Nghề “mạt hạng” trong mọi thứ nghề?

Tại nghĩa trang Sài Gòn, gần khu công nghiệp Linh Trung 1, Thủ Đức, chúng tôi gặp ông Tâm (58 tuổi), từng có hơn nửa đời người chuyên đi bốc mộ và xây mồ mả cho biết: “Ngày xưa tôi làm thợ hồ xây nhà. Vài lần theo ông anh họ đi xây mộ ở nghĩa trang cho người ta rồi làm luôn nghề bốc mộ. Nghề bốc mộ xuất phát từ yêu cầu của gia chủ khi có người mất đã lâu, được chôn cất đâu đó, nay muốn đưa về quy tập ở khu mộ của gia đình, dòng họ nhằm tiện bề hương khói, còn người sống cảm thấy được yên tâm hơn, toại nguyện được niềm mong muốn của người đã khuất sau khi về với tổ tiên. Dù vậy, có thể nói bốc mộ còn là thứ nghề đặc biệt và không phải ai cũng có thể làm mà cần có cái duyên”.

Cũng theo ông Tâm, nghề bốc mộ không khó cũng không dễ, nhưng phải có người hướng dẫn ít nhất dăm ba lần mới làm được rành rẽ. Công cụ gồm cái xà beng, búa, cuốc xẻng xúc đất… cùng sự chịu khó và tính gan lì, không nhát tay là có thể bám nghề. Ông mô tả các công đoạn bốc mộ: “Việc cúng kiếng và xem giờ sẽ do thân nhân người chết thực hiện.  Nhiều người thường chọn ngày, giờ đẹp, thường vào ban đêm để có sự yên tĩnh. Sau khi thầy chùa, thầy cúng làm lễ xong, tới đúng “giờ linh”, người nhà sẽ dùng búa gõ vài nhát gọi là động mả, rồi bàn giao cho mình. Mình bắt đầu tiến hành đập phá mả, sau đó đào xuống dần, khi nào đụng tới nắp hòm thì dùng một bó nhang to hoặc đụn rơm đốt cháy, quơ khắp nơi trong mộ để giải nhiệt âm khí, các loại khí độc lâu ngày còn tích tụ có thể gây ảnh hưởng đến sức khỏe…”.

Vất vả phu bốc mộ

Tương tự, ở nghĩa trang Gò Dưa (Thủ Đức) nơi có đặt phần mộ thi sĩ lừng danh Bùi Giáng (1926-1998), chúng tôi gặp ông Sáu Trung, 65 tuổi, phu bốc mộ lâu năm nhất ở nghĩa trang này. Ông Sáu Trung trải lòng: “Nghĩa trang Gò Dưa quy tập hàng ngàn ngôi mộ. Riêng phu bốc mộ ở đây đều là những người thâm niên lâu năm, người làm nghề ít nhất cũng hơn 10 năm. Bản thân tôi vốn kế thừa nghiệp của cha mẹ, cũng là những người cả đời sống gần đây, ngày ngày bước qua chăm nom nghĩa trang. Lúc nào có người cần bốc mộ thì bốc, ai cần xây mộ thì xây, ai cần dọn dẹp thì dọn. Theo tôi biết, thông thường những người đã chết từ 3 đến 5 năm gia đình mới tiến hành sang cát (bốc mộ) vì lý do nào đó. Tuy vậy cũng có nhiều trường hợp dù chôn cất hơn chục năm trở lên nhưng tới khi bốc mộ, xác vẫn còn khá nguyên vẹn chưa phân hủy hết, vẫn còn da còn thịt rất nhiều…”

Giả như không có người bốc mộ?

Một “đệ tử thân tín” của ông Sáu Trung là ông Hưng (46 tuổi) tiếp lời “sư phụ”: “Tôi theo chân bác Sáu Trung làm bốc mộ tới nay cũng hơn 30 năm. Cái mà chúng tôi sợ nhất chính là khi dở mộ ra, nhìn thấy xác người còn y nguyên bên trong là hết cả hồn nhưng bắt buộc vẫn phải làm. Với những trường hợp này phải kể đến những người chết do bệnh nan y, ung thư… là những thứ bệnh cần xạ trị với hóa chất. Do vậy sau khi chết thịt xương rất lâu tan ra. Khi ấy, anh em thợ chúng tôi sẽ đun sôi một nồi nước bồ kết để sẵn rồi nhúng những khúc xương còn dính thịt đó vào rồi cạo ra. Sau chuyện còn thịt là chuyện các con vật trong quan tài. Quan tài thường được làm bằng gỗ dổi cho nhẹ và rẻ, nhà nào nhiều tiền mới mua quan tài bằng gỗ vàng tâm, ngọc am, sao cát hay căm xe. Nhưng gỗ gì cũng vậy, nhiều năm nằm dưới lòng đất cũng khiến một vài chiếc bị kênh, nứt, hở góc. Vậy là những chiếc quan tài ấy trở thành nơi trú ngụ của nhiều loài sâu bọ, côn trùng kể cả cá trê và lươn nếu khu đất chôn người chết là chỗ có nước mạch, nước ngầm, gần sông suối…”

Đưa xương cốt hỏa táng trước khi cải táng

Những người bốc mộ cho biết họ không thể đảm đương công việc một mình mà thường tổ chức thành một tổ, đội, nhóm ít nhất 2 người và đông nhất 5 người. Ngôi mộ nào sạch sẽ thì làm mất khoảng 1 tiếng, mộ nào thi thể vẫn còn da thịt thì làm lâu hơn có khi mất 3-4 giờ đồng hồ. Mỗi ngôi mộ sau khi bốc xong, thân nhân người chết sẽ trả tiền công từ 3 đến 5 triệu VNĐ. Đôi khi nhận thấy sự vất vả của những người bốc mộ, gia chủ có thể “bồi dưỡng” thêm chút ít nữa. Ông Hưng nói tiếp: “Xương cốt người chết sau khi xử lý, bóc tách, vệ sinh sạch sẽ xong sẽ cho xếp ngay ngắn vào chiếc tiểu sành (hoặc tiểu quách). Tiếp theo được thầy cúng làm lễ, với người nam hô 3 lần “hú 3 hồn 7 vía về đây…”,  với người nữ thì hô 3 lần “hú 3 hồn 9 vía…” rồi cho đậy nắp lại, sau cùng rải cháo trắng xuống phần mộ đã lấy thi hài, thực hiện công tác hoàn thổ. Tiểu sành/tiểu quách được gia chủ di chuyển về nghĩa trang mới, nơi có phần mộ xây sẵn theo vị thứ cấp bậc. Khi này mới được xem là nơi yên nghỉ cuối cùng, vĩnh cửu với người đã khuất…”.

Nghề bốc mộ mới nghe qua có vẻ rùng rợn nên họ luôn tỏ ra tự ti với bản thân. Ông Tâm nói: “Nhiều người gọi chúng tôi là đám cô hồn sống, quanh năm suốt tháng chỉ biết bám víu vào người chết để kiếm miếng ăn. Nhưng chúng tôi xem công việc này là một việc làm phúc đức. Bởi thử nghĩ xem giả như không có chúng tôi thì ai chăm sóc mồ mả cho người quá cố và người nhà của người đã khuất có yên tâm không?”.

Tiểu quách dùng chứa xương cốt người chết

Bài và hình NS

Bài viết Nghề bốc mộ đã được đăng trong TRE Magazine.

Giống như chiếc tàu Nautilus ẩn mình dưới đáy đại dương, những con tàu này ngắt mọi kết nối vô tuyến, khiến các vệ tinh giám sát không nhận ra một khối thép khổng lồ lướt êm trên mặt biển.

