Vui buồn nghề shipper    

Chân dung của các “chiến binh đường phố”

Nếu nhìn lướt qua những chiếc áo đồng phục xanh, cam, vàng đồng bộ trên đường phố, ít ai biết rằng lực lượng shipper là một thế giới thu nhỏ với đầy đủ các mảnh ghép đa dạng về tuổi tác, giới tính cũng như xuất thân. Dường như họ không có một công thức chung nào ngoài chiếc xe máy xăng (hoặc xe máy điện) và chiếc smartphone. Xét về độ tuổi, nghề shipper trải dài với lực lượng thanh niên trẻ trung từ 18 tuổi trở lên (đông nhất, gồm cả nam lẫn nữ) cũng là những người có sức khỏe dẻo dai để sẵn sàng “cày ải” suốt mười mấy tiếng đồng hồ mỗi ngày ở ngoài đường. Và dĩ nhiên không thiếu những chú/bác shipper trên dưới 60 tuổi hoặc cao hơn, vẫn phải cố gắng làm việc vì gánh nặng cơm áo gạo tiền.

Mặc kệ trời mưa to, phố xá ngập lụt

Đáng chú ý, trình độ văn hóa của đội ngũ shipper cũng khiến nhiều người bất ngờ. Nghề này bao gồm từ những người chưa học hết cấp 2 cho tới các cử nhân, kỹ sư cầm sẵn tấm bằng đại học trong tay nhưng chưa tìm được việc làm phù hợp. Càng không hiếm những bạn trẻ sinh viên tận dụng thời gian rảnh chạy xe để tự lo tiền học phí, hay những người tri thức (đặc biệt là cánh nhà báo/nhà đài sau khi nhiều tờ báo, đài truyền thanh, truyền hình lớn nhỏ vừa bị giải thể hoặc đưa vào diện “sáp nhận”), chấp nhận gác bỏ danh vọng, xuống đường làm shipper như chiếc phao cứu sinh lúc kinh tế gia đình bất ngờ khủng hoảng…

Giao hàng thành công

Guồng quay ăn chia & áp lực thưởng phạt

Phía sau mỗi km di chuyển của các shipper còn là một bài toán kinh tế số phức tạp được quản lý bởi các thuật toán của các công ty chủ quản. Thu nhập một shipper không đơn thuần là nhận tiền từ tay khách rồi đút túi mình mà còn phụ thuộc vào chính sách chiết khấu, “lương cứng” cũng như áp lực đạt chỉ số KPI (Key Performance Indicator – Chỉ số đánh giá thực hiện công việc) từ những công ty này. Hiện nay ở VN, giới shipper được chia làm 2 loại cụ thể: shipper App công nghệ (Grab, Be, ShopeeFood…) hoặc shipper bưu cục (Giao Hàng Tiết Kiệm, Shopee Express, J&T Express, Lalamove…). Với các shipper chạy App công nghệ, mỗi cuốc xe hoàn thành đều phải trích lại một số phần trăm cho công ty chủ quản. “Cuộc chiến” ăn chia phần trăm này cũng biến động không ngừng. Gần đây, nhiều shipper Grab phải đối mặt với cơ chế “phí sử dụng ứng dụng linh hoạt”. Thay vì mức hưởng cố định 70-75% cước xe như trước, mức thực nhận của shipper Grab hiện nay dao động từ 50% – 75% tùy theo khung giờ. Ngược lại, những shipper chạy cho nền tảng Be lại áp dụng mô hình phân chia cố định: tài xế thực nhận khoảng 63,6% (tại Hà Nội) và 69,4% trên số tiền cước xe khách trả (tại Sài Gòn). Với các ứng dụng chuyên giao thức ăn như ShopeeFood, mức chiết khấu trung bình 20-25% trên mỗi đơn hàng. Riêng với shipper bưu cục chuyên giao nhận hàng thương mại điện tử (E-commerce), cấu trúc thu nhập thường gồm khoản “lương cứng” cơ bản (từ 2,5 đến 5 triệu VNĐ tùy hãng) cộng với tiền công trên mỗi đơn đã giao (khoảng 5 – 7 nghìn VNĐ/đơn hàng) và tiền thưởng năng suất. Tại các bưu cục như Giao Hàng Tiết Kiệm (GHTK) hay Giao Hàng Nhanh GHN), hệ thống tính lương gắn liền với điểm ngày và cấp độ. Để có mức thu nhập từ 12 – 15 triệu VNĐ/tháng, các shipper phải nỗ lực đạt tỷ lệ giao hàng thành công trên 95%. Thậm chí, một số hãng áp dụng mức thưởng KPI lũy tiến khoảng 30-40% giá trị tổng đơn nếu shipper đạt tỉ lệ hoàn thành đơn tuyệt đối. Tuy nhiên phía sau con số thưởng hấp dẫn ấy còn là chiếc bẫy phạt trễ giờ, phạt hủy đơn hay trừ điểm uy tín khiến các bác tài luôn trong trạng thái căng thẳng, buộc phải phóng nhanh vượt ẩu cho kịp thời gian quy định.

Chợp mắt ít phút

Và có những nốt trầm

Cái nghề chạy xe ngoài đường vốn có sẵn sự nhọc nhằn mang tính đặc thù. Với một shipper, thời tiết là kẻ thù nhưng cũng là người bạn đồng hành khó lòng từ chối. Những ngày hè đổ lửa với nắng nóng hơn 40 độ C lại là lúc nhu cầu gọi đồ ăn, đặt hàng tăng cao nhất. Rồi những hôm giông bão, mưa gió mù trời, shipper vẫn phải mặc áo mưa, lầm lũi dắt xe qua những đoạn đường ngập úng, cố bảo quản thùng hàng không bị ướt, dẫu bản thân đang lạnh run cầm cập.

Nhưng cái khổ thể xác còn chẳng thấm gì so với những tổn thương tinh thần. Nỗi cay đắng nhất của người shipper chính là nạn “boom hàng”. Hãy tưởng tượng anh shipper đứng xếp hàng cả giờ đồng hồ giữa trưa nắng để mua một đơn hàng đồ ăn giá vài trăm nghìn bạc bằng chính tiền túi của mình ứng trước. Đến nơi giao, số điện thoại thuê bao, nhắn tin không trả lời, hoặc có nghe tiếng bắt máy nhưng kèm câu trả lời tỉnh bơ: “Tôi bận đi công việc rồi, hủy đơn giùm nhé!” (?). Đơn hàng bị hủy đồng nghĩa với việc shipper mất trắng số tiền ứng, mất luôn một ngày công lao động vất vả, chỉ biết ôm lấy hộp đồ ăn mà nước mắt nuốt ngược vào trong!

…Nghề shipper hệt như tấm lăng kính phản chiếu chân thực và sống động bức tranh nhân tình thế thái. Qua những gói/thùng hàng hóa, người ta thấy được cả sự vội vã, niềm háo hức đôi khi cả lòng tham hay sự ích kỷ của con người. Phần lớn shipper không ngửa tay xin xỏ ai, không trộm cắp, chỉ dùng sức lao động, sự kiên nhẫn và sự an toàn bản thân trên những cung đường đầy rủi ro để đổi lấy những đồng tiền chân chính. Và vượt lên tất cả, những chuyến xe chở đủ thứ vật phẩm ấy cũng là những chuyến xe chở niềm vui, sự kết nối và tình người đi khắp muôn nơi…

Làm việc xuyên đêm

Bài và hình NS

Bài viết Nghề shipper đã được đăng trong TRE Magazine.

– Anh à, có phải dạo này em mập quá rồi không?

– Làm gì có chuyện đó chứ, dáng em là chuẩn nhất rồi!

Vợ nũng nịu:

– Thật vậy hả anh? Vậy chồng yêu bế em vào bếp tìm chút gì ăn nhe!

– Hay là…để anh bê cái tủ lạnh lên đây cho em?

Bảo Huân

Huynh Hoc Lac  (Lynn – MA- sưu tầm)

Bài viết Đổi đã được đăng trong TRE Magazine.

Chồng đứng ở cửa bếp nhìn vợ trìu mến. Khi thấy vợ cắt đầu và đuôi cá bỏ vào sọt rác, chồng ngạc nhiên:

– Sao em lại bỏ hết gần một nửa con cá đi vậy?

Cô vợ ấp úng:

– Em cũng không biết nữa. Em thấy ở nhà mẹ cũng làm vậy. Để em hỏi mẹ..

Đầu dây bên kia, mẹ cô dâu ngập ngừng:

– Mẹ cũng không hiểu tại sao, mẹ làm theo bà Ngoại thôi. Có lẽ đây là công thức bí mật gì đó của dòng họ mình.

Mây gọi cho bà Ngoại:

– Bà ơi, mẹ làm cá bỏ cả đầu và đuôi. Làm vậy có ý nghĩa gì vậy bà?

– Không có ý nghĩa gì cả, hồi xưa nhà bà chỉ có cái chảo nhỏ, làm thế mới bỏ con cá lọt vào…

Bảo Huân

Lina Linh (Lynn – MA- sưu tầm)

Bài viết Bí truyền đã được đăng trong TRE Magazine.

– Mầy sao vậy. OK không?

– Tự dưng nhức đầu quá!

– Tuần trước tớ cũng bị y vậy. Nhưng sau khi ngủ với vợ thì hết đau…

– Thế vợ cậu bây giờ đang có ở nhà không ?

Alex Dang (Lynn – MA- sưu tầm)

Bài viết Áp dụng đã được đăng trong TRE Magazine.

