Балык Бистәсе районының Зур Мәшләк авыл җирлегендә бал кортлары үлә. Умартачылар аңлатуынча, кортларның күпләп үлә башлавы беренче тапкыр 28нче июньдә күзәтелгән. Шуннан, көн саен үлем очрагы арткан гына.

– Янәшәдә «Логос» җәмгыятенең 2 мең гектар мәйданда рапс чәчүлекләре бар, – ди Югары Мәшләк умартачысы Григорий Краснов. – Нәкъ кортлар үлеме башланыр алдыннан шул рапсларны эшкәрттеләр. Без – берничә умартачы җыелышып, алар янына бардык. Рапска нинди препарат сибәсез, дип кызыксындык. Ләкин алар безгә дөресен әйтмиләр бит. Тукландыру гына үткәрәбез, диделәр. Ә нәтиҗәдә, кортлар үлә башлады.

– Мин 40 ел кортлар белән шөгыльләндем. Соңгы елда гына, сәламәтлек начарайгач, тукталдым ул эштән, – дип сүзгә кушылды арада иң өлкән һәм тәҗрибәле умартачы Николай Егоров. – Ләкин үз гомеремдә мондый хәлне күргәнем булмады. Сәбәбе агулауда гына. Чир-фәлән булса, 5-6 авылдагы умарталыкларда шулай кинәт берьюлы үлем башланмас иде.

Кем кемне куркыткан, кем кемгә янаган? Кем маңгаеңа пистолет терәсәләр, бүтәнчә сөйләшер идең, дигән? 15 суткалар белән кем янаган? Бу хакта «Безнең гәҗит»нең 7нче июль санында укыгыз. Интернет сәхифәдә язма 11нче июльдә булачак.

Кортлары агуланудан зыян күргән умартачыларның бер өлеше

//www.youtube.com/watch?v=Q1A1xoJb5H0

Татарстанда 21нче июньнән 28енә кадәр бәрәңге һәм кишергә бәя арткан. Бу Татарстанстат мәгълүматларыннан күренә. Бәрәңгенең 1 килограммын – 53,56 сумга, кишерне 80,52 сумга сатып алырга була. Бәясе арткан продуктлар исемлегендә шоколадлы конфетлар, ярымысланган казылык, дуңгыз, сыер, сарык итләре, балалар туклануы өчен җиләк-җимеш консервлары, арыш һәм арыш-бодай икмәге дә бар.

Татарстанда 2021нче елда хезмәт базарындагы хәл тотрыклана. Бүгенгә республиканың 20 мең кешесе эшсез сыйфатында исәптә тора, бу – узган ел белән чагыштырганда дүрт тапкырга кимрәк. Эш бирүчеләр республиканың эшсезләр порталында 56-60 мең вакансия тәкъдим итә. Бу – һәр эшсезгә шартлы рәвештә өч вакансия туры килә дигән сүз.

Русия президенты иҗади профессия вәкилләре өчен бушлай югары белем алу турындагы законны имзалады. Ул бушлай икенче, өченче югары белем алырга мөмкинлек бирә. Мондый белем бирү оешмалары, белгечлекләрнең исемлеген, шулай ук югарыда күрсәтелгән затларны кабул итү тәртибен РФ Хөкүмәте раслаячак, дип яза «РИА Новости».

Газета-журналларга чираттагы язылу компаниясе төгәлләнде. Монысы бик начар булды. Барлык газета-журналлар да тиражларын югалтты. «Безнең гәҗит»тә искәрмә була алмады. «Безнең гәҗит»нең Русия тиражы, узган елның шул чоры белән чагыштырганда 18 процентка, ә быелның беренче яртысына карата 24 процентка хәтле кимегән. Татарстан буенча да газетабызның тиражы 2021нең беренче яртыеллыгына караганда – 17, узган елдан – 15 процентка төште.

Бездә, журналистлар начар яза, газеталар начар эшли дип әйтергә күнегелгән, тиражлар шуңа кими, янәсе. Юк, без тырышабыз, ләкин үз хезмәтебезне җилгә очырабыз. Редакциябезгә көн саен диярлек, газета югалды, дип шалтыраталар. Югалган газеталарның очына чыгу Татарстаннан читтә бөтенләй мөмкин түгел, диярлек. Халык газета югалганга, редакцияне гаепли, почтаны түгел. Ә почта исә, шушы югалган, укучыга барып җитмәгән гәҗит өчен дә бездән акча алып кала.

2003нче елда эшли башлаган «Безнең гәҗит»кә язылу бәясе 120 сум тора һәм шуның 80 сумнан артыграгы редакциягә кала иде. Шуннан бирле бәяләрне күтәрдек тә күтәрдек. Инде 800 сум чиген уздык. Чөнки бәяләрне почта арттыра, типография күтәрә. Иң начары – шушы газетага язылу бәясенең 3/1 өлеше дә редакциягә калмый. Ә безгә бит яшәргә кирәк. Мин газетаны 11 сумнан киоскларга илтеп бирәм. Алар аны 30 – 35 сумга сата. Менә бу гаделлекме? «Безнең гәҗит»не күтәреп, киоскка илтеп куеп сатуның бәясе 20 сумнан югары. Әле сатылмаганын кире тапшыралар һәм безгә шушы бәяне НДСлар өстәп, кире сатып алырга туры килә.

Бездән генә торса, без язар идек. Иҗат белән шөгыльләнәсебез, халык өчен эшлисебез бик килә. Ләкин без югалган газеталарны эзләү, аларны укучыларга илтеп бирү белән мәшгуль.

Бүген халыкны яздыруга күндерү проблемасы юк, дип саныйм мин, ә бәлки шул язылу компаниясен почтаның үтә дә начар оештыруына каршы көрәшү, вакытлы матбугатны иясенә вакытында илтеп җиткерү мәшәкате артыннан чабу мәсьәләсе бар. Кая бара бу почта, дип куясың. Менә шушы борчулы уйларыма җавап итеп, «Интертат» электрон газетасы бәян иткән бер мәкалә белән танышыйк. Язманың авторы Лилия Заһидуллина Татарстанның Питрәч районындагы Татар Казысы авылында аек акыл белән берничек тә аңлатып булмый торган вакыйганың шаһиты булган. Моны татар сүзе – тәртипсезлек, дип кенә бәяләп булмый, урыс сүзе кирәк дип санадым. Бу чып-чын бардак.

«Питрәч районы Татар Казысы авылында почтальон да, почта җитәкчесе дә юк. Почта ачылмый. Газета-журналларны, хатларны, квитанцияләрне, посылкаларны районнан алып килеп, йә урамда чирәмгә, йә авыл советы бинасы идәненә капчыгы белән бушаталар. Кем нәрсә укырга тели – аралап ала, әлбәттә, авылның икенче башына кадәр ул вакытка килеп җитәргә өлгергән кешеләр. Җитмәсә, ялгышыпмы, чит кеше газетасын алып китүчеләр дә булгалаган икән…

Шушы хәлләрне үз күзем белән күрәсе килеп, Татар Казысына чыгып киттем. Җомга көнне төгәл 11дә Питрәчтән почта машинасы килеп туктады. Пенсия акчасын урамда, районнан килгән оператор таратырга тотынды.

Больничныйда булса да, авыл советы секретаре авырткан аяклары белән авыл советын ачып, бер арыш капчыгы газетаны бинага өстерәп керде, 2-3 әбине шалтыратып чакырды. Алары йөгереп килеп җитте. Бүтән килүче булмады, кеше эштәдер, күрәсең…

Безнең тырыша-тырыша чыгарган газеталар айдан артык авыл советы бинасында өелеп, саргаеп ята. Өстәлдән актардым – май саннары да ияләренә барып җитмәгән.

Ә бүген зур капчык белән өч атналык санны бергә алып килделәр, чөнки узган атналарда авыл советы бикле булган һәм газеталарны калдырырга урын таба алмаганнар.