Chúng được gọi là hạm đội bóng tối (shadow fleet), hạm đội đen (dark fleet) hoặc hạm đội ma (ghost fleet)…

Họ là ai, tại sao hiện diện mập mờ, hành tung bí ẩn?

Hạm đội ma là gì?

Hạm đội ma, hay còn được gọi là hạm đội bóng đêm (shadow fleet), là một mạng lưới các tàu hoạt động ngoài các hệ thống giám sát hàng hải nhằm mục đích lách luật quốc tế.

Những con tàu này “lý lịch” không rõ ràng, thông qua các công ty bình phong và treo cờ loạn xị, phần lớn là những quốc gia “dễ chịu”, có hệ thống giám sát lỏng lẻo.

Khi di chuyển các tàu này luôn tắt hệ thống AIS: Automatic Identification System: nhận dạng tự động) để trở nên “vô hình” giữa biển cả, hệ thống này cũng tương tự như hệ thống ADS-B (Automatic Dependent Surveillance-Broadcast) trên máy bay nhằm “báo” vị trí chính xác của mình cho đài kiểm soát không lưu và các máy bay khác.

Hạm đội ma hình thành nhằm vận chuyển dầu thô để lách lệnh trừng phạt, nhưng trên thực tế chúng còn chuyên chở nhiều loại hàng hóa khác, những hàng hóa lưỡng dụng, là loại vật liệu có thể dùng trong dân sự và cả quân sự, như  chip, máy móc, hóa chất, linh kiện điện tử, đất hiếm, kể cả đạn dược hoặc các bộ phận tháo rời của vũ khí và thậm chí đô la.

Kích thước tàu ma (xanh lá cây) so với các loại tàu khác

Hạm đội ma ra đời

Hạm đội ma xuất hiện từ thời kỳ chiến tranh lạnh kéo dài 44 năm giữa Mỹ, NATO và Liên Xô. Tuy nhiên thời đó, hạm đội ma của Liên Xô chủ yếu vận chuyển thiết bị quân sự, và nằm chờ thời chuẩn bị nếu có chiến tranh.

Ngày nay hạm đội ma bùng phát khi Iran và Venezuela bị trừng phạt khắt khe từ Mỹ và đồng minh nhắm vào ngành xuất cảng dầu mỏ. Để duy trì kinh tế, họ mua lại các tàu chở dầu cũ, tắt hệ thống định vị để vận hành bí mật.

Năm 2022 khi cuộc xung đột Nga – Ukraine nổ ra, Nga mua hàng trăm tàu chở dầu cũ để thiết lập một “hạm đội bóng tối” dưới tên những công ty không có thật. Chúng nấp dưới cờ những quốc gia có quy định lỏng lẻo như Marshall Islands, Panama, hay Liberia.

Lực lượng tuần duyên Thụy Điển theo dõi một con tàu ma

Đội lốt

Panama là quốc gia có đội tàu ma đăng bộ lớn nhất thế giới. Ngoài ra các quốc gia Liberia và quần đảo Marshall, Gabon,Cook Islands, Comoros, Cameroon và Palau là nơi lý tưởng để các đội tàu ma ẩn nấp về mặt danh nghĩa.

Khi bị săn đuổi, các tàu này có thể dễ dàng đổi xoành xoạch màu cờ nước này sang nước khác.

Sự khác biệt giữa một con tàu “đàng hoàng” và một chiếc tàu ma không chỉ nằm ở vẻ bề ngoài mà ở hệ thống vận hành và tính pháp lý. Một con tàu luôn bắt đầu hành trình của mình bằng sự minh bạch tuyệt đối, mọi thông tin về chủ sở hữu, lịch sử sửa chữa và các chứng chỉ an toàn đều được đăng bộ công khai tại các quốc gia uy tín thuộc White List của Paris MoU.

Những con tàu ma thường là những chiếc tàu cũ mèm, có tuổi đời trung bình trên dưới 20 năm, đã bị loại khỏi các đội tàu chính quy.

Trong khi tàu thường luôn duy trì hệ thống nhận dạng tự động AIS để các trạm kiểm soát bờ biển và vệ tinh có thể theo dõi nhằm bảo đảm an toàn hàng hải.

Điều người ta lo ngại nhất là khi một con tàu bị tai nạn làm tràn chảy dầu, người ta lập tức đối phó để giảm thiệt hại cho môi trường. Thông thường một con tầu chở từ 2 triệu đến 2.5 triệu thùng dầu (tương đương khoảng 300,000 tấn). Nếu bị đắm, một lượng dầu khổng lồ ngập tràn trên biển, làm thay đổi vĩnh viễn nơi đó, ngành du lịch và ngư nghiệp gần như tiêu tùng, các sinh vật biển không thể tồn tại, hệ sinh thái như san hô sẽ bị hủy hoại ảnh hưởng đến vài chục năm sau.

Những con tàu thuộc hạm đội ma là các tàu chở dầu siêu to, dài khoảng 300 mét, tương đương với chiều dài của 3 sân banh, cao cỡ một tòa nhà 20 tầng. Nếu bạn dựng đứng con tàu này lên, nó sẽ ngang với tháp Eiffel. Để vận chuyển số dầu này trên đất liền, bạn sẽ cần một đoàn xe bồn dài dằng dặc, nối đuôi từ thành phố này sang thành phố khác. Phần động cơ cao bằng một ngôi nhà 3 tầng, nặng hàng nghìn tấn.

Tại sao sự to lớn này lại đáng sợ?

Như bạn đã biết, hạm đội ma thường là các con tàu cũ nát, xuống cấp gần chạm đáy. Hãy tưởng tượng một “tòa nhà 20 tầng” bằng sắt thép cũ kỹ, chở đầy chất lỏng dễ cháy. Nếu xảy ra chìm tàu, thảm họa môi trường sẽ ra sao.

Công nhân Nga đang xúc bỏ cát trên bờ biển Anapa thuộc Krasnodar Krai, Nga bị ngập dầu hôm tháng 3 năm 2025.

Phát hiện tàu ma

Việc săn lùng tàu ma trên đại dương là một cuộc rượt đuổi đầy kịch tính. Các chuyên gia theo dõi hệ thống Nhận Dạng Tự Động (AIS) của con tàu. Khi một con tàu thình lình tắt tín hiệu AIS có nghĩa nó đang dừng đâu đó để giao “hàng”. Khi tàu tắt tín hiệu nhận dạng, các loại vệ tinh sẽ vào cuộc, chụp ảnh từ trên cao, cái xác khổng lồ của nó vẫn không thể giấu được ống kính vệ tinh cực nhạy với độ phân giải rất cao. Vệ tinh radar (SAR) có thể nhìn xuyên qua mây mù và bóng đêm, giúp xác định vị trí của con tàu, bằng cách phân tích bóng của con tàu hoặc độ cao của thân tàu so với mặt nước, người ta có thể biết nó đang đầy hàng hay trống rỗng.

Hiện nay có khoảng hơn 1,000 con tàu ma trên toàn cầu, chiếm khoảng 10% đến 20% lượng tàu đang hoạt động trên toàn thế giới. Số lượng tàu ma đã tăng gấp đôi khi Nga bị trừng phạt trong cuộc xâm lấn Ukraine. Nga đã chi cả chục tỉ đô la để mua lại hàng trăm tàu chở dầu cũ. Ngoài Nga, Iran cũng có một hạm đội tàu ma hùng hậu và vận hành ì xèo trong nhiều thập niên để chở dầu sang thị trường châu Á. Tương tự Iran, Venezuela cũng có cả lố tàu bóng đêm chở dầu.Các công ty vận tải có trụ sở tại Dubai, Hong Kong, hoặc Thổ Nhĩ Kỳ đóng vai trò trung gian hoặc cho thuê tàu để chở lậu.

