاب خود یعنی جنگ‏های ایرانیان و یونانیان باز می‏گردد و چگونگی تسخیر شهرهای یونانی‏نشین آسیای‏ صغیر به دست سپاهیان ایرانی به فرماندهی هارپاگ را شرح‏ میدهد.اما در مورد فتوحات کورش در نواحی شرقی ایران‏ که پیش از فتح بابل صورت گرفته بود کتاب او اطلاعاتی به‏ دست نمی‏دهد.او تنها با اشاره‏ای گذرا به این موضوع‏ می‏نویسد:«کوروش پس از تسخیر سایر نواحی قاره آسیا توجه خود را به فتح آشور همان سرزمینی که از لحاظ کثرت‏ بلاد مشهور و به خصوص نامی‏ترین و تواناترین آنها یعنی بابل‏ که بعد از سقوط نینوا پایتخت شده بود معطوف داشت».۹ نکته قابل توجه در اینجا این است که هردوت فرقی میان‏ آشور و بابل قایل نبوده و از بابل به عنوان یکی از شهرهای‏ آشور نام می‏برد در حالیکه آشور و بابل همیشه دو ناحیه جدا از یکدیگر بوده‏اند و در زمان هردوت هر یک جداگانه یکی از استان‏های بیست و سه گانه امپراتوری هخامنشیان به‏ شمار می‏رفته‏اند.و اگر همانگونه که هردوت ادعا می‏کند واقعا به این منطقه سفر کرده باشد نباید دچار چنین‏ اشتباه فاحشی می‏شد.

هردوت شرح مختصری از چگونگی تسخیر بابل‏ به دست کوروش بیان می‏دارد و در مورد رفتار جوانمردانه کوروش با نبونید پادشاه بابل و ساکنین آنجا سکوت اختیار می‏کند.ولی یافته‏های باستان‏شناسی و دیگر آثار مکتوب به جای مانده از آن روزگار ما را در پی بردن به‏ وقایع این موضوع یاری می‏کنند.در کاوش‏های‏ باستان‏شناسان در بابل لوحه‏ای به زبان بابلی به‏ دست آمده که به فرمان کوروش پس از فتح بابل نگارش‏ یافته و به نخستین فرمان آزادی حقوق ملل معروف‏ شده است.این فرمان بیانگر رفتار کوروش با مردمان‏ بابل بشمار می‏آید.در این لوحه کوروش چنین‏ می‏گوید:«چون مهر سایه گستر به بابل آمدم.به شادی و خوشی در کاخ شاهان نشیمن گزیدم،«مردوک» خداوندگار بزرگ،مردمان آزاده بابل را به سوی من‏ گردانید.سربازان بی‏شمار من به آرامش به بابل آمدند، در سراسر سومر و آکد رفتار دشمنانه اجازه ندادم،یوغ ننگین‏ را از آنها برداشتم.خانه‏های فرو افتاده‏شان را از نوساختم، ویرانه‏ها را پاک کردم،مردوک خداوند بزرگ از کارهای نیکم‏ شاد گشت و از روی مهر مرا آفرین گفت،مرا کوروش شاهی‏ که او را پرستش میکند و کمبوجی پسرم را و همه سربازانم‏ را،و ما بی‏ریا و با شادهی خداوندگاریش را ستودیم».۱۰در بخشی از فرمان کوروش درباره یهودیان بابل نیز دستوراتی‏ صادر شدها ست.۱۱

مضامین این فرمان‏ها بیانگر خصوصیات اخلاقی و رفتار کوروش با مغلوبین است،در حالیکه در آن زمان چنین سیاستی‏ سابقه نداشته و پادشاهان فاتح از قتل و غارت‏های خود در سرزمین‏های مفتوحه در کتیبه‏های خویش با سرافرازی‏ صحبت کرده‏اند.برای نمونه آشوربنی پال پس از تسخیر «عیلام»در کتیبه‏ای که از او به یادگار مانده با افتخار چنین‏ می‏گوید:«در طول یک لشکرکشی که پنجاه و پنج روز طول‏ کشید من این سرزمین را به برهوت تبدیل کردم.روی‏ چمنزارهای آن نمک و بته خار پراکندم.همسران و دختران‏ شاهان عیلام،از خانواده‏های قدیم و جدید،فرماندهان‏ شهر،فرماندهان،تمامی افسران از جمله مهندسان، همه ساکنان چه ذکور و چه اناث،جوان یا پیر،اسبها و قاطرها، الاغ‏ها،رمه‏های بزرگ و کوچک بیشمارتر از یک گله ملخ، همه اینها را من به آشور انتقال دادم.»۱۲

کهنترین کتابی که از کوروش نام برده تورات، کتاب مقدس یهودیان است.در تورات از کوروش به نیکی‏ نام برده شده و از او با نام‏های«بازوی خداوند»۱۳، «برگزیده خداوند»۱۴و«مسیح خداوند»۱۵یاد گردیده‏ است.

یقینا هردوت رفتار کوروش با ملل مغلوب را از زبان آنها شنیده بوده و با این روایات آشنایی داشته است.لیکن از نقل‏ آنها خودداری کرده تا در میان هم میهنان خود متهم به ستایش‏ از ایرانیان نگردد.«تاریخ هردوت برای قرائت انفرادی نوشته‏ نشده بلکه برای بازخواندن مطالب آن در مجامع شهر آتن‏ تحریر یافته است».۱۶و هردوت بیم آن داشته که چنانچه‏ مطالب کتابش با تمایلات سیاسی و باورهای دینی یونانیان‏ مغایرت داشته باشد با اقبال عمومی روبرو نگردد.

هردوت پس از شرح رویداد تسخیر بابل به بیان آخرین

نبرد کوروش می‏پردازد یعنی نبرد با ماساگت‏ها.هردوت‏ انگیزه کوروش از نبرد با ماساگت‏ها را فزون‏خواهی کوروش‏ می‏داند و می‏نویسد:

«بعد از تسخیر آشور سودای چیرگی بر ماساگت‏ها در سر کوروش افتاد»۱۷،«او در این اقدام آخری و خطیر خود انگیزه‏های متعددی داشت یکی اصل و تبار ایزدی وی، دیگر پیروزی‏های پی در پی قبلی او،چون تا آن زمان وی‏ اراده تسخیر هیچ شهر و دیاری را نکرده بود که شاهد مقصود را در آغوش نکشیده باشد».۱۸

هردوت در این چند سطر از کتاب تاریخش‏ انگیزه کوروش از نبرد با ماساگت‏ها را،تسخیر سرزمین‏های تازه می‏داند در حالیکه کوروش نیازی به چیرگی‏ بر سرزمین و مردم چادرنشین و فقیر ماساگت‏ها نداشت،بلکه‏ انگیزه کوروش از این کار جلوگیری از تهاجمات این قوم‏ چادرنشین به شهرها و نواحی آباد جنوب رودخانه جیحون‏ بوده است.هردوت با نقل پیام توموروس،ملکه ماساگت‏ها به کوروش در واقع عقیده خود را نسبت به کوروش از زبان‏ این زن فرمانروا بیان می‏دارد و می‏نویسد:

«ای پادشاه مادی‏ها تو را نصیحت می‏کنم که از این کار دست برداری چون به هیچ روی جای اعتماد و یقین نیست‏ که اقدام تو سرانجام مطلوبی داشته باشد.به فرانروایی بر قوم و ملت خویش خرسند باش و سلطنت مرا نیز بر طایفه خودم روا دار،افسوس که حرفم را نخواهی شنود چون‏ به آنچه کمتر از همه چیز توجه داری زندگی در صلح و صفاست»۱۹

ارائه چنین تصویری از کوروش با شواهد و مدارک تاریخی‏ همخوانی ندارد.کوروش بیش از هر فرد دیگر متوجه بود که‏ شهرهای متمدن و قبایل وحشی،از قوای داخلی که میکوشد همه را در یک جامعه انسانی مستهلک سازد به زحمت اطاعت‏ میکند به همین خاطر او اندیشه آن نداشت که ممالک مفتوحه‏ را به اتخاذ روشی واحد ملزم نماید،بلکه این خردمندی را داشت که مؤسسات هر یک از حکومت‏هایی را که به تاج و تخت خود ضمیمه می‏کرد.لایتغیر باقی گذارد.او هر جا که رفت.خدایان مذاهب مختلف را به رسمیت شناخت‏ و تصدیق کرد.همواره خود را جانشین قانونی حکمرانان بومی‏ معرفی مینمود.نسیمی جدید بر سراسر جهان وزیدن گرفت. شهرها را از قربانی‏ها و قتل‏های به ناحق نجات بخشید، حریق شهرهای غارت شده را خاموش نمود و اقوام را از اسارت‏ و بردگی آزاد کرد».۲۰

کوروش به دنبال حوادثی که در مرزهای شرقی امپراتوری‏ بر اثر تهاجمات ماساگت‏ها روی داده بود،مجبور به انجام‏ عملیات نظامی در آن حدود شد و در نبردی با اقوام چادرنشین‏ در نواحی شرقی ایران کشته شد.درباره چگونگی مرگ‏ کوروش،چندین روایت وجود داشته است.که هردوت تنها به نقل یکی از آنها بسنده می‏نماید.در این روایت پس از آنکه فرزند توموروس به اسارت پارس‏ها درمی‏آید.برای رهایی‏ از این ننگ،خودکشی می‏کند.توموروس پس از شنیدن این‏ خبر از شدت خشم برای گرفتن انتقام با تمام نیرو به‏ سپاهیان ایرانی می‏تازد و پس از جنگی سخت،ایرانیان‏ شکست می‏خورند و کوروش نیز در جنگ کشته‏ می‏شود«توموروس امر کرد مشگی از خون انسانی پر کنند و سپس جنازه کوروش را بین کشته‏شدگان سپاه پارس بیابند. وقتی جسد کوروش پیدا شد ملکه سر او را در مشگ خون‏ فرو کرد و در حالیکه با جسد چنین بدرفتاری میکرد خطاب‏ به آن چنین گفت:

«ای پادشاه با اینکه من زنده‏ام و سلاح بدست بر تو

درباره دوران شاهنشاهی چهار پادشاه نخستین هخامنشی،در جاهایی که سنگ نوشته‏های ایرانی‏ خاموشند،تاریخ هردوت‏ موثق‏ترین و مطمئن‏ترین منبع است‏ هردوت دیده‏ها و شنیده‏های خود را درباره تاریخ و فرهنگ اقوام آن‏ زمان در کتابی به رشته تحریر درآورد.این کتاب کهنترین کتاب‏ تاریخی است که از گزند حوادث‏ زمان مصون مانده و به روزگار ما رسیده است.