Tham gia tạp chí Hợp Lưu từ tháng 10-1990 đến tháng 5-2005, với tôi, là cố gắng xóa vĩ tuyến 17. Với thời gian, là một thất bại.

[Trần Vũ]

Thụy Khuê

Đôi dòng tiểu sử

Họa sĩ, nhà văn, nhà báo, Khánh Trường tên thật là Nguyễn Khánh Trường, sinh ngày 8-4-1948, tại xã Khánh Thọ, huyện Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam. Chính quán Nam Định. Qua đời ngày 29-12-2024 tại Fountain Valley, California, Hoa Kỳ.

Bút hiệu khác: Kim Thi, Nguyễn Thị Giáng Châu. Năm sinh đích thực là 1947, Khánh Trường chào đời khi cha mẹ chạy tản cư, không nhớ rõ ngày tháng, khi đi học, mới làm giấy khai sinh, ghi ngày 8-4-1948. Con ông Nguyễn Viết Hậu (1913-1986), họa sĩ, quê Nam Định và bà Hà Thị Chân (1920-1953) quê Lai Châu. Khánh Trường là anh cả của ba người em: Nguyễn Thị Minh Thi, Nguyễn Khánh Thọ (đã qua đời), Nguyễn Khánh Thịnh, hiện sống tại Đà Nẵng.

Từ 1953 đến 1959, Khánh Trường học tiểu học tại xã Hải Châu (Đà Nẵng). Năm 1960, vào trung học Phan Thanh Giản (Đà Nẵng); bốn năm sau, bỏ học, đi giang hồ, lưu lạc khắp miền Nam Việt Nam. Năm 1968, đi lính, vào binh chủng nhảy dù trong Quân Lực Việt Nam Cộng Hoà. Năm 1973, bị thương được giải ngũ. 1986, vượt biển sang Phi Luật Tân. 1987 định cư tại California.

Năm 1970 Khánh Trường gặp Bùi Dương Thanh Lê, sinh viên Văn khoa, tại Sài Gòn, sống chung, có ba con: Nguyễn Khánh Tùng (1972) Nguyễn Minh Tân (1973) và Nguyễn Thị Giáng Châu (1975). Năm 1984, sinh con gái Nguyễn Thị Khánh Ly với Huỳnh Thị Ngọc Yến. Năm 1987, gặp Thạch Thu Oanh tại trại tị nạn, sống chung đến ngày nay, sinh con gái Nguyễn Khánh An (1990) ^[1]

Khánh Trường là họa sĩ tự học. Đã triển lãm cá nhân và tập thể tại Việt Nam, Mã Lai, Phi Luật Tân, Pháp, Đức, Mỹ. Đã trình bày nhiều bìa sách cho các nhà xuất bản ở hải ngoại: Sống Mới, Xuân Thu, Đại Nam, Văn Nghệ, Văn Mới…

Khánh Trường sáng lập, điều hành, chủ biên tập san văn học nghệ thuật biên khảo Hợp Lưu. Số 1 ra tháng 10-1991, trực tiếp trông coi từ 1991 đến 2002. Sau hơn 10 năm làm việc cật lực, tới số 66 (tháng 8-9/2002), Khánh Trường bị bạo bệnh (3 lần tai biến mạch máu não và bị ung thư thực quản), phải giao tờ báo lại cho Đặng Hiền.

Tác phẩm đã xuất bản: Thơ: Đoản Thi Khánh Trường (Sống Mới, Hoa Kỳ, 1987). Truyện ngắn: Có Yêu Em Không? (Tân Thư, 1990, tái bản 1997), Chỗ Tiếp Giáp Với Cánh Đồng (Tân Thư, 1991), Chung Cuộc (Tân Thư, 1997), Truyện Ngắn Khánh Trường (2 tập) (Nhân Ảnh, 2016). Tuyển tập:  20 Năm Văn Học Việt Nam Hải Ngoại 1975-1995, soạn chung với Trương Đình Luân, Cao Xuân Huy (Đại Nam, 1995). Tác Giả, Tác Phẩm, viết chung với nhiều tác giả khác (Thế Giới Lưu Vong, 1988). Hội họa: Khanh truong Paintings, sách tranh (Nhân Ảnh, 2018).

Khánh Trường viết về mình: “sinh ra, lớn lên, đi học, đi giang hồ, đi làm…du dãng (…) Nghề chính: không có. Nghề phụ: thập cẩm. Một cuộc đời trôi nổi hư hỏng và tầm thường, nhợt nhạt đến chính chủ nhân cũng phải thở dài!”^[2]. Một “nhận định” về mình như thế, hiếm và lạ. Con người “tầm thường, nhợt nhạt” và vũ bão này, có những câu thơ thâm trầm, sâu  lắng:

“Đá cao vách dựng im ngồi

Nghe thinh không vọng mấy hồi chuông xưa

Tay run đốt mẩu thuốc thừa

Khói bay hồn đắng nửa trưa ngậm ngùi”.

Khánh Trường bắt đầu cuộc đời nghệ sĩ bằng thơ: cô đơn, tha thiết trong thơ. Đa tài. Rồi Khánh Trường vẽ, viết văn. Nhưng trước hết phải kể tới Khánh Trường của Hợp Lưu.

Khánh Trường sáng lập Hợp Lưu

Tháng 5 năm 1990, chúng tôi sang Quận Cam, nhà văn Mai Thảo dẫn đến thăm và giới thiệu với một họa sĩ, mà chúng tôi chưa quen: Khánh Trường. Mai Thảo cho biết Khánh Trường dự định ra một tập san văn học, đăng những tác phẩm ở trong và ngoài nước, và cần được giúp đỡ. Đó chính là Mai Thảo: ông ghét cộng sản, vì cái chết của Vũ Hoàng Chương và bản thân ông bị truy lùng trong gần 2 năm, trước khi vượt biển, thoát. Ông không đọc tác phẩm trong nước, nhưng «đứa nào» làm chuyện hòa giải, giao lưu, ông ủng hộ; «đứa nào» bị đánh, ông tận tình bênh vực và giúp đỡ. Ở Mai Thảo là hai chữ Tự do đúng nghiã mà nhiều người Việt không hiểu, dù họ sang Mỹ để tìm «tự do». Bên cạnh Mai Thảo, Nhật Tiến cũng công khai ủng hộ Khánh Trường. Lập trường giao lưu của Nhật Tiến ai cũng rõ. Đó là hai nhà văn đàn anh, đứng đằng sau Hợp Lưu, trụ đỡ Khánh Trường trong những ngày sóng gió. Phía chống Hợp Lưu, cũng không thiếu những cây đa cây đề. Mai Thảo sang Paris cùng với Khánh Trường, để ra mắt Hợp Lưu số 1.

Hợp Lưu số 1, ra đời tháng 10-1991. Chủ biên Khánh Trường viết:

“Hợp Lưu mở rộng cửa đón nhận những sáng tác mới. Chúng tôi sẽ phá vỡ mọi biên cương, mọi định kiến, mọi ràng buộc, mọi điều “cấm kỵ”, cập nhật và theo kịp, theo sát những trào lưu mới của văn hóa nhân loại» ^[3]

Nói thì ngông vậy, nhưng Hợp Lưu số 1 còn nghèo, phần lớn đăng lại những bài viết của các tác giả trong nước mà Khánh Trường ẩu, không xin phép hoặc không thể xin phép. Tuy nhiên cũng có 2 bài mới: Những bông cẩm chướng dại của Trần Vũ, với một bút pháp khác với những truyện ngắn đầu tay, và Những bàn tay trên cao, báo hiệu tính cách thiền sư của Phan Tấn Hải.

Trong 3 số đầu, một mình Khánh Trường làm chủ biên, nghiã là xoay xở, vừa xin bài, vừa đánh máy, xin tiền in và mua tem gửi đi. Có hai khuôn mặt Mạnh Thường Quân nổi trội: Đỗ Kh. và Trương Vũ.

Từ số 4 (tháng 4-1992), thêm Phạm Việt Cường, Tổng thư ký, Phan Tấn Hải, trị sự. Phạm Việt Cường làm được 4 số thì bỏ. Kể từ số 8 (Xuân Quý Dậu, 1993, số đặc biệt Văn Cao), chỉ còn Khánh Trường và Phan Tấn Hải điều hành tờ Hợp Lưu trong 4 năm, từ 1993 đến 1997. Kể từ số 36 (tháng 8-9/1997) Phan Tấn Hải bận việc rút ra, chỉ còn lại Khánh Trường.

Tới số 66 (tháng 8 và 9 năm 2002), Khánh Trường, vì lý do sức khoẻ như đã nói ở trên, trao Hợp Lưu lại cho Đặng Hiền, có Trần Vũ ở Paris giúp đỡ, nhưng trên trang đầu, vẫn ghi tên Khánh Trường, chủ nhiệm, Phùng Nguyễn, chủ bút, Đặng Hiền, tổng thư ký ^[4].

Thực sự Trần Vũ đã bắt tay vào việc từ số 67 (tháng 10-11/2002), nhưng đến số 77 (tháng 6-7/ 2004) mới chính thức đứng tên chủ biên. Đặng Hiền vẫn làm tổng thư ký.

