در آستانه شكل‌گيرى قيام 15خرداد1342، در حوزه‌علميه مشهد چهار جناح حضور فعال داشتند: طرف‌داران آيت‌ا... سيدمحمدهادى ميلانى كه رياست علمى حوزه مشهد را برعهده داشت؛ طرف‌داران آيت‌ا... حاج آقاحسن قمى فرزند مبارز حاج‌آقا حسين قمى و از مراجع مشهد كه در مخالفت با رژيم پهلوى بىپروا عمل مى‌كرد؛ طرف‌داران آيت‌ا... شيخ مجتبى قزوينى از مهم‌ترين شاگردان آيت‌ا... ميرزامهدى اصفهانى و استاد برجسته فقه و معارف و داراى مشرب مخالف با فلسفه كه در جريان نهضت امام خمينى(ره) از ايشان حمايت مى‌كرد و طرف‌داران آيت‌ا... ميرزااحمد كفايى و آيت‌ا... ميرزاحسين فقيه سبزوارى كه درواقع براي خدمت به مردم و حوزه با رژيم پهلوى مماشات مى‌كردند، هرچند در چشم مردم، وابسته به رژيم تلقى مى‌شدند. در اين قضايا بيشترين فعاليت سياسى از آنِ آيت‌ا... ميلانى و آيت‌ا... قمى بود. اين دو، رسما با لايحه جديد انجمن‌هاى ايالتى و ولايتى مخالفت كردند، در مسئله اصلاحات ارضى موضع صريح گرفتند و در مقابله با همه‌پرسى لوايح شش‌گانه معروف به انقلاب سفيد فعاليت جدى كردند. در پى همين مواجهات صريح بود كه پس از قيام 15خرداد، آيت‌ا... حاج‌آقاحسن قمى، هم‌زمان با امام خمينى در قم و آيت‌ا... محلاتى در شيراز، دستگير و به زندان تهران منتقل شد. از اين رو، آيت‌ا... ميلانى، هماهنگ با شمارى ديگر از مراجع قم و علماى بزرگ برخى شهرهاى ايران، در اعتراض به دستگيرى اين سه‌مرجع تقليد راهى تهران شدند و پس از اطمينان كامل از مصونيت جانى آنان، به شهرهاى خود بازگشتند. پس از دستگيرى مجدد امام خمينى در 13آبان1343 و تبعيد ايشان به تركيه نيز حوزه‌علميه مشهد واكنش تندى نشان داد و با پيشگامى آيت‌ا... ميلانى وآيت‌ا... قمى، تلگرام‌هايى در اعلام همبستگى با اهداف امام خمينى براى علماى قم ارسال شد.
استاد غلامرضا جلالي عضو هيئت‌علمي ‌دفتر تبليغات اسلامي‌ خراسان در گفتگويي در همين زمينه با خبرنگار روابط‌عمومي‌ اين مركز، تحول مباحث حوزوي پس از 15خرداد را زمينه‌ساز پيروزي انقلاب در سال57 دانست و گفت: پس از قيام 15خرداد، علما متوجه شده بودند بايد بنيه علمي حوزه براي پاسخگويي و بازسازي اسلام و اسلام‌شناسي تقويت و متحول شود. بنابراين موضوعات بسيار جديدي بعد از سال42 جزو موضوعات درسي خيلي از بزرگان شد.
بسياري سعي دارند طلاب و روحانيت را وام‌دار نظام سرمايه‌داري نشان دهند
وي با اشاره به حضور شخصيت‌هايي چون آيت‌ا... سيدمحمد‌هادي ميلاني، آيت‌ا... قمي، آيت‌ا... ميرزا احمد كفايي فرزند آخوند خراساني و آيت‌ا... تهامي ‌و آيت‌ا... كفعمي در آن ايام در مشهد، گفت: واكنش‌هاي اين شخصيت‌ها در مقابل نامه‌هاي امام متفاوت بود. مرحوم آيت‌ا... ميلاني وقتي نامه امام را ديدند، آن را بوسيدند و روي چشم خود گذاشتند و آيت‌ا... ميرزا احمد كفايي كه با رژيم همكاري مي‌كرد، گرچه منزلت والايي در میان طلاب داشت و يك مقام رسمي ‌حوزوي شمرده مي‌شد، وقتي نامه را ديد، گفت از اين نامه بوي خون مي‌آيد و خود را كنار كشيد و واكنش علماي ديگر نيز به جز آيت‌ا... قمي‌ و آيت‌ا... ميلاني همين‌طور بود. از اين رو مقداري رخوت و سستي در حوزه خراسان مشهود بود و مدرسه علميه نواب كه شاهد تربيت بزرگان زيادي بود، در اين جريان دوباره پيشگامي ‌نشان داد و برخي اعضاي اين موسسه مستقيما به خانه برخي از اين بزرگان رفتند.
جلالي خاطرنشان كرد: بسياري سعي دارند همانند توده‌اي‌ها و افرادي همچون بيژن جزني، تحليل‌هايي از آن دوره ايران ارائه دهند و طلبه‌ها و روحانيت را وام‌دار نظام سرمايه‌داري تلقي كنند، به استناد اينكه در جريان اصلاحات ارضي سال42، روحانيان به دفاع از سرمايه‌داران برخاسته‌اند. ولي بنده در تحقيقات دراز دامني كه در مركز اسناد انقلاب اسلامي‌ در 6‌سال داشته‌ام، تمام اين اسناد را كه بيش از يك‌ميليون سند است،از نزديك ديده‌ام. ازجمله سخنراني آيت‌ا... سيدحسن قمي ‌كه ايشان در آن، دقيقا تصريح مي‌كند كه «مخالف اصل اصلاحات نيستيم، ولي اصلاحات ارضي نبايد تحت اشراف امريكا و به خاطر منافع آنان اتفاق بيفتد و نبايد به وسيله رژيم، بدون توجه به حقوق شرعي و اسلامي ‌پيش بيايد. اين نظر ماست.» بنابراين مشاهده مي‌كنيم كه روحانيان با اصل اصلاحات مخالفت نداشتند.
نقش علماي مشهد در مبارزه با سياست‌هاي طاغوت
وي گفت: بعد از اعمال اصلاحات ارضي، رژيم به زور از مردم براي لايحه انجمن‌هاي ايالتي و ولايتي رأي گرفت. علماي آن زمان كه در مشهد بودند، تلاش كردند تا مانع تصويب و اجراي آن شوند. بعد از اين قضيه اصول شش‌گانه اصلاحات مطرح شد و دقيقا همان بحث‌هايي كه در لايحه ايالتي و ولايتي مطرح شده بود، دوباره در اين اصول شش‌گانه گنجانده شد و اين امر سبب شد تا جوش و خروش در بين علما پيش بيايد. در مشهد شخصيت‌هايي مانند آيت‌ا... واعظ طبسي و مرحوم شيخ‌حسن كافي، اولين كساني بودند كه به دستور شهرباني آن زمان دستگير شدند.