Thuyền trưởng tàu ma

Bắt tàu ma

Dầu là tàu bất hợp lệ, nhưng chúng được che chắn bởi một số quốc gia hợp pháp nên việc bắt giữ một con tàu ma không đơn giản, nhất là trên vùng biển quốc tế, vì nó được công ước hàng hải toàn cầu bảo vệ. Theo Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS), quyền bắt giữ phụ thuộc vào vị trí của con tàu, trong lãnh hải cách bờ biển dưới 12 hải lý thì quốc gia ven biển có toàn quyền bắt giữ nếu tàu vi phạm pháp luật như buôn lậu, vi phạm môi trường hoặc xâm phạm an ninh.

Trên vùng biển quốc tế hay hải phận quốc tế thì chỉ được quyền khám xét một con tàu không quốc tịch, nếu một tàu tắt AIS và không treo cờ hoặc treo cờ giả, bị xem là “tàu không quốc tịch”. Khi đó, bất kỳ tàu chiến của quốc gia nào cũng có quyền dừng tàu để kiểm tra. Nếu con tàu nằm trong danh sách đen của Liên Hợp Quốc, các quốc gia thành viên có nghĩa vụ và quyền hạn bắt giữ.

Khi một con tàu ma bị bắt nó sẽ được áp giải về cảng gần nhất để điều tra. Nếu hàng hóa là dầu lậu hoặc hàng cấm sẽ bị tịch thu và nộp vào ngân sách nhà nước. Chủ tàu và thuyền trưởng phải đối mặt với những khoản phạt khổng lồ.

Việc bắt giữ tàu ma của các cường quốc như Nga hay Iran thường dễ dẫn đến những căng thẳng gay gắt.

Tính đến đầu năm 2026, các chiến dịch truy quét hạm đội bóng tối đã trở nên quyết liệt hơn bao giờ hết. Những “thợ săn” hạm đội ma đứng đầu là Mỹ tiên phong trong việc bắt giữ tàu ở những vùng biển xa. Thụy Điển cũng đã bắt giữ 5 tàu trong những tháng đầu năm 2026. Hồi đầu năm 2026, các chuyên gia phân tích dữ liệu tại Thụy Điển nhận thấy tàu Jin Hui (treo cờ Syria) đã đột ngột tắt AIS, lực lượng đặc nhiệm Thụy Điển đã quyết định hành động. Hai tàu tuần tra cao tốc áp sát tàu chở dầu khổng lồ, trong khi máy bay trực thăng thả đội đặc nhiệm xuống boong tàu. Các kiểm tra nhanh cho thấy con tàu này đã sơn đè tên mới lên lớp sơn cũ và hồ sơ đăng bộ cờ của nó đã bị hủy bỏ từ trước đó. Con tàu bị áp giải về cảng và toàn bộ dầu trên tàu bị tịch thu.

Lực lượng đặc nhiệm Thụy Điến bắt giữ một tàu ma

Hiệu quả ra sao?

Việc bắt giữ tàu và tịch thu hàng hóa đã thu hẹp hoạt động của chúng. Tuy nhiên pháp luật quốc tế vẫn tồn tại những kẽ hở khiến việc bắt giữ tàu trên hải phận quốc tế vô cùng khó khăn. Nên việc săn lùng tàu ma chỉ làm chậm dòng chảy hàng lậu hơn là một biện pháp tiệt trừ. Muốn vậy, các tổ chức quốc tế cần áp lực lên các quốc gia như Gabon, Cameroon hay Cook Islands để không cho tàu ma “mượn” màu cờ. Thứ hai là tăng cường mạng lưới vệ tinh radar và trí “thông minh nhân tạo” AI các tàu biển, lúc này việc tắt AIS hay treo cờ giả trở nên vô tác dụng.

Trách nhiệm này thuộc về ai?

Trách nhiệm này phải thuộc về tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) và quốc gia cho phép họ dùng cờ để “hóa trang”. Trong tương lai, chiến lược đối phó với hạm đội ma của thế giới, đặc biệt là dưới sự lãnh đạo của Hoa Kỳ sẽ chuyển dịch từ việc thụ động sang chủ động. Mỹ và các đồng minh đang tăng cường sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) kết hợp với mạng lưới vệ tinh dày đặc, để nhận diện các di chuyển bất thường của các đoàn tàu ma để có thể ra tay ngay lập tức.

Ngoài ra Mỹ có thể trừng phạt các công ty bảo hiểm, môi giới, ngân hàng hoặc đơn vị cung cấp nhiên liệu tại các quốc gia thứ ba tiếp tay hay dính dáng đến hạm đội ma. Việc này khiến các con tàu ma bị cô lập hoàn toàn, không thể cập cảng, không thể bảo trì và cuối cùng buộc phải bị tháo dỡ bán sắt vụn vì chi phí vận hành quá cao so với lợi nhuận

Dầu vậy việc tiệt trừ tàu ma vẫn là một bài toán khó, chừng nào các xung đột địa chính trị còn tồn tại và các quốc gia vẫn bị trừng phạt, cấm vận, thì nhu cầu về một “hệ thống vận tải ngầm” hay hạm đội tàu ma sẽ còn hiện hữu và các cuộc săn lùng vẫn tiếp tục.

Một tàu dầu Iran tại cảng Sơn Đông (Trung Quốc)

NQ

Bài viết Hạm đội ma đã được đăng trong TRE Magazine.

Cửa thứ nhất là “Địa ngục kiểu Mỹ”, mỗi ngày chỉ được ăn 1 chén soup. “Địa ngục Việt Nam” ngày 4 chén cơm.

Người nọ nghĩ bụng “Mình đang tiểu đường mà mỗi ngày 4 chén cơm là bỏ mẹ!”. Ông chọn Địa ngục kiểu Mỹ. Nhưng chỉ sau một tuần, ông thấy những người ở bên kia đều hốc hác, kiệt lực.

Ông ta ngạc nhiên, hỏi quỷ sứ “Bển ăn 4 chén cơm sao trông họ ốm yếu thế?”

Quỷ sứ cười: “4 chén, nhưng khi đến nồi thì còn chưa đến phân nửa. Gạo thì bị mọt gần hết, tay giữ kho thì suốt ngày nhậu nhẹt với thủ trưởng, chẳng thấy mặt mũi đâu cả!

Bảo Huân

Ngọc Hạnh  (sưu tầm)

Bài viết Địa ngục đã được đăng trong TRE Magazine.

– Cứu tôi với! Tôi vừa nuốt phải một con gián!

Bác sĩ lấy ra một lọ thuốc và bảo:

– Cô uống ngay nhé!

Cô gái uống xong, tò mò hỏi:

– Thuốc này là thuốc diệt gián hả bác sĩ?

Bác sĩ lắc đầu:

– Không, đó là thuốc ngủ cho con gián. Bây giờ cô mua ngay một con thạch sùng,  nuốt vào. Con thạch sùng sẽ ăn con gián trong lúc nó đang ngủ. Ngày mai cô quay lại, tôi sẽ cho cô thuốc để trị con thạch sùng.

Bảo Huân

Thanh Nghia (sưu tầm)

Bài viết Trị bệnh đã được đăng trong TRE Magazine.