Hợp Lưu số 67, là một bước ngoặt. Để đánh dấu chặng đường 12 năm hoạt động của Hợp Lưu với Khánh Trường, Trần Vũ viết bài Trang tôn kinh huyền hoặc hậu hiện đại, ghi lại rất chi tiết hành trình của Hợp Lưu trong bối cảnh xã hội và chính trị của cộng đồng người Việt hải ngoại thập nhiên 1990-2000. Cực kỳ khó khăn nhưng thành quả rõ rệt: Sau 12 năm hoạt động, Hợp Lưu đã kết hợp được hầu hết những nhà văn không thành kiến trong và ngoài nước, trên cùng một diễn đàn. Bài viết kỷ niệm 12 năm Hợp Lưu của Trần Vũ ^[5], trừ vài sai sót nhỏ, là một tài liệu đáng tin cậy cho những người viết văn học sử sau này. Phần chính của bài này được trích dẫn in trên mạng Văn Việt, địa chỉ:

https://vanviet.info/tu-lieu/12-nam-tap-ch-hop-luu/

HL số 67, Đỗ Kh. trong bài «Khinh binh số một và ngón tay thứ sáu»^[6] có mấy điểm đáng chú ý:

– Khánh Trường là Khinh binh số 1. Văn học hải ngoại trong có Hợp Lưu là ngón tay thứ sáu.

– Người ta phê bình: «mày giao lưu chỉ có một chiều, mày đăng bài trong nước mà trong nước nó có đăng bài mày đâu?»

– Thành quả: quy tụ được ở trên diễn đàn này một lực lượng văn học mới ở hải ngoại, dò dẫm mà tiến sau lưng khinh binh số 1 Khánh Trường. Nhưng lớn hơn nữa, là tờ tạp chí đã nhận dạng và phản ảnh đúng đắn văn học Việt Nam trong thập niên vừa qua, ở một vị trí độc lập và ít bị chi phối hơn những tạp chí văn học trong nước (hay những tạp chí văn học khác ở bên ngoài).

– Kết quả: Nhờ Khánh Trường, chúng tôi (trở lại tập thể “những người viết ở nước ngoài sau 75″) khi nhìn lại 12 năm cũng đã có một quá khứ của chính mình…”.

HL số 67, Phạm Xuân Nguyên, từ trong nước, đặt câu hỏi: Hợp Lưu là gì? Và tự trả lời:

«Đối với lắm người ta trong nước. Báo chí văn chương người Việt hải ngoại cơ hồ chỉ như là Hợp Lưu. Nó in dày trang. Nó gáy bề thế. Nó vẻ sang trọng. Nó được nhắc đến luôn. Một số tờ khác ra trước nó nhưng không mấy vang động đến trong nước, chỉ biệt lập và khuôn lại ở phạm vi hải ngoại…

Đối với lắm người ta trong nước, văn chương người Việt hải ngoại cơ hồ như chỉ là văn chương Hợp Lưu. Đọc nó gặp đủ mặt người viết khắp Mỹ Âu Úc, thấy đủ tâm tính giọng điệu văn chương, của những người xa nước đã lâu hay vừa rời nước, nếm đủ vị thanh đục tục phàm của mọi thi thố văn chương tự do bày tỏ thể hiện…

Đối với lắm người ta trong nước. Hợp Lưu là một sân chơi vừa vui vừa sợ. Có khi họ tự vào chơi. Có khi họ bị kéo vào. Trước còn e dè phấp phỏng ngó trước trông sau sợ còi thổi, cờ phất… ^[7] Tóm tắt «tình hình» như thế, không thể nào… chính xác hơn.

Từ trái sang: Lê Tất Luyện, Mai Thảo, Thụy Khuê, Khánh Trường, tháng 5/1990

Số 68 (12/2002 và 1/2003) và số 69 (tháng 2 và 3/2003), Trần Vũ tổ chức Chủ đề Yêu, Phạm Xuân Nguyên «hưởng ứng, chuyển lời mời tham dự đến toàn quốc”.

Chủ đề Yêu đánh dấu sự kiện nhà văn trong và ngoài nước viết chung một đề tài, với 26 tác giả:

Hợp Lưu số 68, với: Đỗ Kh., Phạm Hải Anh, Nguyễn Thị Minh Ngọc, Mai Ninh, Nam Dao, Trần Thị NgH., Nguyễn Thị Hoàng Bắc, Nguyễn Thị Thu Huệ, Lê Minh Hà, Dã Tượng^[8] và Trần Vũ.

Hợp Lưu số 69 với: Đặng Thơ Thơ, Phan Huyền Thư, Nguyễn Hoà Trước, Thuận, Trần Tiễn Cao Đăng, Miêng, Nguyễn Quang Lập, Nguyễn Thị Ngọc Nhung, Hồ Đình Nghiêm, Nguyễn Thị Ngọc Lan, Lệ Hằng, Trân Sa, Thùy Dương, Phùng Nguyễn, Trần Mộng Tú và Nguyễn Thị Thanh Bình (HL số 70).

Bài mở Chủ đề của Trần Vũ (HL 68) và bài đóng Chủ đề của Trương Vũ (HL 69), tổng kết nội dung tất cả các tác phẩm đóng góp, chứng tỏ sự vững mạnh và đa dạng của Hợp Lưu, sau 12 năm hiện diện.

Từ khi Trần Vũ thay Khánh Trường làm chủ bút, Đặng Hiền, tổng thư ký, Hợp Lưu đã thay đổi rất nhiều: trẻ trung và xông xáo hơn. Một tài năng lớn chưa được trong nước nhận diện là Nguyễn Bình Phương, được giới thiệu trên Hợp Lưu, trở thành hiện tượng văn  học. Thời kỳ này, có hai nhà văn đầy triển vọng: Đặng Thơ Thơ và Đỗ Hoàng Diệu. Vi Thùy Linh xác định vị trí thi ca của mình.

Có thể nói, một số nhà văn tuy đã có tác phẩm in ở trong nước như Đỗ Hoàng Diệu, Vi Thùy Linh… nhưng từ khi tác phẩm của họ được giới thiệu trên Hợp Lưu, sự công nhận mới là toàn diện.

Sau ba năm tận tụy làm chủ bút, tìm kiếm những nhân tài mới, tới số 83 (tháng 6-7/2005), Trần Vũ rút lui, trao lại cho Nguyên Hương và Đặng Thơ Thơ phụ trách, nhưng chẳng bao lâu, chỉ còn lại một mình Đặng Hiền. Số người viết và người đọc đều đi xuống. Đặng Hiền cầm cự trong mấy năm để giữ vững bản chất của tờ bào, cuối cùng phải đưa Hợp Lưu lên mạng sau số 117, là tờ báo giấy Hợp Lưu cuối cùng (tháng 3/2013). Đặng Hiền là nhà thơ và họa sĩ, ngoài công việc trị sự, còn trình bày NỘI DUNG và bìa báo HỢP LƯU với những tác phẩm hội hoạ tuyệt đẹp.

Hợp Lưu ra đời sau Văn của Mai Thảo (1982), Văn Học của Nguyễn Mộng Giác (1986), và trước khi Viên Linh cho tục bản tờ Khởi Hành (1996), đã ra đời ở trong nước từ năm 1969.

Văn có bề thế của Mai Thảo. Văn Học có uy tín của Nguyễn Mộng Giác, là người anh đầu đàn, với bộ trường thiên tiểu thuyết Mùa biển động, bắt đầu viết từ trong trại tị nạn, cùng với thầy Từ Mẫn Võ Thắng Tiết, chủ nhà xuất bản Văn Nghệ, hoạt động từ những năm 1985, 1986… in toàn bộ tác phẩm của Nguyễn Hiến Lê và Võ Phiến, làm nền móng cho một con đường văn chương mới.

Trong ba năm, từ 1986 đến 1988, Nguyễn Mộng Giác đã thành công trong việc xây dựng một nền văn học hải ngoại, đặc biệt với ba khuôn mặt nổi trội, văn phong và tư tưởng hoàn toàn mới lạ: Võ Đình, nhà văn, họa sĩ, viết bài đầu tiên Cũng thư gửi bạn từ khi có tờ Văn Học Nghệ Thuật số 1 của Võ Phiến (tháng 2-1985), Đỗ Kh. xuất hiện lần đầu trên Văn học số 28 (tháng 5-1988) với truyện ngắn: Gaston (Alimad) Nhi, và Trần Vũ, trên Văn Học số 42 (tháng 7-1989), với truyện ngắn Ngôi nhà sau lưng văn miếu, đánh dấu ba phong cách hiện đại đặc biệt khác lạ của văn chương Việt Nam:

Võ Đình phân thân, tâm, họa của con người ly hương biệt xứ.

Đỗ Kh. đi khắp địa cầu, muốn bốc người Việt ra khỏi căn bệnh kỳ thị chủng tộc mãn tính.

Trần Vũ tạo phong cách tự do sáng tạo xuyên quá khứ và lịch sử, không tự chế bất cứ điều gì. Từ năm 1988, Nguyễn Mộng Giác vì lý do gia đình, không còn đích thực làm chủ biên, nhưng vẫn đứng sau. Tới năm 2003, Nguyễn Mộng Giác, bị ung thư, quyết định đóng cửa tờ Văn Học, Cao Xuân Huy một mình đứng ra lãnh trách nhiệm đến năm 2008, thì bị ung thư mắt, phải ngừng, 2 năm sau qua đời (2010).