جلالي ادامه داد: اين جريانات با اين قوت و شتاب، باعث شد كه در قم قيام فيضيه اتفاق بيفتد. در روز دوم فروردين سال1342 حمله به فيضيه پيش آمد و تعدادي از طلاب به شهادت رسيدند. در روز 15خرداد كه امام را در قم باز داشت كردند، بلافاصله آمدند دنبال مرحوم آيت‌ا... سيدحسن قمي ‌كه از نفوذ خوبي در ميان خراساني‌ها برخوردار بود و ايشان را در وقت ظهر كه براي اقامه نماز ظهر به مسجد گوهرشاد مي‌رفت، در بازار فرش بازداشت كردند و به‌وسيله يك آمبولانس مستقيما به تهران بردند و از آنجا به زندان قصر انتقال دادند. بنابراين ايشان از علما و مراجعي هستند كه در جريان نهضت 15خرداد در زندان حضور داشتند و در مشهد بعد از ايشان، مردم متوجه آيت‌ا... ميلاني شدند.
وي با اشاره به اينكه آيت‌ا... ميلاني به عنوان يك مرجع از سال32 در خراسان حضور پيدا كرده بود و چون صاحب رساله بود، در سطح ايران مقلدان زيادي داشت، افزود: مردم حكم او را متفاوت مي‌دانستند و رژيم نمي‌توانست برخورد جدي با وي داشته باشد. همچنين در ديدارهايي كه با برخي  شخصيت‌ها داشت، به اين توافق رسيدند كه مرحوم شيخ مجتبي قزويني را به عنوان نماينده روحانيان در خراسان براي حمايت از امام به تهران بفرستند، چون امام را هم بازداشت كرده بودند و به تهران آورده بودند. اما درنهايت خود ايشان، 14تير از مشهد به تهران رفت و هم‌زمان با مراجع زيادي كه از فارس و اصفهان و جاهاي ديگر براي حمايت از امام به تهران آمده بودند، در تير42 در تهران بود. گفته مي‌شود همه چشم‌ها در بين مراجع حتي آيت‌ا... شريعتمدار به‌دنبال وي بود و مي‌خواستند بدانند كه وي چه نظري مي‌دهد. اين به دليل نفوذ علمي‌ وي در ميان شخصيت‌هاي آن زمان بود.
آيت‌ا... ميلاني به عنوان مرجع بزرگ آن زمان از امام به عنوان «آقا روح‌ا... روحي له الفدا» ياد كرد.
جلالي گفت: آيت‌ا... ميلاني در سخنراني خود در تهران گفت «ايران و هر كشور ديگري داراي دو كيان ملي و مذهبي است. ما مراجع حافظ كيان مذهبي در ايران هستيم. وقتي كه ما مي‌بينيم كيان ملي و دولت‌مردان به حق و حقوق مذهبي مردم تجاوز مي‌كنند، لازم است كه دفاع كنيم و حضور ما در تهران براي حمايت از كيان ديني ملت ايران است.» در آخرين بخش سخنراني خود نيز از امام به عنوان «آقا روح‌ا... روحي له الفدا» ياد كرد. در نظر بگيريد آيت‌ا... ميلاني در حالي از امام خميني به عنوان مرجع جهاني ياد مي‌كند كه علم، آثار، خدمات، شاگردان و نفوذ معنوي وي در سده اخير در بين مراجع شيعي مثال‌زدني بوده است؛ اما با اين وجود مي‌فرمايد «مرجعيت آقا روح‌ا... مرجعيت جهاني است.»
اين استاد حوزه و دانشگاه ادامه داد: حمايت آيت‌ا... ميلاني و مراجع ديگر مانع از اين شد كه غرب يا رژيم وابسته به غرب بتوانند درباره امام تصميم‌گيري كنند و مي‌بينيم كه امام در زمان كوتاهي آزاد مي‌شود.
بازگشت به خويشتن و احياي علوم ديني؛ مهم‌ترين انگيزه‌هاي ورود روحانيان به قيام 15خرداد
وي بازگشت به خويشتن و احياي علوم ديني را از انگيزه‌هاي ورود روحانيت به قيام 15خرداد عنوان و تصريح كرد: مهم‌ترين دليل حضور روحانیان دراين عرصه، كنار زدن نفوذ اجنبي و احياي هويت ايراني شيعي براي مردم و تبديل آن به يك جريان جهاني است.
جلالي با اشاره به پتانسيل عظيم تفكر شيعي و حوزوي ابراز داشت: در سال42 با توجه به خفقاني كه حوزه‌ها در آن قرار داشتند و فقري كه برحوزه‌ها تحميل شده بود و چهره‌هاي فاخر و برجسته حوزه همه بازداشت مي‌شدند، اين بسيار مهم است كه انساني همچون شهيد ‌هاشمي‌نژاد از نگاه بلندي برخوردار باشد و در يكي از آثار منتشرشده‌اش قبل از سال42، راه سوم بين كمونيسم و سرمايه‌داري را نشان دهد.
اين مسئله بيان‌گر آن است كه پيشگامان حوزه در مشهد در چه سطحي فكر مي‌كردند و چگونه تئوري‌پردازي مي‌كردند و چقدر درازمدت انديشيده‌اند تا حوزه به اين جا رسيده است. ما اگر امروز فقط خودمان را ببينيم و به آينده‌ها و چشم‌انداز‌هاي بالاتر نگاه نكنيم، مشكلات جدي خواهيم داشت.
تفكر حوزه پس از قيام 15خرداد با درآميختن با نهاد جامعه به يك تفكر نوين و پويا تبديل شد
وي بازسازي مدارس علميه ازسوي آيت‌ا... ميلاني را مهم‌ترين اتفاق نظام حوزه بعد از قيام سال42 برشمرد و گفت: اين بدين خاطر بود كه علما متوجه شده بودند بايد بنيه علمي ‌حوزه براي پاسخگويي و بازسازي اسلام و تقويت اسلام‌شناسي متحول شود. بنابراين موضوعات جديدي بعد از سال42 از موضوعات درسي خيلي از بزرگان مي‌شود. بحث‌هايي كه رهبر معظم انقلاب در مسجد كرامت مطرح مي‌كردند، نشان‌دهنده آن است كه ديدگاه‌هاي نو وارد حوزه شده است.
تفكر حوزه با درآميختن با نهاد جامعه و همراهي مردم به يك تفكر نوين و پويا تبديل شد و با اندك تاملي متوجه مي‌شويم كه اين كار خميرمايه حركت سال57 را رقم زد.

