رضا بهشتی معز

فضل الله و راه نیمه تمام

2010-07-10T13:05:00.007+02:00

با درگذشت علامه محمدحسین فضل الله یکی دیگر از چهره‌های احیاء دینی و اصلاح حوزوی از میان ما رفت. نام فضل‌الله که امروز در سلسله مجددان حوزه ثبت شده است در امتداد سنتی است که از جمله امین عاملی، محمدجواد مغنیه، موسی صدر و مهدی شمس‌الدین آن را رقم زدند. با مرگ فضل‌الله این پرسش‌ها فراروی همه ما ایرانیانی است که در روزگار حاکمیت فقه و فقیه بسر می‌بریم: چرا این اندازه تفاوت میان محصولات حوزه قم، نجف و لبنان دیده می‌شود؟ چرا ارتدوکس مآبی محصول حوزه‌های فقیرتر فرهنگی است؟ چرا سرزمین‌هایی چون لبنان برای مدارا و گفتگو حاصل خیزتر است؟ چرا بذر اقتدارگرایی در میان حوزه‌های علمی ما بیشتر می‌روید؟ چرا فقهی که محصول گفت‌وگوست در سرزمین ما کمیاب است؟ چرا مدارا و گفت‌وگو این اندازه هزینه بردار است؟ چرا راست‌کیشی و ذات‌محوری به اصل اسلام نزدیک‌تر معرفی شده است ؟ اگر مردمی که بقای حوزه‌های علمیه بسته به تقاضا و اقبال انهاست، محصولات فقهی روامدارانه‌ای بخواهند چه باید کرد؟ اگر روزگاری مردم طالب محصولات و چهره‌های فقهی خشن نباشند، چه باید کرد؟ به تعبیر مرحوم "مرتضی مطهری" آخوند (یا مرجع) روستایی بیگانه با نیاز روز و ناآشنا با عرف را چطور باید به حاشیه راند تا جا برای آخوند و مرجع شهری باز شود؟ در میانه تعریفی خشن و درشت‌ناک و تعریفی نرم‌خو و مداراگر از اسلام کدام‌یک در زمانه ما حق توسعه دارند و چرا؟ چرا روایت‌های انسانی از فقه کمتر می‌شود؟ برای آشتی بیشتر برخی فقها با عرف، مردم چه باید بکنند ؟ و ...

بسیاری کسان که از دور و نزدیک با طبقه روحانیت آشنایی دارند می‌دانند که هزینه نواندیشی‌های امثال فضل‌الله با اتهام بی‌دینی، دنیازدگی، بی‌سوادی، غرب‌زدگی، روشنفکربازی، غفلت، فریب، شیادی، عوام‌زدگی، کفر، ارتداد، محرومیت از الطاف خفیه، دوری از رحمت الهی، عاقبت سوء، و دهها نسبت نامبارک و مشکوک دیگر هم‌سایه است. این نسبت‌های ناصواب اغلب به از دست دادن موقعیت‌های دنیوی و امکانات مادی، تحقیرهای عمومی، غیبت‌ها و نسبت‌های ناروای خصوصی انجامیده و گاه تا سرحد خطرهای جانی و حذف‌ فیزیکی هم پیش می‌رود. خودخواهی، غرور و مصلحت سنجی‌های بی‌مایه و سوداندیش در اردوی راست‌کیشان گاه تا جایی است که در بدترین شرایط دم برنمی آورند و له شدن، خواری، رسوایی و حذف یک هم‌کیش نواندیش خویش را بنام "مصلحت اسلام" و "مصلحت حوزه‌ها" نظاره می‌کنند!

بسیاری از ما فراوان دیده‌ایم و گاه حتی از بزرگانی روحانی شنیده‌ایم که در حق یک متدین محقق نواندیش یا فقیه پارسای نوآور چه نارواها که گفته نشده است و با چه القاب موهنی که توصیف نشده‌اند. از قضا این درشت گویی‌ها و نسبت‌ها به استناد مشهوراتی از قبیل "من خرج عن زیه فدمه هدر" (هرکس از زیّ و منش خود خارج شد خونش مباح است)، "لاتجتمع امّتی علی الخطا" (امت من بر خطا توافق نمی کنند – حضرت رسول) و یا "حجیت قول مشهور" و با ادعای دفاع از کیان اسلام و مذهب حقه صورت گرفته است.

آگاهان به مسایل روحانیت می‌دانند که اقطاب این طبقه چندان آشنا با تحولات روز و در دل تحولات عرفی جامعه نیستند. این آشنایی را قشر واسطه‌ای صورت می‌دهد که در بیوت علماء سمت "واسطه" با تحولات بیرون را دارد. "واسطه‌های معرفتی" که گاه خود نقشی مهم‌تر از صاحبان فتوا بازی می‌کنند در اغلب موارد از نقش‌های خود بهره‌مند و سودبرند.

بنابراین محیط پیرامونی و خانوادگی یک فقیه، میزان درک اطرافیان از عرف جامعه، آمد و شدها، اقتصاد بیت، و میزان جسارت فقیه در ورود به محدوده‌های غیرمتعارف، در کیفیت خروجی فقهی او نقشی ممتاز دارد. مرحوم فضل‌الله در یکی از گفت‌وگوهای خویش از این پدیده گلایه کرده و از آن با نام "مرجعیت الاولاد و الاصهار" (مرجعیت دامادها و فرزندان) یاد کرده بود، مرجعیتی که اطلاعات غلط دارد یا به‌روز نیست، مرجعیتی که بی‌اطلاع است، مرجعیتی که مستقل نیست و بالاخره گوش و گرایش‌اش به اطرافیان است.

پدیده اطرافیان که با واسطه برای مردم تکلیف می‌تراشند و سمت وسوی مراجع را هم تعیین می‌کنند پدیده تازه‌ای نیست. آنان که با تاریخ روحانیت آشنا هستند می‌دانند که دست‌کم در دوره معاصر مراجعی چون سیدابوالحسن اصفهانی، سیداحمد خوانساری، محمدحسین طباطبایی بروجردی، سیدکاظم شریعتمداری بطور مشخص و دهها مرجع دیگر با این مسئله درگیر بوده‌اند. این پدیده در چهل سال اخیر که مرجعیت با سیاست رابطه‌ای تنگاتنگ یافته پررنگ‌تر و پیچیده‌تر شده است.

با پاس‌داشت یاد و نام علامه مرحوم محمدحسین فضل‌الله، از این مقدمه کوتاه نتیجه می گیرم:

1. روحانیت نواندیش و عرفی هیچگاه مقبول و ممدوح هسته مسلط این قشر نبوده است، بنابراین نوآوری که به انتظار تایید و تحسین بنشیند وقت خود و بخت ملت را تباه کرده است.

2. از انجا که مردم رکن مهم مقبولیت یک مرجع‌اند، اقبال مردم به آرای روزآمد یک فقیه تاثیر فراوانی در اشاعه نگاه انسانی، مدارای فقیهانه و انزوای گرایش مخالف دارد.

3. به تعبیر "گاستون باشلار" فیلسوف، "حقیقت دختر گفت‌وگوست و نه (محصول) محبت". براین پایه، رویکرد فقیهی که خود را در منظر آراء، داوری خواص و گفتگوی عام (عرف) قرار می‌دهد بیش از فقیهی که به عاطفه‌ورزی با عوام، ذایقه‌سنجی مقلدان و پیروی از مشهور روی می‌اورد، به‌حقیقت نزدیک است.

4. فقیه خدامحور انسان اندیش و نقدپذیر بر فقیه عابد مصلحت‌پیشه سلامت‌گزین هزاران بار فضیلت دارد.

5. اصلاح حوزه‌ها دست‌کم از زاویه دخالت فقیهان در امور عامه و نسبت حوزه با منافع عموم مردم، همچون هر امرعمومی دیگری اختصاص و انحصار به فقها ندارد. ضرورت این اصلاح که مورد اهتمام فقهای نواندیش است می‌تواند مورد دفاع و حمایت سایر اقشار جامعه خاصه نخبگان علمی حوزه‌های دیگر قرار گیرد.

6. رویکرد سکوت از سرترس و مصلحت یکی از بدترین رویکردها در مواجهه با نواندیشی است.

7. روزگار فضل‌الله، موسی صدر، جواد مغنیه، شمس‌الدین و دهها فقیه و دانشور دینی سخت‌کوش ولی تنهای دیگر، ضرورت پیوند روحانیت با شبکه‌های اجتماعی و نخبگی حوزه‌های دیگر را یاداوری می‌کند.

8. نواندیشی روحانیت محصول تاریخ‌خوانی این قشر، نگاه برابر و موانست آنان با طوایف و مردمانی متفاوت است. فتوای فقیه و مرجع منزوی به‌اندازه خود او منزوی است.

9. روحانیت درعین اینکه پراختلاف‌ترین طبقه اجتماعی (دست‌کم در جوامع شیعی) است، یک کل پیوسته پیچیده است که برای "صیانت ذات" از هیچ مصلحتی فروگذار نمی‌کند. امید به اصلاح و اجماع عرفی در این مجموعه یک‌پارچه مختلف‌الاضلاع از سوی خود آن، هم ناگزیر و هم انتظار عبثی است.

10. مردم در یک عرضه و تقاضای مسئولانه با روحانیت نواندیش می‌توانند در ایجاد دنیایی آزاد، انسانی‌، فرهنگی‌، عادلانه و مداراگر و فراهم کردن زندگی شایسته‌تری برای خود نقش آفرین باشند.

این یادداشت خوب و مرتبط از سیدعباس صالحی را هم بخوانید

و مطلب مستوفای حسام‌الدین آشنا با عنوان: رهبر دینی در جامعه‌ای چند فرهنگی

دروغ سیاسی، دروغ طلایی

2010-05-15T14:32:00.003+02:00

نگاهی به نظریه افلاطون

در قباحت دروغ تردیدی نیست. همه از خرد و کلان و از هر قوم و ملتی، صریح یا با حواشی با "دروغ" به عنوان ذمیمه‌ای اخلاقی مخالف‌اند. اما آنچه در ابتدا بنظر می‌رسد و شاید بی‌واسطه مورد اجماع مردمان و متبادر بذهن آنان است، دروغ به عنوان رذیلتی فردی است نه اجتماعی، از همین رو میل غالب در تقبیح دروغ، پند و اندرز به اشخاص است تا دروغ نگویند. بی‌انکه وارد تقسیم‌بندی قدیمی اخلاق فردی و اجتماعی شوم و با فرض بالا، دروغ فردی زودیاب‌تر از دروغ یک نظام سیاسی است و شاید تصور غالب این است که اگر فرد در جامعه‌ای دروغ نگوید، حکومت هم دروغ نخواهد گفت، یا اینکه شهروند موظف به راست‌گویی است و سیاست هم احکام خود را دارد!

در متون اخلاق کلاسیک به افراد توصیه می‌شود دروغ نگویند و برخی چون خواجه نصیر هم توصیه می‌کنند که اگر حکومتی راست گفتار می‌خواهید، خود دروغ نگویید و نتیجه آنکه اگر نظامی راست‌گو ندارید لابد دروغ می‌گویید و شایسته آنید. روی دیگر ماجرا آن است که اگر بنای حکومت بر دروغ‌گویی است، در این صورت رفتار شهروندان از دوحال خارج نیست:

شهروندان ملزم به راست‌گویی‌اند اگرچه نظام سیاسی دروغ بگوید

شهروندان دروغ می‌گویند چون نتیجه طبیعی دستگاه سیاسی دروغ، تربیت شهروندانی دروغ‌گوست.

گرچه بی‌کاوش در اخلاق فردی قومی نمی‌توان به اخلاق سیاسی – اجتماعی آن قوم رسید ولی مراد ما در این نوشته "دروغ" به عنوان یک رذیلت سیاسی است. با وجود پژوهش‌های دراز دامنی که از قدیم در اخلاق ایرانی و اسلامی صورت گرفته مجموعه آثارعلمای اخلاق در کشورهایی چون کشور ما از امرونهی پاره‌ای اطوار انسانی فراتر نمی‌رود، تجویزهایی خشک و گاه فضایی و انتزاعی. بنابراین جز سیاست نامه‌هایی که در سیرت ملوک و شیمت پادشاهان نگاشته شده و امروز کمتر محل مراجعه مردم ماست، تصویر چندانی از سنت اخلاق سیاسی یا همان حق مردم بر حاکمان در ایران امروز نمانده است.

پایانه اخلاق فردی و محصول نصایح علمای اخلاق اغلب از خلوت‌خانه اهل زهد و وارستگی شخصی (اخلاق فضیلت) فراتر نمی‌رود ولی پایانه اخلاق سیاسی گستره یک اجتماع انسانی است که تنها در تعامل برابر و آزاد افراد با دولت است که شکل می گیرد.

با این همه به باور من حساب ایرانیان نیم قرن اخیر را باید از سایر ملل اسلامی جدا کرد، ایرانیانی که انبانی از تجربه‌های تلخ و سنگین را در پس پشت دارند و چندگام جلوتر از ملل همسایه و حتی برخی ملت‌های دیگر جهان، پنجه در پنجه تاریخ، آزمون و خطا کرده و امروز با انتقاد از دولت و رجال سیاسی، میدانی نو از اخلاق دولتی را تمرین و تجربه می کنند.

چالش در اخلاق سیاسی یکی از رهاوردهای سه دهه اخیر کشور ماست که با انقلاب 57 شروع شد و امروز پس از یکسال رویش سبز آگاهی مردم، دوباره اوج گرفته است. صفت جمهوری در نظامی که با همت و زحمت مردم پا گرفت خود مجوز کنش‌های اجتماعی سیاسی مردمی است که نه تنها به‌رسم شورا و دمکراسی حق رای خویش را اعمال می کنند که با سنت اسلامی پیشینیان، وظیفه اصلاح حاکمان را هم بدوش می کشند.

با این طلیعه، گویی اخلاق در کشور ما اندک اندک از حوزه‌ مراقبت و نظارت بر انضباط سنتی فرد، گستاخانه پا به میدان فراخ‌تری نهاده است. ارتقاء فرهنگ شهروندی و میل مردم به نظارت و کنترل رفتار حاکمان، دامنه اخلاق سیاسی را چون رسالتی اجتماعی، فراروی ما گشوده است.

یکی از موضوعات تکراری، چالش‌خیز و خطیر در یک‌سال اخیر مسئله "دروغ گویی" است که شکوای آن از هر دوسوی اردوگاه قدرت و مردم بلند است (پژواک آن را در خطابه‌های رسمی نیز فراوان می‌توان دید). گویی جملگی برآنند که امروزه دروغ نه "ذمیمه‌ای فردی" که "رذیلتی دولتی" و "محصولی طبقاتی" است. احساس عمومی این است که دروغ قبایی حکومتی تن کرده، با زیوری نو و تکیه بر عصای زور و مجازات و در بسته بندی جذاب دین و مصلحت عمومی به‌میدان امده است.

در نگاهی کلی اگر بتوان نظام‌های سیاسی را در دو قطب کلان افلاطونی و ارسطویی تقسیم کرد، نظام سیاسی ما بی‌شک در اردوی افلاطونی جای خواهد گرفت. نظامی فرزانه سالار با طبیبانی روحانی و مدعی طبابت شهروندانی بیمار و فرمانبرانی فرودست (واژگان افلاطونی). این نظام که برای دوام دولت و مصلحت آن، هرچیزی می‌تواند مباح و مجاز باشد، بیش از هرچیز به جمهوری آرمانی افلاطون نزدیک است.

غرض من دراین نوشتار، نه پیچش مفهومی محض در فلسفه اخلاق است و نه تبارشناسی تاریخی دروغ ، هدف من بازخوانی نظریه "دروغ طلایی" افلاطون است. دروغی که در کمال حیرت برای حاکم حکیم و فرزانه "شهر سیاسی"، ضروری و مجاز شمرده شده و تاملی گذرا در ان می‌تواند ما را با ابعاد نظری این بلای سیاسی آشناتر کند. در جمهوری افلاطون دروغ رنگ قداست می‌گیرد و اگر از سوی حاکمی فرزانه بکار گرفته شود طلایی، نجیب، شاهانه و والا خواهد بود.

ضرورت این بازخوانی بیش‌تر از ان روست که جامعه ما در مقام تشبیه با مدینه مورد نظر افلاطون، دست کم سه وجه اشتراک دارد: جامعه‌ مورد نظر ما آرمانی‌ است، رهبران آن موصوف و علاقمند به حکمت و فرزانگی‌اند و سرانجام زرادخانه توجیه انواع رفتار سیاسی در قوه قاهره حاکمیت پیش بینی شده است.

شاید اولین بار در تاریخ اندیشه سیاسی، این افلاطون است که به "دروغ سیاستمدار" جامه‌ای مشروع و اخلاقی پوشاند و نه تنها قباحت آن را ریخت که به "والایی" آن‌را ستود. افلاطون در رساله "جمهوری" خود که به‌بررسی موضوع مهم "عدالت" اختصاص دارد، به‌تکرار از راستی دم می‌زند و بر ضرورت راستی برای هر انسانی تاکید می‌کند ولی آنجا که به صفات حاکم می‌رسد به استثنایی اشاره می‌کند که هنوز در میان بزرگان اندیشه سیاست و اخلاق برسر آن بحث و مایه حیرت است.

محل بحث ما رساله جمهوری افلاطون است، افلاطون در بخش سوم این رساله و در دیالوگی (گفتم، گفت) جسورانه نسخه جواز دروغ را برای رهبر خردمند مدینه آن هم بنام "مصالح عمومی" صادر می‌کند.

مواجهه ناگهانی ما با تجویز دروغ در بخش سوم رساله جمهوری حیرت‌انگیز است ولی اگر کمی به عقب برگردیم و در پایان کتاب دوم رساله جمهوری تامل کنیم، خواهیم دید که حکیم بزرگ یونانی ما زمینه و مقدمه این دروغ‌زنی شاهانه را فراهم کرده است. آنجا که دروغ را به دو نوع حقیقی و زبانی تقسیم می‌کند و دروغ حقیقی را دروغی می‌داند "که انسانها یا خدایان در درون خویش و به خود دروغ می‌گویند، یعنی حقیقت را بخود نمی گویند و در نتیجه از حقیقت بی خبر می‌مانند..." (افلاطون، جمهوری، ترجمه لطفی، بند 382)

دروغ حقیقی که خود افلاطون هم چندان بر سر مفهوم آن قاطع نیست، یعنی انسان نسبت به آنچه در دل دارد بخود دروغ بگوید یا بی خبری از حقیقت. دلالت ضمنی این جمله یعنی اینکه انسان (خاصه انسانی که به حقیقت درون آگاه است) به حقیقت درون خود دروغ نگوید و بتواند با یک‌رنگی نسبت به درون خویش و آگاهی از حقیقت آن، به بیرون دروغ بگوید.

دروغ زبانی انعکاس اندرون است یعنی "تصویر و تقلید درون ادمی ... و بنابراین خالص نیست...". با این مقدمه و تقسیم، افلاطون به توجیه سودمندی دروغ می‌رسد و ان را برای "فریب دشمنان"، یا "...در برابر دوستانی که به‌سبب دیوانگی یا نادانی در صدد انجام کاری هستند که بدبختی ببار می‌اورند..." مجاز می‌شمارد.

استدلال افلاطون آن است که با این دروغ "...ما به دفاع از خود می‌پردازیم و یا دیگران را از ارتکاب امری ناپسند باز می‌داریم". در این صورت دروغ نفرت انگیز نیست که سودمند هم هست. او سپس خدایان و ذوات اسمانی را از هرگونه زشتی و دروغی مبرا می‌داند. (بند 382)

افلاطون در ادامه ماجرا و براساس تئوری تمایز گوهر آدمیان، امتیاز دروغ را تنها به طبقه حاکم می‌دهد و با تاکید بر ضرورت راست‌گویی برای جوانان و شهروندان عادی در کتاب سوم رساله جمهوری می‌نویسد:

"از این گذشته، جوانان ما باید راست‌گویی را بسیار مهم بشمارند. پیش‌تر گفتیم که دروغ برای خدایان بی‌فایده است و برای آدمیان به‌منزله زهری است که خاصیت دارویی دارد. اگر این سخن راست باشد واضح است که این زهر باید در اختیار پزشکان باشد و از دسترس کسانی که پزشک نیستند دور بماند."

فرمانروا که در حکم طبیب حاذقی است و درمان و داروی درد بیمار یا همان شهروند را بهتر از هر کس دیگر می‌شناسد باید در کار خود دلیر و شجاع باشد و از بکارگیری انواع دروغ و فریب به مصلحت دولت نهراسد.

"... مرادم این است که زمامداران ما ناگزیر خواهند شد برای تامین سعادت زیردستان خود به نیرنگ و دروغ توسل جویند... این‌گونه دروغ ها خاصیت دارویی دارند" (کتاب پنجم. بند459)

تامین سعادت زیردستان بهانه بزرگ افلاطون برای همه پلشتی‌های فرمان‌روای فاضل و عادل است. او در کتاب نخست رساله جمهوری تاکید می‌کند که حاکم فرزانه چیزی را برای خود نمی‌خواهد و ارتکاب تمامی رذایل سیاسی تنها برای سعادت شهروندان است.

در جای دیگری افلاطون پرده از نیت خویش برمی‌دارد و با صراحت تمام دست رهبران جامعه را برای دروغ‌گویی به‌سود و مصلحت عامه باز می‌گذارد: "بنابراین اگر دروغ گفتن اصلا روا باشد، باید ان را تنها برای زمام‌داران کشور مجاز شمرد که هرگاه خیر و صلاح جامعه ایجاب کند آن را خواه به منظور فریب دادن دشمنان و خواه به نفع مردم کشور بکار ببرند." (389)

در میان کسانی که به نقد آثار افلاطون برخاسته اند، "کارل پوپر" فیلسوف علم اتریشی، نه از سر تخصص و افلاطون پژوهی که از سرذوق آزمایی و سیاست ورزی، (که گاه به احساس و کینه هم آلوده است) جایگاهی خاص یافته است. پوپر در جلد دوم اثر "جامعه باز و دشمنان آن" در فصلی با عنوان "شاه فیلسوف" به موضوع دروغ افلاطون به تفصیل پرداخته است.

او استناد آشکار افلاطون به فلسفه اصالت‌عمل و سودگرایی را ذکر کرده و "سود شهر" را دستاویز افلاطون برای توجیه دروغ‌گویی شخص حاکم می‌داند. این سود شهر است که بالاتر از هر مصلحت و ملاحظات اخلاقی است و به‌حکم همان مصلحت‌بینی سیاسی است که فرمان‌بران مجبور به راست‌گویی‌اند !

دست‌یازی حاکمان فرزانه به‌دروغ برای صلاح ملک و ملت ممکن است بدآموزی داشته باشد و فرداروزی شهروندان را نیز برای توجیه دروغ به‌هر عنوان و مصلحتی جسور سازد. افلاطون در اینجا به اصطلاح "دفع دخل مقدر" می‌کند و هشدار می‌دهد که متاع دروغ درخور هرکسی نیست و فقط رهبران به عنوان طبیبان جامعه می‌توانند بیماران یا همان شهروندان را با داروی دروغ درمان کنند:

"... ولی اگر یکی از افراد جامعه به زمام‌دار دروغ بگوید گناه او چون گناه بیماری است که درد خود را از پزشک پنهان کند، یا ورزشکاری که ... یا دریانوردی که ناخدا را اغفال کند... و اگر زمام‌دار کشور واقف شود که پیشه‌وری.... زبان به‌دروغ گشاده است او را به کیفر خواهد رساند زیرا او با بدعتی که گذاشته، کشور را مانند کشتی در ورطه نابودی افکنده است." (جمهوری، کتاب سوم، بند 389)

در اینجا شهروندان حق ندارند رفتاری کنند که زمام‌دار انها می‌کند، افلاطون به این ممنوعیت نام "فضیلت" می‌دهد و رفتار آنها را به صبر و متانت تزیین می‌کند. از نظر او مردم عادی باید فضیلت بخرج دهند و "خویشتن‌داری" کنند و "خویشتن‌داری" از نظر افلاطون (که ان را از زبان شهروند یونانی نقل می‌کند)، عبارت از "فرمان‌برداری از حکم‌رانان" است. (همان)

پیش از رساله جمهوری دست‌کم یک بار دیگر افلاطون از دروغ سخن گفته است، در رساله "هیپیاس کوچک" و در گفت‌وگویی آکنده از زیرکی و ظرافت، توام با حیرانی و تردید در باب راستی و درستی، از زبان سقراط ثابت می‌کند که کسانی که دانسته و خواسته دروغ می‌گویند بهتر از کسانی‌اند که ندانسته دروغ می‌گویند (هیپیاس صغیر، بند372)

افلاطون پس از جاانداختن ضرورت دروغ و اباحه آن از زبان شخص حاکم، در نوع دروغ تامل می‌کند، دروغ حاکم فرزانه با بکارگیری قدرت خطابه، باید باور مردم را برانگیزد. او می‌نویسد: "گفتم: اکنون وقت ان است که دروغی پیدا کنیم ...دروغی ضروری... و کاری کنیم که آن را خود زمام‌داران راست بپندارند یا لااقل مردم کشور ان را باور کنند ... (و برای باوراندن آن) سخنوری ماهر لازم است تا بتواند مردم را به‌راستی ان معتقد کند. (414) و در اینجا افلاطون دروغ بزرگ خود یعنی تئوری سرشت سه‌گانه آدم‌ها از زر و سیم و آهن را پیش می کشد.

جالب اینجاست که افلاطون بر سر واژه "اقناع" یا "باوراندن" و واژه‌های هم‌خانواده آن بسیار حساس است، بدین معنا که حاکمیت باید چنان دروغ بگوید که جایی برای تردید شهروندان نماند و اغلب در این‌کار دو واژه "اقناع" و "زور" را نیز با هم بکار می‌برد، "زور" را هم با واژه "مجازات" هم‌خانه می کند !

انگیزه افلاطون برای خلق دروغ طلایی، انگیزه‌ای متعالی است. منظور او از یگانگی نفس و مدینه، کمال روحانی شهروندان و نزدیکی انان به نفوس آسمانی مدینه فاضله است. نفس انسانی که حیثیتی زمانی دارد با مرگ خویش، به مدینه که فرازمانی است ادای دین می‌کند، همان که در مرگ سقراط دیده می‌شود.

افلاطون دروغ مشروع را پایه‌ای برای برقراری عدالت می‌داند و براین باور است که اگر با دروغ و فریب بتوان حکومت بهتری برقرار کرد، باید چنین کرد.

به‌باور افلاطون (یا سقراط در دیالوگ‌ها) رهبر حکیم با دروغ طلایی سیاست، درپی بازسازی گذشته است، گذشته‌ای که اوج آرمان و ذهن اوست و سیاست مجرایی الهی برای تحقق این گذشته در زمان حال است.

دروغ طلایی در حقیقت بهترین راه محکم کردن ریشه‌های متعالی سیاست در زمین خاکی است و حاکم که به ادعای افلاطون برای مصلحت عامه "دروغ والا" می‌گوید راهی جادویی برای تاثیر در افکار عمومی جسته است.

تئودور گومپرتس محقق برجسته آلمانی که شرح کاملی بر حکمای یونان و از جمله اثار افلاطون دارد، دادن قدرت مطلقه به حکمران فرزانه، فراقانونی بودن وی و دست اندازی او به جزیی‌ترین شئون زندگی خصوصی مردمان در طرح افلاطون را ضعیف‌ترین نقطه از طرح وی توصیف کرده و می‌نویسد:

"تردیدی نیست که چنین حکومتی نمی‌تواند دوام داشته باشد و از نخستین روز برقراری برای رفاه فرودستان زیان ببار می‌اورد. استبداد دینی که در جامعه اینکا حکم‌فرما بود تنها یکی از مثال‌هایی است که ما را به احتیاط وادار می‌کند. آنچه به یقین می‌توان گفت این است که در همه جوامع بی‌شماری که رشد کرده و به‌کامیابی نزدیک شده‌اند بازی نیروهای متضاد نقش اساسی داشته است، در حالی که حکومت انحصاری یک قشر یا یک طبقه هرگز نمونه شایان تقلیدی بوجود نیاورده و هیچ‌گاه منبع پیشرفت جامعه نبوده است." (رک. متفکران یونانی گومپرتس. ترجمه لطفی. ص 1066)

در عمل دروغ افلاطونی البته به شخص حاکم حکیم محدود نمی‌شود و چون برای هدفی مقدس بکار می‌رود بطور طبیعی از بالا به‌پایین سریان می‌یابد و همه رهبران شهر که موصوف به حکمت و فرزانگی‌اند، زیر ولایت حاکم مصلح، می‌توانند دروغ بگویند. دروغ والا و طلایی، مصلحتی برای تحکیم سیاست و قدرت در جامعه‌ای نو است، جامعه‌ای که در حال "رویش" و تولد است و البته این دروغ، هنر حاکمی فرزانه است.

هنر و صنعت خطابه چنانکه پیش‌تر آمد، در نظر افلاطون بسیار کارساز است و می‌تواند به‌حاکم امکان دهد تا برای اغوای افکارعمومی، ریشه‌های حقیقت و دروغ را یکسان جلوه دهد. یک فرمانروای خطیب یا آشنا به فن شعر و خطابه در مدینه افلاطونی، در تحقق این امر بسیار چالاک‌تر و تواناتر از دیگران است و دروغ بهتری خواهد گفت.

این تلاش خطابی گاه به‌نبردی فلسفی هم منجر می‌شود تا دروغ را درون راستی و راستی را درون یک دروغ شاهانه جای دهد، محصول این تلاش نشستن فلسفه بجای سیاست است. دیالکتیک راستی و ناراستی در رساله جمهوری، که افلاطون را در جایی ستایش‌گر راستی و بیزار از دروغ نشان می‌دهد در میان پژوهش‌گران شرح‌ها برانگیخته و برخی محققان چون "ورنر یگر" آلمانی حتی به تاثیر فرهنگ شرق و ایران و تاثیر دوگانه باستانی راستی و دروغ بر افلاطون اشاره کرده‌اند.

(برای بسط بیشتر مطلب باید به بخش اول از جلد اول بررسی هایی در جمهوری افلاطون- بزبان فرانسه - زیر نظر خانم مونیک دیکسو استاد سوربن و افلاطون پژوه معاصر فرانسه مراجعه کرد)

لئواشتراوس فیلسوف سیاسی سرشناس در فصل افلاطون کتاب تاریخ فلسفه سیاسی خود می‌نویسد: حاکم فرزانه دلایل متنوعی بکار می‌گیرد تا اصناف مختلفی را اقناع کند (فرمان خشک بکار مردمان آزاد نمی‌آید و بردگان را مناسب است)، گرچه ممکن است همین تنوع دلایل و خطابات، سادگی فرمان‌برداری را به‌خطر اندازد. با این‌همه حاکم فرزانه باید این هنر را داشته باشد که هم‌زمان بیان مختلفی را برای مردمانی گوناگون بکار گیرد ولی خطابه او یک نتیجه بیشتر ندارد و آن "لزوم اطاعت همگان از او" ست. (اشتراوس و کراپسی. تاریخ فلسفه سیاسی. نشر دانشگاهی فرانسه. ص91)

تحلیل رسایل افلاطونی البته ساده نیست و افلاطون شناسان بزرگ جهان برسر زوایای آشکار و پنهان این فیلسوف رازورز پیچیده و هنرهای دیالکتیکی و لفظی بکار رفته در دیالوگ‌های او بحث‌ها کرده‌اند و تئوری‌ها از ان برکشیده اند. نیز درک منظور افلاطون با برداشتی یگانه از فقره‌ای خاص حاصل نمی‌شود و برای درکی درست، مجموعه آثار او را باید درنظر گرفت.

با این همه به‌رای اغلب شارحان آثار افلاطون، ماحصل مدینه حکیمانه افلاطونی که بدست حاکمی فرزانه اداره می‌شود جز این نیست که مدینه آرمانی را تنها با خشونت و سپس دروغ پیاپی می‌توان اداره کرد.

مریم و فاطمه، پنجره‌ای گشوده به‌ جهان*

2010-03-08T21:34:00.005+01:00

این وبلاگ تاکنون کمتر به مسایل زنان پرداخته است، روز جهانی زن بهانه و فرصتی بود تا نسبت به همه مادران و زنان کشور به‌اندازه نوشته‌ای ادای دین شود، انبوه زنان آزاده‌ای که شاید امروز بیش از هرقشر و صنفی در تحولات جاری و آینده کشور موثرند. این ترجمه برگرفته از پژوهشی در باره لویی ماسینیون و نگاه او به دو بانوی قدسی است.

هر اسلام شناسی می‌داند که در اسلام دو نگاه رقیب نسبت به زن وجود دارد و هریک از این دو نگاه بر گزاره‌هایی متمایز بنا شده است: تصویری فقهی - حقوقی که به زن جایگاهی قانونی ولی فرودست می‌دهد، و تصویر و بازنمودی معنوی که از زن موجودی برتر می‌سازد، تصویر دوم دریافتی توامان از او به عنوان میانجی شناختی حقیقی از واقعیتی الهی و تصویری کامل از الوهیتی وحیانی بدست می‌دهد.

متون شیعی آشکارا فاطمه و مریم را در کنار هم می نشاند و دو پرسش اساسی را برمی‌انگیزد: معنای دقیق هم‌جواری این دو چهره زنانه چیست؟ قرابت معنوی مریم و فاطمه برای ما چه حکایتی از رابطه اسلام و مسیحیت دارد ؟

اینها همان پرسش‌هایی است که برجسته‌ترین اسلام شناس فرانسوی و بی‌شک بزرگ‌ترین شرق شناس قرن بیستم لویی ماسینیون (1883 -1962) طرح می‌کند، کسی که عالی‌ترین مضامین معنوی را به رابطه مریم و فاطمه می‌بخشد.

مریم بخش تاریک و متصلب مسیحیت است، چهره‌ای که با نظم جهان درگیر است و بر جزمیت بی‌روح مسیحیت و مناسبات دنیوی آن می‌آشوبد.

لویی ماسینیون با قاطعیتی تمام به داوری گرایش‌های مسیحیی می‌نشیند که حضور مریم را کمرنگ می سازند و یا حتی منکر برتری مریم‌اند. او با تیزبینی در این نوع داوری‌ها، عناصر اولیه مسیحیت کم‌مایه و نازلی را می‌بیند که سرانجام بی‌دغدغه و وسواس با دنیای مادی و میرا، بازی‌های قدرت سیاسی، اخلاق منحط، قوانین بازار و سلطه فنی این جهانی هم پیمان می شود.

رنج اعلی

متون پژوهیده توسط لویی ماسینیون، اعلی مشقتی از زندگی پررنج فاطمه را برای ما روایت می‌کند. فاطمه‌ای که در تنهایی عظیم رخت از این جهان می‌کشد، تصویر فاطمه‌ای که در محاصره عزاهای مکرر است، عزای فرزندان خویش حسن و حسین و عزای پدرش رسول خدا. گاه مرگ، پدر به او وعده داد که جدایی آن‌دو چندان طولانی نخواهد شد و فاطمه به زودی به او خواهد پیوست.

فاطمه 75 روز پس از وفات پدر و پیش از انکه فرزند مرده خویش محسن را بدنیا آورد، به پدر می‌پیوندد.

حیات فاطمه نمونه حیات یک زن عاصی زجردیده‌ از سوی مسلمانانی است که به قدرت سیاسی و نظم مستقر زمانه و در راس آن خلیفه وقت "عمر" وابسته‌اند. کسی که به او دستور خاتمه عزای دایم و ترک محنت‌خانه (بیت‌الاحزان) را داد.

با این توصیف، مقاومت فاطمه صورتی پارادوکسال می‌یابد که مناسب محرومان است: ماسینیون می‌نویسد که فاطمه از این پس برما چون زن گیسو پریشانی ظاهر می‌شود که "هیئت نجیبانه‌ای از غایت استیصال" را به نمایش می‌گذارد، هیئتی که گواه یک "زن آزاد" است.

مطالعه تطبیقی مریم و فاطمه برای لویی ماسینیون در رویداد بزرگ1917 و ظهور شش‌باره مریم مقدس برای سه طفل پرتقالی در شهر "فاتیما"ی پرتقال به‌اوج می‌رسد. پدیده‌های طبیعی کیهانی که همزمان با تجلی شش‌گانه مریم مقدس برای اطفال رخ می‌دهد، ازجمله خورشیدی که تافته و پیچیده در دل آسمان تاب می‌خورد، توجه خاص لویی ماسینیون را بر می‌انگیزد.

ماسینیون این رخ‌داد را نشانه‌ای از یک نقطه اتصال عمیق میان رستاخیز مریم و پیش‌گویی‌های قران در باره معاد و قیامت قلمداد می‌کند. آیا سوره هشتادویکم قران (تکویر) که خورشید را در اسمان سرگردان و درهم‌پیچ می بیند، اولین نشانی از قیامت را به ما نمی‌دهد؟ این همان معراج مریم به‌اسمان نیست، آنگاه که در روزحشر زن "پیچیده در خورشید" به آسمان می‌رود ؟

زن تنها میانجی حقیقی میان اسلام و مسیحیت و موتور یک کنش الهی (تئولوژیک) است که در مفاهیم جای‌گزینی و جبران متقابل، جانشینی و تاوان رویاروی، تعریف و تعبیر می‌شود.

تصویری که لویی ماسینیون با تامل در مریم و فاطمه از زن ارایه می‌دهد، تصویری مدرن یعنی منحل در مطالبات اجتماعی و سیاسی روز نیست ولی تصویری رستاخیزی، خنثی کننده طرح‌های الهی- سیاسی و برهم زننده یقین و اطمینان است که با دستاوردهای حقوق مدرن برای زنان در تقابل نیست.

این تصویر آرزوهای معنوی نظام دیگری را شکل می‌بخشد. اگر فاطمه روزنی از اسلام می‌گشاید که می‌توان از آن افقی فراگیر و همگانی را دید، اگر مریم بتواند از زن موجودی تصویر کند که در خود اصل "امیدی جهانی" را حمل می‌کند، ما به‌معنای این واژه‌ها دست یافته‌ایم.