Khi Hợp Lưu của Khánh Trường ra đời năm 1991, tạp chí Văn Học, vẫn theo đúng đường lối của Nguyễn Mộng Giác, trở nên thủ cựu, vì không in các tác giả trong nước. Tuy vậy, chỉ mấy năm sau, chủ trương hòa hợp dân tộc của Hợp Lưu đã lây lan trên các báo khác, và có thể nói, nhờ Hợp Lưu mà văn học trong và ngoài nước gặp nhau, chập lại thành một dòng chung văn học Việt Nam, đặc biệt với những số chủ đề:

Văn Cao, số 8 (tháng 12-92, và tháng1-93), Mai Thảo số 16 ( 4-5/1994), Hoàng Xuân Hãn số 29 (6-7/1996), Phan Khôi số 33 (2-3/1997), Tạ Trọng Hiệp số 34 (4-5/1997), Bùi Giáng số 44 (12/1998-1/1999), Trịnh Công Sơn số 59 (6-7/2001), Chủ đề Yêu số 68 (12/2002-1/2003) và số 69 (2-3/2003), Nguyễn Tuân số 75 (2-3/2004), Nhân Văn Giai Phẩm số 81(2-3/2005), Bình Nguyên Lộc số 88 (4-5/2006), Lê Đạt số 89 (6-7/2006), Những người viết trẻ số 91(10-11/2006), Nguyễn Hữu Đang số 94 (4-5/2007), Nguyễn Huy Tưởng số 96 (9-10/2007), Mai Thảo (1927-1998) số 100 (5-6/2008), Khái Hưng, số 104 (3-4/2009), Cao Xuân Huy số 113 (3-4/2011). Nhiều chủ đề trở thành mẫu mực nghiên cứu.

Mặc dầu vậy, nói dí dỏm như Đỗ Kh. văn học hải ngoại (đối với người trong nước) vẫn chỉ là ngón tay thứ sáu, dư thừa. Đúng thế, ngón tay thứ sáu này, đến nay vẫn còn bị coi thường, có khi người ta chỉ gọi xách mé là văn hải ngoại, mà không cấp cho chữ học hay chữ chương, thậm chí có vị đã nghĩ nên cầm dao giải phẫu cắt phăng cái của thừa này đi cho gọn. Nhưng trước khi cắt, có lẽ nên đọc thử, ít nhất một cuốn sách Xứ sấm sét của Võ Đình, hay Cây gậy làm mưa của Đỗ Kh. (Trần Vũ đã in ở trong nước) xem họ đứng ở chỗ nào, trên cái đài văn chương mới mẻ của thế giới được người Việt tôn thờ hiện nay? Nhất là cái văn hải ngoại này đã cướp đi tới ba chủ biên làm không công, bằng bệnh ung thư, vậy hẳn nó phải có gì dữ dằn, độc lắm?

Khánh Trường, nhà văn

Rồi một ngày nào đó, người ta sẽ phải làm công việc tổng kết những tác phẩm viết về cuộc chiến hai mươi năm, mà đến nay người Việt vẫn còn né tránh cái tên, sẽ tìm thấy những khác biệt sâu xa giữa những ngòi bút Bắc-Nam, hải ngoại-trong nước về cùng một đề tài. Biết đâu từ những khác biệt ấy, người ta có thể lần hồi vẽ lại được một thứ chân dung chiến tranh gần với sự thực hơn, gần với con người hơn những tấm bích chương phóng đại, tô màu, đã từng được dán trên tường, trên đường, khắp nơi, thời bình cũng như thời chiến.

Khánh Trường, Cao Xuân Huy, Hoàng Khởi Phong, ba người lính và cũng là ba «chiến sĩ văn chương» đã từng trách nhiệm hai tờ tạp chí văn học lớn nhất ở hải ngoại: Khánh Trường với Hợp Lưu và Cao Xuân Huy, Hoàng Khởi Phong, với tờ Văn học.

Ba người lính này, còn là những tác giả viết về chiến tranh mà người đọc sẽ có ngày phải tìm đến, khi muốn nhận diện bộ mặt đích thực của chiến tranh, tìm hiểu những lũy tích đạn bom trên cơ thể và tâm linh những người sống sót. Cao Xuân Huy với Tháng ba gẫy súng, Hoàng Khởi Phong với Ngày N+.

Những truyện ngắn của Khánh Trường, được in trong ba tập: Có Yêu Em Không (1990), Chỗ Tiếp Giáp Với Cánh Đồng (1991), Chung Cuộc (1997).

Có Yêu Em Không khai mào thứ bạo lực dục tình như tinh chất nhào nặn tác phẩm. Dục tình  xuất hiện trong hầu hết những truyện ngắn của Khánh Trường. Mưa Đêm là cuộc cãi vã của cặp nhân tình: cô gái điếm và gã lính bại trận, tử thương, là màn ẩu đả giữa sống và chết, giữa người và ma, là cuộc giao tranh và giao hoan giữa mộng và thực, giữa hồn và xác, là trận ác chiến giữa những thực tại tối tăm nhất của con người.

Bí Mật Của Rừng Già giao lưu thú tính và nhân tính trong lòng một tên thảo khấu cuồng sát, đàn em Pol Pot. Biến Cố Trong Rừng Tràm đặt câu hỏi về những tội ác khủng khiếp đã có thể xảy ra cho những kẻ vượt biên kiệt lực, cùng đường. Những Mảnh Đạn là đoản khúc yêu đương xuyên cõi âm dương, là trái mìn nổ chậm trong thân xác và vong linh những người còn sống mà đã chết. Chỗ Tiếp Giáp Với Cánh Đồng dấy lên khát vọng yêu thương của những trẻ tật nguyền, hậu quả của những bội tình, bội ước. Những Thảm Cỏ Nát Trong Khu Rừng Hoang mổ xẻ khía cạnh bạo tàn của một thứ luân lý, đạo đức thời trung cổ. Và Chung Cuộc viết về sự gặp gỡ của hai thân phận bị cuộc đời sa thải.

Khánh Trường là trường hợp phản kháng thường trực trong văn cũng như trong đời. Văn Khánh Trường là thứ văn chống lại văn chương, chống lại sự thơ mộng hoá của tất cả những loại văn bản, bài hát, bài thơ ve vãn chiến tranh, để tìm đến sự thực trần trụi nhất:

«Nửa đêm, một trái pháo vu vơ rơi ngay hầm chỉ huy. Kh. chia ba với thằng tà lọt và tên lính truyền tin quả đạn. Khi đào hầm lên, phải cố gắng lắm bọn lính mới gom được một đống thịt xương trộn lẫn cùng đất cát. Phần Kh., tôi chỉ nhận ra hắn nhờ chiếc thẻ bài và hai cái hoa mai trên cổ áo. Cái chết đúng như lời một bài hát, chết thật tình cờ… Chết thật tình cờ! Phải, nhưng nhất định không nằm chết như mơ! Các ngài nghệ sĩ đôi khi lãng mạn một cách tàn nhẫn. Các ngài chẳng biết mẹ gì trận địa, thậm chí có ngài chưa từng thấy mặt ngang mũi dọc cây M16 nó ra làm sao? Trái M26 nó tròn méo thế nào so với trái MK3? Nên trí tưởng tượng của các ngài đôi khi làm bọn lính tráng chúng tôi những muốn văng tục. Chết như mơ! Ðụ mẹ, bảy năm trong một đơn vị tác chiến thực thụ, tôi chưa bao giờ nhìn thấy một cái chết như mơ! Chỉ có chết tan xương nát thịt, như Kh., chết cụt đầu cụt tay, chết cháy đen giống cây than hầm, chết banh ngực lòi phèo lòi phổi, chết phơi bụng đổ ruột cứt dái lòng thòng… như bao nhiêu thằng lính lớn lính nhỏ. Chết như mơ. Ðụ mẹ, nói phét cũng vừa thôi.” ^[9]

Giữa mùi tử khí, giữa những xú uế, dòi bọ uất lên nơi những xác chết đã thối rữa chương sình, phả ra một tình bạn dai dẳng không dứt, một tình bạn chết người, một thứ tình bạn đỉa đói, nó theo con người vào cõi chết và cứ sống dai, sống dài sau cái chết. Người ta thường thấy những đối thoại giữa lính sống và lính chết, những cãi lộn, đanh đá cá cầy giữa gái điếm sống với những gã tình nhân lính đã chết toi chết tiệt từ kiếp nảo kiếp nào.

Khánh Trường là kẻ ngược dòng. Kẻ đi lột những mặt nạ. Khi người ta khóc thương quê hương, nhớ nhung lãng mạn, ca tụng tình yêu, ca tụng cái chết sĩ khí anh hùng thì Khánh Trường lăng nhục thứ văn chương điếm đàng, lừa thầy, gạt bạn. Khi người ta ca tụng những cao cả của sự vượt biên, vượt biển tìm tự do, như lẽ sống của con người, thì Khánh Trường nói hụych toẹt cái lý do vượt biên kỳ cục của những kẻ giống mình: “Tôi ra đi chẳng phải vì căm thù chế độ, vì bị kềm kẹp khủng bố, mà chỉ vì bị quyến rũ bởi những tấm hình màu, những thùng quà đầy ắp, những tape nhạc, những băng vidéo, những xếp đô la dày cộm của bà con bạn bè bên Mỹ gửi về.”

Khánh Trường đi vào văn chương như một lính dù cảm tử, không sợ súng. Chính vì vậy mà anh viết những dòng chữ không tô hồng, không bọc điều, bọc đường. Chúng phả ra những sự thực quái đản, chúng gột sạch những son phấn hoá trang, chúng lột trần những áo quần loè loẹt, mà người ta đã điểm trang, trước khi tung ra vũ trường dư luận.

Khánh Trường vừa viết vừa chửi thề văn chương chữ nghĩa, vừa viết vừa nhổ bọt vào đạo đức luân lý. Vừa viết vừa hiếp dâm những thứ tình lãng mạn lý tưởng.