* جواد عليپور / روزنامه شهرآرا، صفحه حوزه

خلاصه‏ اى از زندگینامه استاد واعظزاده خراسانی ***
استاد واعظزاده خراسانى در سال 1304 شمسى برابر با 23 ذيقعده 1343 قمرى در شهر مشهد مقدس در يك خانواده مذهبى و روحانى كه تا چند پشت از وعاظ نامى خراسان بوده‏اند ديده به جهان گشود .
وى پس از گذراندن دوره مكتبخانه و مدرسه در سال 1318 شمسى همراه پدر بزرگوارش مرحوم حاج شيخ مهدى واعظ خراسانى راهى نجف اشرف شده و تا اواسط سال 1321 در آنجا ادبيات و مقدمات و سطوح ابتدايى فقه و اصول را فراگرفت . در اين سال به مشهد مراجعت نمود در حوزه علميه مشهد تحصيلات حوزوى را تا سال 1328 در رشته‏هاى مختلف علوم اسلامى اعم از نقلى و عقلى و معارف و نيز سطوح عالى و بخشهايى از درس خارج فقه و اصول را نزد استادان آن حوزه مانند: آيت‏الله سيد يونس اردبيلى، آيت‏الله كفائى، آيت‏الله ميرزا مهدى اصفهانى، آيت‏الله حاج شيخ هاشم قزوينى، آيت الله حاج شيخ مجتبى قزوينى، آيت الله حاج شيخ كاظم دامغانى و ديگران طى نمود .
در شهريور سال 1328 شمسى به حوزه علميه قم منتقل و طى 11 سال از درسهاى استادان بزرگ آن سامان و مراجع تقليد وقت: آيت‏الله بروجردى، آيت‏الله سيدمحمد حجت، آيت‏الله سيد صدرالدين صدر، آيت‏الله گلپايگانى، آيت‏الله اراكى و چند سال از درس اصول حضرت امام خمينى (ره) و از درس فلسفه علامه طباطبايى استفاده نموده و در علوم نقلى و عقلى از ايشان اجازه اجتهاد دريافت كرد، و همچنين اجازه نقل حديث را از شخصيتهاى بزرگ و از جمله علامه شيخ آقابزرگ تهرانى، علامه سمنانى، آيت‏الله رامهرمزى و اجازه شفاهى از آيت‏الله بروجردى اخذ نمود .
وى در حوزه علميه قم در تدوين كتاب حديث‏بزرگ جامع احاديث الشيعه نزد آيت‏الله بروجردى شركت داشته است .
و نيز ايشان از مؤسسن و نويسندگان مجله قديمى و پربار «درسهايى از مكتب اسلام‏» بوده و همراه بزرگان حوزه - كه برخى اكنون مرجع تقليد هستند - مانند آيت الله مكارم شيرازى، آيت‏الله اردبيلى، آيت‏الله نورى همدانى، در تنوير افكار مردم خصوصا نسل جوان مى‏كوشيدند .
يكى از پربارترين دوره زندگى ايشان مربوطه به زمانى است كه از سال 1339 شمسى به جهت تدريس در دانشگاه مشهد مقدس (دانشگاه فردوسى) از ايشان دعوت بعمل آمد و با تشويق آيت‏الله شهيد دكتر بهشتى در دانشكده معقول و منقول سابق (دانشكده الهيات و معارف اسلامى كنونى) به تدريس مشغول گرديد .
ايشان در زمينه‏هاى تفسير قرآن، فقه، فقه الحديث، تاريخ تفسير، تاريخ حديث، تاريخ علوم عقلى، تاريخ فقه، قواعد فقه، تاريخ علوم اسلامى، تاريخ اسلام و گاهى فلسفه و كلام به تدريس و ارشاد دانشجويان همت گماشت، و سالها بعنوان استاد تمام وقت دانشگاه به تربيت نسل جوان اين مرز و بوم پرداخته و تاكنون به اين مهم اشتغال دارد .
چندى هم در دانشگاه علوم اسلامى رضوى مشهد و نيز در دانشگاه تربيت مدرس و دانشكده الهيات تهران تدريس نموده است .
وى، همچنين علاوه بر تدريس در حوزه و دانشگاه به فعاليتهاى فرهنگى ديگرى اشتغال داشته كه فهرست‏وار اشاره مى‏شود:
برگزارى كنگره هزاره شيخ طوسى در سطح جهانى در سال 1350 شمسى با شركت علما و پيشوايان فرق مختلف اسلامى و عده‏اى از مستشرقين (به مناسبت هزارمين سال ولادت وى)، سرپرستى نشريه دانشكده الهيات مشهد، همكارى با مجله آستان قدس رضوى و بعدا تصدى مسئوليت و مديريت آن، شركت در كنگره‏هاى مختلف در داخل و خارج كشور قبل و بعد از انقلاب اسلامى كه در يكى از همين كنگره‏ها ايجاد «مجمع تقريب‏» پيشنهاد و با حكم رهبر معظم انقلاب اسلامى دبير كلى آن به عهده وى گذاشته شد، و هم اكنون نيز عضويت‏شوراى عالى مجمع را بر عهده دارند و به هدايت فعاليتها و اهداف آن همت گمارده‏اند .
وى از بسيارى از كشورهاى اسلامى ديدار نموده و با انديشمندان و شخصيتهاى برجسته جهان اسلام تماس حاصل كرده و در كنگره‏ها سخنرانى نموده است .
لازم به ذكر است كه مجمع جهانى تقريب مذاهب اسلامى در راه نزديكى و تقارب ميان فرق مختلف اسلامى و از جمله شيعه و سنى و از بين بردن اختلافات ساختگى و تعصبات نادرست، فعاليت نموده و مى‏كوشد ميان مسلمين وحدت و الفت‏برقرار نمايد .
از سوى اين مجمع مجله رسالة التقريب با اشراف وى به زبان عربى منتشر مى‏گردد، حاوى مقالات و سخنرانيهاى عربى ايشان است .
و همچنين كتابهايى چند در مركز تحقيقات قم وابسته به اين مجمع با اشراف وى و بعضا با مقدمه ايشان، تاليف و تحقيق گرديده است .
كما اينكه دانشگاه مذاهب اسلامى با ابتكار و اشراف وى در تهران تاسيس گرديده است .
استاد واعظزاده در هياتهاى امناى دانشگاه مذاهب اسلامى، مدرسه عالى شهيد مطهرى، دانشگاه علوم اسلامى رضوى و در شوراى عالى كتابخانه ملى عضويت دارد و نيز چندى با سازمان سمت همكارى داشته است، و نيز دو گروه قرآن و اقتصاد اسلامى در بنياد پژوهشهاى اسلامى آستان قدس رضوى تحت مديريت وى است .
از استاد واعظزاده خراسانى آثارى چند به رشته تحرير در آمده كه به شرح ذيل است:
1 - تصحيح و تحقيق دو كتاب «المقنع و الهداية‏» از شيخ صدوق .
2 - شركت در تاليف جامع احاديث الشيعه .
3 - تحقيق و ترجمه كتاب «الجمل و العقود في العبادات‏» از شيخ طوسى .
4 - گردآورى و تصحيح و انتشار مقالات كنگره شيخ طوسى در سه جلد و نيز كتاب رجال . . . و فهرست‏شيخ طوسى از سوى آن كنگره در دو جلد .
5 - تحرير مقالات فراوان در مجلات مكتب اسلام، نشريه دانشكده الهيات، نشريه مشكوة به زبان فارسى، و در مجله الارشاد، رسالة القرآن، رسالة الثقلين، رسالة التقريب به زبان عربى .
6 - سخنرانيها و تحقيقاتى درباره استاد مطهرى كه در يادنامه‏هاى ايشان و سه‏تاى از آنها در كتاب «سه گفتار درباره استاد شهيد مطهرى‏» چاپ شده است .
7 - سخنرانيها و مقالات راجع به وحدت و تقريب كه بخشى از آنها در كتاب نداى وحدت چاپ شده است .
8 - مصاحبه‏هاى فراوان كه بخشى از آنها در كتاب پيام وحدت و ويژه‏نامه‏هاى كنگره‏هاى وحدت، و مجله حوزه و ويژه‏نامه‏هاى علامه جعفرى و حضرت آقاى فلسفى و جز اينها چاپ شده است .
9 - تقريرات درس اساتيد وى در مشهد و قم در فقه و اصول در چند مجلد .
10 - مقالاتى راجع به امام و انقلاب در كتاب امام خمينى و انقلاب اسلامى .
11 - مقدمه و تقريظ بر كتابهايى چند از جمله مقدمه مفصل سلسله كتب رجاليه آيت‏الله بروجردى كه زير نظر استاد واعظزاده در مشهد چاپ شده است . نيز مقدمه «الرسائل العشر» از شيخ طوسى كه از سوى انتشارات جامعه مدرسين در قم چاپ گرديده است و جز اينها . مانند مقدمات تفسير هدايت، ترجمه جوامع الجامع، فرهنگ لغات قرآن، فروغ قرآن، اميرالمؤمنين اسوه وحدت، كلمات قرآن و كتاب رسول‏الله از شيخ ابوزهره و فهرست‏شيخ طوسى و رجال كشى چاپ دانشگاه مشهد به فارسى و مقدمه كتاب قوارع القرآن، ناصريات، كنز العرفان، بداية المجتهد، المعجم فى فقه لغة القرآن، نصوص في علوم القرآن، نصوص في الاقتصاد الاسلامي و جز اينها به زبان عربى .
12 - طرح و مشاركت در تاليف كتاب «المعجم في فقه لغة القرآن و سر بلاغته‏» كه زير نظر وى در گروه قرآن بنياد پژوهشهاى اسلامى در دست تاليف است كه تاكنون پنج جلد از آن چاپ شده است .
13 - طرح و مشاركت در تاليف كتاب «نصوص في الاقتصاد الاسلامي كتابا و سنة و فقها» كه در گروه اقتصاد اسلامى آن بنياد تاليف و تاكنون 9 مجلد از آن چاپ شده است و بقيه در شرف چاپ است .
14 - طرح و مشاركت در تاليف كتاب «نصوص في علوم القرآن‏» كه در گروه قرآن آن بنياد در دست تاليف است .
15 - گردآورى احاديث عترت از طرق اهل سنت‏با شركت ديگران كه در قم زير چاپ است .
16 - كلياتى در تاريخ فقه كه بخشى از آن در مجله دانشكده الهيات مشهد چاپ گرديده و همچنان ادامه دارد .

***
گفت و گو
 
سوال : بحث اول ما رهبرى و حكومت از ديدگاه نهج‏البلاغه است . اين محور، محور فصلنامه است . نخست اگر اظهار لطف بفرمائيد شرايط حاكم اسلامى از ديدگاه حضرت اميرمؤمنان على (ع) را بفرمائيد .
 