امر فراگیر و جهانی که زن پیش روی ما می‌گشاید، امری انتزاعی و مجرد نیست، هماره باردار است، دایم از حقیقت و عدالت موجود ناراضی است. امیدی که زن در خود می‌پرورد و با خود حمل می‌کند، یک احساس ساده یا فرضیه‌ای عقلانی نیست، همان چیزی است که یقین و قطعیت را می‌شکند.

* این متن بخشی از مطلب خانم "سعاد ایاده" استاد دانشگاه و پژوهش‌گر فرانسوی است که در کتابی با نام "زنان، عشق و امر مقدس" آمده و از سوی نشر "آلبن میشل" فرانسه در ماه آوریل آینده، نشرعام خواهد یافت. این نوشته پیش رس به لطف "نشریه فلسفی" فرانسه در اختیار ماست. درعنوان مطلب تصرف شده است.

سنت سبز امربه‌معروف، پارادکس سیاسی

2010-02-09T16:28:00.004+01:00

كُنتُم خَير أُمةٍ أخرجَت لِلنَّاسِ تَأمُرُونَ بِالمَعرُوفِ وَتَنَهَونَ عَنِ المُنكَرِ وَتُؤمِنُونَ بِاللهِ

پرده اول: 1353

مسجد امام حسن خیابان بهار مشهد که هفته‌ای یک بار ما را می‌بیند، مسجدی تازه‌ساز است و آثار بنایی هنوز بر درودیوار مانده، چند گلیمی در میانه انداخته‌اند و چادری از میان کشیده‌اند تا زنانه - مردانه شود. جمعیتی حدود چهل نفر در هردوسوی پرده نشسته‌ایم و به سخنان سیدی بلندقامت که ایستاده پشت بلندگو توسن کلام می‌راند، گوش می‌دهیم. سید که روحانی خوش‌فکری است و برای ما درس‌های هفتگی از قران و نهج‌البلاغه می‌اورد و تفسیر سیاسی از ایات می‌کند، برای من چهره‌ای آشناست. بارها او را با پدر دیده‌ام و یا به‌دیدن پدرش رفته‌ایم. دوست بیست ساله پدر است و در خانه و محل کار پدر او را با جمع دیگری چون سیدعبدالکریم هاشمی‌نژاد، محمدرضا محامی، محمدتقی جعفری و ... بسیاری از نام‌های آشنای امروز، فراوان دیده‌ام.

هوا سرد است، از چندصدمتری تا درب مسجد مامور مسلح ایستاده است و ما آرام و بی‌صدا در کورسوی شبانه خیابان بهار به‌داخل مسجد می‌رویم. سید که اولین جایزه دبستان مرا هم دوسه سال پیش در مسجد کرامت داده است، از امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر می‌گوید. خطیب است و چنان بلیغ و فصیح از اهمیت احیای این اصل می‌گوید که گویی مسلمانی است و همین یک کار، و اگر ترک شود چیزی از مسلمانی باقی نمی‌ماند.

منکرات مورد اشاره او همه در مظالم نظام سیاسی وقت خلاصه می‌شود، زیرکانه گریز می‌زند و با شرح رندانه ایات قرآن و نهج البلاغه حواس همه ما را به‌سوی حاکمیت وقت و ابتلائات ناشی از آن می‌کشاند. از من دبستانی که درفضای خانه با این مفاهیم انس گرفته‌ و آقایان را دیده‌ام، گرفته تا مردان و زنان سی- چهل ساله حاضر کمتر کسی است که نفهمد این سید چه می‌گوید. مجلس ما دراین مسجد با دستگیری سید ازهم می‌پاشد و حدیث سراسر شور امربه‌معروف و شناسایی منکر نیمه می‌ماند.

پرده دوم: 1357

نشست‌ها و جلسات علما برای تحریک مردم و قیام آنان به فریضه امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر سرانجام به‌بار می‌نشیند، مردم آماده قیام می‌شوند. کار بالا گرفته است و فریضه واجب ما از سطحی اجتماعی (ترش‌رویی به بی‌حجابی و مشروب فروشی و کازینو و...) به سطحی سیاسی پای نهاده و مردم تهور آن را یافته‌اند تا پای به‌خیابان بگذارند و پنجه‌درپنجه طاغوت با منکرسیاسی که منشاء همه منکرات دیگر است، بستیزند و احیای معروف کنند.

روحانیت ما که بی‌همراهی و کمک روشنفکران و حضور مردم هرگز نمی‌توانست چنین حرکتی عظیم را سامان دهد، برای "احیای معروف" دنباله کار را سخت گرفته است و دلگرم از این‌همه همراهی بی‌غش مردم، بیمی از هزینه‌های رویارویی با نظام حاکم بدل راه نمی‌دهد.

سید که از کشاکش تبعید و بازداشت رسته، بیشتر به تهران می‌رود و با جمعی از مبارزان آشنا در کار پیاده کردن اسلام یا سوارکردن همان اصل "احیای معروف و اماته منکر" است. پیداست که تیغ اصل امر به‌معروف بران و چالاک است و می توان با ان نظامی را که از راه صواب منحرف شده اصلاح و اخلاق حسینی و علوی را بوسیله آن جایگزین استبداد اموی کرد.

شریعت‌سیاسی که با انقلاب و رهبری یکه آن مستقر می‌شود، آفات هم اندک اندک رخ می‌کند. با این‌همه موج سهمگین مردمانی مومن و مطیع، راه را بر هرگونه تردید و اصلاح می‌بندد و بی‌آنکه رخنه‌های خردوکلان نظام نوپای سیاسی ما مشفقانه به تیغ اصلاح سپرده شود، همه عاشقانه در پی آن یک کس که حرف او برای خانه ای بس بود، روانند. رواج مطلق این عاشقی که رویه دیگر خردپرهیزی است، طلیعه و آغاز وارونگی است، وارونگی منکر و معروف، که موذیانه بر اورنگ جمهوری ما می نشیند.

سطوت این یک کس و قدرت مستقر شریعت سیاسی، راه را بر احیای داخلی معروف بسته است و همه حواس، متوجه اصلاح کار جهان بیرون است. جنگ هشت‌ساله نمادی از امربه‌معروف می‌شود و رویارویی با استکبار بین‌المللی راه اماته منکر. گویی اصل مورد اشاره ما ارتقاء فاز یافته و ما که دیگر نیازی به اصلاح خویش نداریم، لابد زین پس باید به اصلاح کار جهان بیندیشیم !

پرده سوم: 1368

عصر دیگری آغاز شده است، سید دیروز ما مرجع علی‌الاطلاق تشخیص و اجرای اصل امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر امروز ماست. پایه های "شریعت‌مستقر" تعمیق شده است، چونان‌که دیگر نمی‌شود جز به اراده بالا معروفی را از منکر بازشناخت. قامت ستبر اصل زرین ما هم اندک اندک فسرده می‌شود. حریت و اگاهی که شرط احیای اصل زرین ما بود، از میان ما رخت برمی بندد و تقلید و بندگی جای آن را می‌گیرد. بندگی ضرورتی سیاسی می‌شود و ما که اندک اندک از مسلمانی تهی می‌شویم با معروف آن‌قدر بیگانه، تا منکر همه جای ما را فرامی‌گیرد.

مبارزه با منکر و احیای معروف که تا دیروز در میان ما مسلمین تقلیدبردار نبود و روحانیت برای حرکت ما و اجرای این وظیفه بی‌واسطه، سراز پا نمی‌شناخت، امروز به‌مصلحت سیاسی و تشخیص فقیه‌حاکم (سید دیروز ما) بند است. روزن آن تنگ و تاریک شده است، ارتکاب آن خلاف امنیت و تشویش اذهان عمومی است و در این وارونگی و پارادکس تازه است که جوانه‌های استبداد دینی می‌روید.

کار مسلمین سهل شده و همه منکرات در تابلوی تزیینی و رسمی نظام سیاسی ما چیده می‌شود، زحمت شناسایی معروف هم کم می‌شود چراکه ما رعایای مقلد، چشم به جمعی اندک می‌دوزیم تا به جای ما منکرومعروف را شناسایی کنند. وقتی تشخیص این اصل اول مسلمانی تا این اندازه دشوار می‌شود، دیگر نمی‌توان از آن به اصلی عمومی یاد کرد، اصلی که به تصرف طبقه‌ای ممتازه در امده است. عامه مسلمین و شهروندان ایرانی زین پس نه با وظیفه‌ای انسانی و اسلامی که با امری راهبردی و امنیتی روبرویند که مرز دست یافتن به ان مرز "ریزش و رویش" است. مسلمانی هم سخت و هم آسان می شود !

"ریزش" سرنوشت کسانی است که حریت مسلمانی و انسانی پیشه کرده و در اجرای اصل زرین امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر کمر به وظیفه ایمانی و وجدانی خود بسته و از چرب و شیرین حاکمان دنیا گذشته‌اند و "رویش" خاصیت مقلدان عصرجدید است که از روح دین، تنها تعبد و رقیت اموخته‌اند و دیگرهیچ، نمادهای قدسی را با بت‌های سیاسی تاق زده‌اند و البته در سایه‌سار لذت این تقلید آرامش‌بخش، دنیایی آباد یافته‌اند.

عصر "رویش" عصر نیمه مسلمانان مقلدی است که حتی از تشخیص مصداق و موضوع هم عاجزند. عصر سربازان متـنسکی است که همه ایمان و خرد آنان فرماندهی است. ریزش تنه‌های آزاد و ستبر "معروف" جا را برای رویش منکر باز می‌کند. جوانه‌هایی که تازه و بی‌پشتوانه سربر می‌آورند جز در سایه اقتداری رعب‌افکن ولی آسوده ساز، نمی توانند زیست.

احیای معروف و نهی‌ازمنکر از آن جامعه‌ای بالغ، هوشیار، آزاده و بافرهنگ است، جامعه‌ای که رو به‌سوی آگاهی و روشنایی دارد، قدرت تمیز دارد، گام‌های بلند برمی‌دارد، معروف و منکر می‌شناسد، به وظیفه مسلمانی خویش وفادار و اخلاق پیشه است و ایمان برای او نوری است در دل تابیده و علم منحصر به طبقه‌ای ممتازه نیست، که هدیه‌ای است الهی به جان‌های آزاد: یقدفه الله فی قلب من یشاء.

پرده آخر: 1388

در زمانه‌ای فقیر و تهی از روح انسانیت و مسلمانی با مردمی ناامید، فرصتی برای احیای معروف فراهم می‌شود و مردم که از ایمان تهی‌دست مقلدانه و رسمی به‌تنگ امده‌اند ازتنها فرصت پیش‌رو بهره می‌گیرند تا این وارونگی را اصلاح کرده و اصل زرین امربه‌معروف را در جایگاه شایسته خویش بنشانند.

انتخابات 22 خرداد، اخگری است که مردم با موسایی از میان خود، قبسی از ان برمی‌گیرند و می‌کوشند تا از راه آشتی دست به کار احیای معروف زنند و با یاداوری عهد سی‌ساله خود با حاکمان، منکرات را از سیمای جامعه‌ای اسلامی بزدایند. مردم به ندای علی (ع) می‌اندیشند که به انان وصیت کرده بود تا امر‌به‌معروف فرونگذارند و حاکمان را نهی‌ازمنکر کنند که اگر چنین نکنند بدترین‌‌های زمانه برانان حاکم شده و دعای انان مستجاب نخواهد شد: لا تتركوا الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر فيولّي شراركم ثم تدعون ولا يستجاب لكم

براثرنادانی پاره‌ای، سرنوشت مردم به‌سرعت به‌هم گره می‌خورد، مفهوم حقیقی "مردم" دوباره جان می‌گیرد و در چشم‌های آنان بارقه‌های امید می‌نشیند. مردم اندک‌اندک درمی‌یابند که هم بی‌شمارند و هم برای احیای وظیفه انسانی و مسلمانی خویش، گریزی ندارند که زندگی آزاد را برگزینند و هم‌چون مردمی بافرهنگ و خودبسنده، راه اجرای اصل زرین امربه‌معروف را هموار سازند.

با جوشش و حرکت خودجوش مردمی باایمان، اصل زرین ما از چنبر پارادکسی رها می‌شود که با استقرار شریعت مطلق سیاسی، بدان گرفتار امده بود و می‌رود تا در دل جنبش سبز مردم ایران جایگاه شایسته و بایسته خویش را بازیابد.

جرم ما و حریم دیگران - دو

2010-01-10T14:33:00.006+01:00

تاملی پدیدارشناسانه بر "جرم" و "گناه" در ایران امروز

در قسمت اول اين بحث وعده ادامه آن در ظرف زمانی يک هفته داده شد که براثر مشکلات فنی رايانه، از ان تخلف شد. با پوزش از همه عزيزاني که نجيب و خاموش به اين صفحه سر زدند، قسمت دوم بحث که به علل و عوامل جرم و مجازات در ايران امروز و چاره جویی در وضع کنونی ما می پردازد، تقديم می شود. نگارنده از نقد و نظر عالمانه استقبال می کند.

یکم – سطح زبان ملت - دولت
عامل زبان را من در اینجا مجازی بکار گرفته‌ام، در مطالعات مربوط به "سیاست عمومی" و پژوهش‌های درون مرزی، کاربرد این عامل ناشی‌از وجود گونه‌های قومی دریک کشور است و در گسست‌های اجتماعی به تفاوت زبان‌ قومی و زبان دولتی اشاره می‌شود.
در این فرض منظور ما زبان رفتاری جداگانه‌ای است که مردم و دولت هریک برای توجیه و تبیین رفتار و منظور خویش بکار می‌برند. گویی تفاوت رفتار ملی و رفتار دولتی آن اندازه است که مردم از جُرم و نـُرم یک چیز می‌فهمند و دولت چیز دیگری.
در این فرض، مفهوم"رفتار مجرمانه" در نگاه مردم، غیراز تلقی نظام سیاسی از این مفهوم است. این دو نگاه به هر روی با هم منطبق نیست، یکی وسیع‌تر است و دیگری محدودتر، به‌عکس و یا اصلا هیچ ربطی به‌هم ندارند.
این اختلاف زبان رفتاری و ارزشی میان ملت و دولت، حکایت از اختلاف منشاء مشروعیت‌ رفتار و منابع رفتارساز در چشم هریک از طرفین دارد. به این معنی که دولت از منابعی برای توجیه رفتار مشروع مورد‌نظر خود بهره می‌گیرد که لابد عرف و خردعمومی یا از آن آگاه نبوده و یا با آن موافق نیست. به دیگر سخن، رفتار مردم منابع ومراجعی دارد که ازنظر دولت و نظام ارزشی حاکم، نامشروع است.
این دوگانگی ارزشی یا اختلاف در فاهمه به یک کشاکش پنهان در دوسوی ملت-دولت دامن زده است که هر یک برای فرار از رویارویی به ابزارهای خاص خود پناه می‌برند (می بردند !). حاکمیت با بکارگیری ابزارهای قضایی و کیفری، اهداف تربیتی و اصلاحی خود را دنبال می کند و مردم هم روش‌های رفتاری خاص خود را پیش می گیرند.
بسا دیده شده که رفتار و ارزش‌های مورد نظر دولت، مقبول مردم نیست و نیز از این‌سو هنجارهای عمومی و مقبول مردم مورد انتقاد و مخالفت دولت است. تفاوت در این است که مردم برای رسمیت رفتارهای خود و تفهیم آن، قوه قهریه در اختیار ندارند ولی دولت به‌مثابه نهاد حاکمیت عمومی از وسایل قهریه برای رسمیت ارزش‌های مورد نظر خود استفاده می کند.

دوم – سطح اقتدار یا قدرت مشروع
در این فرض با دو سطح مشروع و نامشروع قدرت دولتی روبروییم. دولت در این فرض برای رفتارسازی و یا مهار رفتاراجتماعی مردم، ناگزیر از توانی بیش از اقتدار مشروع و قراردادی خود بهره می‌گیرد.
در این فرض که اساس حکومت (با هرماهیتی حتی اسلامی) بر مبنای اجماع، توافق و توکیل میان مردم و حاکمان گذاشته شده، اقتدار مشروع دولت همان است که به‌تایید رای مردم و قبول عرف‌ عام رسیده است و بکارگیری ابزارهای خارج از مقبولیت عام و مورد توافق برای رفتارسازی، به تلاش نامشروع (قهرآمیز) و اعمال اقتدار هادیانه از سوی دولت می‌انجامد.
تجاوز دولت از مرزهای مشخص و مشروع اقتدار که حد توافق ضمنی یا صریح میان شهروند و یک دولت‌مدنی است، نوعی حریم‌شکنی رفتاری از سوی دولت است (مثل دخالت مفرط در تعیین پوشش و یا رفتار ظاهر افراد، ارزش گذاری خودکامانه یا لجام گسیخته محصولات فرهنگی، تهدید، تحدید و لغو آزادی‌های مصرح و بدیهی شهروندان در قانون اساسی و ...) که درنهایت به‌ رفتار حریم‌ شکن شهروندان (حراست از حقوق واستقلال فردی) که دولت در اینجا ان را جـرم نامیده، می‌انجامد.
گناه "تهدید ارکان خصوصی" و نقض حقوق بدیهی شهروندان از سوی حاکمیت در اینجا، بسیار خطیر‌تر از حق اندک یک شهروند یک‌لاقباست که گاه دولت مقتدر به‌ اشتباه از ان باعنوان "تشویش اذهان‌عمومی" یاد می کند.
بنابراین دراین فرض، دولت پیش از بررسی چندوچون ماهیت جرم شهروندان، باید به عرف جاری و میثاق قانونی میان خود و ملت بازگشته، حقوق و تکالیف مفوض قانونی و مصرح عرفی خود را بازبینی کرده تا زمینه‌های دولتی جرم‌ساز رفتارشهروندان را کشف و حدود تصرفات قانونی خود را در توافق با نیازها و الزامات زمانی آنان، بازتعریف نماید.

سوم – سطح جرم و مجازات
اختلاف در این سطح مبتنی برآن است که سطوح جرایم ارتکابی مردم با مجازات‌های تعیینی دولت یکی نیست، بنابراین پای شهروندان با کمترین حرکت معمول، می‌تواند از دایره هنجار قانونی خارج شده و عمل ارتکابی آنان مستوجب مجازات باشد.
در این فرض، شهروندان اگر هم رفتار خود را جرم بپندارند مجازات آن را متناسب با جرم‌ ارتکابی نمی‌دانند و دست زدن دولت به مجازاتی خارج از اندازه جرم و زمینه‌های ارتکاب، مستلزم استفاده از قدرتی نامشروع است (سطح دوم پیشین) و اعمال قدرت نامشروع هم خود زمینه‌ساز تکرارجرم در جامعه است.
این دور می‌تواند فزاینده باشد و دامنه‌های نامتناسب جرم و مجازات که از زبانی دوگانه (سطح اول) ناشی می‌شود به‌سرعت توسعه یافته و به افزایش ضریب جرایم در میان شهروندان و درنتیجه بازهم تشدید مجازات‌ها از سوی دولت بیانجامد.
اما خطر شکاف غیرقابل بازگشت در این نظام حقوقی جایی است که با شدت گرفتن این دور بی‌پایان "جرم- مجازات" و گسترش ارتکاب جرایم تعریف شده، مردم در برابر انتشار جرم واکسینه شده و به‌مصداق مثل "البلية اذا عمت طابت" دیگر احساس گناه نکنند و درگامی پیش‌تر، افراد درنگاهی هم‌ذات پندارانه با دیگران، از عمل خویش خرسند باشند و یا دست‌کم احساس پشیمانی نکنند و به تعبیری چنان‌که امیل دورکیم جامعه شناس هم آورده: بلا چو عام بود دلكش است و مستحسن !
در این فرض تا تصویر دولت و شهروند از جرم یگانه نبوده و میزان و اهمیت آثار جرم مورد توافق دوطرف نباشد نمی‌توان به نقطه ثباتی در مجازات مجرمین و بازگشت آرامش به جامعه دست یافت و این دور فزاینده همچنان ادامه خواهد داشت و از انجا که شهروندان در شرایط عمومیت جرم (بلای عام)، رفتارخود را با مجازات‌های دولتی تحمیلی تنظیم نمی‌کنند، برنده نهایی در این مسابقه دولت نخواهد بود (بهترین نمونه رویدادهای پس از انتخابات گذشته است، البته اگر دولت درس بگیرد).
به ویژه اگر در فرض بالا، فروپاشی بنیان‌های اخلاقی جامعه آن اندازه ازنظر مردم مسلم تلقی شود که بروز واکنش‌های دفعی‌عمومی از سوی آنان و الزام دولت به تصحیح رفتار خویش را ناگزیر سازد.

و اما نکات سه گانه:

الف – نگاه فقهی - نگاه اخلاقی
جامعه امروزما بدست فقیهان تدبیر می‌شود و نگاه فقهی اغلب از آن‌جا که مبتنی بر ظواهر اعمال مردمان است و تامین ظواهر از نگاه آنان شرط استقرار شریعت است، لزوما نگاهی اخلاقی نیست. شاید گفته شود که در روند تقنینی یک جامعه سکولار هم از نگاه فقیهانه یا حقوقی (از تمیز دو مفهوم فقهی و حقوقی در اینجا می‌گذرم) استفاده می‌شود، پاسخ بلی است ولی دست‌کم دواشکال براین فرض وارد است:
یکم آنکه درکنار نگاه حقوقی (فقهی) که بر محور الزامات و تکالیف می‌چرخد، یک نظام پویای سیاسی همواره ناگزیر از همراهی رویکرد غالب اجماعی مبتنی بر مبانی اخلاق عرفی مورد توافق هرجامعه است تا از سویی از فهم رایج عامه مردم عقب نیفتد و از سوی دیگر راحت‌تر بتواند اقتدار خشک حقوقی را اعمال کند.
دوم آنکه درهر جامعه مدنی، قانون‌گذار مسئولیت مدنی خود را در روند قانون‌گذاری می‌پذیرد و در صورت عدم انطباق با اقتضائات عمومی یا بروز آنومی‌اجتماعی، پاسخ‌گوی مسئولیت خویش در برابر افکارعمومی و نهادهای ناظر و پاسخ‌گو به‌مردم است و دولت از قدرت داوری مردم هراسان است، این نکته مهمی‌است که در رابطه امروزین فقهای سیاسی و مردم غایب است.

الزامات ‌فقهی هم با الزامات‌ اخلاقی یکی نیست و هر یک می‌تواند از مشرب و مجرایی متفاوت سیراب شود و آثار متفاوت خود را هم می‌پرورد. در نگاه و تدبیر فقیهانه جامعه، نگرشی محتسبانه به حکم تکلیف، مراقب امور و حساب‌کشی از عامه مردمی مقلد است تا مردم (که همان رعیت و در حکم اطفال‌اند !) پای خود را از حدود مقرر (در اینجا تفسیر فقیهانه شرع) بیرون نگذارند.
نگاه اخلاقی اما مداراگر است و در الزامات آن چوب و تازیانه فقیهانه نیست. در نگاه اول (حقوقی و فقیهانه) انسان ایده‌ال موجودی است که با گناه فاصله مقرر حقوقی و شکننده دارد و اسباب تنبیه او برای بازگشت به این ایده‌الیسم حقوقی هم فراهم است. نظام حقوقی (فقهی) مسئول تربیت و تزکیه انسانها نیست و در یک نگاه غایت شناسانه، ماهیت انسان در این نظام، ماهیتی گناه‌آلود است که نیاز به چوب و کیفر را توجیه می‌کند.
در نگاه اخلاقی اما، بنابر جواز (یا حتی وجوب) خطای انسان‌ است. موضوع این نظام اخلاقی، بشری جایزالخطاست که معیارهای تربیتی و کرامت او برتر از الزامات قانونی و مصالح دولتی است و با استقرار نگاه محتسبانه و برداشتن چوب فقیهانه، تعادل‌اخلاقی او به انحراف کشیده می‌شود. مرزهای مقرراخلاقی و دینی برای کمال انسانی برپا شده که انسان با بازگشت به‌آن‌ها، می‌تواند سلامت‌ روحی و سعادت‌ تربیتی خود را تامین کند.
بازگشت انسان آزاد به این مرزهای مقرر، نه با تنبیه که با علایم تربیتی و هشدارهای اخلاقی میسر است، علایمی که مدام گوهر وجودی او را هشدار می‌دهند، او را به‌رعایت ندای درون فرا می‌خوانند و فرد را بیدار می‌کنند. ناگفته پیداست که اِعمال ملاحظات تربیتی نه با چارچوب‌های خشک فقهی و حقوقی که با چارچوب‌های اخلاقی بیشتر منطبق و آشناست.
در این نگاه کرامت انسانی تامین می‌شود، حریم انسانی محترم و مقتضیات وجودی او بیشتر مدنظر است، مقتضیاتی که هم‌پای زمان و متناسب با فضای زیستی او رشد و عمل می‌کند.
حال آنکه در نگاه فقیهانه چنان عمل می‌شود که گویی اصالت با گناه است و دوام حکم فقیهانه تنها با رواج گناه میسر است، چرا که اگر گناهی نبود مکلفی نبود و اگر مکلفی نبود به فقیهی هم نیاز نمی افتاد. یک نوع رابطه دیالکتیکی خواجه و برده دراینجا شکل می‌گیرد که در نگاه اخلاقی نمی توان نمونه مشابه آن را سراغ گرفت.
روحانیت به‌مصداق طبقه متولی تهذیب نفوس‌عامه (در تقلید و تاسی از رفتار پیامبر رحمت و ائمه کرامت)، بی انکه علی‌الدوام سراغ تشیید مبانی جرم و جزا و تحکیم هیبت‌ قضا رود، باید که ارکان محکمه درون انسانها را رونق بخشیده و جایی برای برخاستن ندای وجدان آدم‌ها فراهم کند واین کار از "خطابه" ساخته نیست که ماموریت اول این طبقه است.
بنابراین، در میان اصناف گوناگون روحانیت آنکه در این میان موثرتر است "روحانیت اخلاقی" است نه "روحانیت فقهی"، آن‌هم طایفه‌ای از روحانیان که میزانی موثر از داوری مردم بر رفتارشان موجود باشد.
در حقیقت رویکرد مبالغه‌آمیز قاضیانه فقیهان، نوعی فرار ناگفته از تکالیف اخلاقی در طبقه‌ای است که نان از رحمت دین و مرحمت‌عامه می خورد. هرچه فقیهان اسباب جزای مردم را بیشتر آراسته کنند، گذشته از انکه در پاسخ ‌ندای نفس، به بازسازی و شبیه سازی دستگاه عقوبت الهی برای تمرین قدرت در این جهان پرداخته‌اند، از روح دین که نشر فضایل اخلاقی در جامعه است فاصله گرفته و در برابر مردم ایستاده‌اند.
تظاهر رفتاری افراد جامعه، کمترین دستاورد این وضعیت است، این مهم بیش از هر زمان دیگر در ایران امروز برای مردم قابل درک است.

ب – انحراف مفهومی: جرم – گناه
نظام حقوقی پس از انقلاب همچون بسیاری دیگر از زمینه‌ها در معرض تغییرات مفهومی قرار گرفت، این امر در اغاز طبیعی به‌نظر می‌رسید اما امروز با گذشت سی‌ سال و برهم خوردن تعادل روانی -اخلاقی جامعه و افزایش کم‌سابقه جرم و مجازات در ایران، می‌توان گواهی داد که این نظام حقوقی نه تنها به‌سوی نظام احسن به‌سازی نشده که سیر قهقهرایی داشته است. یکی از کلیدی‌ترین زمینه‌های این انحراف، خلط مفهومی دو واژه کلیدی این حوزه، یعنی "جرم" و "گناه" است.
نظام قضایی پیش ازانقلاب اسلامی هرچند که پس‌از انقلاب مشروطه برپایه و محوریت فقه شیعه و نظارت اولیه فقها بنا شده بود، اما در شکل‌ غالب، برمبنای ساخت و بافت نظام‌های حقوقی رایج جهان سیر می‌کرد و در معرض تحولات حقوقی زمانه بود. این روند با انقلاب ‌اسلامی دگرگون شد و نظام قضایی به‌تمامه جامه فقهی پوشید و مفاهیم آن (تا امروز که سیر روزافزون و خشن‌تری یافته)، در معرض تصرف کامل روایان انحصاری و سیاسی حوزه‌ دین قرار گرفت.
یکی از مفاهیم اساسی این نظام قضایی که به انحراف و خلط مفهومی دچار شد واژه "جرم" بود که با گناه یکی دانسته شد. از انجا که نظام سیاسی کشور همان نظام دینی بود و بنابر آموزه‌های رهبران انقلاب "سیاست عین دیانت بود"، نادانسته مفهوم جرم که باری حقوقی و مدنی دارد با "گناه" یکی دانسته شد و همین به اشاعه روزافزون جرم، دریدن پرده‌های حقوق شهروندی و به‌عمد گناه آلوده کردن مردمان، دامن زد.
بحث تفکیک مفهومی "جرم" و "گناه" مفصل است و جای خاص خود را می‌طلبد، اما کوتاه می‌توان اشاره کرد که مفهوم "گناه" یک مفهوم اعتقادی است که به معنای گذشتن آگاهانه یا ناآگاهانه از مرزهای تعیین شده درقانون الهی است و "جرم" اجمالا به معنای تجاوز از هنجارهای پذیرفته اجتماعی است.
کسی منکر اشتراک برخی مرزهای این‌دو مفهوم نیست، اما اختلاف آنها اساسی‌تر از ان است که بتوان یکی را به حوزه کاربردی دیگری کوچانید و در ان فضا به‌همین سادگی تعریف کرد.
آنچه در قوانین جاری امروز ایران هم به عنوان تعریف این مفاهیم امده (هم‌چون تعریف جرم در ماده 2 قانون مجازات اسلامی) بیشتر در یک دور تعریفی بسته گرفتار و در نهایت به احکام "دو حیثیتی" تقلیل داده شده است.
با این نوع تعریف، مهار جنبه قضایی و آثار دنیوی "گناه" در خدمت و انحصار فقهای سیاسی ما باقی مانده و فایده این خلط مفهومی در کارکرد سیاسی آن است که دست فقیهان قضاپیشه را در اجرای حدود موردنظر (و نه الزاما معروف و مقبول جامعه) و بهره‌برداری‌‌های سیاسی از ان باز می‌گذارد، نمونه آشکار این مسئله را امروز در حکم "محاربه" می توان دید.
منشاء این انحراف جایی است که ریشه هرگونه رفتارانسانی و مشروعیت مربوط به آن، نص صامت شارع دانسته شود و بنابراین هرنوع انحراف از موازین مدنی و قراردادهای اجتماعی، با برداشت‌های طبقاتی خاص به حوزه امرونهی شارع برده شده و در فضای آن ترجمه می شود.
تعریف "حق‌الله" در حوزه "حق‌الناس" که حوزه‌ای مدنی است و دفاع انحصاری- طبقاتی از آن و نیز تعریف "قاضی" به "حاکم شرع" هم از آثار همین انحراف مفهومی است.
"گناه" چه در تاریخ کلام و فقه شیعه و چه در متون مسیحی اروپای قرون میانه و مسیحیت مدرن، پیشینه خاص خود را دارد و نمی تواند با مفهوم "جرم" که یک مفهوم مدنی چندصد ساله در تاریخ حقوق و سیاست است خلط شود، در این باره می‌توان بیشتر نوشت.

ج – تقليل گرايی
"تقليل گرايي" در قاموس نظر مفهومی پيچيده است و دست‌کم از دو منظر "روش شناسانه" و "هستی شناسانه" مي توان بدان پرداخت. مورد اول بیشتر در منطق و ریاضیات کاربرد دارد و موضوع بحث ما نيست و مورد دوم که بار غالب منفی دارد فروکاستن شاءن امور پیچیده و چندبعدی به یک بعد است.
بار منفي مورد دوم از آنروست که اغلب با هدف فرار از پذيرش واقعيت و سهولت در برخورد با آن تلاش می شود ابعاد متنوع يک قضيه به يک يا دو عامل فروکاسته شود. اين مسئله بيشتر در حوزه های انسانی و تفسير کمّی و تک عِـلّی پديده های آن بروز می کند.
يک بررسی اجمالی رويکردهای پس از انقلاب در همه حوزه ها می تواند به ما اين حقيقت را نشان دهد که نوع برخورد با غالب مسايل تقليل گرايانه بوده است. تقليل گرايي راه برخورد سريع و آسان با مسايل و حوادث را برای حکومت می گشوده و از دقت و کاوش که مستلزم صرف وقت و نگاه کارشناسانه است، نظام سياسي را بی نياز می کرده است.
برخورد پژوهش گرانه و تخصصی با رفتارهای اجتماعی نيازمند رويکرد فقهای سياسی و حاکم ما به ساير حوزه های تخصصی و در واقع درازکردن دست نياز به سوی آنان است و اين امر مشکلی است.
رويکرد کنونی نظام نسبت به علوم انسانی به نيکی نشان می دهد که اين امر (يعنی دراز کردن دست نياز به سوی مجتهدان علوم انسانی) در قاموس و شان فقيهان سياسی ما نبوده است.
از سوی ديگر آرمانهای بلند و دور از دسترس فقيهان سياسی چنان خارج از توان يک جامعه انسانی است که تقليل گرايی را برای برخورد آنان با مسايل اجتماعی به يک ضرورت بدل می سازد تا هرچه زودتر آنان را به مقصود ذهنی خويش برساند.
در اين بحث، حذف پژوهش های نظری انسانی و پرهيز علمای حاکم از همزيستی با رفتارهای عرفی مردمان، به نظام سياسی و دستگاه قضايی ما امکان می‌داده تا تعريف جرم را از "روابط ناهنجار جاری بین افراد یک جامعه"‌ منحرف کرده و به "سرپيچى و مخالفت با اوامر و نواهى شارع مقدس كه شامل هر فعل يا ترك فعلى مى‌شود"، تقلیل دهد و با این شیوه، به سادگی راه مهار رفتارهای اجتماعی هموار گردد.

جرم ما و حریم دیگران - یک

2009-12-14T16:04:00.012+01:00

تاملی پدیدارشناسانه بر "جرم" و "گناه" در ایران امروز

تاریخ این نوشته به ماه‌ها پیش از انتخابات اخیر در ایران و تحولات آن بر می‌گردد (گرچه به‌روز شده است) که پیش از این در یادداشتی با عنوان "تفکیک یا تحبیب قوا" وعده انتشار آن را داده بودم. این نوشته چون بلند است در دو قسمت و قسمت دوم در هفته آینده تقدیم می شود.

... فضای جامعه ما جرم‌خیز است، جرایم ارتکابی در شان مردم ما نیست، گرایش به ارتکاب جرم زیاد شده است، رفتار مجرمانه عادی شده است، در پیش‌گیری از وقوع جرم چالش داریم، نظام تدبیر بزه مدل جامعی ندارد. یک‌هشتم ایرانیان پرونده قضایی دارند، سالانه 18 میلیون ایرانی درگیر دستگاه قضا هستند، دریک سال 12 درصد رشد تخلف اداری داشته‌ایم، بیماری و ناامنی حقوقی داریم، با مرزهای قانونی حرمت‌مدار فاصله داریم، میانگین زندانی جامعه ما از میانگین جهانی بالاتر است، ايران ازنظر فساد اداری درمیان 133 كشور، رتبه 79 را داراست و ...

جملات بالا اغلب در کلام مسئولان کشور ما آمده و حکایت ازبحرانی ملی در حوزه رفتاری شهروندان و قانون‌گذاری مسئولان می‌کند ولی با همه تلخی واقعیت، روایت غیررسمی دیگری هم می‌توان از ان بدست داد.
هریک ازما با خواندن گزاره‌‌های بالا و با گذشت سی‌سال از انقلاب، حق دارد امروز از خود بپرسد انقلابی که انسانیت، عدالت و حقوق آرمانی را در پیشانی شعارهای خود داشته، چرا امروز با جامعه‌ای جرم‌خیز و حتی گاه فراتر از نـُرم‌های جهانی جرم روبروست؟ چرا جامعه‌ای که هرسال نو را با یک عنوان ارزشی ونا‌م‌ مقدس شروع می‌کند، این‌چنین (به‌ادعای مسئولان) مبتلای جرایم است؟ چگونه کنش‌های انسانی ما بدل به‌جرم می‌شود؟ چه‌میزان از این رفتار، حقوق مشروع ماست؟ چرا جرم با گناه یکی دانسته می‌شود و فرق این‌دو چیست؟ چگونه اکثریتی از نگاه یک اقلیت (یا به‌عکس) مجرم تلقی می‌شوند؟ فرق ما با سایر ملل جهان در ارتکاب‌جرایم چیست و رفتار عرفی وحقوقی ما با رفتار انها چه میزان مشابهت و مغایرت دارد؟ دایره و محدوده قبح‌وحسن کردار ما کجاست، تعیین حریم آن با کیست و چرا؟ تاریخچه جرم و مجازات و سیر تکاملی ان در میان ما ایرانیان کدام‌ است؟ چه‌کنیم تا درعین آزادی رفتار، مجرم نباشیم؟ ملاک، حال فعلی ماست یا این گذشته است که تا ابد برای‌ما جرم‌ساز است؟ نسبت بین مجازات و جرم چگونه تعیین می‌شود؟ دور بسته جرم، مجازات و انتقام چگونه متوقف می‌شود؟ چه نسبتی میان رهبران آرمان‌گرای این انقلاب و این‌همه جرم در جامعه تحت مدیریت آنهاست؟ و ....

ناگفته پیداست که پاسخ‌ به‌ هریک از این پرسش‌ها و دهها پرسش نظیر آن، نیازمند تدوین رساله‌ای است ولی دست‌کم تامل در آنها می‌تواند دربنای آینده فرزندان ما سخت موثر افتد. ازخود بپرسیم انبوه این خلایق مجرم‌ (به احصاء و ادعای اولیای جامعه) با این‌همه جرم و در این بلوای گناه به‌کدام سوی روان‌اند و سرنوشت آینده این قوم وملک چه‌خواهد شد؟
در پاسخ به این پرسش‌ها نمی‌توان باب مناقشه را بر اهل‌فکر بست و آن را تنها به دایره تصمیم‌گیران دولتی یا متخصصان حقوقی محدود ساخت.
بله، این مقوله تخصصی‌است از ان‌روی که حقوق‌دانان، جرم‌شناسان، جامعه‌شناسان و روان‌کاوان باید فن‌اورانه دست بدست هم دهند و از یک فروپاشی اجتماعی در این جامعه جلوگیری کنند. اما پرداختن به این مقوله تخصصی نیست از ان‌روی که سرنوشت مشترک همه‌ما کشتی‌نشینان است و به‌اعتبار پِژوهشی میان‌حوزه‌ای، هریک‌ از صاحبان بصیر قلم، اندیش‌مندان آزاده، اهل فکرونظر مستقل و مدیران شریف جامعه به‌سهم خود مسئول‌اند و می‌باید مانع تخریب بنیان‌های این خانه مشترک شوند.