LUÂN HOÁN

Lời giới thiệu:

ĐẶNG THƠ THƠ

Viết về Trịnh Y Thư:

DU TỬ LÊ – NGUYỄN ĐỨC TÙNG – PHẠM XUÂN NGUYÊN – BÙI VĨNH PHÚC – NGUYỄN THỊ KHÁNH MINH – NINA HÒA BÌNH LÊ

– Sách có bán trên BARNES & NOBLE và Amazon.com

– 448 trang, bìa mềm, 6” x 9”, giá bán: US$25.00

Xin bấm vào một trong hai đường dẫn sau:

– Ngon Ngu An Ban Dac Biet Trinh Y Thu by Trinh Y. Thu, Paperback | Barnes & Noble® (barnesandnoble.com)

– Amazon.com:

Tạp Chí Ngôn Ngữ Số Đặc Biệt – Trịnh Y Thư – Văn chương – Nghệ thuật & … – groundwood paper) (Vietnamese Edition): 9798330332601: Trinh, Y Thu: Books

Hoặc liên lạc với tác giả qua địa chỉ email sau để mua sách có chữ ký của tác giả:

trinhythu@gmail.com

LUÂN HOÁN

Thư đầu sách

Ngôn Ngữ đặc biệt về “tác giả tác phẩm”, cuốn này hân hạnh được giới thiệu đến quý bạn đọc, một cây bút tài danh đã viết và thành công trong hầu hết trong nhiều bộ môn văn học nghệ thuật qua bốn thập niên. Tác giả đó là nhà văn Trịnh Y Thư.

Ông tên thật Trịnh Ngọc Minh, sinh ngày 11 tháng 2 năm 1952 tại Hà Nội, trưởng thành tại Sài Gòn, du học và hành nghề điện tử viễn thông tại Hoa Kỳ cho đến khi hưu trí vào năm 2018.

Như đã thượng dẫn, Trịnh Y Thư là một người đa tài, chúng tôi xin giới thiệu đại khái về từng bộ môn ông đã sinh hoạt.

Trong bộ môn văn, ông đã viết và phổ biến rộng qua sách in từ truyện ngắn, tiểu thuyết, truyện dịch, khảo cứu, nhận định văn học, tùy bút, tạp bút, tạp luận.

Với bộ môn thi ca, ông có một số ít bài theo phong cách vần điệu nhưng không cùn mòn. Chúng tôi nghĩ ông rất hứng thú và chuyên về trường ca, hoặc những bài viết có số lượng câu không quá ngắn hoặc quá dài, và ông cũng sử dụng cả lối thơ Hokku với chỉ 3 câu cho từng khổ. Điểm đặc biệt, dù viết với hình thức nào, chủ yếu thơ ông cũng nghiêng về suy tư, giàu tư tưởng, sau khi tinh tế cảm nhận mọi sự việc trong cuộc sống, nhưng không vì thế thơ thiếu vắng mượt mà của tình người.

Trịnh Y Thư là một người rộng kiến thức, tiếp thu lâu năm văn học nước ngoài, nên bên cạnh thông hiểu về văn hóa văn chương, ông đã tạo cho mình một bản chất trầm tĩnh, khiêm nhường, chừng mực, hòa đồng, không cục bộ những điều này đã giúp ông một thời làm chủ bút tạp chí Văn Học  tại hải ngoại  khởi sắc, cũng như rất thành công trong việc điều hành nhà xuất bản Văn Học Press lẫn tờ Việt Báo Weekly News sau đó. Sức làm việc, sáng tác có giá trị cao của Trịnh Y Thư, bên cạnh những tác phẩm chuyển ngữ, đã nhanh chóng đưa tên tuổi ông đến nhiều bạn đọc của lứa tuổi đã về già, cũng như những người đang phơi phới mới lớn, tại nhiều quốc gia có sách báo Việt ngữ, và ngay ở Việt Nam cũng đón nhận và phổ biến sách của ông.

Trong số Ngôn Ngữ về Trịnh Y Thư này, chúng tôi tuần tự giới thiệu tiêu biểu một số sáng tác của ông qua nhiều bộ môn như kể trên. Đồng thời chúng tôi xin cảm ơn các tác giả đã viết về ông, qua những nhận định tinh tế, khách quan và chân tình. Các vị đó là những nhà văn, nhà thơ, nhà biên khảo văn học, với những quý danh thật rực rỡ, đáng tin cậy như: Nina Hòa Bình Lê (chủ bút Việt Báo hiện tại), nhà văn Đặng Thơ Thơ, nhà văn Đinh Từ Bích Thúy (qua đối thoại văn học với Trịnh Y Thư), nhà thơ / văn Nguyễn Thị Khánh Minh (Hoa Kỳ), nhà biên khảo văn học Bùi Vĩnh Phúc (Hoa Kỳ), nhà biên khảo văn học Phạm Xuân Nguyên (Việt Nam), nhà thơ và biên khảo văn học Nguyễn Đức Tùng (Canada), nhà thơ và biên khảo văn học Du Tử Lê (1942-2019).

Ngoài công trình thơ văn biên khảo… nhà văn Trịnh Y Thư còn là tay chơi Tây Ban Cầm xuất sắc. Ông có khả năng và đã viết nhạc, soạn lời Việt cho ca khúc ngoại quốc rất được yêu thích.

Trong cuốn sách này, chân dung đời thường của Trịnh Y Thư qua ống kính của nhiếp ảnh gia Nguyễn Bá Khanh cũng được trang trọng in lại, để các bạn đọc cùng thưởng ngoạn.

Thư Đầu Sách chỉ là hình thức đưa đường vào nội dung sung túc tiếp theo, vốn đã lỡ có từ những cuốn khởi đầu, trong việc giới thiệu những người còn tại thế thành danh, nên vẫn giữ như một cái duyên, giới thiệu tổng quát, sai sót hẳn có, kính mong tác giả Trịnh Y Thư, các bạn viết về ông, cũng như đông đảo bạn đọc lượng thứ. Để giúp mọi sinh hoạt văn học tại hải ngoại, một phần nhỏ này còn được tiếp tục, kính mong quý bạn đọc vui vẻ mang tác phẩm này về tủ sách gia đình nhà mình, qua liên lạc thẳng với nhà văn Trịnh Y Thư (email: trinhythu@gmail.com). Cũng có thể mua trực tiếp trên Amazon hay Barnes & Noble.

Trân trọng,

ĐẶNG THƠ THƠ

Đôi lời giới thiệu Trịnh Y Thư

Trịnh Y Thư là người đa tài: viết văn, làm thơ, chơi đàn, soạn nhạc, dịch thuật và viết nhận định văn học. Anh từng làm chủ bút tạp chí Văn Học, sau này phụ trách Việt Báo Weekly News và nhà xuất bản Văn Học Press. Anh đã đóng góp cho nền văn học hải ngoại hầu như trong mọi lãnh vực trong bốn thập niên vừa qua. Tầm ảnh hưởng của Trịnh Y Thư còn tỏa rộng đến độc giả trong nước với những tập truyện ngắn cũng như các tác phẩm dịch thuật của anh.

Trong Trịnh Y Thư có một trí thức và một nghệ sĩ luôn kết hợp với nhau khi viết văn, làm thơ, viết nhận định. Văn nghiệp Trịnh Y Thư vì vậy có sự cân đối giữa các mảng phân tích và sáng tác, hư cấu và lý luận. Qua những tác phẩm và những cuộc phỏng vấn, chúng ta thấy sự trình bày của anh về mọi vấn đề đều có sự kết hợp đó, giữ cho mọi thứ ở trạng thái quân bằng, trung dung mà vẫn cô đọng và chuẩn xác. Điều này làm nên tính cách Trịnh Y Thư luôn chừng mực, cẩn trọng, tránh sự thái quá cực đoan, càng biết nhiều hiểu rộng lại càng khiêm tốn.

