ayak izim

KALBE GİDEN YOL

2022-03-28T14:24:00.000+03:00

Kalp ağrısı, kalp sızısı, kalp yarası diyerek gündelik söyleşilerimize katık etmişiz kalbimizi. Bazen kalp kalbe karşı gelmiş, bazen kırılmış, korkunca durmuş, sevinince yerinden fırlamış, üzülünce burulmuş, sevince sevgilinin adıyla atmış. Aşık olduğumuzu onun çarpıntılarından anlamışız! Şiirlere konu olmuş. Deyişlerde özlü anlamlara bürünmüş, şarkılarda yaşamış...

Attila İlhan ayrılıkları da sevdaya dahil etmiş. Nazım Hikmet; "Kalbimde kalbine yok bile kinim / Bence artık sen de herkes gibisin,” diyerek ayrılmayı tercih etmiş. Hasan Şimşek gibi kimi şair de gerçek kalp acılarını yaşamış:

"Bir akşam üstü bir gece yarısı / Bazen de mükemmel bir sabah vakti / Bakarsın nükseder bu kalp ağrısı…"

İnsanlar var olduklarından beri göğüslerinin içinde atıp duran, onlar hızlandıkça hızlanan, bazen göğsünü delecekmiş gibi çarpan, bazen de yavaşlayıp kendini saklayan bu organla ilgilenmişler ve ona hiçbir hastalığı yakıştıramamışlar. Eski Mısırlılar kalbi, hislerin ve zekanın merkezi olarak kabul etmişler. İstanköylü Hipokrat bile kalbin bir hastalığı olamayacağına inanmış, ancak derin kalp yaralarının ölümle sonuçlanacağını söylemiş. Akılcı ve bilimsel görüşlerin öncüsü, gerçekçiliğin babası Aristo ise diğer organların aksine, sadece kalbin ciddi yaralanmalara dayanamayacağını yazmış.

On dokuzuncu yüzyılın başlarında cerrahlar kalbe olmasa da kalbi çevreleyen zara, perikarda dokunmaya başladılar. Sebep genellikle tüberküloz gibi kronik kalp zarı iltihapları veya travmalardı. 1801 yılından itibaren perikard içindeki sıvı birikiminin boşaltılması, perikarda pencere açılıp içindeki sıvının göğüs boşluğuna drenajı, kalınlaşan ve kalbi sıkıştıran zarın soyularak çıkarılması (perikardiyektomi) gibi işlemler uygulanmaya başladı. Bu girişimler ayın yörüngesinde dolaşıp aşağıya baktıktan sonra geri dönmeye benziyordu. Bununla beraber mesafe giderek kısalıyor, kalbin üzerindeki örtü yavaş yavaş kalkıyordu.

Kalbin dokunulmaz bir organ olduğuna dair inanışlar on dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısına kadar devam etti. Zamanın büyük hekimlerinden sayılan Sir James Paget, kalp üzerinde yapılabilecek girişimlerin en son hududuna gelindiği gibi tutucu bir düşünceyle, "Kalp cerrahisi doğanın cerrahinin her dalına koyduğu sınıra varmıştır, hiçbir yeni buluş ve yöntem bu sınırı zorlayamaz..." diyordu.

Buna rağmen bilimin meraklı elleri dur durak bilmeden kalbe doğru yaklaşıyordu. İlk dokunuşlar otopsi sırasında veya hayvan deneyleriyle sınırlıydı fakat ilham vericiydi. 9 Eylül 1896 günü Frankfurt Devlet Hastanesinde Ludwig Rehn, göğsünden bıçakla yaralanmış bir genci acil olarak ameliyata aldı. Göğsü açtığında içerisinin kanla dolu olduğunu ve kalbin her atışında kan fışkırdığını gördü. Hızlı hareket etmeliydi. Kalbi çevreleyen zardaki deliği genişletti ve kalpteki derin kesiği gördü. Sağ karıncıktaki deliği parmağıyla tıkayarak derin bir soluk aldı. Daha önce hiç yapılmamış bir şey yapacaktı. Kesiğe ilk dikişi attığında kanama azaldı, ikincisinde daha da azaldı ve üçüncü dikişte tamamen durdu. Rehn tuttuğu nefesini yavaş yavaş bıraktı. Hasta iyiydi veyaşayacaktı. Kalbe atılan bu ilk dikiş yıllar sonra birçok tıp tarihi araştırmacısı tarafından kalp cerrahisinin başlangıcı olarak kabul edildi.

Sonunda ay yüzeyine yumuşak iniş yapılmıştı, insanlık için büyük adımdı filan ama bu yeterli değildi. Cerrahların önündeki ufuk alabildiğine genişlemişti. Bütün bilimsel gelişmelerde olduğu gibi her yeni keşif gerçekleştiği anda geçmişte kalıyor ve yeni keşiflere yelken açılıyordu. Kalp cerrahisi de bu sınırda durmayacak ve 20’nci yüzyılın teknoloji rüzgarlarıyla birlikte pupa yelken ilerleyecekti, yavaş fakat güvenli…

Yirminci yüzyılın son çeyreğine kadar kalp romatizması ve dolayısıyla meydana gelen kalp kapak hastalıkları önemli sorunlardı ve çok yaygındı. Çocukluk çağında başlaması, tanı zorlukları ve tedavinin yetersizliği dolayısıyla hastalar çoğu zaman kaybediliyordu. Zamanında ve yeterince tedavi edilmeyen olgularda en sık görülen patoloji ise sol karıncık ve kulakçık arasındaki “mitral” adı verilen kapağın daralmasıydı. Çaresi bir şekilde bu kapağı yeniden genişletmekti ama nasıl?

Bu konudaki ilk ameliyatta, masanın sol tarafında, Harvard Tıp Fakültesi’nin cesur kalp cerrahı Elliot Cutler vardı. Cesaretten bahsediyorum, çünkü 1923 yılıydı, bir tabu daha yıkılmak üzereydi ve bu yöntem insan üzerinde daha önce hiç denenmemişti. “Valvotom” adını verdiği özel aleti 12 yaşındaki bir kız çocuğunun kalbine sol karıncığın tepesinde açtığı bir delikten dikkatle sokarak daralmış kapağı genişletti. Sonradan “Kapalı Mitral Valvotomi” olarak isimlendirilecek bu işlem sırasında kalbin içi görülmüyor, her şey cerrahın duyarlı elleri arasında, adeta kapalı bir perde arkasında cereyan ediyordu. İki yıl sonra 1925’te, bir İngiliz cerrah Dr. Henry Souttar, Middlesex hastanesinde genç bir kadının mitral darlığını kalbin sol kulakçığının apendiks adı verilen çıkıntısından soktuğu işaret parmağıyla genişletmeyi başardı. Mitral kapağını parmağının ucuyla hissetmiş ve kanın zorla geçtiği delikten parmağını sokunca kapakçıklardaki yapışıklık açılmıştı. Sonuç iyiydi ve hasta yaşamıştı. Buna rağmen meslektaşları kendisine (her nedense) başka hasta göndermediler ve yaptığı ameliyat yıllarca görmezden gelindi. Dr. Charles Bailey tarafından 1948 yılında Philadelphia’da aynı teknikle yapılan ameliyat literatüre ilk başarılı olgu olarak geçti. Göğüs duvarından kalbe olan mesafe birkaç santimetre olduğu halde, cerrahi bu kısa yolu ancak ikibin küsur yılda katedebilmişti. 23 yılın lafı mı olurdu?

Ülkemizde bu tarz girişimlerin öncülüğünü yapan merkez Cerrahpaşa Hastanesi oldu. 1951 yılında Dünya Sağlık Örgütü’nün (WHO) bir programıyla Dr. Husfelt ve ekibinin İstanbul’a gelişi ve getirdikleri malzemelerle Cerrahpaşa Hastanesinde yaptıkları; perikardiektomi ve mitral kapak darlığının parmakla açılması gibi ameliyatlar ülkemizde modern kalp cerrahisinin başlangıcı olarak kabul edilmektedir. Bu tarihten sonra ilk kalp cerrahlarımızdan Dr. Nihat Dorken aynı klinikte kapalı kalp ameliyatlarına devam etti.

Bu sırada Amerika’da, Princeton Üniversitesinde kalp cerrahisinin kökünden etkileyecek gelişmeler yaşanıyordu.

Kalbe giden yolda belki de en önemli adım 6 Mayıs 1953 tarihinde atıldı. Akciğerlerindeki bir pıhtı nedeniyle kaybettiği bir hastasının ardından çalışmalarını akciğer ve kalbin yerini tutacak bir makine üzerine yoğunlaştıran Dr. John H. Gibbon, 18 yıl kadar süren deneysel çalışmalardan sonra geliştirdiği kalp-akciğer pompasını ilk defa on sekiz yaşındaki genç bir kızda kullanmış ve kalbin kulakçıkları arasında bulunan deliği (gözüyle görerek) başarıyla kapatmıştı. Ameliyat sırasında hastanın kalp ve akciğerleri devre dışıydı ve görevlerini hastaya tüplerle bağlanan makine yapıyordu.

O yıllarda hayatta olan Yaşar Nabi Nayır, tüm bu yarıştan habersiz, kalbine nakşolan aşkın derinliğini, bilimsel olmasa da gönül gözüyle açıklamıştı: “Üzülme senden sonra kalbime girenlerin / Yalnız senin aksindir orada görecekleri...”

Gibbon‘ı izleyen cerrahlar kalbin içinde kimsenin aksini göremediler ama bu öncü girişim kalp içindeki doğumsal anomalilerin düzeltilebileceğine dair cesaret ve umut verdi. Kapak cerrahisi ve doğumsal kalp kusurlarının düzeltme ameliyatları rahatlıkla ve güvenle uygulanmaya başladı. Ellili yıllar böylece açık kalp cerrahisin yıldızının parladığı dönem oldu. Bizdeyse altmışlı yılları beklemek gerekiyordu.

Türkiye’de kalp-akciğer pompası (vücut dışı dolaşım) kullanılarak yapılan ilk açık kalp ameliyatı 1960 yılı Aralık ayında Dr. Mehmet Tekdoğan tarafından Hacettepe Tıp Fakültesinde gerçekleştirildi. İlk bilimsel duyuru ise 1963 yılı Nisan ayında Dr. Aydın Aytaç tarafından Milli Türk Tüberküloz ve Toraks Kongresi'nde yapıldı ve aynı yıl içinde, Hacettepe’de yapılan ilk 100 doğumsal kalp ameliyatının sonuçları yayınlandı.

Wooler, Nixon ve Grimshow 1963 yılında İngiltere’den İstanbul Göğüs, Kalp ve Damar Cerrahisi Merkezi 'ne gelerek 15 Nisan 1963 günü girdikleri açık kalp ameliyatında kulakçıklar arasındaki deliği dikerek kapattılar ve ayrıca akciğere giden atardamarın başındaki daralmış kapağı genişlettiler. Bu tarihten itibaren Dr. Siyami Ersek ve arkadaşları tarafından kalp cerrahisinin tüm guncel girişimleri art arda uygulanmaya başlandı. 10 Aralık 1963 tarihinde ülkemizde ilk defa yapay mitral kalp kapağı, 24 Kasım 1964 günü ilk yapay aort kapağı takıldı, Avrupa’da aynı seansta üç kapağın birden değiştirildiği ilk ameliyat 20 Nisan 1966 günü gene bu hastanede gerçekleştirildi.

Koroner arter cerrahisinin gelişimi ise damarların görüntülenmesi ile direkt ilişkiliydi ve ancak 1958 yılında –tesadüfen- mümkün oldu. Aslında çocuk kalp doktoru olan Mason Sones aort kapağını incelemek isterken kullandığı kateter yanlışlıkla sağ koroner artere girdi. Geri çekmeye çalışırken –gene yanlışlıkla- bir miktar opak madde koronere kaçtı ve taçsı damar yapısı gözler önüne serildi. Sones bu rastlantıyı değerlendirecek kadar zeki bir hekimdi ve çalıştığı “Cleveland” Klinik de onu destekleyecek kadar ileri görüşlüydü. 1962 yılında uygun kateterler ve organizasyon tamamlanmış, ajiyo işlemi rutine girmişti. Artık koroner damarların nerede daraldığı, hangi bölgesinin daha iyi kanlandığı görülebiliyordu. Kalp cerrahları için yol açılmıştı. Cahit Sıtkı Tarancı bir akşamüstü Abbas’a: “Dinsin artık bu kalp ağrısı! ” derken kastettiği bu değildi ama o günleri görseydi en azından kalp hastaları kadar sevinirdi.