ازمنظری سهل‌انگارانه می‌توان همان پاسخ کوتاه و آشنای قدیمی را داد که "الناس علی دین ملوکهم" (مردم بردین زعمای خویش‌اند) ولی این پاسخ کافی نیست و پرسش پسین این است اگر امرای قومی اسباب انحطاط و تخریب جامعه شدند (ان‌الملوک اذا دخلوا قریه افسدوها و جعلوا اعزه اهلها اذله و ... – قرآن/نمل) چه باید کرد؟ اصلا چه کسی گفته است که قرار است دراین زمانه، ملوک، ملاک جامعه‌ای باشند و چرا جامعه ایرانی قرن بیست‌و‌یک با این‌همه تحصیل، ادعا، بلوغ، بزرگواری ...(وهمه صفاتی که در توصیف این مردم برزبان زعمای کشور می رود)، ملاکی برای ملوک نباشد ؟
می‌توان بانگاهی کشیشانه و غیرمسئولانه هم گفت (چنان که بسیاری از رجال روحانی امروز می‌گویند): مردم گناه می‌کنند، پس عذاب می‌بینند و در یک دور باطل گناه را هم موجب گناه و شدت گناهان را اسباب عذاب‌های شدیدتر بعدی دانست و هلم جرّا.... و به‌مردم وعده داد که تا دست از این رفتارهای گناه‌آلود خود برندارند روی خوشی و خوش‌بختی نخواهند دید (چنان‌که گفته می شود).

همه آنها که سن‌شان کمی بیشتر است و پیش‌ازانقلاب را خوب بیاد می‌آورند می‌دانند که ما درگذشته چنین نبودیم، این‌همه جرم و مجرم نداشتیم، مردم ما حیای بیشتری داشتند، این‌همه شوخ چشمی نبود، مرز و حریم افراد مشخص‌تر بود و به ویژه در شهرستان‌ها و محلات متوسط، ارتکاب جرم چه بسیار پرهزینه بود.
مرتکب بزه از حیثیت‌عمومی می‌افتاد، خانواده او در چشم مردم خوار می‌شد و او هزینه‌های فراوان فردی واجتماعی می‌داد. در اغلب موارد گریزی نداشت جز‌انکه دوباره به چرخه اخلاق‌عمومی و عرف‌مقبول جامعه بیفتد و به نظم‌اخلاقی پیشین رضایت دهد و جزاین باید به سرنوشتی دیگر تن می‌داد، سرنوشتی که از آن ِاقلیتی انگشت‌نما بود و بی آبرویی‌شان شهره کوی و برزن. با این‌همه، رحم، رافت و مروت مردم هم نسبت به خاطی‌نادم بیشتر بود و در یک کلام "اخلاق‌مدارا" بخشی از رسالت دستگاه قضایی را در جامعه بدوش می کشید.
در میان ما خانواده پایگاه اول نشر‌فضایل بود، تعادل روحی وعاطفی و آرامش برخاسته از ایمانی سنتی کمتر مجال جرم‌خیزی می‌داد و منش و مرام اخلاقی اولیای جامعه هم خود عامل مهم پرهیز جوان‌ترها از ارتکاب هر بزهی بود.
ثبات طبقاتی در کنار فضیلت‌های دست نخورده و پاس‌داشته خانواده‌ها آن‌اندازه استوار بود که دست‌کم نیمی از رسالت نظام رسمی تعلیم‌وتربیت را بدوش کشد و مربیان دولتی می‌دانستند که نهاد خانواده یاور انان در سلامت و بهداشت حقوقی جامعه است و حتی گاه پاره‌ای بداموزی‌های دولت با حراست خانواده‌ها از فرزندان و جامعه دفع و رفع می‌شد.
بسیاری از خانواده‌ها رفتن به کلانتری را قبیح می‌دانستند و من و بسیاری از همسالانم نیک به‌خاطر داریم که گاه پدر یک خانواده از دهان بدهان شدن با یک مامور پرهیز می‌کرد. گذرگاه و مسیر آمدوشد روزانه مردم گاه ملاک وضع انان بود و نشست‌وبرخاست افراد درمحله صدا می‌کرد، چه رسد که پای کسی به‌دادگستری بازشود (این وضع در اغلب محلات کشور قابل مشاهده بود).
خانواده آن روز که چشمی به سنت نیاکان داشت و گوشی به وعظ منابر، امروز و بنابه‌آمار موجود، اغلب نشانه‌های سلامت و استواری را از دست داده است، گویی هرکه توانسته، داشته‌ها را پاس داشته و در ظلمات بی تدبیری‌ امروز مدیران، ارثیه تربیتی را محکم چسبیده است و اگرهم نداشته که دیگر دراین ‌آشوب‌رفتاری، فرصت‌وامکانی برای کسب آن ندارد و گهواره تربیت خانوادگی را بدست باد‌حوادث سپرده است.

امروز نیم‌نگاهی سطحی به آمار، نشان از بی‌ثباتی بنیان خانواده در اجتماع ما دارد. با بحران پیش‌امده اصلی‌ترین رکن تعلیم‌و‌تربیت در جامعه ما درحال فروپاشی است و وقتی آمار رسمی دستگاه قضا از هجده میلیون درگیر سالیانه قضایی خبر می‌دهد، سوگ‌مندانه می‌توان گفت که به تحقیق هرخانواده ایرانی به‌نوعی درگیر دستگاه قضاست !
دراین طوفان بی‌هویتی (یا گذار به هویت نوین اتمیستی) است که ایرانی بی‌پناه، خود نشانه و حجت خویش است و مرجع تمیز و مطلوبیت رفتاری خود. می‌بیند، می‌سنجد، تصمیم می‌گیرد و عمل می‌کند. مدیران جامعه امروز که بسا همان هادیان شرع و اخلاق دیروزند، دیگر نمی‌توانند در مقام معلمان جامعه ظاهر شوند که برخی حتی در درک پاره‌ای مسایل، از متوسط آحاد همین جامعه هم پایین‌ترند، چه‌رسد که حجت دیگران باشند.
از این رو نه تنها جرم زیاد می‌شود (به‌تعبیر مسئولان) که براثر تکرار و شیوع جرم (بخوانید رفتار خودتشخیص) قبح آن ریخته و هرچه بلندگوهای رسمی، آمار جرایم را صلا می‌دهد گویی نه‌تنها گوش کسی بدهکار نیست که حتی شاید مردم گمان کنند که پاره‌ای جرایم، اصلا جرم نیست و جزیی از عادات و نیازهای روزمره زندگی ما شده است. اما نظام حقوقی حاکم با هنجارهای خود‌تعریف، ارتکاب این رفتارهای بظاهر مجرمانه را به‌هر دلیل برنمی‌تابد، نمونه آشکار این نوع جرایم به‌ویژه در حوزه رفتاروعمل سیاسی است.
چنان‌که پیداست مردم کار خود را می‌کنند و گویی اغلب کاری به خوشایند دولت و نظام ارزشی-حقوقی آن ندارند، و براین‌باورند که اگرشد درآشکار و اگر نشد در‌خفا باید به چیزی که اعتقاد داریم یا مطلوب‌مان است عمل کنیم ولو نظام ارزش‌های حاکم آن‌را نپذیرد، دولت هم در چرخه بی‌پایان جرم و مجازات و دل‌خوش از تمشیت امور، سرگرم صدور احکام مجازات و به‌دیگرسخن افزایش زمینه جرایم است !

این پدیده یا شکاف حقوقی-هنجاری، دوسویه و نشان از عارضه‌ای دارد که ما آن را دخالت و دست‌اندازی بی‌حد دولت در حقوق‌شهروندی می‌دانیم و غربی‌ها از ان با نام "دولت مداخله‌گر" (و البته بیشتر در حوزه اقتصاد) نام می‌برند که با نیت اصلاح امور و حراست از منافع و مصالح جامعه صورت گرفته و سطوح مختلفی از مداخله تا حمایت و تولیت (در فقه ما اغلب میان مردم یا رعیت، با صغار و حجار فاصله چندانی نیست و شهروند، ولی می‌خواهد) را دربر می‌گیرد
این دکترین، که دراصل یک آموزه ناپسند اخلاقی است، حکایت از نابالغی جامعه و احساس قیمومت مدیران نسبت به آحاد مردم داشته و در حقیقت پیوندی محکم با فلسفه وجودی یک نظام سیاسی و ریشه درنگاه هستی شناسانه "کمال دولت اخلاقی" آن دارد.
جالب این‌جاست که در اغلب موارد (حتی در دکترین‌های غربی) هرنوع افراط در دخالت دولت و تعیین ارزش‌های رفتاری (که با نیت استقرار امنیت صورت می‌گیرد) از‌قضا به آشفتگی رفتار مردم بیشتر دامن زده و آن را از امنیت و ثبات لازم خود خارج ساخته و به سوی رفتار بی‌پشتوانه یا آنومی‌اجتماعی می‌کشاند.
روند مداخله‌گری دولت بنا‌به طبیعت، سیر روبه افزایش داشته و بطور مرتب از سویی کاهنده آزادی‌های رفتاری است و از سوی دیگر به تشکیل حوزه‌های رانتیر و بهره‌خوار و ناگزیر تقسیم آحاد مردم به دو دسته دوستان و دشمنان (شهروندان درجه یک و درجه دو) دامن می زند.
"مهندسی اجتماعی" مولود همین شرایط است و بر بستری از دیوان‌سالاری اقتدارگرایانه، رشد قارچی خود را با داعیه اصلاح جامعه و درمان دردهای اجتماعی پی می‌گیرد. تفصیل این مطلب و تبیین وجوه مختلف نظری آن را باید به‌وقتی دیگر واگذاشت.
بی‌تعارف با هرفرضی این وضعیت در جامعه ما فاجعه‌بار است و بنیان‌های اخلاقی لرزان اجتماع ما دیر‌ یا زود ازهم خواهد پاشید، اگر آموزش‌و‌پرورش توانا و کارامدی هم نداشته باشیم، که نداریم، باید به این فروپاشی اخلاقی دیریا زود ایمان آورد، این حقیقت هم با بهانه‌های مسئولیت‌گریزی چون سیاه‌نمایی، دشمن‌تراشی، تهاجم و ناتوی فرهنگی و عناوین گول‌زنک و دل‌خوش‌کن دیگر، رنگ‌ نمی‌بازد.
تعابیر نظام رسمی وارزشی حاکم از مردم و رفتار انها در سه‌ دسته خلاصه می‌شود: غالب مردم ما یا عالمانه مجرم‌اند، یا غافلانه مجرم‌اند و یا شاهد و شریک (بی‌تفاوت یا بی‌گناه) جرایم دیگران‌اند. هریک از این سه دیدگاه از رابطه‌ای یک‌سویه خبر می‌دهد و آن اینکه مردم راهی برای اصلاح این نظام ارزشی ندارند و از منظر متولیان، این مردم‌اند (همان مجرمان غالب) که درهرحال و برای بهداشت و سلامت جامعه ! باید تنبیه شده و تمشیت شوند.

مراد من ازاین مقدمه مفصل، تامل و زدن این تلنگر است که: بازی متولیان با "حریم جرایم" و تعریف آن براساس سلیقه و منافع طبقاتی نه تنها به شهروندان آسیب اساسی می‌رساند که حریم نظام قضایی و حاکمیت سیاسی را نیز دست‌خوش بحران کرده و "جریمه‌هایی بر این حریم" بار خواهد کرد، چنان‌که امروز می‌توان در سطوح مختلف، بحران موجود ناشی از آن‌را دید.
من زمینه‌ها، علل و عوامل بروز این شکاف را درچند نکته کوتاه مختصر می‌کنم. به‌گمانم این آشفته بازار ارزشی و رفتاری، ناشی از سه اختلاف سطح و سه نکته است:
این نکات شش‌گانه که شرح خواهم کرد یک محور اساسی مشترک دارد و آن اینکه جریمه‌ی بازی با "حریم جرایم" از سوی دولت و گسترش و تحدید دل‌خواه آن بی‌اعتنا به‌عرف و خردمقبول‌عام را، مردم و دولت هردو می‌پردازند ولی ارزش‌گذاران این نظام حقوقی، خود اصلی‌ترین قربانیان آنند.
(در همه این موارد مراد من از دولت تنها کابینه نیست و مجموعه نظام‌سیاسی و منابع مشروعیت‌ساز و تقنینی رسمی و غیررسمی به‌ویژه حوزه‌های‌علمیه و نهادروحانیت به عنوان مرجع تعیین‌کننده ارزش‌های رفتاری و تقنینی جامعه امروز را دربر می‌گیرد، مراد از واژه "مردم" هم آن مفهوم ابتری نیست که از رسانه‌های رسمی ما صادر می‌شود، تعریف "مردم" همان است که در عرف و فرهنگ سیاسی رایج جهان مرسوم است.)

ادامه دارد

با یاد آیه‌الله سید‌مرتضی نجومی کرمانشاهی

2009-11-17T13:13:00.006+01:00

دیروز دوستی شفیق خبر داد که آیه‌الله سیدمرتضی نجومی به‌حق پیوسته است و مرا به‌خاطراتی دور کشانید... اول‌ بار نام او را در سال 1359 شنیدم، زمانی‌که به‌عضویت انجمن خوش‌نویسان ایران درآمدم و وقتی سخن از بزرگان خوش‌نویسی می‌رفت نام نجومی در کنار نام آقا سیدحسین و آقا سیدحسن برغانی، میرزااحمد زنجانی، علی‌اکبرخان کاوه، گلستانه و ... درصدر بود.
آثار و خطوط او حکایت از نبوغ و قدرتی به‌ویِژه در خط ثلث می‌کرد، روایت‌ها هم از مکارم و اخلاق وی چنان‌بود که آدم شیفته دیدار او می شد. فاصله ما با استاد نجومی از هرحیث زیاد بود، آنقدر که به‌خود وعده می‌دادیم اگر از کرمانشاه گذر کردیم به دیدنش برویم و ساعاتی محضرش را درک کنیم.

درهمان ماه‌های اغازین جنگ که از قضا برای رسیدن به جبهه باید از کرمانشاه می‌رفتیم، دیدار نجومی یکی از دغدغه‌های ما دراین شهر تاریخی بود، آرزویی که تا سال‌های پایانی جنگ میسر نشد.
سال‌ها گذشت، راه احوال‌پرسی هم با دوستی داماد او در دانشگاه هموارتر شده بود تا این‌که یکی از روزهای پایانی جنگ، چندساعتی در کرمانشاه با دوستی نازنین و اهل‌معرفت (همو ‌که خبر کوچ استاد را داد) توقف داشتیم، گفتم برویم دیدن اقای نجومی. نشانی نداشتیم اما همه شهر او را می‌شناختند، بزرگ بود و شریف و مورداحترام مردم، پرسان پرسان راه خانه ساده و صمیمی او جستیم و زنگ را زدیم. اقای نجومی درب را گشود، سیدی نورانی و خوش‌سیما، مهربان و پذیرا گویی که فرزندانش را پس از سال‌ها دوری یافته است، ما را با همان گردجبهه بر سرو روی، درآغوش کشید.

طعم خاطرات شیرین آن‌روز هنوز بامن است، در شهری که کسی را نمی‌شناسی، بزرگ آن‌دیار چنان ازتو استقبال ‌کند که گویی خویشاوند دیرین تست. در محضر مهربان و مودب او نشستیم چای و تنقلات کرمانشاهی اوردند و خوردیم، از این‌در و ان‌در سخن گفتیم تا به‌ دلبر مشترک یعنی خط رسیدیم، از هاشم بغدادی ثلث‌نویس معروف که مورد علاقه و اقتدای آیه‌الله بود یاد شد و از اوج‌و فرود این هنر اصیل ایرانی - اسلامی در ایران. استاد که در اوج خوشنویسی و کمال هنری بود باما چنان صمیمی رفتار می‌کرد که جز اعتماد به‌نفس نمی افزود.
درودیوار همه حکایت از سال‌ها زحمت داشت. گل و مرغ و بوته و آیه و روایت از همه جای آن هنرسرا می‌بارید، از او خواهش کردیم تا مجموعه‌های خطی‌اش را نشان‌مان دهد. "تلک آثارنا" را زمزمه کرد و درب کمدها را یکایک گشود، الحق گنجینه‌ای بود نفیس و چه ذوق و همت شگرفی در پس این رقص کلمات پنهان بود. این تازه زمانی بود که آثار گزیده را برای نمایشگاهی در اصفهان فرستاده بود و در غیبت آن همه خط ناب، کتاب‌هایش در زوایای خانه پخش شده بود.

همه را با سلیقه قاب کرده بود و به ترتیب و دقت در طبقات چیده بود و با حوصله توضیح می‌داد، از او خواهش کردم به‌رسم یادگار این مشتاق خوشنویسی را بنوازد و ... سرانجام در کشاکشی لطف آمیز استاد قطعه‌ای مرحمت فرمود که سالها زینت سرای ما در تهران بود و هر بزرگی که وارد خانه ما می‌شد با دیدن آن اثر یادی‌از آیه‌الله نجومی می‌کرد و در وصف کمالات و دانش او گفتنی‌ها داشت.

در پایان آن‌روز مبارک و شیرین، چون پدری دلسوز و بزرگ ما را بوسید و از آن‌جا که دوباره عازم خط بودیم دعایی در گوش ما زمزمه کرد و روانه شدیم.
بعدها او را بیشتر شناختیم و از نزدیکان در باره این مجتهدهنرمند بیشتر شنیدیم، معلوم شد آدمی بزرگ بوده که همه اسباب مرجعیت را در حوزه نجف جمع داشته است و پس از انقلاب هم فرصتی برای سیاست درکف، ولی آلوده ظواهر نشده، سیاست و مرجعیت را به‌اهل آن واگذار کرده و کاخ بلند ذوق و معنویت هنر و دل‌های بی‌ریای مردم را برای سکنی برگزیده بود.

با انکه او از بزرگان نجف اجازه و سابقه تدریس در کارنامه داشت، پیشینه روحانی خانواده و محبوبیت در شهر هم سبب‌ساز مرجعیت او بود ولی از کسب دینی تن می‌زد. آزاده می‌زیست، درب خانه‌اش به‌روی همه گشوده بود و آغوش پدرانه‌اش گشاده، مرشد و راهنمای مردم بود ولی از فروش احکام و آیات خدا به‌انان ارتزاق نمی کرد و همین شاید اسباب گلایه برخی بود که انتظار داشتند او شئون لازم صنفی را بجای آورد.
این را من زمانی بیش‌تر دریافتم که چندسال پیش مهمان یکی از مشایخ تهران بودم، وقتی سخن از آشنای او، استاد نجومی به‌میان امد سخت گله کرد از این‌که او چرا اینهمه استعداد و دانش فقه و اصول را به پای هنر ریخته است و به تعبیر او مردم را از فیض مرجعیتی دینی در ان سامان محروم ساخته است !

امروز که تصاویر مردمی گریان را دیدم که بر درهمان خانه مهربان او گردامده بودند، یاد آن‌سخن افتادم. تصاویرگویا بود، نجومی مرجعیتی داشت که از دل مردم جوشیده بود ولی این مرجعیت آداب صنفی نداشت، با همه سیادت و دانش و ذوق فاصله‌ای با مردم نداشت، تکلیفی بر مردم نبود، جامعیت او همه را سیراب می‌کرد، عتاب و خطاب نمی‌کرد، محتسبانه سخن نمی‌گفت، انتظار دست‌بوسی نداشت، به مردم به‌چشم رعیت نگاه نمی کرد، برای خود ولایت و خلافتی قایل نبود، بیت و اندرون او حاجب و دربان نداشت، در برابر میهمان برکرسی نمی نشست وشما را برزمین نمی نشانید، لطافت هنری و یک‌رنگی درکلام و رفتار او جاری بود و نسبت‌به اقران و امثال خویش هزارحسن دیگر داشت که شرح‌آن درین مختصر نمی‌گنجد
... خدای رحمت‌اش کند که مرگ چنین خواجه نه کاری است خرد !

اصلاح‌طلبی و محافظه‌کاری در انتخابات ایران

2009-11-03T01:02:00.013+01:00

ترجمه متن فرانسه گفت‌وگو در باره انتخابات پیشین ریاست‌جمهوری در ایران:

اصلاح‌طلبی و محافظه‌کاری:
تحلیل زوایای ایدئولوژیک انتخابات ریاست‌جمهوری ژوئن 2009 ایران
گفت‌وگو با رضا بهشتی معز **

مقدمه سایت ارومغرب: رضا بهشتی‌معز اندیشمند و مشاور سابق وزارت فرهنگ ایران در 1991-1992، در پاسخ به پرسش‌های "رزو"، تحلیلی دست‌اول از تحولات پس از انتخابات ریاست جمهوری ایران در ماه ژوئن 2009 ارایه می‌دهد.

1- ورای رقابت ناشی از تقلب احتمالی پیش‌امده در انتخابات ریاست‌جمهوری، تفاوت‌های معنی‌دار ایدئولوژیک که میان احمدی‌نژاد و مخالفین اصلاح‌طلب او چون موسوی می‌توان یافت، کدام است ؟
ریشه این رقابت به سال‌های اولیه انقلاب باز می‌گردد. موسوی و احمدی‌نژاد در واقع نمایندگان این مناقشه تاریخی‌اند. مهم‌ترین تفاوت ایدئولوژیک میان این‌دو جریان، مسئله "مشروعیت" است که بطور طبیعی به‌مسئله مشارکت شهروندان در زندگی سیاسی باز می‌گردد.
در جمهوری‌اسلامی دو اردوی متفاوت را می‌توان شناسایی کرد که مشروعیت قدرت سیاسی را میان دو منبع عرفی (قراردادی) و الهی تقسیم می‌کنند. هر دو اردوگاه برداشتی قرانی از گرایشات خود دارند و بنابرهمین تفسیر قرانی دونوع اسلام دمکراتیک و اقتدارگرا را تبیین می‌کنند.
گرایش دمکراتیک (دینی یا غیر‌دینی) یا عرفی و سکولار، مشروعیت جمهوری را بر پایه آرای شهروندان و رضایت سیاسی آنها در چارچوب یک جامعه‌مدنی مبتنی می‌سازد. اردوی مخالف اما، براین باور است که یک نظام دینی از منبعی الهی سیراب می‌شود و نیازی به مشروعیت سیاسی فراهم‌آمده از ملت ندارد.

2- این گرایش دمکراتیک در نهایت تهدیدی برای بقای خود جمهوری‌اسلامی بشمار نمی‌آید ؟ و آیا در متن خود عرفی‌کردن این نظام را به‌همراه ندارد ؟ (چیزی که موجب واکنش خشن محافظه‌کاران شده است)
نه، مبنای نظری جمهوری‌اسلامی مورد مناقشه است و بنابراین به روی هرنوع تغییر احتمالی هم گشوده است. ابتکار سیاسی و چندسویه ایه‌الله خمینی به هردو قرائت دمکراتیک و اقتدارگرا امکان حضور در چارچوب همین نظام - با وجود تناقض پایداری که بر این ابتکار سایه انداخته است - را می‌دهد
اما بطور‌معمول قرائت دمکراتیک از دولتی مدرن نمی‌تواند با سنت روحانیتی که در کلیت خود طی قرون متمادی، تاریخی اقتدارگرا دارد هم‌خوانی داشته باشد، سنتی که متاسفانه امروز به عنوان مانعی در برابر این جنبش مردمی و دمکراتیک معرفی شده است.
فقه اسلامی که امروزه به‌مدد روحانیت جایگاهی فراتر از معمول یافته است، ملکه‌علوم در ایران است. به نظر‌من، این دانش انسانی که امروز بر همه دانش‌های دیگر سروری می‌کند، ماهیت سکولارمغفول و مهمی دارد چرا که دخالت هر روزه فقه در زندگی شهروندان این حوزه را به دردست‌رس‌ترین و عرفی‌ترین دانش از میان معارف دیگر اسلامی بدل کرده است.
بنابراین، نوسازی این نظام سیاسی در عمل اقتضای یک کارکرد دوگانه (دیالکتیک) دارد:

یکم: قرائتی دمکراتیک از قدرت‌سیاسی که ریشه در اسلام داشته باشد و دوم:
برآمدن یک طبقه جدید روحانی که شناختی مناسب زمان و مکان برای عمل به قرائت بالا را داشته باشد.

هریک از این‌دوعامل اساسی، ریشه‌های تاریخی خود را دارند، برای اینکه قرائت دمکراتیک از قدرت‌سیاسی بدست آید باید به عقل تجدید حیات داد، عقلی که در سنت معتزلی (رک. تاریخ اندیشه اسلامی) پایه دارد و برای تحصیل دومین هنوز باید صبر داشت، برای اینکه استقلال نوپای اقتصادی این طبقه، میوه دمکراتیک خود را ثمر دهد، و تا رسیدن به این ثمره هنوز فاصله بسیار است.
خشونت کنونی قرائت حاکم، جنبش دمکراتیک را هدف گرفته و تلاش دارد آن را مهار نماید و همین می‌تواند تهدیدی بالقوه را در دل این جنبش تولید کند. اما روحانیت جدید - که بی‌انکه بداند- به‌سبب دست‌یابی به ثبات‌سیاسی و استقلال‌اقتصادی در مسیر یک سکولاریزاسیون تاریخی است مایل به جلوگیری از بروز این تهدید است.
قدرت سیاسی ج.ا.ا در واقع در ذات خود یک قدرت سکولار است، چرا که اصل اجتهاد باز به رهبران دینی این نظام اجازه می‌دهد تا از هر راه ممکن به اهداف خود برسند.
من براین گمانم که جنبش سبز امروز با شفافیتی که بوجود اورد به‌ما نشان داد که میان سکولاریزاسیون قدرت‌سیاسی محصور در سلسله مراتبی روحانی با سکولاریزاسیون فضای‌عمومی تفاوت بسیار است.

3- چگونه می‌توان واکنش خشونت‌بار رهبران ایران را در برابر تظاهر کنندگانی که در پی نتیجه انتخابات بودند، توجیه کرد ؟
در قرائت اقتداری اسلام‌سیاسی، "قدرت" محور انتولوژیک یک نظام است. در این حالت ارتکاب هرچیزی موجه است مشروط به‌آنکه توسط طبقه دینی ممتازی تفسیر شده باشد. وقتی کسب قدرتی الهی- سیاسی فراتر از همه شرایط مدنی و عرفی جامعه باشد، هر وسیله‌ای برای رسیدن به این هدف توجیه می‌شود.
ازسوی دیگر من فکر می‌کنم که رویداد‌های پس‌از انتخابات نتیجه برامدن بی‌سابقه یک طبقه روحانی جدید است. این طبقه جدید نشانه‌ای دوگانه دارد:
* فاصله گرفتن تدریجی از حمایت‌های مالی و سنتی مومنان و مقـلدان پس از اینکه منابع کافی مالی دولتی به‌کفایت بدست امد.
* ثبات شکننده در چارچوب یک قدرت‌سیاسی اقتدارگرا
از همین‌روست که واکنش خشونت‌بار مورداشاره در پرسش شما به‌خوبی از سکوت این طبقه- بجز چند استثنا – استفاده کرده است.

4- آیا رفتار خشونت‌بار این بخش جدید روحانی خطر شکاف بیشتر میان مردم و روحانیت را تشدید نمی‌کند ؟
دقیقا، بازنده بزرگ این وضعیت روحانیت به‌معنای‌عام و روحانیت سیاسی به‌مفهوم خاص آن است. ارتباط تاریخی میان روحانیت و جامعه‌ایرانی چنان‌که خود روحانیت هم مدعی است، همیشه یک رابطه پدرانه بوده است و بنابراین اقتضای چهره‌ای امنیتی برپایه زورعریان را که امروز می‌بینیم ندارد.
برای جستجوی این شکاف باید به‌گذشته بازگشت. درواقع آغاز این شکاف را باید زمانی دانست که روحانیت قدرت سیاسی را بدست گرفت و با این حرکت شکاف تدریجی روبه پیشرفت نهاد. به‌عبارت دیگر، از این زمان به‌بعد، اقتدار سنتی روحانیت به‌ورطه‌ای می‌افتد که ریکور آن را "پارادکس‌های اقتدار" می‌نامد.
با این‌وجود، باید خاطرنشان ساخت که یک بخش بزرگ غیرسیاسی و ناراضی جامعه روحانیت همیشه کناره گرفته و تلاش کرده تا از راه نقد‌قدرت یا نارضایتی خاموش خود آن رابطه پدرانه تاریخی با مردم را بازسازی کرده وعلیه همه تهدیدهای بالقوه مهاجم به اقتدارسنتی روحانیت، بایستد.

5- اصلاح‌طلبان در برابر این وضعیت چه می‌توانند بکنند ؟
این پرسش دشواری است، اصلاح‌طلبان ایرانی در وضعیت تاریخی بسیار حساسی بسر می‌برند: از سویی اصلاحات سیاسی در ایران که از آبشخور اصلاح‌دینی سیراب می‌شود از حمایت اکثریت قابل‌توجه مردمی بافرهنگ و برخاسته از طبقه متوسط برآمده در سال‌های اخیر که گرایشی به جامعه مدنی غیرمتمرکز دارند، برخوردار است و از سوی دیگر کارشکنی‌های به‌عمل آمده توسط اقتدارگرایان بیش‌از هر زمان دیگر پرهزینه و دشوار است.
به نظرمن، اصلاح‌طلبان باید پیش‌از هرچیز مبانی نظری خود را تعمیق کنند تا به‌تصویری روشن از این چشم‌انداز بلند پیش‌رو برسند. دیگر انکه آنها باید با بخش نواندیش و اصلاح‌طلب روحانیت که همواره نقشی غیرقابل انکار دارد به توافق و تعامل برسند.
ازاین گذشته، داشتن یک بنیان اقتصادی استوار برای تشکیل یک طبقه‌متوسط‌مقاوم در دراز‌مدت امری اساسی است.

6- به‌نظر شما، ایا نشانه‌های یک بحران ساختاری در نظام تئـوکراتیک ایران ظاهر شده است ؟
بی‌تردید این انتخابات یکی از مهم‌ترین بخش‌های تاریخ معاصرایران است. مناقشه امروز می‌تواند ساختار جمهوری‌اسلامی را در شکل و محتوا هدف بگیرد و تا زمانی که رای‌دهندگان ناراضی بتوانند از وسایل مناسبی برای رسیدن به اهداف صلح امیز خود استفاده کنند، در این مرحله متوقف نخواهد شد.
رهبران ج.ا.ا در یک دوراهی تاریخی – نظری ایستاده‌اند، انها باید میان دوچیز دست به‌انتخاب بزنند: استراتژیی برگزینند که بقای این نظام‌اسلامی را از راه قدرت انتخاب شهروندان تضمین می‌کند، یا اینکه به‌سوی تشکیل یک نظام تئوکراتیک و اقتدارگرای مطلقه پیش روند که تنها از تفسیری سیاسی – الهی سیراب می‌شود.
این نظام اقتدارگرای مورد اشاره البته نه به قرارداد اجتماعی میان قدرت‌سیاسی و جامعه اعتقاد دارد و نه به تامین مشروعیت مدرن این قدرت‌سیاسی.

7- این نظام از چه منظری می‌تواند دست به اصلاح خود زند تا به انتظارات معترضان پاسخ داده باشد ؟
روحانیت شیعه بطورعام و بخش سیاسی آن بطور خاص، حاکم بلامنازع این انقلاب است و تاریخ این طبقه مسلط به‌ما نشان می‌دهد که قدرت انعطاف روحانیون در بحران‌های اجتماعی بسیار بیشتر از تصور ماست.
در برهه‌های دشوار تاریخی، روحانیت با قدرت تاویل و برداشت انحصاری خود از قرآن و فهم متون مقدس زیر عنوان "اجتهاد باز" و به‌پشتوانه حمایت تضمینی مقلدان و مردمان معتقد، کارهایی غیر‌قابل تصور کرده است.
نوسازی تفسیرکلاسیک همیشه میسر است، چرا که روحانیت شیعه مدعی است: "درهای اجتهاد همیشه باز است".
نباید فراموش کرد که روحانیت شیعه همیشه از مشروعیت‌مردمی در تاریخ بهره برده است (برخلاف روحانیت اهل‌سنت که بطور معمول به پادشاهان تمایل دارد)، و این مشروعیت مردمی که امروز در مظان بحران است به روحانیت اجازه نمی‌دهد که همان قدرتی را داشته باشد که بزرگان و اسلاف او داشته اند.

8- برای ادامه مسیر با همین اجتهاد‌باز، امروزه چه تفاسیر مفیدی برای نوسازی اسلام و انطباق آن با روند مردم‌سالارانه جامعه ایرانی می‌توان یافت ؟
فرض کنیم که قدرت‌سیاسی و مشروعیت آن در ایران همیشه به‌وجود طبقه‌ای بنام روحانیت نیازمند است، با این فرض، برای داشتن برداشتی مردمی‌تر از اسلام مدرن، می‌توان به دو سنت قدیمی و جدید بازگشت: اولین ان بیشتر وجهه‌ای کلامی دارد و دومین بیشتر رویکردی سیاسی – تاریخی.
در سنت اولین و قدیمی‌تر، این دخالت عقل است که نقشی به‌مراتب اساسی‌تر از متن (قران و حدیث) در سنت معتزلی بازی می‌کند و در سنت اخیر، می‌توان به عهد انقلاب‌مشروطه در تاریخ ایران (1906) بازگشت تا برداشتی زمان‌مند از دین و مرتبط با نیازهای انقلاب بدست داد.
در میان رهبران فکری این تجربه سیاسی مهم، ما روحانیان بزرگی چون آخوند‌خراسانی و میرزای‌نایینی در راس این انقلاب داشته‌ایم که به‌اعتقاد انها سلطه‌سیاسی روحانیت (ولی‌فقیه) بسیار محدودتر از این و معلق به قرارداداجتماعی، رضایت شهروندان و اشکال مختلف یک نظام شورایی است تا از خطر استبداد پیش‌گیری شود. 1

9- چنان‌که در جریان اعتراض‌ها پیداست، معترضان به شیوه‌ای روزافزون با رهبری مخالفت می‌کنند. آثار این بی‌اعتمادی اجتماعی نسبت‌به روحانیت شیعه چیست ؟
معترضان به‌نتایج انتخابات، خواستار اجرای عدالت هستند و "عدالت" نشانه اصلی در صفات لازم یک امام در فقه‌اسلامی است. از نقطه نظر دینی، خواست رای دهندگان ایرانی را می‌توان به‌نوعی اجرای قوانین اسلامی در مورد بالاترین شخصیت جامعه اسلامی (ولی‌فقیه) تعبیر کرد که عالی‌ترین نماد ارزش‌های اسلامی در جامعه‌ای مسلمان است و رهبری سرنوشت آن را دردست دارد.
این خواست حقی است که متون شریعت و حتی قانون‌اساسی جمهوری‌اسلامی آن را برای شهروندان به‌رسمیت شناخته است، بی‌انکه ما به‌گفته آیه‌الله خمینی بنیان‌گذار این جمهوری در اولین نطق تاریخی‌اش پس از انقلاب بازگردیم که آشکارا حق هر نسلی را برای تعیین حاکمان زمانه خود، به‌رسمیت شناخته است. 2

10- ولایت فقیهی که پایه این نظام‌سیاسی است، یک مفهوم کم طرفدار در اندیشه‌سیاسی شیعه است. اگر مسئله اکثریت مردم جایی در کارکرد رهبری نداشته باشد، در ان صورت می‌توان آیا یک جمهوری‌اسلامی بدون رهبری را تصور کرد ؟
مسلم است که نظام سیاسی مبتنی بر ولایت‌فقیه یک نظریه اقلیتی در دکترین‌های معاصر اسلام‌سیاسی است اما از سویی همین نظام سیاسی اکنون استقرار عملی دارد و از سوی دیگر بدون نظریه رقیب قدرت‌مند دیگری است.
اما همین نظام‌سیاسی می‌تواند کارآتر و موثرتر ازاین عمل کند اگر برابر قانون‌اساسی مسئله نظارت برقدرت بتواند در آن پیاده شود، و این همان چیزی است که امروز رهبران جنبش‌سبز با استناد به‌شریعت و موازین دینی درپی تحقق ان هستند، موازین دینی قدرت شخصی را در متن یک جامعه اسلامی بی‌حدوحصر نمی‌داند.
در حقیقت مناقشه مفهومی امروز پیرامون مفهوم چندبعدی "ولی" و "ولایه" (پایه نظری ولایت‌فقیه) از تنگ‌ترین تا وسیع‌ترین معنای آن دور می‌زند. اگر همین نظام‌سیاسی روی مفهوم حداکثری ولی (ولی‌فقیه) اصرار کند، رهبری آن به‌صورت طبیعی و در دراز‌مدت تضعیف خواهد شد.
مقاومت غیرموجه نظام در برابر خواست رای‌دهندگان مسالمت‌جو، در عمل دامنه انتقادات را از انتظارات اولیه آنان فراتر برده و امروز به مسایلی عمیق‌تر کشانیده است، مسایلی که تنها می‌تواند ثبات قدرت‌سیاسی را به‌خطر اندازد.
مسئله کنونی این نظام که توسط مردم دنبال می‌شود، مسئله غیبت "نظارت بر قدرت" است، این غیبت در نتیجه همان مشکلات سیاسی را در جمهوری‌اسلامی پدید می‌اورد که در هر نظام‌‌سیاسی اقتدارگرای دیگری می‌تواند ایجاد کند.
ابتکار سیاسی ایه‌الله خمینی راه خروج از بحران‌سیاسی پیش‌امده پیرامون رهبری را یا بدقت پیش‌بینی نکرده یا به عبارت دیگر راه حل‌هایی کم‌تاثیر یا خارج از دسترس و اختیار شهروندان پیش‌بینی کرده است، شهروندانی که از نظر بنیان‌گذار همین جمهوری، صاحبان انقلاب توصیف شده‌اند.
یکی از بزرگترین دستاوردهای این جنبش این است که مشارکت شهروندان در حیات‌سیاسی خود، امروزه نشان داده که جوهر قدرت در همه نظام‌های سیاسی مشابه است و حاکمیت بی نظارت مردمی می‌تواند همان مشکلاتی را بیافریند که در هر نظام سیاسی دیگر، چه لاییک و چه روحانی، بروز می‌کند.
مسئله امروز یافتن راه‌حل برای خروج از دور بسته‌ای است که حاکمیت‌دینی در ان "قدرت" و "نظارت" را هم‌زمان در دست دارد و هراصلاحی در نهایت باید از مجرای مصلحتی عبور کند که آن مصلحت در دستان حاکمی است که یا بر افعال او نظارت نمی‌شود و یا با شرایط مشورتی فاصله دارد (مصلحت مفهومی است که براساس آن هر حکومت تمامی رفتارهای خود را بر مبنای منافع خود توجیه می کند) و درنتیجه همین مصلحت علیه هرنوع اصلاح بکار گرفته می‌شود.
انتظار مردم از رهبری پاسخ‌گویی و مسئولیت‌پذیری پایدار است.