Cái đọc của Trịnh Y Thư phong phú, đa dạng, mới mẻ. Anh có sự cảm thụ văn chương và các bộ môn nghệ thuật sâu sắc, một tâm hồn nghệ sĩ mẫn cảm, một thái độ trầm tĩnh trước cuộc sống và sự nắm bắt tinh nhạy về nhân sinh của một người thông hiểu nhiều nền văn hóa. Có thể thấy cái đọc của anh góp phần vào cái viết tạo nên văn cách Trịnh Y Thư. Các bài tạp luận, ký, tùy bút trong hai cuốn Chỉ là đồ chơi và Theo dấu thư hương là khung cửa mở ra những thế giới tạo thanh, tạo hình, tạo nghĩa và mời gọi người đọc cùng đi theo anh vào hành trình thưởng thức thi ca, văn chương, âm nhạc, hội hoạ, và cuộc sống.

Trong sáng tác văn xuôi, Trịnh Y Thư có lẽ là người đầu tiên đưa kỹ thuật siêu hư cấu và giải cấu trúc kiểu Milan Kundera vào tiểu thuyết (Đường về thủy phủ) và các truyện ngắn (trong tập truyện Người đàn bà khác), qua đó chúng ta thấy tác giả lên tiếng trực tiếp giữa các diễn biến, can thiệp vào dòng suy nghĩ của nhân vật, và giải thích tiến trình câu chuyện. Thật ra, điều này luôn xảy ra với người viết khi tìm cách xử trí tình thế và lý giải nhân vật, chỉ có điều là chúng ta không viết ra, mà giữ lại trong vùng khuất của tư duy sáng tác, cất giữ trong ngăn kéo bí mật của người viết. Trong các tác phẩm của Trịnh Y Thư, anh đẩy bàn viết, mở ngăn kéo, đưa không gian viết của anh đến sát gần người đọc. Kỹ thuật viết như thế cho người đọc cảm thức vừa xem màn kịch trên sân khấu vừa chứng kiến mọi tình tiết trong hậu trường – có đạo diễn điều động, có diễn viên chuẩn bị đạo cụ và y trang – thấy mọi thứ vừa có liên quan với nhau vừa hướng đến những tự sự khác nhau, tạo ra những chiều kích mới cho việc sáng tác và thưởng thức.

Trịnh Y Thư có công lớn trong việc đưa những tác giả ngoại quốc đến với người thưởng ngoạn văn chương trong và ngoài nước, từ những người viết cổ điển đến hiện đại, rồi đương đại. Tuy số lượng sách dịch trong nước rất nhiều nhưng dịch giả có trình độ chuyên môn như Trịnh Y Thư lại rất hiếm. Anh là một trong số hiếm hoi những nhà văn viết thông thạo và nắm được linh hồn của cả hai ngôn ngữ Anh-Việt. Những bản dịch của anh, ngoài việc chính xác và trung thành với nguyên tác về ngữ nghĩa và ý tưởng, còn có sự linh động, uyển chuyển và tài hoa trong việc vận dụng chữ nghĩa để tái tạo một tác phẩm văn học trong một ngôn ngữ khác.

Đấy là Trịnh Y Thư, người đa tài, đa đoan và đa mang (chữ anh dùng cho chính mình). Bây giờ là một trong những nhân vật cột trụ của văn học hải ngoại, Trịnh Y Thư vẫn là người trầm lặng, và thầm lặng nữa, ngay giữa đám đông. Anh như luôn ưu tư về một điều gì đó, như có gì đang bủa vây tâm trí mà không thể nói ra, khiến ngay giữa cuộc vui anh cũng như chỉ tham gia một nửa. Trịnh Y Thư ngồi giữa mọi người mà vẫn là một khối cô đặc, được tạc vào một vùng khí trong suốt và không thể xuyên thủng, như một hiện hữu đóng băng trong một thế giới riêng. Trong thế giới đó, Trịnh Y Thư đang đối mặt với những thứ “chỉ là đồ chơi” đang tranh giành nhau sự chú tâm của anh: một đoạn văn dịch, một luận đề, một ý tưởng cho tiểu thuyết, một hòa âm cho bản đàn đang soạn… Hoặc có thể anh đang trú ẩn trong không gian của riêng anh, không gian có “Duềnh quyên bóng động hai hàng, Nghìn thu từ độ vẫn bàng hoàng trôi”, của những ý thơ, những thi ảnh, những khả thể của cảm xúc và sáng tạo. (7/2024)

Bài viết Giới Thiệu Tạp Chí Ngôn Ngữ Ấn Bản Đặc Biệt: Trịnh Y Thư đã được đăng trong TRE Magazine.

Mặc dầu đây chỉ là trò chơi của trẻ con, nhưng phù hợp với chủ đề “ninja”, thời Chiến Quốc (Sengoku), các điệp viên ninja đã dùng nhiều phương pháp, kể cả viết thư mật để truyền thông tin, loại mực invisible này có thể làm bằng giấm, sữa, nước cơm hay nước đậu nành… Nguồn (bbc.com)

Một người đàn ông Slovakia đang trốn truy nã ở Ý từ năm 2010. Sau 16 năm sống “lưu vong”, mọi chuyện dường như êm thắm và có vẻ không còn ai nhớ đến nữa, anh quay lại Milan để cổ vũ đội khúc côn cầu Slovakia tại Olympic Mùa Đông Milan-Cortina 2026. Khi anh ta thuê khách sạn gần khu Olympic, hệ thống nhảy lên “red flag” báo ngay cho sở cảnh sát. Điều đáng tiếc là anh không có dịp coi tận mắt Slovakia thắng Phần Lan 4-1 đã như thế nào!

“Đội nhà” thắng mà “fan trung thành” đã xộ khám. Nguồn: (apnews.com)

Một tội phạm bị đưa vào tù, phải thay quần áo dân sự bằng đồ tù. Nhưng biệt lệ, Farron Fullerton, 53 tuổi, ngụ tại Brevard County, Florida, không cần làm như vậy. Anh ta bị chủ khách sạn báo cảnh sát khi không chịu trả phòng. Cảnh sát tới nơi thì thấy anh ta mặc bộ đồ tù nhân sọc đen trắng, phía sau in dòng chữ “Mitchell County Jail.” Cảnh sát xác nhận anh ta không phải là tù nhân trốn trại; bộ đồ này có từ hồi ngồi tù trước đó. Anh được đưa về trại giam mà khỏi phải thay đồ. Khỏe re! Nguồn (spacecoastdaily.com)

Bài viết Chuyện khó tin nhưng có thật (05/21/2026) đã được đăng trong TRE Magazine.

Ơ-rê-ca (Eureka, nghĩa tiếng Việt là “tìm ra rồi”) là một giai thoại nổi tiếng về cách ra đời của “lực đẩy Archimedes” và của mục.. này.

Từ những trang sách ảo mộng của thế kỷ trước, ý tưởng về một cỗ máy có khả năng “in” ra các bộ phận cơ thể người từng bị xem là chuyện hoang đường. Nay, điều đó đang tượng hình.

Khởi thủy của công nghệ in 3D hiện đại gắn liền với kỹ sư người Mỹ Charles “Chuck” Hull. Năm 1984, ông đệ trình bằng sáng chế kỹ thuật stereolithography, dùng tia cực tím làm đông đặc từng lớp nhựa cảm quang dựa trên dữ liệu vi tính; bằng được cấp năm 1986. Trước đó vào năm 1981, nhà nghiên cứu Nhật Bản Hideo Kodama từng phác thảo ý tưởng tạo mẫu nhanh bằng polymer quang hóa, nhưng Hull mới là người nắm giữ bản quyền và thương mại hóa thành công.