بدون تردید افسانه زندگی کوروش‏ را هردوت از زبان ایرانیان شنیده‏ است زیرا مانند این افسانه در تاریخ‏ اساطیری ایران بارها تکرار شده و شخصیت‏های اساطیری همچون‏ فریدون،زال،سیاوش و کیخسرو نیز در این افسانه‏ها سرگذشتی همانند کوروش دارند.

«فر و شکوه کورش در بابل»(حکاکی یک هنرمند ناشناخته ۱۸۲۰ م)

پیروز شده‏ام،چون با خدعه و نیرنگ بر فرزند من دست‏ یافتی و در حقیقت مرا نابود کردی،من نیز به نوبه خود همانطور که تهدید کرده بودم تو را از خون سیراب میکنم».۲۱

«از روایت هردوت چنین نتیجه گرفته می‏شود که جسد کوروش بدست دشمنان او افتاد.در حالیکه امروز مقبره این‏ پادشاه در قلب سرزمین پارس در دشت مرغاب قرار دارد و غیر قابل تصور است که با آنهمه دشمنی و کینه‏ای که ملکه‏ توموروس به او داشته پارسیان توانسته باشند جنازه او را باز گیرند و در پارس دفن کنند».۲۲لذا روایت هردوت در مضان تردید قرار می‏گیرد.

پانوشت‏ها:

(۱)-دیاکونوف،ا.م،تاریخ ماد،ترجمه کریم کشاورز،تهران،پیام،۱۳۵۷، ص ۱۸

(۲)-هردوت،تاریخ هردوت،ترجمه هادی هدایتی،جلد اول،تهران، دانشگاه تهران،۱۳۳۶،ص ۹٫

(۳)-هردوت،تواریخ،ترجمه ع وحید مازندرانی،تهران،دنیای کتاب، ۱۳۶۸،ص ۴

(۴)-دیاکونوف،پیشین،ص ۱۹

(۵)-هردوت،تواریخ،پیشین،ص ۵۲

(۶)-همان،صفحات ۵۳-۵۴

(۷)-همان،ص ۱۹۳

(۸)-همان،ص ۵۶-۵۵

(۹)-همان،ص ۸۸

(۱۰)-حکمت،علیرضا،آموزش و پرورش در ایران،تهران، مؤسسه تحقیقات و برنامه‏ریزی علمی و آموزشی،۱۳۵۰،ص ۴۰

(۱۱)-همان،ص ۴۰

(۱۲)-هینتس،والتر،دنیای گمشده عیلام،ترجمه:فیروز فیروزنیا،تهران، انتشارات علمی و فرهنگی،تهران،۱۳۷۱،ص ۱۸۶

(۱۳)-تورات،کتاب اشعیانبی،باب چهل،بند ۱۰

(۱۴)-همان،باب چهل و دوم،بند ۱

(۱۵)-همان،باب ۴۵،بند ۱

(۱۶)-هردوت،تواریخ،پیشین،ص ۱۲

(۱۷)-همان،ص ۹۸

(۱۸)-همان،ص ۹۹

(۱۹)-همان،ص ۹۹

(۲۰)-گیرشمن،ر،ایران از آغاز تا اسلام،ترجمه محمد معین،تهران، انتشارات علمی و فرهنگی،۱۳۶۶،ص ۱۴۳

(۲۱)-هردوت،تاریخ هردوت،ترجمه هادی هدایتی،جلد اول،ص ۲۸۶

(۲۲)-همان،ص ۲۸۷

برچیده از کتاب ماه تاریخ و جغرافیا » دی ۱۳۷۷ – شماره ۱۵»

پژوهش از:همدانی، علی کرم

نشر الکترونیکی : تاریخ ما، اِنی کاظمی

نگاره های مرتبط:

• زندگی پس از مرگ در مصر باستان
• نام و پیشینۀ مصر باستان در منابع تاریخی
• شاهان بزرگ هخامنشی
• نگاهی گذرا بر فرهنگ ایران و یونان
• از حمله ایرانیان به یونان تا مرگ سقراط
• بابل و بابلیان در دیدگاه هرودت
• دين‌ در زمان‌ هخامنشي
• شهر بابل از آغاز تا پایان
• ماجرای هزار سرباز هخامنشي کشف شده در مصر
• میلتوس از شهرهای کهن یونان باستان

© eni برای تاریخ ما, | لینک نگاره |

اوستا کهن ترین نوشته ایرانیان و کتاب دینی زرتشتیان است. بخش های گوناگون این کتاب، طی صدها سال تدوین شده است. کتاب اوستا در روزگار باستان دارای ۸۱۵ فصل در بیست و یک نسک (کتاب) بوده و در شکل کنونی خود شامل شش بخش گاهان، یَسنه یا یسنا (شامل گاتها و غیر آن)، یشت‌ها، وندیداد، ویسپرد و خرده‌اوستا است. بخش‌های اوستا بنا بر تحقیق آنوبانینی در دوران‌های مختلف توسط اشخاص متعدد تالیف شده است. قدیمی ترین بخش اوستا، گاهان نامیده می شود و گفته می شود بخشی از آن، سروده هایی است که به زرتشت الهام شده و بر زبان وی جاری شده است. اوستا را از نظر زمانی می توان به سه بخش تقسیم کرد. بخش نخست اوستای کهن که مضامین آن از نظر زمانی متعلق به روزگار پیش از زرتشت (پیش از حدود دو هزار و هشتصد سال پیش) است؛ اما نگارش آن متعلق به عصرهای پس از زرتشت است و هنگام این نگارش و بازنویسی دگرباره، تا اندازه‌ای مضامین و باورهای جدیدتر را به متن‌های کهن اضافه کرده‌اند. بخش دومِ اوستا از نظر زمانی شامل “گـاتـهـا” است که سروده‌های مینوی شخص زرتشت، پیام‌آور بزرگ ایرانی به شمار می‌رود که هر چند از نظر مضمون پس از اوستای کهن سروده شده است؛ اما از نگاه زبان و نگارش، کهن‌ترین بخش اوستای موجود است. بخش سوم اوستا از نظر زمانی شامل یـسـنـا، یـشـت‌های جدید، ویـسـپـرد، ونـدیـداد و خـرده اوسـتـا است که همگی جزو اوسـتـای نـو به حساب می‌آیند. اما بسیاری از مضامین همین بخش‌های جدید نیز برگرفته و اقتباس شده از باورها و نوشتارهای کهن است؛ اما این آمیختگی به حدی است که امکان تفکیک را امکان‌پذیر نمی‌سازد. اوستا به دو گویش نوشته شده‌است. گویشی که گاهان یعنی سخنان خود زرتشت بدان نوشته‌شده و گویشی که بخش‌های دیگر اوستا را بدان نوشته‌اند. گویش نخست را گویش گاهانی و گویش دوم را گویش جدید نامیده‌اند. گفته می شود که کتاب اوستا در اصل کتاب مقدس همه ایرانیان باستان بوده است. مندرجات اوستا شامل نیایش اهورا مزدا و امشاسپندان و دیگر ایزدان و مظاهر طبیعت و تکالیف انسان در جهان بهشت و دوزخ و داستان‌های ملی است.

کلمه اوستا در اصل “اَوْپِسْٰتاک” است به معنى بنیان جاافتاده و محکم، کنایه است از آیات محکمات و شریعت پابرجای، و به صیغهٔ صفت مشبهه است. واژه اَوِستا بنا به تحقیق آنوبانینی در خود کتاب نیامده به معنی دانش و شناخت هم هست و با واژه “ودا”، نام کهن ترین کتاب دینی هندوان همریشه است. بر روی هم اوستا را می‌توان به معنی “آگاهی‌نامه” یا “دانش‌نامه” دانست که آن را (مرجع نامه) نیز می نامند. در تاریخ طبرى و دیگر متقدمان از مورّخان عرب “ابستاق” و “افسقاق” ضبط شده است و در زبان درى “اُوْستا ـ اُسْتا ـ وُسْت ـ اُسْت” به اختلاف دیده می شود کاف آخر “اوپستاک” که از قبیل کاف “داناک” و “تواناک” است در زبان درى حذف می شود و تلفّظ صحیح این کلمه بایستى “اُوْپستا” باشد ولى به تقلید شعرائى که به ضرورت این کلمه را مخفّف ساخته اند ما آن لفظ را “اَوِسْتا” خوانیم.

اما لفظ زند از آزنتی “Azanti” و به معنی گزارش و ترجمه است و مراد از زند کتب پهلوی است که نخستین بار کتاب اوستا بدان زبان ترجمه شده است و پازند مخفف “پات زند” می باشد که با پیشاوند “پات” ترکیب یافته و به معنی دوباره گزارش یا ترجمه و برگردانیدن زند است به زبان خالص دری. پازند عبارت است از نُسک هایی که زند را به خط اوستایی و به زبان فارسی دری ترجمه کرده باشند و از این رو متأخران خط اوستایی را خط پازند نامند.