Газета-журналлар шулай аунап ята Татар Казысында…

Әле анысын да капчыктан бушатучы юк, үзем бушатып, газета эзләп килгән 2-3 әбигә аралап бирдем. Бөтенесе дә килеп тә җитмәгән иде, әллә юлда югалып калганнар…

Аннары, Татар Казысына килгән газеталарның күплегенә караганда, монда халык укырга бик ярата. Әмма киләсе яртыеллыкка берәү дә язылмаган, чөнки бүген яздыручы юк, ә иртәгә таратучы булачагы да бик шикле. Димәк, ни кызганыч, халык укудан туктаячак…» дип шәрехли бу бардак хәлне журналист.

Мәкалә дөнья күргәнгә 1 атна узды. Бу чаң кагарлык хәлгә берәр реакция булырмы, дип читтән генә күзәтеп тордым. Юк, ни почта тарафларында, ни журналистлар җәмәгатьчелегендә бернинди дә чаң кагу кебек борчылу кәефләрен сизмәдем мин. Ә бу проблема яңа түгел, ул инде «былтыргы А» кебек ел да, ай да сөйләнә, сорала, җаваплар бирә торган җыру. Почта эшли, әмма начар эшли, дип тә әйтерлек түгел. Почта эшләми, җәмәгать.

Мин проблеманы һәрвакыт үзебезнең авыл почтальоны мисалында сөйлим. Зөлфиябез шулкадәр ихластан эшләп йөри. Ләкин очраган саен: «Илфат абый, туйдым», – ди. Ул бөтен коммуналь түләүләрне җыя, пенсия-субсидияләрне өләшә. Акчаларны, сумкасына тутырып, күрше авылдагы үзәк почтадан алып кайта.

Почтальон өстендә күтәрә алмаслык планнар, аңлатып булмаслык вазыйфалар. Мәсәлән, аңа айга дүрт кешене иминиятләштерергә кушалар. Договорларын карап алырга сораган идем, анысын биреп тә тормыйлар икән. Түләгәнгә чек кына тоттыралар. Шартларын да белмибез, ди. «Үзебезнең әти-әниләрне, туганнарны иминиятләштерәбез инде», – ди Зөлфия. Ул күп катлы шәһәр фатирлары өчен генә кулай. Менә әйтегез әле, авыл йортында су басу очрагын кисәтү өчен иминиятләштерү нәрсәгә кирәк? Бу бит рэкет, бандитларча эшләү. Шуңа да инде, Татарстан почтамтына керсәгез дә, Русиянекенә керсәгез дә, алар евроремонтлы биналарда утыралар.

Почтальоннар нәрсә генә сатмый! Ул товарлар кибеттәгегә караганда бермә-бер кыйммәт. Авыл халкы, почтальонны кызганып, яхшысынмыйча гына алып каладыр аны. Әле быел Сабантуйда товар сатарга чыгыгыз дигән күрсәтмә дә булган үзләренә. Почтальон икеләтә кыйммәт кер юуу порошогын күтәреп, Сабантуйга чыгарга тиеш микән?!

Мин бер ел элек «Татмедиа» коллегиясендә подпискаларның начар оештырылу сәбәпләре турында чыгыш ясаган идем. Шул вакыттан бирле бернәрсә дә үзгәрмәде. Почтаның кайнар линиясе ачылды, ләкин ул эшләми, аңа шалтыратып булмый. Газета-журналларга яздырту проблемасы шул килеш калды.

Бу – тулаем җимерелү, барыбызны да артка сөйри торган система. Татарстан почтасы мөстәкыйль булган вакытта бар да тәртиптә иде бит. Мәскәүгә буйсына башлагач, хәлләр үзгәрде. Почтаның хисаплары сөендерә, табышлы эшлибез, диләр. Ә рентабельлеккә шушы безнең авылның Зөлфияләре хисабына, түләмичә, аларны эт урынына эшләтеп, газеталарга язылу хакларын күтәреп ирешәләр. Зөлфиянең эш хакы 6 мең сум…

Быелгы подписканың бик начар төгәлләнүе өчен без түгел, почта гаепле. «Интертат» барып күргән Татар Казысы берәү генә түгел бит ул.

Арчаның почта җитәкчесе бер җыелышта почтальоннарга: «Гәҗиткә язылырга өндәп йөрмәгез, безгә товар сатарга кирәк. Языласы кеше үзе языла ул», – дип, белдерү ясаган булган. Бу турыда Татарстан почтасына запрос ясаган идем. «Мин җырлыймын бырдыйны, син җырлыйсың шырдыйны, тыңлаучысы шыр тиле» рәвешендә «отписка» алдым. Бу системаның ишелеп, череп баруы турында сөйли торган мисал.

Безнең халык укырга ярата. Берзаман бүгенге интернет, телефон буыны искә төшерәчәк әле газеталарны. Ул вакытта, кызганыч, матбугат үлгән булырга мөмкин.

Без Советлар Союзын сүгәргә яратабыз. Мин совет чоры баласы. Мондый хәл ул вакытта булса, гаеплеләрне партиядән чыгарып, утыртып куярлар иде.

Татарстан журналистикасы, башка өлкәләр белән чагыштырганда, бик югары урында тора. Безнең татар телендәге матбугат чараларыбыз бихисап күп. Шулай ук Татарстан иң укымышлы төбәк санала. Ә безне, әкренләп, укымаска мәҗбүр итәләр бугай инде.

Бу проблемадан чыгуның бердәнбер юлы – почтаны реформалаштыру. Чөнки бүгенге система – талауга корылган система. Уйлап карагыз, район газеталарын яздыру Мәскәү аша оештырыла. Подписка акчасын Мәскәү җыя! Русия почтасы акча мәсьәләсендә дә кабалалы договорлар белән эш итә. Ә без аларга кул куярга мәҗбүрбез. Менә подписка тәмамланды, әле безнең ул акчаны күргәнебез юк. Июль ахырында ала алсак, бик сөенербез. Апрельдә башланган подписка бит ул. Шуннан бирле ул акча кайда җыела бара, ничек әйләндерелә, белмибез.

Сентябрьдә башланган көзге подписка акчасын мин февральдә генә ала алдым. Анысы да, яза, шалтырата торгач. Килешүдә акча 20 эш көнендә кайтырга тиеш дип язылган. Өлгерә алмагач, нигә өлкәләрдән тартып алдылар ул эшне? Моны бит Татарстан үзе дә бик әйбәт башкара иде.

Минем бина арендалыйсым юк. Редакциябез торак йортның беренче катындагы фатирда эшли. Шоферым юк. Үзләре биш-ун кеше өчен эшли алырлык минималь составтагы тырыш егет-кызларым бар. Үзем хисапчы, үзем корректор, үзем баш мөхәррир. Без әлегә шуңа гына җан асрыйбыз.

Төшенкелеккә бирелә торган кеше түгелмен. Ләкин алга таба да шулай дәвам итсә, матбугат бетәчәк. Ул яшәүдән туктаячак.

Илфат ФӘЙЗРАХМАНОВ

Татарстан халык кереме дәрәҗәсе буенча Русия төбәкләре арасында 11нче урында. Пандемия нәтиҗәсендә халык кереме 3,5 процентка кимегән. Ә Мәскәү, Чукотка һәм Магадан өлкәсендә керемнең артуы күзәтелә, шуңа күрә алар – беренче өчлектә.

«Россия-24»: Коронавирустан вакцина кадатырга теләмәүчеләр бу гөнаһны гомерләре буена юып бетерә алмаячак – Мәскәү патриархаты митрополиты Иларион Волоколамский эфирда шулай дип белдерде. «Хәзер шундый очраклар ешайды: кеше рухани янына килә дә, үзенә һәм якыннарына вакцина ясатмау аркасында, ирексездән башкаларның үлеменә сәбәпче булуы турында сөйли, тәүбә кылырга тели. «Моның белән ничек яшәргә?» – дигән сорауны бирәләр. Бу сорауга җавап бирүе дә кыен. Андый гөнаһ гомер буе юсаң да бетми. Ул гөнаһ – башкалар турында уйламыйча, үзең турында уйлау», – дигән Урыс православ чиркәве вәкиле.