Năm 2003, thay vì in nhựa cứng, các nhà khoa học đặt câu hỏi: tại sao không phun tế bào người? Thomas Boland (Mỹ) miệt mài nghiên cứu và được cấp bằng sáng chế máy in phun tế bào sống đầu tiên. Gabor Forgacs cùng Vladimir Mironov đưa ra khái niệm “in nội tạng”, bác sĩ Anthony Atala tại Viện Y học Tái tạo Wake Forest tiên phong đưa kỹ thuật này vào lâm sàng. Mục tiêu của họ là giảm tình trạng thiếu tạng hiến và phản ứng thải ghép.

Mặc dù chưa in được trái tim hoàn chỉnh, công nghệ in phun tế bào đã mang lại lợi ích thiết thực trong điều trị cá nhân hóa. Bác sĩ Atala từng cấy bàng quang nhân tạo bằng tế bào tự thân cho 7 bệnh nhi (điều trị từ năm 1999, công bố năm 2006), mang lại hiệu quả lâu dài mà không gây biến chứng như phương pháp ghép ruột truyền thống.

Công trình này có những mốc son đáng ghi nhớ: Từ cỗ máy in phun thô sơ năm 2003, nay đã thăng cấp thành hệ thống in đùn đa vòi tinh vi, đủ sức tạo mạng lưới vi mạch máu siêu nhỏ để nuôi dưỡng khối mô dày (từ khoảng năm 2016). Bước sang năm 2026, lĩnh vực này chứng kiến kỳ tích mới: giới khoa học in thành công mạch máu nhỏ có khả năng kết nối với hệ tuần hoàn trên mô hình động vật, điển hình như nghiên cứu in động mạch chủ chuột năm 2025. Da, sụn, mảng tim và các mô nhỏ dần bước vào giai đoạn thử nghiệm trên người hoặc dùng làm “cơ quan trên chip”. Ngày nay, in sinh học cho phép tạo ra da, sụn hay mô gan thu nhỏ. Những khối mô này giúp thử nghiệm thuốc trực tiếp với độ chính xác cao, mở ra hướng đi nhân đạo, giảm thiểu thí nghiệm trên động vật. Hiện in 3D y khoa đã áp dụng rộng rãi trong bệnh viện, nha khoa, chỉnh hình và lập kế hoạch phẫu thuật.

Dù vẫn còn rào cản về độ bền của mô, phản ứng miễn dịch hay ranh giới luật y khoa, song trong tương lai gần, đây sẽ là lựa chọn thực tế cho hàng ngàn ca phẫu thuật tái tạo cơ thể người. Khoa học đi từng bước thầm vì tính mạng con người không cho phép sai lầm.

Bài viết Bộ phận cơ thể in 3D đã được đăng trong TRE Magazine.

Người đàn ông ngồi xuống, trầm tư, tay cầm bản nhạc như đang lạc trong thế giới riêng. Đó là Ludwig van Beethoven – thiên tài âm nhạc đã viết nên những giai điệu vượt qua cả thời gian. Nhưng ở đây, ông không chỉ là một nhà soạn nhạc vĩ đại. Ông là một con người đang yêu, đang nhớ, và có lẽ… đang đau.

Đối diện ông là một người phụ nữ – nhẹ nhàng, nghiêng mình, như muốn chạm vào thế giới nội tâm của ông nhưng lại không thể bước vào hoàn toàn. Giữa họ là một khoảng cách rất nhỏ, nhưng cũng là khoảng cách lớn nhất: khoảng cách của định mệnh, của thời đại, của những điều không thể gọi tên.

Sau khi Beethoven qua đời, người ta tìm thấy một bức thư chưa từng gửi. Trong đó, ông viết cho một người phụ nữ mà ông gọi là “người tình bất tử”. Không tên, không địa chỉ rõ ràng. Chỉ có cảm xúc – mãnh liệt, sâu sắc, và tuyệt vọng.

Ông viết về nỗi khao khát được ở bên, về sự giằng xé khi phải xa cách, về một tình yêu không trọn vẹn nhưng không thể dập tắt. Đó không phải là tình yêu của những cuộc gặp gỡ ồn ào, mà là tình yêu của những khoảng lặng, của những điều không thể nói thành lời.

Từ đó, lịch sử bắt đầu một hành trình truy tìm. Ai là “người tình bất tử”? Một nữ quý tộc? Một học trò? Một người phụ nữ đã có gia đình? Hay đơn giản là một tình yêu không bao giờ có cơ hội tồn tại trong ánh sáng?

Cho đến hôm nay, câu trả lời vẫn còn bỏ ngỏ.

Nhưng có lẽ, chính sự không rõ ràng ấy lại làm cho câu chuyện trở nên nhân văn hơn.

Bởi trong cuộc đời, không phải tình yêu nào cũng cần được gọi tên để trở nên có thật. Có những mối tình chỉ tồn tại trong ký ức, trong những lá thư không gửi, trong những bản nhạc không lời. Và đôi khi, chính những điều dang dở ấy lại sống lâu hơn bất kỳ cái kết trọn vẹn nào.

Bức tượng ở Martonvásár không cố gắng trả lời câu hỏi lịch sử. Nó chỉ giữ lại một khoảnh khắc – nơi một con người vĩ đại trở nên rất đỗi bình thường: biết yêu, biết nhớ, và biết đau.

Và có lẽ, khi đứng trước tác phẩm ấy, người ta không còn quá bận tâm “người tình bất tử” là ai.

Bởi ai trong chúng ta, ở một thời điểm nào đó trong đời, cũng từng có một “người tình bất tử” của riêng mình.

DH (tin Internet)

Bài viết Tượng Beethoven và người tình đã được đăng trong TRE Magazine.

– Victor Hugo

Ai đến Paris mà chưa một lần ngồi trên một chiếc thuyền trôi theo dòng Seine, có lẽ đã bỏ lỡ một cách nhìn rất khác về thành phố này. Ngồi trên đó, người ta có cảm giác như đang mở một cuốn sách. Mỗi cây cầu hiện ra rồi trôi qua như một trang được lật nhẹ. Trong dòng kể ấy, những cây cầu không còn chỉ là nơi nối hai bờ, mà trở thành những dấu câu – lúc dừng, lúc ngắt, lúc chuyển giọng. Chúng không nói, nhưng giữ nhịp cho câu chuyện. Đi dưới những nhịp cầu ấy, người ta không chỉ đi qua Paris trong không gian, mà còn đi qua cả thời gian của nó.

KỲ 1

Nơi câu chuyện bắt đầu

Bateau-mouche – Từ một cái tên… đến một cách kể chuyện

Khi người hướng dẫn hỏi vì sao những chiếc thuyền này được gọi là “bateau-mouche”, nhiều du khách đoán rằng đó là vì chúng giống những con ruồi bay trên mặt sông. Câu trả lời nghe có vẻ hợp lý – nhưng lại không đúng.

Thực ra, cái tên ấy không liên quan gì đến ruồi. Nó đến từ La Mouche, một khu vực đóng tàu ở Lyon từ thế kỷ XIX. Từ đó, “bateau-mouche” trở thành một cách gọi chung cho những chiếc thuyền du ngoạn. Nhưng khi đến Paris, cái tên ấy dường như mang thêm một ý nghĩa khác: không chỉ là phương tiện, mà là một cách nhìn thành phố.

Trên dòng sông Seine có 37 cây cầu, nối hai bờ phải – trái và những hòn đảo giữa dòng. Mỗi cây cầu được xây trong một thời kỳ khác nhau, mang theo dấu vết của thời đại mình. Vì thế, khi con thuyền trôi đi, người ta không chỉ di chuyển trong không gian, mà đang đọc lại lịch sử – từng lớp một, lặng lẽ nhưng chính xác. Con thuyền rời bến. Câu chuyện bắt đầu từ nơi Paris lần đầu tiên nối lại với chính mình.