Altmışlı yıllar kalp cerrahisi açısından dünyada ve ülkemizde muhteşem başlamış ve devam ediyordu, kalp kateterizasyonu ve koroner anjiyo işleminin ülkemizde de uygulanması fazla gecikmedi. 1961 yılında ilk sol kalp kateterizasyonunu ve 1963 yılında Cerrahpaşa Hastanesinde ilk koroner ajiyografi yapıldı.

Artık “yürek infarktından” ölmek kader olmaktan çıkıyordu.

Geç yayımlanan veya yayımlanmayan cerrahi başarılar tarihçeyi etkilediği için, kalp cerrahisinde emeği geçen birkaç öncü ismi burada anmak istiyorum. Örneğin kısa zamanda terkedilen endarterektomi tekniğini uygularken sağ koroneri yaralayan William Longmire Jr (UCLA) kesik damarı göğüs duvarının iç yüzünde seyreden meme (mammaria interna) atardamarı ile tamir etmişti. Dolayısıyla bu atardamar ile tarihteki ilk koroner arter bypass –KABG- ameliyatını 1958 yılında, koroner filmini görmeden uygulamış oldu. Longmire’ın başarısı 1990 yılına kadar gölgede kaldı, bilinmedi. Duke Üniversitesi’nden Dr. David Sabiston, 1962’de bacaktan aldığı toplardamar (safen veni) ile ilk koroner bypass ameliyatını yaptı. Fakat bu ilk hasta beyin embolisi yüzünden ölünce Dr. Sabiston 1974’e kadar tekniğini yayınlamadı.

Sones ile aynı klinikte çalışan Brezilyalı cerrah Rene Favalaro ve Arjantinle Dr. Efler bacaktan aldıkları toplardamarın (safen veni) bir ucunu çıkan aortaya, diğer ucunu sol koroner atardamara dikerek 1967 yılında ilk modern koroner “bypass” ameliyatını gerçekleştirdiler. 1968'de Rusya’da Vasilii Kolesov ve New York’ta George Green “bypass” için ilk defa olarak “internal mammary” atardamarını kullandılar ve bu teknik günümüze kadar en tercih edilen yöntem olarak kaldı.

Bizde aynı teknik ilk defa 1974 yılı Şubat ayında Hacettepe’de Dr. Aydın Aytaç tarafından uygulandı. Türkiye'de koroner “bypass” ameliyatlarını içeren ilk ve en geniş seriler ise Yüksek İhtisas Hastanesi'nden Dr. Kemal Bayazıt ve ekibi tarafından yayımlandı..

Dr.Barnard tarafından dünyada ilk kez 3 Aralık 1967 tarihinde gerçekleştirilen ilk kalp naklinden yaklaşık 1 yıl sonra 26 Kasım 1968 günü Dr. Siyami Ersek tarafından İstanbul Göğüs, Kalp ve Damar Cerrahisi Merkezi’nde ilk kalp transplantasyonu yapıldı. Benim tıp fakültesindeki ikinci yılımdı ve beyin hücrelerimin sinapsları arasında ileride seçeceğim uzmanlık dalıyla ilgili bir fikir oluşmaya başlamıştı. O dönemde İstanbul Tıp Fakültesinde kalp cerrahisiyle ilgili fazla bir hareket yoktu. Bu, merakımı ve ilgimi daha da artırdı. Gideceğim yolu bulmuştum. Kalp cerrahı olacak ve bu serüvene ben de katılacaktım. Nazım’ın dediği gibi: “Yolculuklar başlamaz, yürek çağırmasa…”

Askerden döndüğüm 1975 yılının Nisan ayında babamı kaybetmiştim. Ayrıca sevdiğim kadının babası da ağır hastaydı ve bırakıp bir yere gitmesi mümkün değildi. Bunun üzerine mantığımı değil kalbimi dinleyerek üniversitedeki son senemde kazandığım “Yabancı Tıp Mezunları Eğitim Komisyonu – ECFMG” sınavından sonra “New York Syracuse Üniversitesi”nden aldığım daveti iptal ettim. Türkiye’de açılacak uzmanlık sınavlarını izlemeye başladım. Çok geçmeden, mayıs ayında bir gün beklediğim haberi aldım. O yıl değişen bir kanunla pratisyen hekimler için de – genel cerrah olmadan- kalp cerrahisinde uzmanlık eğitimi fırsatı doğmuştu. Bundan yararlanarak sınava girdim ve Türkiye’de direkt olarak “Göğüs, Kalp ve Damar Cerrahisi” uzmanlık eğitimine kabul edilen ilk iki hekimden biri oldum. Diğeri Dr. Besim Yiğiter’di. Eğitimim sırasında önce İstanbul‘da Dr. Siyami Ersek ve daha sonra Ankara’da Dr Aydın Aytaç gibi öncü cerrahlarla birlikte çalıştım, asistanlıklarını yaptım. Hacettepe’ye geçme sebebim çok dramatikti.

Ö dönemde İstanbul’da “Mavi Çocuk” denilen doğumsal anomalilerin tüm düzeltme ameliyatları için yedi yaşına kadar bekleniyordu. Bu süreyi rahat geçirmeleri için de – çocuk için- nispeten kolay, yardımcı bir ameliyat uygulanıyor; sol göğüs kafesi açılarak kolu besleyen atardamar göğüsten çıktığı noktada kesiliyor ve aşağıya çevrilip akciğer atardamarına (Pulmoner arter) dikiliyordu. Amaç akciğerlere daha fazla kanın gitmesi ve böylece çocuğun daha fazla oksijen alabilmesi, dolayısıyla büyümeye devam edebilmesiydi. Bu damarın erken tıkanması da mümkündü ve bu durumlarda çocuklar aniden kötüleşebiliyordu. Böyle bi olay birgün benim nöbetimde başıma geldi ve daha önce poliklinikte izlediğim ve devamlı olarak hocalarıma ne zaman ameliyat edeceğimizi sorduğum bir çocuk, hiçbir şey yapamadan, ellerimde öldü gitti. Bu olay benim için dönüm noktası oldu.

Bir süredir Ankara’da Hacettepe Tıp Fakültesinde bu tip çocuklara erken yaşlarda açık kalp ameliyatı yapıldığını duyuyordum. Bunu gözlerimle görmeye karar verdim ve üst üste bir kaç hafta Ankara’ya gittim, Hacettepe’de –seyretmek için izin alarak- ameliyatlara girdim. İstanbul’da günlük ameliyat programı saat 14:30 civarında bittiği halde Hacettepe’de geç vakitlere kadar çalışıldığını, ameliyatların cumartesi günü bile devam ettiğini ve pazar günleri dahil cerrahi ekiplerin adeta hastanede yaşadıklarını gördüm. Yoğun bakımda açık kalp ameliyatına girip sağlıkla çıkmış çocuklar bana ne yapmam gerektiği hakkında yol gösterdi: Eğitimime Ankara’da devam edecektim. İstanbul’da çalıştığım sürenin sayılmayacağını söylemeleri umurumda olmadı. Hacettepe’de uzmanlık sınavı açılır açılmaz Ankara’ya koştum ve sınav sonucunda her şeye yeniden başladım. Göğüs Cerrahisi Merkezindeki hocalarım ayrılma isteğimi anlayışla karşıladılar ve hayatım boyunca dostluklarını ve desteklerini benden esirgemediler.

Meslek hayatım boyunca teknolojik olarak kalp-akciğer pompalarında, akciğerin işini yapan oksijenatörlerde, ameliyat sonrası hastanın solunumunu sağlayan cihazlarda, kalp pillerinde, yardımcı dolaşım sistemlerinden monitörlere kadar aşağı yukarı tüm cihazların teknolojik değişimlerine ve ilaçlardaki gelişmelere bizzat şahit oldum. Her yaştaki hastaya, o dönemde yapılabilecek her türlü ameliyatı yaptım. Açık kalp ameliyatlarında kalbi önce durdurup sonra çalıştırmanın –çalıştırabilmenin- verdiği hazzı ve rahatlamayı, bazılarında da çalıştıramamanın verdiği kaygı ve ızdırapla karışık öfkeli ruh halini yaşadım. 4-5 yaşında ufacık çocukların kardeşlerine yaptığım ameliyatlardan sonra karşılaştığımızda, koridorda koşup baynuma sarılmasıyla mutlu, cenazelerini almaya gelen ailelerin kederli ve buruk teşekkürleriyle kahroldum.

Girdiğim ameliyatlar içinde en heyecan verici olan hangisiydi derseniz; “kalp transplantasyonu,“ derim. Teknik olarak pek zor olmayan fakat baştan sona müthiş bir organizasyon gerektiren bir ameliyattır. Bu heyecanı Hacettepe Tıp Fakültesinde 1990 yılında Dr. Yüksel Bozer tarafından yapılan ilk kalp transplantasyonunda fazlasıyla yaşadım. Sonraki dört tanesinde de o stresli havayı tekrar tekrar solumak fırsatını buldum.

Kalp nakli “dokunulmaz” olarak bilinen bir organın hastalıklarının tedavisinde gelinen son aşamadır. Son aşama derken doğal olarak “şimdilik” kelimesini eklemem gerekir. Milattan önce 300 yıllarında ikiz azizler, Cosmas ve Damian, Romalı bir subayın gangrene bacağını bir kölenin bacağı ile değiştirince, bu çalışmaları devrin celladı tarafından başları kesilerek ödüllendirilmiş. Günümüzde ise geçirdikleri kazalarda yaşamlarını yitiren ve organları bağışlanan insanlar yüzlerce hastaya yeniden can veriyor, kalpleri atmaya devam ediyor ve bir anlamda başka insanların vücudunda yaşamaya devam ediyor... Düşüncesi bile heyecanlandırıyor, bir mucizeyi yaşamanın mutluluğu insanı sarıp sarmalıyor. “Ne ölümden korkmak ayıp ne de düşünmek ölümü,” ama ne güzel şey yaşamak:

Ve tekrar yaşamak sevgilim

Ölümden sonra da yaşamak

Kalbinde yaşamak...

BİR ÖDÜLÜN ARDINDAN

2021-05-14T14:02:00.002+03:00

Evet, önce Hayriyaanım gitti. Neyse ki onun yerine bir şeyler koyabildik. Yıllar geçtikte kayıplar arttı. Güzelim boğaz vapurlarının yerini motordan bozma tuhaf tekneler aldı. Cumhuriyetin simge isimleri Sümer Hanım ve Refik Saydam Beyler de gittiler. İnsan kayıplarının değerini çok sonraları anlayabiliyor. Geliştiğimizi zannederken hayatımızdan sessiz sedasız eksilen şeyler bir gün iç çektiren özlemler haline geliyor. Örneğin sokak oyunları! Sokak oyunları yok olurken çocuklarımızı güvenli alana çektiğimizi düşünerek kendimizi avutuyoruz.

Sosyologlar ne der bilmiyorum ama, önce sokaklar, sonra yavaş yavaş memleket değişti. Hastalar müşterilere, hekimler şiddet hedefine, cehalet meziyete dönüştü. Değişimden en çok da kadınlar nasibini aldı. Erkekler toplanıp adına "kadın sorunu" dediler. Aslında kadın değil, erkek sorunu olan soruna çareler arıyorlar. Yavuz hırsız ev sahibini bastırıyor. Her bir kadının sessiz çığlığında ana tanrıçanın kemikleri sızlıyor.

Bir teselli, bir çıkış, derdimize bir çare bulmakta zorlanıyoruz. Neyse ki sanat ve edebiyat var! Notalar ve renkler, sözcüklerle sözleşmiş, ruhumuzu iyileştiriyor, karanlıkları aydınlatarak dayanma gücü veriyor...

AKLIMA DÜŞENLER

2020-04-04T18:58:00.079+03:00

Zor günler geçiriyoruz.