11- آیا می‌توان از پایان یک اسلام‌سیاسی در ایران سخن راند ؟
نه، باید با احتیاط بیشتری سخن گفت، اسلام سیاسی می‌تواند بی‌وقفه در ایران بازتولید شده و یا تغییرشکل دهد. این جنبشی که من آن را "جنبش شفاف‌سازی" می‌نامم می‌تواند یک جهش و تنفس نو به اسلام‌سیاسی بدهد.

مراجع:
1- خراسانی، محمدکاظم، حاشیه مکاسب، ترجمه شمس‌الدین، تهران، ارشاد
نایینی، میرزا محمد‌حسین، تنبیه‌الامــه و تنزیه‌المـله، مقدمه سید‌محمود طالقانی، شرکت سهامی انتشار، 1334
2- - نطق تاریخی امام‌خمینی ، تهران بهشت‌زهرا، 12 بهمن 1357

** رضا بهشتی‌معز دانش‌اموخته علوم‌سیاسی در تهران، مطالعات‌اسلامی در قم و تهران، مدرس فلسفه سیاسی در دانشگاه تهران، مدیرکل و مشاور سابق وزارت فرهنگ در 1991-92، اقامت در فرانسه 1996، پایه‌گذار و مدیرخانه فرهنگ ج.ا.ا در پاریس 1996-97، دانش آموخته فلسفه در سوربن، عضو انجمن فلسفه فرانسه، مولف کتاب "درآمدی بر مبانی نظری دمکراسی در غرب" با ده‌ها مقاله تالیفی و ترجمه به‌زبان فارسی و یک وبلاگ فلسفی است.

Réformisme et conservatisme en Iran

2009-10-29T01:34:00.033+01:00

این عنوان اجمالی گفت‌وگویی است که چندی پیش یک سایت فرانسوی نزدیک به سوسیالیست‌های اروپا بنام "ر-زو" با اینجانب انجام داده و متن آن را ابتدا در سایت "ارومغرب" به خوانندگان عرضه کرده است. متن فرانسه و کامل این گفت‌وگو را که به‌ بررسی مبانی ایدئولوژیک و کلامی مناقشه اخیر انتخاباتی در ایران می‌پردازد تقدیم خوانندگان عزیز می‌کنم، اگر ترجمه‌ای فارسی هم فراهم آمد، افزون خواهد شد:

:Réformisme et conservatisme

analyse des enjeux idéologiques de

l’élection présidentielle iranienne de juin 2009

Interview de Reza Beheshti-Moez

Octobre 2009

Philosophe et ancien Conseiller du Ministre de la Culture iranien entre 1991 et 1992, Reza Beheshti-Moez répond aux questions de Réso et apporte un éclairage original sur les évènements qui ont suivit l’élection présidentielle de juin 2009 en Iran.

***

Au-delà de la rivalité née de la fraude supposée pendant l’élection présidentielle, quelles sont les différences idéologiques significatives que l’on peut faire entre Ahmadinejad et les opposants réformateurs comme Moussavi

C’est une rivalité qui remonte aux premières années de la révolution. Moussavi et Ahmadinejad ne sont que deux représentants de ce débat historique.

La différence idéologique la plus remarquable entre les deux courants est la question de la légitimité politique qui correspond naturellement à la question de la participation des citoyens dans la vie politique.

On peut reconnaître deux camps différents dans la République Islamique qui divisent la légitimité du pouvoir politique entre deux sources séculière (contractuel) et théologique. Les deux camps ont une version coranique de leurs tendances et d’après leurs exégèses du Coran, ils justifient un islam démocratique ou autoritaire.

La tendance démocratique (religieuse ou non religieuse) ou séculière base la légitimité de la République sur le vote des citoyens et leur contentement politique dans le cadre d’une société civile. Le camp opposé croit qu’un régime religieux est nourrit d’une source divine et n’a pas besoin d’une légitimité politique soutenue par la nation !

Cette tendance démocratique n’est-elle pas à terme une menace pour l’existence même de la République Islamique d’Iran? Ne porte-t-elle pas en elle l’exigence d’une sécularisation du régime (d’où la réaction violente des conservateurs)

Non, la base théorique de la République Islamique est controversée et donc ouverte à toute modification possible. L’invention politique polyvalente de l’ayatollah Khomeiny permet aux deux versions, démocratique et autoritaire, de se manifester dans le cadre de ce régime, malgré une ambiguïté permanente et dominante sur cette invention.

Mais normalement la version démocratique d’un Etat moderne ne va pas fonctionner avec la tradition cléricale qui suit dans sa totalité une histoire autoritaire pendant des siècles et qui est malheureusement présentée aujourd’hui comme un obstacle pour ce mouvement populaire et démocratique.

La Jurisprudence islamique (Figh) qui détient une place inclassable grâce au clergé est la reine des sciences dans l’Iran actuel. A mon avis, ce savoir qui domine tous les autres, a une substance séculière importante, puisque l’intervention quotidienne du Figh dans la vie des citoyens rend ce domaine le plus touché et le plus séculier parmi tous les savoirs islamiques.

Par conséquent, la modernisation de ce régime exige l’application d’une double fonction dialectique:

*· La version démocratique du pouvoir politique enracinée en Islam,
*· Le surgissement d’une nouvelle classe cléricale dotée d’une bonne connaissance d’espace-temps pour réaliser cette version.

Ces deux éléments principaux ont leur propre racine historique : il faut revivifier la « Raison » pour acquérir la première, ancrée dans la tradition Mutazilite (Cf. Histoire de la pensée islamique), et pour la deuxième, il faut avoir encore la patience pour que l’indépendance économique de cette nouvelle classe cléricale produise son fruit démocratique ; mais on est loin de cette fructification !

La violence actuelle de la version dominante cible et contrôle le mouvement démocratique et peut engendrer une menace potentielle au cœur de ce dernier.

Mais, le nouveau clergé qui est, sans le savoir, en voie d’une sécularisation historique (par une stabilité politique et une indépendance économique), aimerait l’en empêcher.

Le pouvoir politique de la R.I.I est en fait un pouvoir séculier dans son essence puisque le principe de « l’Ijtihad ouvert » permet aux dirigeants religieux d’atteindre leurs buts par tous les moyens possibles.

Je crois que le mouvement vert d’aujourd’hui nous montre par la transparence qu’il a produite, qu’il y a une grande distance entre la sécularisation du pouvoir politique encerclé dans une hiérarchie cléricale et celle de l’espace public !

Comment expliquer la réaction violente des autorités iraniennes face aux manifestations qui ont suivi le résultat de cette élection

Dans la version autoritaire de l’islam politique, le pouvoir est l’axe d’un système ontologique. Dans ce cas, tout est justifié à condition qu’il soit interprété par une classe religieuse distinguée. Quand le maintien d’un pouvoir théologico-politique reste en dehors de toutes conditions civiles, tous les moyens sont justifiés pour arriver à ce but.

D’autre part, je crois que les évènements postélectoraux sont le résultat de la montée sans précédente d’une nouvelle classe cléricale. Cette nouvelle classe présente un double signe:

*· L’éloignement progressif vis-à-vis des supports économiques traditionnels des croyants après avoir obtenu suffisamment de sources gouvernementales.
*· Une stabilité fragile dans le cadre d’un pouvoir politique autoritaire.

C’est pour cela que la réaction violente que vous avez mentionnée dans votre question profite bien de leur silence, sauf quelques exceptions.

Les pratiques violentes de cette nouvelle classe cléricale ne risquent-elles pas de creuser un peu plus l’écart entre la société et le clergé

Effectivement ! Le plus grand perdant de cette situation est le clergé en général et sa classe politique en particulier. Le rapport entre le clergé et la société iranienne a été historiquement un rapport paternel, comme l’a toujours prétendu la classe cléricale, et donc n’exige pas un profil sécuritaire basé sur la force nue qu’on voit aujourd’hui.

Pour chercher le début de cet écart, il faut remonter dans le temps. En fait, son début est le moment où le clergé a maintenu le pouvoir politique et l’a, de ce fait, creusé progressivement.

D’un autre point de vue et à partir de cette date, l’autorité traditionnelle du clergé tombe dans un sens que Paul Ricœur qualifie de « paradoxes de l’autorité ».

A noter qu’une grande partie dépolitisée et mécontente du clergé reste toujours à l’écart et essaie de reconstruire le rapport paternel historique avec la société via des critiques du pouvoir ou par un mécontentement silencieux, pour lutter contre toutes les menaces potentielles déstabilisant l’autorité traditionnelle cléricale.

5- Quelles sont les marges de manœuvre des réformateurs face à cette situation?

C’est une question difficile ! Les réformateurs iraniens sont dans une situation historique très délicate : d’une part, le réformisme politique en Iran qui se nourrit d’un réformisme religieux bénéficie d’un grand support d’une majorité populaire, éduquée, issue d’une classe moyenne qui a surgi ces dernières années, avec une nouvelle tendance vers une société civile décentralisée. D’autre part, les sabotages par les autoritaires sont plus coûteux et plus durs que jamais.

A mon avis, les Réformateurs doivent d’abord approfondir leurs bases théoriques pour arriver à une vision claire de ce long parcours; faire ensuite des compromis avec le côté réformiste de la classe cléricale qui joue toujours son rôle incontournable.

De plus, avoir un fondement économique solide pour former une classe moyenne résistante à long terme est essentiel.

Selon vous est-ce le signe d’une crise structurelle du régime théocratique iranien

Sans doute cette élection représente l’une des phases les plus importantes dans l’histoire contemporaine de l’Iran.

Le débat actuel peut influencer la structure de la République Islamique autant sur le fond que sur la forme et ne s’arrêtera pas à ce stade tant que les électeurs mécontents peuvent utiliser les bons moyens pour arriver pacifiquement à leurs fins.

Les dirigeants de la R.I.I sont dans un dilemme historico-théorique. Ils doivent choisir entre une stratégie qui garantie la durée de vie de l’Etat Islamique par le pouvoir du vote des citoyens ou essayer de construire un Etat théocratique totalitaire absolu qui s’enrichit d’une interprétation politico-théologique.

Ce dernier ne croit ni en un contrat civil entre un pouvoir politique et la société ni à une légitimité moderne du pouvoir politique.

Dans quelle mesure ce régime est-il capable de se réformer pour répondre aux attentes des manifestants

La classe cléricale chiite en général (plutôt du coté politique) est le Maître Souverain de cette révolution. L’histoire de cette classe dominante en Iran nous montre que la fiabilité et la flexibilité des clergés dans les crises sociales est plus grande qu’on ne le croit.

Dans les pires moments historiques, la classe cléricale a su dévoiler des atouts inimaginables grâce à leur pouvoir herméneutique du Coran, à leur compréhension des textes sacrés nommée « L’Ijtihad ouvert » et grâce au soutien garanti des croyants.

La modernisation d’une interprétation classique est toujours possible puisque la porte de « l’Ijtihad est toujours ouverte », comme on le dit.

Il ne faut pas oublier que la classe cléricale chiite a toujours bénéficié d’une légitimité populaire historique (contre une société cléricale sunnite qui se penche normalement vers le roi souverain), et cette légitimité susceptible d’être en crise aujourd’hui ne lui permet pas d’avoir le même pouvoir de manœuvre dont ont disposé les grands personnages de l’époque.

Pour continuer sur l’Ijtihad, quelles seraient aujourd’hui les interprétations les plus prometteuses pour moderniser l’Islam et le rendre compatible avec une démocratisation de la société iranienne

Supposons que le pouvoir politique et sa légitimité en Iran, nécessite toujours cette classe cléricale, dans ce cas, pour avoir une version plus démocratique et moderne, on peut remonter à deux traditions ancienne et récente: la première a un profil plutôt théologique et le second, politico-historique.

Dans la première tradition, la plus ancienne, c’est l’intervention de la « Raison » qui joue plutôt le rôle principal que celle du texte (Coran et Hadith). Dans l’école Mutazilite, et dans la tradition plus récente, on peut se référer à la période de la révolution constitutionnelle en Iran (1906) pour avoir un commentaire temporel de la religion qui correspond aux exigences de la révolution.

Parmi les théoriciens de cette expérience politique majeure, nous pouvons citer de grands clergés tels que Akhund-e- Khorasani et Mirza Hossein Naeini en tête de cette révolution.

Selon eux, la domination politique cléricale (le Faghih Souverain) est plus limitée et dépend du contrat social, du contentement des citoyens et du thème des formes de l’Etat consultatif pour empêcher la tyrannie. (1)

Lors de ces manifestations il est apparu que les manifestants étaient de plus en plus hostiles au Guide Ali Khamenei. Quelles vont être les conséquences de cette méfiance sur le clergé Chiite

Les manifestants demandent la justice qui est le point cardinal des qualités d’un Imam dans la jurisprudence islamique.

D’un point de vue religieux, on peut exprimer la volonté des électeurs iraniens dans l’application de la loi islamique sur la première personne (le Faghih Souverain) d’une société islamique qui symbolise le point culminant de ses valeurs et qui détient le destin de cette société.

Cette demande légitime est un droit dédié au peuple et les textes religieux ainsi que la constitution actuelle de la République Islamique les autorisent, sans mentionner que l’Ayatollah Khomeiny, fondateur de cette République, a reconnu le droit à chaque génération, de pouvoir choisir son propre souverain de l’époque dans le premier discours en Iran après la révolution. (2)

Le système politique fondé sur le velâyat-e faqih est une conception très minoritaire dans la pensée politique shi’ite. Est-il alors concevable, si la majorité de la population ne se reconnaît plus dans l’action du Guide, d’envisager une R.I.I sans Guide

Bien sûr que le système politique du Velâyat-e Faqih est minoritaire dans les doctrines contemporaines de l’Islam politique, mais ce système minoritaire est actuellement, d’une part, en marche et d’autre part, sans adversaire puissant.

Mais ce système actuel peut fonctionner plus efficacement quand même si la question de la surveillance est bien établie selon la Constitution, ce que les dirigeants du mouvement vert d’aujourd’hui cherchent à assurer par rapport au rôle de la Charia et aux règles religieuses qui limitent le pouvoir personnel au sein d’une société islamique.

En fait, ce débat conceptuel tourne autour du concept polyvalent de « Vali » et « Velâya » (la base de Velâyat-e- Faqih) et de sa définition de la plus précise à la plus large.

Si ce système politique insiste sur la notion maximale de « Vali » (le Faghih Souverain), le rôle du Guide sera automatiquement affaibli sur le long terme.

La résistance injustifiée de l’Etat face aux électeurs a fait dépasser leurs critiques de base et arrive aujourd’hui aux questions plus profondes qui d’ores et déjà fragilisent la stabilité du pouvoir.

Le problème actuel de ce système, soulevé par les iraniens est l’absence de surveillance efficace, laquelle, par conséquent; cause les mêmes difficultés politiques dans chaque état autoritaire.

L’invention politique de l’Ayatollah Khomeiny ne préconise pas la voie de sortie d’une crise politique engendrée autour du Guide. En d’autre terme, des solutions peu efficaces ou hors de portées des citoyens déjà qualifiés par le Guide fondateur comme « Maîtres de la Révolution », existent.

L’un des plus grands intérêts de ce mouvement est que la participation des citoyens dans leur vie politique montre aujourd’hui que la substance du pouvoir politique est identique dans tous les Etats et que la souveraineté sans surveillance du peuple peut causer le même problème dans chaque système politique, clérical ou laïque.

Le problème de nos jours est de trouver une sortie au cercle vicieux d’un système politique détenu par la souveraineté religieuse qui possède en même temps la surveillance. Par conséquent, la Raison d’État (La raison d’État est la notion par laquelle un État justifie ses actions lorsqu’il poursuit son intérêt), maintenue par le Souverain non surveillé ou loin d’un caractère consultatif est utilisée contre chaque réforme.

Le peuple exige du Guide d’être impliquée et de se sentir constamment concerné.

? Peut-on parler de la fin de l’islam politique en Iran

Non, il faut être plus prudent que ça, sachant que l’Islam politique se transforme constamment en Iran. Ce mouvement que je qualifie de « Mouvement d’Elucidation » donne un nouvel élan et une nouvelle respiration à l’Islam politique.

Références bibliographiques

1)

· Khorasani, Mohammad Kazim, Hashie Makaseb, trad. Shamsoddin, Teheran, Ershad, 1406 Hq.

· Naiini, Mirza Mohammed Hosein, Tanbih-ol omma va tanzih-ol mella. Introduction: Seyyed Mahmoud Taleqani, Téhéran, Cherkat-e Sahami Entechar. 1334 Hs.

2)

· Discours historique de l’Imam Khomeiny- Teheran- Behecht-e-Zahra, 01 Février 1979

بحران اُبـوّت و اختلاف سرعت

2009-09-18T09:03:00.006+02:00

آنچه این روزها در سرزمین ما می‌گذرد محصول غم‌بارجامعه‌ای دوسرعتی است. سرعت هدایت‌گران با سرعت تحولات اجتماعی و توده مردم هم‌خوان نیست، از این رو اختلاف این سرعت روبه فزونی که در گذشته هم بی‌پیشینه نبود امروز به بحرانی سیاسی-اجتماعی بدل شده است.

روایتی که زینت این نوشتار است بر همین معنی دلالت دارد. روایتی علوی که فرمود فرزندانتان را به شیوه اخلاق خود بار نیاورید که آنها محصول زمانه‌ای دیگرند، به آباء روحانی و متولیان جامعه ما توصیه می‌کند سرعت حرکت خود را با تحولات زمانه و نسل آن، درست تنظیم کنند.

انقلاب ما تا امروز با مدیریتی روحانی اداره شده و آثار این مدیریت امروز در اداره کشور ما شفاف و محسوس است. مدیریتی که بر دو برداشت تاریخی استوار بود: یکم آنکه به استناد فرمایش رسول (ص) که خود و علی (ع) را در حکم پدران امت می‌شمرد (انا و علی ابواه هذه الامه) نسبت به مردم داعیه‌ای پدرانه داشت، و دوم آنکه با تفسیری کهنه درپایان قرن بیستم، مردم را به‌عنوان رعیت، رمه‌ای می‌دانست که نیازمند شبانی طبقه‌ای ممتازه است و در ان نه نسبت ابُـوّت و بُنـوّت (پدر و فرزندی) که نسبت تکلیف و تقلید برقرار بود.

هریک از این دو برداشت را که بگیریم با اختلاف سرعت می‌توانست به ورطه بحران امروز درافتد. دوبرداشت آن تقسیم کلی با کج سلیقه‌گی به‌اختلاف سرعت مبتلا شد و به‌ورطه بحران جاری درغلطید، هرچند که برخی براین باورند که روحانیت نقش ابوت (پدری) را پس از تصرف قدرت سیاسی یک‌سر فرونهاد و با تکیه بر قدرت و ثروت تازه، ترجیح داد به‌عنوان شبان به‌تمشیت کار رعیت‌مکلـّف بپردازد.

به باور من این پدیده دوسرعتی محصول برداشت دیگری هم هست که بر آن اساس می‌توان روحانیت ما را به دو گروه با نگاهی قیاسی و استقرایی تقسیم کرد. آن دسته که به ویژه در احکام اجتماعی-سیاسی نگاه قیاسی دارد، همان بخش اعظم و غالب روحانیت است که با منشی راست‌کیشانه و حق‌بجانب در صدد تصرف هر پدیده تازه‌ای است.

تحول قسری زمان پدیده‌های نو می‌افریند و پدیده‌های نو خود را بر آدم و عالم تحمیل می‌کنند. از این رو شرط‌ خرد ان است که با بهره‌گیری از خرد، عرف و اجماع، نگاهی کارشناسانه بدان‌ها کرد و به مدد نص و نقل دست به گزینش و تعیین جایگاه در آن‌ها زد.

روحانیت قیاسی ما اما بی‌انکه زحمت کارشناسی موضوع و مصداق، حرمت عرف و رجوع به خرد‌عام به خود دهد از پیش و با نام شریعت حکم الزام‌آورصادر می‌کند و ناگزیر همه را به‌زحمت می‌اندازد تا با حکم صادره تطبیق شود. نمونه‌های فراوان آن را در دویست سال گذشته و در موارد آب لوله‌کشی، قند، دوربین، بلندگو، رادیو، تلویزیون، خودرو، مدرسه، دانشگاه، غرب، زبان‌خارجی، تمدن و ... می‌توان مشاهده کرد (هنوز صدای محمدتقی فلسفی تجددخواه در گوش من است که می‌گفت پیش‌از‌من شیخی بر منبر رفت، پیش او بلندگو گذاشتند و او بانگ براورد که این بوق شیطان را بردارید و من که نشستم گفتم آن بوق شیطان را بیاورید !)

اصحاب منطق قیاسی بی انکه تسلیم جستجویی خردمحور و زمان‌مند شوند، حکم به اصلاح و یا نابودی "نو" می‌دهند تا نگاه منقول، اقتداری و شریعت مدار آنان آرامش یابد و از این رهگذر دین خدا حفظ شده باشد !

در این منطق مهم نیست که بر سر پدیده‌های نو چه می‌رود، یا حتی عوارض نابودی آن "امور واقع" بر سر همین روحانیت چه می‌اورد، آنچه مهم است عمل به تکلیف آنی و تشخیص فردی برای حفظ شریعت غراء است که از آسان‌ترین راه بدست می‌اید.

در منطق استقرایی که دسته‌ای اندک از روحانیت ما بدان مباهی است، تلاش برای فهم و سپس مصالحه با امر "نو" آغاز می‌شود و در یک چالش و چرخش پرزحمت و اجتهاد خردمحور تلاش می‌شود تا هم شریعت آسیب نبیند، هم با روح زمانه مخالفت نشود و هم مردم به‌زحمت نیفتند.

رویدادهای اخیر ایران برامدن نقطه جدال این دو نگاه و تلاقی دوسرعت بود، نسلی به میدان امده که روی به‌تقلید ندارد، جوان، پرنشاط و تحصیل‌کرده است، کمابیش با جهان و زبان‌خارج آشناست، بی‌انکه سر ستیز با دین داشته باشد نگاه اقتدارمنشانه دینی را هم برنمی‌تابد و اراده کرده تا مسالمت‌جویانه در قلمرو ملی خود اعمال حاکمیت دمکراتیک کند.

روحانیت سیاسی ما به استناد فرمایش مولا در صدر این مطلب می‌باید خود را ازپیش برای الزامات نسل نو آماده می‌کرد، زبان او را در می‌یافت و با دغدغه‌های او همراه می‌شد تا بتواند در نگرشی استقرایی و کاوش‌گرانه چندوچون موقعیت جدید را کشف و بی‌انکه با ان خصمانه بستیزد، حتی برای مصلحت خود دست به‌مصالحه زند، اما در بی تدبیری محض خلاف این اتفاق افتاد.

با این حساب، جدال امروز دوسر دارد، جدالی که یک‌سر آن در مهار سنت‌گرایان و سردیگر آن در دست نواندیشان است و دست کم با دغدغه قانون‌طلبی و عدالت‌محوری سابقه‌ای یک‌صد ساله در کشور ما دارد. سنت‌گرایانی که بطور معمول در ایران ما، توسط شاکله غالب روحانیت نمایندگی می‌شده در برابر نوگرایانی که شاید نماینده آنان را بتوان روشنفکران و نواندیشان روحانی دانست، صف‌آرایی کرده است.

اینکه آوردم "شاکله غالب روحانیت" بدان معناست که پیکره این جمعیت مهم و سرنوشت‌ساز به‌اندازه‌ای مرکب و پیچیده است که نمی‌توان کلیت آن را درعنوانی واحد پیچید. در مجموعه بزرگ و کهن‌سال روحانیت می‌توان از نواندیش‌ترین تا خشک‌ترین تفکرات و گرایش‌ها را سراغ کرد ولی به‌شهادت تاریخ هیئت غالب آن نواندیش نیست و نواندیشی اتهامی است که بزرگان قوم اغلب از زیر بار گران آن بیرون جسته‌اند.

با وجود آن‌که بخش نواندیش روحانیت هم جزیی از این مجموعه بزرگ است به هیچ‌روی نمی‌توان تکلیف آنان را با بخش سنتی آن یکی دانست و حتی بزرگان روحانیت هم با وجود دفاع صنفی سخت از تمامیت این مجموعه در بزنگاه‌های تاریخی، آن بخش را با خویش یکی ندانسته و در عمل با کلام و مرام از نقطه مرکزی این صنف (که راست‌کیشانه نقطه کانونی صلاح و فلاح تلقی می‌شود)، دور می‌دانند، چنان‌که امروز می‌بینیم.

از همین‌روی هم شاکله روحانیت امروز(سیاسی و غیر‌سیاسی آن) سید‌محمد طباطبایی، بهبهانی و فیروزابادی و ... را در کنار چهره‌های نمادین این طبقه در یک صدسال اخیر نمی‌گذارد و درعینک غالب و قالب، میرزای نائینی قانون طلب با سید‌محمد کاظم یزدی مشروطه ستیز برابر نمی‌شود.

بخش نواندیش روحانیت را می‌توان در طلاب جوان نوجوی آزاده و نیز نخبگان دور از مواهب صنفی این مجموعه خلاصه کرد ولی این اقلیت مهم و تاثیرگذار یا چندان به‌جد گرفته نمی شوند و یا تلاش سازنده و نوجوی آنها به‌سود اقتدار نقطه کانونی روحانیت تصرف می‌شود تا بتوان از ان باز ماهیتی صنفی و اقتداری ساخت.

این عارضه ویِژه ما نیست و در غرب مسیحی و سنت یهودی هم ریشه‌ای دراز دارد، ما نیز قرائت بومی خود را از این جدال نو- کهنه داریم، جدالی که نمی‌تواند با همه تمایزها، جدای از میراث عمومی جهان در این حوزه، مورد مداقه و تامل قرار گیرد و بنابراین هرگونه رویارویی با قرائت‌های تطبیقی در این عرصه کژاندیشانه و بیهوده است.

بخشی از روحانیت که نماینده جریان سنتی است و مدافع ایستایی یا کندی "روندهای اجتماعی" است، نه از ان‌روی که به این دلبرنو بی‌اعتناست بل از ان‌روی که چون مایل نیست بدهکار سرعت و چالاکی زمان شود و از سویی به سبب "احتیاطات" و برخی موانع صنفی نمی‌تواند تنظیم سرعت‌مناسب کند پس عافیت‌طلبانه جلوی جریان را سد می‌کند.

این بخش از روحانیت گاه در طول تاریخ به ترمز جهش‌های حیاتی ملت بدل شده حال انکه می‌توانست با همراهی، نواندیشی، تفاهم و مسالمت و با بهره‌گیری از تاثیرات بخش نواندیش خود، از اندیشه قیمومت و نگاه متمایز طبقاتی فاصله بگیرد و دردمندانه در کنار همه آحاد اجتماع به نیروی سازنده‌ای بدل شده و فریاد ملت یا جریان پویای تاریخ باشد.

همچنانکه بخش نواندیش روحانیت بارها موتور محرک جنبش‌های اجتماعی بوده و آثار آن در تحولات جامعه ما قابل شناسایی است.

با این‌همه جز تذکره‌هایی سراسر تمجید، هیچ نقد تاریخی منصفانه و بیطرفانه جامعی از سود و زیان تاریخی روحانیت در دست نیست واز آن‌جا که این طبقه خود یک‌سویه به داوری کارنامه تاریخی همه اصناف اجتماع ایرانی می‌نشیند، طبیعی است دست‌کم از نقدهای علمی بی‌طرف نسبت به‌خود استقبال و با آن مدارا کند، به‌ویژه زمانی چون امروز که سرنوشت مردم و کشور (و حتی جهان) با رفتار این بخش از روحانیت ناگزیر گرهی عمیق خورده است و در حقیقت سرنوشت ملت و کشور به‌نوعی گروگان یک طبقه است.

طبیعی است که هر مجموعه‌ بتواند گرایش‌ها و آمال فکری خود را داشته باشد ولی ناگزیر بسته به‌میزان اثرگذاری بر جامعه پیرامونی، با نگاه‌های انتقادی و قرائت‌های مخالف درگیر خواهد شد. روحانیت شاید اثرگذارترین بخش جامعه ماست و بدلیل میل ذاتی به تاثیرگذاری عمیق همه‌سویه این طبقه بر جامعه ایرانی و معادلات بین‌المللی، ناگزیر خود را در مظان و معرض دید، نقد و داوری عموم قرار داده است.

انتخابات تازه درگذشته با همه تفاسیری که از ان می‌شود به روایتی تبلور تقابل جدید ملت و آن بخش از روحانیت است که تصمیم به حل این مناقشه تاریخی نو- کهنه ندارد و همچون پدری اقتدار‌طلب بر سر روش‌های کهنه و تفسیر‌مقلوب خویش از "امرواقع" اصرار دارد.

پدری که گویی نصیحت تاریخی بزرگان شریعت را هم فراموش کرده که فرمودند فرزندان خود را مجبور نکنید چون شما بیندیشند، آنان متعلق به زمانه‌ای دیگرند.

تفکیک یا تحبیب قوا !؟

2009-08-17T10:36:00.017+02:00

این‌روزها آن‌قدر مسئله و انتقاد به‌رهبران کشور زیاد است که جایی برای ارتکاب اشتباهی دیگر نماند، با این‌همه دلم نیامد از کنار این موضوع مهم بگذرم که انتصاب اقای صادق لاریجانی به‌ریاست قوه قضاییه در زمانی که برادر ایشان بر کرسی ریاست قوه‌ای دیگر نشسته است از بدعت‌های حقوق اساسی و ناقض اصل تفکیک قواست است که اهل فن باید به‌شرح و بسط آن همت گمارند.

گزینش آیه‌الله صادق لاریجانی که چهره‌ای جوان و بی‌سابقه در دستگاه قضایی است می‌تواند حواشی فراوانی داشته باشد و برکات زیادی در این خرابه قضایی (به تعبیر روسای پیشین آن) ایجاد کند، با این نگرانی که سوار شدن این مجتهد جوان بر پیکره دستگاهی عظیم که انبوهی از نیروهای کهنه‌کار ارکان ان را بدست دارند و پیشینه‌ قضایی سی‌ساله با همه فراز و نشیب ان را یدک می‌کشند، با مشکل روبرو شود و ناگزیر پس از چندی نه به اصلاح نظام قضایی که به تمکین ایشان از مجموعه حاضر بیانجامد.

با این‌همه، آنچه اسباب نگارش این یادداشت شد یاداوری نکته‌ای بود که با شنیدن خبر این انتصاب به ذهن‌ام امد و آن دوری از اصل زرین "تفکیک قوا" در این انتصاب با توجه به حضور برادر ایشان در ریاست قوه مقننه بود. این نوع از انتصابات که اگر بلافاصله چالش انگیز نباشد می‌تواند بدعت حقوقی ایجاد کند پیش‌تر در زمان انتصاب مجدد ریاست بنیاد مستضعفان در اوایل دهه هفتاد شمسی نیز روی داده بود زمانی که برادر رییس اسبق بنیاد در کوران محاکمات جنجالی ناشی از اختلاس مالی بسر می‌برد. در ان ماجرا برادر متهم که خود نیز گیر محکمه بود و در زمانی که همه افکار عمومی متوجه رسیدگی عادلانه و بی‌طرفانه به بزرگترین اختلاس مالی کشور بود در بدترین زمان ممکن از عالی‌ترین مقام کشور حکم ریاست گرفت !

و اما نکته مورد اشاره این است که دومینیک دوویلپن نخست وزیر سابق فرانسه در سال 2002 از سوی شیراک به سمت وزارت امور‌خارجه برگزیده شد. دوویلپن از خانواده‌ای سرشناس است و پدر او به عنوان سناتوری متنفذ ریاست کمیته روابط خارجی مجلس سنا را برعهده داشت. انتصاب دوویلپن پسر به عنوان وزیر امور‌خارجه می‌باید او را در ارتباط مستقیم با کمیته روابط خارجی سنای فرانسه قرار می‌داد و به‌عبارتی او را در برابر پدر خویش مسئول و پاسخ‌گو می‌کرد.

دوویلپن پدر با شنیدن خبر انتصاب پسرش احساس کرد که نمی‌تواند آن‌چنان که قانون و افکار‌عمومی از او توقع دارد از دستگاه دیپلماسی به‌ریاست پسرش حساب‌کشی کند و ممکن است شایبه این رابطه نزدیک خونی بجای رعایت اصل تفکیک قوا اسباب تحبیب آن و سوء‌استفاده احتمالی را فراهم اورد، از همین‌روی و با استناد به همین مانع اخلاقی و قانونی استعفا داد تا دستگاههای نظارتی بتوانند آزادانه پسرش را به تیغ نقد و نظارت بسپارند !

امروز در ایران مشابه این ماجرا اتفاق افتاده است و دو قوه از سه قوه کشور در کف دو برادری است که اگر هرچه هم بر سر قانون‌مداری پافشاری کنند در موضع تهمت نشسته‌اند، آن هم در کشوری که قدرت نهادهای نظارتی ضعیف و بنا به مصالح راقیه، مردم درعمل از هرگونه نقد و دست اندازی به حوزه قدرت منع می‌شوند.

با این همه، این انتصاب آزمونی برای هر دو برادر است و می‌تواند اسباب سربلندی انان را فراهم اورد، به‌ویژه که آقای علی لاریجانی می‌تواند از فرصت سود جسته و سنت مرده دفاع از حق "مصونیت نمایندگی" نمایندگان مجلس را در برابر دست اندازی‌های دستگاه قضا، احیا کند تا همین چند نماینده‌ای که بر سر میثاق خود با مردم ایستاده‌اند بتوانند در دفاع از حقوق موکلین آزادانه به وظیفه شرعی و قانونی خود عمل کنند.

سزاوار است که این مقایسه نمونه در دو نظام سکولار فرانسه و نظام دینی ایران با جمله آفتاب و مولای همیشه جاوید عدالت علی علیه‌السلام پایان پذیرد که به فرزندان نسبی و معنوی خود وصیت فرمود که "الله الله فی القران، لایسبقـنکم بالعمل به غیرکم" .... مبادا دیگران در عمل به قرآن از شما پیشی بگیرند !

کارنامه ده ساله شاهرودی در قوه قضائیه

نسبت به احدی گذشت نخواهم کرد و خاطیان را به دستگاه عدالت خواهم سپرد
***
ماه‌ها پیش تاملاتی نظری در باب گناه و کیفر نوشته‌ام که به مناسبت انتصاب صادق لاریجانی انتشار خواهم داد، با این امید که رییس جدید که خود از روحانیان اهل اندیشه بشمار می‌رود در تنقیح مقال و بسط مجال همتی ورزد. مطلب شفافی و مستوری در سیاست را نیز در فرصتی دیگر پی خواهم گرفت.

شفافیت و ‌مستوری در سیاست - دوم

2009-07-14T02:11:00.005+02:00

امر‌درونی و پنهان در درون خود تعارضی مبنایی را حمل می‌کند، تعارضی‌که به طبیعت شرایط انسانی وابسته است، در رویارویی با هجوم امر بیرونی آشکار می‌شود، برای پیش‌گیری از خطر بیرون، مدام نگران محافظت از‌خویش است و این همان تقابل خصوصی – عمومی در بحث ماست. چیزی که درونی است باید در حصار حوزه خصوصی محافظت شود و تا انجا که به کنش انسانی نیانجامیده محفوظ می‌ماند ولی آنجا که در حوزه روابط انسانی کنش برانگیخت اثار و عوارضی دارد که بنا به طبیعت از پیله خویش خارج و به‌حوزه عمومی وارد می‌شود.

مرزهای این‌دو حوزه البته بنا‌به طبیعت و نسبت اجتماعی‌شدن (سوسیالیزه) امر‌خصوصی، می‌تواند ابهام داشته و ناشفاف باقی بماند و شرایط زمانی حاکم بر‌این دو عرصه می‌تواند نسبت این شفافیت را روشن کند. سطوح این شفافیت در سه حوزه اقتصادی (تجارت و بازار)، رسانه و تبلیغات و سیاست متفاوت است و عصر پست مدرن غربی با دریدن حجاب‌های حوزه خصوصی پرتو بیشتری به‌این سه حوزه تابانده تا جایی‌که شفافیت ناشی‌ ازآن به پدیده "دیده‌بارگی" (معادل آشوری برای ووایوریسم) انجامیده است.