18 ЕЛДАН СОҢ ТӨЗЕЛЕП БЕТКӘН

«Inkazan»: Казанда 2003нче елдан бирле төзелә торган күпкатлы йортны кулланылышка тапшырганнар. Ул Достоевский урамы, 57нче йорт адресында урнашкан, «селкенми торган төзелеш» буларак даны таралган иде. Аны «Свей» оешмасы төзи башлаган, өлешләп катнашу турында беренче килешүләр 2003нче елда ук төзелгән булган. Ә йорт үзе 2005нче елда әзер булырга тиеш иде. Алданган өлешчеләр шул заманнан бирле көтте. 2011нче елда «Свей» банкрот дип табылган, узган ел төзелешне дәвам итү хокукы Татарстанның өлешле төзелеш катнашучылары хокукын яклау буенча Фондына тапшырылган иде. 238 өлешче, ниһаять, фатир ачкычларын алачак. Академик Губкин урамында урнашкан «МЧС» торак комплексын да кулланылышка тапшырырга әзерләнәләр. Анысы 2011нче елдан бирле «селкенми» тора иде. Төзелеш белән «ФОН» оешмасы шөгыльләнде, хәер, шөгыльләнмәде дисәк, дөресрәк булыр. 2019нчы елда оешма банкрот дип табылгач, ә аңа нигез салучы хөкем ителгәч, мәсьәләне Фонд үз кулына алды, республика һәм федераль казнадан акча бүлеп бирелде, төзелеш «Ак Таш» компаниясенә тапшырылды. 522 фатир, кирәк-ярак саклау бүлмәләре, парковкалар кулланылышка әзер инде.

«30 МИНУТЛЫК ҖӘҺӘННӘМ ҮЗЕН СИЗДЕРӘ»

«Ватаным Татарстан»: Казандагы 175нче гимназиядә атыш вакытында «Фәридә-Алсу» дуэты солисты Алсу Сөнгатуллинаның улы да яраланган иде. Быел Ислам 9нчы класска укырга барачак. Тик кая – анысы әлегә билгеле түгел. «Фаҗигадән соң балалар курка, безнеке генә түгел. Бу хакта фикерләрен сорашып торабыз. Классыбыз кайда, без шунда укыйбыз, диләр. Бер-берләреннән аерыласы килми. Хәзерге вакытта гимназиядә ремонт эшләре бара. Диварлары да, эчке ягы да башкача булачак. Төзүчеләр көн-төн эшли. Өебез мәктәп янында булгач, барысын да ишетеп, күреп торабыз. Июль-август аенда мәктәпкә кертсәләр, улыма андагы үзгәрешләрне күрсәтергә телим. Курку хисе беткәнме-юкмы – шуны беләсе килә. Безнең мәктәптә көчле психологлар эшләячәк. Каласы да килә, тик 30 минутлык җәһәннәм үзен сиздерә. Әле уйланырга вакыт бар. Ислам авылга ял итәргә китте. Ул ничек тели, шулай булачак», – дип сөйләгән җырчы.

МӘХӘББӘТ АНДЫЙ БУЛМЫЙ

Хәзер телевизорда нинди генә тапшыру юк. Әлбәттә, аны алып баручылар һәм анда катнашучылар – барысы да артистлар. Һәм, әйтергә кирәк, күренекле артистлар. Менә, мәсәлән, «Судьба человека» тапшыруында нинди генә артистны карасаң да, барысы да 5тән дә ким өйләнмәгән һәм 5тән дә ким кияүгә бармаган. Һәм шулар мәхәббәт дип мактанып утыралар. Минемчә, мәхәббәт андый булмый ул. Ел саен перчатка кебек ир яки хатын алыштыру – мәхәббәт түгел. Ул – хайвани инстинкт. Әле бит алардан яшьләр үрнәк ала. Үзләренең әхлаксызлыгын, тәрбиясезлеген күрсәтеп, мактанып утырмасыннар, мәхәббәткә тап төшермәсеннәр иде. 40-50 ел бергә торсалар, менә монысы – мәхәббәт. Ә артистларның мәхәббәте уйнашка гына кайтып кала, минемчә.

Әхәт САБИРОВ,

Кама Тамагы районы, Көрәле авылы

УЛ ЕЛНЫ ДА БИК ЭССЕ БУЛДЫ

1981нче елда нәкъ шушындый кызу, бөркү ел булды. Бәрәңге дә юньләп төшмәде. Минем Тукай районы, Сәмәкәй авылы балалар бакчасында эшләгән вакыт. Безне, активистларны, авыл советы рәисе Фәйзи абый Гатин җыелышка җыйды. Без дигәнем – Флүзә (авыл советы секретаре), Хәлимә (бухгалтер), Рина апа (китапханәдә эшли), ике Рәмзия (берсе завклуб, берсе агроном ярдәмчесе), Фаягөл апа (сату итә) һәм башкалар. Фәйзи абый күп сөйләшми торган, бер начар сүз дә әйтмәс, әкрен генә үтемле итеп сөйләшүче, яше 60тан узган кеше иде. Җыелышта ачык көн тәртибендә – корылык. «Бездә әле түзәргә була, безнең җирләребез – колхоз җире («Ленар» колхозы), кара туфраклы, икмәк тә, бәрәңге дә гел юк түгел. Бәрәңге гел үсмәгән җирләр дә күп бит», – дип сөйләде һәм кесәсеннән бер кап шырпы чыгарып, бер шырпысын алып: «Өй саен йөреп, шушы шырпы озынлыгы бәрәңгесе артып калган булса, дәүләткә җыярга дип аңлату эшләре алып барыгыз», – диде. Ул шырпы буе бәрәңге инде вак дип санала. Шундый күрсәтмә бирелгән икән, димәк, корылык ул елны да бик хәтәр булган. Әлбәттә, кеше ярдәм итте, күпмедер бәрәңге җыелды.

Мәүлидә ГАЙСИНА,

Минзәлә районы, Хуҗәмәт авылы

ИНВАЛИД БАЛАГА ТАШЛАМА ЮКМЫ?

Шәһәрара автобуста балаларга ничә яшьтән түләүле билет алу тиеш икән? Биш яшьлек инвалид балага билет бәясенең 50 процентын түләттерәләр. Сораган идем, инвалидлык турында белешмәсен дә күрсәттем: «Аңа льготалар юк, билет бер яшьтән алына», – диде кассада утыручы хатын.

Зөлфирә ГАЙНАТУЛЛИНА,

Алабуга шәһәре

Шәһәр эче һәм шәһәр яны автобусларында – 7 яшькә кадәрге, ә шәһәрара автобусларда 5 яшькә кадәрге балаларның бушлай йөрү хокукы бар – бу турыда 259нчы Федераль Законда әйтелгән. Бушлай йөрүче балаларга аерым урын бирелми, алар үзләрен озата баручы олы кешенең алдына утырып барырга тиеш дип карала. Шәһәрара автобусларда 5 яшьтән 12 яшькә кадәр булган балалар 50 процент ташлама белән, ягъни «бала билеты»на йөри ала. Бу очракта аңа инде аерым урын бирелә. Кайвакыт пассажирларны йөртү өчен җаваплы оешма балаларны алга утыртып барырга рөхсәт итми, андый очракта да билет бәясенең яртысын түләргә туры килә (балага 5 яшь тулмаган булса да).

Инвалид балаларга тиешле ташламаларның күбесе «Русия Федерациясендә инвалидларны социаль яклау турында»гы 181нче Федераль Законда телгә алынган. Шушы ук норматив актта транспорт льготалары турында да әйтелгән иде, ләкин 2005нче елда әлеге маддә гамәлдән чыгарылды. Бу хәл инвалидлыгы булган балаларга транспортта бирелергә тиешле льготаларны төбәк дәрәҗәсендә көйләүгә калдырган – ташламалар, әгәр булсалар, республика Хөкүмәте карарларында язылган булырга тиеш. Ягъни льгота бирү-бирмәү – җирле хакимият карамагында. Татарстанда андый карар тапмадык.

Шәһәр яны һәм шәһәрләр арасында йөри торган автобуста инвалид бала һәм аны озата баручы кеше елына бер тапкыр бушлай йөри ала, анысы да тернәкләндерү яки дәвалау урынына барганда һәм аннан кайтканда гына.