Pont Neuf – cây cầu cổ nhất ở Paris lại mang tên “cầu mới”

Pont Neuf – nơi Paris bắt đầu liền lại

Con thuyền rời bến ở trung tâm thành phố. Chẳng bao lâu, Pont Neuf hiện ra – giản dị, thấp, kéo dài qua dòng nước như một nhịp thở đều.

Có một nghịch lý: đây là cây cầu cổ nhất ở Paris, nhưng lại mang tên “cầu mới”. Khởi dựng năm 1578 dưới triều Henri III, và hoàn thành vào khoảng 1607 dưới Henri IV.

Trước khi cây cầu này tồn tại, việc sang sông không hề dễ dàng. Dòng Seine khi ấy là một ranh giới rõ rệt – chia đôi hai bờ, và sâu hơn, chia đôi cả những tầng lớp xã hội. Henri IV muốn xoá đi khoảng cách đó. Ông cho xây một cây cầu rộng, thoáng, và quan trọng nhất: không cho phép dựng nhà trên cầu.

Quyết định này, tưởng như đơn giản, lại là một thay đổi lớn. Lần đầu tiên, một cây cầu không bị lấp kín như một đường hầm, mà mở ra – để ánh sáng đi qua, để tầm nhìn không bị chặn, để con người có thể nhìn thấy dòng sông, và nhìn thấy nhau.

Pont Neuf từ đó trở thành nơi nhạc công, người kể chuyện, người bán hàng rong cùng xuất hiện – gặp nhau, trò chuyện, và mang nghệ thuật vào giữa đời sống thường ngày. Pont Neuf không chỉ nối hai bờ. Nó làm cho Paris, lần đầu tiên, trở thành một.

Nhưng khi thành phố lớn dần, việc nối lại không còn là đủ. Paris bắt đầu được sắp xếp lại.

Bateau Mouche trên sông Seine

Pont Saint – Michel và những lớp sóng lịch sử

Không xa Pont Neuf, Pont Saint-Michel nối bờ trái – khu Latin – với Île de la Cité, trung tâm lịch sử của Paris.

Đây là nơi Paris bắt đầu. Từ một hòn đảo nhỏ giữa dòng Seine, thành phố dần mở rộng ra hai bờ. Trên đảo vẫn còn đó những công trình như Notre-Dame de Paris, tòa án, và những dấu vết của quyền lực từ nhiều thế kỷ trước. Bên phía bờ trái là khu Latin, nơi có những trường đại học lâu đời như Sorbonne. Ở đó, sinh viên từ nhiều nơi trên thế giới đến học, mang theo những cách nghĩ khác nhau.

Những quán cà phê nhỏ, những hiệu sách cũ, những con phố hẹp quanh trường – tất cả tạo nên một không gian nơi việc đọc, suy nghĩ và tranh luận diễn ra mỗi ngày. Ở những nơi như Café de Flore hay Les Deux Magots, những cuộc trao đổi có thể kéo dài hàng giờ – về văn chương, triết học, hay chỉ đơn giản là một ý kiến không đồng tình. Không phải cuộc tranh luận nào cũng đi đến kết luận. Nhưng chính việc nói ra, phản biện, rồi tiếp tục suy nghĩ đã trở thành một phần của đời sống ở đây.

Trên thân Pont Saint-Michel, có hai lớp ký ức cùng tồn tại.

Từ dưới thuyền nhìn lên, những chữ “N” hiện ra rõ ràng, lặp lại dọc theo lan can – đều đặn, trang trọng – dấu ấn của Napoléon III, thời kỳ Paris được cải tạo theo quy hoạch của Georges-Eugène Haussmann: mở rộng, làm thẳng các con đường, và giúp người ta dễ nhìn, dễ đi lại hơn.

Ở bên hông cầu, một tấm bia nhỏ tưởng niệm những người Algérie bị sát hại tại Paris ngày 17 tháng 10 năm 1961, trong một cuộc biểu tình đòi độc lập. Nhiều người đã bị đàn áp và bị xô xuống dòng Seine.

Không cùng một vị trí. Không cùng một cách hiện diện. Một dấu ấn dễ nhìn thấy. Một ký ức lặng lẽ hơn. Dòng Seine vẫn chảy như nhau qua cả hai.

Pont Saint-Michel – Chữ “N” hoàng gia của Napoléon III, do Cabat chạm khắc

Pont des Arts – khi tình yêu có hình dạng

Con thuyền tiếp tục trôi, và rồi Pont des Arts hiện ra – nhẹ, mảnh, như treo lơ lửng trên mặt sông. Một cây cầu dành cho người đi bộ, nối giữa khu vực bảo tàng Louvre và Institut de France – nơi quy tụ những học viện lớn của Pháp, như một khoảng nghỉ giữa hai không gian của nghệ thuật và tri thức.

Cây cầu này được xây dựng vào đầu thế kỷ XIX, dưới thời Napoléon Bonaparte. Ban đầu, nó là một trong những cây cầu kim loại đầu tiên ở Paris – nhẹ, thanh – mang tinh thần của nghệ thuật hiện đại, khác hẳn những cây cầu đá nặng nề trước đó. Qua nhiều lần hư hại và chiến tranh, cây cầu hiện nay là phiên bản được xây lại vào những năm 1980, nhưng vẫn giữ lại tinh thần ban đầu: một cây cầu dành cho người đi bộ.

Chính trên cây cầu này, một phong tục ra đời – không ai biết bắt đầu từ đâu. Những cặp tình nhân viết tên mình lên ổ khóa, khóa lại, rồi ném chìa xuống dòng Seine, như thể tình yêu, một khi đã khóa lại, sẽ không còn cách nào thay đổi.

Không ai biết những cặp tình nhân ấy sau này ra sao. Nhưng điều chắc chắn là số lượng ổ khóa thì ngày một nhiều. Từ vài chiếc ban đầu, rồi hàng trăm, hàng nghìn – cho đến khi cả thế giới dường như cùng đổ về đây, gửi gắm niềm tin của mình lên lan can cầu. Một niềm tin rất giản dị: nếu có thể khóa lại, thì có lẽ tình yêu sẽ bền hơn.

Cho đến khi cây cầu không chịu nổi.

Năm 2015, hàng chục tấn ổ khóa đã được tháo bỏ. Không phải vì người ta không còn tin vào tình yêu, mà vì cây cầu không thể mang theo tất cả những gì con người muốn giữ lại. Lan can sắt được thay bằng kính. Những ổ khóa biến mất. Cây cầu trở lại nhẹ như trước – có lẽ nhẹ hơn cả những lời hứa từng được treo lên đó.

Và có lẽ, chính ở đó, người ta hiểu ra một điều: tình yêu, nếu còn, không cần phải khóa lại. Nhưng Paris không chỉ là nơi của cảm xúc.

Tấm bia tưởng niệm những người Algérie bị sát hại tại Paris ngày 17 tháng 10 năm 1961

Pont au Change – nơi mọi thứ có thể được định giá

Con thuyền trôi chậm, rời khỏi Pont des Arts nhẹ tênh phía sau, như rời khỏi một đoạn cảm xúc riêng tư – nơi con người từng cố giữ lại điều không thể giữ. Chỉ một khúc sông ngắn, không gian đã đổi khác.

Phía trước, Pont au Change hiện ra: nặng, thẳng, gần như nghiêm nghị.