مفهوم "دیده‌بارگی" یا تمایل به آشکاری و نمایش، با مفهوم "حیا" که اختصاص به حوزه خصوصی داشته و مفهومی بسیار پیچیده است مرتبط است. "حیا" در هریک از حوزه‌های جغرافیایی هم‌چون فرانسه، ژاپن، دنیای‌اسلام و دنیای‌عرب عرض‌عریضی را می‌پوشاند و با مفهوم "رابطه با دیگری" معنا می‌شود. آنچه از "رابطه" در دنیای ژاپنی استنباط می‌شود با آنچه در دنیای غرب وجود دارد متفاوت است و آنچه ذیل این مفهوم در دنیای اسلام قابل فهم است آن‌چیزی نیست که در جهان فرانسوی یا انگلیسی مرسوم است. مفهوم ظریف "حیا" در فرهنگ ژاپنی یا اسلامی فاعل کنش‌گر شناسا را حتی در حوزه سیاسی و مسئولیت‌های عمومی، آن اندازه به‌پیش نمی‌راند که فاعل غربی را به‌پیش رانده است. با این‌همه دراین حوزه‌های جغرافیایی و رفتاری نمی توان ازاین مفهوم همان کارکرد سنتی را انتظار داشت که پیش‌از این در یک "نظام اندرونی" معنا می‌شد.

در امر انتخابات که حوزه رفتاری عمومی و سیاسی است، شهروند با عبور از مرزهای سنتی حیا و در تمایلی به آشکارگی، به وکیل خود (نماینده مجلس یا رییس‌جمهور) فرصت و نیابت تصمیم‌گیری می‌دهد و او را در عرصه‌ای همگانی به‌پیش می‌اندازد تا خواستی خصوصی را به اراده‌ای عمومی و آشکار بدل سازد. اراده آشکارسازی در این مرحله قادر به خصوصی سازی و پنهان بافی نیست و حتی در فرهنگ هندی هم که ذهنیت امرخصوصی در فضای مقدسی مانده است انتشار تصاویر به‌کمک رسانه‌های عمومی و رفتار سیاسی که نیاز به آشکارگی دارد، قداست این حوزه خصوصی را شکانده است.

در دنیای رسانه و سیاست امروز که دنیای انفجار تصاویر است نمی‌توان هم به‌قاعده آن تن درداد و هم بر اساس مفهوم سنتی "حیا" مخالف آشکارگی بود. دراین دوحوزه حساسیت دوچندان است، "بی‌حیایی" به‌مفهوم سنتی یا خرق حوزه خصوصی در همین جاست که با مفهوم مدرن "آزادی بیان" درگیر می‌شود. به‌اعتقاد جرج برنانو (1888-1948) ما چیزی از تمدن امروز درنیافته ایم، اگر درنیابیم که این تمدن توطئه‌ای علیه همه اشکال زندگی خصوصی است. جهان نیچه‌ای امروز، جهان بیرونی است، جهانی که هویت انسان‌ها باحضور در عرصه بیرونی معنا می‌شود و همه اطوار، احساس و اعتقاد و کلام انها در معرض دیدگان دیگران است.

در این جهان هرتلاشی برای پنهان ماندن جامعه و سیاست موجود در آن، تلاشی برای انزوا تفسیر می‌شود، تلاش برای ارایه تصویری خفته از جامعه، تلاش برای پس‌راندن همه جنبشی است که انسان عصرامروز از خود بروز داده وخود را در معرض داوری و نگاه دیگران قرار می‌دهد. سیاستی که به‌حوزه اندرونی قایل است و همه بیرون را علیه خویش و توطئه برخویش می‌بیند، برای گسستی ناممکن تلاش می‌کند، گسستی که براساس منطق دوگانه بیرون و اندرون، شهروندان خود را به‌مثابه "عورات حرم" می‌بیند و هرگونه نگاه از بیرون به جزیی از این "عورت" را در حکم امرممنوع و حرام تلقی می‌کند.

در جهان دیروز، هرحکمی درباره "عورات اندرون" ازسوی حاکم و دولت‌مرد روا بود، نه ازان‌روی که با گسست از جهان بیرون، قضاوت بیرونی نمی‌توانست مانع شود، که احساس مالکیتی نسبت‌به اندرون وجود داشت و اعمال "عقل‌برتر" که عقل اداره‌اندرونی بود آن را روا می‌دانست. سیاست به‌عنوان بیرونی‌ترین حوزه رفتار انسانی در عصرجدید، عرصه تلاشی است تا درونی انسان را به بیرونی ناب تحول دهد و از همین‌روی با بازخوانی رفتار یونانی مشارکت‌عمومی و همه‌پرسی به انسان فرصت می‌دهد تا از مقوله ماکیاولیستی سیاست عبور کند و بی‌انکه چتر توطئه را بر این حوزه اندرونی بگسترد به‌دیگران اجازه داوری آشکار نسبت به رفتار رهبران خویش دهد.

هویت جدید سیاسی یعنی "آشکاری سرنوشت ملی" از این پس با لذتی همراه می‌شود که در جهان‌ دیروز دراندرون جای داشت. جای لذت و درد تغییر کرده است و انسانی که امروز می‌تواند با مشارکت سیاسی، موجودیت و تمنای خود را به‌تماشای همه بگذارد، از دردهای نهانی خود فاصله می‌گیرد و فرصت‌جدید را برای بازیابی شادی‌های عمومی درمتنی همگانی مغتنم می‌شمارد. انسانی که هر چه ازخود فاصله می‌گیرد در دیگران غرق می‌شود و چون دردیگران غرق می‌شود بادیگران یکی می‌شود و نقش رسانه در ایجاد این احساس‌ نو بسیار حیاتی است. احساسی عیان، آشکار سازی بی‌بدیل که سهمی برای اندرون نمی‌گذارد و می‌خواهد همه‌چیز را در پرده تصویر تازه خویش، تقسیم کند.

دراین آشکارسازی، انسان جدید هویتی تازه می‌یابد، شکننده‌تر، وابسته‌تر و بظاهر ضعیف‌تر می‌شود، انسانی‌که داوری رستم‌گونه ازخویش را در اندرونی دیروز از دست داده بود امروز همه چیزش دربرابر دیدگان دیگران عیان است. در عرصه سیاسی، جامعه آشکار جامعه‌ای شکننده‌تر است، اما این شکنندگی به‌معنای فروپاشی نیست (فروپاشی تصویر سیاست دیروزی و متعلق به اصحاب نظم اندرونی بود) بلکه به‌معنای یافتن توان بازسازی و "خویش ترمیمی" است. هر اندازه این نوع سیاست بیشتر در معرض داوری دیگران قرار گیرد فسادهایش آشکارتر می‌شود و ازاین پس نمی‌تواند با اعمال قدرت یک‌سویه فساد اندرونی را بپوشاند و تصویر رستم‌گونه دیروز خود را بازسازی کند.

شکننده‌تر شده است ازاین‌روی که می‌بایست تصویری مقبول‌تر، عمومی‌تر و بیشتر مبتنی بر خرد‌عام ازخود نشان‌دهد، دیگر نمی‌شود درعرصه‌ای عمومی هم‌چون سیاست و انتخابات که اقتضای اشکاری دارد به‌دیگران گفت به‌شما مربوط نیست، در امور داخلی من مداخله نکن، این یک دعوای خانوادگی است، صلوات بفرستید و ... !

ذهنیت دیروز به‌عینیتی بدل شده است که به‌گفته "میشل هانری" فیلسوف فرانسوی (1922-2002) محصول گریزاز خویشتن است، گریزی که به‌تعارضی حل‌نشدنی هم می‌انجامد و آن گرفتاربودن در دردهای زندگی و خویشتن خویش است که نمی‌شود از ان کاملا گریخت، همان که در عرصه اجتماعی و سپهر سیاست بحث ما، از ان باید به "هویت ملی" تعبیر کرد.

ادامه دارد

شفافیت و ‌مستوری در سیاست - یکم

2009-07-02T19:11:00.006+02:00

پیش‌از‌این به‌خوانندگان گرامی وعده داده بودم تا در‌فرصتی مناسب به‌مقوله "شفافیت" بپردازم و امروز که امر انتخابات دست‌کم در ظاهر به‌فرجام خود رسیده‌است زمان وفای آن‌عهد است. به‌واقعه‌ای که گذشت یا به‌تعبیری رساتر"درگذشت" از مناظر ‌و سطوح مختلف می‌توان نگریست، برخی را بررسیده‌اند و برخی زوایا همچنان نیازمند بازبینی و تامل‌دقیق است.

ما چه‌بخواهیم و چه‌نخواهیم وارد عصری‌دیگر شده‌ایم، انتخابات 22 خرداد تاریخ کشور ما را به دو‌پاره کرد، این‌سوی این تاریخ با ان‌سوی آن در کم و‌کیف متفاوت است. در این‌سوی تاریخ همه‌چیز ما در‌معرض کاوشی دوباره قرار گرفته‌است و بازیگران این‌سوی تاریخ تمامی اصول و فروع آن‌سوی را به‌چالش و داوری گرفته‌اند. هر‌چه‌هم ما با‌تکیه بر پول و زور و رسانه بر طبل خالی قانون بکوبیم چیزی‌از اهمیت این‌داوری کم نمی‌کند.

یکی از زمینه‌های مهم این داوری کنکاش در مقوله "شفافیت" است، مقوله‌ای بحث برانگیز که تمامی احوال و آثار این انتخابات در دو‌سه ماه گذشته پیرامون مفهوم آن دور زده است و بازیگران انتخابات از دو اردوی موافق و‌مخالف بر‌سر وجود و عدم آن مناقشه کرده‌اند. من اما در اینجا فراتر از مباحث روزانه به جلوه‌های نظری آن خواهم پرداخت و می‌کوشم تا زاویه‌ای از ان را بازشکافم.

مقوله "شفافیت" را با نقیض‌مستور آن یعنی "رمز و‌راز" آغاز می‌کنیم و این هر‌دو را در پهنه اندیشه‌سیاسی به‌مظان نقد و‌داوری می‌بریم. "امر‌شفاف‌سیاسی" یا "امر‌مستور" را به‌یونان‌باستان باز‌می‌گردانم و در‌جای خود به‌زندانیان غار‌افلاطون می‌رسم که مبنای مناقشه‌ای فلسفی در عرصه سیاست است. مقوله فلسفی-سیاسی "شفافیت" با‌هدف راز‌زدایی از قدرت‌سیاسی و بررسی میزان سلامت رهبران در آثار سده‌های پسین و پس‌از رنسانس در دو گرایش اخلاق آنگلوساکسون و حقوق فرانکوفون قابل تمایز و باز‌شناسی است.

نتیجه هر‌دو گرایش‌بالا تا پیش‌از ظهور عصر‌جدید که ما در‌ان بسر می‌بریم و همه‌چیز در جهان‌آزاد‌رسانه در خدمت شفافیت بیشتر است، به‌رمزهای حقوقی و تدوین "حقوق‌راز" انجامیده و برای کاهش تناقض پایدار در دو‌امر "شفاف" و "راز‌آلود"، به قانونی‌سازی "امر پنهان" توسط قانونگذاران و رهبران‌سیاسی محدود شده‌است، قانونی‌که البته ریشه در اجماع و اخلاق‌مقبول‌عامه دارد، هم‌چون قانون حفظ‌اسرار‌مریض توسط طبیب.

باور‌عمومی و کنش‌رهبران در انتخابات اخیر‌ما نشان‌داد که‌گویی نظام‌سیاسی از آشکاری و شفافیت به‌گونه‌ای غریب گریزان است و امروز که به‌مدد رسانه آزاد دست‌کم نیم‌قرن از روندهای شفاف‌ساز در عرصه‌سیاست‌جهان می‌گذرد، غافل‌از تجربه‌گذشته، تلاش ناموفقی برای بازگشت به‌سده‌های هفده و هجده اروپا در کشور‌ما درگرفته است تا هرآنچه می‌توان از شفافیت گریخت و به‌راز‌سیاسی روی‌اورد، راز را‌هم با ابزاری‌انحصاری قانونی‌کرد و بی‌آنکه بر‌حول آن اجماع‌عام صورت گیرد اندک‌اندک آن را به‌امر‌مقدسی بدل ساخت، امر‌مقدسی که دور‌از‌دسترس عامه‌مردم است، از ان بی‌خبرند و تنها طبقه‌ای خاص و ممتاز می‌توانند از جعبه جادوی آن رازگشایی کنند.

بحث امروز ما بحث مشروعیت‌بخشی به راز‌قانونی است، رازی که از‌قضا در‌پهنه یک امر‌سیاسی چون انتخابات روی‌داده و در یک تعقیب و‌گریز تاریخی میان ابهام و تناقض سرآن دارد تا جامه‌مشروع بپوشد و به‌عنوان امری‌مشروع، موجه و قانونی از دوره گذار بحرانی به‌سلامت بگذرد.

"شفافیت" نیازی ضروری در تبادل و‌تعامل اجتماعی است و انتخابات عرصه‌آشکار یک تبادل‌عمومی میان دولت و ملت است، آنجا‌که تبادل نیست نیازی به‌شفافیت نیست و راز آن‌هم نوع‌مقدس‌آن تنها در‌یک جریان یک‌سویه است که از‌سر‌لطف شکل می‌گیرد. در عرصه دادوستد‌اجتماعی و قرارداد‌سیاسی که همه‌چیز دو‌سوی معامله باید روشن باشد تا تبادلی هر‌چه سالم‌تر صورت‌گیرد، جای امر رازآلود نیست و انتخابات شفاف‌ترین میدان‌تعامل میان دولت و ملت است.

شفافیت مولود‌آگاهی است و آگاهی در پهنه کنش‌های سیاسی – اجتماعی جوامع آزاد است که مجال توسعه می‌یابد. با این‌تعریف جامعه‌آزاد، جامعه‌ای آگاه است. ریشه و تبار "راز" را اما در جوامع‌پیشینی باید جست. جامعه‌ای که می‌توان حقیقت را در‌آن از مردم پوشانید و آگاهی‌را از‌آن دریغ داشت جامعه‌ای بسته است که تنها با نمایش اسرار و مصالح می‌توان آن را اداره کرد. گشایش هر‌جزیی از این اسرار می‌تواند به‌آگاهی بدل‌شود و آگاهی که مولود و هم‌زاد شفافیت است، ازادی طلب می‌کند و آزادی مهر‌خاتمت بر صندوقچه نهانی سیاست می‌گذارد.

راز‌سیاسی اگر هیچ دریچه‌ای به‌سوی شفافیت نداشته باشد، یعنی هیچ کنش‌آزاد و‌آگاهی را برنتابد استعداد این را دارد تا از مرحله رمزهای قانونی به‌مرحله رازهای باطنی نهادینه، عبور ‌کند و موجودیت و مشروعیت‌خود را در گرایش‌های عارفانه و پنهان‌باطنی بجوید که این در عرصه سیاست سم‌قاتلی است و می‌تواند به‌گرایش‌های رادیکال خرد‌ستیز و عامه‌پرهیز حلقه‌های باطنی منجر شده و منشا ظهور جنبش‌های باطنی در سپهر‌سیاست گردد. گرایش‌های باطنی سپهر‌سیاست هم اگر به‌ضرب قدرت و ثروت بی‌حساب و خارج‌از نظارت‌مردم، سودای خروج از مرزهای‌ملی داشته باشد، آنگاه می‌تواند تهدیدی جهانی تلقی شود. پس میان رمز‌قانونی و راز‌باطنی هنوز فاصله است.

نظام‌سیاسی مبتنی‌بر‌راز بر اصل دو‌گانه‌ای استوار است، دوگانه "بیرون" و "اندرون". بیرون با ترس و توهم و دشمن آمیخته است و اندرون با راز‌اهل‌سر و لطف و شفاعت اندرونیان. هر دو‌حوزه این دو‌گانه پایدار، با دو‌مفهوم "درد" و "لذت" گره خورده است. حضور در‌اندرون یا مجمع‌اسرار، لذتی از فیض‌حضور تا هیجان‌اکستاز را با‌خود دارد و حوزه‌بیرونی آمیخته با درد و الم و‌تشویش است. نظام‌سیاسی مخالف‌امر‌شفاف، در‌تناسبی آشکار چنان تنظیم می‌شود که یا‌باید در‌درون بود و یا در‌بیرون و تقسیم درد و لذت در نسبت‌نزدیکی به‌این دو‌حوزه اندرونی و بیرونی تعریف شده است.

اهل‌اندرون به‌کروبیانی می‌مانند که با‌توجه به‌نسبت نزدیکی به‌ "منبع‌سـّـر" در فضای لذات معنوی و سپیدی مواجید‌عرفانی و مکاشفات سیر می‌کنند و بیرونیان چون از منبع‌فیاض ســّـر و‌ راز‌اهل‌باطن محروم‌اند به‌همان‌اندازه به‌تاریکی و سیاهی‌خصم نزدیک‌ترند و از شفافیت که در این منطق همان "سیاست راز" است محروم‌تر.

دو‌مفهوم "بیرون" و "اندرون" را تنها در‌یک نظام‌عینیت‌فلسفی است که می‌توان تفسیر کرد. مفهوم‌درونی قابل‌مشاهده و اندازه‌گیری نیست و تنها با‌یک جراحی می‌توان چیزی‌نهان را هویدا کرد و آن را به‌معرض تماشای چشم‌ظاهر گذاشت. امر‌باطنی عینیتی ندارد و تنها با حضور‌نفس‌الامری است که خویش‌آگاهی را به‌معرض تماشای عموم می گذارد. این خویش‌آگاهی اگر پیش‌تر تجربه نشده باشد مقوله‌ای نامریی است و نسبت شهود‌ آن تنها با عقب‌نشینی امر‌خارجی است که تعریف می‌شود و امر‌خارجی تا در "کتم‌عدم" بماند امری خصوصی تلقی می‌شود و نمی‌توان ان را به‌حوزه عمومی درآورد !

اعتبار بالا با اموزه‌های حوزه روانشناسی بیشتر قابل‌درک و‌فهم است و زمانی که پای‌سیاست و قرارداد‌اجتماعی به‌میان می‌اید علاوه بر‌اینکه امکان اعتبار و رخ‌داد این امر‌خصوصی و شیوه ظهور آن در‌مظان تردید قرار می‌گیرد، حساسیت عملی‌شدن آن را هم دو‌چندان می‌کند.

ادامه دارد

پیام میرحسین موسوی

2009-06-13T12:59:00.188+02:00

• آخرین پی‌آمدهای مهم انتخابات را در پایین همین پست مشاهده فرمایید •

• پیام‌ها به‌دلیل مشکلات اطلاع‌رسانی آزاد در اینجا باز‌نشر می‌شود •

بيانيه نهم
بسم الله الرحمن الرحیم
هموطنان عزیز
همان‌گونه که انتظار می‌رفت شورای نگهبان، پس از نمایش‌هایی که توجه هیچ‌کس را جلب نکرد، و با چشم بستن بر روی انبوه تقلب‌ها و تخلف‌های صورت گرفته، سرانجام نتایج دهمین دورة انتخابات ریاست جمهوری را تایید کرد. جشنواره‌ای که تجدید حیات ملت ما را مژده می‌داد با تقلب و تخلف از عهدهای اسلام و انقلاب با ناگوارترین صحنه‌ها به پایان رسید؛ با حمله به خوابگاه دانشجویان، با خون‌های ریخته شده، جوانان کتک خورده و مورد اهانت قرار گرفته، صدا و سیمای از انظار جامعه افتاده، قلم‌های شکسته، روزنامه‌های بسته، با فضای امنیتی کودتاگونه و بی‌اعتمادی تلخ و گستردة مردم نسبت به نتایج اعلام شده برای انتخابات و دولت ناشی از آن. به زودی گرمای حادثه فرو می‌نشیند و دست‌اندرکاران این ماجرا با صورت‌حساب بلندبالای اشتباهات خود روبرو می‌شوند. آیا آنان از تحمیل آنچه روی داد سود بردند؟
از این پس ما دولتی خواهیم داشت که از نظر ارتباط با ملت در ناگوارترین شرایط به سر می‌برد و اکثریتی از جامعه، که اینجانب نیز یکی از آنان هستم، مشروعیت سیاسی آن را نمی‌پذیرد. دولتی با پشتوانه‌های ضعیف مردمی و اخلاقی که از او انتظاری جز بی‌تدبیری، قانون‌گریزی، عدم شفافیت، تخریب ساختارهای تصمیم‌گیری و تدوام سیاست‌های ویرانگر اقتصادی نداریم، و بیم آن می‌رود که بر اثر ضعف‌های بی‌شمار ذاتی و عارضی‌اش در ورطه امتیاز دادن به بیگانگان بیفتد. این چیزی نیست که ما از آن خرسند باشیم، بلکه از آن به شدت واهمه داریم.
خطر در پیش است. نظامی که به مدت سی‌سال به اعتماد مردم متکی بود نمی‌تواند یک شبه قوای امنیتی را جایگزین این نقطه اتکا کند. این اعتماد لطمات جدی دیده است؛ اگر انکار این واقعیت سودی می‌رساند، ما نیز با منکران آن هم‌صدا می‌شدیم، از بس که خطر عظیم است. اگر آنچه انکارش می‌کنیم واقعا صحت ندارد، چرا به دیگران اجازه اجتماع نمی‌دهیم تا معلوم شود که چقدر اندکند.
باید باز گردیم، هنوز دیر نشده است. هنوز می‌توان اطمینان آسیب دیدة مردم را بازسازی کرد؛ امنیت نظام ما در گرو چنین کاری است. فرزندان انقلاب را از زندان‌ها آزاد کنید. حبس آنان جز تغذیه غریزه فرافکنی در وجود خود شما فایده‌ای ندارد. مردم چگونه می‌توانند به حکومتی اعتماد کنند که دوستان و همکاران و فرزندانش را به صرف توهم در بند می‌کند؟ چیره کردن فضای امنیتی بر جامعه جز صدمه زدن به عواطف ملت نسبت به نظام اثری نمی‌گذارد. مطبوعات آزاد مجاری تنفسی یک جامعه سالمند؛ برای ترمیم اعتماد مردم این مجاری را مسدود نکنید.
باید به اسلام باز گردیم، اسلام ناب محمدی که تحجر را بر نمی‌تابد و تا قیام قیامت برای معضلات جدید بشریت پاسخ‌های بکر و نو دارد. به اسلامی باز گردیم که ما را به امانت و راستی فرا خوانده است.
به صداقت بازگردیم. چگونه از مردم می‌خواهیم ایمان‌های مذهبی‌شان را سرمایه اعتماد به ما قرار دهند در حالی که صراحتا به آنان دروغ گفته می‌شود؟
به خرد بازگردیم. کشوری به عظمت ایران را، با آرمان‌هایی به بزرگی اهداف انقلاب اسلامی و با دشمنانی به آن سرسختی و کینه‌توزی که می‌شناسیم با دور ریختن سی سال تجربه مدیریتی و انکار ضرورت برنامه‌ریزی و تصمیمات خلق‌الساعه فردی اداره نمی‌‌توان کرد.
به قانون بازگردیم؛ به قانون اساسی، این بزرگترین میثاق ملت. به قوانینی که خود وضع کرده‌ایم پایبند بمانیم و آنها را اجرا کنیم. بدون این کار سنگ روی سنگ بند نخواهد ماند.
مردم به حکومتی اعتماد می‌کنند که آنان را محرم بداند. چرا باید مهم‌ترین مسائل مملکت از مردم پنهان باشد؟ محرم دانستن ملت و شفافیت اطلاعات اولین قدم در راه مبارزه با فساد است، حال آن که مردم ما حتی به اندازه خواندن خبرهای چند روزنامه محرم دانسته نمی‌شوند.
به مردم بازگردیم. چرا هر گره سهلی را با دندان‌های امنیتی باز می‌کنیم؟ چرا به کوچکترین بهانه،‌ هرکسی را از دایره خود‌ی‌های‌مان دور می‌کنیم؟ این یکی بیش از اندازه جوان است، آن یکی بیش‌ از اندازه هنرمند است، آن یکی روشنفکر است، این یکی با ما اختلاف سلیقه دارد، آن یکی دانشجوست، این یکی از کار ما ایراد می‌گیرد، آن یکی به گروه ما تعلق ندارد، این یکی قدش بلند است، آن یکی خیلی شیک‌پوش است. آن‌قدر از دور خود می‌رانیم تا این که تنها می‌مانیم. این شیوه انقلاب اسلامی نیست، و شیوه اسلامی نیست که آغوشش را به روی همه باز می‌کند و به صرف شهادت زبانی، انسان‌ها را در دایرۀ خود می‌آورد.
چرا باید پس از یک انتخابات سرنوشت‌ساز در معرض چنین خطراتی باشیم، حال آن که انقلاب و نظام ما در آستانة تحصیل بزرگترین دستاوردها بود؟
مردم!
ما راهی دور و در نگاه نخست غیرقابل عبور را در چند ماه کوتاه پشت سر گذاشته بودیم. ما با هم این فاصله را آمدیم؛ از فضایی که به گرد دروغ و تردید و به غبار رمیدن‌های گروهی، طبقاتی، خانوادگی و بین‌نسلی آلوده شده بود، از دورانی که نطفه نا‌امیدی شروع به رشد کرده بود، زمانی که فاصله مردم از نظامشان روز به روز بیشتر می‌شد، تا با هم مقدمات انتخابات را به جریانی طولانی از یک تجدید حیات ملی تبدیل کنیم؛ فضایی پر از آشتی، شادی، آگاهی و نشاط، عرصه‌ای که در آن دوستداران نامزدها در حالی که خنده از لبانشان رخت بر نمی‌بست می‌توانستند با یکدیگر به بحث درباره آینده بنشینند و آن آزادی فرزانه که انقلاب ما وعده‌اش را داده بود تجربه کنند. فضایی که در آن کسی خود را شهروند درجه دوم و غیرخودی با انقلاب و نظام اسلامی نبیند، و کرد و لر و عرب و بلوچ و ترک و هر قوم دیگر و پیر و جوان و میانسال و هر قشر دیگر و هر صنف دیگر و هر سلیقۀ دیگر که تا چند ماه پیش خود را بیگانة با سرنوشت کشور می‌دید همچون عهد نخست جمهوری اسلامی، خویشتن را از نو در دایره صاحبان انقلاب بیابد.
ما با هم آمدیم تا با تجسس در احوال شخصی مردم مخالفت کنیم و از نفرت‌پراکنی و پرونده‌سازی بیزاری بجوییم. با هم آمدیم تا حاکمیت عقل و عشق را توامان داشته باشیم. همۀ ما به چهرۀ رحمانی اسلام رو کردیم و در این رویکرد میراث تمدنی ایران عزیز و بزرگ را تجدید شده دیدیم، تا آنجا که در مساجد شعار ایران، ایران! را با طنینی که هنوز در تکبیرهای شبانۀ شما شنیده می‌شود سر دادیم و کسی احساس نکرد که ایران جدای از انقلاب و یا جدای از اسلام است، بلکه اسلام و ایران و انقلاب از تحجر و کهنگی و تعصب و خارجی‌گری جداست. اسلامی که در ورای تمایزات عقیدتی و طبقاتی و قومی و جنسیتی کرامت انسان‌ها را ارج می‌نهد و اصل می‌داند. اسلامی که شوینده هر نوع نابرابری در مقابل قانون و پرچمدار تکریم حقوق شهروندی است.
مردم!
علیرغم آنچه روی داد، ما در این چند ماه آرزوهای بلند و کوشش‌های خالصانۀ خود را نباختیم. ما در این میانه مستوره‌ای از تحقق آرمان‌هایمان را یافتیم و دیدیم که آنچه به‌ دنبال آنیم چقدر خواستنی است و چه نسبت نزدیکی با حقیقت اسلام و انقلاب و هویت ملی ما دارد. این دستاوردی است که هیچ‌کس نمی‌تواند آن را از ما بستاند. ما با هم سرمایه‌ای اندوخته‌ایم که پشتوانه و بستر حرکت‌های آتی ما و فرزندانمان خواهد بود و این خط سبز جوشیده از فطرت‌های مردم و واقعیت‌های تاریخی کشور و انقلاب همچنان در طول سال‌ها ادامه خواهد یافت تا به مقصد نهایی خود برسد. ما برای حفظ این دستاورد بزرگ همچنان ایستادگی خواهیم کرد.
تمامی تلاش‌هایی که این روزها در مخالفت با شما صورت می‌گیرد برای آن است که از ثمربخش بودن اعتراضات قانونی خود ناامید شوید، زیرا تا ما ناامید نشویم این دولت از اعتبار واقعی برخوردار نخواهد شد. امید به آینده رساترین اعتراض ماست. به سابقه دیرینه این سرزمین نگاه کنید. در زندگانی ما مردم که از کهن‌ترین تمدن‌ها زاده شده‌ایم، فراز کنونی جزئی از یک تاریخ طولانی است. ما در جاده‌ای به درازای تاریخ همه بشریت قدم می‌زنیم. در این جاده چه بسیار ملت‌ها که منقرض شدند و جز داستانی از آنان باقی نماند. آن چیزی که ملت ما را به خلاف آنان و علیرغم سخت‌ترین رویدادها زنده نگه داشت امید بود، زیرا آفت این راهپیمایی هزاران ساله ناامیدی است. مردم ما می‌توانستند با بدبینی و ناامیدی حوادثی شبیه به آنچه را که در جریان انتخابات گذشته با آن روبرو شدیم پیش‌بینی کنند و به صحنه نیایند. آیا آنان اشتباه کردند که به این پیش‌بینی‌ها اعتنا نکردند؟ نه! آنان به مقتضای روح امیدی که هسته درونی هویت ملی ما را شکل داده و ما را در طول هزاره‌ها زنده نگه‌ داشته است چنین کردند. به‌ویژه با جوانان می‌گویم که اگر می‌خواهید ایرانی باقی بمانید از شعله امید در سینه‌های خود محافظت کنید، زیرا امید بذر هویت ماست؛ بذری که با نخستین باران شروع به روییدن می‌کند و جان هرکسی را که هنوز ایرانی باقیمانده است، در هر کجای جهان که بیتوته کرده باشد به اهتزاز در می‌آورد، تا از نو خود را در سرنوشت این خاک شریک بداند.
امیدی که هویت ما را شکل داده است معطوف به چه چیز است؟ قطعا معطوف به امور غیر واقعی و خرافه‌های واهی نیست، و الا نمی‌توانست ملتی را برای هزاران سال زنده نگه دارد. بلکه این امید معطوف به لطف و فضل الهی است. اگر علاقه به این هویت تاریخی کمترین فاصله‌ای با اسلام ندارد، به این خاطر است. ما آمده بودیم این علاقه را احیا کنیم. از این هویت خود فاصله نگیریم. شما وظیفه خویش را به درستی انجام داده‌اید و غیر ممکن است که لطف خداوند مردمی را که با نیت‌های پاک ادای وظیفه می‌کنند تنها بگذارد.
امید به صرف گفتن و شنیدن شکل نمی‌گیرد و تنها زمانی در ما تحکیم می‌شود که دستانمان در جهت آرزوهایی که داشتیم در کار باشد. دستانمان را به سوی یکدیگر دراز کنیم و خانه‌هایمان را قبله قرار دهیم. واجعلوا بیوتکم قبله. به خودتان و دوستان همفکرتان برگردید و این بار هر شهروند محوری باشد برای یک فعالیت مفید سیاسی،‌ اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی و منتظرتشویق و کمک دولتی که وجاهت خود را از دست داده است نباشد.
مسئولیت تاریخی ماست که به اعتراض خود ادامه دهیم و از تلاش برای استیفای حقوق مردم دست بر نداریم. مسئولیت دینی ماست که نگذاریم انقلاب و نظام به آنچه اسلام نمی‌پسندد استحاله بیابد. مسئولیت انقلابی ماست که اجازه ندهیم حاصل خون صدها هزار شهید به یک دولت امنیتی تنزل پیدا کند و مستهلک شود. لیکن برای آن که این اعتراض به نتیجه‌ای دلخواه برسد باید چند اصل مهم را رعایت کنیم:
- نظام و انقلاب اسلامی میراث و میوه مبارزات تاریخی دویست‌ ساله شما با استبداد و عقب‌ماندگی است. جمهوری اسلامی نظامی‌است که اگر بر اساس عهد نخستین و نسخه‌ اصیلش به اجرا درآید تمامی خواسته‌های ما را در بر می‌گیرد. مبادا کسی فریب شعارهای ساختارشکنانه را بخورد. اینجانب قویا با چنین وسوسه‌ای مخالفم و اعتقاد دارم قانون اساسی ما همچنان دارای ظرفیت‌های ارزشمند تحقق نایافته‌ای است که باید با فعالیت همه نخبگان روحانی و دانشگاهی و اندیشمندان کشور اجرای آنها به صورت مطالبه‌ای ملی درآید.
به یاد آوریم که ملت ما در انقلاب اسلامی به دلیل عدم انعطاف در قبال خواسته‌های به حقش، که از زبان امام راحل بیان می‌شد، مجبور به ساختارشکنی گردید. به همه نهادهای تصمیم‌گیر در نظام توصیه می‌کنم که چون شورای نگهبان عمل نکنند و مجاری را برای اصلاح اشتباهات باز بگذارند، زیرا که بسته شدن این راه، تهدید ساختارشکنی را به عنوان تنها بدیل مطرح خواهد کرد، و این بدیلی است که همة ما هزینه سنگین آن را می‌دانیم و قاطعانه با آن مخالفیم. همچنین تاکید می‌کنم که تعلل در محقق ساختن آرمان‌هایی چون قانون‌گرایی، عدالت، آزادی و حاکمیت مردم بر سرنوشت خود، و به ویژه اصول معطل مانده قانون اساسی مشروعیت‌سوز است.
- اسلام آن پوستین وارونه‌ای نیست که برخی مخالفان شما پوشیده‌اند. شیوه آنها این است که هر چیز مقدس و مبارکی را به نفع سلیقه خود مصادره کنند، تا جایی که حتی اگر بتوانند شال سبز شما را هم می‌ستانند. اسلام راستین نسبتی با ظاهرسازی‌ها و کج‌اندیشی‌های آنان ندارد، بلکه مکتبی رهائی‌بخش است که اگر به حقیقت و نورانیت آن برسیم دوای تمامی دردهای شخصی و اجتماعی ماست.
- ماجرای ما، هر چقدر تلخ، یک اختلاف خانوادگی است که اگر خامی کنیم و بیگانگان را در آن دخالت دهیم به زودی پشیمان خواهیم شد.
- در اعتراض و حرکت اصلاحی و اصولی ما هیچ‌کس نباید صدمه ببیند. ما زمانی در تلاش خود موفق خواهیم بود که ابتکارهای ما برای احقاق حقوقمان تا آن حد اندیشیده شده، کارآمد و در چارچوب قانون باشد که حتی کودکان خردسال و زنان باردار بتوانند در آن شرکت کنند.
- ما در برهه‌ای و گریوه‌ای از تاریخ کشور خود قرار داریم که راه‌حل بسیاری از مشکلات‌ ما قانون است. درست است! قانون همیشه بی‌عیب نیست. درست است! قانون عرفی قراردادی اجتماعی است و به مانند هر عهد و پیمانی که انسان‌ها با هم می‌بندند رعایت آن تنها تا زمانی الزامی است که طرف مقابل نیز به آن پایبند باشد. درست است! مخالف شما قانون‌ اساسی را زیر پا می‌گذارد، به خلاف نص این میثاق ملی شما را از حق برگزاری اجتماعات محروم می‌کند، بلکه حتی اگر به نشانه اعتراض پارچه‌ای سبز به دستتان ببندید به رغم اصول متعدد قانون اساسی و قوانین بی‌شمار عادی، خود آن کسی که مسئول حفظ امنیت است شما را مورد ضرب و شتم قرار می‌دهد. درست است! متقلبان و دروغگویان تنها به نیت تحمیل منویاتشان در پشت نام قانون سنگر گرفته‌اند. لیکن تلاشی که ما وارد آن شده‌ایم یک مشاجره و تلافی‌جویی نیست. ما را عصبانیت یا جاه‌طلبی یا خودپسندی برنیانگیخته است، بلکه حرکت ما اقدامی برای اصلاح و تامین بهروزی کشور است. برای رسیدن به چنین هدفی جا دارد که ما حتی به جسد قانون احترام بگذاریم، زیرا می‌دانیم که در فردای نزدیک، زمانی که کوشش‌مان به ثمر می‌رسد، نخستین اصلی که باید آن را نهادینه کنیم پایبندی به قانون است. این شالوده‌ای است که امروز صبورانه می‌ریزیم تا بر رویش بنای رفیع فردایمان را استوار کنیم.
- سرانجام وحدت. همه شما را به برادری دعوت می‌کنم. پیروزی ما در گرو معاضدت و پیوند با یکدیگر است، و در این یکدیگر تمایزی میان ما و مردمی که به دیگران رای داده‌اند نیست. حتی آنانی که اینک رو در روی ما به خشونت متوسل می‌شوند در اخوت ما شریکند، زیرا ما به دنبال آینده‌ای هستیم که در آن همان کسی که خواهر و برادرمان را در خیابان‌ها کتک زده است، سعادتمندتر، معنوی‌تر، سالم‌تر و زیباتر از امروز زندگی کند. رنگ سبزی که ما به عنوان نماد خود انتخاب کرده‌ایم یک معنایش هم این است؛ رنگ سبزی که ما را به اهل‌بیت نور، اهل بیت راستی، اهل‌بیت خرد، اهل بیت کرامت و فضیلت پیوند می‌دهد.
شاید بگویید که با این همه قید و بند دیگر فرجه‌ای برای بیان اعتراض باقی نمانده است. این گمان خامی است که مخالفان سطحی‌اندیش و افراطی شما در سر دارند. الذین جاهدوا فینا لنهدینهم سبلنا. کسانی که در راه خدا می‌کوشند خداوند آنان را به راه‌های خود هدایت می‌کند. به عنوان نمونه‌هایی از این هدایت به یاد آورید که خداوند چگونه آرامش را بر اجتماعات بی‌کرانة‌تان مستولی می‌کرد و یا در خلال آنها ظرفیت‌های ذهنی مردم به چه شعارهای نغزی رهنمون می‌شد. همان خلاقیت همچنان قادر است که با توجه به تمامی این اصول راه‌کارهایی بکر و موثر پیش‌پای ما قرار دهد، میدان‌های گسترده‌ای برای عمل در مقابل‌ ما بگشاید و تجربیات جدیدی برای آزادیخواهان جهان اندوخته کند.
در ابتدا هدف همه ما از شرکت در انتخابات آن بود که عقلانیت دینی به فضای مدیریت کشور بازگردد، لیکن در میانه مسیر به اهدافی بسیار بلندتر هدایت شدیم. ما در این بین می‌خواستیم ارکان ذیربط نظام به یاد آورند که در ورای تمامی آنان و ما فوقشان میزانی به نام رای و عزم مردم وجود دارد که آنها نه حق دارند و نه می‌توانند آن را نادیده بگیرند. امروز خواست عمومی برای سازوکاری کارآمد جهت انتخابات که در آن اطمینان ملی حاصل شود و دروغ، تقلب و تزویر جایی نداشته باشد، به یک مطالبه انکار ناپذیر مردمی تبدیل شده است. در هر قدمی در آینده تجربه تلخ و مشروعیت‌‌زدای جریانات اخیر باید پیشاروی ملت باشد و نباید هیچ فرصتی برای روشن‌تر شدن ابعاد این دروغ و تقلب بزرگ و پی‌آمدهای تلخ آن از دست برود.
در ایامی که گذشت شخصیت‌ها و گروه‌هایی به سراغ اینجانب آمدند و خواستار گذشت من از آنچه گذشت شدند. شاید توجه نمی‌شد که اینجانب از همان ابتدا از حق شخصی خود گذشته بودم، اما مسئلة انتخابات مسئلة شخصی من نبود و نیست. من نمی توانم بر سر حقوق و آرای پایمال شدة مردم معامله یا مصالحه کنم. مسئله جمهوریت و حتی اسلامیت نظام ماست. اگر در این نقطه ایستادگی نکنیم، دیگر تضمینی نداریم که در آینده با حوادث تلخی نظیر آنچه در انتخابات کنونی گذشت روبرو نباشیم.
گرو‌هی از نخبگان بر سر آنند که گرد هم آیند و با تشکیل جمعیتی قانونی صیانت از حقوق و آرای پایمال شده مردم در انتخابات گذشته را از طریق انتشار مدارک و اسناد تقلب‌ها و تخلف‌های انجام گرفته و نیز رجوع به محاکم قضایی پیگیری کنند و نتایج آن را مستمرا به اطلاع عموم مردم برسانند. اینجانب نیز به این جمع می‌پیوندم. این گروه اجرای اصول معطل مانده قانون اساسی را در دستور کار خود خواهد داشت و علاوه بر آن در این مرحله مطالبات زیر را دنبال خواهد کرد:
- توقف برخوردهای امنیتی، فوق امنیتی و نظامی با مسائل انتخاباتی و بازگشت کشور به فضای طبیعی سیاسی
- اصلاح قانون انتخابات به نحوی که امکان تکرار تقلبات گسترده را از بین ببرد و بی‌طرفی نهادهای مجری و ناظر را تضمین کند
- رعایت اصل ۲۷ قانون اساسی در مورد آزادی تجمعات
- آزادی مطبوعات و رفع توقیف از آنها
- فعالیت مجدد سایت‌های خبری مستقل
- ممنوعیت مداخلات غیرقانونی دولت در فضای ارتباطی، نظیر اینترنت، پیام‌های کوتاه، و جلوگیری از قطع ارتباطات تلفنی و شنود مکالمات مردم و هر گونه تجسس دیگر
- توقف برخوردهای یک‌جانبه، افترا، دروغ‌پردازی و اهانت در رسانه رسمی کشور
- برخورداری از کانال‌های مستقل تلویزیونی در خارج و داخل کشور
- صدور مجوز برای تشکیل جمعیت‌های سیاسی،‌ فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی
- آزادی همه دستگیرشدگان سیاسی، ابطال پرونده‌سازی‌های جعلی امنیتی و دخالت ندادن پرونده‌های جاری در برخورداری آنها از حقوق اجتماعی
در انتها به همه مردم شریف کشورمان، چه آنها که به اینجانب رای دادند و چه آنهایی که به اینجانب رای ندادند، به ویژه کسانی که در حوادث ناگوار هفته‌های اخیر صدمه دیدند درود می‌فرستم. همچنین مقام شهیدانی را که به جرم حق‌خواهی و آزادی‌طلبی در خون خود غلطیدند ارج می‌نهم و از خداوند بزرگ برای خانواده‌های عزیز آنان طلب صبر و اجر دارم.
میر حسین موسوی ۸۸/۰۴/۱۰