Người ta làm văn nghệ với những vai vế, chức sắc; khinh binh Khánh Trường, không bằng cấp, không quá khứ văn chương, nhẩy vào văn đàn như một tên du đãng cướp diễn đàn của các vị đại ca.

Người ta làm văn chương với những sứ mệnh, những nhiệm vụ cao cả, Khánh Trường kẻ phi số mệnh, phi đường lối, khơi khơi đi vào văn chương như một gã say rượu, loạng quạng chân nam đá chân xiêu, bạ mồm bạ miệng, điếc không sợ súng.

Nhưng sáng tác nào là không phát xuất từ những điếc đui dò dẫm?

Trách nhiệm tờ Hợp Lưu, đã là «bạt mạng» lắm rồi, ngòi bút của Khánh Trường lại ngược dòng, chiếu đèn pha vào một cộng đồng văn chương có những nét bảo thủ, thích rập theo những khuôn mẫu có sẵn. Ở thời điểm mà những người làm văn ở hải ngoại còn đang lâm ly khóc thương cho một “quá khứ vàng son”, cho những “lý tưởng tự do” chưa đạt đích, những “buổi mai về xây dựng lại màu cờ”… thì Khánh Trường lù lù xuất hiện với cái tôi lính tráng, cái tôi rượu chè, cái tôi du đãng, mở miệng là chửi thề, «hùng» thì ít mà «hèn» thì nhiều.

Ðể rồi, nhiều năm sau trên đất Mỹ, trên “thiên đường mới”, anh nhận thấy “sự bơ vơ cùng cực của mình, trên một xứ sở sống gần 15 năm, sao vẫn như kẻ lạ.”

Thế giới của khinh binh Khánh Trường là thế giới của những kẻ ngoại đạo, tà đạo, ngược nước, ngạo nghễ, nghênh ngang, du côn, sống còm, chết bỏ, đối chất với một thế giới chính thống, khép kín trong những công thức cảm tình, những nhớ nhung vờ vĩnh, những thiên đường giả hiệu của những kẻ không tuần chay nào là không có nước mắt.

Tàn nhẫn nhưng thành thật đến độ phũ phàng, những nhân vật của Khánh Trường, không có tên. Chúng thường mang những danh xưng như: con đĩ, hắn, thằng cha, người đàn bà, thằng nhỏ, con nhỏ… Nếu có tôi thì cũng là cái tôi tàn mạt, vừa dâm, vừa ác, vừa hèn.

Những nhân vật của Khánh Trường coi thường tội lỗi, xỉ nhục đạo đức, một thái độ giới hạn giữa có luân và vô luân.

Thái độ đó bởi đâu? Phát sinh từ cái gì? Nếu không phải là từ những xác chết? Từ những trái phá phàng phũ ngoan cố chớp mắt đã xé nát những thằng bạn du thủ du thực đang ăn tục nói phét với nhau, bỗng lăn đùng ra, đứa mất đầu, đứa mất chân, đứa lòi ruột, bên cạnh những đống thịt bầy nhầy vụn nát của những thằng chết bằm.

Những truyện ngắn hay nhất của Khánh Trường đều xoay quanh “cái đó”. Và từ “cái đó” nẩy sinh thái độ ngạo mạn, thái độ dửng dưng, đưa đến bạo lực, bạo tình.

Ở Khánh Trường là những thái quá. Là hiện tượng chiến tranh nổ chậm trên thể xác và tâm linh sau ngày đình chiến.

Những trái phá đó bị bỏ rơi, bỏ quên, tích tụ lại trong các hạch, các tuyến, các não thùy của người sống sót, và bất cứ lúc nào cũng có thể hồi sinh, mưng mủ, chạy cùng cơ thể như những chân rết nọc độc ung thư, như những trái mìn nổ chậm mà chắc.

Nhân vật của Khánh Trường là những kẻ dù lành mạnh thể xác, cũng tàn tật tâm linh, nam hay nữ, già hay trẻ, ít nhiều họ đều đã bị dính vào mìn cá nhân, mang những mảnh đạn chiến tranh trong cơ thể. Những truyện ngắn Có Yêu Em Không, Bí Mật Của Rừng Già, Biến Cố Trong Rừng Tràm,... đều có dấu vết của tạc đạn, của bạo tàn, của thần chết, của giết chóc, dẫn đến quẫn trí, dục tình và bạo lực. Nhưng trên tất cả các hung hãn bạo lực ấy, bao giờ cũng le lói chút tình người. Chỉ một chút thôi. Ðủ cho thấy cái tình người nhỏ nhoi và khan hiếm ấy nếu cứ bị cưỡng hiếp lâu dài thì sẽ có ngày tuyệt kiếp.

Khánh Trường là một tác giả cần dán nhãn hiệu cấm trẻ em dưới mười tám tuổi. Có những khốc bạo thái quá. Có những màn sex sỗ sàng. Có những triết lý dài dòng không cần thiết.
Nhưng nếu muốn thám hiểm bộ mặt thực của chiến tranh, thì không thể bỏ qua tác phẩm của Khánh Trường. Bạo lực hóa thân thành những chân rết ung thư khuấy độc môi trường và đầu độc hạnh phúc.

Khánh Trường không muốn nhìn rõ biên giới giữa hai cực thiện ác, đạo đức và vô luân, nhân tính và thú tính. Sau mỗi hy sinh cho cuộc chiến đôi bên, người ta đọc diễn văn, cài huân chương, phủ poncho, phủ cờ, và tuyên dương công trạng. Ðứng sau bàn thờ tổ quốc, Khánh Trường táy máy gỡ micro giật cờ, lật poncho để lộ những nét phế tàn hùng hãi trên thân thể những tử thi nằm trong mồ liệt sĩ, dưới đài hoa chiến thắng.

Thụy Khuê

Paris tháng 5/1997-1/2025.

^[1]  Đó là tài liệu do tôi nhờ Khánh Trường soạn và gửi cho tôi năm 2018 để làm Từ Điển Văn Học. Trên cáo phó, có thêm tên hai người con gái nữa, là Trường Hảo và Trường Mỹ, con riêng của chị Thạch Thu Oanh. TK.

^[2]  Chung Cuộc, Khánh Trường, Nxb Tân Thư, 1997, trang 170.

^[3]  Thư toà soạn, Khánh Trường, Hơp Lưu số 1, trang 3.

^[4]  Được 4 số: 66, 67, 68, 69 thì tên Phùng Nguyễn rút tên, chỉ còn lại Đặng Hiền.

^[5]  Trang tôn kinh huyền hoặc hậu hiện đại, Trần Vũ, HL số 67, tháng 10-11/ 2002, trang 23-60.

^[6]  Khinh binh số một và ngón tay thứ sáu, Đỗ Kh, HL số 67, tháng 10-11/ 2002, trang 61-64.

^[7]  Hợp Lưu là gì? Phạm Xuân Nguyên, HL số 67, tháng 10-11/ 2002, trang 65.

^[8]  Dã Tượng là bút hiệu khác của Nam Dao.

^[9]  Có yêu em không, Khánh Trường, Nxb Tân Thư, 1990, trang 187.

Bài viết Khánh Trường (1948-2024) đã được đăng trong TRE Magazine.

Khi cảnh sát tới kiểm tra thì phát giác, trong 5 “dũng sĩ diệt mồi” chỉ có 1 người hợp lệ, còn 4 người dạng cư trú bất hợp pháp và làm việc chui. Sau khi đóng phạt thì tiệc karaoke cũng tàn, vì 4 người phải gom hành lý ra sân bay.

5 người sai trái đăng video tố cáo người mẹ đơn thân – Nguồn: Tiktok

Trong những món ăn, có thể sơn là thứ không bao giờ được đưa vào menu. Thậm chí, có khuyến cáo trên hộp sơn, nếu lỡ nuốt vài giọt thì phải súc cho bằng hết.

Nhưng ông Bobby Stein, 90 tuổi, ở tiểu bang New York, chứng minh là nhà sản xuất sai bét nhè bằng cách ăn một lèo hết nửa hộp sơn. Cháu ông trông thấy hoảng hồn chở thẳng vào bệnh viện. Sau khi được súc ruột xong, ông còn hỏi: “Cái hộp đó đâu rồi, ngon bà cố!” Người nhà giải thích đó là hộp sơn, không phải đồ ăn. Ông chép miệng tiếc rẻ: “Cái hộp đó còn ngon hơn cả yogurt!” Gia đình ông Bobby phân trần, trí nhớ ông lẫn lộn. Nhưng may ông vẫn ổn. Nguồn: Alex Stein

Ranjith Rajan, 24 tuổi, muốn giành lại tình cảm của người yêu cũ nên nhờ bạn là Ajas, 19 tuổi, dàn cảnh để đóng vai người hùng.

Theo kế hoạch, Ajas lái xe hơi đâm vào chiếc scooter của cô gái rồi bỏ chạy. Kịch bản diễn ra rất khớp. Ajas canh cô gái đang chạy scooter thì lủi đến. Ngay lập tức, Ranjith xuất hiện, chăm sóc tận răng. Nào ngờ, cú tông quá mạnh khiến nạn nhân gãy xương, thay vì chỉ trầy xước sơ sài như dự tính.

Xem lại camera, cảnh sát phát giác ra đây là một màn kịch được dàn dựng khá yếu tay nghề. Hiện cô gái đã được xuất viện, còn anh hùng và phụ tá được cảnh sát chăm sóc. Nguồn: gulfnews.com

Bài viết Chuyện khó tin nhưng có thật (10/29/2026) đã được đăng trong TRE Magazine.