Tên của nó bắt nguồn từ những người thợ đổi tiền từng tụ họp ở đây. Một nơi mà giá trị không còn là lời hứa, mà là thứ có thể cân, có thể đếm, có thể đổi. Nếu Pont des Arts là nơi người ta khóa lại tình cảm, thì nơi này từng là chỗ mở ra những cuộc trao đổi khác: tiền bạc, quyền lực, lợi ích.

Pont des Arts và những chìa khóa tình yêu

Vào thời Trung cổ, những người đổi tiền đứng ngay trên cầu, đặt bàn nhỏ và làm việc giữa dòng người qua lại. Ai muốn đổi tiền, phải dừng lại, mặc cả, rồi chấp nhận tỷ giá ngay tại chỗ. Có lúc, chỉ một bước chân sang bên kia cầu cũng có thể đổi thành một con số khác.

Sự chuyển tiếp không đột ngột, nhưng rõ ràng. Từ gỗ sang đá. Từ nhẹ sang nặng. Từ những lời hứa vô hình sang những thứ có thể định giá. Con thuyền lướt dưới nhịp cầu, và câu chuyện của Paris cũng đổi giọng.

Ở Pont des Arts, người ta tin vào sự vĩnh cửu của cảm xúc. Ở Pont au Change, người ta hiểu rằng mọi thứ – hoặc gần như mọi thứ – đều có thể được định giá.

Nhưng có lẽ chính sự gần nhau của hai cây cầu này mới nói lên điều quan trọng: trong cùng một thành phố, trong cùng một dòng chảy, con người vừa sống bằng trái tim, vừa sống bằng lý trí.

Và Paris – bằng cách đặt hai cây cầu ấy cạnh nhau – không chọn bên nào, mà giữ lại cả hai.

Một câu chuyện chưa dừng lại

Con thuyền vẫn trôi. Những cây cầu phía sau dần lùi lại, nhưng câu chuyện của Paris không kết thúc ở đó. Mỗi cây cầu vừa đi qua chỉ là một chương mở đầu. Và phía trước, dòng Seine vẫn còn tiếp tục.

Ở phần tiếp theo, con thuyền sẽ đi xa hơn – không chỉ qua không gian, mà qua những lớp thời gian dày hơn của thành phố. Paris, lúc này, không còn chỉ là nơi của những cuộc gặp gỡ hay cảm xúc. Nó bắt đầu hiện ra qua những dấu vết của quyền lực, của biến động, của ký ức, và cả thi ca.

Những cây cầu phía trước mang những câu chuyện khác:

Pont Marie – nơi người ta thì thầm những điều ước, như một niềm tin nhỏ giữa dòng chảy của thời gian.

Pont Alexandre III – rực rỡ và phô bày, như một thời kỳ Paris muốn đứng ở trung tâm thế giới.

Pont de la Concorde – nặng và lặng, mang theo ký ức của cách mạng và những đổi thay không thể đảo ngược.

Pont de Bir-Hakeim – thẳng và cứng, nơi thành phố bước vào hiện đại, và đôi khi, vào cả những giấc mơ.

Và Pont Mirabeau – nơi mọi câu chuyện dường như chậm lại, để nhường chỗ cho thi ca và ký ức.

Pont au Change – Bên phải là Ile de la Cité, trung tâm lịch sử của Paris; bên trái là khu vực bờ phải (Rive Droite) với các công trình hành chính và thương mại. Phía sau cầu có thể thấy tòa nhà Théâtre du Châtelet.

Con thuyền tiếp tục.

Hẹn gặp lại trong số tới – khi câu chuyện của Paris đổi giọng.

Bài viết Paris dưới những nhịu cầu đã được đăng trong TRE Magazine.

Người dân nơi đây sống dựa nhiều vào việc đánh bắt cá nhỏ trên sông. Họ thường chiên cá để ăn trong những tháng lạnh giá. Tuy nhiên, khi mặt sông đóng băng không thể đánh cá được, họ đã nghĩ ra cách thay thế: cắt khoai tây thành những thanh nhỏ giống hình cá rồi đem chiên. Từ một giải pháp chống đói mùa đông, món khoai chiên dần trở thành một phần không thể thiếu trong văn hóa ẩm thực Bỉ.

Điều thú vị là cái tên “french fries” lại khiến nhiều người hiểu lầm rằng món ăn này có nguồn gốc từ Pháp. Thực tế, chữ “french” trong tiếng Anh xưa không nhất thiết chỉ nước Pháp. Trong thuật ngữ ẩm thực, “to french” có nghĩa là cắt thực phẩm thành sợi hoặc thanh dài và mảnh. Vì vậy, “french fries” có thể đơn giản chỉ mang nghĩa “khoai cắt sợi rồi chiên”, chứ không phải “khoai tây chiên của người Pháp”.

Có một giả thuyết khác góp phần làm cho tên này lan rộng. Trong Thế chiến thứ nhất, lính Mỹ đóng quân tại miền nam nước Bỉ – nơi người dân chủ yếu nói tiếng Pháp – đã được ăn món khoai chiên này. Do nghe người dân nói tiếng Pháp hằng ngày, họ lầm tưởng đây là món ăn của Pháp. Khi trở về Mỹ, họ gọi món ấy là “French fries”, và cái tên đó nhanh chóng phổ biến khắp thế giới nói tiếng Anh.

Ở châu Âu, mỗi nơi lại gọi món này bằng một tên khác nhau. Người Bỉ và Hà Lan thường gọi là “frites” hoặc “friets”. Người Pháp gọi là “pommes frites”, nghĩa là “khoai tây chiên”. Tại Tây Ban Nha, món này mang tên “patatas fritas”. Những cách gọi đa dạng ấy cho thấy tên gọi của món ăn thường phản ảnh lịch sử ngôn ngữ và văn hóa hơn là nguồn gốc của nó.

Dù có thể không phát minh ra khoai chiên, nước Pháp vẫn đóng vai trò quan trọng trong việc phổ biến khoai tây tại châu Âu. Vào thế kỷ 18, nhà nông học người Pháp Antoine-Augustin Parmentier đã tích cực vận động người dân sử dụng khoai tây làm nguồn lương thực chính. Khi ấy, nhiều người châu Âu còn cho rằng khoai tây không thích hợp để ăn. Parmentier tổ chức các buổi tiệc sang trọng với nhiều món chế biến từ khoai để thay đổi quan niệm xã hội, góp phần đưa khoai tây trở thành thực phẩm phổ biến khắp nước Pháp.

Tranh cãi quanh khoai chiên đôi lúc còn mang màu sắc chính trị. Đầu những năm 2000, khi Pháp phản đối cuộc chiến Iraq do Mỹ dẫn đầu, một số chính trị gia Mỹ đã đổi tên “french fries” thành “freedom fries”, nhưng cách gọi này chỉ tồn tại trong thời gian ngắn rồi nhanh chóng biến mất.

Ngày nay, khoai tây chiên đã vượt xa biên giới châu Âu để trở thành món ăn toàn cầu với vô số biến thể. Canada có món poutine nổi tiếng với khoai chiên phủ cheese và nước sốt gravy. Anh quốc có fish and chips ăn cùng cá chiên. Ở Trung Đông, khoai chiên thường được kẹp cùng shawarma trong bánh pita. Tại Mỹ, người ta sáng tạo thêm chili fries, cheese fries hay vô số kiểu khoai giòn khác nhau.

Dù tên gọi có thể gây tranh cãi, một điều gần như không ai phủ nhận: khoai chiên là một trong những món ăn được yêu thích nhất thế giới.

Bài viết Tại sao gọi là “french fries”? đã được đăng trong TRE Magazine.