***

بيانيه هشتم

بسمه تعالي مردم هوشيار و شريف ايران
طي روزهاي اخير صدا و سيما، خبرگزاريهاي دولتي، برخي روزنامه هاي دولتي و سايتهاي اينترنتي وابسته به دولت و روزنامه كيهان، بخش عمده اي از فضاي خود را به وارونه جلوه دادن آنچه قبل، حين و پس از برگزاري دهمين انتخابات رياست جمهوري ايران رخ داد، اختصاص داده اند. آنها با استفاده از امكاناتي كه متعلق به شماست، نه تنها به پنهان ساختن تخلفات و حوادث دلخراشي كه در ايام اخير اتفاق افتاد مي پردازند بلكه مسئولان مستقيم و غيرمستقيم آن را كسي معرفي مي كنند كه تنها شما را در مسير احقاق حقي كه داشته ايد همراهي كرده است. واقعيتي كه آنان بيهوده تلاش مي كنند ناديده انگارند آن است كه در اين انتخابات تقلبي بزرگ اتفاق افتاده و پس از آن، معترضان به اين وضعيت به گونه اي غيرانساني مورد هجوم قرار گرفته و كشته، زخمي و يا بازداشت شده اند. اگر با مسببين جنايت كوي دانشگاه در 18 تير 1378 به گونه اي مناسب و قانوني برخورد مي شد امروز شاهد تكرار آن فجايع در ابعادي وسيع تر و وارونه جلوه دادن واقعيتها به گونه اي جسورانه تر نبوديم. همان ها هستند كه هنوز با اتكاء به امكاناتي كه متعلق به عموم مردم است در راستاي منافع گروهي خود بي پروا به دروغ گويي و پرونده سازي براي ديگران ادامه مي دهند و افعالي را كه خود عامل آن هستند را به بنده نسبت مي دهند. آنان غافلند كه موسوي با اين ترفندهايي كه ماهيت آن براي همه مردم روشن شده است از صحنه بيرون نمي رود. آنچه در اين روزها رخ داد اصل نظام جمهوري اسلامي را كه ميراث امام بزرگوار و شهداي گرانقدرمان است هدف قرار داده و اين چيزي نيست كه بتوان به سادگي از كنار آن گذاشت و با طرح اتهاماتي اينگونه و تهديد به محاكمه از آن صرفنظر نمود. من نه تنها از پاسخ گويي در برابر اين اتهامات واهمه اي ندارم بلكه آمادگي دارم تا نشان دهم چگونه مجرمان انتخاباتي در كنار مسببان اصلي اغتشاشات اخير قرار گرفتند و خون مردم را بر زمين ريختند و اكنون كوشش مي كنند صحنه هايي را كه صدها شاهد و دهها تصوير آن را گواهي مي دهند به گونه اي ديگر جلوه دهند؛ آماده ام تا نشان دهم چگونه كساني كه عملشان در راستاي ايجاد هرج و مرج در كشور؛ تضعيف نظام و منافع بيگانگان است تلاش نمودند به بهانه تخريب‌گريهاي عناصري نامعلوم، جنبش سبز شما را اغتشاشگري و وابسته به بيگانه معرفي كنند؛ ولي حاضر نيستم به خاطر مصالح شخصي و هراس از اينگونه تهديدها از ايستادگي در سايه شجره سبز استيفاي حقوق ملت ايران كه امروز به خون به ناحق ريخته شده جوانان اين كشور آبياري شده است لحظه اي صرف‌نظر نمايم. از مجموع آراي ريخته شده در صندوقها تنها يك رأي متعلق به من است و شما به خوبي مي دانيد كه مشكل آنها با ميليونها رأيي است كه جوابي براي سرنوشت آنها ندارند. باز هم از عموم ملت شريف ايران متواضعانه درخواست مي كنم با حفظ آرامش و پرهيز از ايجاد تنش، در دام بدخواهان كه كوشش مي كنند اين حركت گسترده اجتماعي را شورش و اغتشاش و وابسته به بيگانه قلمداد كنند، نيافتند و با زيركي و هوشياري كه ويژگي ممتاز شماست اين توطئه ها را مهار نمايند. تداوم اعتراض در چارچوب قانون و با رعايت اصول و مباني نشأت گرفته از انقلاب اسلامي راهبرد اصلي است كه ضامن تداوم و دسترسي به اهداف شماست. دشمن خارجي با همراهي ياران جاهل و طماع خود در داخل بر آنست كه مطالبات اين حركت عظيم خودجوش را به خوارج بيرون از نظام نسبت دهد و حتي الله اكبرهاي از دل برآمده شما را چون قرآنهاي سر نيزه معرفي كند. بر ماست كه با رفتار و گفتار خود اين توطئه شوم را خنثي نماييم.
برادر و خدمتگزار شما – ميرحسين موسوي چهارم خرداد 1388

***

بيانيه هفتم
بسمه تعالي هموطنان عزيز
در پي مانع تراشي ها و تهديدهاي مكرر كه در عمل انتشار روزنامه كلمه سبز را پس از برگزاري انتخابات رياست جمهوري متوقف كرده بود، به اين حد نيز اكتفا نشد و شبانگاه دوشنبه 1/4/88 دفتر روزنامه مورد هجوم مأموران امنيتي قرار گرفت و كاركنان شريف آن دستگير و روانه بازداشتگاه شدند. در حالي كه مقامات كشور و رسانه هاي دولتي مرتباً بر قانون و اجراي آن تأكيد مي كنند و معترضان به تقلب وسيع صورت گرفته در انتخابات به قانون شكني متهم مي شوند، چنين برخوردي با روزنامه اي كه با اخذ مجوز قانوني شروع به انتشار نموده و مسئولان، دبيران، خبرنگاران و كادر فني و اداري آن، غيرقابل درك است، مگر با قبول آنكه براي عده اي حاكميت قانون تا جايي پذيرفته است كه براي محدود كردن اعتراض مخالفان باشد و نه چيزي ديگر. اين قانون شكني در حالي صورت مي گيرد كه ديگر رسانه هايي كه از طريق آنان ارتباط اينجانب با جامعه برقرار مي شد و نيز مطبوعات ورسانه هاي غيردولتي مورد محدوديت جدي قرار گرفته اند و تنها مجراي باز براي اطلاع رساني به مردم جريان خبرسازي يك سويه رسانه ملي و رسانه هاي دولتي است و متأسفانه جامعه را به سمت دريافت اطلاعات از طريق رسانه هاي خارجي سوق مي دهد. اين برخوردهاي غيرقانوني، مبتني بر تحليل نادرست دولت از شرايط اجتماعي حاكم است كه راه را براي نفوذ بيگانگان در تحولات كشور باز مي كند و حركت در مسير اصلاح امور جامعه را در چارچوب مباني نظام جمهوري اسلامي دشوار مي سازد. ضمن اعتراض شديد به تداوم اين رويه هاي غيرقانوني، بر حق ملت ايران در استفاده از ظرفيتهاي قانون اساسي براي ابراز مخالفت با آنچه در انتخابات اخير و پس از آن روي داده تأكيد مي نمايم و آن را جزء لاينفك حقوق آنها بر اساس اين سند ميثاق ملي مي‌دانم و بر پيگيري آن اصرار مي‌ورزم.
برادر و خدمتگزار شما- ميرحسين موسوي چهارم خرداد 1388

***

بيانيه ششم - سی‌ویکم خرداد

بسم الله الرحمن الرحيم

انا لله و انا اليه راجعون

خبر دلخراش شهادت گروهي ديگر از معترضان به وقوع تقلب گسترده در انتخابات اخير، جامعه ما را در بهت و سوگ فروبرده است. تيراندازي به مردم ، پادگاني شدن فضاي شهر، ارعاب، تحريك و قدرت نمايي همگي فرزندان نامشروع قانون گريزي شديدي است كه در معرض آن قرار داريم و عجبا كه بانيان چنين شرايطي ديگران را به اين خطا متهم مي كنند. به كساني كه مردم را به خاطراظهار نظر قانون شكن ناميده اند خبر مي دهم كه بي قانوني بزرگ عدم اعتنا و نقض صريح اصل 27 قانون اساسي از سوي دولت در عدم صدور مجوز براي اجتماعات مسالمت آميز است. آيا مردمي انقلابي كه با مشابه همين اجتماعات ما و شما را از فراموشخانه هاي تاريخ ستم شاهي بيرون آوردند مورد ضرب وجرح قرار گيرند و تهديد به زورآزمايي شوند؟

اينجانب به عنوان يك هم سوگ همچنان مردم عزيز را به خويشتنداري دعوت مي كنم. كشور متعلق به شماست. انقلاب و نظام ميراث شماست. اعتراض به دروغ و تقلب حق شماست. به احقاق حقوق خود اميدوار باشيد و اجازه ندهيد كساني كه براي نااميدي و ارعاب شما مي كوشند خشمتان را برانگيزند. در اعتراضات خود همچنان به پرهيز از خشونت پايبند بمانيد و چون پدران و مادراني دل شكسته با رفتارهاي نامتعارف فرزندانتان در قواي امنيتي برخورد كنيد. در عين حال از نيروهاي نظامي و انتظامي انتظار دارم نگذارند خاطرات اين ايام لطمه هاي جبران ناپذير به روابط آنها و مردم بزند. اين كه نام و نشان شهيدان، مجروحان و بازداشت شدگان به خانواده آنها اطلاع داده نشود و آنان در سرگرداني قرار گيرند هيچ سودي در برقراري آرامش ندارد و تنها احساسات را جريحه دار مي كند. همچنين است دستگيري هاي فله اي كه تنها موجب هتك پرهيزها و برداشته شدن رعايت ها ميان فرزندان نظامي و انتظامي ملت و بدنه جامعه مي شود.

از خداوند متعال براي اين شهيدان عزيز رحمت و علو درجات مسئلت مي كنم و براي خانواده هاي داغديده شان صبر و اجر آرزو دارم.

ميرحسين موسوی

31 خرداد 1388

***

بيانيه پنجم - سی‌ام خرداد

بسمالله‌الرحمن‌الرحیم
ان الله يامركم ان تؤدوا الامانات الي اهلها و اذا حكمتم بين الناس ان تحكموا بالعدل
مردم شريف و هوشمند ايران

این روزها و شب‌ها نقطه عطفی در تاریخ ملت ما در حال شکل گرفتن است. مردم از یکدیگر و درمیان جمعشان از اینجانب سوال می‌کنند که چه باید کرد و به چه سو باید رفت. بر عهده خویشتن می‌بینم که آنچه را باور دارم با شما در میان بگذارم، با شما بگویم و از شما بیاموزم، باشد كه رسالت تاریخی‌مان را از یاد نبریم و شانه از بار مسئولیتی که سرنوشت نسل‌ها و عصرها بر دوش ما گذاشته است خالی نکنیم.

سی سال پیش از این در کشورما انقلابی به نام اسلام به پیروزی رسید؛ انقلابی براي آزادی، انقلابی براي احياي کرامت انسان‌ها، انقلابی براي راستی و درستي. در اين مدت و به خصوص در زمان حیات امام روشن ضمير ما سرمایه‌های عظیمی از جان و مال و آبرو در پای تحکیم این بنای مبارک گذارده شد و دست‌آوردهای ارزشمندي حاصل آمد. نورانیتی که تا پیش از آن تجربه نکرده بودیم جامعه ما را فراگرفت و مردم ما به حیاتی نو رسيدند که به‌رغم سخت‌ترین شداید برایشان شیرین بود. آنچه مردم به دست آورده بودند کرامت و آزادی و طليعه‌هايي از حیات طیبه بود. اطمينان دارم کسانی که آن روزها را ديده‌اند به چيزي كمتر از آن راضي نمي‌شوند.

آیا ما مردم شایستگی‌هایی را از دست داده بودیم که دیگر آن فضای روح انگیز را تجربه نمی‌كردیم؟ من آمده بودم بگویم چنین نیست؛ هنوز دیر نیست و هنوز راهمان تا آن فضای نورانی دور نیست. آمده بودم تا نشان دهم می‌توان معنوی زندگی کرد و در عین حال در امروز زیست. آمده بودم تا هشدارهای اماممان را درباره تحجر بازگو کنم. آمده بودم تا بگویم گریز از قانون به استبداد می‌انجامد؛ تا به ياد آورم كه اعتنا به کرامت انسان‌ها پايه‌هاي نظام را تضعيف نمي‌كند، بلكه استحكام مي‌بخشد. آمده بودم تا بگویم مردم از خدمتگزارانشان راستی و درستي می‌خواهند و بسیاری از گرفتاري‌هاي ما از دروغ برخاسته است. آمده بودم تا بگویم عقب‌ماندگي، فقر، فساد و بي‌عدالتي سرنوشت ما نیست. آمده بودم تا بار ديگر به انقلاب اسلامی آن گونه که بود و جمهوری اسلامی آن گونه که باید باشد، دعوت كنم.

من در این دعوت بلیغ نبودم، ولی پیام اصیل انقلاب حتی از بیان نارسای من آنچنان دلنشین بود که نسل جوان را، نسلی که آن روزگاران را ندیده بود و میان خود و این میراث بزرگ احساس فاصله می‌کرد، به هیجان آورد و صحنه‌هایی را که تنها در ایام نهضت و دفاع مقدس دیده بودیم بازسازی کرد. حرکت خودجوش مردم رنگ سبز را به عنوان نماد خویش برگزيد. اینجانب اعتراف می‌کنم که در این امر پیرو آنان بودم. و نسلی که به دوری از مبانی دینی متهم می‌شد در شعارهای خود به تکبیر رسید و به «نصر من الله و فتح قريب» و «یاحسین» و نام خمینی تکیه کرد تا ثابت کند این شجره طیبه هرگاه که به بار می‌نشيند میوه‌هایش شبیه به هم است. این شعارها را کسی جز آموزگار فطرت به آنان نیاموخته بود. چقدر بی‌انصافند کسانی که منافع كوچكشان آنها را وا می دارد تا این معجزه انقلاب اسلامی را ‌ساخته و پرداخته بيگانگان و «انقلاب مخملين» بنامند.

اما آن چنان که می‌دانید همگی ما در راه این تجديد حيات ملي و تحقق آرمان‌هایی که در دل و جان پیر و جوان ما ریشه دارند با دروغ وتقلب روبرو شدیم و آن چيزي كه از عواقب قانون‌گريزي پيش‌بيني كرده بوديم به صريح‌ترين شكل ممكن و در نزديك‌ترين زمان تحقق يافت.

استقبال عظيم از انتخابات اخير در درجه نخست مرهون تلاش‌هايي بود كه براي ايجاد اميد و اعتماد در مردم صورت گرفت تا براي بحران‌هاي مديريتي موجود و نارضايتي‌هاي گسترده‌اجتماعي، كه انباشت‌شان مي‌تواند كيان انقلاب و نظام را نشانه برود، پاسخي شايسته فراهم شود. اگر اين حسن‌ظن و اعتماد مردم از طريق صيانت از آراي آنها پاسخ داده نشود و يا آنها نتوانند براي دفاع از حقوقشان به نحوي مدني و آرام واكنش نشان دهند مسيرهاي خطرناكي در پيش خواهد بود كه مسئوليت قرار گرفتن در آنها بر عهده كساني است كه رفتارهاي مسالمت‌آميز را تحمل نمي‌كنند.

اگر حجم عظيم تقلب و جابه‌جايي آرا، كه آتش به خرمن اعتماد مردم زده است، خود دليل و شاهد فقدان تقلب معرفي شود، جمهوريت نظام به مسلخ كشيده خواهد شد و عملا ايده ناسازگاري اسلام و جمهوريت به اثبات مي‌رسد. اين سرنوشت دو گروه را خوشحال خواهد كرد؛ يك دسته آنان كه از ابتداي انقلاب در مقابل امام صف‌آرايي كردند و حكومت اسلامي را همان استبداد صالحان ‌دانستند و به گمان باطل خود مي‌خواهند مردم را به زور به بهشت ببرند و دسته ديگر كه با ادعاي دفاع از حقوق مردم اساسا ديانت و اسلام را مانع تحقق جمهوريت مي‌دانند. هنر شگرف امام باطل كردن سحر اين دوگانه‌‌انگاري‌ها بود. من آمده بودم تا با تكيه بر راه امام تلاش ساحراني را كه دوباره جان گرفته‌اند خنثي كنم.

اكنون مقامات كشور با صحه گذاشتن بر آنچه در انتخابات گذشت مسئوليت آن را پذيرفته‌اند و برای نتایج هرگونه تحقیق و رسیدگی بعدی حد تعیین کرده‌اند، به صورتی که اين رسيدگي‌ها موجب ابطال انتخابات نشود و نتایج آن را تغییر ندهد، حتی اگر در بيش از 170 حوزه انتخاباتي تعداد آراي به صندوق ريخته شده بيشتر از تعداد واجدين شرايط باشد.

از ما خواسته مي‌شود كه در اين شرايط شكايت خود را از طريق شوراي نگهبان پيگيري كنيم، حال آن كه اين شورا در عملكرد خود چه قبل، چه حين و چه بعد از انتخابات عدم بي‌طرفي خود را به اثبات رسانده است و نخستين اصل در هر داوري رعايت بي‌طرفي است.

اينجانب همچنان قويا اعتقاد دارم درخواست ابطال انتخابات و تجديد آن حقي مسلم است كه بايد به صورتي بي‌طرفانه از طريق يك هيئت مورد اعتماد ملي مورد بررسي قرار گيرد، نه آن كه پيشاپيش امكان ثمربخش بودن آن منتفي اعلام شود، يا با طرح احتمال خونريزي، مردم از هرگونه راهپيمايي و تظاهرات بازداشته ‌شوند، يا شوراي امنيت كشور به جاي پاسخگويي به سوالات مشروع در خصوص نقش لباس‌شخصي‌ها در حمله به افراد و اموال عمومي و ايجاد التهاب در حركت‌هاي مردمي به فرافكني بپردازد و مسئوليت فجايع به وجود آمده را بر عهده ديگران بگذارد.

اينجانب چون به صحنه می‌نگرم آن را پرداخته شده برای اهدافی فراتر از تحمیل یک دولت ناخواسته به ملت، که تحمیل نوع جدیدی از زندگی سیاسی بر کشور می‌بینم. من به عنوان يك همراه که زیبایی‌های موج سبز حضور شما را ديده است هرگز به خود اجازه نخواهم داد بر اثر عمل من جان کسی درمعرض خطر قرار گيرد. در عین حال بر اعتقاد راسخ خويش مبنی بر باطل بودن انتخاباتی که گذشت و استيفاي حقوق مردم پای می فشارم و عليرغم توانايي‌هاي اندكي كه در اختيار دارم براين باورم كه انگيزه و خلاقيت شما مردم همچنان مي‌تواند حقوق مشروع تان را در چهره‌هاي مدني جديد مورد پيگيري قرار دهد و محقق كند. مطمئن باشيد كه اينجانب همواره در كنار شما خواهم ماند. آنچه اين برادر شما در در يافتن اين راه‌حل‌هاي جديد، خصوصا به جوانان عزیز توصيه مي كند اين است که نگذارید دروغگويان و متقلبان پرچم دفاع از نظام اسلامی را از شما بربايند و نا اهلان و نامحرمان، میراث گرانقدر انقلاب اسلامی را که اندوخته از خون پدارن راستگویتان است از شما مصادره کنند. با توكل به خداوند و اميد به آينده و تكيه بر توانمندي‌هايتان حركات اجتماعي خود را پس از اين نيز براساس آزادي‌هاي مصرح در قانون اساسي و اصل امتناع از خشونت پيگيري كنيد. ما در اين راه با بسيجي روبرو نيستيم؛ بسيجي برادر ماست. ما در اين راه با سپاهي روبرو نيستيم؛ سپاهي حافظ انقلاب و نظام ماست. ما با ارتش روبرو نيستيم؛ ارتش حافظ مرزهاي ماست. ما با نظام مقدس خود و ساختارهاي قانوني آن روبرو نيستيم. اين ساختار حافظ استقلال ، آزادي و جمهوري اسلامي ماست. ما با كجروي ها و دروغ گويي ها روبرو هستيم و در پي اصلاح آنيم؛ ا صلاحي با برگشت به اصول ناب انقلاب اسلامي .

ما به دست اندركاران توصيه مي كنيم براي برقراري آرامش در خيابان ها مطابق اصل 27 قانون اساسي امكان تجمع هاي مسالمت آميز را نه تنها فراهم كنند، بلكه چنين گردهم آيي هايي را تشويق كنند وصدا و سيما را از قيد بدگويي ها و يك طرفه عمل كردن ها رها سازند. بگذارند صداها قبل از آن كه به فرياد تبديل شود به صورت استدلال و مجادله احسن در اين رسانه جاري، تصحيح و تعديل گردد. بگذارند جرايد نقد كنند، خبرها را آنچنان كه هست بنويسند و در يك كلام فضايي آزاد براي مردم جهت ابراز موافقت ها و مخالفت هاي خود آماده سازند. بگذاريم آنهايي كه علاقه دارند تكبير بگويند و آن را مخالفت با خود تلقي نكينم. كاملا مشخص است كه در اين صورت احتياجي به حضور نيروهاي نظامي و انتظامي در خيابان ها نخواهد بود و با صحنه هايي كه ديدن آنها و شنيدن خبر آنها دل هر علاقمند به انقلاب و كشور را به درد مي آورد، روبرو نخواهيم بود.

برادر و همراه شما - میرحسین موسوی

۳۰ خرداد ۱۳۸۸

***

بيانيه بیست و هفتم خرداد

بسمه تعالی

ملت شریف ایران

همانگونه که می دانید طی روزهای گذشته و در نتیجه برخوردهای غیرقانونی و خشونت بار با منتقدان و معترضان نسبت به نتایج انتخابات ریاست جمهوری شماری از هموطنانمان مصدوم و تعدادی نیز به شهادت رسیده اند. اینجانب ضمن عرض تسلیت به خانواده های شهدا و همدردی با مصدومان و مجروحان از همگان درخواست می کنم بعد از ظهر روز پنج شنبه بیست و هشتم خردادماه به هرصورت ممکن، اعم از اجتماع در مساجد و تکایا و یا برگزاری راهپیمایی های مسالمت آمیز با استفاده از نمادهای سوگواری همدردی خود را با بازماندگان اعلام کنند و بدیهی است که خود نیز در این مراسم شرکت خواهم کرد.

میرحسین موسوی

۲۷ خرداد ۱۳۸۸

***

ملت شريف ايران

نتايجي كه براي دهمين دوره انتخابات رياست جمهوري اعلام شد بهت آور است مردمي كه در صفهاي طولاني اخذ راي شاهد تركيب آرا بودند و خود مي دانند كه به چه كسي راي داده اند با حيرت تمام به شعبده بازي دست اندركاران انتخابات و صدا و سيما نگاه مي كنند. آنان اينك بيش از هميشه به دنبال آن هستند كه بدانند چگونه و توسط چه كساني و مقاماتي طرح اين بازي بزرگ ريخته شده است

اینجانب ضمن اعتراض شديد به روند موجود و تخلفات آشكار و فراوان روز انتخابات هشدار مي دهم كه تسليم اين صحنه آرايي خطرناك نخواهم شد. نتیجه آنچه كه از عملكرد متصديان بي امانت ديده ايم و مي بينيم جز تزلزل اركان نظام مقدس جمهوري اسلامي ايران و حاكميت دروغ و استبداد نيست. اينجانب طبق وظيفه شرعي و ملي خويش به افشاي رازهاي پشت سر اين روند پرمخاطره خواهم پرداخت و آثار نابود كننده آن را بر سرنوشت كشور توضيح خواهم داد و ترس آن دارم كه ادامه وضع موجود همه نيروهاي موثر در نظام را به توجيه گراني دروغگو در مقابل مردم تبديل كند و دنيا و آخرت آنان را در معرض لطمه هاي جبران ناپذير قرار دهد.

به مسوولان توصيه مي كنم بيش از آن كه دير شود اين روند را فورا متوقف كنند و همگي به خط قانون و امانت‌داري از آراي ملت بازگردند و بدانند كه خروج از عدالت مشروعيت زداست. آنان بيش از هر كس ديگر از اين حقيقت باخبرند كه در اين كشور انقلابي بزرگ و اسلامي صورت گرفته است. كمترين پيام انقلاب ما اين است كه مردم آگاهند و در برابر كساني كه با تقلب روي كار بيايند تمكين نخواهند كرد.

اينجانب از همين فرصت استفاده ميكنم و ضمن تشكر از عواطف ملت بزرگوار ايران به آنان تذكر مي دهم كه ايران اين موجود آسماني متعلق به آنان است و نه متقلبان، اين آنان هستند كه بايد با هوشياري خود از آن حفاظت كنند. خائنين به آراء مردم ابايي از آن ندارند كه اين خانه پارسايان به آتش كشيده شود. ما موج عقلانيت سبز خود را كه برگرفته از تعاليم ديني و علايق ملت ما به اهل بيت پيامبر(ص) است با تمامي شور ادامه مي دهيم و با شورش دروغ كه در كشور طغيان كرده و چهره آن را آلوده است مبارزه ميكنيم، اما اجازه نخواهيم داد كه حركات ما شكل كور به خود بگيرد.

جا دارد از يكايك شهرونداني كه براي رساندن اين پيام سبز هر كدام ستادي بودند و تمامي ستادهاي مردمي و رسمي كه در انتخابات فعاليت ميكردند سپاسگذاري كنم و تاكيد نمايم كه تا رسيدن به نتيجه اي كه كشور ما لايق آن است همچنان به حضور و تلاش آنان نياز است.

و ما لنا الا نتوكل علي الله و قد هدانا سبلنا و لنصبرن علي ما اذيتمونا و علي الله فليتوكل المتوكلون

میرحسین موسوی

پــی‌آمـــدهـــا:

◄ نامه تاریخی هاشمی رفسنجانی به رهبری
◄ رهبری: رأي بيست‌وچهار ميليوني به رييس‌جمهور منتخب، يك جشن واقعي است
◄ علی اکبر محتشمی پور: به دلیل تخلفات گسترده انتخابات 22 خرداد باطل است
◄ بیانیه کروبی در اعتراض به نتایج
◄ آیت‌الله محمد یزدی: انتخابات، محكوم به صحت است
◄ نامه تــــظلم موسوی به مراجع و علما
◄ دومین بیانیه مهدی کروبی: کوتاه نخواهم آمد
◄ بيانيه جديد موسوی: به اعتراضات مدنی ادامه دهید
◄ میر حسین موسوی: در صحن حرم امام تحصن خواهم كرد
◄ میرحسین ابطال انتخابات را خواستار شد
◄ آیه‌الله مهدوی‌کنی: ملت بزرگ ايران حماسه‌‌ای عظيم آفريد
◄ آيت الله خامنه‌ای: دست اعجازآفرين الهی پشت اين انتخابات بود
◄ اکبر اعلمی: نسبت پیام رهبری با قانون انتخابات
◄ دیدار آقای میرحسین موسوی با رهبری
◄ کدیور: در سوگ مشروعیت برباد رفته
◄ بیانیه سیدمحمد خاتمی در مورد راهپیمایی 25 خرداد
◄ اطلاعيه آيت‌الله جنتی خطاب به نامزدهای انتخابات رياست‌جمهوری
◄ سخنان میرحسین موسوی در مراسم تحـلـیف !
◄ جوابیه آیت‌الله‌ صانعی در پاسخ به‌نامه میرحسین موسوی
◄ آیت الله منتظری: متأسفانه از این بهترین فرصت بدترین استفاده شد
◄مجمع روحانیون مبارز سرکوب بی رحمانه مردم را محکوم کرد
◄ حداد عادل: جناب آقای موسوی، نصیحت رهبری را گوش کنید. خیر ما در اطاعت از ولایت فقیه است
◄ آیت‌الله خامنه‌‌ای: قاعده مردم سالاری تقدم اکثریت بر اقلیت است
◄دکتر عبدالکریم سروش: استبداد دینی غرور و شعور شما مردم را به تمسخر و توهین گرفته است
◄بیانیه شماره 4 میرحسین موسوی: عاملان تقلب و بلوا کمترین شناختی نسبت به حقیقت اعتراضات مردمی ندارند
◄رییس موساد: خوشبختانه احمدی‌نژاد رئیس جمهور ایران است
◄آیت الله ملکوتی: آقایان نامزدها، خدمات ارزشمند و سوابق درخشانشان در تاریخ نهضت را مخدوش نکنند
◄هشدار موسوی به شورای امنیت کشور درباره اقدامات غیرقانونی لباس شخصی ها
◄فراخوان کروبی برای راهپیمایی روز جمعه با لباس سیاه
◄ابراز همدردی آیت الله صانعی با خانواده قربانیان فجایع اخیر
◄آیت‌الله موسوی اردبیلی: میزان رای ملت است

◄نامه مشترک میرحسین موسوی و سیدمحمد خاتمی به رییس قوه قضاییه
◄نامه پورمحمدي به موسوی
◄تشكر محسن رضایی از رهبر انقلاب
◄محتشمی‌پور: دیکتاتورها یک شبه دیکتاتور نمی‌شوند
◄رهبر انقلاب در نماز جمعه: تن دادن به مطالبات غيرقانونی زير بار فشار، آغاز ديكتاتوری است ◄ فایل صوتی
◄نامه مهم و سر گشاده كروبي به شوراي نگهبان
◄پاسخ شورای امنیت کشور به نامه میرحسین موسوی
◄نامه فرمانده ناجا به میرحسین موسوی
◄نامه موسوی به‌شورای‌نگهبان: شور و شعور ملت این بی‌عدالتی و قانون‌شکنی را باور نخواهد کرد
◄پیام احمدی‌نژاد به رهبری: كلام قاطع جنابعالی در فضای تشنه جامعه جاری شد
◄جامعه‌روحانيت‌مبارز از بيانات مقام‌معظم‌رهبری حمايت كرد
◄ شکرگزاری به درگاه الهی نسبت به نعمت عظما و بی‌بدیل ولایت فقیه
◄نامه جنتي به مقام‌رهبری: سخنان حيات‌بخش شما قلب‌ها را سكينه و آرامش بخشيد
◄بیانیه سازمان‌مجاهدین انقلاب‌اسلامی ایران
◄اوباما: "خشونت علیه مردم‌ایران را متوقف کنید"
◄سید‌محمد‌خاتمی: بستن راه‌اعتراض‌مدنی گشودن راه‌های خطرناک است
◄آیت‌الله منتظری: ضرب و شتم و کشتار ملت را مخالفت با حاکمیت ملت دانسته و حرام‌شرعی اعلام می‌کنم
◄آیه‌الله یزدی: نظام وظيفه ندارد موسوي را قانع كند، مردم ضرر کرده و متحمل خسارت می‌شوند
◄ناطق‌نوری: از آغاز مبارزه مطیع‌ولایت بوده و خواهم بود
◄نمایندگان مجلس در نامه‌ای به‌رهبری: تمکین به‌قانون تنها راه برون‌رفت از شرایط جاری کشور است
◄دادستان کل کشور: ما همه مسئول حفظ جان و مال و ناموس مردم هستیم
◄آيت‌الله صافی: شوراي نگهبان داراي مقام بالايی است و قداست اين شورا بايد محفوظ باشد
◄ری‌شهری: بزرگ‌ترین حق، حفظ نظام‌اسلامی است و اگر این حق ضربه ببیند هیچ حقی قابل استیفا نخواهد بود
◄علی‌لاریجانی: نقض اصل بی‌طرفی توسط شورای‌نگهبان و تحریک احساسات مردم توسط صدا‌و‌سیما
◄العربیه: احتمال تشكيل شورای رهبری !
◄رئیس کمیسیون قضایی مجلس: شرایط لازم برای تعقیب قضایی موسوی مهیا شده است

◄اعلام جرم عليه ميرحسين موسوی
◄نامه حائری شيرازی به رهبری: مساله گرفتن آتش در دست است و اين ايام آخرالزمان است
◄نامه‌ اشعری به موسوی: اين موضوع را با شورای نگهبان در ميان بگذاريد
◄محمدتقی رهبر: سرنوشتی بدتر از بنی‌صدر ‌در‌ انتظار موسوی است
◄هشدار سپاه‌پاسداران به‌دخالت گستاخانه در امور داخلی ایران و حمایت از قانون‌گریزان
◄احمد توكلی: اگر تا اين‌جا كارهای موسوی را خودزنی بنامم، حالا فكر می‌كنم او دارد خودكشی می‌كند
◄هم‌دردی كروبي با خانواده‌های شهدا و مجروحین حوادث اخیر
◄باهنر: البته بايد مفری برای صدای قانونی معترضين گذاشته شده و صدای آنها شنيده شود
◄مجمع روحانیون مبارز: از خدا بترسید و از عاقبت خود بهراسید
◄نامه سرگشاده کروبی به‌اظهارات اخير سخنگوی شورای‌نگهبان: به‌جای اتلاف‌وقت انتخابات را ابطال كنيد
◄جبهه مشارکت: پشتیبانی بی‌چون وچرا از موسوی، محور این حرکت عظیم اصلاحی
◄افروغ: تشکیل شورای حکمیت. نباید خون ریخته می شد
◄ موسوی: اگر من پیروز نشوم عقب‌‌گردی درکار نخواهد بود، تغییرات آغاز شده است گفت‌وگو با تایم - پیش‌از انتخابات

◄شورای نگهبان نتایج رسمی انتخابات را تأئید کرد
◄احمد قابل: خبرگان کنونی در جایگاهی نیست که بتواند صلاحیت رهبری را زیر سوال ببرد
◄نامه‌ی سرگشاده‌ی گروهی از متفکران دنیا به حکومت ایران

◄یورش به روزنامه کلمه سبز موسوی
◄دبیرکل سازمان ملل خواستار پایان خشونت در ایران شد
◄بیانیه عبدالله نوری: از‌باب النصیحه لأئمه‌المسلمین به‌حکومت توصیه می‌نمایم ...