***

Узган атнада укучыларыбыздан менә шундый шалтыратулар кабул итеп алдык. Соравыгызга җавап тапмасагыз – борчылмагыз, димәк, аңа җавап эзләнә. Сезнең белән һәр атнаның чәршәмбесендә 10нан 13:00 сәгатькә кадәр турыдан туры элемтәдә аралашабыз. Сорауларыгызны, зарларыгызны һәм фикер-тәкъдимнәрегезне башка вакытта да җиткерергә мөмкин. Ләкин катлаулы мәсьәләләр бары тик шул элемтә вакытында гына кабул ителә. Редакциябезнең телефоны – (843)239-03-53. Шулай ук кесә телефоныннан да шалтыратырга була: 8927-039-03-53.

Игътибар, эпидемия чорында редакциягә килми торуыгыз сорала. Мөмкин булса, телефон аша сөйләшергә, ихтыяҗ туганда гына очрашырга.

Мөрәҗәгатьләрне Фәнзилә МОСТАФИНА кабул итеп алды

1941нче елның 22нче июне һәм 1945нче елның 9нчы мае. Бу ике дата СССР халкы кичергән тиңдәшсез авырлыклар башлануын һәм Җиңү тантанасын аңлата.

1941нче елның 22нче июнендә минем туган Яңа Шимбер авылы халкы (Әтнә районы), Сабантуй бәйрәмен үткәрергә җыенып йөргән икән. Мәйданга барырга дип урамга чыккан халыкка атка атланган бер кеше «Сугыш башланган, сугыш», – дип кычкырып узган. Озак та үтми авылның 1905-1925нче елларда туган ирләрен сугышка ала башлаганнар. Бу кара урман кебек ишелеп төшкән кайгы-хәсрәт эчендә яшәргә дә кирәк бит. Сугыш башлану белән тылдагылар өчен хөкүмәт керткән үзгәрешләрне искә төшерик әле:

– Иң башта халыкның болай да йөрәгенә төшкән налоглар арткан. Авыл хуҗалыгы налогына махсус сугыш налогы өстәлгән;

– 1941нче елның 1нче октябреннән ялгызакларга һәм баласызларга налог салына (хәрбиләр генә түләми);

– Йорт страховое һәм бәрәңге бакчасына түләүләр арта. Түли алмаган кешеләрдән ул җирне тартып алырга мөмкин буласы кисәтелә;

– 1941нче елның 5нче сентябрендә үк ВКП(б) ҮК карары белән халыктан җылы киемнәр җыю башлана;

– 1942нче елдан башлап махсус сугыш займы кертелә;

– Самолетлар һәм танклар төзү өчен лотерея билетлары чыгарыла һәм аларны алу мәҗбүри була;

– Оборона фонды кертелә…

– Сугыш башлану белән хезмәт йөкләмәсе (бушлай эшләү) кертелә һәм бу йөкләмә сугыш беткәч тә дәвам итә әле. Мисал өчен юл төзү йөкләмәсен авыл халкы котлары чыгып искә ала иде. Чөнки бу йөкләмәне үтәү мәҗбүри һәм кешенең сәламәтлеге дә, гаилә хәле дә искә алынмый иде.

Бу хәл безнең авылга гына төшкән бәла түгел. Мисал өчен «Красная Татария» газетасы 1941нче елның 26нчы июнь санында болай дип яза (текст тәрҗемә итмичә китерелә): «В июне 1941 г. более 100 колхозников с 10 подводами выехали из Атнинского района» (1). Бу олауларга төялеп киткән кешеләрнең кая, нинди эшкә тартылулары хакында язылмаган. Болай да аңлашыла: уенга, күңел ачарга җибәрелмәгән халык.

Безнең авыл халкы элек тә мул тормыш белән яшәмәгән. Авылның башлангыч тарихын язганда сәбәпләре аңлатылды. Кешеләрнең бар тапканнары төрле-төрле налоглар түләүгә, утын сатып алырга китә иде (чөнки бездә урман юк, утынны күрше марилардан алырга мәҗбүр иделәр). Колхозның җирләре аз, елга кырыйлары, кызыл балчык, уңдырышлы җирләр түгел. Уңдырышлы җирләре – әнә шул безнең җирләргә китереп утыртылган русларның Атамыш авылында иде. Бу хәлне авыл халкы белеп торды. Тик гаделсезлекләргә түзми чарасы гына булмады.

Сугыш барган саен авыл да көннән-көн кайгы-хәсрәткә күмелә барды. Фронттан кайгылы хәбәрләр килә торды. Халыкның ягарга утыны бетте, кисәргә бер агач, бер куак юк. Халык бөтен ягарга яраклы әйберне яга башлады: капка-койма, абзарлар һәм мунчалар ягылды. Авылда бары дүрт мунча калды. Халык утын таба алса, авылның югары очындагы «кара мунча»га чиратлап ягып керә башлады.

Әмма балачагымның иң күңелсез, мәңге онытылмаслык күренеше займга яздыру иде. Гадәттә Сталин займны 5 млрд сумга чыгарган да, март, апрель айларында яздыру ук башланган. Ә чыгуы хакында карар бары май ае башында (5нче майда) игълан ителә икән.

Акчаны, кагыйдә буенча, шул карар чыккан көннән соң гына җыя башларга тиешләр. Әмма урындагы җитәкчеләр, кешеләрнең йөрәкләренә төшеп, займга дигән исемлеккә кул куйдыру башланачагын алдан ук халыкка белдерәләр. Халыкның күзеннән кан ага, яшь түгел, үз хәленең авырлыгын, балаларының ятимлеген аңлатырга тырыша. Аңлаучы юк…

Карар чыккан көннән китә «шатлыклы» җыелышлар, бөек юлбашчыга рәхмәтләр укып хат язулар, рапорт бирүләр, җырлар:

Кулымдагы йөзегемнең

Исемнәре Сталин.

Син яшәсәң, без яшәрбез

Мәңге яшә Сталин!

Теләк кабул булды ахры, Сталин һаман «яши» әле.

Өебезгә кайбер кышларны өй җылытырга файдасы булмасмы диеп колхоз кәнсәләрен (канцеляриясен) кертә иде әни. Апам белән без икәү – безнең балачак. Утын табу, өй җылыту әнинең үзәгенә үткән нәрсә. Менә шунда кеше хәсрәтенең тирәнлеген аңлый башладым да кебек. Кич белән, төнгә каршы безнең өйгә, ягъни кәнсәләргә, тол хатыннарны займга кул куярга дип чакырталар. Бу чакырып сөйләшү, кешенең җанын алуга тиң булгандыр. Анда елаш, займ суммасын балалар хакына бераз гына булса да кечерәйтүне үтенүләр, әле дә онытылмый.

Бу «җәзалау»ны гадәттә 3 кеше алып бара: авыл Советыннан 1 кеше, 1 укытучы (аларны да мәҗбүр итәләр иде), 1 кеше район вәкиле, яисә комсомол оешмасы әгъзасы.

Ул акчаны кайдан табарга тиеш булды икән әниләр? Күпме түләүләр, салымнар өстәвенә бит бу займ! Танклар, самолетлар төзү өчен акча лотереясы да бар бит әле.

Июнь аенда ук шәһәрләрдән эвакуация белән кешеләр кайта башлаган. Безнең авылга да үз авылыбыздан Мәскәү өлкәсенә язылып киткән кешеләрнең гаиләләре кайткан. Бу хакта Сәләхова Әлфиянең истәлекләре бар.

Ә 1941нче елның сентябрендә үк эвакуация белән Татарстанга килүчеләр саны 66,9 меңгә, 1942нче елның февралендә инде 151719га җиткән. Килүчеләр арасында балалар да күп – барысы 67798 бала, күбесе сабыйлар булган (2). Безнең авыл болай да ярлы яшәгәнгәме, әллә кертеп урнаштырырга яраклы биналар булмаганмы – килүчеләрне хәтерләмим. Ә авыл халкы (безнең авыл гына түгел, билгеле) икмәкне шулай фронттагылар өчен дә, шәһәрләр өчен дә әзерләргә тиеш булды инде. Авыл халкы актык көченә тырышып эшләсә дә, «хезмәт көне» дигән хактан башка түләү ала алмады, бушка эшләде.