Giọng nói rít lên từ phía tối, cuối hành lang. Nơi hộp đèn dài bị hư, chưa thay bóng

– Gồm hẩy! Hay làng lan! (Chết rồi! sáng quá!)

Mike giựt mình.

“Lầu 5 này đóng cửa! Chỉ có mình sửa điện ở đây… Ai nói vậy?”

Anh bước tới, nhìn về khoảng tối trước mặt… Không một ai, ngoài dãy ghế dài, sát tường. Mike quay ngược về hành lang bên này… Cũng không một ai! Anh nhìn lên trần. Mike mở cửa. Nhìn suốt 2 dãy giường trống trong phòng bệnh nhân… Không ai ở đây!

“Rõ ràng! Giọng the thé của người đàn bà nói gì đó!… Giống như tiếng Tàu!”

Mike tắt đèn. Cuối hành lang tối lại.

– Click!

Anh bấm công tắc. Hộp đèn sáng.

– Gồm hẩy! Hay làng lan! (Chết rồi! sáng quá!)

Lần này thì giọng the thé, vang lên lớn hơn ở cuối hàng lang.

Mike hỏi.

– Ai vậy? Ai trốn trong đó?

Không một tiếng trả lời.

Mike lấy cây đèn pin. Rọi vô khoảng tối.

– Ây da!

Một người mặc đồ trắng… Mái tóc dài, mái cắt ngang trên cặp mắt màu đen nhắm lại!… Khuôn mặt tái xanh, cặp môi thâm nâu… Trồi lên từ cuối chiếc ghế dài, nằm sát vách hành lang, trong bóng tối.

– Ai?

Mike hỏi lớn.

– Kẹt! Kẹ…tttt! Kẹt! Kẹ…tttt!

Hồ Đắc Vũ

Tiếng nghiến răng khô ran như bản lề cửa thiếu nhớt… Cặp mắt mở to, trắng xanh, đồng tử đen hạt đậu quay nhanh về hướng Mike. Giọng tiếng Anh khè khè như bị lên đờm…

– Tôi không ngủ được!… Vì đèn sáng quá!

À! Một cô gái Tàu! Mặt mày xanh xao. Cô ta nói với Mike.

Mike phân trần

– Tôi đang thay những bóng đèn dọc hành lang này… Nên phải mở đèn sáng! Rồi sẽ sáng suốt ngày đêm!

Cô gái lắc đầu.

– Ánh sáng làm tôi đau đầu!… Tôi sợ!

Mike ngạc nhiên.

– Cô sợ ánh sáng?

Cô gái gật đầu, nói nhỏ

– … Như những hồn ma!

Mike đưa tay. Anh cười.

–  Nhưng… Ma đâu có đẹp như cô!

Cô gái làm thinh, quay mặt đi.

– Cô làm việc ở bệnh viện Boston này?

Mike hỏi.

– Không! Không!… Ba ngày trước. Tôi là phụ bếp ở nhà hàng Wonton… Phố Tàu! Tôi có căn phòng ở đó!

Cô chỉ tay xuống cuối hành lang.

– … Bây giờ tứ cố vô thân… Nên… Tôi tá túc ở trong cái góc nhà. Vì lầu 5 không mở cửa!

Cô gái đứng dậy. Hai ống quần jean bạc màu, dài chấm sàn. Cô ta cúi đầu. Mái tóc dài lắc… qua! lại! qua… lại! Từ cuối hành lang. Cô gái bắt đầu di chuyển thật chậm về phía Mike. Cô kể.

– … Tôi từ làng Daqing bên Trung Quốc! Nhập cư bằng đường biển vô Mỹ! Tôi tới đây 2 tháng trước! Họ đã cho tôi làm phụ bếp ở Wonton để trả lại tiền chi phí nhập cư!…

– À thì ra cô là dân nhập cư lậu!

Mike nhún vai. Phải xong việc sửa đèn trong ngày. Nên anh tắt đèn pin. Mike dời thang qua hộp đèn số 2. Anh leo lên. Mở hộp. Tháo 12 bóng đèn huỳnh quang bỏ vô thùng giấy. Mike cắt những đầu dây, nối vô hộp điện. Anh bỏ hộp đèn cũ vô thùng. Mike xuống thang. Khui hộp đèn mới. Anh Leo lên…

Cô gái đứng yên, cúi đầu. Như không muốn Mike thấy mặt. Hai ống quần jean phết trên sàn, nhích chậm. Cô tiếp kể…

– … Tôi phải làm thêm việc! Để dành tiền mua thẻ xanh!

Mike đứng trên thang.

– Như vậy là cô may mắn! Có việc làm, có chỗ ở… Tại sao trốn vô đây?

Cô gái lắc đầu, Chiếc áo trắng xệ xuống. Mảng tóc dài rủ ngang lưng. Che những vết cắt đỏ bầm sau cổ.

– Tôi không may mắn như anh nói!

Mike chỉ cô gái.

– Trên cổ có nhiều vết cắt!… Cô bị thương?

Anh ngừng tay.

– … Cần giúp gì không?

Đầu cô gái lắc nhẹ. Mái tóc dài bay qua lại! Qua… lại! Hai ống quần nhích tới.

– Anh không giúp được!… Trễ rồi! Tụi nó đã lẻn vô phòng! Chém tôi… Cướp hết 10,000 đô tiền để dành!

Cô ta nghiến răng.

– Kẹt! Kẹ…tttt! Kẹt! Kẹ…tttt!

Tiếng điện nẹt lách tách. Hộp đèn chớp tắt! Hai ống quần dài di chuyển về hướng Mike.

– Cô bị cướp!

Mike hỏi cho có chuyện.

Cô gái làm thinh.

Thấy không có gì hấp dẫn về chuyện nhập cư của cô gái. Mike làm nhanh hơn. Anh móc hộp đèn vô 8 ngàm sắt đã gắn sẵn trên trần. Mike nối dây điện ở hai đầu hộp. Anh xuống thang. Bỗng Mike khựng lại!… Hít mũi! Anh nhìn chung quanh… Mùi chuột chết, mùi điện khét bốc lên… Mike nhìn cô gái! Bộ đồ jean của cô loang những vết đỏ bầm… Cô ta đã thay đổi, không còn như lúc ngồi trên ghế. Mike nhíu mày… Cô gái đứng im. Hai tay xếp dọc hông. Mảng tóc thẳng hai bên mặt lắc nhẹ. Cô ngước mặt. Cặp mắt to của cô đã khác… Nó trắng đục mưng mủ. Lờ đờ, vô tri như mắt cá ươn. Cô nhìn Mike. Giọng như tiếng dao cứa vô thanh sắt.

– Tụi! nó ném tôi ra bãi rác! Kẹt! Kẹ…tttt! Kẹt!

– Cô gọi cảnh sát?

Mike hỏi.

Cô yên lặng!

Anh lấy bóng đèn mới, leo lên gắn vô hộp. Mike siết cứng những con ốc. Anh đậy nắp hộp đèn. Xuống thang.

Hai ống quần jean phết trên sàn của cô gái nhích tới… Nhích tới. Cô gái đã gần Mike. Anh thấy rõ 2 đồng tử nhỏ như đầu đũa trên cặp mắt trắng đục, vô tri. Mike ấn nút công tắc. 3 hộp đèn sáng trưng.

– Gồm hẩy! Hay làng lan! (Chết rồi! sáng quá!)

Cô gái tung 2 tay áo, ôm mặt. Chạy về cuối hành lang. Cô nhảy lên ghế. Lăn lộn

– Gra… ào! Gra… ào!… Gồm hẩy! Hay làng lan! Hay làng lan….

Tiếng rú của cô gái bỗng đục lại như tiếng gừ của gấu!… Cô ta nhảy lên, 2 mảng tóc bung ra… Cô gái biến dạng! Cặp mắt trắng cá ươn bỗng nổi tia xanh lè!

– Tao không chịu nổi ánh sáng! Tao không chịu nổi ánh sáng!

Cô chỉ những hộp đèn.

– Tắt! Tắt! Tắt!

– Xẹt! rẹt! Xịt … xẹt! Bùm! Bụp!

Điện nẹt! Những bóng đèn dài nổ tung trong hộp, văng xuống sàn… Khói trắng bốc lên. Dãy hành lang tối thui. Ngợp mùi điện cháy. Mike chạy tới bảng điện.

– Xẹt! Bùm!

Những đốm lửa văng ra. Anh kéo cầu dao. 2 bóng đèn cấp cứu trên tường bật sáng!

Cô gái biến mất!

Mike lắt đầu. Anh đưa hai tay.

– Phải làm lại! Mẹ! Con nhỏ làm mình mất hết buổi sáng!

Mike cầm hộp đựng bữa ăn trưa tới chiếc ghế dài nằm bên cửa phòng. Anh cầm đùi gà chiên trong hộp xốp, đưa lên miệng… Bỗng mùi chuột chết bốc lên. Tiếng nghiến răng ngay sau cổ Mike

– Kẹt! Kẹ…tttt! Kẹt! Kẹ…tttt!

Anh đứng dậy… Quay lại.

Chỉ cách một gang tay. Sau lưng Mike là cô gái với cặp mắt xếch dài. Hai đồng tử lóe màu xanh biển nằm trong đống tóc rối, phủ tới chân…

– Hẩu hang aa! (Thơm quá!)

– A…aaah!