بنابر روایت های دینی زرتشتی “اسکندر رومی مصر نشین، پتیاره ی بدبخت، بیدین بدکار بدکردار [به فرمان اهریمن به ایرانشهر حمله کرد و] اوستا و زند را برآورد و بسوخت”. در نامه ی “تنسر” به شاه مازنداران نیز اشاره شده (مسعودی مورخ عرب و جمعی دیگر از مورخان اسلامی هم نقل کرده اند) که “اسکندر” بعد از فتح “اصطخر” اوستا را که بر دوازده هزار پوست گاو نوشته بودند برداشت و مطالب علمی آن را از طب، نجوم و فلسفه به یونانی ترجمه کرد و به یونان فرستاد و خود آن کتاب را بسوزانید.

بنا بر تحقیق آنوبانینی نخستین کسى که پس از اسکندر از نو “اوستا” را گردآورد و آئین دیرین مزدیسنا را نو کرد “وُلَخْش” اشکانى بود (۵۱ ـ ۷۸ ب م). ولخش همان است که ما او را بلاش خوانیم در میان اشکانیان پنج شهنشاه به این نام شناخته شده اند. دار مستتر گوید کسى که اوستا را گرد کرده است باید ولخش نخستین باشد، زیرا او مردى دیندار بوده است و بعضى گمان کرده اند که این شهنشاه ولخش سوم است که از (۱۴۸ تا ۱۹۱ ب م) پادشاهى کرد (از جمله آقاى آرتور کریستنسن مورخ معاصر است). این ولخش از سال ۵۱ تا ۷۸ میلادى پادشاهى کرده و از عهد او سکه هاى اشکانیان نیز تغییر یافته به خط پهلوى زده شد و خط یونانى موقوف گردید و بعید نیست اوستا هم از عهد او شروع به گردآورى شده باشد. به هر حال آنچه مسلم است در زمان اشکانیان و ساسانیان بخش های باقیمانده از آن کتاب بزرگ با افزودن آنچه در یادها مانده بود گردآوری شده و سرانجام در سده های پنجم و ششم هجری بار دیگر این کتاب گردآوری شد که به صورت امروزین در آمد. دانشمندان محقق ۲۱ نسک ساسانی را به ۳۴۵۷۰۰ کلمه برآورد کرده اند و امروز ۸۳۰۰۰ کلمه در اوستای فعلی موجود و باقی به تاراج حادثات رفته است. در قرن نهم میلادی و دوم هجری مؤلف دینکرت – که تفسیری از اوستا و مهمترین کتب فقه، عبادت و احکام مزدیسنی است – گوید اوستا دارای ۲۱ نسک است، و اسامی آنها را ذکر می کند و مجموع ۲۱ نسک را به اصطلاح زبان پهلوی به سه قسمت منقسم مینماید به قرار ذیل:

الف- گاسانیک

ب- هاتَکْ مانْسَریکج

ج- داتیک
- گاسانیک یعنی بخش “گاثه” که سرودهای دینی و منسوب است به خود زرتشت و محتویات آن ستایش اهورامزده و مراتب ادعیه و مناجات ها می باشد.
- هاتک مانسریک، مخلوطی از مطالب اخلاقی و قوانین و احکام دینی است.
- داتیک، فقه و احکام و آداب و معاملات است.

اما بعد از این تاریخ (یعنی بعد از قرن سوم هجری) گویا در قرن چهارم و پنجم هجری اوستا به شکل کنونی در می آید.
بخش های اصلی کتاب اوستای امروزین عبارتند از:
۱) یسنا: که به معنای نیایش است و مشتمل بر هفتاد و دو فصل می باشد. گات ها که منسوب به خود زرتشت است و به لحاظ دینی ارزشی بیش از سایر قسمت های اوستا دارد در این بخش واقع شده است.
۲) ویسپرد: که مشتمل بر ۲۳ فصل است و وظایف دینی و اخلاقی پیشوایان دینی را بیان می کند. معنی آن “همه ی ردان و پیشوایان” است.
۳) یشت ها: که به معنای نیایشهاست و در گذشته به تعداد روزهای ماه بود اما امروزه از آن بیش از ۲۲ یشت در دسترس نیست.
۴) خرده اوستا: که به معنای اوستای کوچک است و شامل نمازهای روزانه نیایش ها و توبه نامه ها و ذکر هایی است که زرتشتیان باید به صورت روزانه یا در جشنهای خاص بخوانند.
۵) وندیدا: که به معنای کتاب داد و قانون است که مطالبی درباره آفرینش جهان و تاریخ و مهاجرت آریاییان و قوانین مربوط به کشاورزی، حقوق، طهارت، کفن و دفن و … دربر دارد. در اصل وندیودات بوده است، یعنی ادعیه و اوراد بر ضد دیوان و اهریمنان.

کتاب اوستا را میتوانید از : اینجا دریافت کنید

منابع :
اوستا کهنترین سرودهای ایرانیان؛ جلیل دوستخواه
اوستا؛ محمد تقی راشد محصل

نگاره های مرتبط:

• زرتشت
• ازدواج با محارم در ايران باستان، افسانه سرایی خاورشناسان
• اوستا
• بزرگترین جشن ملی ایران
• پيشا زرتشتيان‌ به‌ روايت‌ ونديداد
• جشن نوروز
• بخور و بخوردان در دین زرتشت
• خدایان و آفرینش جهان در ایران باستان
• زرتشت
• کوتاه سلسله ساسانی

© masoud برای تاریخ ما, | لینک نگاره |

پادشاهی هخامنش در سالهای ۷۰۰ تا ۶۷۵ قبل از میلاد
پادشاهی چیش پیش در سالهای ۶۷۵ تا ۶۴۰ قبل از میلاد
پادشاهی آریارمن ۶۴۰ تا ۶۱۵ قبل از میلاد
پادشاهی کورش اول ( پدر بزرگ کورش کبیر ) در سالهای ۶۴۰ تا ۶۰۰ قبل از میلاد
پادشاهی ارشام شاه انشان در سالهای ۶۱۵ قبل از میلاد
پادشاهی کمبوجیه اول ( پدر کورش کبیر ) در سالهای ۶۰۰ تا ۵۵۹ قبل از میلاد
پادشاهی ویشتاسپ شاه ؟
پادشاهی کورش کبیر شاهنشاه بزرگ تاریخ ایران و جهان در سالهای ۵۵۹ تا ۵۲۸ قبل از میلاد
پادشاهی بردیا ( بردیه ) فرزند کورش کبیر ؟
پادشاهی کمبوجیه دوم فرزند کورش کبیر در سالهای ۵۲۸ تا ۵۲۲ قبل از میلاد
پادشاهی دارویوش کبیر شاهنشاه بزرگ ایران زمین در سالهای ۵۲۲ تا ۴۸۶ قبل از میلاد
پادشاهی خشایارشا بزرگ فرزند داریوش کبیر در سالهای ۴۸۶ تا ۴۶۵ قبل از میلاد
پادشاهی اردشیر اول ( ملقب به اردشیر دراز دست ) در سالهای ۴۶۵ تا ۴۲۴ قبل از میلاد
پادشاهی داریوش دوم در سالهای ۴۲۴ تا ۴۰۴ قبل از میلاد
پادشاهی اردشیر دوم در سالهای ۴۰۴ تا ۳۵۸ قبل از میلاد
پادشاهی اوستان ؟
پادشاهی اردشیر سوم در سالهای ۳۵۸ تا ۳۳۸ قبل از میلاد
پادشاهی ارشام ؟
پادشاهی ارشک در سالهای ۳۳۸ تا ۳۳۶ قبل از میلاد
پادشاهی داریوش سوم در سالهای ۳۳۶ تا ۳۳۰ قبل از میلاد که دودمانش توسط اسکندر مقدونی در هم کوبیده شد و سلسله یونانی سلوکیان در حدود ۱۰۰ سال جایگزین پادشاهی اصیل ایرانی در ایران زمین گشت

ماد ها

سلسله هخامنشی در ایران به دنیای غرب نخستین نمونه آنچه که تشکیل دولت و امپراطوری بود نشان داد . مقدمات تشکیل این دولت پادشاهی مقتدر توسط مادها پایه گذاری شد . مادها مردمانی بودند از نواحی شمال ایران که به زبانهای ایرانی سخن مبگفتند . مادها به گفته هرودوت به ۶ قبیله تقسیم میشدند : (بوسها ? پارتاکنها ? ستروخانها ? آری سانتها ? بودیها ? مغها ) . سرزمین مادها از امیر نشین های نیمه مستقلی تحت انقیاد آشوریها تشکیل شده بود . در سال ۷۴۴ قبل از میلاد پادشاه آشور ( تیگلات پلسر ) به مادها تاخت . او از مادها ۶۰ هزار اسیر جنگی بدست آورد .

د یا ا کو :

سپس دیااکو پسر فرورتیش چنان آوازه ای در دادخوهی بدست آورد که اکثر مردمان قبیله های برای قضاوت و دادخواهی پیش او میرفتند . او دولت ماد را بنیان نهاد . مردم از این حسن عدالت خواهی او وی را به مقام پادشاهی ماد نشاندند . او در محله نخست سربازانی برای خود جمع آوری نمود و سپس اکباتان یا همدان را پایتخت خود معرفی نمود . اکباتان در گذشته های دور دارای تمدن و شهر نشینی بود ولی دیااکو همدان را شکوه و جلال تازه ای داد . هگمتانه نام دیگر همدان بود به معنای : جای اجتماع و چون طوایف مادها در گذشته پراکنده بودند و پس از اسقرار دولت مادها در آنجا جمع شده بودند و در آنجا اجتماع کرده بودند نام آنجا را به هگمتانه تغییر دادند . هگمتانه دارای ۷ دیوار یا دژ تو در تو بود و دسترسی به داخل آن به صورتی غیر ممکن در آمده بود .