Hikayelerde ilk cümlenin vurucu (veya çarpıcı) olması gerekiyormuş. "Hayatım Roman" gibi bir cümle... Çarpsın ki gerisi de okunsun. Orijinal? Orijinal de olması lazım. Hem orijinal hem çarpıcı? İkisi birden daha da zor. Bu günler hakkında yazan herkes zaten "zor" veya aynı anlama gelen bir kelimeyle başlıyor anlatmaya. Çünkü zor günler geçiriyoruz. İnsanların işlerini ve gelirlerini kaybettiği, maske ve eldiven borsasının alabildiğine yükseldiği, kolonya kokusunun geri döndüğü...

Zencefil veya zerdeçaldan medet ummamak gerektiği, virüsün hapşırıkla daha çok yol aldığı, ilaç yoksa tonik içileceği, tuzlu suyla gargaranın pek de yararlı olmadığı, limonlu suyun daha iyi, bağışıklığın önemli olduğu herkesin dilinde. En önemlisinin de maske takmak, el yıkamak ve bir de "Sosyal mesafe" olduğu...

Temizlik denen olayın sadece el ıslatmaktan ibaret olmadığı, sabunla yıkamak olduğu, kişisel temizlik kadar çevre temizliğine de önem verilmesi gerektiği, sosyal mesafenin de (en doğru ifadeyle) fiziksel olarak diğer insanlarla araya mesafe koymak olduğu anlatılsaydı daha iyi olurdu ama buna da şükür deyip konuya dönelim...

Valiler bile ortalıkta dolaşıp resmi kurumların önlerinde toplaşmış insanlara "Sosyal Mesafe" diye bağırıyorlar, milletin hangi sıkıntılı bekleyişler için kendilerinden vazgeçtiklerini düşünmeden veya bu insanları orada toplayan sorunları çözmeyi düşünmeden... Arkalarında sosyal denen şeyle kafası karışmış insanlar bırakarak geçip gidiyorlar...

"Bilimsel Kurul" toplanıp dip dibe oturmuş, varsın otursunlar, kendileri bilir. Biz oturmayalım. Baştan beri ne yapmam gerektiğini düşünüyorum. Evim ve ailemin korunması için neler yapmak gerektiğini... Hekim arkadaşlara, hasta olursak hangi hastaneye gitmemizin daha iyi olacağını soruyorum. Şimdiden bir strateji oluşturmak lazım. Bu bir savaş çünkü! Savaşlar başka türlü kazanılmaz.

Öbür savaşlar uzun zamandır unutuldu. Keşke bittikleri için unutulmuş olsaydı! Her seferinde son olmasını gönülden dilediğim, lakin hiç bitmeyen savaşların sonuncusunda, bu yeni savaşın neferleri sağlıkçılar! Ayırt etmeden, birini diğerinin önüne koymadan, hekiminden hasta bakıcısına hastanelerde ölümüne (gerçekten ölümüne) çalışan tüm sağlık çalışanları...

Çanakkale Savaşının yıl dönümünde, televizyonlarda ve internette, bir marş eşliğinde sıklıkla tekrarlanan coşkulu sözleri anımsadım. Tek koluyla savaşan Mehmet Çavuş, erkek kılığına girerek savaşan Halime Çavuş, çoğu şehit olan 57. Alay ve unutulmaz Seyit Onbaşı...

Ne ilgisi var, bilmem; hastanelerde gece gündüz büyük bir özveriyle çalışan, halk sağlığına göğüslerini siper eden hekimler, hemşireler ve diğer sağlık emekçileri aklıma düştü.

Hastaneye yatmak zorunda kalırsam ilk selamı verecek güvenlikçiler, sedyemi itecek emekçiler, yatağımı yapacak hasta bakıcılar, ilaçlarımı hazırlayacak eczacılar, hiç kimsenin görmediği tıbbi teknisyenler, idrar, kan, gaita demeden hastalıkların gizlerine gömülmüş laborantlar, mikrobiyologlar, biyokimyacılar, ömürleri telaş içinde geçen ameliyathane personeli, bugünlerde ekstra işler başaran perfüzyonistler, her hastaya şefkatle, gözleri gibi bakan hemşir ve hemşireler, hasta yakınlarını sabırla göğüsleyen danışmanlar, yerleri köşe bucak temizleyen Halime kadın, Çorumlu Mehmet veya Keşanlı Selim, bu lanet virüs ve sırasını bekleyen bir sürü lanet mikrobu ve belayı ilk göğüsleyen sağlık emekçileri ve yazmayı istemeyerek unuttuğum diğer hastane çalışanları...

Hepsi en az hekimler kadar alkışı hak eden, hastalansalar, hatta ölseler bile istatistik rakamlarına karışıp gidecek, hiçbir yere isimleri verilmeyecek, iş ve hayat arkadaşları dışında isimleri anılmayacak emekçiler...

Birden, öyle aniden aklıma düştüler...
Aklımın bir köşesinde onlar için bestelediğim bir marşla beraber....

KINAMA

2018-10-20T16:11:00.000+03:00

Dr. Edip Kürklü, anımsadığım ilk kurban! Uzmanlık eğitimimin ilk dönemini geçirdiğim İstanbul Dr. Siyami Ersek Göğüs Kalp ve Damar Cerrahisi Eğitim ve Araştırma Hastanesi'nde, bu değerli kalp cerrahının sevgili eşi Dr. Sema Kürklü ile tanışma mutluluğuna erişmiştim. "Hunhar" diye bir tanım varsa o cinayetin adıdır.

Camia olarak bu üzüntüyü paylaşırken "Son olsun" demek aklımıza gelmemişti, çünkü daha önce değil öldürmek, doktorlara en ufak bir saygısızlık yapmak bile kimsenin aklından geçmezdi.

Fakat son olmadı...

Hunhar cinayetler devam etti ve giderek sıklaştı.

Dr. Göksel Kalaycı

Dr. Cengiz Çetin

Dr. Ali Menekşe

Dr. Tolga Erdem

Dr. Ersin Aslan

Dr. Mustafa Bilgiç

Dr. Kamil Furtun

Dr. Fikret Hacıosman aklıma gelen, veya aklımdan çıkmayan diğerleri... Kendilerini saygıyla anıyorum.

Öldürülenler dışında son 6 yılda kayıtlara geçmiş 68000 şiddet olgusu bildiriliyor. Kayıtlara geçmeyenler en az 3 mislidir, şiddetten sayılmayan taciz olayları hariç... Yanlış asansöre bindikleri için kendilerini uyaran bir doktoru döverek bacağını kıran vahşilerin varlığını biliyorum.

Ve de intiharlar...

Dr. Melike Erdem 2012 yılında çalıştığı hastanenin çatısından atlayarak intihar etti. Son mesajı "dayanamıyorum..." olmuştu. Başhekimlikten gönderilen savunma istemini kasılmış parmakların arasından zor aldılar. Aslında bu bir intihar değil cinayetti ve asıl suçluyu kör balıkçı bile görmüştü.

SABİM terör hattı cinayetle ilgisini reddetti. Sağlık hizmetinin değerinin kağıt üzerindeki rakamlarla gösterilemeyeceğini kimse fark etmedi. Sağlıkçılar modern kölelerdi ve efendi ne derse o olacaktı. Son üç yılda hekim, hemşire ve diğer personel dahil 341 sağlık emekçisinin intihar etmiş olması kapitalist düzen içinde münferit olaylardı.

Yazıklar olsun!

Olayların bir de başka yüzü var. Başka diyorum, çünkü bir sıfatla pekiştirmek, bu insanlara karşı öfke yaratmak gibi bir niyetim yok. Bence asıl vahim olan, çevremizde bu şiddet olaylarını haklı bulan, doktorlara da ağızlarının payını vermek gerekliliği düşünen ve bunu açık açık ifade eden insanlar bulunması ve bu kişilerin pek de azımsanmayacak sayıda olması...

İnsanları bu kadar pervasız yapansa sosyal medyanın ta kendisi!

Yüz yüze söylenemeyecek sözlere, edilmeyecek küfürlere aracı olan sosyal medya!

Ve bu sosyal medya ortamında; kendi sanal aleminde yaşayan, kim bilir hangi hayal kırıklığını veya kompleksini tatmin etmeye çalışan, sahte isim ve kimliklerden cesaret alarak içindeki kötülükleri kusan insanlar...

Çok uzun bir tahsil hayatından sonra mesleğe atılmış, mecburi hizmet vs derken (lafta değil gerçekte) gecesini gündüzüne katmış, halkına sağlık hizmeti vermeye çalışan, bir yandan da devamlı okumak ve kendini geliştirmek zorunda olan, bu uğurda gerektiği zaman ailesini ve çocuğunu bile ikinci planda bırakan hekimlere, kim bilir hangi dürtülerle saldırmaktan keyif alan zavallı insanlar...

Meslektaşımızın maruz kaldığı vahşet üzerine sosyal medyada yapılan şaşırtıcı yorumlar, sağlıkçılara uygulanan şiddeti destekleyen paylaşımlar içinde bulunduğumuz ortamın korkunçluğunu yansıtıyor. Sağlıkçılar; hekiminden hemşiresine, teknisyeninden hasta bakıcısına tehlike içindeler. Muhatap oldukları insanların hangisinin zihninden neler geçtiği belli değil. Fünyesi çekilmiş bomba gibiler. Bu insanlara cahil diyemiyorum çünkü her eğitim (!) seviyesinden varlar. Ortak yanları ilkel dürtülerle hareket etmeleri ve şiddeti yaşam tarzı haline getirmeleri. Örnekleri hastane koridorlarında olduğu gibi trafikte, sokakta veya evlerde, aile içinde, her yerde kolaylıkla görülebilir. Konunun objesi insan veya hayvan olmuş, o da fark etmiyor. Ayrıca bu saygısız ve sevgisiz insanların sayısı giderek artıyor, şiddet günlük yaşamın bir parçası haline geliyor...

SON SÖZ

Bu kötü tablonun ressamı bizzat siyasi erktir. Bir yandan eğitimi çorbaya çevirerek toplumun kültürel damarlarını tıkayan, diğer yandan hekimleri aç gözlülükle itham ederek değersizleştiren, performans yalanıyla hekimliği mekanikleştiren ve hak aramanın sınırlarını aşan şikâyet imkânlarıyla sağlıkçıları halkın önüne atan, şiddeti önlemek için hiçbir şey yapmayan, göstermelik kanunlar dışında işe yarar hiç bir eylemde bulunmayan siyasi iktidar unsurlarıdır. Bozdukları tabloyu düzeltmek de onların görevidir…

KOLAJ

2016-09-01T22:23:00.000+03:00

Yaşam umutsuzluktan umut üretmektir.

İnsan umutsuzluktan umut üreterek bugüne kadar gelmiştir.

Yaşar Kemal (1923-2015)

Laiklik, temel özgürlükler, insan hakları ve ahlaktan bahsederken iki (üç, beş veya on beş) ateş arasında kaldık. Bir gecede paralel evrene kaydık. Bu evrende zaman zaman üstüne binip ortasından çat diye kırılıyor. Kavramlar birbirine çarpıp dağılıyor. Akıllara zarar işler oluyor. Örneğin darbe girişimi Allahın lütfu oluyor. Bilumum cemaat ve tarikat demokrasi nöbetine çıkıyor. Sabah erken kalkan devleti işgal ediyor. Milli uçak, milli ilaç, birlik beraberlik, milli mutabakatla taçlanıyor. Cüppeli Ahmet, Genel Kurmay Başkanının elini sıkıyor. Demokrasi toplantısında ilkeler değil korkular konuşuluyor. CHP şaşkınları oynuyor. MHP ellerini ovuşturuyor. AKP kıs kıs gülüyor. HDP oyuna alınmıyor. Ağlayarak İmralı’ya dönüyor. Kandilde kargalar gülüyor

Demokrasi doruklarında Avrupa’nın en büyük adalet sarayı gazeteci ve yazarlarla doluyor. Okullar, Üniversiteler kapatılıyor. Düşünceler tutuklanıyor. Hak ve özgürlükler masal oluyor. At izi it izine karışıyor. Devlet tiyatroları, TDK, TÜBITAK, ne varsa satılıyor. Sermaye el değiştiriyor. “Düğün-Dernek” filmi izlenme rekorları kırıyor. Gaziantep’te bir düğünde gelin arabası IŞID (İD veya ILİD veya DAİŞ veya DAEŞ) bayraklarıyla süsleniyor. Başka bir düğünde 51 kişi ölüyor. Antep’te, Adıyaman’da bomba yelekleri dikiliyor. Birisi “Alnı secdeye varan Müslüman’dan zarar gelmez” diyor. Birileri ekiyor, diğeri biçiyor...