استاد واعظ زاده : به نظرم اول لازم است كه جايگاه حاكم اسلامى را از ديدگاه على عليه‏السلام آنطور كه از نهج‏البلاغه استفاده مى‏شود بيان كنيم . به نظرم مى‏رسد اولا در نهج‏البلاغه بارها درباره حكومت‏بحث‏شده است، و بخصوص امام على (ع) در دوران حكومتش دائما با مسائل مختلف كه با حكومت ارتباط داشت درگير بوده، و در اين مورد زياد صحبت كرده، سخنرانى نموده و خطبه خوانده است .
يكى از مسائل مهمى كه به نظرم مى‏آيد در نهج‏البلاغه درباره حكومت هست، همانا اهميت‏حكومت اسلامى و لزوم و ضرورت آن از نظر على (ع) است، در هر شرايطى كه پيش آيد . كانه مسئله حكومت از ديدگاه آن حضرت در راس مسائل اسلامى است، و چنين نيست كه اين مساله از نظر آن حضرت، يك امر حاشيه‏اى و چنين باشد . شايد ديگر اديان تصور نكنند كه مسئله حكومت، و بطور كلى سياست، در اسلام اين قدر اهميت دارد . كما اينكه خود آنان در دينشان چنين اهميتى براى حكومت و سياست قائل نيستند، مگر كم و بيش در تورات و در دين يهود . در حالى كه شيرازه كل امور در اسلام، حكومت است .
در اسلام، ضامن اجراى بسيارى از احكام اسلامى، حتى بسيارى از احكام عبادى مانند نماز جمعه، نماز جماعت، امر برگزارى حج، و مانند اينها، حكومت است، و همان است كه اجراى اين امور را به واسطه و بلاواسطه به عهده دارد .
از ديدگاه امام على عليه‏السلام، براى اثبات اين مطلب مهم، هنگامى كه فرقه خوارج مى‏گفتند: «لاحكم الا لله‏» و از اين راه مسئله تحكيم و خلافت على (ع) و امارت او را بر مسلمين، انكار مى‏كردند، امام در پاسخ ايشان فرمود: «كلمة حق يرادبها الباطل‏» : بلى، حكم الهى مجرى لازم دارد، آنها مى‏گويند: «لاامرة‏» : امارتى وجود ندارد، در حالى كه «لابد للناس من امير بر او فاجر» . (1)
من در يك مقاله اين سخن على را اين طور شرح داده‏ام كه اگر مغز اين سخن شكافته شود، امام، تا آن حد براى وجود حاكم و حكومت اسلامى ارزش و ضرورت قائل است كه اگر حاكم عادل با شرائط مقرر در شرع اسلام، تحقق نيابد بايد حاكمى ولو بدون آن شرائط، حتى حاكم جائر و ظالم، در كشور اسلامى باشد، تا نظام كشور حفظ گردد، وگر نه اوضاع و احوال در كشور اسلامى و يا در جهان اسلام دچار تشويش و اختلال مى‏گردد، و هرج و مرج پيش مى‏آيد كه ديگر مال و جان و عرض مسلمانان محفوظ نمى‏ماند .
حالا اين خود بحث لازم دارد كه ما بعدا در رفتار امام على عليه‏السلام با خلفاى پيش از خود و همچنين رفتار ائمه بعد از آن حضرت، با حكام زمان خود مى‏توانيم از آن استفاده كنيم، و چنين استنباط نماييم كه در فقه اسلامى، اگر حكومت مشروع و واجد شرائط، موجود نباشد، به عنوان يك ضرورت و به عنوان ثانوى، اميران و حاكمانى بدون آن شرائط، لازم است و تا جائى كه آنان طبق احكام اسلامى حكم‏رانى مى‏كنند، مردم بايد از آنان اطاعت كنند، و حكومت ايشان مشروع است ولى اگر برخلاف اسلام حكمى صادر كنند به حكم لاطاعة لمخلوق فى معصية الله اطاعتشان لازم و بلكه جائز نيست .
بلكه مى‏توان گفت از ديدگاه قرآن حكومت‏به معناى اصليش يعنى اجراى احكام، رسالت همه انبياى الهى بوده است . قرآن مى‏گويد:
«لقد ارسلنا رسلنا بالبينات و انزلنا معهم الكتاب و الميزان ليقوم الناس بالقسط‏» . (2)
ما انبيا را همراه كتاب و ميزان فرستاديم تا مردم به عدل قائم باشند .
ميزان، همين ضوابط عادلانه‏اى است كه حاكمان بايد اجراء كنند، بنابراين اجراى عدل تنها وظيفه حاكم اسلامى نيست‏بلكه جزء وظايف حاكمان در همه اديان بوده است . پس، عدالت اجتماعى و سياسى، يك اصل قرآنى است . در اثبات اهميت‏حكومت در اسلام به آيه:
«يا ايها الرسول بلغ ما انزل اليك من ربك و ان لم تفعل فما بلغت رسالته . . .» (3)
مى‏توان استدلال كرد، كه طبق روايات، راجع به ابلاغ ولايت‏حضرت على عليه‏السلام به مردم است . اين آيه شريفه امر حكومت را در يك كفه و همه رسالت را در كفه ديگر را قرار داده است: «فان لم تفعل فما بلغت رسالته‏» و اين خود دليل بر اهميت‏حكومت و امامت در اسلام است .
در اينجا توجه به اين نكته دراين آيه لازم است كه قرآن همه جا رسول اكرم را به خطاب «يا ايها النبى‏» خطاب كرده است، و تنها دو بار در سوره مائده، كه بنابر قول مشهور آخرين سوره نازله است، و عمدتا درباره مسائل سياسى بحث مى‏كند، دو بار آن حضرت را با «يا ايها الرسول‏» خطاب كرده است: يكى همين آيه مورد بحث، و ديگرى آيه 41 از اين سوره كه در حقيقت آغاز بحث ولايت است، آن آيه چنين است:
«يا ايها الرسول لا يحزنك الذين يسارعون في الكفر من الذين قالوا آمنا بافواههم و لم تؤمن قلوبهم و من الذين هادوا . . .»
و اين نوع خطاب كه مسئوليت رسول را به عنوان رسالت در بر دارد، بر اهميت امر حكومت مى‏افزايد .
پس از اين مقدمه كه اهميت و بلكه ضرورت برقرارى حكومت اسلامى را در هر شرايطى در برداشت، مى‏پردازيم به پاسخ سؤال اول شما:
شرايط حاكم اسلامى كه من فهرست وار آنها را با ذكر يك جمله از على عليه‏السلام در نهج‏البلاغه ابتداء ذكر مى‏كنم، سپس يك خطبه را كه شامل بخش عمده آن شرايط است مى‏آورم:
 
شرط اول: عدالت است كه در حقيقت، اساس حكومت اسلامى است، بلكه عدالت اساس خلقت است «بالعدل قامت السموات و الارض‏» على عليه‏السلام درباره عدالت‏بسيار سخن گفته است از جمله:
«فان عطفك عليهم يعطف قلوبهم عليك و ان افضل قرة عين الولاة استقامة العدل في البلاد» (4)
على قسم ياد مى‏كند كه حق مظلوم را از ظالم مى‏گيرد:
«و ايم الله لانصفن المظلوم من ظالمه و لاقودن الظالم بخزامته‏» . (5)
 
شرط دوم: امانت‏دارى، مسئله اين است كه حاكم اسلامى نبايد خود را قيم مردم و مالك اموال مردم بداند بلكه بايد خود را امانت‏دار آنان بداند و همچنين حكومت را غنيمت و فرصت و طعمه‏اى براى خودش نداند، بلكه ديدگاه او نسبت‏به اين منصب، امانت‏دارى باشد، كه خداوند و هم مردم، اين امانت را به عهده او نهاده‏اند و او امانت‏دار خدا و مردم است، در اين خصوص، امام مى‏فرمايد:
«و ان عملك ليس لك بطعمة و لكنه في عنقك امانة و انت مسترعى لمن فوقك‏» . (6)
تو در حقيقت نماينده خداوند در بين رعيت هستى و حق خدا را كه مافوق تو است در بين رعيت كه زير فرمان تو است اجرا مى نمايى، البته مى‏دانيم كه در اصطلاح اسلامى (راعى و رعيت) به معنى ارباب و رعيت كه در بين ما معنى ناخوش آيندى دارد نيست، بلكه به معنى سرپرست و مردم است .
 