این شهر در روی تپه ای در مشرق همدان قرار داشت که امروزه بدان “مصلی” میگویند. دیااکو در طول ۵۳ سال پادشاهی خود ( ۷۰۸-۶۵۵ قبل از میلاد ) مجال پیدا کرد که مادها را متحد و یک شکل نماید . مادها ولایت پارس را تصرف کردند و مردم آنجا را تحت کنترل خود قرار دادند . سپس هوخشتره ( سیاکزار ) که مدیری قابل بود و سرداری کارآزموده به پادشاهی رسید . او دارای پیادگانی بود که به شمشیر و کمان و زوبین مجهز بودند . هوخشتره دارای سوارانی کار آزموده بود . وی سپاهیانش را برای جنگ با آشوریان که چندین بار آنان را از پای در آورده بودند و به آنان تجاوز کرده بودند آماده ساخت . او “آشوربانی پال” پادشاه آشور را شکست داد . او به آشور تاخت و نینوا را محاصره کرد . آشوربانی پال در سال ۶۲۶ قبل از میلاد درگذشت .

بعد از آن مادها بر بخش بزرگی از آسیای صغیر فرمانروایی کردند . “نبوکدنصر” ( بخت النصر ) پسر و جانشین “نبوپلسر” عقد اتحادی با لیدی ها منعقد کرد و با “آمی تیس” دختر هوخشتره ازدواج نمود. بعد از هوخشتره که در سال ۵۸۴ قبل از میلاد درگذشت پسرش “ایشتوویگو” بر تخت نشست و مدت مدیدی با آرامش حکومت کرد ولی در نهایت در سال ۵۵۰ قبل از میلاد سلسله اش توسط کورش هخامنشی در هم شکسته شد و سلسله و امپراطوری جدیدی به نام پارسیان و هخامنشیان را پایه گذاری نمود .

آشور بانی پال ، پادشاه آشور، با افتخار تمام کارهای خود را چنین شرح می دهد :

? من آرامگاه نخستین و آخرین پادشاهانی را که از آشور و عشتر خدایان من نترسیده و پدرانم را به ستوه آورده بودند و یران و با خاک یکسان کردم و آنها را در معرض خورشید قرار دادم. استخوانهایشان را به آشور بردم. مردگانشان را دچار عذاب ساختم. آنان را از پیشکشی غذا و شراب به خدایان محروم نمودم. در مدت یک ماه و سی و پنج روز سفر ، کشور عیلام را به کلی ویران کردم و بر رویشان نمک و سهیلو ( نوعی گیاه خاردار ) پاشیدم. خاک شوش ، مدکتد ، هلته مش و دیگر شهرهایشان را به توبره کشیدم و به آشور بردم ] ….. [ سر و صدای مردم ، صدای پای گاوان و گوسفندان و فریادهای خوشحالی را از کشتزارهایشان دور ساختم. دستور دادم گورخر و غزال و انواع حیوانات وحشی و جانوران صحرایی را به میانشان رها کنند تا در آنجا مثل خانه ی خودشان زندگی کنند. ?

در لوحی دیگر چنین میگوید :

” من به خدا و انسان و به مرده و به زنده نیکی کردم . چرا بیماری و بدبختی بر من چیره شد ؟ من از فرو نشانده آتش فتنه در کشور و پایان دادن به کشمکشهای خانوادگی ناتوانم ، دسیسه ها و افتضاحات پیوسته بر من فشار وارد می آورد و مایه پریشان خاطری من شده است . بیماری جان و تن پشت مرا دو تا کرده که از شدت بدبختی فریاد میزنم . روزهای خود را به پایان میرسانم . در روز خدای شهر و روز جشن من خود را بدبخت و بیچاره حس میکنم . مرگ چنگال خویش را در من فرو آورده و من را از پای در می آورد . روز و شب از بخت خود مینالم و زاری میکنم و درد میکشم . ای خدای من! بر انسان رحمت کن و چنان بخواه که اگر بی دین هم باشد نور تو را ببیند . ”

” دیودوروس” درباره کتیبه حک شده در روی قبر آشوربانی پال چنین میگوید :

“چون نیک میدانی که برای مردن زاده شده ای ! داد دل بستان و در جشنها خوش باش . در آن هنگام که بمیری دیگر هیچ خوشی نداری . چنین ست حال من . که روزی بر نینوای عظیم فرمان می راندم و اکنون جز مشتی خاک نیستم . با وجود این ? آنچه که در زندگی مایه لعنت تو بود از من است . خوراکی که خوردم و هرزه گی هایی که کردم ” ۶۲۶ قبل از میلاد ( برگرفته از تاریخ تمدن ویل دورانت ? > مشرق زمین گهواره تمدن ?> آشوریان )

پارسیان و هخامنشیان

پس از آن به سال ۵۵۰ قبل از میلاد شخصی از خاندان پارسیان پرچم طغیان را برافراشت و در نتیجه برای نخستین بار در جهان امپراطوری و شاهنشاهی را پی ریزی کرد که بعدها مرزهای ایران را به چندین میلیون کیلومتر گسترش داد .

کورش کبیر :

وی کورش کبیر نام گرفت و اسطوره ایرانیان شد . وی اتحاد پارسیان را تشکیل داد و ازکوچ نشینان پارسی یک کشور متحد ساخت و در مقابل تجاوزهای متعدد قبایل مختلف و کشورهای همسایه محافظت نمود . کورش نامدار در طول چند سال ایالات زیادی را از شمال و جنوب ایران و کشورهای همسایه ? در غرب کشور لیدی و شهرهای یونان آسیای صغیر را تا حدود مدینترانه را جزوی از قلمرو پادشاهی خود کرد وی در سال ۵۴۹ پیش از میلاد با لقب شاه انشان در الواح ظاهر شد. در سال ۵۴۶ قبل از میلاد لقب شاه پارس را گرفت . کورش در سال ۵۴۶ قبل از میلاد از کوهها گذر کرد و خود را به آسیای صغیر رساند که در آن زمان کاری شگفت آور محسوب میشد .

او با گذشتن از دجله که در نزدیکی های نینوا بود از بین النهرین عبور کرد و با دنبال کردن دامنه کوههای شمالی بین النهرین جلگه مذبور را پشت سر نهاد . او بعد از رسیدن به “کاپادوکیه” فرستاده ای نزد “کروزوس ” شاه لیدی فرستاد که سوگند یاد کند علیه وی شورش نکند و کروزوس به کورش وفادار بماند و اگر اینچنین کند بر پادشاهی خود ابقا خواهد ماند . کروزوس آنرا رد کرد و سپس کورش مجبور به حمله بدانجا شد .

کورش هخامنشی کروزوس پادشاه لیدی را شکست داد . کورش در سالهای ۵۴۵ تا ۵۳۹ قبل از میلاد به مدت شش سال با قبایل مهاجم اطراف دریای خزر و هند سکونت داشتند در جنگ بود . پی سپس از آن شهر بلخ را تصرف کرد . سپس تا کنار رودخانه یاکسارتس ( سیر دریا ) پیش رفت . او بناهای مستحکمی در آنجا ساخت که تا حمله اسکندر باقی بود . سپس سکاهها را مغلوب کرد . وی در سال ۵۳۹ وارد بابل شد . بابل مهمترین شهر سیاسی و صنعتی و تجاری آن روزگار بود و کسی نتوانسته بود پا بدانجا بگذارد . او بابل را تصرف کرد و به احترام به خدایان آنان در معبد آنان در برابر خدای مردوک تاجگذاری نمود .

وی اعلامیه آزادی انسانها و آزادی حقوق بشر را در بابل صادر نمود . او دست “بل مردک” را لمس کرد و دین مزدایی خود را به آنان تحمیل نکرد . یهودیان را که غلامان آنجا بودند به اورشلیم و فلسطین بازگردادند و معابد ویران آنان را ترمیم کرد . سپس رسم بردگی را کلا باطل اعلام نمود و آنرا جرم دانست . سپس کلده و سوریه و فلسطین را تسخیر کرد. او در سال ۵۳۹ قبل از میلاد فرمان داد تا مسیر آب فرات را تغییر دهند و برگرداند و در نهایت پس از بینان نهادن بزرگترین شاهنشاهی تاریخ در جنگ با ماساژت کشته شد.

کمبوجیه فرزند کورش کبیر :

کمبوجیه فرزتد ارشد کورش و کاساندان بود . وی در حیات کورش در مقام پادشاه بابل با پدرش در کار اداره ملک بابل شریک بود و تردیدی نیست که در آخرین سفر جنگی کورش با ماساژت ها ? کمبوجیه به نیابت از پدر بر اریکه پادشاهی تکیه داده بود . وی پادشاهی سخت گیر و جدی بود . او با کارشکنان و مزدوران با خشونت رفتار میکرد تا عبرتی برای بازمادگان گردد تا مبادا خلل و فسادی در دربار ایران واقع شود . برای نمونه هنگامی که یکی از هفت قاضی عالی ایران به فساد و رشوه ستانی متهم شد و محاکمه شدند – کمبوجیه فرمان داد تا پوست وی را بازکنند و بر مسند قضا نهند و پسرش را که شغل پدر یافته بود حکم کرد تا برهمان مسند و بر پوست پدر نشیند و به داوری میان مردمان بپردازد .

کمبوجیه دست غارتگران و رشوه گیران را تا حدود زیادی از ایران کوتاه کرده بود . در آن هنگام بردیا برادر کوچک کمبوجیه که نویسندگان باستان وی را ” سمردیس ” میخوانند در حیات پدر فرمانروای ولایات شرقی یعنی خوارزم و باکتریا و کرمانیا ( کرمان ) بود .کمبوجیه پادشاه جدید را همگان – ایرانیان و کشورهای همجوار ? به سرعت به رسمیت شناختند . وی برای خواباندن شورشهای اقوامی که به تازگی تحت الحمایه پادشاه ایران قرار گرفته بودند مدت چهار سال تلاش کرد . او در سال ۵۲۹ قبل از میلاد به صورت رسمی پادشاه ممالک گوناگون ایران شد . وی پس از سامان دادن به امور داخلی و خواباندن شورشیان اقدام به جبران عمل نکوهیده مصریان نمود .