İstikrar adası meçhule gömülüyor. “Sıfır sorun” matematikçisini bekliyor. Dünya barış gününü kutluyor. Ortadoğunun ortasında kara bir delik büyüyor. Kara delik yaşamları yutuyor. Akdeniz yeni kurbanlar bekliyor. Sahile dalgalar ve ölü çocuklar çarpıyor. Üsküdar’a dev dönme dolap yapılıyor. Güneydoğu yerle bir ediliyor. Çocuklar (geri kalanlar) kinle büyüyor. Avrupa Asya’ya bir daha bağlanıyor. Diyanet kurban kanının alna sürülmesinin caiz olmadığını açıklıyor. Şuur bulanıklığı çeçe sineğine, geçmiş ve gelecek bütün şerler FETÖ’ye bağlanıyor. Türkiye bağırsaklarını temizliyor. Buna bazıları inanıyor.

Hayvan Hakları Derneği kurban keserek açılıyor. Uyuşturucu ile mücadele derneği başkanı 7kg uyuşturucu ile yakalanıyor. Genel Kurmay Personel Daire Başkanı’nın zulasından 18 apartman çıkıyor. Kötü kokular yükseliyor. Birileri kilise yakıp İsrail’i protesto ediyor. Diğeri bir Budist kovalayıp Müslümanları Hıristiyan yaptırmayacağız diyor. Muhbir yurttaş komşusunu gammazlıyor. Ölmek yaşamaktan değerli oluyor. Birileri bizi kandırıyor. İnsanlar kim vurduya gidiyor. Yenikapı ruhu kapıya üç defa vuruyor. Rize’nin fethi kutlanıyor. Birisinin ağzına “Che” hiç yakışmıyor. Az gelişmişlik ve cahillik bölünmez bir bütün oluyor...

Vesaire vesaire...

Not: Bu kolajda geçen cümleler gazete ve dergilerden kopyalanmıştır. Kişisel katkım pek azdır ve cümleleri bağlamaktan ibarettir. Bu kadar çarpıklığın içinde Atatürk adının hiç geçmemesi, AKP binasına resmini asmaktan daha doğaldır. O umutsuzluktan umut üretendir…

RAP RAP RAP

2016-07-18T13:19:00.000+03:00

Gazete başlıklarına bakıyorum: Demokrasi Kazandı... Milli İrade Destanı... Demokrasinin Zaferi... 15 Temmuz Destanı... Demokrasi Destanı... Nasıl bir destanmış pek anlamadım. Cahillik işte. Yaşım icabı örfi idareden ihtilale, ihtilalden muhtıraya, sivilinden askerisine kadar her tür darbeye şahit olduğum halde ortalıkta bir zafer veya destan göremiyorum. Olsa olsa "facetime"ın "whatsapp" zaferi denebilir o kadar. Milli iradeyi de fotoğraflarda gördüm: Bir takım meczuplar zavallı bir eri derdest etmiş, kanlar içinde sürüklüyorlardı. Demokrasiyi savunuyorlarmış! Diyorlar ki demokrasiyi kurtaracak bir onlar kalmış...

"Türkiye Darbe Aldı" daha akıllıca bir başlık. Yüzde her ne kadarsak, hissettiğim bu oldu. Ne darbecileri ne de bizi kurtaranları kendimden saydım. Yüzde bilmem ne küsurumdan mutluyum. Demokrasi kurtuldu diyorlar. Demek ki benim gibi düşünen üç küsur insanın da hakkı korunacak, inanç ve düşüncelerine saygı duyulacak. Yaşam tarzım sorun edilmeyecek. Etnik farklılıklar kucaklanacak. Kadınlarımız özgür, üniversiteler özerk olacak. Polisi görünce kendimi güvende hissedecek, adalet önünde herkesle eşit olduğumu bileceğim. Ne mutlu bana!

Demokrasi kurtulmuş! Demokrasiyi televizyonda gördüğüm gözü dönmüş insanlar kurtarmışlar. Demek ki onlara emanetim.

Gözlerimi her kapatışımda kabus görüyorum. Bir bomba sesiyle fırlıyorum. Gerçek mi hayal mi anlamıyorum. Bir uçak alçaktan uçuyor, tam evimin üstünde ses duvarını aşıyor. Sağda solda silahlar patlıyor. Haberler onlarca ölü sayıyor. Camiler demokrasiyi kurtarma günü diyor. Önümden tekbirlerle insanlar geçiyor. Ben artık onlara emanetim.

Rap rap rap
Demokrasiyi kurtaranlar geçiyor
Rap rap rap
kendine demokratlar
Rap rap rap
nur topu gibi faşistler
Rap rap rap
Bindirilmiş kıtalar
Rap rap rap...
Kahverengi gömlekliler
Rap rap rap...

EĞİTİM ve TÜBİTAK

2016-07-09T13:24:00.000+03:00

Nedenler değişmeden sonuçların değişmesini beklemek aptallıktır.

Albert Einstein

Craig Vente “Sayısal evrenden yeni bir yaşam yaratabilir miyiz?” diye sordu, yıl 2008.

Craig, insan genomu üzerinde çalışıyordu. Bu soruyu belki çok daha önceden sormuştu ama biz ancak duymuştuk. O sıralarda ana sorunumuz başörtüsünün siyasi bir simge olup olmadığıydı. Şükür bu sorunu çözdük. Çözemediğimiz Deniz Feneri sorunuydu. Ergenekon destan olmak çıkmış, mahkeme salonlarına düşmüştü. İlerleme adına atılan her adım milletin gözünü korkutuyordu. En azından %48’inin. Demokrat olamadan ileri demokrasiyi hedef almıştık. Sonraki hedef “dininin ve kininin davacısı” bir nesil yaratmaktı. 3 çocuk söylemi bunun en sayısal ifadesiydi.

2008 yılında Türkiye’de 167 tane üniversite vardı. Orta öğretimin garipliklerini, bıktırıcı, bir o kadar da anlamsız sınavlarını atlatabilen gençler geldikleri yerin aslında liselerinden çok farklı olmadığını gördüler. Özünde evrensel özellikler taşıması gereken eğitim kurumlarında görülen veya görülmeyen sayısız sınır vardı. Sınırları aşan Üniversitelerin bir şekilde kulağı çekiliyor, bütçe ayarları filan, hizaya sokuluyordu. Fikri hür, irfanı hür, vicdanı hür olmak başlı başına bir sorundu.

Craig Venter ve ekibi 2010 yılında ilk sentetik canlıyı ürettiler. Bildiğimiz canlı gibi değil ama gene de canlı sayılırdı. Soru revize edildi: Yaşam için gerekli en az genom sayısı ne kadardır? Geçenlerde ilkinden yarı yarıya daha az gene sahip yeni bir canlı üretildi. İyi haber. Sırada bu genlerin işlevlerinin aydınlatılması ve cevap bekleyen yeni sorular vardı. Farklı canlı türleri üretilebilir mi veya süper insan yaratılabilir mi gibi, falan filan…

Bunu da pek duymadık. Birinci dereceden ilgili olanlar duymuştur tabii, fakat biz o sıralar darbe planlarıyla meşguldük. Kelime dağarcığımıza bir de “Balyoz” eklenmişti. Öğrendiğimiz her yeni kelime tutuklanan onlarca insan demekti. Asker, subay, gazeteci, rektör, profesör fark etmiyordu. Aynı yıl İstanbul Kültür Başkenti oldu. Demokrasi veya adalet başkenti de seçilebilirdi, Allah korusun (!)… O kadar anlamsız ve zamansızdı ki kimsenin umurunda olmadı, geçip gitti. Üstümüzden bir yük kalktı, rahatladık.

Craig Vente’nin gençliği haylazlıkla geçmiş. Okul karnesi kırıklarla dolu. Vietnam Savaşı sırasında intihar denemesi bile var. Bereket versin tam zamanında kararını değiştirip hayata dönmüş. Kolej döneminde zihni açılmış ve çalışmalarını insan genomu üzerine yoğunlaştırmış. Henüz Nobel almamış ama önemli değil. Eli kulağındadır. 2015 yılında Nobel kazanma sırası gene DNA’lar üzerinde çalışan bir başka bilim insanındaydı: Aziz Sancar. Hücrelerin hasar gören DNA’larını nasıl onardığını ve genetik bilgisini nasıl koruduğunu gösteren çalışmalarıyla kimya dalında Nobel’e ortak oldu. Çok övündük, gurur duyduk. Kolayca milliyetçi hezeyanlara kapılacak bir durumdu. Fakat gayet akıllı demeçlerle ortalığı yatıştırdı. Cumhuriyetin eseriyim dedi ama Türkiye’de kalsaydım da başarırdım demedi. Zekânın yerine çalışmanın ve adanmışlığın önemini vurgulaması ise özdeyiş niteliğindeydi. Üniversitelerde dolaşıp konferanslar verirken Amerika’dan bir haber geldi. Son makalesi tam sekiz sayfa eleştiri almış ve reddedilmişti. Yeniden yazması gerekiyordu. Alelacele geri döndü. Nobel kazananlara torpil yapılmıyordu.

Dergi editörlerinin ve araştırma kurumlarının ön yargısız olması çok önemli. TÜBİTAK’ın da böyle olduğunu sanıyor veya umuyorduk. Öyle değilmiş. TÜBİTAK’ın beğenmeyip geri çevirdiği bir çalışma ABD’de liseler arasında düzenlenen “Genius” Olimpiyatlarına katıldı ve 54 ülkeden 2450 proje arasında birinci seçildi. Gençlere burs verildi ve eğitimlerini Amerika’da sürdürmeleri teklif edildi. Araştırmalarında bir yara bandı tasarlamışlardı. Atık yengeç ve karides kabuklarının kullanıldığı bantlar şeker hastalarında yaraların daha hızlı iyileşmesine yardımcı oluyordu.

Şeker hastalığı ve kanser çağımızın en önemli sağlık sorunları. Geçenlerde ABD Başkanı Obama’nın kanser tedavisinde kişiye özel immünoterapi araştırmaları için büyük bir bütçe ayırdığı yazıldı. “Kanser: Aya Yolculuk 2020” Projesi kemoterapinin pabucunun dama atılacağı anlamına geliyor. TÜBİTAK da kanser tedavisine kayıtsız kalmamış: ‘’Kanser Hastalığını Yenmede Dini İnancın, Duanın ve Olumlu Düşünmenin Etkisi Üzerine Bir Araştırma’’ bölge sergisine davet edilen projeler arasında yer almış.

Yara iyileşmesini hızlandıran bant hakkındaki araştırma Sayın TÜBİTAK üyelerinin dikkatinden kaçmış olabilir. İnsanlık hali. Fakat gözlerinden kaçmayan araştırmalar var. Konular muhtelif: Örneğin “Tatlı Kelam” isimli araştırma dua ve güzel sözün sadece insanları değil, bitkileri de olumlu etkileyip gelişimlerine katkıda bulunduğunu ortaya koymak için planlanmış. Sadaka taşı, Osmanlıda şair padişahlar projesi, Mucize saç kremi projesi, Tillo evliyalarının kerametleri, Tebessüm ve selamın temiz dünyalara etkisi, EKG önlüğü ile mahremiyeti korumak diğer proje konuları. Vesaire vesaire… 350 bin lira bütçeli diğer bir araştırmada etlerin helal olup olmadığı beş dakikada anlaşılıyormuş. Bir de haccın farzlarını yerine getiren robot projesi var ki bunu özellikle sevdim. En azından bir robot yapmışlar!

TÜBİTAK’ı Allaha havale edip bu işler memlekette hep böyle mi yürüyordu, ona bakalım. Bunun için gene DNA üzerinden geriye bakmak yeterli. Laboratuvar ortamında yeni yaşamlar yaratma fikrinin özünde DNA’nın keşfi vardı. Bu başlıca başına bir dönüm noktasıdır. DNA’nın ikili sarmal modelini geliştiren Watson, Crick ve Wilkins 1962 yılında Nobel Fizyoloji ve Tıp ödülünü kazandılar. Watson “İkili Sarmal : DNA Yapı Çözümünün Öyküsü” başlıklı kitabını 1967 yılında yazdı. Aynı yıl Türkiye’ye geldi ve Ankara Fen lisesini ziyaret etti. Burada yaptığı konuşmada DNA modelinin dünyada ilk defa bu okulda ders kitabına girdiğini söyledi. Bizim kitaplar fasiküllerden oluşuyordu. Amerikalı eğitmenlerle bizim öğretmenlerimiz eğitim programını planlar, müfredat oluşturulur ve konular en güncel şekliyle klasörlerimize girerdi. Laboratuvar ortamında gerekli şartlar sağlandığında organik molekül yaratılabileceğini öğrendiğimizi ve sirke sineklerinde kalıtım üzerine deneyler yaptığımızı hatırlıyorum.