شرط سوم: رعايت‏حق، حاكم در مقام فرمانروايى همواره بايد حق را بر باطل برگزيند و از ضعفا حمايت نمايد و هميشه طرفدار حق باشد و نه طرفدار قدرت و سنگر زورمندان . مى‏فرمايد:
«الذليل عندي عزيز حتى آخذ الحق له و القوي عندي ضعيف حتى آخذ الحق منه‏» . (7)
 
شرط چهارم: صداقت و صحت عمل است‏حاكم بايد در كار خود صادق و بى‏غل و غش باشد، و اين غير از شرط دوم و سوم است، امام مى‏فرمايد:
«و ان اعظم الخيانة خيانة الامة و افظع الغش غش الائمة‏» . (8)
همانا خيانت‏حاكم بزرگترين خيانتهاست كه از فرمانروايان در حق امت‏سر مى‏زند .
 
شرط پنجم: فروتنى و همگرايى با مردم، حاكم نبايد خود را بالاتر از مردم بداند و به اصطلاح موضع (طاغوتى) به خود بگيرد .
على عليه‏السلام به مالك اشتر مى‏فرمايد:
«فاخفض لهم جناحك و الن لهم جانبك و ابسط لهم وجهك‏» . (9)
على عليه‏السلام خودش هم همين طور بود، هنگامى كه در خلال يك محاكمه ميان او و طرفش، حاكم به او گفت: - يا اباالحسن - و او را با كنيه خطاب كرد كه احترام‏آميز بود، آن حضرت ناراحت‏شد كه چرا ميان او و طرفش، تفاوت قائل شد و چرا طرفش را با كنيه خطاب نكرد .
بلى از ديدگاه على، حاكم يك فرد از مردم است و نه يك سلطه‏گر .
 
شرط ششم: اهتمام به مشورت با اهل حل و عقد، و صاحب نظران است اين يك وظيفه مهم از وظائف حاكم است و حتى رسول اكرم مامور به شور با مردم بود، ما بعدا در پاسخ سؤالى كه در مورد اتهام برخى و نسبت استبداد دادن به جمهورى اسلامى و ولايت فقيه، در اين خصوص مفصلا بحث‏خواهيم كرد و معنى شور حاكم را خواهيم دانست .
على عليه‏السلام حتى در شرائط خاصى شور را در انتخاب خليفه صحيح مى‏دانست كه متن سخن او از نهج‏البلاغه ذكر خواهد شد .
 
شرط هفتم و هشتم: علم و قدرت، حاكم بايد نسبت‏به قلمرو كار خود عالم و قادر باشد، از روى علم و با قدرت حكومت كند، مى‏فرمايد:
«احق الناس بهذا الامر اقواهم عليه و اعلمهم بامر الله فيه‏» . (10)
 
شرط نهم: رعايت‏سنت، سنت‏يعنى قانون ثابت و دائم خدا و رسول، حاكم اسلامى بايد آن را دقيقا رعايت كند و در اجراى آن سهل‏انگارى ننمايد . در اين خصوص مى‏فرمايد:
«فاذا حكم بالصدق في كتاب الله فنحن احق الناس به و ان حكم بسنة رسول الله ص فنحن احق الناس و اولاهم بها» . (11)
 
اين بود نه شرط از شرائط حاكم اسلامى از ديدگاه نهج‏البلاغه، حال، اگر مجموع آنها را بنگريم شرط تقوى را هم كه شرط دهم است در بر دارد . معلوم است اينها شرائط حاكم اسلامى است نه شرائط امامت كه ركن آن عصمت است و اين شاهد هم آهنگى با شرايط پيش آمده در دوران خلفا است .
و اينك در خطبه ذيل بيشتر آنها گرد آمده است:
«و قد علمتم انه لا ينبغي ان يكون الوالي على الفروج و الدماء و المغانم و الاحكام و امامة المسلمين البخيل فتكون في اموالهم نهمته و لا الجاهل فيضلهم بجهله و لا الجافي فيقطعهم بجفائه و لا الحائف للدول فيتخذ قوما دون قوم و لا المرتشي في الحكم فيذهب بالحقوق و يقف بها دون المقاطع و لا المعطل للسنة فيهلك الامة‏» . (12)
خلاصه اينكه آدم بخيل نمى‏تواند حاكم اسلامى باشد، بخيل حقوق مردم را به خود اختصاص مى‏دهد و از آنان دريغ مى‏كند، و نيز نبايد جاهل باشد كه مردم را با جهلش گمراه مى‏كند .
او با تصميمهايى كه مى‏گيرد كه موافق احكام شرع و به مصلحت امت نباشد، باعث تباهى امت است . و نيز بايد حق شناس باشد و جفاكار نباشد، جفا تقريبا به همان معنى ظالم و ستمگر است، او با جفاى خودش اموال مردم را مقاطعه مى‏نمايد، و منافعشان را به خود اختصاص مى‏دهد . حاكم، ترسو هم نبايد باشد، در موازنه بين دولتها و امتها، از روى ترس طرف قوى را بگيرد، مثلا بگويد: حالا كه آمريكا ابرقدرت جهان است، بايد از او چشم بزنيم، در حالى كه با ديگران رفتار يكسان داشته باشد و از هيچكس نترسد .
همچنين اهل رشوه و ساخت و ساز، و حق و حساب نباشد، كه حقوق مردم را ضايع مى‏كند، سنت را هم بايد تعطيل نكند يعنى كاملا به آن پاى‏بند باشد و گرنه باعث هلاكت مردم مى‏شود .
على عليه‏السلام در آغاز اين خطبه انگيزه خودش را از تصدى مقام حكومت‏بيان مى‏كند كه تنها احقاق حق است و لاغير .
البته اين خطبه تنها نمونه‏اى از شرائط حاكم و آداب حكمرانى را در بر دارد; و اگر شرائط و آداب حكمرانى را به طور كامل خواسته باشيم بايد فرمان امام را به مالك اشتر مدنظر قرار دهيم .
اينك لازم است‏به مناسبت‏يك نكته را در باب شرائط حاكم اسلامى از ديدگاه اهل سنت‏بيان كنم: زيرا شيعيان تصور مى‏كنند كه اهل سنت در حاكم اسلامى هيچ شرطى را قائل نيستند و هر قلدر ستمگرى از ديدگاه آنان مى‏تواند خليفه و حاكم و فرمانرواى مسلمانان باشد، در حالى كه آنان در كتابهاى (احكام سلطانيه) كه مسائل سياسى را در بر دارد، شرط مى‏كنند كه حاكم بايد فقيه عالم توانا و عادل باشد، كه اگر امكان داشته باشد بايد مردم حاكمى با اين شرايط را انتخاب كنند، ولى آنها مى‏گويند: اگر چنين نشد، و كسى با قدرت حكومت را قبضه كرد بدون اينكه واجد شرائط باشد، ما در برابر آن چه وظيفه‏اى داريم؟
آنها فتوا داده‏اند كه در برابر او نبايد كسى قيام كند زيرا باعث اختلال نظام و ايجاد اضطراب مى‏شود، بلكه بايد مادامى كه اين حاكم به حكم خدا تن دهد، از او اطاعت كرد، ولى اگر برخلاف حكم خدا رفتار كرد، ديگر اطاعت از او واجب نيست زيرا لاطاعة لمخلوق فى معصية الله، و اگر ملاحظه كنند ماندن او در منصب حكومت، باعث از ميان رفتن اسلام است، و به اصطلاح بيضه اسلام در خطر است در اينجا مى‏شود عليه او قيام كرد، البته در صورت امكان .
اين نظر فقهى اهل سنت است، ولى شيعيان غالبا از اين فتوى بى‏خبرند و در كتابها رديه آن را نمى‏نويسند، در حالى كه عمل علماى اهخل سنت و پيروان آنان تا جايى كه قدرت داشته در همين بوده است، و در برابر سلاطين و حكام تسليم بودند، مگر از ناحيه آنان خطرى براى اسلام احساس مى‏كردند .
بديهى است كه وعاظ السلاطين و علماى دربارى هم بسيار بودند كه اين حكم را در نظر نمى‏گرفتند و در هر حال حامى سلاطين جور بودند . و از اين لحاظ، فرقى بين علماى دربارى سنى و شيعه نبوده است .
صرف نظر از اين قماش از علما، به نظر مى‏رسد حتى روش علماى دين دار و متعهد شيعه هم در قبال نحكام نامشروع تا حدى كه اصل اسلام را در خطر نمى‏ديدند همين بودهخ است، يعنى در برابر آن احكام قيام نمى‏كردند، اما در پنهانى حكومت آنان را غيرشرعى مى‏شمردند، و اطاعت از آنان را واجب نمى‏دانستند .
اما غالبا در اين مورد تقيه را واجب مى‏دانستند .
حال مى‏توان حركت مشروطيت را قيام در قبال حكام جور دانست، كما اينكه نهضت امام خمينى و پديده انقلاب اسلامى قطعا چنين بوده است .
 