مصریان حدود ۱۲ تن از ایرانیان را در آن زمان در مصر کشته بودند و بر جنازه آنان خندیده بودند . خبر این واقعه به پادشاه رسیده بود و او که امپراطوری بزرگ منطقه به حساب می آمد در انتظار کوچکترین خطایی از کشورهای همسایه بود تا آنان را گوشمالی دهد و درس عبرتی به آنان دهد تا کشورهای دیگر به فکر تضعیف حقوق ایرانیان نیافتند . در آن زمان ” آماسیس” پادشاه مصر دید که طوفان کمبوجیه در راه است و پادشاه ایران قصد لشگر کشی به مصر را کرده است . سقوط لیدی و بابل توسط امپراطوری ایران او را نگران کرده بود . به همین خاطر تلاش برای مقابله را آغاز کرد . پادشاه مصر که در آن زمان با شورشهای داخلی و نارضایتی مردم روبرو بود نتوانست که همه هم و غم خود را معطوف ایران کند . به همین دلیل با جزایر یونانی و بویژه “پولوکراتس” جبار جزیره “ساموس” متحد و پیمان همکاری بست . کموجیه راه مصر را آغاز کرد . او در مراحل نخستین راه – به غزه رسید . در آنجا “فاتس” پادشاه “هالیکارناسوس” به لشگر ایران پیوست . وی با کموبچیه پیمان بست که تمام آب و شترهای ارتش ایران را مهیا سازند . کمبوجیه به راحتی از بیابانهای که از فلسطین تا مصر ادامه داشت عبور کرد .

سپاهیان مصر در سال ۵۲۵ قبل از میلاد در نبردی در نزدیکی “پلوزیوم” شکست خوردند و بجای دفاع فرار نمودند . سپس کمبوجیه با لشگرش از دروازه های “ممفیس” عبور کرد و مصر را به تصرف در آورد . در آن هنگام عده ای از ارتش ایران دست به نابودی شهر و معابد مصریان زدند که کمبوجیه به سرعت مانع آنان گشت و دستور بازسازی همه ویرانیها و معابد را صادر نمود . بعد از آن کمبوجیه در سال ۵۲۴ قبل از میلاد پنجاه هزار تن از سپاه خود را راهی “واحه آمون” کرد که با اندوه فراوان در میان راه سیاهیانش ( شاید به علت طوفان شن در تبس ) گم شدند و هرگز اثری از آنان یافت نشد . که بعدها “واحه آمون” به زیر مرزهای ایران در آمد . کمبوجیه در سال ۵۲۲ قبل از میلاد مصر را ترک گفت که در راه بازگشت به وطن خبر دادن فردی مغ به نام” گئومات” دعوی پادشاهی ایران کرده است و خود را بردیا فرزند کورش نامیده است . “گئومات” یا بردیای دروغین آتشکده های ایرانیان را ویران نمود و دست به کشتار فجیحی زد که با شندین این اخبار کمبوجیه به گفته بعضی مورخین یا خودکشی کرده است یا وی را کشته اند .

داریوش کبیر :

سپس داریوش برزگ بر تخت پادشاهی جلوس کرد . در زمان داریوش ایالت های زیادی بر علیه دولت قیام کرده بودند و کشورهای تحت کنترل ایران سر به شورش بر آورده بودند . دارویش بار دیگر مجبور به فتح امپراطوری هخامشیان شد . داریوش در مرحله اول ولایت عیلام را در جای خود نشاند و “آترینا” پادشاه آنان را دستگیر نمود . سپس بابل شورش کرد و “نیدین توبل” خود را نبوکدنصر سوم نامید و دعوی پادشاهی کرد . داریوش سپاهی به بابل روانه کرد که خود در راس ارتش قرار داشت . پس از جنگ شدید آنان را شکست داد و آرامش را در شهر برقرار نمود .

بعد از آن شوش بنای ناسازکاری و آشوب را نواخت و داریوش با سپاهی روانه آنجا شد و آنان را ساکت کرد. سپس ارمنستان شورش کرد . داریوش سرداری به نام “دادارشیش” را مامور خواباندن شورش کرد ولی وی موفق نشد . سپس سردار دیگری به نام “والائومیسا” را مامور برقراری آرامش در آنجا نمود ولی باز موفق نشدند . در نهایت با لشگری که داریوش روانه ارمنستان نمود آنان را مغلوب ساخت . سپس مردم “ساگارتی” شورش کردند . بعد از آن پارت ها و هیرکانی ها . سپس بردیای دروغین خود را فرزند کورش خواند و خواهان سلطنت شد .

سپس بابل به تحریک “آرخای ارمنی” بنای شورش را گذاشت . در نهایت وی بعد از هفت سال پیکار برای برقراری آرامش در سرزمینهای ایران و خواباندن ۱۹ شورش بر علیه پادشاهی ایران موفق به پیروزی شد و همه را در جای خود نشاند . او بار دیگر امپراطوری بزرگی که کورش بنا کرده بود و کمبوجیه با فتح مصر آنرا گسترش داده بود را حفظ نمود . وی سیستم لشگری و کشوری را در ایران بنا نهاد و اداره کشور را بر دست “ساتراپها” سپرد . سپس برای شهر شهربان برگزید و در کنار آنان یک سردار و یک دبیر قرار داد تا مبادا بنای شورش گذارند .

او چاپارخانه ها را در ایران پایه گذاری کرد . داریوش راهی موسوم به راهی شاهی میان سارد و شوش ایجاد میکند که حدود ۲۴۰۰ کیلومتر طول داشته است . پیمودن این راه به صورت پیاده سه ماه به طول می انجامید . این راه در نینوا در محل موصل کنونی از دجله می گذشته و پس از آنکه نظیر جاده کنونی موصل به بغداد ? مسافتی را در امتداد دجله پیش می رفت سرانجام در ولایت سوزیانا به پاتخت می رسید . اوکانالی را بنا نهاد که بعدها به کانال سوئز لقب گرفت ( به طول ۱۶۱ کیلومتر ) . او چندین سد در ایران و هند و کشورهای منطقه برای جبران آب در روزهای قحطی بنا نهاد . وی در سالهای پایانی عمر- کشورهای زیر را در مرزهای جغرافیایی ایران قرار داد و بر تمام آنان پادشاهانی مقرر فرمود و خود با سمت شاه شاهان ( شاهنشاه ) بر آنان پادشاهی نمود : ماد – خوزستان – پارت – هرات – بلخ – سغد – خوارزم – زرنگ – رخج – ث ت گوش – گندار – هند – سکائیهای هوم نوش – سکائیهای تیز خود – بابل – آشور – عربستان – مصر – ارمنستان – کپد و کیه – سارد – یونان – سکائیهای ماورای دریا – سکودر – یونانیهای سپر روی سر – لیبیها – حبشیها – اهالی مک – کارائیها . خصویات اخلاقی این شاهنشاه طبق کتیبه های بدست آمده به شرح زیر بوده است :

وی در آرامگاه جاودانه خود در نقش رستم با الهام از فرهنگ غنی ایرانی و تعالیم زرتشت چنین میگوید :

خدای بزرگ است اهورامزدا . که این جهان را بیافرید . که خرد و نیروی کوشش را بر من ارزانی داست . به خواست و نیروی اهورامزدا شاهم و فرمانهای او را اجرا میکنم این چنین :

دوستدار و پیرو راستی هستم و بدی را دشمنم . خواهان داد و عدل هستم . نه می خواهم که از سوی توانایی به ناتوانی ستم شود و نه میخواهم که ناتوانی به توانایی بد کند . آنچه موافق راستی است میل من است و آنچه خلاف راستی است به شدت با آن مخالفم . خویم را در حد اعتدال نگه میدارم و چون خشم بر مرا فرا گیرد با اراده بر آن چیره میشوم تا مبادا ناروایی روی دهد . هوس اسیر دام من است و بر آن سخت حکومت میکنم . آنرا که نیکی کند مطابق نیکی اش پاداش میدهم . آنکه بد کند به کیفرش میرسانم . به هیچ وجه مایل نیستم که زیان و بد کرده شود و چون کسی مرتکب بدی شد به هیچ وجه مایل نیستم که بی کیفر بماند . هرگاه مردی بر علیه کسی ادعا کند تا مورد دادرسی واقع نشود بر او حکمی روا نمی کنم . از آنانی خوشوقت و خشنود هستم که با تمام نیرو و قدرتشان در راه نیکی بکوشند این چنین است رفتار و کردار من و این است آنچه که من می کنم :

در میدان نبرد رزم آرایی چیره هستم . در پیکارگاه دستانم میجنگند . چشم و هوش نیز بکار است . آنانی که فرمانبرند میبینم و آنانی که خلافی کنند کارشان بر من پوشیده نیست . در میدان پیکار به چالاکی میجنگم . از نیروی دستان و پاهایم به خوبی بهره مند هستم . سوار کاری زبده و چالاکم کمانکشی ورزیده هستم . چه به هنگام نبرد پیاده و چه سواره . نیزه گزاری چرب دست هستم . این و هنرهای دیگر را اهورا مزدا بر من بخشود . اهورامزدا یاری ام کرد و نیروهایم را به نیکی هدایت کرد . ای مرد که این را میخوانی . نیک آگاه باش که داریوش چگونه شاهی است . چه هنراها و نیروهایی دارد . این برای تو ناراست نباشد . آنچه را که گفتم عمل کن و اقدامات و جنگهای بسیاری برای سربلندی ایران زمین که گفتن آن باعث خستگی میشود . چند تن از این اقدامات پادشاه در قسمت ناگفته های تاریخ درهمین وبلاگ آمده است

خشایارشاه بزرگ( خشیارشا ) فرزند داریوش کبیر :

داریوش اندکی پیش از مرگ خشایار را ولیعهد خود معرفی نمود . یونانیان وی را ( اکسرکسس) نامیدند . خشایار مادرش آتوسا ( دختر کورش ) و پدرش داریوش بود . وی در سن ۳۴ سالگی بر تخت پادشاهی ایران و چندین کشور منطقه جلوس کرد . وی بلند قامت ? بزرگ منش ? درای ریشی بلند اما تند خو و جدی بود . وی بعد از پدرش بر تخت امپراطوری بزرگی نشست که تا ان زمان سابقه نداشت . وی همچنان مصمم بود که راه نیاکان خود را ادامه دهد . به همین دلیل برای گوشمالی دادن به یونانیان ( زیرا یونانیان لیدی که جزوی از ایران محسوب میشد را به آتش کشیده بودند ) لشگری بزرگ راهی یونان کرد . یونانیان از قوانین بین کشورهای آن روزگار عدول کرده بودند و مرتکب گناهی بزرگ شده بودند .