Türkiye değişirken sevgili okulum Ankara Fen Lisesi de değişti, sıradan bir okul haline getirildi. Duydum ki “Dört kitap tek kelime: İnsanlık” adlı proje çalışması “TÜBİTAK 47. Ortaöğretim Öğrencileri Araştırma Projeleri” Yarışmasında ön elemeyi geçerek bölge sergisine davet edilmiş. Projede Yunus Emre’nin eserlerinden çıkarımlar yaparak günümüz problemlerine çözüm bulunması amaçlanıyormuş. İnternet sayfalarında eski bir öğrenci sormuş: Bu projenin TÜBİTAK ile ne alakası var? Proje yöneticisi cevap vermiş: Sergiye davet edildiğine göre bir alaka kurulmuştur mutlaka. Bence de…

Alaka TÜBİTAK ile sınırlı değil. Cumhurbaşkanlığı bilim ve teknoloji baş danışmanı falanca (ismi lazım değil) Aziz Sancar’ın Nobel ödülünü aldığını duyunca sormuş: Sağcı mıdır, solcu mu?

Görüldüğü gibi durumlar pek parlak değil. TÜBİTAK sebep değil sadece sonuç. Ülkedeki eğitim seviyesinin bilimselliğini gösteren bir ayna. TÜBİTAK’ın sergilediği bizzat kendimiz. Belki makyajsız ve fotoşopsuz olduğu için rahatsız oluyoruz ama gerçek bu. Aynanın gösterdiği gerçek okul ve üniversite açmakla çözülecek bir sorun değil. Parmak hesabında fena değiliz. Orta öğretim okul sayılarında artışlar var. 2008 yılında 167 olan üniversite sayısı 2015’te 190’a çıkmış. Eğitim istatistikleri düzenli olarak yayınlanıyor. İsteyen merak ettiği konuya bakar ve sayılardaki yükselmeden mutlu olabilir. İmam Hatip okullarındaki artıştan da bahsedecek değilim. Ben eğitimde niceliklere, kerameti kendinden menkul sayılara takılmıyorum. Rakamlara bakacak olsam bölgesel dağılımlara bakarım. Rakamların arkasındaki gerçeklere bakarım. Biraz zaman harcarım fakat gerçek zamandan daha değerlidir.

Benim asıl derdim eğitimin içeriği…

Hiçbir dağın yüksekliği dibinden bakınca anlaşılmaz. Yüksek demek de yetmez. Göz kararı hiç yetmez. Ne kadar yüksek olduğunu ölçmeniz, bunu da objektif yöntemlerle yapmanız gerekir. Orta öğrenimdeki öğrencilerin eğitim seviyelerinin ölçülmesi de çok önemlidir. Onlar istikbalde ülkenizi teslim edeceğiniz gençlerdir. Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü (OECD) bu amaçla uluslararası bir ölçme-değerlendirme projesi hazırlamış. 2000 yılından beri üç yılda bir uygulanıyor. “PISA” adıyla bilinen ve sonuçların her açıklanışında hayal kırıklığına uğradığım bir proje. Amaç 15 yaş grubundaki öğrencilerin okuma becerileriyle matematik ve fen bilgilerini ölçmek, sonuçlara göre eğitim standartlarını oluşturmak veya tavsiyelerde bulunmak. Öğrencilerimiz son değerlendirmelerde 65 ülke arasında üç dalda da kırk beşinci sıranın altında kalmış. Daha karmaşık ilişkiler kurmayı, üst düzey sorgulama, analiz ve yorum yapmayı gerektiren 5 ve altıncı düzey sorularda başarımız daha da düşük. Beşinci basamakta başarı oranımız %5,9 iken altıncı basamakta %1 civarında. Şanghaylı öğrenciler altıncı grupta %38,8 oranında başarı göstermişler.

Ülkemizin bazı güzide okulları bütün zorluklara rağmen seviyelerini koruyabilmek için adeta savaş veriyorlar. Bununla beraber açık bir şekilde irtifa kaybına uğradıklarını düşünüyorum. Diğer okullardan başarı olarak duyulanlar kişisel çabalarla gerçekleşiyor ve istisnadan öte geçmiyor. Toplu olarak bakıldığında bütün eğitim ölçütlerinde, özellikle matematik ve fen alanlarında sınıfta çakıyoruz. Bina ve laboratuvarlar şekilden ibaret. Okullar içi boş kamışlara benziyor. Dimdik ayaktalar fakat içleri çürümüş...

Eğitim sistemi yapboz tahtasına dönmüş durumda. Politikacılar toplum mühendisliğine soyunmuş, ülkenin istikbali ile oynuyorlar. Halbuki eğitim ciddi bir iştir ve mesleği ne olursa olsun herkes için gereklidir. Tesadüflere, güncel hırslara ve politik emellere kurban edilemez. Eğitim ister güvenlik için olsun ister bilim veya sanat, geleceğimizle ilgilidir.

Bütçeden eğitime ayrılan para miktarı politikacıların eğitime ne kadar sığ baktıkları hakkında bir fikir verebilir. OECD istatistiklerine göre Türkiye’de orta öğrenimdeki öğrenci başına eğitim harcaması Güney Kore'nin üçte biri, İsrail’in yaklaşık yarısı kadar. Amerikayı hiç saymıyorum. Ulusal gelirimizin ancak %3,8’ini eğitime ayırmışız... Güney Kore ve İsrail %6’sını ayırıyorlar. Denebilir ki para önemli değil. Türk milleti zekidir, özverilidir, az parayla çok işler başarabilir vesaire vesaire… Maalesef öyle değil. Bu tarz söylemler abartı ve hamasetten ibaret. En çalışkanların inek diye yaftalanması boşuna değil. Aziz Sancar “Zekâ değil çalışmak önemlidir” diyerek en zayıf noktamızı yüzümüze vurdu. Zekâ bu ülkede çalışmadan para kazanmak için kullanılan bir araçtır.

Üniversitelerde yapılan bilimsel çalışmalar performans puanlarını artırmaya yönelik cinliklerle dolu. İçeriklerine bakıldığında nitelikli yayın oranının pek fazla olmadığı dikkat çekiyor. Hacettepe Üniversitesinden Dr. Umut Al, 2009 yılında Türkiye kaynaklı yayınların göreli atıf etkisini (GAE) hesaplamış. GAE, bir ülkenin belirli bir alandaki yayınlarının ortalama atıf sayısını, yine o alandan tüm dünyadaki yayınların ortalama atıf sayısına bölerek hesaplanıyor. Sonuçta her alanda ortalama atıf sayımız dünya ortalamalarının altında kalıyor. Mühendislik, ziraat ve yer bilimleri dünya ortalamalarına biraz daha yakın. En düşük GAE yaşam bilimlerinde. Bir başka çelişki ise tıp alanında. Teknoloji kullanımında ve makale sayısında başı çeken klinik tıp, en düşük endekse sahip alanlardan biri çıkıyor. Bilimsel yayınların değerlendirmelerinde farklı endeksler kullanılabiliyor. Fakat yazımın konusu bu değil. Ben sadece çarpıcı karşılaştırmalarla eğitimdeki içerik boşluğuna dikkat çekmek istiyorum.

2015 yılında İran'a gittiğimde 44 Üniversiteleri olduğunu öğrenmiştim. Ekonomi ve işletme alanlarında bilimsel yayın sayılarımız İran’dan fazlaydı. Fakat matematik ve bilgisayar bilimlerinde, petrolle ilgili dallarda İran’dan yapılan yayınların sayısı bizimkilere tur bindiriyordu. Prof Celal Şengör’e göre İran, militan siyaset yüzünden dünya ekonomisine yeterince uyum sağlayamadığı için, bilimsel birikiminin ekonomik karşılığını alamamış. Amerika Birleşik Devletleri bunu en iyi başaran ülkelerin başında geliyor. Örneğin daha önce bahsettiğim immünoterapi çalışmaları için korkunç bir bütçe ayırabiliyor. Çünkü karşılığını kat kat alacağını biliyor. Para olarak ve insan hayatı olarak. Bunu bir yatırım olarak yapıyor. Akıllı yatırım. Bizim akıllı tasarımcılar ise burada çuvallıyor.

Üniversitelerin başarısızlığı tesadüf değil. PISA sonuçları bir altimetre gibi eğitim seviyemizi gösteriyor. Orta öğrenimdeki zaaflar ülkemizin geleceğini ipotek altına alıyor. Asıl sorun niyet ve zihniyet sorunudur. Çağdaş eğitim rekabetçi ortamda eleştirel bakış açısının geliştirilmesini ve analiz yeteneklerinin artırılmasını gerektirirken, eğitim politikalarını tayin eden zümre imam hatip okullarının sayısıyla övünüyor. Ezberci, taklitçi ve tekrarcı eğitim gençlerimizi dünya gerçeklerinden uzaklaştırıp inanç dünyasının sınırları içine hapsediyor. Tasarladıkları saç kremini onun için mucize başlığıyla sunuyorlar. Mucize kelimesinin doğaüstü bir eylemi ifade ettiğini bilerek veya bilmeyerek, biraz reklamcı biraz da pazarlamacı tavırla...

Ülkede bilim ve teknolojiyi teşvik etmek, yönlendirmek ve popülerleştirmek için kurulan TÜBİTAK’ın sergilediği işte budur: Kötü söze maruz kalan peynirin daha çabuk küfleneceğine inanan dindar gençlik… Desteklenen projeler asıl hedefi ilan ediyor; sakınmadan, açıkça ve belki de övünerek…

KARANLIĞIN KISA TARİHÇESİ

2015-12-06T14:25:00.000+02:00

“Tanrı iradesini hakim kılmak için yeryüzündeki iyi insanları kullanır, yeryüzündeki kötü insanlar ise kendi iradelerini hakim kılmak için Tanrıyı… Giordano Bruno”

28 milyonluk, 12 üniversitesi olan Tayvan’la, 190 üniversiteli 80 milyonluk Türkiye'de, 2014 yılında yapılan bilimsel yayın sayıları aynı, 37bin.

…Diye başlayıp, memleketteki üniversitelerin hal-i pür melaline acıklı bir giriş yapacaktım. Uzun süre önümdeki notlarıma, sağdan soldan topladığım belgelere umutsuzca baktım. Nereden başlayacağımı bilemedim. Aklımdan neler geçmedi? Aynı günlerde Mısır ile ilgili seyahat anılarımı yazıyordum. Anılarımı daha önce yazmıştım da, kitap haline getirmeye çalışıyordum. Rosetta taşını ve Champollion’un tercüme ettiği ilk satır geldi gözlerimin önüne; "Saltanatta, genç bir hükümdar babasının krallığının varisi olmuştur..." Yıl 1822. Osmanlının Mısır’da (güya) hüküm sürdüğü yıllar. Napolyon İngiltere ile olan sorununu Mısır üzerinden çözmeye kalkmış, ordusunu Mısır çöllerine sürmüş. Beni ilgilendiren Napolyon’un hırsları, ordunun büyüklüğü filan değil. Orduyla beraber giden 167 kişi. Bunlar asker değil, bilim, sanat ve arkeoloji uzmanları. Champollion da ekipteki bir dilbilim uzmanı. Bugün hiyeroglif yazısı okunabiliyorsa dünya bunu Napolyon’a borçlu... Bir takım münafıklar, arabozanlar diyelim, “Hayır, İngilizlere borçlu” diye itiraz edebilirler. Her neyse! Osmanlılara borçlu olmadıkları kesin.