Mike nhảy tới trước! Anh bắt đầu run.

Mùi chuột chết, mùi điện khét làm anh ngợp thở.

– … Tụi nó chém tao chết! Rồi ném ra bãi rác! Kẹt! Kẹ…tttt! Kẹt! Kẹ…tttt!… Những con chuột cống đã cắn tao nát bét! Tay chân văng tứ tung! Mỗi nơi một miếng!…

Mike co rúm.

– Thôi chết!

Cơn lạnh như đá bốc lên! Luồn qua những đốt xương sống. Mồ hôi đã thấm ướt lưng áo anh.

– Kẹt! Kẹ…tttt! Kẹt! Kẹ…tttt!  Đã 3 ngày rồi!… Tao thành cô hồn vất vưởng, trôi giạt tứ phương tám hướng!… Không một nơi trú thân! Không ai cúng cho miếng cơm thừa! Tao thành hồn ma đói khát!…

Mike đứng dậy! Hai tay anh run. Mike để hộp gà chiên xuống ghế. Anh cố bước tới thang máy. Ngón tay Mike ấn nút.

Cô gái bỗng la.

– Hẩu háng aa! Hẩu háng aa! (Thơm quá! Thơm quá)

Cô gái lại biến dạng! Cặp mắt đỏ, 2 giọt máu bên khóe sáng lên, đôi môi thâm tím há ra…

– Gà chiên! Đồ ăn! Đồ ăn!

Cô cầm hộp gà chiên, quay lại… Tia chớp xẹt ngang. Mike đang đợi thang máy.

– Thang máy! Lẹ lên!… Lẹ!

Thang mở cửa. Mike bước vô… Mùi chuột chết ngợp thở! Mike lui ra ngoài. Anh quỳ xuống, nôn ra sàn nhà…

Cô gái đứng trước Mike. Cặp mắt đỏ, rỉ máu, bây giờ là 2 lỗ đen, 1 đốm tím sâu tuốt bên trong lóe lên… Màng nhớt hôi mùi chuột chết lều bều trên miệng cô rớt từng mảng xuống cổ.

– Không! Chưa đi được… Phải giúp tôi… Tôi là ma đói!… Đã 3 ngày rồi!

Mike nhắm mắt. Anh ấp úng.

– Trời ơi! Làm… sao… giúp? Làm sao?

Những ngón tay tróc thịt, lòi xương cầm hộp gà chiên đặt trước mặt Mike. Anh hé mắt.

Giọng nói rè rè.

– Anh chỉ cần đẩy hộp gà chiên về phía tôi…

Mike đẩy hộp gà

– Miệng nói theo.

“Bớ cô hồn Shunni!… Trôi sông lạc chợ, dạt đủ tứ phương, hồn bay tám hướng!… Về đây ăn gà chiên!…

Mike vừa xong câu cuối cùng. Cô gái rít lên. Cái miệng bầm tím dính những màng nhớt há to… Cắn lấy hộp gà chiên.

– Khẹt! Khẹt! Phì phì !

Những tiếng khè như rắn hổ xì ra, cô ta ăn ngấu nghiến. Anh té ngửa.

– Aaaa…hhhh!

Mike chồm dậy… Chạy xuống cầu thang.

HDV

Bài viết Cô gái ở lầu 5 đã được đăng trong TRE Magazine.

Ơ-rê-ca (Eureka, nghĩa tiếng Việt là “tìm ra rồi”) là một giai thoại nổi tiếng về cách ra đời của “lực đẩy Archimedes” và của mục.. này.

Những cây cầu bắc qua sông rộng và những giếng mỏ sâu từng có chung một bài toán: làm sao giữ chắc những khối hàng nặng bằng thứ dây vừa bền, vừa dễ sử dụng? Dây gai dễ xuống cấp trong môi trường ẩm ướt, còn xích sắt nặng nề, chỉ cần một mắt xích gãy là toàn bộ tải trọng có thể rơi xuống. Từ nhu cầu ấy, cáp kim loại dần thành hình.

Năm 1825, kỹ sư người Pháp Marc Seguin đã dùng những bó dây sắt thay cho dây thừng để dựng cầu treo qua sông Rhône. Dù chưa phải cáp bện hiện đại, công trình này đã mở ra hướng đi mới cho ngành xây dựng cầu. Vài năm sau, tại vùng mỏ Harz (Đức), nơi những chiếc xích nâng quặng thường xuyên bị uốn, kéo rồi bất ngờ đứt gãy, một cựu sinh viên luật tên Wilhelm Albert bắt đầu nghiên cứu nguyên nhân khiến kim loại hư hỏng sau nhiều lần chịu lực. Ông cùng thợ rèn Heinrich August Mummenthey tìm cách chế tạo một loại dây thay thế.

Năm 1834, sản phẩm của họ được đưa vào sử dụng tại mỏ Caroline, ở Clausthal. Sợi cáp đầu tiên gồm ba bó dây nhỏ gọi là tao, mỗi tao được bện từ bốn sợi sắt. Nguyên lý khá đơn giản: thay vì trông cậy vào một khối kim loại duy nhất, nhiều sợi nhỏ cùng chia sẻ tải trọng. Cách kết hợp này giúp cáp vừa chắc vừa dẻo, có thể uốn quanh bánh dẫn và cuốn vào tang tời. Nếu một sợi nhỏ bị đứt, những sợi còn lại vẫn có thể giữ tải, giảm nguy cơ đứt toàn bộ ngay lập tức.

Đến năm 1842, kỹ sư người Mỹ John A. Roebling được cấp bằng sáng chế cho phương pháp chế tạo cáp với lực căng phân bố đồng đều giữa các sợi, giúp chúng cùng chịu lực hiệu quả hơn. Từ nửa cuối thế kỷ XIX, việc sử dụng thép có độ bền kéo cao hơn sắt tiếp tục giúp cáp chịu được tải trọng lớn mà không cần tăng kích thước.

Nhờ những cải tiến ấy, cáp kim loại dần vượt khỏi phạm vi hầm mỏ, góp mặt trong các cây cầu treo, thang máy, cần cẩu và nhiều công trình lớn. Những sợi dây nhỏ bé giờ đây có thể nâng những khối hàng khổng lồ, đưa con người lên những tầng lầu cao và giữ vững những nhịp cầu dài hàng ngàn feet.

Ngày nay, cáp thép vẫn âm thầm làm việc ở khắp nơi. Riêng mái che của sân vận động Allegiant tại Las Vegas được nâng đỡ bằng hệ thống 100 sợi cáp thép không gỉ. Dù vậy, quy luật khắc nghiệt của thời gian vẫn đòi hỏi sự chăm sóc tỉ mỉ: kiểm tra độ mòn, phát giác sợi đứt và thay mới đúng kỳ hạn.

Gần hai thế kỷ sau những thử nghiệm trong hầm mỏ, những sợi kim loại nhỏ vẫn âm thầm gánh trên mình trọng lượng của những công trình khổng lồ và lặng lẽ cứu mạng hàng triệu công nhân bên dưới cần cẩu khổng lồ.

Bài viết Dây cáp thép đã được đăng trong TRE Magazine.

Câu trả lời là không nhất thiết. Protein rất quan trọng đối với cơ thể, nhưng ăn nhiều hơn mức cần thiết không đồng nghĩa với khỏe mạnh hơn. Quan trọng không kém lượng protein là nguồn protein mà chúng ta lựa chọn.

KỲ I

Tại sao cơ thể cần protein?

Protein giúp cơ thể xây dựng và duy trì cơ bắp, xương, da, tóc và móng. Nó cũng tham gia vào việc tạo ra hormone, enzyme và hỗ trợ hệ miễn dịch, đồng thời cần thiết cho tiến trình phục hồi các mô bị tổn thương.

Protein cũng có ích cho người muốn giảm cân vì giúp tạo cảm giác no lâu. Khi kết hợp ăn đủ protein với các bài tập tăng cường sức mạnh, cơ thể có thể duy trì cơ bắp tốt hơn trong khi giảm cân.

Protein càng quan trọng khi ta lớn tuổi. Sau khoảng 35 tuổi, khối lượng cơ bắt đầu giảm dần theo thời gian. Nếu không chú ý đến dinh dưỡng và vận động, sự mất cơ có thể dẫn đến yếu sức, dễ té ngã và gãy xương khi về già.

Protein từ đâu tốt nhất?

Không phải thực phẩm “giàu protein” nào cũng tốt cho sức khỏe.

Nếu chọn protein động vật, nên ưu tiên cá, hải sản, thịt gia cầm và những phần thịt nạc. Hạn chế những loại thịt chứa nhiều chất béo bão hòa. Đặc biệt, nên ăn ít thịt chế biến sẵn như thịt nguội, xúc xích và thịt xông khói. Ăn thường xuyên những thực phẩm này có thể làm tăng nguy cơ mắc một số bệnh.

Protein thực vật cũng là một lựa chọn rất tốt. Đậu, đậu lăng, đậu hũ, đậu nành, các loại hạt và hạt giống vừa cung cấp protein vừa có chất xơ, một chất mà nhiều người còn thiếu trong chế độ ăn.

Một chế độ ăn đa dạng, kết hợp protein từ cả thực vật và động vật, thường là lựa chọn tốt hơn việc chỉ tập trung vào một nguồn duy nhất.

Bạn cần bao nhiêu protein?

Theo hướng dẫn chế độ ăn uống mới của chính phủ Mỹ, người trưởng thành nên tiêu thụ khoảng 1.2 – 1.6 gram protein cho mỗi kilogram trọng lượng cơ thể mỗi ngày. Để dễ hình dung, một người nặng 150 pound (khoảng 68 kg) cần khoảng 75 gram protein trở lên mỗi ngày.