◄موسوی در جمع جامعه شناسان: دولت با بحران مشروعیت سیاسی روبرو می شود

◄دستگیری 70 نفر از اساتید دانشگاه

◄شرح آنچه در هجوم به روزنامه کلمه سبز اتفاق افتاد

◄بیانیه 34 استاد دانشگاه در اعتراض به خشونت‌های اخیر

◄شهردار تهران: با زور نمی توان مساله انتخابات را برطرف کرد

◄آيت‌الله خامنه‌ای: بايد به دولت كمك كرد و به آن سخت نگرفت. مردم به هيچ قيمتي زير بار زور نخواهند رفت

◄مصباح یزدی: بزرگترین نعمتی که خدا امروز به ما داده وجود مقام معظم رهبری است

◄آيت الله منتظری: اسلام عزيز و سيره نبوی و منش‏ ‏علوی با رفتار حاکمان فعلی تفاوتی آشکار دارد

◄رهنورد : حاکمیت باید به حق اعتراض مردم احترام بگذارد

◄نامه سرگشاده کروبی به رییس صدا و سیما: ترويج دروغگويي، هتك حرمت، ‌اتهام‌زني، استفاده نادرست از رسانه ملي
◄نامه جدید موسوی به شورای نگهبان: یک هیات حکمیت ملی تشکیل دهید
◄آیت‌الله موسوی اردبیلی: این انتخابات موجب تضعیف نظام شد، اجازه دهید مردم حرف خود ا بیان کنند
◄بیانیه جبهه مشارکت و هشدار درباره اعتراف‌گیری‌های ساختگی
◄پیام میرحسین موسوی به ایرانیان خارج از کشور: به اعتراضات قانونی خود ادامه دهید
◄دو شرط کروبی برای حضور در هیات ویژه رسیدگی به انتخابات
◄علی مطهری: آیت الله یزدی، جنتی و مومن و غلامحسین الهام مرتکب اشتباه شدند
◄احمدی نژاد: انتخابات 22 خرداد مجلس ختم دموکراسی و اندیشه لیبرال بود
◄دبير شورای‌نگهبان طی نامه‌ای به‌وزير كشور، صحت انتخابات دهمين دوره رياست‌جمهوري را تأييد كرد

ملاحـظاتی در منــاظرات

2009-06-09T12:06:00.015+02:00

مناظرات نامزدهای انتخابات ریاست جمهوری از نقاط عطف این رویداد مهم ملی است، ریشه و تاریخچه این مناظرات را باید در جای دیگری باز کرد ولی بطور اجمال من خوانندگان را به تحلیل‌های تفصیلی ایرنا از انتخابات ریاست جمهوری فرانسه در سال‌های گذشته احاله می‌دهم که بی‌تردید در انتقال این خرده فرهنگ سیاسی به کشورمان مهم بوده است.
غرض من از این نوشتار، اشاره به سه نکته است که به باور من در این رخ‌داد جای توجه ویژه دارد:

الف – فقر آموزش‌های استدلالی و مهارت‌های عقلی در ایران
سال‌ها پیش یکی از نشریات ایرانی به‌مناسبت انتخابات ریاست جمهوری در ایران از صاحبان اندیشه نظرخواهی کرده و از انان پرسیده بود که اگر رییس‌جمهور بودند چه می‌کردند، پاسخ‌ها متفاوت بود ولی یکی از این پاسخ‌ها هنوز در ذهن من پایدار و درخشان مانده است. یکی از همین اصحاب نظر گفته بود که اگر من رییس‌جمهور بودم برای این کشور فیلسوف تربیت می کردم !
مناظره‌های تلویزیونی به‌ما نشان داد که تا چه میزان آموزش فلسفه و شاخه‌های عقلی در کشور ما ضروری است، نه از ان‌باب که مردم ما باید به حوزه‌ای تخصصی روی کنند و یا همه فیلسوف شوند بل از ان‌روی که در مقام یک مقایسه سطحی بتوان از قدرت جدال احسن میان یک دو نوع شهروند با دو نوع آموزش (فرض کنید ایرانی و غربی) پرده برداشت. قدرت استدلال و جدال‌احسن (که سفارش قرآنی است) و اقناع مخاطب در چارچوبی منطقی و فقدان آن ریشه در اموزش‌های ابتدایی نظام آموزشی ما دارد.
هنر احتجاج یا "آرگیومنت" منطقی شیوه‌های خاص خود را دارد که باید از سال‌های آغازین تحصیل آن را اموخت و ضعف این آموزش امروزه چنان هویداست که برخی رجال سیاسی ما برای گریز از لوازم یک بحث منطقی و بر کرسی نشاندن احتجاج خویش روی به ابتذال سخن‌رانی و طعنه پرانی می اورند.
مناظره‌ها به ما ضرورتی ملی و استراتژیک را یاداور می‌شوند و آن اینکه مدیران فرهنگی و اموزشی کشور ما تا چه مایه باید آموزش فلسفه، منطق، مهارت‌های عقلی و شیوه های استدلالی به فرزندان سرزمین بوعلی، خواجه نصیر و فارابی را جدی بگیرند تا هم کسی نتواند با کشیدن مار مردم فریبی کند و هم مردم بتوانند به سرعت میان عکس مار و نوشته "مار" تمیز دهند. شاید مدیران اصلاح‌طلب ایرانی طرح ورزش‌های عقلی جامعه نوجوی ما را باید هرچه بیشتر در دستور کار خویش قرار دهند تا فرزندان آینده همین مردم در فضای عقلانی پخته تری اداره ایران را بدست بگیرند و بقول مهندس موسوی از خرافه پردازی، وهم‌انگاری و تقلید فاصله بگیرند.

ب- اخلاق مناظره
برای من که با علاقه رویدادهای انتخابات را دنبال می‌کنم، برگزاری مناظرات نامزدها براورده شدن یک آرزوی مدنی بود که شاید در غیاب احزاب سیاسی فعال در کشورمان گامی به سوی شفافیت و تبلور مسئولیت قانونی تلقی شود. با این همه مسرت، دیدن دو مناظره بویژه روح‌آزار و ملال‌انگیز بود و آن دو نه مناظره که صحنه منافـسه و مکابـره رییس محترم دولت در برابر دو نامزد دیگر بود.
کسانی که رویدادهای سیاسی غرب را از نزدیک دنبال می‌کنند می‌دانند که مناظره‌های تلویزیونی یکی از پر ببینده ترین و تندترین رویارویی نامزدهای ریاست جمهوری است. با این‌همه، در این مناظرات وجود مرزهای سخت اخلاقی و قانونی ناگزیر است. هیچ نامزدی نمی‌تواند این‌چنین بی‌مهابا و تهدیدامیز بر نامزد دیگر و غایبان جلسه مناظره تاخت کند و بجای مدعی‌العموم از خزانه سـرّ آنها آن در اورد که نباید. افکار عمومی جامعه‌ای حساس بشدت نسبت به این رفتار غیرمدنی ابراز انزجار خواهد کرد، چنان که در روزهای اخیر مردم شریف ایران کردند. کسانی که روزهای آغازین انقلاب را به‌یاد می‌اورند می‌دانند که این اخلاق افشاگرانه آنهم در رسانه‌ها و برای تحریک افکار عمومی کار تندروان چپ بود.
این رفتار بیش از انکه نیاز مردم به این سنخ از آگاهی باشد نیاز افشاگر به طرح خویشتن است که در توهم فضایی عطش‌ناک شکل می گیرد. گویی مردم همه منتظرند تا ما جامه دیگران بر آفتاب بیفکنیم و آنها از دیدن آن حظ کرده و به ستایش ما برخیزند. با این ذهنیت است که واژگانی هر چه ستیزنده‌تر انتخاب می شود تا رقیب هر چه محکم‌تر بخاک بیفتد. اما هلهله‌های پسین این فتح ظاهری را تنها از مردمی بدوی می توان انتظار داشت نه ایرانیان که داعیه دار اخلاق و فرهنگ اند و رجزخوانی‌های فریبا را به‌هیچ می گیرند.

ج- اقتدار مردان سیاست و اصحاب رسانه
این مناظرات گرچه تجربه نویی است ولی واقعیتی را پیش چشم ما گذاشت و آن انفعال مجری محترم یا نماینده اسمی افکارعمومی بود. بطور معمول برای این قبیل رویدادهای داغ رسانه‌ای مجریانی توانمند و جسور می‌گمارند تا بتوانند با طرح پرسش‌های تاب‌سوز هر یک از طرفین مناظره را به چالشی جدی وادارند و در واقع میدان‌دار حقیقی مناظره باشند.
مجری مناظره نامزدهای ریاست جمهوری تنها وقت نگهدار نیست که مدیر مولد برنامه است، طراح جلوه‌های ویژه است، مبتکر خلاق فرصت‌های نو برای شهروندان و بینندگان مناظره است، کسی که جسورانه و بی‌طرفانه میدان سلحشوری‌های مدنی و قانونی دو مدعی را برای ساعتی اداره می کند. سکوت و نظاره مجری محترم این مناظرات پرده از واقعیتی دیگر بر می‌داشت و ان اینکه در کشور ما برعکس آنچه باید، ارباب رسانه در برابر مردان سیاست اتوریته‌ای ندارند.
همه انانی که مناظرات ریاست جمهوری را در کشورهای غربی بدقت دیده‌اند می‌دانند که مجری نماینده افکار عمومی است و با قدرتی که در پس پشت خود دارد با اقتدار تمام خلق کلام می کند، فصل و وصل می کند و نامزدها را در برابر پرسش‌های نابهنگام و پرمایه خویش غافلگیر می‌سازد.
کوتاه کردن دست اصحاب رسانه از دست‌یابی به اتوریته و اقتدار لازم با هدف نظارت واقعی بر ارباب قدرت، امروزه خود را در مناظره‌های تلویزیونی ما نشان می‌دهد. برعکس آنچه در مناظرات جدی جاری است این مجری شریف ماست که از نهیب دو نامزد هراس دارد حال انکه حق آن است که نشست مناظره به دادگاهی مدنی بدل شود که مجری قاضی مقتدر آن و نماینده موجه افکار عمومی است. بگذریم از اینکه اگر خدای ناکرده ظن هواداری هم بر مجری برود و فریاد نامزدی شکیبا را هم بلند کند.
تعبیر دیگر و بدبینانه این مسئله آن است که مجری ما (یا همان رسانه) نماینده افکارعمومی نیست و از همین روست که برای آب ندادن بندی که در سروته آن اختلاف است ترجیح می‌دهد سکوت کرده و با تقسیم وقت فقط ابتدا و انتهای مراسم را ریش سفیدانه هم‌آورد. شاید از همین رو و با همین حساسیت است که در بسیاری از مناظرات مشابه در غرب، صفحه نمایش‌گر بطور هم‌زمان و دقیقه به دقیقه نوسان افکارعمومی را نشان می‌دهد، نمایش‌گری که موظف به حفظ بی‌طرفی و واقع‌بینی است و از چشم ناظران قانونی هم بیمناک و هراسان است و مسیر لازم را هم به مجری برنامه نشان می دهد.

نتیجه: این مناظرات هرچه هم ابتدایی باشد برای ما تجربه‌ای عالی است، تجربه‌ای که سیاست و دولت را از چنبر قداست می جهاند و آن را به عنوان امری عرفی، چالش‌انگیز و مناقشه خیز در برابر دیدگان متولیان دولت یعنی مردم به‌نمایش می‌گذارد، ایدون باد.

***

و خواندنی‌های سودمند:

زبان تحقير و لحن بازجویی

نگاهی به مناظره‌ها و زنجیره سبز انسانی

در باب رابطه‌ی دروغ، خيانت و ترس – یا منطق يک کارشناس ارشد

دروغ‌گو خواندن رقیب– خدعه‌ی تازه‌ی احمدی‌نژاد

مناظره‌ ، دروغ‌پراكني و عقده‌هاي طبقاتي

مناظره کروبی و احمدی‌نژاد و نکاتی که تاکنون گفته نشده بود

مردی که برای دروغ گفتن تلاش نمی‌کند...

احمدی‌نژاد شما را از شاخه‌ی کدام درخت پایین انداخت؟

احمدی‌نژاد در مناظره با موسوی، خودزنی کرد

قطع درخت فضیلت‌ها برای رسیدن به میوه‌ی قدرت

چه‌طور شد که این‌طور شد

منظره‌ی مناظره!

سبک‌پای راستگو و فرج‌خوان دروغگو

چرا به میرحسین موسوی رای می‌دهیم؟

2009-05-27T12:39:00.018+02:00

یادداشت زیر در پی پرسش و دعوت سایت سرو در نیمه ماه اردی‌بهشت نگاشته شده و در رسانه های داخلی هم انتشار یافته است.

***

این پرسش فرع بر پرسش دیگری است که: «چرا باید در انتخابات شرکت کرد؟»
فرض ما بر این است که مردم حساسیت مدنی دارند، وظایف شهروندی خود را به‌کمال انجام می‌دهند، در برابر آینده کشور و فرزندان خود احساس مسئولیت و اعمال قدرت قانونی می‌کنند و به‌پای صندوق‌های رای می‌روند.
ما پذیرفته‌ایم که مردم با سرنوشت خود و کشور بازی خطرناک نمی کنند، آرای خاموش گذشته را فعال می‌کنند و میان سهل‌انگاری و نرفتن پای صندوق‌های رای با رفتار یک شهروند مسئول و آگاه تفاوت خواهند گذاشت و کرسی مدیریت اجرایی کشور را از این پس دو‌دستی تقدیم هر‌کسی نخواهند کرد.
با قبول فرض اول پرسیده‌اید که چرا باید به میر‌حسین موسوی رای داد؟
به میرحسین موسوی رای می‌دهیم چون به اعتبار ما نامزد برتر است، یعنی نسبت به دیگر نامزدهای محترم این انتخابات از مزیت نسبی بیشتری برخوردار است. ما از دوره آرمان‌گرایی آن اندازه آموخته‌ایم که نمی‌توان و نباید «مطلق» را جست و در میان گزینه‌های موجود باید دست به انتخاب زد و یکی را که از دیگران نمره بیشتری می‌گیرد باید برگزید، موسوی در این میانه و با فرض همه حواشی، بهترین است.
با این مقدمه باید پرسید مزیت نسبی موسوی چیست، چرا و به چه اعتبار او در میان دیگر نامزدها نمره بیشتری می‌گیرد. من از دو منظر اخلاق و فرهنگ‌‌ توسعه به مسئله نگاه می‌کنم:

1- اخلاق:
دوره اخیر کشور ما دوره بحران‌های اخلاقی است. به این معنا که با فربه شدن اصالت رفتار ظاهری و ملاکات تشریعی، مبانی ارزش‌های فردی آسیب دیده و با گسترش ان اخلاق خانواده و اجتماع در معرض اسیب‌های جدی است. شاهد مدعا اینکه دروغ سکه رایج بازار است و ریا و تزویر اسباب رزق مردمانی دون‌مایه، و ارتکاب این‌دو هم (که از بخت بد با حجت‌های شرعی و عرفی صورت می‌گیرد) برای فروپاشی اخلاقی یک جامعه کافی است.
گذشته نشان می‌دهد که موسوی دروغ نمی گوید، اهل ریا هم نیست، او برای اثبات این ادعا دو‌دهه از متن رسمی کناره گرفت و از حاشیه مشورت داد و دردمندانه نظاره کرد. اینکه او با همه توانایی در سال‌های گذشته به متن‌های پرهزینه نرفت و چون برخی دین خود را به دنیای دیگران نفروخت ایراد نیست که امتیاز بزرگ اخلاقی اوست.
برخی در این میان با هر نیت پای به‌میدان نهادند و وزن و مهارت خود را به‌میدان اوردند و حجت را بر خویش و خلق تمام کردند ولی موسوی در بازار گرم "احساس تکلیف"، میدان را خالی از کفایت ندید و با این منطق "خود را ندید" و کار به دیگران سپرد تا خود را بیازمایند.
فضیلت دیگر «میرحسین» بندگی خداست، بندگی خدا خاصه در زمانه‌ای که همه برای خود خدایانی از خرد و کلان تراشیده‌اند و برای تامین معاش و وصل فراش سر بر آستان دیگران می‌سایند فضیلت کوچکی نیست. «بندگی خدا» فضیلت فراموش شده عصر ماست.
موسوی در عصر رقیت‌های متشرعانه و مقلدانه، بنده آزاد و خوب خداوند باقی مانده است، با گام‌های اخلاقی حدود و مرزهای عالی و دانی را از هم تفکیک کرده است، بندگان خدا را بجای خدا ننشانده و «اشباه» را با «اولیاء» یکی نگرفته است. «بندگی خدا» فضیلتی پایه است و خاصه در زمانه ما نباید ان را اندک شمرد.
این همه آشفتگی در امور ما امروز از ان روست که بسیاری بجای عبودیت خدا به درگاه بندگان خدا پیشانی می‌سایند، به‌امید و از ترس انان می‌زیند، برای انان فریاد می‌کنند و قبله خود را از جهتی الهی به‌سوی بیوت زمینی آنان چرخانده اند و از همین روی از رحمت حق فرو‌مانده اند. موسوی در این میان بنده ساده خدا باقی مانده است.
پاره ای بر سکوت موسوی در برابر برخی شناعت‌های اخلاقی و قانونی سال‌های گذشته خرده گرفته اند، من داوری نمی‌کنم و تنها می‌گویم که نه سکوت مطلق و نه جسارت مطلق هیچ یک فضیلت ما نیست، باید دید در کجا از که، چگونه و با چه هدف، چه می‌توان گفت و چه می‌توان شنید!
با این مقدمه است که موسوی در میان نامزدهای محترم حاضر از نظر من یک موجودیت برتر اخلاقی است.

2- فرهنگ توسعه:
موسوی هم فرهنگی است و هم اهل توسعه و در میانه میدان انتخابات آشناترین به هر دو مقوله است. باید اعتراف کرد که عمده آفت‌های فرهنگی سه دهه اخیر کشور ناشی از دوعامل «نــگاه محتســـبانه» و «مدیـریت مهــندسانه» است و موسوی بالنسبه و به ویژه در دو دهه اخیر از این هر دو مبراست.
میرحسین مهندس است ولی عمری با اهل فرهنگ در اقلیم هنر بسر اورده است. نگاه لطیف، هنری وعارفانه را با هندسه مدیریت آشتی داده و با طاق‌های مقرنس گره زده است و بوم و کتاب و قلم را به خوبی می‌شناسد. با لطافت نگاه فرهنگی او می‌شود از لهیب خشک محتسبانه گریخت و با نزاهت رفتار و کردار او می‌توان از ولنگاری نورسیدگان پرهیخت.
او در عرصه توسعه با مقوله «کوچک» آشناست، کوچکی که همیشه زیباست، کوچکی که قابل مساحت است، پایه عدالت است و منشاء فضیلت، و فضایل بزرگ و کاردینال هم از آن بر می‌خیزد.
موسوی به خوبی می‌داند که برای پرورش جامعه‌ای با فضیلت باید از کوچک‌ها شروع کرد، شعارهای کلان نداد، تصویرهای آرمانی خلق نکرد، برای دنیا نصیحت‌نامه صادر نکرد و بر منبر وعظ جهان ننشست.
در منطق کوچک‌ها، نگاه عارفانه‌ای هست که همه خلایق از هر رنگ و آیینی در آن دیده می‌شوند، پست و بلند اجتماع در برابر دیده است، مظالم کوچک خطیر و بزرگ است و تکاپوی خرد مردمان ارجمند، والا و ستودنی.
با نگاه به کوچک‌ها می‌توان رنگ خدا را دید، صدای خدا را شنید و بی‌آنکه بدام پوپولیسم افتاد درد و داغ مردم کوچه و بازار را فهمید.
مصلحت اندیشی‌های مدام محصول کلان نگری‌های ظالمانه است و در این نگاه مصلحت کلان است که صدای مظلومین شنیده نمی شود و غارت اموال کلان انان نیز دیده نمی شود. امروز توسعه سیاسی و اقتصادی کشور با دیدن کوچکترین حقوق انسانی مردم ما میسر خواهد شد. موسوی بخوبی می‌داند که دیگر نمی توان به بهانه حق‌الله، حق‌الناس را پایمال کرد، باید فریاد آحاد را شنید.
موسوی امروز آن اندازه با گوشه‌های گلوبالیسم و موج توفنده اقتصاد امروز جهان آشناست که نسخه‌های اقتصادی دهه شصت را بکار نگیرد. او در میانه پرورش فضیلت‌های کوچک و مدیریت کلان و روزآمد توسعه ایستاده است، او باید امروز بتواند از تارهای خرد انسانی رشته های ستبر مدیریت کشور را ببافد.
موسوی محصول جلوه‌های کوچک انبوه است، شاید از همین رو در دو دهه گذشته از کلیشه‌های کلان رسمی گریخته و همچون کوچک‌ترین آحاد این اجتماع و در میانه کمترین این مردم زیسته است!
من با امید به‌یافتن راهی نو مبتنی بر اخلاق، کرامت انسانی و قانون‌مداری به مهندس میرحسین موسوی رای می‌دهم و براین باورم که پیروزی او و یا نامزد دیگر اصلاح طلبان می‌تواند دوره ای نو در تاریخ کشورمان رقم زند، دوره ای که تنها با پای‌مردی و آگاهی مردم دوام خواهد داشت !

روایت "‌براگ" از تاثیر نوافلاطونیان

2009-05-04T03:36:00.013+02:00

ویژه نامه "افلاطون" نشریه لوپوئن فرانسه گفت وگویی با "رمی براگ" استاد فلسفه قرون میانه در دانشگاه پاریس یک (سوربن) و دانشگاه مونیخ در‌باره تاثیر مکتب نوافلاطونی بر ادیان سه‌گانه از جمله بر اسلام انجام داده است که بخش‌هایی از ان را (هر‌چند حرف تازه‌ای نباشد) برای شما در‌اینجا می‌اورم.
براگ با اشاره به این‌مطلب که اغلب از افلاطون به‌عنوان پدر دوگانگی "جان – جسم" یاد می‌کنند و این دوگانگی از ویژگی‌های مهم ادیان ابراهیمی است به چندوچون این تاثیر اشاره می کند.
وی الهام پذیری آبای کلیسا از رسایل افلاطونی در تدوین آموزه های مسیحی خیروشر و خلقت را نشان داده و در مورد اسلام می گوید:
در زمان ظهور اسلام، جریان نوافلاطونی به اوج خود رسیده بود و دنیای‌عرب از مدار جریان‌های فرهنگی بزرگ جهان آن‌روز خارج بود.
با این‌همه، دانستن این نکته جالب است که چگونه خدای اسلام می‌تواند به ترکیبی دینی از دو اصل اساسی جریان نوافلاطونی یعنی "واحد مطلق ناشناخته" و نیز "عقل کلی که دانای کل وخالق خلاق مطلق" است، شباهت داشته باشد.
آیه مشهور قران در سوره 112 که اخلاص را تعریف می کند و بر احدیت و بی‌همتایی خدا دلالت دارد - او نه کسی را زاده و نه از کسی زاده شده است – برهمان شیوه و سیاقی است که پیش از آن در آثار نوافلاطونیانی چون "ماکروبیوس" و "ماریوس ویکتورینوس" دیده شده است.
بنابراین، مبانی پایه‌ای یک مکتب رقیق شده نوافلاطونی را در برخی نحله‌های عرفانی مسلمانان و حتی تشیع زمانی که می خواهد تصویری از جهان ارایه دهد، می‌توان دید.
براگ به تغافل حاکم بر قرون میانه از اثار و دیالوگ‌های افلاطونی اشاره می‌کند، تغافلی که گاه به‌غلبه آثار ارسطو از جمله نزد اندیشمندان آندلس همچون ابن‌میمون انجامیده است، ابن‌میمون اصولا با وجود آثار ارسطو مراجعه به آثار افلاطون را بی‌فایده می‌داند.
با این‌همه آثار افلاطون در آرای ابن‌رشد زمانی که "جمهوری" را شرح می‌کند و آرای فارابی در "آرای اهل مدینه فاضله" و بازسازی فیلسوف-شاه افلاطونی و نزد بوعلی سینای شیخ‌الرییس زمانی که اصناف سه‌گانه جمهوری افلاطون را بکار می گیرد، بازتاب یافته است.

***

پ.ن: اندیشه نوافلاطونی از سال 232 در رم و اسکندریه با آثار و ارای "آمونیوس ساکاس" و سپس "فلوطین" آغاز و در دوره های بعد به شرق اسلامی رسید و در آرای فیلسوفان مسلمان درخشش گرفت. اساس این جریان را ترکیب آرای افلاطون و ارسطو و معنویت گرایی عقلانی در برابر الهیات رسمی تشکیل می‌دهد. "نوافلاطونی" ابتکار "توماس تایلور" (1758-1835) محقق و مترجم انگلیسی آثار افلاطون و فلوطین و "هاینریش فون اشتاین" اندیشمند آلمانی در 1864 است.

عهدی جدید با افلاطون

2009-04-15T00:53:00.006+02:00

در چند ماه گذشته دو کتاب مرجع یکی در فرانسه و دیگری در ایران به‌بازار آمده که نمی شود به‌سادگی از کنار انها گذشت. یکی از این‌دو اثر ترجمه عهد‌جدید به‌قلم‌ پیروز‌سیار است که نشرِنی در ایران آن را به‌بازار اورده و دیگری مجموعه کامل آثار افلاطون است که به‌همت و زیر‌نظر لوک بریسون توسط نشر فلاماریون در فرانسه بر پیش‌خوان کتابفروشی‌ها نشسته است.
انتشار هر‌ دو‌اثر کاری عظیم است و باید قدردان آفرینندگان آنها بود. در مورد اثر ِفارسی ِتازه انتشار‌یافته در ایران سخن فراوان رفته است و برخی از انتشار این اثر به‌عنوان زمینه انقلابی علمی در کشورمان سخن راندند (لینک‌های آن در روزنه ما موجود است).
حق‌هم همین است که انتشار پاکیزه و منقح اثری چون عهد‌جدید بتواند گره از کار پِژوهش‌گرانی که سر در پالودن و نقد اندیشه‌های پایه دارند بگشاید و راه را بر حوزه‌های دیگر مطالعاتی باز کند. هر‌چند که امروزه باب دین‌پژوهی ِتطبیقی در میان اهل‌دین و روحانیت هم گشوده شده ولی هنوز تا رسیدن به‌تحقیقاتی بایسته و بی‌غرض و دور از ردیه‌نویسی‌های دشمن‌محور به‌ویژه در میان اهل‌دین فاصله فراوان داریم... بگذریم.
در این‌سو و در چند‌ماهه اخیر اثری در ترازِ عهد‌جدید به‌بازار آمد که گامی‌بلند در متن‌پژوهی‌های عالمانه اندیشه‌های یونانی محسوب می‌شود. از این‌دست کار بطور معمول کمتر در ایران انجام می‌شود، اگر کارهای مرحوم لطفی در حوزه آثار افلاطون و فرهنگ یونانی و یکی‌دو کار سترگ دیگر را کنار بگذاریم کمتر موردی‌‌ مشابه می‌توان یافت که به‌ترجمه و تصحیح مجموعه‌های کلاسیک آثارغربی با این حجم در کشورمان همت گماشته باشد. چند‌سال پیش دوستی فرزانه و استاد فلسفه دانشگاه تهران (که شاید مایل به‌آوردن نام نباشد) می گفت که با خرید و انتقال مجموعه آثار کلاسیک اندیشه غربی به‌ایران تصمیم بر‌این مهم داشته است، نمیدانم چه کرد !
باری، مجموعه کامل آثار افلاطون ِنشر فلاماریون، با همراهی ده‌تن زیر‌نظر لوک بریسون انتشار یافته است، بریسون فیلسوف فرانسوی کانادایی تبار و از یکه‌تازان افلاطون‌پژوهی در جهان ماست. او پیش از این‌هم آثار افلاطون را با‌همکاری "ژان فرانسوا پرادو" در قطع جیبی فلاماریون باز‌نشر کرده بود ولی این‌بار یک‌جلد پر‌و‌پیمان از آثار کامل افلاطون با شرح، نقد، حواشی و کاغذ‌ِ بیـبلیک حکایت دیگری است.
آنچه از گذر قرون میانه به‌نام آثار افلاطون به‌ما رسیده مشتمل بر 41 دیالوگ، 13 نامه، رساله تعریف و چند پاره شعر است که بعدها تردیدهایی در انتساب آنها به افلاطون صورت گرفته است.
از‌ین میان آنچه‌که صحت انتساب آن به‌افلاطون قطعی یا قریب به‌یقین است و در فهرست منتشره در کلکسیون فرانسوی "گیوم بوده" آمده و تا حدودی ترتیب و توالی ِزمانی هم در انها رعایت شده دیالوگ‌های: هیپیاس ِکوچک، آلسیبیاد، آپولوژی سقراط، اوتیفرون، کریتون، هیپیاس ِبزرگ، خارمید، لاخس، لیزیس، پروتاگوراس، گورگیاس، منون، فدون، میهمانی، فدر، ایون، منکسن، اوتیدم، کراتیل، جمهوری، پارمنید، تئتت، سوفیست، سیاست، فیلب، تیمه، کریتیاس، قوانین و اپینومیس یا همان ملحقات قوانین است.
از میان انها که انتساب نگارش انها به‌افلاطون نیمه‌حتمی و یا مشکوک است رساله‌های آلسیبیاد دوم، هیپارک، مینوس، رقبا، تئاگس، کلیتوفون، در‌باره عدالت، در‌باره فضیلت، دمودوکوس، سیزیف، اریکسیاس، آگزیوخوس را باید نام‌ برد.
رساله تعاریف و نامه‌ها و اشعار را غالب کارشناسان از افلاطون نمی‌دانند.
کلکسیون "گیوم بوده" برای اولین‌بار مجموعه کامل و مقابله‌شده آثار افلاطون را به‌صورت دو‌زبانه در سال 1920 (نشر بـِـل‌لـِـتر- پاریس که به "مجموعه دانشگاه‌های فرانسه" هم شهرت دارد) و در 25 جلد انتشار داد. بنیاد "بوده" ناشر اصیل‌ترین مجموعه‌های یونانی و لاتینی به‌زبان فرانسه است که متون درجه‌اول غرب را به‌صورت مقابله‌ای از یونان باستان تا عصر‌ِجدید انتشار داده است.
به‌جز کلکسیون "بوده"، می توان از انتشار مجموعه آثار افلاطون توسط نشر گالیمار در مجموعه نفیس پلیاد و مجموعه تِل، نشر جیبی فلاماریون در دو چاپ جدید و قدیم هم یاد کرد.
در اثر جدید بریسون، همه نسخ اصلی و منسوب و مشکوک افلاطون در فرانسه‌ای ساده و روان و همه فهم با حواشی و پانوشت‌ها و توضیحات کامل آورده شده است، چنان که از شیرینی و جذابیت به‌رمانی فلسفی تنه می‌زند.
نشاط و طراوت دیالوگ‌های افلاطونی که اغلب میان پیری چون سقراط و مردم و جوانان آتن بر‌سر مفاهیمی اساسی چون عشق، قانون، طبیعت، علم، انسان، سیاست، ثروت، زیبایی و ... درگرفته هم‌چنان در‌نسخه جدید حفظ شده است.
دیالوگ‌های افلاطون در زمانه رویارویی تمدن‌ها و ادیان هنوز می تواند حرف تازه‌ای برای مردمان جهان ما داشته باشد، هنوز می‌تواند ما را بخنداند، بگریاند، روبه‌روی هم بنشاند و در خویشتن به‌تامل وادارد.
خواندن آثار افلاطون که پرسش‌کردن را به‌ما می‌آموزد هنوز نیاز زمانه ماست، کمترین فایده این‌آثار رهیدن و رهاندن از بندِ تقلید و کوشش برای فهم کاوش‌گرانه جهان پیرامون ماست. جهانی که‌گویی ماهیت دردهای آن از یونان تا امروز تغییر چندانی نکرده و تنها با پرسش‌گری که رگ‌ِحیات و بقای انسانی است جامه های نو بر‌تن کرده است.
دیالوگ‌های افلاطونی درس‌های مفید مدنی برای شهروندانی است که می‌خواهند از دنیای خویش فضای بهتری بسازند و ارتباط خود را با "مدینه" دوباره تعریف کنند. بریسون برهمه این دیالوگ‌ها حاشیه و مقدمه زده، معرفی کرده و فهرست اعلام، مفاهیم و جملات قصار را به‌تفکیک آورده است.
بریسون برای این ترجمه بیست‌و‌پنج سال وقت گذاشته است و در باره انتظار از ترجمه و مترجم که وفاداری به‌متن است (و پیش از این در چاپ‌های پـِلِیاد و بـِل‌لِتر رعایت شده) معتقد است: "مترجم باید تلاش کند تا آنچه خود می‌فهمد را به‌خواننده انتقال دهد" و این به‌معنای جان‌دادن به‌متن است، مترجم به‌متن جان می‌بخشد و متن کهنه را جوان می‌کند و میان ما و متن موانست ایجاد می‌کند.
متن‌های افلاطونی از‌ین‌باب نقشی چندگانه در حیات ما بر‌عهده دارند، نه‌تنها آموزش شهروندی به‌شهروندان است که متن‌های عاشقانه و غنای ِادب ِهجایی ان به‌کار تئاتر، موسیقی، شعر هم آمده و مترجم از جهت انتقال روح‌زمان به‌خواننده و تنظیم سیاق و آهنگی‌خطابی یا محاوره‌ای، وظیفه‌ای دشوار برعهده دارد.
هنر بریسون در‌آن است تا ضمن همه‌فهم بودن این دیالوگ‌ها از میزان‌عمق انها کاسته نشود و پیام‌افلاطون که از پس ِقرن‌ها به‌ما رسیده است همان طنین و آهنگ باستان را داشته باشد.
شاید از همین‌روست که انسان امروزی احساس معاصرت با سقراط می‌کند و گویی که هنوز خرمگس یونان بر فرازِ سرِ شهروندان امروز جهان آواز می کند و با طرح پرسش‌هایی ساده بیدارباش می‌زند که معنای زندگی ساده‌تر و عمیق‌تر از این است که ما دریافته‌ایم، بیایید با‌هم گفت‌وگو کنیم!

***

دو نکته:

اول آنکه اگر فرصتی دست داد به مناسبت همین یادداشت افلاطونی، بخشی از گفتگوی "رمی براگ" استاد برجسته مطالعات قرون میانه دانشگاه سوربن در باره تاثیر اندیشه نوافلاطونی بر اسلام را برایتان خواهم اورد.
دوم مژده‌ای است که باز به‌همین مناسبت از ان یاد کنم. کار بازبینی و ویرایش اثری با نام "خورشید دیوژن" (داستانهایی از حکمت یونانی برای جوانان) که توسط خانم امیری ِتهرانی به فارسی برگردانده شده را تمام کرده‌ام و امیدوارم با همت ناشر محترم هر‌چه زودتر به مشتاقان عرضه شود.

مسـّـاحی کرشمه‌های پنهان انتخابات

2009-03-15T16:09:00.013+01:00

مسئله انتخابات ریاست جمهوری آینده یک مسئله سیاسی صرف نیست که نیازمند لوازمی سیاسی باشد، این مقوله با همه اجزای زندگی یک ایرانی سر‌وکار دارد، از این رو نمی توان بی صدا و بدون حاشیه از کنار آن گذشت خاصه که انتخابات این‌بار صعب‌روزی، بوالعجب‌کاری، پریشان‌عالمی است !
با این حساب و با تبریک سال‌نو در آستانه نوروز، تا برگزاری انتخابات در دو‌سه نوبت با رویکردی نظری به‌استقبال این رویداد مهم ملی می‌رویم و پس از این یادداشت که با هدف مساحی پیش صحنه انتخابات و در چند تامل نگاشته می‌شود، وعده یک بحث‌نظری در باب شفافیت را می‌دهم. شفافیت به اعتقاد من اساس سلامت یک انتخابات و رکن پایه سلامت یک نظام سیاسی است.

و اما پاره ای تاملات:

◙- صحنه انتخابات از هم‌اینک بسیار پیچیده است و تحلیل دقیق آن امکان‌پذیر نیست. وارسی جنبه‌های مختلف تنها با مظنه‌هایی صورت می‌پذیرد که گاه هریک تا واقعیت راه درازی دارد. هنوز امکان ائتلاف و اختلاف بسیار بالاست، احتمالات فراوان در کشور ممکنات پیش‌روی ماست و کرشمه‌های پنهان نهادهای ناظر و قاهر و نامزدهای این بازی بزرگ هنوز در‌آستین است.

◙- ترکیب نامزدهای اصلی تاکنون نشان از دو حقیقت دارد: یکم انکه میدان انتخابات امروز از تعریف سی‌ساله آن فراخ‌تر نیست و دوم آنکه سیر تحول فرهنگ مشارکت مردم با سی‌سال برگزاری انتخابات هنوز چندان روشن و قابل اندازه‌گیری نیست، به عبارت دیگر ما پیش نرفته‌ایم و همچنان شهروندانی ناگزیریم، این را از آمارهای پیشین مشارکت کمی و کیفی مردم هم می‌توان دریافت.
هنوز "آیین مقدس" انتخابات از چنبر تکلیف‌شرعی به حوزه رفتاری‌مدنی پای نگذاشته است. هیچ محصول‌طبقاتی هم (بنا به‌قاعده عرضه و تقاضا) مصرف‌عمومی ندارد و فراورده‌های شرعی سوگ‌مندانه هنوز در کشور ما یک تولید طبقاتی است، هرچند از پیامی جهانی و عام سرچشمه‌ گرفته باشد.

◙- پدیده‌های شگفت این رویداد از هم‌اینک و از فاصله سه‌ماهگی هویداست. اینکه در یک انتخابات مهم ملی، دبیرکل یک حزب بیاید رییس ستاد انتخابات نامزد دیگر شود از آن غرایب رفتار ایرانی است که در کمتر جایی از جهان دیده می‌شود.
رسم (دست‌کم در دمکراسی‌های نام‌دار جهان) بر این است که هر حزب نامزدی برای حضور در انتخابات معرفی می‌کند و احزاب کوچک‌تر در صورت نداشتن نامزد و نبودن هم‌سویی سیاسی با‌هم ائتلاف می‌کنند ولی دیده نمی‌شود که دو حزب مهم از احزاب اول کشور با هم چنین معامله‌ای بکنند.