از طرفی دیگر یونانیان داریوش را در دو جنگ شکست داده بودند و خشایار به جبران این موارد راهی یونان شد و بعد از جنگهای که در همین وبلاگ آمده است آنان را بکلی شکست داد و یونان به زیر مرزهای ایران در آمد . وی با این کار بزرگترین امپراطوری بشریت در آن زمان را برای پادشاهان آینده ایران بجای گذاشت . خشایارشا در تابستان ۴۶۵ قبل از میلاد توسط “خواجه اسپامیتریس” که وی را “میترادات” نیز گفته اند همراه با پسرش داریوش به قتل رسیدند . در قتل خشایار و داریوش درباریان پادشاه هم سهیم بودند . هفت ماه پس از آن “اردوان” فرمانده نگهبانان پادشاه که در قتل خشایار دست داشت کوشید تا اردشیر فرزند دیگر خشایار را نیز به قتل برساند . اما این توطئه ناکام ماند و اردشیر بر تخت پادشاهی نشست .

اردشیر اول معروف به دراز دست :

اردشیر که یونانیان وی را “آرناکسرکسس” میخواندند دارای دستان درازی بود . او مدت ۴۱ سال بر تخت پادشاهی ایران نشست . ولی برادراش با کمک باختری ها به شورش علیه او برخواست و دعوی سلطنت کرد . اردشیردر سال ۴۶۲ قبل از میلاد در دو جنگ وی را سرکوب کرد و در جای خود نشاند و پس از آن هیچ خبری از برادرش نشد . پس از آن در مصر شورشهای انجام گرفت که ایالتها را سخت تهدید میکرد . فرمانده این شورشها ” ایناروس” پسر “پسامتیکوس” فرمانروای “لیبیاسر” بود . او پادگان ارتش ایران را در مصر( دژ سفید ) محاصره نمود .

در همین حین کشتی های آتن از قبرس علیه ایران و به جهت یاری رساندن به شورشیان مصری راهی مصر شدند و وارد شورشها علیه ایران شدند . در این هنگام مکابیز شهربان سوریه که ایرانی بود جهت سرکوب شورشها برخواست و در سال ۴۵۵ قبل از میلاد اکثر مصر را آرام کرد به جز نواحی اطراف “مصب نیل” . پس از آن معاهده ای جهت صلح بین ایران و یونان بسته شد که به نام معاهده “سیمون” نام گرفت . در نهایت اردشیر در مارس ۴۲۴ قبل از میلاد درگذشت و پس از وی فرزندش خشایار دوم بر تخت پادشاهی ایران جلوس کرد ولی پادشاهی وی ۴۵ روز بیشتر به طول نیانجامید و وی توسط “سغدیان” و توطئه آنان به قتل رسید .

بعد از وی داریوش دوم بر تخت نشست . که در زمان وی شورشهای بسیاری صورت گرفت که همه آنان توسط وی آرام شد . در این هنگام یونانیان که از داخل مشغول اغتشاشات مختلفی بودند و نمی توانستند در جنگهای خارجی از خود دفاع کند مجبور به دادن باجهایی به ایران شدند تا ایران آنان را در مقابل تجاوزهای خارجیان محفوظ دارد .

فردوسی بزرگ درباره بنا نهادن کاخهای پرسپولیس ( تخت جمشید ) اینچنین میگوید :

بفر کیانی یکی تخت ساخت چه مایه بدو گوهر اندر نشاخت

که چون خواستی دیو برداشتی زهامون بگردون برافراشتی

چو خورشید تابان میان هوا نشسته بر او شاه فرمانروا

جهان انجمن شد بر تخت اوی شگفتی فرومانده از بخت اوی

به جمشید بر گوهر افشاندند مر آنروز را روز نو خواندند.

اخلاق و اداب ایرانیان در عصر هخامنشی

هرودوت مورخ یوانانی که در سده پنجم قبل از میلاد می زیسته و با چند تن از شاهان هخامنشی همزمان بوده است. دراین زمینه چنین می نویسدایرانیان به فرزندان خود از پنج سالگی تا بیست سالگی آداب نیکوی زرتشتی و بویژه سواری تیراندازی و راستگویی می آموختند. آنها دروغ گویی را بدترین عیب می دانستند. و برای آنکه ناگریز به انجام این کار زشت نشوند حتی از وام خواستن نیز خودداری می کردند، چرا که ممکن بود وامدار به جهتی ناگزیر به دروغگویی شود.

آنان از آداب دهان افکندن در آب و در رهگذرها و در نزد دیگران اباء داشتند و آن را امری بسیار نکوهیده می پنداشتند . در آب روان دست و رو نمی شستند و آنرا به ناپاکی نمی آلودند. ایرانیان کهن فرزندان خود را از دوران کودکی به ورزش هایی مانند دویدن، تحمل سرما و گرما،‌بکار بردن سلاح های گوناگون، سواری و ارابه رانی عادت میدادند و بزرگترین صفات آنان مردانگی، رشادت ودلاوری بود. از دیگر ویژگیهای ایرانیان محترم داشتن همسایه بود، به کسانی که در راه نگهداری میهن و حفظ کشور خدماتی عرضه داشته بودند، پاداش های بزرگ می دادند.

از رشوه گیری ،‌ دزدی و تصرف در مال دیگران خودداری می کردند. از پرخوارگی و شکم پرستی پرهیز داشتند. به هنگام راه رفتن چیزی نمی خوردند. و شکار را به اعتبار جنبه ورزشی آن دوست داشتند. دستورات زرتشت در زندگی ایرانیان آن زمان جنبه عملی پیدا کرده بود و همین مساله مهم سبب برجسته تر شدن ویژگی های اخلاقی آنان نسبت به اقوام دیگر می شد.

سقوط هخامنشیان :

این سلسله با حمله اسکندر مقدونی در زمان داریوش سوم در هم کوبیده شد . اسکندر جوانی ۲۲ ساله بود که رویای پادشاهی بر امپراطوری ایران را در سر میپروراند . اسکندر در سال ۳۳۴ قبل از میلاد بر کشتی نشست از داردانل عبور کرد . او اروپا را پشت سر گذاشت . مصر در آن زمان که جزوی از ایران محسوب میشد توسط اسکندر تصرف شد . داریوش سوم که دارای منابع بیکران و قدرت زیادی بود و خزائنش مملو از ثروت بود نتواسنت از هیچکدام از آنان استفاده کند و اسکندر با شگفتی تمام مصر را گرفت .

داریوش درخواست صلح داد ولی اسکندر نپذیرفت و وارد پرسپولیس شد و به گفته های تاریخ شناسان از مستی زیاد – پایتخت ایران را که تا آن زمان آنچنان زیبایی کسی به خود ندیده بود در سال ۳۳۰قبل از میلاد به آتش کشید و بعدها از این اقدام نادم آمد . از آنجایی که داریوش پسری نداشت اسکندر از این فرصت استفاده نمود و خود را پادشاه جدید ایران معرفی کرد . سپس دختر پادشاه را به همسری برگزید و بر تخت سلطنت ایران جلوس کرد و بعدها سلسله ای کاملا یونانی بر ایران تحمیل کرد که سلوکیان نام گرفت .

کتیبه هایی که در تخت جمشید به سه زبان آرامی ، ایلامی و فرس باستان نوشته شده است بیانگر این هستند که ایرانیان به فن ترجمه آگاهی داشتند. در کاخ مرکزی تخت جمشید بر روی زمین دایره ای دیده می شود که این دایره درست در زیر سوراخ سقف قرار داشته است. درست در موقع تحویل سال در نوروز و اولین روز پاییز خورشید به صورت عمودی از این روزنه به درون می تابید. این خود بیانگر این است که ایرانیان با علم نجوم آشنایی داشتند.