Әле дә исем китә. Сугышның 26нчы көнендә икмәк карточка белән бирелә башлаган. Шәһәр халкы шушы карточкалар белән үзенә һәм балаларына тиешле (нормада күрсәтелгән) икмәкне ала алган. Авыл кешеләренә, ягъни шул икмәкне үстерүче хатын-кызларга икмәк бирелмәде. Ни өчен икән? Кем белә?

Шушы итәк тулы бала, карт-корыларны да тәрбияләүне үз өстенә салган хатын-кызлар, авыр хезмәт өстәвенә, икмәксез калды. Ипи пешерергә түгел, ашка умач итеп салырга да он юк иде. Ә һәр колхозчы елына 300 литр сөт, 100 йомырка, 36 пот бәрәңге, 40 кг ит, сарык йоны (үлчәвен хәтерләмим) түләргә тиеш иде. Түли алмаса, өстәмә түләү салалар, булган әйберең (урын-җирне) алып чыгалар.

Еллар үткәч «Новое время» журналында язылган бер мәкалә укыдым дә өнсез калдым. Тәрҗемә итмичә генә бер өзеген китерәм, вакыйга сугыш елларына карый бит: «В трудные для Варшавы час населению польской столицы было выделено 60 тысяч тонн хлеба (это на год обеспечило пищей 400 тысяч человек).

– Городскому управлению Вены – 10 тысяч тонн;

– Югославии – 53 тысяч тонн;

– Чехословакии – 17 тысяч тонн.

В ходе боев за Берлин спасли от голодной смерти более трех миллионов немцев. Подумать только! Обескровленная страна подает руку помощи голодающей Европе. Акция носила, конечно же, политический характер. Но факт есть факт». («Новое время». 1997, №29, 27 б.).

Бу мәкаләне ни өчен шулай озак саклаганымны белмим, аңлый алмыйм. Әле дә кәгазьләрем арасында ята. Ни өчен Европа балалары безгә караганда кадерлерәк булды икән? Бу илләрдә булган солдатларыбызның истәлекләрен укыганда хәлләрнең шулай мөшкел булганын язганнары юк иде бугай. Әллә мин очратмадыммы?

…Икмәкнең илдә бөтен кешегә дә җитәрлек булмаганын акылым белән аңлыйм. Фашистлар басып алган җирләрдә сөрү җирләренең кырык җиде проценты калган, йөз меңнәрчә колхоз, совхоз, МТСлар җимерелгән. Әмма ач әниләр ничек итеп көнне-төнгә ялгап эшли алдылар икән? Әнинең өзгәләнгәне бүгенгедәй хәтеремдә: «Һай балалар, күкрәгемә терәп ипи кисеп ашаткан көннәрем булыр микән сезгә», – дип елый иде ул.

Әнә шулай елый-елый ашлык ташыган, урак белән кырда үскән игеннәрне урып җыйган, төннәрен ындырда ашлык суккан әниләрнең ашарына икмәк юк иде. Барлы-юклы бәрәңгесен сыер-сарыгы белән бүлешеп ашаган авыл халкы язга таба бөтенләй хәлсезләнә. Җирләр кырдан арчыла башласа, кеше җиңел сулап куя. Чөнки кырда көз көне балчыкка күмелеп күренми калган өшегән бәрәңгеләр чыга. Ул бәрәңгеләрне җыярга олысы-кечесе бара. Җыйган бәрәңгеләрне кайтышлый ук язгы ташу суында юып, кабыгын әрчеп кайталар иде. Бу хәл сугыштан соң да дәвам итте бит әле!

Еллар үткәч, безне ачлыктан коткарган черек бәрәңгенең кешеләрдә тамак шеше (септик ангина) авыруына сәбәпче булганын документлардан укып хәйран калдым. Бу авыру белән бигрәк тә безнең Татарстан һәм Казахстан халкы җәфа чиккән. 1944нче елның июнь аенда алынган мәгълүматларга караганда, Татарстанда тамак шеше белән авыручылар саны 20 меңнән арткан. 6 меңнән артык кеше үлгән. Бу хәлләр хакында Татарстан эчке эшләр халык комиссары Горбулин Лаврентий Бериягә җибәргән телеграммасында болай дип күрсәткән: «Сезгә 1944нче елның 23нче июнендә җибәргән мәгълүматларга өстәп шуны әйтәм: 1944нче елның 20нче июненә Татарстанда тамак шеше белән авыручылар саны 23470, үлүчеләре 6097 исәпләнә» (Новое время. 1997, №7, 41 б.).

Бу мәгълүматлар бары бер ел өчен генә бит әле!

Татарстанда табиблар бу авыруга каршы «гадәттән тыш өчлекләр, бригадалар» төзеп көрәшеп караганнар каравын да, тик бу авыруны китереп чыгарган төп сәбәпне – ачлыкны алар ничек бетерсен соң?

Черек бәрәңгене бездә күкәли дип атыйлар иде. Белмим, кайдан бу атама килеп чыккандыр. Ач кешеләр рәхмәт әйтеп җыр чыгарганнар, аны барыбыз да җырлап йөри идек:

Күкәлидән хат килгән,

Язга кайтырмын дигән.

Колхозчыларга әйтегез,

Ачка үтермәм дигән.

Җыелган икмәкне колхоз амбарларында калдырырга рөхсәт ителмәгән. Коркачыкка илтәләр иде.

Коркачык белән бәйле бер вакыйга хәтеремдә.

1944нче елның үзәккә үткән салкын буранлы көне. Өчкә-дүрткә бөгелеп чана тарткан хатын-кызлар авылыбыздан 60 чакрым ераклыкта урнашкан шул Коркачык станциясенә ашлык илтә. Өсләрендә ямаулы күлмәк, иске бишмәт, кайсылары шәл урынына ашъяулык бөркәнгән, аякларында чабата. Репин картинасындагы бурлаклар кебек җан ачысы белән чана тарталар. Үсә төшкәч белдем: колхоз амбарларында ашлык калдырырга рөхсәт булмаган икән (ач балалардан, тол калган хатыннардан курыкканнардыр инде). «Барысы да фронт өчен, барысы да җиңү өчен!» иде бит. Шулай орлыкны кыш башында илтәләр, язын күтәреп алып кайтып азап чигәләр иде әниләр. Норма кеше башына 20 кг булган. Ач хатыннар өчен бик күп бит бу!

Ничек чыдадылар икән? Исән чакларында барысы да хакимияттән олы хөрмәт күреп, җанга рәхәт бер сүз ишетә алдылар микән? Юктыр, барысы да түгелдер. Шулай да, бәлки, исәннәре күреп, ишетеп калгандыр. Аларга бу олы сүзне, олы бәяне русның күренекле язучысы Федор Абрамов Русия язучылар съездында әйтеп калдырды: «Сугыш вакытында икенче фронтны хатын-кызлар ачты», – диде. Бу искиткеч ачык хакыйкать иде. Шуңа да бу сүзләр яңгырагач, зал бер мәлгә тын калды, соңыннан көчле алкышларга күмелде. Ни кызганыч, съезд үткәрелгән ел хәтеремдә калмаган. Съезд барышын Үзәк телевидение күрсәткән иде.

Ә минем әнием – Сәфәрова Шәрифә Хәйретдин кызы, сугыш вакытында ишеткән бер рәхмәт сүзен, гомере буе яхшылык белән искә алып елый иде. «Ничәнче ел булды икән, язгы чәчүгә дигән орлыкны Коркачык станциясеннән күтәреп ташыйбыз. Шулай, капчыкларыбызны аллы-артлы күтәреп кайтырга чыктык. Аякта юеш чабата, арып-талып, язгы суга басмаска тырышып атлыйбыз. Шулчак станциягә солдатлар төялгән бер эшелон килеп туктады да, вагоннан берәм-берәм солдатлар сикереп төшә башлады. Без дә туктадык. Күзебез белән якыннарыбызны эзлибез, кайберәүләр «татарлар бармы, кайсы районнар?» – дип сораша ук башлады. Менә бер өлкәнрәк кеше төште, командирлары булды ахры. Ул бик тиз генә солдатларга тезелергә кушты. Алар тезелгәч, безгә таба борылып җиргә тезләнде дә: «Спасибо», – диде. Бер сүз дә әйтә алмый калдык, солдатлар тиз генә сикерешеп менүгә, поезд кузгалып та китте».