سوال : اگر ممكن است در زمينه قلمرو و نفوذ رهبرى در اسلام نسبت‏به امور سياسى و اجتماعى اگر مطلبى مدنظر هست، بفرمائيد ؟
 
استاد واعظ زاده : بله، اين سوال هم خيلى مهم است: از نظر قرآن و به عقيده علماى اسلام و عموم جامعه اسلامى اختيارات رسول اكرم، در حدود احكام الهى، محدوديتى و حد و مرزى نداشته است، و او نيز مانند ديگران بايد حكم خدا را اطاعت مى‏كنند، از اين گذشته در كليه مسائل سياسى و مالى و اقتصادى و جز آنها در چهارچوب مقررات اسلامى دستش در همه زمينه‏ها باز است، و آنچه را صلحت‏بداند بدان عمل مى‏كند . و نبايد پنداشت كه آن حضرت، تنها امام جمعه و جماعت تعيين مى‏كند و ديگر كارى به مسائل اقتصادى و سياسى و جنگ و صلح ندارد . اين تصور خلاف ضرورت اسلام است، و انكار آن، انكار ضروريات اسلام شمرده مى‏شود و حكم آن هم معلوم است .
شيعيان همين عقيده را درباره ائمه اهل بيت عليهم‏السلام دارند، ولايت ائمه را محدود نمى‏دانند جز همان مرزهاى احكام الهى - حال كسانى كه قائل به ولايت مطلقه فقيه هستند آنها همين گستره را براى فقيه جامع‏الشرايط كه به مقام رهبرى رسيده و به اصطلاح حاكم مبسوط اليد شمرده مى‏شود، قايل هستند .
 آنان مى‏گويند: اختياراتى كه رسول اكرم به عنوان حاكم، و نه به عنوان شارع، و ائمه به عنوان حاكم، و نه به عنوان امام معصوم داشته‏اند عينا فقيه مبسوط اليد كه جانشين امام است آنها را دارا مى‏باشد و دستش در همه زمينه‏ها باز است، و از لحاظ قلمرو حكومتش نامحدود است، و كسى نمى‏تواند به او بگويد: شما فقط در زمينه عبادات حكم صادر كنيد، و كارهاى ديگر مملكت را چنانكه مى‏گويند به ما واگذار كنيد و به تعبير مخالفان انقلاب اسلامى در آغاز انقلاب سنگر شما مسجد است نه كرسى رياست جمهورى و نخست‏وزيرى كه در پايان مصاحبه در اين باره به تفصيل بحث‏خواهيم كرد .
بنا به صريح آيه
«اطيعوا الله و اطيعوا الرسول و اولي الامر منكم‏» . (13)
لب ولايت در اسلام اطاعت است اينكه پيغمبر اولى به نفوس مردم و احق از خودشان است، يعنى اطاعتش در آنچه امر كند واجب است، همچنين امام ولايت دارد يعنى اطاعتش واجب است، فقيه ولايت دارد يعنى اطاعتش واجب است، البته در چهارچوب احكام الهى، و جز آن حد و مرزى ندارد . يعنى بايد نظر او را بر نظر خود مقدم بدارند و اين امر با مساله شورا مخالفت ندارد .
و مستلزم استبداد نيست على عليه‏السلام مى‏فرمود:
«فوالله اني لاولى الناس بالناس‏» . (14)
 
سوال : در خصوص وظائف متقابل حاكم اسلامى و مردم مسائل بسيار مهمى وجود دارد لطفا توضيح بفرمائيد ؟
 