DİL MESELESİ

Fransızlar topu topu üç yıllık Mısır seferi sırasında Süveyş kanalının fizibilite çalışmalarını başlatıp, bir yığın arkeolojik keşif yaparken, bizim Osmanlı aynı ülkede üç yüz yıl hüküm sürüp bu ülkenin geçmişi ve kültürüyle ilgili hiçbir şeyi merak etmemiş. Kleopatra’yı tenzih ederim. Onu da magazin seviyesinde izlemişiz. Nerelerde yıkandı, nerede güneşlendi, hamama girdi filan…

Bu meraksızlık sadece başka milletlerle sınırlı değil. Kendi tarihimiz ve geleneklerimizle ilgimiz de çok yüzeysel kalmış. Cemre olayını hepimiz biliriz. Fakat ikinci cemrenin neden toprağa değil de suya düştüğünü kaçımız biliriz? Önce hava sonra toprak ısınmıyor mu? Cevabını yazmayacağım. Meraklısı Altaylara gitsin veya wikiye girsin, öğrensin!

Dilimizden hiç düşürmediğimiz Orhun yazıtlarının alfabesini de dilbilimi uzmanı Danimarkalı Vilhelm Thomsen çözmüş. 25 Kasım 1893. Yazının günümüz Türkçesine çevrilmesi için uğraş verenler ise Genç Cumhuriyetin aydınları, dilbilimcileri. Önceleri hamaset alt yapımızın esiri olarak, Bilge Kagan’ın 1200 yıllık mesajını kendimize uydurmuşuz; Ey Türk, titre ve kendine dön! Turancılık modasının zirve yaptığı dönemler. Sonradan taşlar yerine oturuyor, insanlar ne Turan’ı yahu, Türkiye bize yeter demeye başlıyor. Bir anlamda düşünce devrimi sayılır. Diğer bir dilbilimci, Prof. Muharrem Ergin, mesaja ırkçı değil, akıl gözüyle bakıyor ve olayı çözüyor, yıl 1940. Şimdi biliyoruz ki bu, Bilge Kagan’ın ulusuna verdiği bir öğüt ve "Türk Budun; ertin ökün!" derken kastettiği şey Çin’e fazla bulaşmamaları. Kısacası titremekle ilgisi yok; "Ötüken ormanında kal! Oradan ayrılma. Çin'den uzak dur!" demek istiyor. Doğru söze ne denir?

Yani “Adriyatikten Çin Denizine” diyerek hava atmak yetmiyor. İçini doldurmak lazım. Dünya işleri böyle de yukarılarda durum nasıl?

İLİM – BİLİM DURUMLARI

Memlekette ilk rasathaneyi Takiyüddin bin Maruf kurmuş. Yıl 1577. Kendisi zamanının ünlü matematikçisi. Ayrıca astronomi, saatler, mekanik, optik ve doğa felsefesi konularında doksan kitap yazmış. Osmanlıcadaki deyişle tam bir Hezarfen! Adam dünyanın eğim açısını Brahe ve Kopernik’ten daha doğru hesaplamış (mış). Çıkmış Üçüncü Murat’ın huzuruna, Uluğ Beyin astronomik hesaplarındaki hataları delil göstermiş. Bunları düzeltelim demiş, izni koparmış. 3. Murat astronomi merakıyla mı, yoksa astroloji hevesiyle mi bu izni vermiş, orası belli değil. Tophane sırtlarında bir rasathane inşa edilmiş.

Fakat bu memleketteki bütün güzel şeyler gibi onun da kısa zamanda vadesi gelmiş. Malum çevreler devreye girmiş, çarklar dönmüş. Rasathane personelinin meleklerin bacaklarını gözlediği söylentisi yayılmış. Halk huzursuzlanmış. Zamanın Şeyhülislamı noktayı koymuş; “böyle bir gözlem evinin kurulduğu hiçbir devletin varlığını sürdüremediği…” Koca Osmanlı Devletini kimin idare ettiği belli. 3. Murat fetvayı alınca Kılıç Ali Paşa’yı görevlendirmiş. Kaptan gemilerini Tophane önüne dizmiş, rasathaneyi bombalamış. Yıl 1580. Padişah neden basitçe rasathaneyi kapatmamış belli değil. Burası karışık. Tesadüf eseri, Tophane’deki bir caminin inşaatı da aynı yıl bitmiş; Kılıç Ali Paşa Camisi! Camilerin çevresinde içki yasağı olur ya, belki belli bir alanda bilim yasağı da vardır. Şeyhülislama sormak lazım! Cervantes de bilebilir!

Diğer bir hezarfen, Ahmet Çelebi de aynı çarktan geçmiş. O kendi yaptığı kanatlarla Galata’dan Üsküdar’a uçtuğu için daha meşhur. Yıl 1632. Evliya Çelebi’ye göre 4. Murat tarafından önce bir kese altınla ödüllendirilmiş, sonra da Cezayir’e sürülmüş. Gerekçesi; "Bu adem pek havf edilecek (korkulacak) bir ademdir, her ne murad ederse elinden gelir, böyle kimselerin bekaası caiz değildir"

Osmanlıda pozitif bilimler, teknoloji vesaire, hep güdük kalmış. Bir türlü önemsenmemiş. Matbaaya bile ürkerek bakmışlar. İsteyen eskidendi desin, karanlık çağlar desin, batıda da oluyordu desin. Doğrudur. İlim-bilimle ilişkiler böyle yürüyor. Din işlerini kast ediyorum. Doğu veya batı fark etmiyor. Her yerde doğa ve doğa üstünün çatışması var. Sanki bir iktidar savaşı veriliyor. Adı konmamış bir savaş ve kurbanlar (nedense) hep bilim insanları! Ortak kaderler paylaşılıyor. Galile ve Bruno aynı karanlığı yaşayan iki örnek. Galile’yi (muhtemelen) herkes tanır. Güneş merkezli evren teorisi yüzünden kilise tarafından mahkum edildi.

On yedinci yüzyılın ilk yarısı. Çilesi uzun sürdüğü için zaman aralığını da uzun tuttum. Gök bilimci ve filozof Giordano Bruno evrenin sonsuzluğuna inanıyordu. 7 yıl yargılandıktan sonra dili kopartılarak yakıldı. Yıl 1600. Hem tıp, hem de teoloji eğitimi görmüş olan Charles Darwin’in evrim konusunda çektiği sıkıntıları biliyoruz. Sonunda hep bilim kazandı. Bruno’nun yakıldığı yerde şimdi heykeli var. Evren sonsuz ve dünya güneşin etrafında dönüyor. Evrimsel biyoloji dalında”Darwin-Wallace” ödülü her yıl "kendilerini yok ederek gen havuzumuzu iyileştiren" bilim insanlarına veriliyor.

Yukarıdaki “son” kavramı önemli. “Eninde sonunda” anlamında kullanıyorum. Çünkü zaman sonsuz ve göreceli bir kavram. Batıda insanlar aydınlanma devrimini yaşadılar ve inanç dünyasıyla bilimsellik arasında bir denge kurdular. İkisinin bir arada yaşamasının veya yaşanmasının pekala mümkün olduğu kanıtlandı. Örneğin “big bang – büyük patlama” teorisini 1920’lerde ortaya atan iki kişiden birisi Belçikalı fizikçi papaz Georges Lemaitre!

DİN VE BİLİM

Bunlar münferit olaylar, cımbızla seçilmiş örnekler diyenler olabilir. İnançlı olmanın neresi kötü denebilir. Hem dindar olur, hem de bilim insanı. Olur mu? Belki veya bir ihtimal. Hem dinci, hem bilgin? İşte bu olmaz. Çare? Bu sorunun tek bir cevabı var: İnancın ait olduğu yere dönmesi, insan vicdanına… Bu hiçbir yerde kolay olmadı. Dinlerin istismarıyla pekişen iktidar kolay terk edilecek bir güç değildi. Vatikan orta çağda bu nedenle paniğe kapıldı. Kiliseler bunun için kıyım yaptılar. Bilgiye ve bilginin paylaşımına karşı çıktılar. Ama bilginin ışığı batıl inançlardan daha güçlüydü. Kilisenin savunduğu tezler bilim insanları tarafından bir bir çürütülüyor, ilahi mucizelerin karşısına bilimsel gerçekler çıkıyordu. Artık “kara ölüm” tanrının gazabı değil, farelerin tüylerinin arasında gezinen pirelerin işiydi.

Sonuçta tanrı-krallar son dönemece girdi, Fransız devriminin ışığı karanlığın içinde gözleri kamaştırdı ve ondokuzuncu yüzyılın tam ortasında, aynı zamanda sendikacı olan bir İngiliz gazete editörü Holyoake reçetenin adını koydu; Sekülarizm.

Müslüman dünya buna benzer hiçbir gelişme yaşamadı. Din her zaman tek iktidar, her alanda tek egemen oldu. Halbuki her şey ne güzel başlamıştı. Ebu Musa Cabir bin Hayyan, Battani, Farabi, Biruni, İbn-i Sina, Kaşgarlı Mahmut, İbn Rüşt, Ömer Hayyam ve onlarcası müslüman değil miydi? Parlak Abbasi döneminden, altın çağdan sonra ne oldu da bu pırıltı söndü? Akıllar ne zaman durdu ve zihinler çoraklaştı? Bertrand Russel bilimin gelişmesinde üç aşama olduğunu belirtmiş. “Yunan bilimi spekülatifti” demiş. Bilimsel düşünceye deney ve gözlemi müslümanların kazandırdığını yazmış. Sonra da dananın kuyruğunu koparmış; “Müslümanlar deney ve gözlemden teoriye geçemediler. Teoriye geçiş batıda oldu!”

İslamın içine kapanmasının ve Müslüman dünyanın batıdan geri kalmasının ayrıntısına girecek değilim. Beni aşar. En azından bu satırlara sığmaz. Bu geri kalma konusuna da itiraz edenler olabilir. O da mümkün. Nereden baktığınıza göre değişir. İzafiyet meselesi. Gerileme demesek de duraklamanın, karanlık demesek de alaca karanlığın en önemli adresi bütün kaynaklarda Gazzali olarak gösteriliyor. Hadi felsefe farkı diyelim. Gazzali’nin işte tam bu noktada etkisi büyük olmuş. Felsefeye yönelik olumsuz tutumu İslami düşüncenin sınırlarını daraltmış. Kur’anı tek kaynak göstermiş, inanç felsefesinde akıl yerine sezgiyi önemsemiş. Bunu tasavvufta “mükaşefe” terimiyle açıklıyorlar. Türkçesi; hakikat ehline ilahi sırların zuhur etmesi! Bunun nasıl olacağına benim aklım ermedi.

Tek bir insan inanç dünyasında bu kadar etkili olabilir mi? Mümkündür. Konu inanç dünyasıysa olabilir. Çünkü orada neden? Niçin? gibi sorular yoktur. Günahlar ve sevaplar vardır. Bütün soruların cevabı zaten verilmiştir. Sorgusuz sualsiz biat kültürü vardır. Bu, iktidar sizin taraftaysa işe yarayan bir şeydir ve kolaydır. İnsanlar karanlıkta yaşadıklarının farkında değillerdir. Bu da izafi bir konu. Çoğu için karanlıkta olan ötekidir. Onun için aydınlanma diye bir sorun yoktur ve her şeyi bilen birisi varsa her şeyin bilinmesine gerek yoktur. Sonuçta ne kadar sorgularsan o kadar günahkarsın.

Peki tek bir insan bu karanlığı dağıtabilir mi? Bu kısır döngüyü kırıp ulusunu aydınlığa çıkarabilir mi? Bu da mümkün. Ama isimler üzerinde durup hamaset tuzağına düşecek değilim. Tek bir insana veya Kurtuluş Savaşına bağlayacak da değilim. Çünkü bu savaşın kazanılmasında manevi gücü yüksek, inançlı insanların ne kadar büyük rolü olduğunu biliyorum. Ayrıca dini istismar eden dincilerle, dindar insanları hep ayrı kefelere koydum. Aydınlanma tohumlarını atan ve onu yeşerten Osmanlı aydınlarından bahsediyorum. Evliya Çelebi dışında yazarı olmayan Osmanlının tanzimatla başlayan aydınlanmasından…

O tek insan bir Osmanlı aydınıydı ve çoğu arkadaşı gibi genç Türkiye Cumhuriyetinin de ilk aydınları oldular. Cahil bırakılmış, kuldan başka bir şey olmayan halktan bir ulus yarattılar. Mustafa Kemal en güçlü olduğu zaman bile dini istismar etmedi. "Ben size manevi miras olarak hiçbir ayet, hiçbir dogma, hiçbir donmuş ve kalıplaşmış kural bırakmıyorum. Benim manevi mirasım bilim ve akıldır” diyerek yeni Türkiye’nin müjdesini verdi. “Eski köye yeni adet” diye burun kıvıranlar için ekledi; “Zaman süratle ilerliyor, milletlerin, cemiyetlerin, fertlerin saadet ve bedbahtlık telâkkileri bile değişiyor. Böyle bir dünyada, asla değişmeyecek hükümler getirdiğini iddia etmek, aklın ve ilmin gelişimini inkâr etmek olur."