Tuy nhiên, phần lớn chúng ta đã ăn đủ protein, vì vậy không nhất thiết phải chạy theo những sản phẩm được quảng cáo là “bổ sung protein”.

Một số người cần chú ý hơn đến lượng protein, đặc biệt là người lớn tuổi, người đang giảm cân và người thường xuyên tập thể dục.

Thay vì dồn phần lớn protein vào bữa trưa và tối, bạn nên chia đều trong ngày. Chẳng hạn, có thể bổ sung một phần protein vào bữa sáng để cơ thể được cung cấp đều đặn hơn.

Đừng quá tin vào chữ “protein”

Ngày nay, chữ “high-protein” (giàu protein) xuất hiện trên rất nhiều bao bì thực phẩm. Nhưng một sản phẩm có thêm protein không tự động trở thành thực phẩm lành mạnh. Một cái bánh có nhiều protein nhưng chứa nhiều đường, muối hoặc chất béo vẫn không phải là lựa chọn tốt.

Vì vậy, thay vì chạy theo những sản phẩm được quảng cáo là “giàu protein”, hãy tập trung vào thực phẩm tự nhiên, đa dạng và cân bằng. Điều quan trọng không phải là ăn càng nhiều protein càng tốt, mà là ăn vừa đủ và chọn nguồn protein tốt cho sức khỏe.

Bài viết Bạn cần bao nhiêu chất đạm? đã được đăng trong TRE Magazine.

Bạch Dinh nằm bên sườn núi Lớn, Vũng Tàu. Theo các tài liệu, Bạch Dinh (Villa Blanche) là một dinh thự có kiến trúc châu Âu cuối thế kỷ 19. Hiện nay là di tích một lịch sử, bảo tàng lưu giữ nhiều cổ vật, là điểm ghé thăm của du khách khi đến Vũng Tàu.

Theo dòng lịch sử, vua Minh Mạng đã từng cho xây dựng Pháo đài Phước Thắng tại khu vực Bạch Dinh để kiểm soát cửa biển Cần Giờ.

Sau khi chiếm được quyền cai trị Đông Dương, chính quyền Pháp đã cho san phẳng pháo đài để xây dựng một dinh thự làm nơi nghỉ mát cho các Toàn quyền Đông Dương.

Bên trong phòng khánh tiết

Trong cuốn Hồi ký Xứ Đông Dương của Toàn quyền Paul Doumer ⁽¹⁾, ông viết: “ở chân núi chỉ cao hơn biển vài mét có một ụ pháo gồm 4 khẩu pháo của hải quân cỡ nòng khá lớn. Nhưng ụ pháo duy nhất này nếu là loại mới nhất, được bảo dưỡng tốt và được cung cấp đạn dược đầy đủ thì cũng chưa chắc đã bảo vệ được Ô Cấp ⁽²⁾ và ngăn chặn được các chiến hạm xâm nhập vào Sài Gòn bằng đường sông. Không cần phải là người thông thạo vấn đề cũng thấy ngay sự bất cập và những khiếm khuyết của bãi pháo; nó quá thấp, quá lộ lại dựa vào sườn núi đá; thật là đầy đủ các yếu tố để ổ pháo nhanh chóng mất sức kháng cự khi gặp kẻ địch vũ trang tốt”.

Toàn quyền Paul Doumer đặt tên cho dinh thự này là Villa Blanche, theo tên vợ của ông là bà Blanche Doumer. Công trình được khởi công vào năm 1898, hoàn thành năm 1902. Do màu sơn bên ngoài cũng như tên gọi Villa Blanche nên người Việt quen gọi dinh thự này là Bạch Dinh.

Paul Doumer viết: “Gia đình tôi có nhiều thời gian sống tại Vũng Tàu trong những năm ở Đông Dương… Dinh thự tôi cho xây dựng ở đây được kết nối điện thoại với các văn phòng của Phủ toàn quyền tại Sài Gòn… Tôi vẫn lưu giữ những ký ức tốt đẹp nhất về những ngày sống tại Vũng Tàu đẹp đẽ… nơi có cuộc sống thật dễ chịu”.

Các bậc cấp dẫn lên Bạch Dinh

Tháng 9 năm 1907, Bạch Dinh được dùng làm nơi giam lỏng cựu hoàng Thành Thái – vị vua thứ 10 của triều Nguyễn. Ông có tinh thần yêu nước và quyết chí kháng Pháp đến cùng. Ông sống tại đây trong gần 10 năm. Dân địa phương kính trọng ông, nên còn gọi Bạch Dinh là Dinh ông Thượng.

Năm 1916, cựu hoàng Thành Thái cùng con trai là cựu hoàng Duy Tân bị đưa đi đày đến đảo Réunion. Bạch Dinh được sử dụng là nơi nghỉ mát của các Toàn quyền Đông Dương. Sau đó là cho vua Bảo Đại và Hoàng hậu Nam Phương, cũng như làm nơi nghỉ mát của nguyên thủ hoặc các quan chức cao cấp chính quyền Việt Nam Cộng Hòa.

Sau năm 1975, có thời gian dinh Bạch Dinh không được sử dụng vào mục đích cụ thể nào trước khi chính thức được chuyển thành một điểm du lịch, bảo tàng.

Có hai lối lên Bạch Dinh. Một đường chính từ dưới chân núi, hai bên là rừng cây uốn quanh, xe chạy lên thẳng tới tiền sảnh. Một đường đi bộ qua 146 bậc tam cấp giữa hai hàng sứ. Đi lối này, nhìn xuống biển rất đẹp.

Gian súng thần công

Bạch Dinh cao 19m, rộng 15m, dài 28m có 3 tầng, toàn bộ khu lâm viên rộng 6 hecta, chủ yếu là cây giá tỵ và hoa sứ. Toàn bộ ngôi nhà được quét vôi trắng, cửa mái vòm, mái lợp ngói. Tầng hầm là kho và bếp. Tầng trệt dùng làm khánh tiết. Tại đây còn bài trí những hiện vật cổ xưa dùng để trang trí nội thất như: bộ tràng kỷ Hoàng Gia ghi niên đại Khải Định năm 1921, cặp ngà voi châu Phi, bộ tam đa ngũ thái Phúc – Lộc – Thọ… Và những hiện vật gồm các loại gốm, sứ, đất nung, đồng… với nhiều kiểu dáng và trang trí hiếm thấy xưa nay, được trục vớt trong một chiếc tàu buôn Trung Hoa trên đường sang châu Âu đã bị đắm ở vùng biển Hòn Cau. Trong khuôn viên Bạch Dinh có giàn súng thần công.

Nhìn tổng thể Bạch Dinh khá đẹp, với kiến trúc Pháp từ hình dáng đến các hoa văn, những mảng viền trang trí rất nghệ thuật. Đôi chim công với màu xanh ngọc, điểm xuyết những chấm bạc. Những gương mặt phụ nữ như các vị thần trong thần thoại Hy Lạp. Đôi cá chép uốn lượn. Hoa cúc, hoa Hướng Dương viền từng mảng quanh ngôi nhà làm cho Bạch Dinh càng thêm đẹp, có chiều sâu.

Mặt sau Bạch Dinh

Đến Bạch Dinh, du khách có thể tận hưởng không khí trong lành của biển, rừng cây xanh mát, vào mùa hoa sứ thơm thoảng mùi hoa. Có những người lớn tuổi làm công việc nhặt hoa sứ rồi phơi khô. Hoa sứ khô được xem như một loại được liệu. Vẻ đẹp của Bạch Dinh hòa lẫn trong thiên nhiên, rừng cây, vừa đẹp thanh bình vừa khơi gợi trí tưởng tượng của khách khi ngắm nhìn những cổ vật. Đặc biệt, có một đường hầm khiến khách tò mò muốn khám phá bởi sự bí ẩn của nó.

Từ trên Bạch Dinh nhìn xuống biển là một khung cảnh rất ngoạn mục. Từ những ô cửa sổ nhìn ra cũng thấy biển trông nên thơ lãng mạn.

Sau khi cựu hoàng Thành Thái được Pháp cho về lại Việt Nam từ đảo Réunion năm 1947,  ông đã có lần trở lại Bạch Dinh và đã làm bài thơ «Sầu tây bể cấp» để bày tỏ nỗi lòng ai oán của mình về đất nước.

Đường hầm

“Sống thừa nào biết đến hôm nay

Nhìn thấy núi non đất nước này

Sừng ngựa chưa quên câu chuyện cũ

Ruột tằm chín khúc mối sầu tây

Thành xuân muôn dặm mây mù tịt

Bể cấp tứ bề bủa sóng vây

Tiếng súng ngày đêm như khúc nhạc

Dẫu cho sắt đá cũng chau mày”.

Bài thơ được khắc trên bia đá hiện đặt tại khu di tích Lịch sử văn hóa Bạch Dinh.

Từ Bạch Dinh nhìn xuống biển

Bài và hình ĐTTT

⁽¹⁾ L’Indo – Chine francaise – Xứ Đông Dương của Paul Douner, bản dịch của Nguyễn Xuân Khánh, sách xuất bản ở Việt Nam năm 2016.

⁽²⁾ Là tên gọi của Vũng Tàu được người dân Sài Gòn sử dụng thời trước năm 1975.

Bài viết Bạch Dinh Vũng Tàu đã được đăng trong TRE Magazine.