استاد واعظ زاده : بلى اين مساله مهمى است كه على عليه‏السلام وقتى مى‏خواهد حقوق والى را بر مردم و رعيت‏بيان كند، به صورت متقابل بيان مى‏كند يعنى مى‏گويد:
من بر شما اين حقوق را دارم و شما هم بر من اين حقوق را . اين بيان كردن حقوق متقابل خيلى معنا دارد: اولا به ذهن مردم نمى‏رسد كه بگويند عجب آدم قلدر و مستبدى است كه فقط حقوق خودش را مى‏گويد، و از حقوق ما دم نمى‏زند . اين خود يك نوع عدالت و برابرى حاكم با رعيت، و رهبر با مردم است، و با شرايطى كه قبلا در مورد حاكم اسلامى گفتيم كاملا انطباق دارد، امام در اين خصوص مى‏فرمايد:
«ايها الناس ان لي عليكم حقا و لكم علي حق فاما حقكم علي فالنصيحة لكم و توفير فيئكم عليكم و تعليمكم كيلا تجهلوا و تاديبكم كيما تعلموا و اما حقي عليكم فالوفاء بالبيعة و النصيحة في المشهد و المغيب و الاجابة حين ادعوكم و الطاعة حين آمركم‏» . (15)
اين نكته از لحاظ روان‏شناسى هم بسيار مهم است كه امام در هنگام توضيح اين حقوق متقابل، اول سراغ حق مردم مى‏رود كه وقتى حقوق خودش را بيان مى‏كند، مردم تحمل كنند، و در حالى كه امام اعتراف به حقوق آنان بر خودش دارد به سخنش گوش فرا دهند، و حقوق رهبر و فرمانروايشان را بر خود، از او بشنوند، حال ببينيم مردم بر او چه حقى دارند:
حق اول شما بر من همانا نصيحت‏براى شما است . نصيحت در اينجا به معنى موعظه و توصيه نيست، بلكه به معنى خيرخواهى است، همواره بايد حاكم، خيرخواه مردم باشد و مصالح آنان را رعايت كند، اين حق مشترك ميان اميران و مردم، و حاكمان و حكم پذيران است، مردم هم بايد دائما مصالح حكام خود را مدنظر داشته باشند زيرا مصالح او در حقيقت مصالح خود آنها است و لهذا امام در حق خود بر مردم مى‏گويد: (النصيحة في المشهد و المغيب) .
يعنى چه در حضور حاكم و چه در غياب او منافع و مصالح او را رعايت كنيد، تهمت را از او دفع، و از شخصيت و احترام او دفاع نماييد . پس فرمانروا و فرمان‏پذير هر دو بايد متقابلا خيرخواه هم باشند .
حق دوم شما بر من آنست كه (فيى‏ء) يعنى اموال بازيافته از دشمنان را كه همه مردم در آن به طور يكسان سهيم هستند بين شما عادلانه تقسيم كنم (فيى‏ء) غير از غنائم جنگى است كه به جنگجويان اختصاص دارد، حقوق و اموال دولتى در فقه اسلامى مقررات خاصى دارد .
حق سوم و چهارم شما بر من كه حق معنوى است و بسيار مهم است همانا تعليم و تربيت و آموزش و پرورش شما است، در اسلام حاكم تنها به معيشت و مسائل سياسى و اقتصادى كار ندارد، امر تعليم و تربيت مردم را هم به عنوان حق واجب مردم بر حاكم، به عهده دارد، لهذا مى‏فرمايد:
شما را تعليم دهم تا نادان نمانيد و تربيتتان كنم تا از آداب انسانى اسلامى، آگاه گرديد .
اينها كه گفته شد مجموعه و فهرست كلى حقوقى است كه مردم بر حاكمان دارند، و عبارت است از حقوق فرهنگى، و حقوق سياسى و اجتماعى، كه همان خيرانديشى و مصلت‏سنجى براى مردم، و حقوق اقتصادى است .
در مورد حقوق سياسى و اجتماعى، حاكم بايد مصالح مردم را بر مصالح شخصى خود، مقدم بدارد، و مصالح ملت را فداى مصالح خود نكند . همچنين در حقوق اقتصادى از مال مردم و سهم مقرر آنان در اموال عمومى به نفع خود سوء استفاده نكند و سهم بيشترى براى خود و قوم و قبيله و خويشانش، از آن اموال بر ندارد .
آنگاه امام، به شمردن حقوق خود بر مردم مى‏پردازد:
اولين حق من بر شما وفاى به بيعت است (فالوفاء بالبيعة) متاسفانه فرصت نيست كه من در اينجا از نقش مهم بيعت، در سازمان يافتن امور سياسى و حكومتى، صحبت كنم . در اسلام حاكم و رهبر سياسى با بيعت مردم با او روى كار مى‏آيد، و پيوند او با مردم، و متقابلا مردم با او مستحكم مى‏گردد، مردم در خلال بيعت متعهد مى‏شوند كه به فرمان او تن دهند، و از اطاعت او سرپيچى ننمايند، مگر اينكه او از فرمان خدا سرپيچى نمايد .
بلى، تا مردم با حاكم بيعت نكرده‏اند، فرمان او گردنگيرشان نمى‏گردد، اما همين كه با او بيعت‏به حكم‏رانى كردند حكومت او برايشان مشروعيت پيدا مى‏كند، و اطاعت از او شرعا واجب مى‏گردد . لذا رسول اكرم هم در موارد عديده از جمله قبل از صلح حديبيه در سال ششم هجرت كه براى انجام عمره به سمت مكه عزيمت فرمود و مشركان مانع ورود او به مكه شدند، براى استحكام كار خود در امر جنگ با كفار يا صلح با آنان، از مردم بيعت گرفت، آنگاه تن به صلح با مشركان داد كه طبق قرار صلح از همان محل كه (حديبيه) نام داشت‏بدون انجام عمره به مدينه برگشت، و اين امر بر مسلمانها بسيار گران آمد، ولى براساس يعت‏با او تسليم آن صلح و پى‏آمدهاى آن شدند . اين بيعت، تا آن حد مهم و كارگشا بود كه خداوند در سوره فتح كه در رابطه با اين صلح نازل گرديده، دو بار از اين بيعت‏به عظمت و با تقدير از مسلمانان، ياد مى‏كند:
«ان الذين يبايعونك انما يبايعون الله يد الله فوق ايديهم‏» . (16)
تا آخر كه نكات جالبى را در بر دارد .
«لقد رضي الله عن المؤمنين اذ يبايعونك تحت الشجرة‏» . (17)
تا آخر كه اين آيه نيز نكات جالب‏ترى را در بردارد . بحث‏بيعتهاى مكرر مسلمانها با رسول اكرم، از جمله بيعت اول و دوم انصار با آن حضرت (كه بنام بيعت عقبه اول و دوم ناميده مى‏شوند)، پيش از هجرت به مدينه از لحاظ تاريخ اسلام از اهميت‏بسيارى برخوردار است .
على عليه‏السلام در سخنان خود بارها درباره بيعت كه شيرازه همه امور حكومت است‏بارها سخن گفته است . (18)
به همين خاطر، رسول اكرم در صحراى غدير از مردم براى على بيعت گرفت و تنها به اعلان ولايت على عليه‏السلام بر مردم، اكتفا نكرد .
بخاطر دارم در اوائل انقلاب، نامه‏اى به مقام معظم رهبرى (كه در آن وقت رياست جمهورى را به عهده داشتند) نوشتم كه حق بود در قانون اساسى، دو نكته مهم مى‏آمد: يكى بيعت مردم با رهبر، و ديگر مشورت رهبر با مردم در مسائل مهم، زيرا بيعت‏به عنوان يك حق از جانب رهبر بر مردم، به حكومت او مشروعيت مى‏بخشد، و مردم را وادار به اطاعت از او مى‏كند، كما اينكه مشورت رهبر با مردم، به عنوان يك حق متقابل مردم بر رهبر، شبهه استبداد را از بين مى‏برد . البته گاهى به عنوان شعار از بيعت نام مى‏برند و نيز اصل اعتبار و راى مردم در قانون اساسى آمده است كه خود يك نوع مشورت با مردم به شمار مى‏آيد، اما به نظر مى‏رسد شفافيت و صراحت لازم را ندارد .
در هر حال، از تاريخ صدر اسلام به دست مى‏آيد كه بيعت مردم با خلفا هر چند چندان صلاحيت نداشتند مانند حلقه‏اى به گردن مردم بر آنان سنگينى مى‏كرد، و بسيار دشوار بود كه بيعت را بشكنند .
مساله بيعت‏حتى پيش از اسلام هم در بين عرب جاهلى مايه اصلى قراردادها بود، و هنگامى كه بيعتى واقع مى‏شد، نسبت‏به او تسليم بودند و نقض بيعت، كار بسيار ناروايى شمرده مى‏شد .
اين بيعت‏با رهبرى در حقيقت قرارداد اطاعت و وفادارى است، حال اگر مى‏گوييم مردم در نظام ولايت فقيه و در جمهورى اسلامى بايد از رهبر اطاعت كنند، اين حق او است كه طبق قرارداد، مردم آن را پذيرفته و به آن ملتزم شده‏اند، اين امر فرض نظام اسلامى است و در نظامهاى ديگر دنيا نظير ندارد .
لهذا در تاريخ سياسى اسلام، همواره حاكمان از مردم بيعت مى‏گرفتند حتى اين رويه هنوز هم در سطح محدودى در عربستان و شايد در برخى از نقاط ديگر كه مى‏خواهد سنتهاى اسلامى را به كار بندند معمول است . پس، حق اول حاكم بر مردم يا به اصطلاح (امام بر رعيت) وفاى به بيعت است .
 