Әнинең бу истәлекне сөйләгәндә ни өчен елаганын аңлыйм. Ирләрдән ишетеп ияләнмәгән бу кадерле сүз, олы хөрмәтнең мондый чагылышы аны чиксез дулкынландырган булган, күрәсен.

Дөнья әле дә тыныч түгел. Тик сугыш еллары газабын балаларыбызга, оныкларыбызга күрергә Ходай язмасын. Амин.

Тәэминә БИКТИМИРОВА,

тарих фәннәре кандидаты,

Татарстанның атказанган

мәдәният хезмәткәре

Бөек шагыйребез Габдулла Тукайның туган көне татар дөньясында олы бәйрәмгә әверелде. Изге бәйрәмнәребез янына өстәлеп, халкыбыз күңеленә шул кадәр күтәренкелек, олы хисләр, бердәмлек тойгылары алып килә ул.

Шушы бәйрәм алдыннан татар галәмендә бик күп чаралар уздырыла. 26нчы апрель көнне бөек татар шагыйре Габдулла Тукайның туган көне уңаеннан С.В. Михалков исемендәге балалар китапханәсендә «Шигъри якты йолдыз» дип исемләнгән әдәби-музыкаль бәйрәм үткәрелде. Чарага Ч.Т. Айтматов исемендәге 1нче гимназиянең 4а сыйныф укучылары чакырылган иде. Китапханәче Алсу Баһавиева балаларга Г. Тукайның тормышы һәм иҗади мирасы турында сөйләде, презентация күрсәтте, китап күргәзмәсенә күзәтү үткәрде. Балалар музыка мәктәбе укучылары һәм укытучылары әзерләгән концерт программасы чараны тагын да тулыландырды. Алар Тукай шигырьләренә башкарылган җырларны яратып тыңлады. «Тукай безнең күңелләрдә» муниципаль конкурсында җиңүчеләр шагыйрьнең шигырьләрен сөйләде. Чара ахырында китапханә директоры Р.Х. Касыймова: «Теләгем шул: үзегез яшәгән җирне, туган төбәгегезне, тормышыгызны, тирә-юнегезне яхшы якка үзгәртергә тырышыгыз. Әгәр бу эшкә үзегездән өлеш кертәсез икән, сездән дә бәхетле кеше булмас», – дип истәлек дипломнары тапшырды.

Кукмара районы үзәк китапханә библиографы

Фәния РӘХИМОВА

Мин ул оешмада электр-газ белән эретеп ябыштыручы булып эшләдем. Әмирхан Моталлаповның «Юллар, юллар» дигән китабында шундый сүзләр бар: «23 ел буена идарәдә газ һәм электр белән эретеп ябыштыручы булып эшләгән Илгиз Нәбиевның да хезмәтләренә тиешенчә бәя бирергә кирәк. Оешмадагы техниканың төзеклеге, җитештерүчән эшләве күп дәрәҗәдә аның хезмәтенә бәйле».

Монысы кереш сүз урынына гына. Хикәямнең дәвамы түбәндәгечә. Пенсиягә чыккач, мин бу оешмада каравылчы булып эшләдем. Ә аракы белән дуслыкны әле монда эшкә урнашканчы ук өзгән идем. Нишлисең, без бит адәм балалары, барыбыз да ялгышырга мөмкин. Мин дә шул ялгышучылар арасына кердем.

Солдат хезмәтен Германиядә үтәргә туры килде. Мөслим егете белән бер частькә туры килдек. Менә шул егет бервакыт каравыл өенә килеп керде. Кочаклашып күрештек. Озак кына сөйләшеп утырдык. Ул күчтәнәчкә коньяк алып килгән икән. Күптән эчмәвемне, ташлавымны әйтсәм дә, өзми дә куймый кыстый башлады. Кыскасы, мин бирештем. Аннары тагын бер яртыны тотып куйдык. Бу егет Новокузнецк шәһәреннән отпускыга кайткан, Актанышка кадәр килеп мине эзләп тапкан. Соңгы шешәне эчеп, дустымны озатканны хәтерлим, аннары берни дә хәтерләмим.

Милиция обход ясарга кергәч, алар белән сүзгә килгәнмен (алар сөйләве буенча). Болар минем җитәкчене чакыртып китергәннәр. Аңа да начар сүзләр әйткәнмен. Ул мине илтеп ябарга боерган. Сүз дә юк, мин бу очракта бик гаепле. Ләкин бик озак еллар эшләп тә, әлеге оешмада бу минем беренче ялгышым булды. Алар минем тырышып эшләгәнемне дә, күпме хезмәт керткәнемне дә оныттылар.

Икенче көнне штраф сугып, мине чыгарып җибәрделәр. «Холыксыз икәнеңне белгәч, эчмә, бабай», – дип киңәш тә бирделәр әле. Без милицияне хурлыйбыз, ә алар арасында бик ярдәмчел, яхшы кешеләр күп.

Иртән мине җитәкче эштән куды. Бер сүз дә әйтмичә, арт ягыма китереп типте. Типсә тибәр иде әле… Мин ул вакытта яңа йорт салып ята идем. Аның яртысы гына эшләнгән килеш иде. Элеккеге җитәкчем бергә эшләгән мастерларга да, эшчеләргә дә миңа булышмаска боерган. Аның сүзенә карап тормадылар анысы, асфальт заводы эшчеләре ишегалдымны асфальтлап бирделәр. Аларга рәхмәт яусын. Ә мине эштән куган кеше безнең оешмада 2-3 елын гына эшли иде әле.

Бу язманы зарланып язмадым. Ә таякның ике ягы барлыгы турында әйтергә теләдем. Җитәкчеләргә синең әллә ничә еллар буена тырышып эшләвең кирәкми икән.

Илгиз НӘБИЕВ,

Актаныш районы, Актаныш авылы

Сугыш вакытында да, сугыштан соң да бездә бик күп колхоз рәисләре алышынып торды. Шулай да читтән килгәннәре хәлгә керә иде. Ә безнең үз авылыбыздан куелган җитәкчеләр бик каты куллы, миһербансыз булдылар.

Бер мисал китерәм. Сугыш тәмамлангач, без бала-чагалар яланда уйнап йөрибез. Әнкәемне һәм бер апаны авыл советы рәисе Мәрданов Муллахмәт белән колхоз рәисе Латыйпов Фәйзелхан (Иске Айман кешесе) кулларыннан тотып кәнсәләргә таба алып киттеләр. Мин эшнең нәрсәдә икәнен аңлап, йөгереп кайттым да, өйдә булган әйберләрне чыгарып бетердем. Миңа ул вакытта җиде яшь иде. Колхоз рәисе белән авыл советы өйне тентергә төштеләр. Кулларындагы тимер таяклар белән актармаган җирләре калмады. Мин чыгарып ташлаганнарны таба алмадылар. Сандыктан ярып пешерелгән ике ипи чыкты. Тотылган вакытта 500 грамм арыш тапканнар. «Ярар, моның өчен судлашып йөрмибез инде», – дип чыгып киттеләр. Бу көн минем иң бәхетле көнем иде. Инде ул абыйлар вафат. Бу язмам аларга дога булып барсын.

Тагын бер вакыйга. Кичләтеп әткәй белән икебез урманга чабата өчен юкә кабыгына киттек. Юкәне сыдырып, капчыкка салып чыгып килә идек, кулына мылтык тоткан урман каравылчысы килеп чыкты. Әткәйнең кесәсендә бер чөл аракысы булган, шул безне коткарып калды. Ул вакытта урман каравылчылары да бик усал иде. Коры-сары чикләвек ботагы төяп кайтканда аларга туры килсәң, бәләкәй арбаны, утынын бушатып, атка тагып алып китәләр иде. Аннары шул арбаңны базарга чыгарып саталар. Алып китмәсәләр, тәгәрмәчләрен ватып, эшкә яраксыз итеп калдыралар. Әтиләре сугышта бит, дип, безнең ише балаларны беркем дә кызганмады. Фамилияләрен язар идем, балалары, оныклары кыенсына. Алар барыбер дә ипи ашап яттылар.