Demokrasi girişimleri yıllardır sürüyor, fakat bir türlü yerine oturmuyordu. Birinci ve ikinci "Meşrutiyet" dönemleri de aynı nedenle başarılı olamamıştı. Eksik veya fazla bir şey vardı. Demokrasiyi sakatlayan bir şey. Engelli olması kader değildi. Egemenliği gerçek sahibine verecek tedavi ise belliydi. Mustafa Kemal reçeteyi yazdı, altına imzasını attı; Laiklik!

DEMOKRASİNİN ZAYIF KARNI

Bundan sonrasını bilen biliyor. Batının yüzyıllık aydınlanma sürecine yetişmek için büyük bir mücadele verildi. Demokratik kurallarla yönetilen bir ülke olarak tüm müslüman dünyaya örnek oldu. Kullar özgür bireyler oldular. Haklarını öğrendiler. Başları dik, bakışları gururluydu. Aydınlık bir gelecek için el ele verdiler. Yorgun, parasız, fakat saf ve temizdiler. Bazılarının karanlığı aydınlığa tercih edeceğini hiç bilemediler. Birisi çıktı; “siz isterseniz hilafeti bile geri getirirsiniz” dedi. Demokrasinin kendilerine verdiği bu imkan pusuya yatmış bekleyen bazı insanların çok hoşuna gitti. Demokrasinin zayıf karnını keşfetmişlerdi. Planları basit, ama etkiliydi; Sabırla beklenecek, sermaye el değiştirecek, önce eğitim ele geçecek, sonra iktidar!

Umduklarından kolay oldu. Artık minareler süngü, camiler kışlaydı. Bire üç, süratle çoğaldılar. Göğe bakıp meleklerin bacaklarından başka bir şey görmeyenler inlerinden çıktılar. Cami sayısı okul sayısını, diyanet bütçesi eğitim bütçesini aştı. Eğitim gösteriş, kültür gereksizdi. Rehberimiz Kur’an, hedefimiz (Turan olmasa da) Ortadoğu oldu. Yurdun dört köşesinde pıtrak gibi üniversite açıldı. Ampulün yapay ışığı aydınlık zannedildi. Nicelik niteliğin önüne geçti. Araştırma yapmayan araştırma görevlileri, ders vermeyen profesörler türedi. Halka kömür, üniversitelere unvan dağıtıldı. Liyakat yok, sadakat vardı. Geometri Atatürk'ün icadıydı, paralel kenar dışında faydası yoktu. O da aslında yamuktu.

CEHALET VE KALABALIK

Eğitim istatistikleri (zaten var olan) felaketi işaret ediyor. Fay hattını mesken tutmuş, kırılmasını bekliyoruz. Ufak sallantılar beşik gibi geliyor, gözlerimiz kapanıyor. Öğrendik ki depremin enerjisi azalıyormuş! Arabistan altımıza kayıyor, haberimiz yok. Rakamları Türk İstatistik Kurumundan aldım (tuik.gov.tr). 2002 yılında toplam ilkokul sayısı 35052, on yıl sonra 27544! Öğrenci sayısı pek değişmemiş. Listede 2012’den sonrası hesaplar karışık. Onun için 2012 yılını söylüyorum. Aynı dönemde cami sayısı 76binden 93bine çıkmış. İran’da bile daha az sayıda cami var. Memlekette 2013 yılında yüz bine yakın dernek varmış. Bunların 863’ü sivil haklara dair, 308’i öğrenci derneği, 16bini cami ve kuran kursu derneği. Helali hoş olsun, çalış senin de olsun! Sayıları Can Dündar’ın bir yazısından aldım. Allah selamet versin, onun yalancısıyım. Ama bence o yazmışsa doğru yazmıştır.

Kütüphanelere geçelim. Almanya’da onbir bin küsur kütüphane varmış. Türkiye’de 1500. Kaç kişi gider bilmiyorum. Japonya’da kişi başına 25 kitap okunuyormuş. Bizde sıfır onda bir. Tamamına yakını müslüman olan ülkede insanlar kaba bir hesapla Kur’anın bile tamamını okumamışlar (sayılır). Cehaletin marifet haline gelmesi normaldir. Halbuki Kur’anın ilk ayeti “oku” diye başlamıyor muydu? Arapça olduğuna göre Araplara ayrıca “anla” denmesine gerek yoktu. Peki biz nasıl anlayacağız? Gel, kel ve gül, Arapçada hepsinin yazılışı aynıydı. Oldu mu öldü mü; kol mu kul mu belli değildi. Biz nereden bileceğiz? Nazım Hikmet’in “Heraklit’i düşünürken” şiirindeki Heraklit’i, “ekalliyet” kelimesi olarak algılayan polis memuru, Nazım’ı azınlıkları kışkırtmakla suçlamıştı. Cennette sadece Arapça konuşulduğu doğru muydu? Kim gitmiş de duymuştu? Arapça bilmeyenler için el işareti caiz miydi? Biat ve itaatin yolu sualsizdir.

Sadede gelelim.

Cehalet ve kalabalık bir araya gelince sonucun kabalık ve karanlık olması kesindi. Devran döndü, devir değişti. Hoyratlar mazi, hoyratlık sıradan oldu. Zerafet, nezaket ve estetik gibi kavramlar sessizce ortadan çekildi. Dini referanslar ön plana çıktı. Havada fetvalar uçuşmaya başladı. Dilimize “Laikci” gibi tuhaf bir tanımlar girdi. Hoşgörü efsane, mozaik hikaye, tahammül nadir bulunan bir şeydi. Sadece etnik kökenler değil, farklı mezhepler dahi ayırımcılığa uğradı. Eğitim değil, iş bilirlik (veya bitiricilik) makbul sayıldı. Aydınlar ve bilgiyi temsil edenler ötekileştirildi. Daha basılmamış kitaplar tutuklandı. Doktorlar ve gazeteciler (hiç ilgisi yok gibi gözükse de) sırf mesleklerini yaptıkları için suçlandılar. Gazeteciler daha tehlikeliydi veya yandaşını bulmak kolaydı, hapse atıldılar. Hukuk vardı ama adalet yoktu. Kaba kuvvet hakkını almanın geçerli bir yolu oldu. Kafası kızan silaha sarıldı. Hapishaneler kültür yuvasına, sokaklar vahşi batıya döndü…

KADIN MESELESİ

Batının karanlık orta çağında cadıların hep kadın olması tesadüf değildi. Dünyayı erkekler idare ediyordu ve tek tanrılı dinlerin tümü arkalarındaydı. Atmosferdeki "testosteron ayak izi" bu kadar yükselince kadınların başına bir şeyler gelmesi kaçınılmaz oldu. Cadı veya değil, dünyanın dört köşesinde, çoğu din adına yakıldılar, taşlandılar, dövüldüler, sövüldüler ve öldürüldüler. Bu sövme meselesi kafama takıldı. Analar kutsaldı, cennet ayaklarının altındaydı, ana gibi yar olmazdı da; neden en okkalı küfürler onlarla başlıyordu? Bu ne biçim bir çelişkiydi? Arkadaşının, dostunun, trafikteki şoförün ve yedi düvelin anasının veya ebesinin şeyini (tövbe estağfurullah!) şeetmek hangi ilkel kompleksi tatmin ediyordu? Acaba bu küfrü ilk kim keşfetmişti? Onlar ana olmadan önce kadındılar. Daha da önce tanrıçalardı. Küfreden çarpılırdı. Göklerin kanatlı tanrıçası İştar’dı, İnannaydı. Kibele bizim ana tanrıçamızdı. Bir gün hayatımızdan çıktılar ve dengeler bozuldu. Kaburgadan veya değil, artık kadın erkeğin bir parçasıydı ve asli görevi analıktı, başka bir şey değil.

Kadın olmadan aydınlanma olmaz. Olsa olsa topal ördek olur. Onlar karanlığı görünür kılan mum ışıklarıdır.

On dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısıydı. Avrupa’da kadınların oy verme hakkıyla ilgili “süfrajet” mücadelesi başlamıştı. Balkanlar üzerinden esen feminist rüzgarların serinliği Osmanlı kadınını uyandırdı. “Beyaz Konferanslar” adıyla düzenlenen toplantıların birisinde Fatma Nesibe Hanım durumu özetledi. Kadınların erkeklerin hizmetçisi konumunda olduğunu, erkekler tarafından et parçası, kuluçka makinesi olarak görüldüklerini, yetmezmiş gibi erkekler tarafından dövüldüklerini, hatta öldürüldüklerini söyledi. Erkeklerin bu gücü şeriattan aldıklarını belirterek sistemin erkekleri koruduğunun altını çizdi. "Batıda başlayan feminist hareketin erkeklere karşı başarıya ulaşacağını, ancak yapılacak olan kadın devriminin erkeklerinki gibi kanlı olmayacağını" belirterek erkeklerin siyaset yapma biçimlerini de eleştirdi. Bu sözler (maalesef) bugün için de geçerli olduğu için değiştirmeden naklettim.

TÜNELİN SONU

Bir yerde okumuştum. Yeni kurulan devletlerin kalıcı olup olmadıkları yüz yıl geçmeden anlaşılmazmış. Bu durumda kritik tarih 2023 oluyor. Üç aşağı beş yukarı, bir şeyin bitişi her zaman bir başkasının başlangıcı olur. Karanlığın bitişi için koyduğum tarih bu! Siyasi iktidarın hedefindeki tarihi andırıyor. Farkımız nereden, hangi açıdan baktığımızla ilgili. İzafiyet demiştim ya, işte o...

Tünelin ucundaki ışık her zaman üzerinize gelen bir tren değildir.

Karanlıktan beslenen aydınlık istemez. Aydınlığı bilmeyen karanlığı tanımaz. Köstebek için yeterli olan insana yetmez. Yoksunluk izafidir. Ben görecelik veya görelilik yerine izafiyet demeyi tercih ediyorum. Kulağıma daha hoş geliyor. Kadınların iktidarı gibi. Çiller gibi düzenin oyuncağı olan vitrin süslerini kast etmiyorum. Kadınların çoğunluk olduğu gerçek iktidar! Erkekler yapacaklarını yaptılar. Sıra kadınlarda. İktidarı ele geçirince testosteronları yükselir mi bilmiyorum. Malum, iktidar sorunu. Gene de erkekler kadar olmaz. Kadınlar hayata sayı hesabıyla bakmazlar. Evinde veya dünyada, acılara daha duyarlıdırlar. Hasta komşusuna götürecek bir tas çorbaları her zaman vardır. Kayıplar hep evlattır onlar için. Çünkü bir kadın yarattığı şeyi yok etmek istemez. Ülkeleri kadınlar yönetseydi öldürmek değil yaşatmak için çalışırlardı. Yasaklayacak olsalar sadece nükleer başlıkları değil tüm silahları yasaklarlardı. Dünyada geçen yıl silahlanmaya harcanan para miktarı tam 1204 milyar dolarmış. Açlık sorununu çözmek için 30 milyar dolar yetiyor. Sakın kimse nüfus çok artardı, savaşlar nüfusu dengeliyor demesin. Savaş çıkar (!)…

İnsanlara sadece vicdan ve ahlak açısından bakıyorum. Örttükleri şey zihinleri olmasın yeter. Kul değil özgür bireyler olsunlar istiyorum. Karanlığı görmelerini, karanlıktan beslenenleri tanımalarını diliyorum. Gün gelecek, ahlaklı olmak için dar kalıplara ihtiyaçları olmadığını fark edecekler. Merak edecekler. Her şeyi soruyoruz da neden bunu soramıyoruz diyecekler. Şüphe duyacaklar. Çünkü akıl şüphecidir. Neden diye soracaklar. Önce (kesinlikle) cevap alamayacaklar. Sormaya devam ettiklerinde, sorgulamayı öğrendiklerinde ışığı görecekler. İnanmasam yazmam. Işık gezi olaylarında Taksim'deydi. Yurdun dört bir yanındaki barış gösterileri, doğruyu arayan insanlar, hakları için nöbet tutanlar, bir ağacı savunan gençler karanlıkta yakılmış mum ışıklarıydı. Özgürlük bulaşıcıdır. Bu kadar insan boşuna ayağa kalkmış olamaz. Er veya geç aydınlık kazanacak. Oturup aydınlığın uzun tarihini yazacağım. İçinde erkekten çok kadınlar olacak.