حق دوم، همان طور كه قبلا گفتم حقى است متقابل بين طرفين يعنى نصيحت و خيرخواهى مردم نسبت‏به حاكم، در برابر خيرخواهى حاكم نسبت‏به مردم . اين حق متقابل رشته پيوند ميان دولت و مردم است در اسلام، خيرخواهى مردم از حاكم تملق گويى و تعريف و تمجيد از او نيست، بلكه حفظ حاكميت و رعايت مقام رهبرى او است، كه مايه وحدت است و به اصطلاح امروز (ضامن وحدت ملى است) .
و اين حق چه در حضور يا در غياب حاكم، و در پنهان و آشكار بايد از سوى مردم نسبت‏به حاكم رعايت‏شود: «النصيحة في المشهد و المغيب‏» .
حق سوم: اجابت دعوت حاكم است كه هرگاه آنان را براى كارى اعم از جنگ و صلح يا فعاليت اقتصادى و سياسى بخواند، اجابت او مانند نماز و روزه و فرائض ديگر شرعا واجب است، اين حق ناشى از حق اول يعنى وفاى به بيعت است .
حق چهارم ناشى از بيعت است و آن اطاعت از فرمان رهبر، همان طور كه قبلا گفتم و بعدا هم خواهم گفت و بر آن تاكيد كرده، اطاعت از رهبر، استبداد نيست و يا به گفته برخى كه ولايت فقيه را لمس نكرده‏اند و (حاكى از قيم بودن رهبر بر مردم، نياز مردم به قيم نيست) بلكه عبارت از حقيقت‏بيعت، و التزام به ولايت ولى امر است وفاى به عهد و صداقت در قول و قرارى است كه هنگام بيعت، مردم به عهده گرفته‏اند .
مى‏پذيرم كه اين مفاهيم در حكومتهاى موجود جهان ما وجود ندارد، و لهذا كسانى كه حقوق بين‏الملل را خوانده‏اند، يا از نظامهاى دموكراتيك و پرزرق و برق دنيا اطلاع دارند، اين نظام را بر نمى‏تابند و آن را صريحا در سخنرانيها و نوشته‏هاى خود (استبداد) و گاهى (استكبار) و امتيازطلبى و انحصارطلبى و در رديف نظامهاى سلطنتى استبدادى به شمار مى‏آورند، و از اين نكته غفلت دارند كه اطاعت از رهبر در حدود مقررات اسلامى، حقى است كه در ضمن بيعت‏با او شرعا و قانونا به آن ملتزم شده‏اند، و تخلف از آن قانونا جرم است، و اخلاقا نامردى و جفا است .
در اين باب هر چه توضيح دهيم كم است، زيرا ذهنيتهاى بسيارى از روشنفكران ما تنها به همان سنتهاى غربى آشنايى دارد و لب و روح نظام حكومت اسلامى را كه پايه گذار آن خدا و رسول است درك نكرده‏اند و شايد هم تقصير نداشته باشند زيرا بقدر كافى در اين باب، كار نشده است .
نتيجه اينكه على عليه‏السلام در اين چند سطر، چند حق براى مردم نسبت‏به حاكم، و چهار حق هم براى حاكم نسبت‏به مردم ذكر كرده است كه يكى از آنها يعنى خيرخواهى و رعايت منافع يكديگر ميان آنان مشترك است .
على عليه السلام در جاى ديگر، (19) اين حقوق متقابل را با اندكى تفاوت به عنوان فرضيه ذكر فرموده كه شايسته است‏بدون شرح و بسط، ياد شود: مى‏گويد:
«انه ليس على الامام الا ما حمل من امر ربه الابلاغ في الموعظة و الاجتهاد في النصيحة و الاحياء للسنة و اقامة الحدود على مستحقيها و اصدار السهمان على اهلها» .
تا اينجا، پنج‏حق مردم به عنوان، وظيفه امام بيان شده است، كه همه را به فرمان خدا به عهده گرفته است: ما حمل من امر ربه . و شامل حقوق اخلاقى و فرهنگى و اقتصادى و قانونى: (الاحياء لسنة) و قضايى است: (اقامة الحدود على مستحقيها) .
در برابر آن، وظايف مردم را نه به عنوان حق حاكم بر رعيت‏بلكه به عنوان تكاليف شرعى مردم ياد مى‏كند:
«فبادروا العلم من قبل تصويح نبته‏» .
يعنى پيش از آنكه سر سبزه‏هاى علم خشك شود، يعنى از طراوت آن كاسته شود -
و من قبل ان تشغلوا بانفسكم عن مستثار العلم من عند اهله
يعنى پيش از آنكه با پرداختن به كارهاى خود از بهره گرفتن دانش از اهلش باز مانيد و انتهوا عن المنكر، و تناهوا عنه، فانما امرتم بالنهى بعد التناهى .
على عليه‏السلام اين سه وظيفه فرهنگى و اجتماعى (يعنى آموزش و نهى از منكر و خوددارى از منكر قبل از نهى ديگران) را در قبال پنج وظيفه امام برشمرده است .
اين دو خطبه ديدگاه امام على عليه‏السلام را در حقوق متقابل حاكم و رعيت و فرمانروايان و فرمان پذيران تا حدودى ترسيم مى‏نمايند .
 
سوال : حضرت استاد، تحليلهاى مختلفى درباره اين سؤال كه خدمتتان عرض مى‏كنم وجود دارد كه چرا حضرت على عليه‏السلام كه به عنوان حاكم شرعى منصوب شده بودند از حق خودشان صرف‏نظر كردند . بعضى‏ها مى‏گويند: به علت جوانى حضرت على (ع) در مساله خلافت كنار زده شدند . اينها را اگر ممكن است توضيح بفرماييد؟
 
استاد واعظ زاده : بله اين سؤال خيلى مهم است و به نظر من در راس مسائل سياسى اسلام است كه ميان فريقين يعنى شيعه و اهل سنت همواره وجود داشته و دارد و باعث‏بحثها، كشاكشها و جنگها و نزاعها و دشمنى‏ها و رد و بدلهاى علمى و اجتماعى گرديده است، و در طول تاريخ اسلام، در حوادث مهم سياسى و اجتماعى، نقش داشته، و عمدتا دست مايه فرمانروايان و حاكمان ستمكار، و نيز از طرف علماى فريقين از نحله‏هاى مختلف، چه به عنوان دفاع از حق و حقيقت، و چه به انگيزه پاسدارى از حكام زمانه، ولو به‏ناحق، از سوى وعاظ السلاطين و علماى دربارى
حال دنبال كردن اين مساله از سوى طرفين به هر انگيزه‏اى كه باشد، طرفين بر گفته خود دليل دارند . شيعه ادله فراوان از روايت و آيات به خصوص حديث متواتر (غدير) و فرازهايى از نهج‏البلاغه، به خصوص خطبه شقشقيه را، مورد استناد قرار مى‏دهد، اهل سنت‏با انكار يا توجيه آن ادله، بر عمل صحابه و مهاجر و انصار پس از رحلت رسول اكرم، و با استناد به روايت و آيات در فضل صحابه، بخصوص مهاجرين و انصار و نيز به حوادث تاريخى و روايت در فضيلت ابى‏بكر و ديگر خلفا، هر كدام بدين وسيله گفته خويش را ثابت مى‏كنند . مقالات و كتابهاى طرفين در اين مسئله از حد احصاء گذشته و هنوز هم ادامه دارد كه من نمى‏خواهم در اين امر وارد شوم و حق مطلب هم به يك مقاله يا در يك مصاحبه اداء نمى‏شود، اصولا از پاسخ سؤال شما خارج است . سؤال اين است كه چرا على (ع) را از حقش محروم كردند، يا او خود از آن كناره گرفت؟
من مى‏خواهم پاسخ سؤال را از خلال نهج‏البلاغه بدهم .
اتفاقا همين سؤال را از على (ع) كردند و او پاسخ گفت: مردى از او سؤال كرد چطور شد قوم شما، شما را از اين مقام (خلافت) كنار زدند و در حالى كه شما سزاوارتر به آن بوديد؟
على مى‏فرمايد: بلى توقع اين سؤال را دارى حال بدان كه بلى ما احق به اين مقام هستيم:
«و نحن الاعلون نسبا و الاشدون بالرسول (ص) نوطا فانها كانت اثرة شحت عليها نفوس قوم و سخت عنها نفوس آخرين و الحكم الله و المعود اليه القيامة‏» . (20)
خلاصه اينكه ما از لحاظ نسب و حسب نزديك‏تر به رسول خدا هستيم لكن كسانى فرصت طلب آن را به خود اختصاص دادند و كسان ديگر هم با سخاوت از آن صرف نظر كردند . و داورى از خداست در قيامت .
امام عليه‏السلام مطلب را در اينجا مانند چند جاى ديگر سربسته و بدون اينكه نام كسى را ببرد بيان فرموده است، اين سخن، خلفا را زير سؤال مى‏برد . اما مطلب را باز نمى‏كند براى اينكه ديگران هم هستند و مى‏شنوند و على نمى‏خواهد سپاه خويش را از خودش برنجاند و آنان را از دور خويش پراكنده نمايد، زيرا مردم هنوز غالبا خلفاى پيش از او را بر حق مى‏دانند و با او به عنوان خليفه چهارم بيعت كرده‏اند، من اين مطلب را در مقاله «امام على و خدمت اسلامى‏» كه براى ستاد سال امام على فرستادم، شرح داده‏ام .
و گفته‏ام كه از خطبه شقشقيه استفاده مى‏شود حتى ابن عباس كه پسرعمو و از طرفداران آن حضرت است، آن مطلب را از على (ع) به آن صراحت نشنيده بوده، و نوشته‏ام كه على عليه‏السلام اصحاب خود را با كنايه و اشاره مورد عتاب قرار داده كه شما درگذشته مواضعى را اتخاذ كرديد كه مورد پسند من نبود، به آن مقاله رجوع شود .
خوب، اين يك ديدگاه است كه همواره شيعيان آن را اتخاذ كرده‏اند، و بر آن اصرار مى‏ورزند و البته حق است، منتها در مقام توضيح و بيان اين حقيقت چنانچه ساير گفته‏هاى على عليه‏السلام را چه در نهج‏البلاغه، و چه در جاهاى ديگر و هم نحوه رفتار آن حضرت را با خلفاى پيش از خود به خصوص با شيخين از نظر دور داشت .

* منبع: پایگاه اطلاع رسانی نهج البلاغه