1953нче елда эшли башладык. Колхозда нинди эш бар, барысына да куштылар. Көчең җитәме, юкмы, камыт бавын кыса аласыңмы – анысын сорап тормадылар. Мин үзем 26 ел әткәем белән яшәдем. Гел әтисез яшәгәннәр дә күп булды. Менә шул әтиләре сугышта үлеп калганнарга бернәрсә дә бирмәделәр. Җитәкчеләргә, министрларга бу ятимнәрнең күз яшьләре төшмәс микән? Бүтән өлкәләрдә биреп бетерделәр бит инде. Ничек әзрәк халыктан оялмыйлар икән дим. Әллә алар бер дә газета укымыйлармы? Нинди авыр эш бар – барысын да сугыш чоры балалары эшләде, илне төзеделәр.

Татарстан бар яктан да беренче булырга тырыша. Без булдырабыз, дип кычкырабыз. Илне таратып бетергән кайсы җитәкченең балалары ипотека яисә кредит коллыгында утыра? Аларның бүген бер кайгылары да юк. Ә безнең балалар картайганчы ипотека түли, эшләп тапкан акчаларының бер рәхәтен күрмиләр.

Мөҗәһидан МОРТАЗИН,

Мөслим районы, Исәнсеф авылы ветераннар советы рәисе

Тагын бер каналда акылыннан авышкан бер әбинең көтүчеләр янында дөньядагы барлык кабахәт сүзләр белән сүгенеп торганын куеп, рәхәтләнгәннәр иде. Шулай итеп, татар сүзе булгач, үзебезнеке дип языласың үзләренә, ә алар менә шундый
әкәмәтләр күрсәткәч, язылганыңны кире аласың.

Без үзебезне-үзебез шундый «матур» кыяфәттә кешегә чыгаргач, башкалардан да әллә нәрсә көтеп булмый инде. Ютубтагы хәлләр шуңа дәлилдер инде күрәсең. Чөнки бөтен татар сәяси каналына кермә – анда бер көтү шакаллар таларга килеп ябырылалар. Кем генә юк анда – башкорт, нугай, чуаш «туганнарыбыз» барысы бердәм булып, татарны мең кисәккә бүлеп, юкка чыгару өстендә эшлиләр. Болары инде минем кебек төшке аштан соң гына кереп утыручылар түгел, көнне-төнгә ялгап эшләүче чын профессионаллар. Акчаны күп алганнары күренеп тора – бик каты тырышалар. Чуашлары Болгар безнеке дип чат ябышканнар, анда табылган мөселман бабаларыбызның кабер ташларына да хуҗа булмакчылар: без башта мөселман булганбыз, аннан чукынганбыз, дип баралар. Ә инде нугайларга килсәк, дөньяда алардан да бөек халык булмаган, тик безнең аркада гына шундый хәлгә калганнар икән. Тик болары әле бөреләре генә, чәчәкләре алда – иң якын «башкорт туганнарыбызда»! Алары бөтенләй акылларыннан шашкан: татар дигән халык та юк, аларны большевиклар гына уйлап чыгарган. Татар теле дә юк, ул – башкорт теленең төньяк көнбатыш диалекты гына, дип, көне-төне тукраннар кебек бер үк сүзләрне кабатлап утыралар. Җитмәсә әле безгә генетик анализ ясатырга тәкъдим итәләр, ДНКларыбызны тикшертсәк, шунда ук кайбер сатлык җырчылар кебек: «Урра, мин башкорт!» – дип, башкорт кусттар кочагына атылачакбыз икән. Ә алар инде безне ниндидер ыруларга кертеп, маңгаебызга тамга да сугарга әзерләнеп торалар. Менә шундый хәлләр безнең тирәдә…

Хәзер инде Русиядә ниләр булып ятканын карап карыйк. Уңга-сулга карамыйча, «Умные люди» дигәненә кереп киттем. Акыллы сүзләр дә ишетәсе килә бит. Безнең Казаныбызда булган фаҗига турында үзе. Бәрәч, күзен дә йоммый «исламист Галявиев» дип утыра бит бу. Керчьта булган фаҗига белән чагыштырып, тегендә Кырым, монда Казан, тегендә дә, монда да татарлар, дип куркытмакчы халыкны. «Сез кайда исламист күрдегез? Татар татар
теле барган класска кереп, татарларны үтерде. Сезгә нәрсә ошамый? Каналыгызга дизлайк!» – дип чәпәдем комментны. «Умные люди» булгач, алар акыллыдыр инде, комментарием бик озак тора алмады, алып аттылар.

Менә шулай итеп, интернетта ял иттем бүген төшке аштан соң, ә сезнең яллар ничек үтә?

 Тәзбирә ЗАҺИДУЛЛИНА,

 Мөслим районы, Кырынтау авылы

Татар язучылары дигәндә, бүген Тукайны, Җәлилне атыйлар, тырыша торгач, Әпсәләмовны искә төшерәләр. Ә менә татар әдәбияты классигы, тәрҗемәче, татар язучыларыннан беренче булып Ленин орденына лаек булган Шәриф Камалның исеме онытылган. Шәриф Камал музее хезмәткәрләре үзләре дә шулай ди.

Шәриф Камалның мемориаль фатиры Казанда Островский урамы, 15нче йортта – язучы Оренбургтан Казанга күченеп килгәч гаиләсе белән яшәгән бинада урнашкан. Шунысы да игътибарга лаек: бу – Татарстанда татар язучысына багышланган беренче музей. Аны булдыру турындагы карар авыр сугыш вакытында – 1944нче елда кабул ителә. Ә рәсми рәвештә ул үзенең ишекләрен 1950нче елда ачып җибәрә. Безнең көннәргә әйләнеп кайтсак, хәтерләүчеләр дә бардыр әле: 2016нчы елга кадәр әлеге бинада офислар да урнашкан иде. Алар чыгарылды, ике катлы бина төзекләндерелде һәм тулысынча музейга тапшырылды.

Язучыларга багышланган башка музейлардан аермалы буларак, монысының бер үзенчәлеге бар: ул музей гына түгел, Татар китабы йорты да. Монда татар китабы тарихын өйрәнеп була. Шулай ук китапханәсенә килеп, эшләп утырырга да мөмкин. Татар китабы йорты һәм Шәриф Камал мемориаль фатиры хезмәткәрләре, төрле чаралар үткәреп, татар китабына карата кызыксыну тудырырга тырыша.

Әле 22нче июньдә генә, Бөек Ватан сугышы башланган көнгә туры китереп, «Яралы китап» дигән күргәзмә ачылды. 1941нче елның июль-август айларында Белоруссиянең Гомель шәһәрен утка тоталар. Кешеләр генә түгел, китаплар да каты яралана: берсен әнә ядрә тишкән, икенчесенә дә шактый эләккән, почмагы теткәләнеп беткән. Казанлыларны шул мәхшәрдә исән калган китаплар белән таныштырдылар.

Күргәзмәне Шәриф Камал белән бәйләү җаен да тапканнар: язучыга улы Йосыф Байгильдиевның (Шәриф Камалның үз фамилиясе шулай) фронттан язган хатларын экспонат буларак тәкъдим итәләр. Экскурсовод Гөлназ Җиһангирова сөйләвенчә, Йосыф 5нче танк армиясенә эләгә, 1942нче елның җәендә Днепрны азат итү буенча бәрелештә һәлак була. Әтисенең архивында «похоронка»сы сакланмаган, Йосыфның һәлак булу вакытын һәм урынын сугыш эзләре тупланган сайтлардан карап тапканнар. Шәриф Камал үзе дә шуннан соң озак яшәми, 1942нче елның декабрендә вафат була. Музей-фатирның кунак бүлмәсендәге түгәрәк сәгать язучы вафат булган вакытны – 15 сәгать 30 минутны күрсәтеп тора.