منابع:

ژان کونت نو : رئیس افتخاری موزه آثار عتیقه شرق و اسلام در موزه لوور فرانسه

ایران و تمدن ایرانی : کلمان هوار – خاورشناس مشهور فرانسوی

آندره دوپن سومر : استاد دانشکده ادبیات پاریس

تاریخ تمدن ویل دورانت > مشرق زمین گهواره تمدن

نگاره های مرتبط:

• کاخ بار – آپادانا » تخت جمشید
• اقتصاد و فرهنگ ماد
• انگیزه و خاستگاه مقام اندرزگری کرزوس نزد کورش در نظر مورخان یونانی
• رد احتمال یکسان بودن گئومات مغ و بردیا
• شاهان بزرگ هخامنشی
• شاهان دودمان هخامنشی از آغاز تا پایان
• تقسیم بندی تاریخ سیاسی مصـر
• بانک اِگیبی و شرکاء ( نخستین بانک تاریخ ایران )
• سنگتراشی ها و نقوش های تخت جمشید
• پیام تخت جمشید

© masoud برای تاریخ ما, | لینک نگاره |

 شهداد منطقه ای است واقع در کویر لوت که امروزه بخشی از استان کرمان محسوب می شود. شهری که خود چنان قدمتی در تاریخ ایران دارد که هرودت ۲۵۰۰ سال پیش از آن به عنوان کارامان و شهری که یکی از ده تبار مهم پارسیان را تشکیل می دهد نام برده است و داریوش شاه هخامنشی بر کتیبه بیستون از اینکه چگونه از چوبهای کارامان برای ساخت  پارسه (تخت جمشید ) بهره جسته است می گوید. نام باستانی شهداد بنا بر بسیاری کتب از جمله تاریخ طبری ”خبیص” بوده است و در یکصد وده کیلومتری شرق کرمان در حاشیه غربی کویر لوت قرار دارد. خبیص در زبان عربی به معنای حلوای خرماست و این احتمالا به دلیل کیفیت بالای خرمای این منطقه بوده است و البته بنا به اسناد تاریخی حنا و پارچه های ابریشم این منطقه نیزدر گذشته ای نه چندان دور خواستاران فراوان داشته است.  نکته جالب توجه دیگر در رابطه با منطقه شهداد این است که این منطقه تنها ۸۰ کیلومتر با ناحیه گندم بریان فاصله دارد. منطقه ای  با ۴۸۰ کیلومتر مربع مساحت که باگدازه های آتشفشانی سیاه رنگ پوشیده شده و به علت جذب بسیار بالای نور خورشید گاهی درجه هوا در سایه آن به ۷۰ درجه سانتیگراد می رسد و این حرارتی است که هیچ موجود زنده ای در آن امکان زندگی ندارد و از این روست که آن را به همراه نقطه ای در صحرای آریزونای امریکا (با ۶۵ درجه حرارت) گرمترین نقطه زمین می دانند .

از لحاظ جاذبه ها و عوارض طبیعی، دشت لوت یکی از منحصر به فردترین نقاط که زمین است. مرتفع ترین هرمهای شناخته شده ماسه ای دنیا با ۳۰۰ متر ارتفاع در لیبی قرار دارند و این در حالی است که ارتفاع هرمهای ماسه ای کویر لوت گاه به ۴۸۰ متر نیز می رسد. گذشته از هرمهای ماسه ای  کلوتهای دشت لوت در ۴۰ کیلومتری شمال شرق شهداد بزرگترین عارضه طبیعی دنیاست. شهری افراشته از کلوخ ،ساخته دست آب و باد و خاک به مساحت ۱۱۰۰۰ کیلومتر مربع در کویری که حتی گیاه در آن نمی روید.

ولی این شگفتیها تنها پوشاننده شگفتی دور از ذهن و بزرگ دیگری هستند که برای هزاران سال از چشمان بشر پنهان گشته بود. چه کسی باور می کرد تمدنی بزرگ با قدمتی بین شش تا هشت هزار سال در اعماق این ناحیه بیابانی و بی حیات خفته است. چند سال است که نام تمدن آرتا در میان باستان شناسان به گوش می رسد. ولی این آرتا کجاست و اولین سرنخهای تاریخی وجود آن چگونه به دست آمده است و ارتباط آن با منطقه شهداد چیست؟

مطابق یک توافق عام در دنیای باستان شناسی بین النهرین گهواره تمدن بشری محسوب می شود و از این نظر آن را حتی بر مصر مقدم می دانند. این نقطه ای است که سفر تاریخی بشر در هزاره چهارم پیش از میلاد آغاز گشته است. نام بین النهرین تداعی گر تمدنهای سومر، اکد، بابل و آشور است و این نام نخستین بار توسط آشوریان به این منطقه اطلاق شد و بعدها به همین صورت به یونانی، عربی و در نتیجه پارسی برگردانده شد. سومر قدیمیترین این تمدنهاست که توسط همسایگانشان شنعار نامیده می شدند و هم در تورات و هم در کتیبه ای از کورش به آنها اشاره شده است. برای اولین بار ستاره شناسی و تقسیم ساعت به ۶۰ دقیقه و هر دقیقه به ۶۰ ثانیه از سومر برخاست و نخستین کتیبه جهان مربوط به ۳۲۰۰ سال پیش از میلاد در این نقطه به دست آمده است. تمدن همسایه سومر اکد نام داشته که سامی نژاد بوده اند ولی آنچه آشکار است این است که سومریان چون عیلامیان نه سامی و نه آریایی نژاد بوده اند و زبان آنان نیز هیچ گونه ارتباطی با زبان این اقوام نداشته است و خویشاوندی آنان نیز با اقوام آسیای صغیر به تایید نرسیده است و چگونگی پیدایش آنان و منشا زبانشان در پرده ای از ابهام قرار دارد. شهر اوروک از معروفترین شهرهای این تمدن و افسانه گیل گمش ،شاخص ترین اسطوره به جا مانده از آنان است و همچنین زیگوراتها به صورت معابد پلکانی یکی از قدیمیترین خاستگاههای خود را در سومر یافته است و شایان ذکر است که رسم ساخت این این بنا در تمدن همسایه یعنی عیلام و هزاران کیلومتر دورتر در اقوام مایا و اینکا نیز مشاهده شده است. این تمدن بعدها توسط اکدی های سامی که از عربستان مهاجرت کرده بودند مغلوب شد و دوره های بعدی احیا شهرهای آن را باید در تمدنهای وارث آن چون کلده، آشور و بابل جست. نکته ای که اینجا لازم به ذکر است این است که امکان اطلاق واژه تمدن به هر مجموعه یافته باستان شناسی وجود ندارد و اصولا زمانی می توانیم از یک تمدن صحبت کنیم که به یافته هایی چون معماری، صنعت، حکومت، مذهب، تجارت و البته خط و زبان  به طور هم زمان دست یابیم.

نخستین اشاره ها به تمدن آرتا را می توان در آثار مکتوب به جا مانده از تمدن سومر یافت که آنها در گل نبشته ها و سرودهای حماسی خود بارها به این سرزمین اشاره کرده اند و از آن یاری طلبیده اند. در این نوشته ها آمده است که :”برج و باروی آرتا از لاجورد سبزند، دیوارهای آن از آجر قرمز، و خاک مورد نیاز برای بنا کردن آن از کوه‌هایی آمده است که در آنها سرو می‌روید.” در آثار بعدی در دوره های بعدی سومر پادشاه اوروک از مردم آرتا می خواهد تسلیم شوند و ثروت خود را در اختیار سومر قرار دهند و فرستاده مردوک این سرزمین را اینگونه آدرس می دهد که باید از اوروک به سوی عیلام روی و از سرزمین عیلام بگذری، از انشان (فارس کنونی) عبور کنی و پس از پشت سر گذاشتن هفت کوه به آرتا خواهی رسید.

در طی سالیان گذشته نظریات متعددی در رابطه با آرتا مطرح شده است. گروهی آن را تنها یک اسطوره تاریخی می دانند و گروهی نیز آرتا را واقع در غرب ایران و بیشتر حوالی دریاچه ارومیه و همینطور ارمنستان می دانند که در این میان نیز گروهی به ریشه های مشترک نژادی مردم بومی آن منطقه و سومری ها اعتقاد دارند. اعتقاد دیگری نیز وجود دارد که با جهت ارائه شده توسط لوح سومری اگر انشان را همان فارس بدانیم مطابقت بیشتری دارد و آن این است که این تمدن باید جایی در جنوب شرقی ایران باشد.

پرفسور مجید زاده مدتهاست که معتقد است ارتباطی بین آثار یافت شده از منطقه شهداد، جیرفت و شهر سوخته وجود دارد که ارتباط جغرافیایی آنها در منطقه جنوب شرقی ایران آن را تقویت می کند. او معتقد است در این منطقه ما با تمدنی عظیم و بسیار کهن و پهناور روبرو هستیم که هزاران سال است در سکوت دشتهای کویری این منطقه خفته است. تمدنی که به اعتقاد او همان آرتای گم شده است که او روزگاری که در دانشگاه شیکاگو تحصیل می کرد آرزو داشت روزی به جستجوی آن برآید. آرزویی که ۲۵ سال بعد محقق شد.

سوالات بسیاری است که در این ارتباط باید پاسخ داده شود. آیا یافته های باستانشناسی در این منطقه در حد آن است که بتوانیم به آن تمدن اطلاق کنیم؟ به یاد آوریم که برای این کار ما باید صنعت، آیین ها، حکومت و خط و زبان را به اثبات برسانیم. و اگر آنچه یافت شده براستی سرنخهای یک تمدن است. قدمت این تمدن چقدر است؟

اگر ادعاهای پرفسور مجیدزاده و همکاران امریکایی او در تمدن بودن آثار به جا مانده و قدمت آنها درست باشد، زلزله ای در انتظار دنیای باستان شناسی است و جایگاه گهواره تمدن تغییر خواهد کرد. ایرانیان ریشه های جدیدی برای هویت باستانی خود خواهند یافت که  ۱۵۰۰- ۳۰۰۰سال کهن تر از مهاجرت آریاییان به ایران است و البته سوالات جدیدی مطرح خواهد شد.