◙- شفافیت چه در صف‌بندی‌های سیاسی و چه در برنامه‌های انتخاباتی نامزدها با شرایط کنونی از کمترین میزان برخوردار است. نامزدها و ستادهای انان نه می‌خواهند و نه می‌توانند (اگر بخواهند) از شفافیت مطلوب و مورد‌نیاز یک انتخابات ملی مهم بهر‌ه‌مند باشند. وقتی کشور با فقر فرهنگ حزبی روبرو باشد بهتر از این نمی‌شود.

◙- تجربه انتخابات گذشته نشان داد که مردم ایران حتی اگر نخواهند باید در انتخابات شرکت کنند، ناز و‌ قهر که در اشکال مدرن آن به "مبارزه منفی" تعبیر شده در نظام سیاسی ما نه تنها درمان نیست که گاه صفرا‌فزون هم هست، پس باید شرکت کرد، انبوه هم شرکت کرد و برای تعیین معادله‌ای نو به گزینه برتر رای داد. مردم ما تنها از راه "اراده" و "حضور" می توانند چیزی را تغییر دهند. کسانی که مردم را به عدم شرکت در انتخابات تشویق می کنند بهتر است مردم را به‌پیگیری برنامه‌ها و وعده‌های نامزد پیروز در فردای انتخابات تشویق کنند.

◙- از‌نظر تاریخی ما ملتی همیشه در زایمان هستیم، اصولا فرصت بزرگ‌کردن بچه نداریم چون همیشه انبوهی از کارهای واجب و انجام‌نشده پیش روی‌مان است، با این حساب در مقاطع مختلف تاریخی موالید مشابهی داریم در مایه‌های سلطان حسین، میرزاآقاخان، وثوق الدوله و شیخ‌فضل‌الله.
از این میان کمتر فرصت خلق خواجه نظام‌الملک، عباس میرزا، قائم‌مقام، میرزاتقی‌خان و نائینی داریم، اگر هم شد امانش نمی دهیم چون "مصلحت"، همان امور واجب فوری‌ است که خواب شب را بر ملت حرام کرده است، ما ملت اهل کارهای پایدار نیستیم، هر‌چیزی زود و زیادش خوب است!
طرفه آنکه سهم ما همیشه از تیغ دو‌دم مصلحت، اکتفا به مسایل مستحدث زمانه است و نه برنامه‌ریزی‌های راهبردی کلان و بلندمدت که صبر و گذشت و مدارا می‌طلبد و باید پای بر پاره‌ای مصلحت‌های فوری گذاشت !
با این روایت نمی‌توان در این انتخابات از مردم انتظار داشت بچه بزرگ کنند، باید یاری کرد تا فقط زایمانی درست صورت گیرد، اگر خدا مدد کرد و مردم همت کردند، دست بدست هم می‌دهیم تا او را بزرگ کنیم، والافــلا

◙- نامزدی ریاست جمهوری بصیرت و برنامه می‌خواهد و امروز با بحران کنونی جهان، برنامه‌های اقتصادی در راس امور دولت‌هاست. با این‌همه هیچ یک از نامزدهای انتخابات ما نخواهند توانست برنامه اقتصادی کارایی بدهند چون یک برنامه اقتصادی کارا از دل یک اصلاح سیاسی کارا در خواهد آمد.
در کشور‌ما مهندسی‌سیاسی بر اصلاح‌اقتصادی و توسعه‌صنعتی مقدم است. برآمدن سی‌سالگی انقلاب، بشارت خروج از ترمیدور و موجب یک وزن‌کشی سیاسی در نهادهای‌قانونی است تا با خانه‌تکانی نهادهای قانونی و درنتیجه توزیع بابصیرت قدرت و بازتعیین جایگاه قانونی و شایسته نهادها و افراد، راه را برای اصلاحات پسین باز کرد.
باز‌توزیع و اصلاح قدرت‌سیاسی نخبگان جز از راه اصلاح‌فرهنگی و تربیت‌اخلاقی‌عامه میسر نیست، این کار هم بدلایلی روشن شدنی نیست ... بنابراین برنامه‌ها از مدار مصلحت‌های روزمره و یا دوره‌ای چهارساله خارج نخواهد شد و بالمآل برنامه‌های اقتصادی پیشنهادی، جامع و پایدار نخواهد بود !

◙- هم کشور و هم جهان وارد فاز‌ تازه‌ای شده است، ایران امروز خواه ناخواه در ردیف قدرت‌های مهم منطقه‌ای در جهان است و فن‌اوری اتمی و پرتاب ماهواره (صرف‌نظر ازهمه حاشیه‌های آن) جایگاه ایران را در ادبیات سیاست بین المللی ارتقا داده است. با این مقدمه ایران نیاز به رییس جمهوری دارد که ادبیات لازم این قدرت نوین را بداند و با دیپلماسی مناسب آن با جهان حرف بزند، کلام‌الامیر امیرالکلام
صریح و صمیمی بگویم که حرف‌زدن دولت‌مردان ما با این "تمکن نو" نمی‌تواند شبیه آدم‌های نوکیسه باشد، آدمی که تازه به‌قدرت رسیده و مدام اشتلم می‌کند، او باید جغرافیای کلام را بشناسد و در حوزه رفتاری‌جدید، آداب و اطوار مربوطه را بداند، خاصه اگر به‌قول برخی قرار باشد در برابر قدرت‌های کهنه‌کار ژست "ابرقدرت صالح" را هم بگیرد. صالح‌بودن با پرخاش و تلخ‌گویی نمی خواند، "مردم‌داری" که مذهب مختار و رمز بقای علماست اینجا بکار می آید !
بزرگ‌منشی، فروتنی، مدارا و داد‌و‌دهش (در داخل و خارج) در این بخش از تاریخ ایران حیاتی است و بکارگیری هرگونه ادبیات و رفتار رادیکال خارج از قاعده و عرف‌مقبول‌جهان برای سیاست ما سم قاتلی است که هزینه‌های کلان بر مردم‌ ما و دنیای‌امروز تحمیل خواهد کرد.

◙- برخی تجربه‌های اخیر، مناصب کشوری را از جایگاه بایسته و درجه‌اول خود به درجات نازل دست‌چندم فروکاسته است. نامزدی که یک‌کرور آدم کارآزموده نشناسد و در آستین نداشته باشد و کار را بدست نوآموزان و میان‌مایگان بدهد جز اتلاف‌مال و حیف‌و‌میل کار نتیجه‌ای نخواهد داشت و مردم ما را با وعده‌های "آب‌نباتی" و نتایج ضعیف و ویترینی سرگرم خواهد کرد.
از این‌رو به توصیه امام‌علی‌علیه‌السلام مردم باید به پیرامونیان نامزدها نگاه کنند، از نظر اجرایی هرآن‌کس که مردمیدان و کارآزموده فراوان‌تر دارد برای اداره امور مناسب‌تر است که "یک مرد‌جنگی به از صدهزار". از نظر اخلاقی هم سلامت‌پیشینه آدم‌ها ضامنی برای عمل‌بهینه آنهاست و در این زمانه دون‌پرور شاید فضیلتی بالاتر از حریت و آزادگی نیست !

◙- اخلاق پیشه‌های کشور ما(از عامه یا رجال) تاکنون فهمیده‌اند که رقیب‌سیاسی به هیچ اصلی پای‌بند نیست و همه‌چیز قابل توجیه با بهترین پوشش‌هاست، ابزار قدرت‌عریان هم راه را برای پذیرش هرتوجیهی خواهد گشود. بنابر‌این درک این‌نکته مهم است که مسئله انتخاب میان بد و خوب مطلق نیست و تصورات‌آرمانی یا حرفهای بزرگ بی‌پایه جزآنکه مردم را از حق اداره کشور محروم کند نتیجه‌ای نخواهد داشت.

و اتممناها بعشر ...

آگامبن و الهیات قدرت

2009-02-16T04:59:00.009+01:00

رادیو "فرانس کولتور" فرانسه یا همان "رادیو فرهنگ" خودمان روزهای جمعه برنامه‌ای دارد با نام "جمعه‌های فلسفه" که در ان گفت‌وگوهایی با اهل اندیشه ترتیب می دهد.
جیورجیو آگامبن (1942 رُم - ) میهمان اولین جمعه ماه فوریه امسال (دو هفته پیش) بود. بخش‌هایی از گفتار او در حواشی امروزین دین و سیاست است که شنیدنی بود و خواندنی است.
پیش‌تر در پاسخ کامنت برخی خوانندگان فرزانه اورده ام (و اهل اطلاع در ایران می دانند) که آگامبن یکی از سه چهره بارز اندیشه پیش‌تاز و امروز اروپاست، آن دو وجه دیگر را بدیو و ژیژک تشکیل می‌دهند، بدیو در این میان شیخ الطائفه آنهاست.

آگامبن متخصص درجه اول والتربنجامین است، هایدگر، دریدا، آرنت، نیچه، فوکو و اشمیت را به‌کفایت پژوهیده و اثر برجسته و چندجلدی او"انسان مقدس" است.
در بخشی از این گفت‌وگو آگامبن به اوضاع امروز جهان، آینده پیش روی بشر، ماهیت قدرت و اقتصاد دین اشاره می کند که من این‌بخش اخیر از این گفت‌وگو را برایتان به‌فارسی برمی‌گردانم:

... و اما در‌باره تثلیث که برای اجتناب از چند‌خدایی باب شد استدلال پدران کلیسا چنین بود: خدا از حیث ذات و وجود یگانه است، اما از نقطه نظر اقتصادی، یعنی شیوه‌ای که او حیات، دستگاه خدایی، جهان و تاریخ بشریت را با آن اداره کند، وجودی سه‌گانه است.
تثلیث در‌آغاز نه به‌عنوان تئوری متافیزیک که به‌مثابه نوعی اقتصاد طرح شد. پرسش اساسی آبای کلیسا چنین بود: باید به‌این نکته اندیشید که خدا جهان را چگونه می‌خواهد اداره کند ؟
چگونه می توان به‌قدرت دولتی اندیشید که کارایی اجزای آن بی آنکه وحدت‌اش را از دست دهد، تضمین شود؟ رسالت تثلیث همین بود و چنین بود که من از دل رساله‌های کلامی (الهیات -م) نکاتی را در فهم دولت امروزین برداشت کردم.
...

مسایل اساسی سیاست، و راز جدی قدرت در‌مفهوم حاکمیت نهفته نیست در مفهوم دولت است، در پادشاه نیست در وزرای اوست، در خدا نیست در فرشتگان پیرامون اوست، در قانون نیست در پلیس (نیروی نظامی‌-‌ م) است.
اگر ما امروز درنیابیم که پلیس خود یک پارادایم مرکزی است (حال آنکه عادت داریم نیروی نظامی را دست دوم و مجری اوامر بدانیم)، اگر ما درک‌ نکنیم که امروزه جنگ‌هاٰ عرصه عملیات پلیس و نیروی نظامی است، هیچ نفهمیده‌ایم.
(پایان نقل قول)

* - خبری مرتبط ، سخن‌رانی آگامبن در تهران

همبستگی اجتماعی

2009-01-29T18:20:00.010+01:00

امروز پنج‌شنبه در فرانسه اعتصاب بود، اعتصابی فراگیر که پنج‌شنبه سیاه نام گرفت. صبح که بیرون رفتم انبوه ماشین راه‌ها را سد کرده بود، ترافیکی عجیب، قراری ضروری داشتم لغو کردم، به یکی دو اداره سر زدم، همه جا تعطیل و فقط کشیکی برای نیازهای اساسی مردم برپا بود.
اعضای سندیکاهای کارگری و کارمندی فرانسه همه در خیابان بودند و با شوق زاید‌الوصفی در سرمای زمستانی بدست مردم تراکت و اگهی می دادند. در اعلامیه‌ها از بحران اقتصاد جهانی نوشته بود، ماهیت سرمایه داری دولت سارکوزی و بی توجهی به وضع معیشت عمومی، بیکاری، بی پولی کارمندان و آثار نامیمون این بحران بر آموزش، فرهنگ و خانواده و ... از بین رفتن همبستگی اجتماعی !
به عبارت "همبستگی اجتماعی" که رسیدم دوباره چشمانم به خیابان برگشت، با خودم فکر کردم چقدر این جماعت نگران از دست رفتن همبستگی هستند، و صبح اول صبح در سرمای زمستانی فرانسه چه شور و شوقی ایجاد کرده بود این همبستگی اجتماعی !
شکوهی دارد این وحدت آحاد ! همان که بنیانگذار انقلاب شعارهای خود را بر موج مردمی آن سوار و اعتماد مردم را سرمایه و پشتوانه آرمان خود کرد تا انقلاب را به پیروزی رسانید. مردمی صادقانه دست به‌دست هم دادند و بی‌انکه به پی‌آمدهای ان فکر کنند برای از بین بردن طبقه‌ای ممتاز به خیابان ریختند، آنقدر با هم خروشیدند، از جان گذشتند و آواز رهایی خواندند تا اهریمن رفت.
همبستگی امروز مردم فرانسه و حضور پلیس آماده در هر چهارراه و میدان مرا برد به روزهای پیش از پیروزی انقلاب در مشهد...، یاد مرحوم آسید عبدالله شیرازی، آسید حسن آقای قمی، آسید کاظم مرعشی و ... بخیر که با مردم بودند، در خانه هایشان همیشه باز بود، به مردم به‌عنوان وسیله تحقق اغراض صنفی خود نگاه نمی کردند، مردم هم برای انها جان می‌دادند، صدر و ذیلی نبود، اگر هم بود وظیفه بیشتر بود و مسئولیت در برابر همین مردم.
در جریان تظاهرات مشهد و تحصن و اعتصاب، همراهی دانشگاه با مردم، شب را در دانشگاه فردوسی مشهد خوابیدیم. سخنرانی‌ها و امامت نماز بطور معمول با آقایان خامنه ای، هاشمی نژاد و علی تهرانی بود و یادم نیست با چه شامی سر‌ شد، غافل از دلهره مادری که آسیمه‌سر در آن حکومت‌ نظامی برای یافتن ما به همه جا سر کشیده بود. صبح یکی دو وانت از حلقه محاصره پلیس گذشت و وارد حیاط دانشگاه شد، مردم حلب های 20 کیلویی پنیر و نان سنگک اورده بودند. خیل اعتصابیون به‌صف شدند، چند نفر بالای وانت نان و پنیر می‌پیچیدند و دست خلق‌الله می دادند، هوا سرد بود و حلقه ارتشیان هم تنگ ولی طعم شیرینی آن لحظات، گرمای همبستگی مردم و جوشش کم‌نظیر آنها با هم، فضایی فراخ و ماندگار می‌آفرید.
امروز پس از سی‌سال وقتی آدم واژه مردم را برای جماعت آن‌روز استفاده می کند احساس شرم نمی کند، به مردم خیانت نکرده است، مشتی آدم را به نام مردم به‌مردم قالب نکرده است، از جانب خیل ناموافق مردم و بنام آنها حرف نزده است، مردم بودند، همه مردم با همه رنگارنگی‌شان... از خرد و کلان، پایین و بالای شهر، غنی و فقیر، آخوند و مکلا، عامی و روشنفکر، حزبی و مستقل.

امروز بی اختیار به روزهای سی‌سال پیش برگشتم، روزهایی که همه با هم بودیم، روزهای همبستگی‌های بی‌شایبه، روزهایی که تنها در جنگ با عراق تکرار شد و بعد به‌سرعت از کوچه‌ها و خیابانهای ما پرکشید و رفت تا ما را با تولیدات جدیدمان ریا، دروغ، مصلحت، سوءظن، خیانت، رشوه، ارادت، خودخواهی، ناشکری، لاقیدی، دنائت، نیرنگ، افزون‌طلبی، سیاست‌بازی، دین‌فروشی و ... تنها بگذارد.
یادمان نرود این‌همه فراورده جدید دیگر جایی برای کالای قدیمی و اصیل ما "همبستگی" باقی نمی گذارد، ما از کیمیای همبستگی به اندازه‌ای دور شده‌ایم که گویی دیگر بازگشت به آن (مگر با بروز فاجعه ای) محال می‌نماید.

غفـلـت مــقدس *

2009-01-23T20:46:00.010+01:00

پیش‌تر در مواردی چند آورده ام که امروز دین پِِژوهی یکی از جدی‌ترین حوزه‌های مطالعاتی جهان است. از آنجا که سرنوشت همه مردم جهان در این روزگار بگونه‌ای غریب با دین، پدیده‌های دینی و اصحاب دین پیوند خورده است هیچکس را یارای مقاومت و یا بی اعتنایی در برابر مسایل و فراورده‌های این حوزه نیست.
هر کس به سهم و توانایی خود باید تاثیر کارکرد دین، پدیده های دینی و اولیاء دینی را بشناسد تا دست‌کم بتواند زندگی فردی خویش را از گزند انحرافات دینی مصون و یا از برکات معنوی ان برخوردار سازد. احدی نمی تواند این تاثیر را دست کم بگیرد که اگر گرفت ناگزیر آثار مخرب احتمالی آن را باید بر خود و آینده فرزندان خود بپذیرد.
به دو نمونه ملموس از این دین‌گزیری که به دو انتخاب دین‌گریزی و دین‌پذیری (گریز و گزیر اشتباه نشود) در دو سطح ملی و بین المللی انجامیده کوتاه اشاره می کنم.
در سطح ملی این ندا مدام از سوی اولیای دینی ما (و اغلب حکومتی) طنین انداز است که جهان به سوی دین‌باوری و دین‌مداری پیش می رود و باور و برداشت غلط غالب از این گزاره آن است که لابد گمشده مردم این جهان دین‌باوری مورد نظر وعلاقه ماست !
در سطحی بین‌المللی رشد باورهای دینی عموم مردم جهان به نوعی آرمان‌گرایی و سپس موعودگرایی موهوم و نوظهور دامن زده است. گویی مردم جهان بی انکه تفطنی آگاهانه داشته باشند اندک اندک به پایان کار جهان ایمان می اورند و روزگاری اپوکالیپتیک (رستاخیزی موعود که باید با طعم نوعی فاجعه آن را درآمیخت) را انتظار می برند.
نگره دین‌گزیری در هر دو سطح ملی و جهانی برای ما انسانها محصولی مشترک بار اورده است و آن اینکه در اردوی اولیای دین، اخلاق که گوهر هر گرایش دینی است مورد غفلت قرار گرفته و گرایش به ظواهر و مظاهر دینی به سبب کارکرد اقتصادی – سیاسی آن تشدید شده است و در اردوی مومنان نیز باور به تجربه های مستقل معنوی افزایش یافته و میل به مرجعیت گریزی و شفاف سازی رفتار دینی رو به اوج گذاشته است.
دین بازان خود بی انکه بدانند در دراز مدت بیشترین خسارت را از این وضع خواهند دید و البته در میان همه فراورده های دینی اگر آنان بخواهند به اخلاق دینی – که گوهر پایدار دین است - پای‌بند بمانند، لاجرم دین بازی را باید رها کنند و اگر دین‌بازی رها شود نهادهای اجتماعی دین به آشوبی غریب دچار خواهد شد، بنابراین نمی کنند.
این مقدمه تفصیلی دارد که من باید در زمانی مناسب به ان بپردازم ولی آنچه مراد من از این مقدمه بود را در معرفی کوتاه کتاب "اولیویه روا" خلاصه می کنم.

***

"اولیویه روا" برای جامعه کتاب‌خوان ایرانی ناآشنا نیست. استاد دانشگاه و مدیر تحقیق در مرکز ملی تحقیقات علمی فرانسه یکی از سرشناس‌ترین پژوهش‌گران حوزه دین و سیاست در خاورمیانه است. او به چند زبان منطقه آشناست و علاوه بر ایران جوامع مسلمان منطقه را نیک می شناسد، به وزرای خارجه آمریکا و اروپا مشورت می دهد و در مدرسه عالی علوم سیاسی پاریس تدریس می کند.
اولیویه روا که در دو حوزه فلسفه و علوم‌سیاسی دانش اموخته، پیش از این چند کتاب در زمینه اسلام‌سیاسی و زمینه‌های ظهور و شکست آن منتشر کرده است. او به معرفی "فارین پالیسی" در میان صد روشنفکر پرنفوذ جهان جای دارد واز او گاهی به عنوان برنارد لوییس فرانسوی هم نام می برند.
کتاب جدید و مهم اولیویه روا با نام "غفلت مقدس، زمانه‌ی دین بی فرهنگ" از سوی انتشارت فرانسوی "سوی" روانه بازار شده است. روا در این کتاب سه عامل در‌هم تنیده دین، اجتماع و فرهنگ را بازشناسی می کند و شرایط جدید جامعه جهانی را با عناصر نودینی وارد در این دهکده ارتباطی به‌کنکاش می گیرد.
نگاه او به این سه مقوله با تجربیات محیطی او در منطقه خاورمیانه گره خورده است و در برابر نظریه برخورد تمدن‌های هانتینگتون موضع مخالفی دارد، چندان‌که حرکت دینی در جهان معاصر را رو به‌جلو و اصلاح مدام می‌بیند که البته نتیجه‌ای جز جهانی‌سازی گرایش دینی ندارد.
اشکال جدید اجتماعی دین‌باوران به عنوان یکی از نمود‌های جهانی‌سازی گرایش دینی، از دقت نظرهای اولیویه روا در این کتاب است. پدیده‌های دینی در‌حال هجرت و بازیابی هویت جدید‌اند، ولی این هجرت‌ فکر و عمل‌دینی هنوز در بسترهای اجتماعی و فرهنگی ثابتی جای نگرفته است.

شکاف میان دو سپهر اجتماع و فرهنگ از سویی و دین و دولت از سوی دیگر در روند جهانی‌سازی امروز، اشکال سنتی پذیرش دین و پدیده‌های ان را دچار تحول کرده است و خروج جوامع از بافت سنتی و فرهنگی خود سویه‌های دیگری به دین‌پذیری امروز در جهان می بخشد.
این سویه‌ها از دگم‌ها و مراجع سنتی دین بریده می شود و با تجربه‌های جدید معنوی، شکاف مناسبات سنتی میان مومنان و نمادهای ظاهری و نهادهای اجتماعی دین را به نمایش می گذارد و پیش از انکه گرایش‌های دینی نو، دینی قلمداد شود، فرهنگی قلمداد می شود، فرهنگی که از ریشه دین سنتی جداست !
آداب دینی مومنان جدید گویی بتدریج شکلی عرفی یا قراردادی می‌یابد و گروه‌های هوادار معنویت بی‌انکه به مراجع سنتی دین نیازی ببینند خود را با اشکال جدیدی از رفتار فرهنگی و آیینی تطبیق می کنند که به شکاف هر‌چه بیشتر دین و دولت باور دارد.
بررسی بیشتر این کتاب مهم را باید به زمانی دیگر واگذاشت.

*یا جهل مقدس

اعتماد ملی: نگاهي به جديدترين كتاب اوليويه روا

حمام خون در غزه

2009-01-04T00:53:00.022+01:00

Un bain de sang inutile

LE MONDE 30.12.08

Editorial

***

دوستان عزیزی که فرصت دارند و فرانسه می دانند، زحمت ترجمه مطلب لوموند را بکشند.

L'histoire se répète à Gaza. Une nouvelle fois, l'option militaire été choisie par le gouvernement israélien pour tenter de mettre un terme aux tirs de roquettes qui arrosent son territoire depuis plus d'un mois. Que ces tirs, visant des zones civiles, constituent autant de crimes de guerre ne fait de doute pour personne, même si le nombre de victimes reste limité rapporté au nombre des projectiles tirés depuis 2001. Ils rappellent que, en dépit d'un retrait unilatéral bâclé, en 2005, Israël n'en a toujours pas fini avec Gaza, qu'il continue d'ailleurs d'assiéger

...

ادامه مطلب را در لینک بالا از لوموند دنبال کنید، برخی کامنت‌های وارده خشم‌‌آلود در روزنامه لوموند که نویسنده را به باد انتقاد شدید گرفته است میزان اهمیت مطلب را در این زمانه سکوت رسانه‌ای و عافیت‌طلبی ارباب تصمیم و اصحاب سخن و قلم، نشان می دهد.

* نامه ماهاتیر محمد به باراک اوباما
* ترجمه فارسی نامه

در آیین کتابخوانی

2008-12-26T02:32:00.020+01:00

صاحب عزیز رندانه از سر لطف خواسته است تا از کتابی که می خوانم بنویسم. خواستم به فقره ای از آنچه پیش روست کوتاه کنم دیدم از دو‌روی صواب نیست: یکم آنکه یک کتاب نیست و چند است، یکی مال تفنن است، یکی اشتغال و پژوهش و دیگری آثاری که می رسانند تا بررسانه بخوانیم و بکاویم.
دوم آنکه دعوت مازاریان عزیز یک بار بی پاسخ مانده و این بار باید جبران مافات کرد و دوگانه ای نوشت برای یگانه !

1- از باب تفنن، کتاب "ما ومدرنیت" داریوش آشوری را پس از سالها بازخوانی می کنم، مقالاتی خواندنی از ذهنی ماندنی. برخی جستارهای او در این کتاب، بدیع و تحسین برانگیز است، خاصه اگر به تاریخ نگارش برخی مقالات نظر کنی.
شطری از مقاله ی "مدرنیته‌ی انسانی" او می گزینم تا یادی سه‌گانه شده باشد از خواجه نصیر، تامس مور و آشوری و جان کلام در نتیجه پایانی آشوری است:

... در آرمانشهر اتحاد مطلق با دولت حاصل است، یعنی با نظام قدرتی که مظهر مطلق نظم اخلاقی ست، یعنی نماینده خدا و تازیانه ی خدا بر روی زمین. همچنان که در بهشت زمان و فساد جاری نیست، در آرمانشهر هم همچنین. در تصویری که تامس مور آفریننده ی نامدار "آرمانشهر" (یوتوپیا) از سرزمین آرمانی خویش می دهد، بی زمانی در آرمانشهر چنان است که گویی همه چیز و همه کس نماینده صورت مثالی وازلی و ثابت خویش است. تصویر این جهان کامل و ثابت اخلاقی را که بنای آن بر سیاست است، خواجه نصیر الدین طوسی در اخلاق ناصری چنین بیان می کند:
"اما مدینه‌ی فاضله اجتماع قومی بود که همت‌های ایشان بر اقتنای خیرات و ازالت شرور مقـّدر بود، و هر اینه میان ایشان اشتراک بود در دو چیز، یکی آراء و دوم افعال. اما اتفاق آرای ایشان چنان بود که معتـقـَدِ ایشان در مبداء و معاد خلق که میان مبداء و معاد افتد، مطابق حق بود و موافق یکدیگر.
و اما اتفاق ایشان در افعال چنان بود که اکتساب کمال همه بر یک وجه شناسند و افعالی که از ایشان صادر شود مفروع بود در قالب حکمت و مقوم به تهذیب و تسدید عقلی و مقدر به قوانین عدالت و شرایط سیاست تا با اختلاف اشخاص و تباین احوال، غایت افعال همه ی جماعت یکی بود و طرق و سیر موافق یکدیگر."

یعنی وحدت ایدئولوژیک و نوعی توتالیتاریسم شرط لازمِ وجودِ مدینه ی فاضله است.
ما و مدرنیت. نشر صراط. تهران. 1376. 240

2- و اما اشتغال پژوهشی بر دو‌نوع کار‌ِدل است و کار‌گـِل، کار گل فرو می گذارم و در کار دل دستم به کتابی رسیده است تازه نشر با عنوان "مناقشات فرانسوی"، که گفت وگوی دو فیلسوف فرانسوی است. خانم بلاندین کریژل به پرسش‌های الکسی لاکروا پاسخ می دهد.
در بخش "پیشرفت مبتنی بر حقوق" در این اثر سخن از ارنست کانتورویچ به میان آمده است که اول او را باید معرفی کرد. کانتورویچ (1895 آلمان– 1963 آمریکا) متخصص تاریخ اندیشه سیاسی قرون میانه، آلمانی تبار آمریکایی، یهودی مایل به‌راست افراطی است و نظریه او در باب "شاه دوجسمی" کاوشی جنجالی و ماندگار در الهیات سیاسی قرون میانه و تاسیس دولت نوین در غرب است. کانتورویچ با نظریه وحدت متعالی دین و سیاست، قداست الهی بخشیدن به قدرت سیاسی و شخص حاکم، از اندیشمندان موثر بر دولت نازی آلمان بشمار می رود.

کریژل که خود منتقد نظریه کانتورویچ است و فرجام نظریه الهیات سیاسی را همان فتنه نازی می داند، در پاسخ پرسشی در باب اهمیت نظریه او می گوید:

کانتورویچ می دانست که چگونه بدقت ویژگی های الهی سازی قدرت سیاسی را مطرح کند. الهی سازی قدرت بر پایه نظریه قیصر و مسیح با دو جسم شکل می گرفت، جسم معنوی و جسم سیاسی.
در واقع، نظریه کانتورویچ در میان مورخین قرون میانه موجی برانگیخت، چرا که حاوی نظریه انداموار (دین و سیاست -م) قرون میانه بود. این نظریه مبتنی بر الهیات همبسته ای است که دو پایه و بُعد سیاسی و زیبا شناختی دارد و منازعات داخلی قرون وسطی را رد می کند.
نظریه "شاه دو جسمی" پیش از هر چیز یک الهیات سیاسی است. به اعتقاد کانتورویچ، زیر بنای اندیشه پادشاهی ... جسم دوگانه بود: جسم معنوی پادشاه که باقی و نامیراست و جسم سیاسی پادشاه که در پارلمان و شورای سلطنتی ظهور دارد.

“Le progrès par le droit” dans «Querelles françaises», Blandine Kriegel , Alexis Lacroix, Grasset, 2008

3- و اما از آثار دسته سوم، به مصداق "از هر چه بگذریم سخن دوست خوشتر است" به رساله حقوق علی ابن الحسین امام سجاد (ع) بسنده می کنم که این روزها برای انتشار بزبان فرانسه به من سپرده شده تا با تحشیه و تعلیق مستوفا به زیور طبع آراسته گردد، (اینهم از باب ولا تقولن لشيء إني فاعل ذلك غدا – مگویید که من فردا کننده کاری ام / قرآن) !
رساله ای که اگر منسوب به حضرتش هم باشد درسهایی آموختنی برای همه و به ویژه والیان دولت دینی ما دارد و یک اثر کلاسیک در تاریخ و فلسفه حقوق ماست. از منبع که همان "تحف العقول عن آل الرسول" تالیف ابن شعبه حرّانی است، "حقوق رعیت" را بر می گزینم:

حق اتباع دولت تو این است که بدانی قدرت تو و ضعف آنها موجب سلطه تست. پس در میان انان به عدل رفتار کن و چون پدرِ مهربان ِ آنان باش و خطای نادانسته انان را ببخش، در کیفردهی شان عجله مکن و خدای را به سبب قدرتی که بر انان یافته ای سپاس گوی.

خاطره و آرزویی کتابی هم دارم که بماند برای بعد !

غدیر و کفـارات مدنی

2008-12-16T14:57:00.018+01:00

ما امروز در برابر سالگشت هزار و اندی ساله حادثه غدیر ایستاده ایم. این رویداد حیاتی که به اعتقاد بسیاری از شیعه و سنی، مسلمان و مستشرق یک حادثه کلیدی در فهم مبانی حکومت در اسلام است همچنان از نگاه ها مغفول مانده است و هنوز شوائب عوامانه و مراسم آیینی چندان بر ان سایه افکن است که مجالی برای پژوهشهای سیاسی مبتنی بر دو عامل قدرت و انتخاب در نظام حکم اسلامی باقی نمی گذارد.
تقلیل دادن این رویداد به جشن های سالیانه و برگزاری آیین ها و مراسم اجتماعی (که در جای خود نیکوست) و اهلا و سهلا گفتن ها و بخ بخ (بفتح باء و تنوین مکسور خای مشدد) کردن ها راه تحقیق منصفانه در چنین موضوع مهمی را بسته است و گاه بجای تقریب، اسباب تشتت فرق اسلامی و دوری آنان از هم را دامن زده است.
ما ثروتمندان بینوایی هستیم، آنچه که از تاریخ، فرهنگ، میراث و متون که برای بزرگی و سروری یک جهان لازم است را داریم ولی از کاربست مفید و موثر و مبتنی بر خرد روز آنها عاجزیم. شجاعت خوداندیشی و بازنگری را نداریم و به داشته های خود می بالیم بی انکه بدانیم به چه کار امروز ما می آیند. بی آنکه توش و توان کارهای بزرگ علمی را داشته باشیم و جرات پرسش های سهمگین را بخود بدهیم، همچون اطفال خرسندی بر گرد میراث پدران خویش شادی می کنیم، هم را می بوسیم، عقد اخوت می خوانیم و این مجموعه خاک خورده را به هم نشان می دهیم و بجای روفتن غبار زمان، چراغ و ریسه و شمعدان می کاریم و در فراکسیون و بنیاد و مجمع شیرینی می خوریم و هلهله می کنیم.
ما به غدیر و هر رویداد شگفت دیگری که با یک بازخوانی متن و حادثه می توانست سرنوشت ما را دگرگون کند ظلم می کنیم و از آن یک آیین می سازیم تا با بزرگداشت آن بتوانیم اقتصاد و قدرت ناشی از ان را سامان دهیم. ما در مسلمات تاریخی شکل گرفته در ایین هایمان تردید نمی کنیم و از حکمت پیدایش آنها پرسش نمی کنیم یا نقادانه به آثار بجا مانده از بزرگان این آیین ها رو نمی کنیم، چرا ؟ چون احساس نیاز نمی کنیم. ما اطفال خرسند و خوشبختی هستیم که در کسالت تاریخی خود بی هیچ دغدغه پای کوبانیم.
غدیر هم سرمایه ای است که لابد باید با ان کاسبی کرد و کاسبی البته لوازم خود را دارد و بر پایه جذب مدام مشتری استوار است و جذب مشتری هم اصولی دارد که کلیانتلیسم خوانده می شود و کلیانتلیسم یا مشتری سالاری البته همیشه همان سنت رومی نیست که بر پایه قاعده لطف خواجه به مشتری بینوا شکل می گرفته و در برابر داد وستد والیـانه از نوعی حمایت نیز برخوردار می شده است، که امروز قواعد مترقی خود را دارد.

سه سال پیش در همین وبگاه یادداشتی داشتم با عنوان غدیر از آغاز حکمت عملی تا وعظ سیاسی که در جاهایی هم بازتاب یافت. مراد من آن بود که بگویم بازبینی مفهوم "قدرت" و کالبد شکافی جسورانه آن در همه ابعاد راه برون رفت ما از این کسالت تاریخی است. غدیر می توانست در ابعادی هزار بار فراخ تر و عمیق تر از انچه به نام انقلاب مشروطه در کشور شناختیم ما را به سرچشمه های مفهومی و نظری قدرت نوین رهنمون سازد، اگر از ان دکانی برای رزق سنتی و کاسبی آیینی و صنفی خود نمی ساختیم.
تامل در قدرت سیاسی و الزامات محیطی و زمانی آن یکی از حیاتی ترین پروژه های مسلمینی است که چشم امید به سروری خویش دوخته اند و ورود در مباحث نظری قدرت و تلاش برای انطباق عملی و خردمندانه ان راه را بر هر گونه کاسبی آیینی و فرقه ای می بندد و مفهوم ولایت را از انحصار صنفی و طبقاتی خارج می سازد و حدود و مرزهای عرفانی و مدنی آن را از هم باز می شکافد.
مسلمین بی جامعه ای مدنی در تعریف بومی و اعتقادی خاص خود و بر پایه نظریه ای سیاسی نمی توانند به جایی برسند و تا به این تعریف نرسند اقتصاد و اجتماعی توانا هم نخواهند داشت و تا این سه نباشد هر چه از علوم دقیقه، طب و اتم و پژوهش و جشنواره و جایزه و نشان و مرد سال و هفته و ماه از دست و زبان ایشان تراوش کند بازیی بیش نخواهد بود که به کار سرگرمی عوام می آید و اسباب رونق ارتزاق نخبه ناگزیر.
تعریف این جامعه مدنی که تار وپود امروزین آن در جای جای مدرنیته فلسفی - سیاسی ریشه دارد بی فروتنی و رجوع به سنت دیگران امکان پذیر نیست و در تضارب آرا و حوادث این خانه با دیگران است که می توان به یک جمع بندی خردمندانه اجماعی رسید.

امروز ما بر سر میراث هزار و اندی ساله غدیر هلهله و بر خسارت فقدان آن مویه می کنیم بی انکه بدانیم که مبانی مورد نیاز جامعه مدنی - سیاسی ما چیست و فراهم کردن آن چگونه است. من ایرانی مسلمانی که در انتهای میراث و تبار تاریخی خود ایستاده ام امروز از اینکه در سالگشت این حادثه تاریخی، یکی از بزرگان دینی جامعه با پیشینه اداره کشور هنوز بر سر پیمان با مردم مردد است و مایل به تمیز جامعه مدنی از جامعه ولوی نیست خجلت می برم و شرمگینانه سر در جیب تامل فرو می کنم.
اینکه یکی از رجال دین و سیاست کشور ما با سی سال تجربه حکومت اسلامی و صرف هزینه های بسیار، امروز به رییس قوه مقننه توصیه کند (هرچند به مزاح) که نماینده مجلس در صورت شکسته شدن سوگند قانونی و غفلت از عهد خود با مردم در انجام وظایف قانونی اش، بجای التزام عملی به قانون و پاسخگویی به مردم یعنی بانیان همین جامعه مدنی، کفاره شکستن قسم خود را در صندوق کفارات مجلس بریزد، خسارت بزرگی است که محصول غفلت از پیام همین غدیر است.
تقلیل دادن مفاهیم بلند و رسای قانون، التزام قانونی، مردم، آرای جمهور، اعتماد، توکیل، تقنین، مسئولیت، خطاپذیری، پاسخگویی و ... به مفهومی صرفا اعتقادی بنام "کـفـّاره" با کاربردهای شخصی و سنتی آن یک ظلم آشکار به جامعه مدنی و پیمانی است که نبی مکرم اسلام در غدیر سنگ بنای ان را با مردم گذاشت. آواز یک تفسیر کهنه کاسب مآبانه از یک اصل مترقی اسلامی که می توانست روزگار گذشته ما را دگرگون کند امروز همچنان بلند است. غدیر معنایی بلندتر از ان دارد که به تفسیر مندرس و خاص و منافع صنفی طبقه ای ممتاز منحصر شود !