Сүз уңаеннан, бу фатирда күп тапкыр әдипләр Кәрим Тинчурин, Кави Нәҗми, Гази Кашшаф, Муса Җәлил, Гадел Кутуй, Фатих Кәрим, композиторлар Салих Сәйдәшев, Александр Ключарев, Мансур Мозаффаров кунак була. Яшь иҗатчылар да килә. Фронтка китәр алдыннан да, саубуллашыр өчен, Шәриф Камал янына сугылалар, аннары фронттан хатлар язып торалар.

Онытылган язучының музеен эшләтү – җиңел түгел. Әлегә бу йортка башлыча архитектура һәм татар китабы тарихы белән кызыксынучылар килә икән. Шулай да музей хезмәткәрләре: «Безгә килгәндә Галиәсгар Камал белән Шәриф Камалны бер кеше дип уйлаучылар икесе ике шәхес икәнен булса да белеп кайтып китә», – дип сөенә.

«Шәриф Камалның милли музей фондларында архивы ята, анда меңнән артык документ, алар да әле җитәрлек дәрәҗәдә өйрәнелмәгән. Хәзерге җәмгыять шартларында язучының әсәрләре кызык түгел, безгә хәзер ханнар турында уку кызыграк бит. Ә революциядән соңгы эшчеләр турында әсәрләрдән совет тәме килә. Әмма Шәриф Камалның революциягә кадәрге әсәрләрен яңадан күтәрергә кирәк. Чөнки ул реалист булган, чынбарлыкны язган. Һәм ул чынбарлык хәзер дә әллә ни үзгәрмәгән. Аннан соң Шәриф Камал – үзе дә үзенчәлекле шәхес. 30нчы елларда намусын саклап кала алган ничә генә язучы булды икән? Язучылар берлеге архивында булып кайттым. Шәриф Камалның «Дело»сында бер белешмәне теркәп калдырганнар. «Шәриф Камал фәлән җирдә халык дошманнары белән эшләгән, халык дошманы Кәрим Тинчуринның өендә «читка»да катнашкан, үз өендә оештырган «читкалар»га да халык дошманнары килгәннәр. Но Шариф Камал либеральничает: врагов народа не раскрывал, с критикой не выступал, молчал», – диелгән. Ул вакытта сирәк кеше дәшми кала алган. Шәриф Камал куркудан гына дәшми калган дип тә әйтә алмыйбыз. Курыкса, ул Кәрим Тинчуринның хатыны Заһидә Тинчурина белән урамда халык каршында күрешеп, исәнләшеп йөрмәс иде. Менә бу шәхесне дә үстерәсе, күрсәтәсе бар», – дип сөйләде Татар китабы йорты һәм язучының мемориаль фатиры директоры Айдар Шәйхин.

Сүз уңаеннан: июльнең 24ендә Шәриф Камалның нәсел дәвамчылары музейга җыелачак икән. Язучының кызы Зәйнәп 80нче елларга кадәр шушы фатирда яшәгән, әтисенең мирасын барлап торган, музей хезмәткәре булган. Аның өч баласы була. Улының малае Айрат Казанда яши, музей белән һәрвакыт элемтәдә.

Икенче яктан хезмәткәрләр алдында Татар китабын үстерү, популярлаштыру бурычы да тора. Айдар Шәйхин чаралар, планнар турында сөйләде. Сентябрьдә татар язуын күрсәткән дүрт каллиграфик әсәрне урнаштырырга җыеналар. Каллиграфист Айзат Минһаҗи рун һәм уйгыр язуларын ясаган инде. Июльдә – яңалифкә, ә августта гарәп әлифбасына багышланган остаханә көтелә. Чара шунысы белән кызыклы: теләгән һәркем, билет алып кереп, бу остаханәләрдә катнаша алачак. «Шулай ук августта Сәиф Сараиның, гомумән, Алтын Урда чорының әдәбиятын күргәзмә рәвешендә күрсәтергә телибез. Бу бик катлаулы бурыч. Чөнки Сәиф Сараиның сакланып калган кульязмалары икәү генә, берсе дә Русиядә түгел: берсе – Голландиядә, икенчесе – Үзбәкстанда. Үзебездә булган шул чорга караган кайбер кулъязмалар һәм предметлар аша Сәиф Сараи яшәгән мохитне, чорны күрсәтергә тырышачакбыз», – ди Айдар.

Гомумән, ниятләре зурдан, максатлары изге. Татар китабы йорты ачылган вакытта, президент Рөстәм Миңнеханов тәрҗемә үзәге буларак та эшләргә дигән йөкләмә биргән иде. Бу юнәлештә дә эшне җайга салырга исәплиләр. Үзләренең кечкенә генә типографиясе бар. Анда кече форматтагы китаплар бастырырга хыялланалар. Урыс телендә татар әдәбиятына багышланган лекторийлар эшләргә дә уйлыйлар.

Башка музейлардан аермалы буларак, монда чараларны кызыклы итеп оештырырга тырышалар. Монысын да Татар китабы йортының бер үзенчәлеге дияргә була. Балалар өчен гел ниндидер уен форматындагы экскурсияләр булып тора, заманча уен бүлмәсе дә ясап куйганнар. «Яралы китап» күргәзмәсе ачылышында Шәриф Камалны «җанландырдылар», язучы ролен Татарстанның атказанган артисты, Кариев театры актеры Илнар Низамиев башкарды. Татар язулары буенча остаханәләр дә көтелә бит әле. «Минем өчен кечкенәдән музей бик күңелсез урын иде. Бер әйбергә тияргә ярамый, карап кына йөрисең. Бала күңелендә бит алай калырга тиеш түгел. «Музей – шәп җир» дигән хис тудыру мөһим. Шуңа күрә монда эшкә килгәч тә, музейны ничек җанландырып була, дигән сорау туды. Шулай итеп, интерактив экскурсияләр, интеллектуаль уеннар, квестлар оештыру идеясе туды. Карыйм: бинада ишек, ишек, ишек. Супер бит бу! Ишекләрне ачу буенча квест оештырырга кирәк! Экскурсия дә сөйлисең, балалар ишекләрне ачу буенча биремнәр дә үти. Тыңлыйлар да, чөнки тыңлаган әйбер аннары биремне үтәр өчен кирәк. Кайтканда алар экскурсия тыңлаганлыкларын оныталар, ләкин «мин ачкыч эзләдем, миңа шундый ошады!» дип кайтып китәләр», – дип уртаклашты проектлар кураторы Айгөл Абдрахманова (Хамматова).

Фәнзилә МОСТАФИНА

25нче июнь көнне «Ак калфак» татар хатын-кызлары оешмасының 30 кешелек делегациясе Тәтеш районында булды. Кунакларны Тәтеш районына кергәнче үк «Ак калфак» оешмасының Тәтеш районы җитәкчесе Римма Сафиуллова каршы алды. Тәтеш районының тарихи урыннары туристик маршрутка кертелгән. Бу җирлектә узган гасырларда данлыклы рус-татар мәктәбе эшләгән. Тәтеш районында абруйлы ханым, педагог, язучы Махруй Мозафария һәм заманында Казан университеты ректоры булган галим Гыйлем Камай дөньяга килгән. Археологик казу эшләре вакытында монда борынгы мәчет ташлары да табылган. Биредәге халыкның балык тоту, үрчетү, аны эшкәртү белән шөгыльләнгәнлеге тарих битләрендә урын алган. Шуңа да Тәтештә Балык музее булуга бер дә гаҗәпләнәсе түгел. Безгә боларның барысы хакында да җентекләп Тәтеш төбәге тарих музее җитәкчесе Наталья Понедельникова сөйләде. Очрашу кызыклы, мәгълүматлы, файдалы итеп оештырылган иде. Кунакларны XIX гасырдан сакланып калган самавырдан үләнле чәйләр белән сыйладылар. «Ак калфак» оешмасының Казан бүлеге җитәкчесе Рәхимә Арсланова делегация әгъзалары исеменнән Тәтеш районы «Ак калфак» оешмасы рәисе Римма Сафиулловага чиксез рәхмәтен җиткерде.

Флюра АБДУЛЛИНА,

 Казан кооператив институтының Татар мәдәнияте үзәге җитәкчесе