 ارتباط تمدن آرتا و سومر چه بوده است؟

آیا سومریان غیر آریایی و غیر سامی  همچون عیلامیان غیر آریایی و غیر سامی برای نخستین بار از آرتا مهاجرت کرده اند؟

ارتباط عیلام که تا امروز کهن ترین تمدن شناخته شده ایرانی به پایتختی شوش است با این دو تمدن چیست؟

 آیا زیگوراتها که تنها در معدودی تمدنهای جهان تا امروز پدیدار گشته اند از جمله زیگوراتهای سومری، زیگوراتهای تمدن ایلام که معروفترین آنها چغازنبیل است و زیگوراتهای جیرفت ارتباط تاریخی معنا داری  با یکدیگر را آشکار خواهند ساخت؟

و شگفتی بزرگتر آنکه زیگوراتهای اقوام ناپدید گشته مایا و ازتک در امریکای مرکزی ریشه های کهنی در آسیا خواهد یافت؟

سوال غیر طبیعی آخر وقتی جذاب تر می شود که بدانیم مایاها مطابق تقویم شگفت انگیز خود که تقریبا در ۳۳۱۴ سال قبل از میلاد و همزمان با تولد تمدن سومر آغاز می شود تاریخ خود را آغاز کرده اند و این تاریخی است که ۲۱ دسامبر سال ۲۰۱۲ به پایان می رسد و شگفت آنکه از شباهت چهره های منقوش بر آثار مایایی، عیلامی، سومری و آثار به جا مانده از تمدن جیرفت و شهداد که بگذریم رسمهایی چون جشن گرفتن ۲۲ دسامبر به معنای طولانی ترین شب سال، تقسیم سال به ۳۶۵ روز و محاسبه خمسه مسترقه یا ۵ روز دزدیده شده که در ایین های باستانی ایران مشاهده شده به صورت کاملا منطبق در رسومات این قوم دور افتاده در آن سوی اقیانوسها تنها یک همزمانی شگفت است و یا خطوط جدیدی از دنیای کهن و مهاجرت های آن در حال آشکار شدن است؟

در چند سال گذشته من به دلیل علاقه به تمدن و عرفان سرخپوستان امریکای مرکزی مطالعاتی را بر روی تقویم مایایی و عرفان تولتکی انجام داده ام. نکات ذکر شده در مورد جشن شب یلدا، تقسیم سال، ۵ روز دزدیده شده و اعتقاد به بازگشت روح مردگان و آغاز تاریخ مایایی همگی مواردی بود که به عنوان مشابهات توجه مرا جلب کرده بود و نظریات جدید درباره منشا قوم سومر و به ویژه تقارن آغاز سفر تاریخی این قوم منجر به طرح احتمالاتی شد که دربالا بدان اشاره کردم که تا کنون تحقیقی در رابطه با آن مشاهده نکرده ام و اگرچه آنچه طرح گردیده تنها در حد پرسش و طرح یک سوال است ولی به معتقدم ارزش مطالعات بیشتر را دارد. زیرا آنچه در این رهگذر یافت خواهد شد تنها آثار باستانی نیست و در تاریخ شکل گیری مبانی تفکرات عرفانی، باورهای تمدنهای نخستین و ساختار آگاهی انها نیز تاثیر خواهد داشت. احتمالا مطالعه بر روی اسطوره های این اقوام خطوط جدیدی را آشکار خواهد کرد و این یکی از مواردی است که در حال حاضر مشغول مطالعه انم. که در بخشهای بعد و جمع بندی کل مجموعه تمدن آرتا بیشتر بدان خواهم پرداخت.

اگرچه این بخش از بحث بیشتر بر حدس و گمان متکی است و تا حتی تبدیل به نظریه راهی طولانی ی رو دارد ولی اثبات وجود تمدنی که ارتباط دهنده شهداد، جیرفت و شهر سوخته باشد نه تنها گهواره تمدن را از بین النهرین به ایران جابجا خواهد کرد بلکه بنیانهای درک باستانشناسی از دنیای کهن را دگرگون خواهد ساخت.

در قسمتهای بعدی این بحث را با تمرکز بیشتر بر یافته های کشف شده از منطقه شهداد، جیرفت و شهر سوخته پی خواهیم گرفت تا ببینیم آیا یافته ها توان دلالت بر وجود تمدن اسطوره ای آرتا را دارند ؟!

برچیده شده از www.theiraniandream.net

نگاره های مرتبط:

• تمدن آرتا » جیرفت کهن
• تمدن باستانی آرتا گهواره تمدن

© masoud برای تاریخ ما, | لینک نگاره |

منابع:
۱٫ دکتر اردشیر خدادادیان، تاریخ ایران باستان، اشکانیان، مجموعه پنجم، نشر به‌دید و قلم آشنا، تهران، ۱۳۸۰٫
۲٫ دیاکونوف، تاریخ ایران (اشکانیان)، ترجمه کریم کشاورز، چاپ دوم، تهران ۳۵۱٫
محمدجواد مشکور، پارتی‌ها یا پهلویان قدیم، جلد اول، انتشارات دانشسرای عالی، تهران،

نگاره های مرتبط:

• معبد ” دا چائو سی “
• باستان‌ شناسی زير آب‌ در ايران‌
• جزیره ایستر
• کتیبه داریوش در بیستون
• “سنگ صبور”
• شهر تاریخی بابیلوس
• آیین بوداى جنوبى 1
• بهرام یکم و رویدادهای زمان او
• فیثاغورس
• ملت های هند و اروپایی

© masoud برای تاریخ ما, | لینک نگاره |

نگاره های مرتبط:

• اوستا
• بزرگترین جشن ملی ایران
• جشن نوروز
• خدایان و آفرینش جهان در ایران باستان
• کوتاه سلسله ساسانی
• شهر پترا، اردن
• ازدواج با محارم در ايران باستان، افسانه سرایی خاورشناسان
• کیش زرتشت / مرى بويس
• منجی موعود در آيين زرتشت
• نظام طبقاتی زرتشتیان عامل اصلی ظهور مزدکیان و مانویان

© eni برای تاریخ ما, | لینک نگاره |

در منابع تاریخی از شخصی به نام (نارمِـر) نام برده می شود که بنیانگذار سلسلۀ یکم مصر بوده است. به احتمال فراوان این دو نام یک شخصیت بوده اند. پایتخت سلسلۀ یکم شهر «ممفیس» بوده است. به نظر می رسد یکی از شهرهای مهم آن زمان «آبیدوس» بوده است و این گمان از آنجا ناشی می شود که مقبرۀ شش نفر از پادشاهان سلسلۀ یکم در آبیدوس قرار دارد.

مشهورترین فرمانروایان سلسلۀ یکم مصر عبارت بودند از: ۱٫ مِنِس (نارمِـر) ۲٫ آها (هور آها) ۳٫ جِـر (زِر) ۴٫ جِـت (اُ آجی) ۵٫ اُدیمو (دِن) ۶٫ اَنجیب (اِنزیب) ۷٫ سَمِرخِت ۸٫ کا آ.

از روی الواح، کتیبه ها و آگاهی های مربوط به مقبره های این فرمانروایان، تاریخ زندگانی سیاسی، تاریخ اجتماعی، هنر و برخی از مسائل آن دوران برای ما روشن شده است. از جملۀ این آگاهی ها مسائلی در خصوص برگزاری «عید سد»، سرشماری در مصر، ترقیات صنعتی و تکامل هنر می باشد.

نام پادشاهان سلسلۀ دوم عبارتند از: ۱٫ هوتِب سِخِمُویی ۲٫ رانِب ۳٫ نینِت جِـر ۴٫ خاسِخِم. برای نخستین بار در این دوره از «آپیس» گاو مقدس مصریان نام برده شده است.

برچیده از تاریخ تمدن های مشرق زمین

نوشتۀ دکتر باقرعلی عادلفر

نگاره های مرتبط:

• مصـر پیش از اتحـاد و عصر سلسله ها
• عهد قدیم و امپراطوری باستانی مصر
• جامعۀ مصر در ممفیس در دوران سلطنت قدیم 1
• جامعۀ مصر باستان در ممفیس در دوران سلطنت قدیم 2
• کشف بقایای گمشده اهرام در مصر
• تقسیم بندی تاریخ سیاسی مصـر
• مصر پیش از سلسله ها
• روابط دولت مـاد با میانرودان
• اوضاع اجتماعی مصر و تبعات سیاست های توسعه طلبانۀ فراعنۀ سلسلۀ هجدهم
• فروپاشی نوم ها و تأسیس نخستین دولت در مصر باستان

© kian برای تاریخ ما, | لینک نگاره |

نخستین قلمرو پادشاهی در مصر جنوبی در پیرامون دلتای نیل قرار داشت. در این جا پادشاهی با لقب «زنبور شاه» فرمان می راند که نشان و عَلَم رسمی اش، زنبور عسل یا زنبور سرخ بود. او تاج سرخی بر سر می گذاشت و کاخ و پایگاه فرمانروایی اش «خانۀ سرخ» نامیده می شد.

دومین قلمرو پادشاهی در مصر در نزدیکی قاهره کنونی قرار داشت. فرمانروای آن «نِی شاه» بود که عَلَم و نشان سلطنتی آن شاخه ای گیاه پاپیروس و تاجی به رنگ سپید بود و کاخش «خانۀ سپید» نامیده می شد.

این دو بخش در حالت رقابت و دشمنی دائمی به سر می بردند و جنگ هایی پیاپی میان آنها صورت می گرفت که در پایان در سال ۳۲۰۰ ق.م بخش جنوبی بر مصر شمالی چیره گشت. پس از چیرگی نخستین، فرمانروایی به نام «نارمر» دو کشور را متحد نمود و تاج شاهی مرکب از تاج شاهان دو بخش پیشین را بر سر نهاد. به همین جهت نارمر را که در افسانه ها به نام «مِنِس» شناخته شده است با عنوان بانی اتحاد مصر می شناسند.

برچیده از تاریخ تمدن های مشرق زمین

نوشتۀ دکتر باقرعلی عادلفر.

نگاره های مرتبط:

• سلسله های عتیق مصر
• مصر پیش از سلسله ها
• روابط دولت مـاد با میانرودان
• دوران پادشاهی جدید و امپراطوران این دوره مصر در آثار مورخان
• عهد قدیم و امپراطوری باستانی مصر
• نام و پیشینۀ مصر باستان در منابع تاریخی
• سير به طرف بالاي نيل
• عطية نيل برای مصر
• تقسیم بندی تاریخ سیاسی مصـر
• رویدادهای مهم تاریخ مصر از آغاز سدۀ 20 پیش از میلاد

© kian برای تاریخ ما, | لینک نگاره |