MAVİ, GRİ VE KARA

2015-08-12T11:39:00.000+03:00

(Mavi gezi notları, Gökova 2015)

Yaz her sene buraya bizden önce gelir ve yatağımızı hazırlar...

Sisi, soğuk ve pusu dürüp bir sandığa kapatır. Dolaptan en güzel yeşiller ve sabun kokulu anılar çıkar. Yaz, mavi çarşafını öyle bir havayla savurarak yayar ki tüm deniz kuşları kanat çırpmadan uçar. Kıyı kasabalarında erkekler sıcak hasretlere uğurlanır. Güverte tuzlu suyla yıkanır, son yolcu biner, grandiye bir martı konar, mavi gezi başlar…

Mayolar giyilir, deniz, güneş, rüzgar, tekrar deniz, bu koy senin, hayır benim, sofra kurulur, çaylar demlenir, rakılar açılır, sohbet başlar. Konu başlığı "jubiledir". Kimin veya neyin jubilesi olduğu anlaşılmaz. İkinci konu anahtarın nerede olduğudur. Bilen kişi Engin abidir. Kendisi aynı zamanda ağır abidir. Nasıl bilinmez, konu derinleşir, gırtlak-yutak derken, abim literatüre yatay geçiş yapar, vidalar gevşer. Tavuklar pişmiş, köpekler bağlanmıştır. RTÜK akşama geleceğim der, Dilber Ay mutfaktan bir tava kapar, çarşıya kadar kovalar…

Sonrası malum. Balıklar kah denizde, kah ızgarada, karides tavada, az yiyelim, az içelim, tavla, Ayşe Musa’yı yener, tekrar deniz, alışınca ısınıyor (veya girince güzel), yüz, gel, kuru, yan, gene yüz, gene üşü, havlum nerde, mandal yok… Mavi böyle başlar. Sonrası hep aynı gibi gelir, fakat her sene özeldir…

Masa donanır, Gönül denizden en son çıkar, Yalçın telaşlanır, Musa sırtüstü gelir, Füsunun yeri ayrılır, Abbas 10 puan daha alır. Basamaklara tek tek basılır, son basamakta nefes alınır, peksimet ıslatılır, açık çay, sade kahve, az lokum, deniz, yüz, üşü, in, çık, gir çık, kadehler dizilir, limonlu votka, kadehler kalkar, rakı, az şarap, jaklinin memesi, Jale mumları üfler, derken şarkı defteri çıkar, aksak ritm gevşer, türküye geçilir, ritm hızlanır, çökertmeden çıkılır...

Musa ve Kamile evlenir. Postacı kapıyı 38 kere çalar. Gelin tacı inciden, mektup Gönüldendir. Hikaye de… Anlattığı, sevdanın kısa tarihidir.

Mavi böylece devam eder. Mazıda +1, Akbük, İngiliz limanı, yedi adalar, deli sarpa, yıldız, yıldız kaydı, ay çıktı, nerden çıktı, kim horladı, sinek ısırdı, arı geldi, arı gitti, İlhan’ın sırtı, Ayşe’nin dizi, Zeynep’in ayağı, İnci’nin bileği, şişti, şişmedi, Kamile çıktı, Jale çıkamadı, fangri, lagos, vesaire vesaire... Upwords biter, Musa türkülere İlhan mülksüzlere döner, Sonuçta şampiyon Yalçın’dır, gerisi teferruattır...

Yedi gün hızla geçer. Son gece herkes aynı rüyayı görür. Bir milyon papalina gelmiş, tekneyi kucaklamış! Kim inanır? Sabah olur, gerçek dünyaya dönülür. Uçak havalanır. Mavi uzaklaşır. Renkler yavaş yavaş solar. Gri ve kara saklandıkları ağaç kovuğundan çıkar…

İNLEYEN NAĞMELER

2015-06-28T23:51:00.000+03:00

Berrak bir nesim ile ürperdi gölgeler

Yıldızlar eski demlere bir nağme besteler

Memlekette en yüksek “Kurumlar Vergisi” ödeyen firmaların listesini ararken, Koryürek’in mısralarına rastladım. Tamamen tesadüf! Hem şaşırdım, hem zevklendim. Yapay bile olsa akıl aynı akıl! İstediği zaman kanatlanır, en bilinmeyeni keşfeder, istemeyince uçar, kendi istediği yere konar. Bu sefer de gitti, unutulmuş bir şiire kondu. "Ben de unutursam" diye korktum, bir kenara yazdım.

Bu yaşta “akıl” dediğiniz böyle bir şey. Hafızayla zoru var. İkisini bir arada tutmaksa bir mucize!

Yaş ilerledikçe mucizeler de değişiyor. Prostatla ilgili olanları kastetmiyorum. Bu mucizeler beyinle ilgili! Önceleri bir şiiri, sonra bir mısrayı, bir ismi veya simayı, sonra evin adresini ve sonra da kim olduğunuzu hatırlamak mucize sayılıyor.

Akılla hafızanın buluştukları ortak nokta ikisinin de zamanla "uçucu" olmaları! Akıl bir yana, tek başına hafıza kaybı bile olsa, yaşlılarda hastalık kabul edilen bu durum, politikada marifet sayılıyor. Öyle olmasaydı, vaktiyle “Doktoranın anlamını bilmeyen öğrenci, tek ciddi eseri olmayan profesör var” diye yakınan bir başbakan, hem de bir profesör başbakan, ülkede neden 193 Üniversite olduğunu veya bu üniversitelerde ne iş yapıldığını sorgulardı. Hafızayı geçelim, akıl olsaydı; Matematik, jeoloji ve bilgisayar bilimlerinde neden İran'ın bile arkasında kaldığımızı merak ederdi.

“Stratejik Derinlik” sahibi birisi, hafıza kaybı olmasaydı, dünyadaki bilimsel ve teknolojik gelişmelere ayak uyduramayıp çuvallayan Osmanlının son demlerini de hatırlardı. Hatırlamış olsaydı “AB ülkeleri arasında en iyi durumda dördüncü ülkeyiz” diye övünmez, en yüksek “Kurumlar Vergisi” ödeyenler arasında doğru dürüst bir teknoloji kuruluşu olmamasına veya “Sosyal Gelişmişlik” İndeksinde 64'üncü sıraya inmemize dertlenirdi. Hafızayı toparlayacak bir ilaç vardır herhalde. Yoksa da bir çalıya çaput bağlar, ya da iç çamaşırına muska takarız, geçer. Fakat hafıza yerinde de akıl yoksa, yani bu Osmanlılık hevesi kısır politik hesapların sonucuysa (bir ihtimal) onun çaresi yok!

Başbakan “2023 ve daha sonrasını planlıyoruz” diyor. Planlı bir tecavüz hazırlığı var. Osmanlı ağzıyla “taammüden” tecavüz! Aklım mı uçuşuyor, yoksa hafızam mı kaydı? Son planladıkları "Tam Demokrasi" ve bağımsız yargıydı. Bir de "İnsan Hakları" ve "sıfır sorun" meselesi vardı. Etraf kararıyor. Birisi içkime ilaç mı kattı? Nuri Alço? Bizi hangisi uyutuyor? Mey İçki’yi hatırladım. Kurumlar vergisinde 31'inci sırada. İşte bu, keyif verici bir haber! Pikaba eski bir taş plak, bardağıma çizgiye kadar rakı koydum. Maksat Mey İçki kazansın!

Bakalım bu yaşadıklarımızdan hafızamda ne kalacak?

NEW YORK, FIRTINANIN GÖZÜ

2015-06-01T20:47:00.000+03:00

Bu, iki yıl aradan sonra New York’a ikinci gidişimiz. Geçen sefer kiraz çiçeklerinin açtığı erken bahar aylarında gitmiştik ve şimdi kesinlikle anlıyorum ki daha iyi bir seçimdi. Daha iyi olması sadece kiraz ağaçlarının çarpıcı güzelliğinden değildi. En önemlisi diğer ağaçların henüz yeşillenmemiş olmasıydı. Çıplak veya yeni tomurcuklanmaya başlayan ağaçlar görkemli binaları, gökdelenleri örtmüyor, aksine sivri ve köşeli yapıları yumuşatıyordu. Bunu döndükten sonra baktığım fotoğraflarda daha iyi anladım. Bu sefer, henüz mayıs ayında olmamıza rağmen tüm ağaçlar yeşillenmiş ve binaların gövdeleri görünmez olmuştu. Betonla aramızda adeta yeşil bir kuşak vardı. Bu da bir bakıma iyi bir şey sayılabilir.

Yeni durumun, yani binalarla aramızdaki yeşil kuşağın diğer bir faydası da boynumuzun rahatlaması, gözlerimizin çatılardan uzaklaşıp, irtifa kaybederek aşağılara yönelmesi oldu. Örneğin metronun hemen caddenin altından seyrettiğini, çoğu durakta trene binmek için 15-16 basamak inmenin yettiğini, engelliler için engellerin burada da devam ettiğini yeni fark ettim. Bakış açımızın makulleşmesi şehirle daha “seviyeli” bir ilişki kurmamızı sağladı.

Bunu hissettiğim ilk anda “Empire State” binasının tepesine çıkmaktan vazgeçtim. Varsın King Kong çıkmış olsun…

Şehre farklı açıdan bakmamızın diğer bir nedeni otelde değil, bir New Yorker gibi kendi evimizde kalmamızdı. Bir haftalık da olsa kendi evimiz sayılır. Ev sahibemizin yazdığı şekliyle “Bright and Cheery Chelsea Studio” bizi otel havasından uzaklaştırdı. Ev sahibemiz Jennifer evi hakkında bilgi verirken iki noktayı özellikle vurguladı; Chelsea “gay” vatandaşların oldukça yoğun yaşadığı bir bölge. Onun için olaysız, sakin ve “yumuşak” bir mahalle. Ayrıca hemen yanında polis karakolu var!

Asansör olmaması problem olur mu? Tabii ki olmaz. Ne olacak, sadece 4 kat! Çiçeklerime bakar mısınız? Tabii bakarız… Artık bizim de çiçeklerimiz…

NEWYORK’ta ADA TURU

Ya da küçük tur 25, büyük tur 50…

Her NewYork’lu hayatında en az bir kere Ellis adasına veya Özgürlük Adasına geçmiş midir? Bilmiyorum. Bildiğim, halen Topkapı Sarayını gezmeyen veya Kız Kulesine gitmeyen İstanbulluların olduğu. Hatta henüz deniz görmemiş İstanbullular bile olabilir. Onlara ne derece “İstanbullu” denir onu da bilmiyorum. Bu turistik bir olgu ve bu yeni dünyada “Lonely Planet”in sözü geçiyor. LP “Must” demişse olay bitmiştir. Gidilecek ve görülecektir. Bizim için durum biraz farklı. Bizim 2013’ten kalma bir listeyi tamamlamamız lazım. O zaman Sandy Kasırgası yolumuza taş koymuş ve adalara gidememiştik.
Aradan 2 yıl geçtikten sonra ikinci teşebbüsümüzde gene Battery Park’a geldik ve bu sefer bilet almayı başardık.

Sonuç; koca bir hayal kırıklığı… Gitmeseydik de olurmuş hissi…

Bir kere Özgürlük Heykelini yakından görmenin veya tepesine çıkıp etrafa bakmanın hiçbir özelliği yok. Tarihini bilmek için de oraya kadar gitmeye gerek yok. Heykelin önünde tuhaf şekillere bürünüp kendi fotoğraflarını çeken insanları seyretmek daha eğlenceli… Ayrıca heykeli Brooklyn köprüsünden geçerken seyretmek daha havalı…

Ellis adası 1892 ile 1954 yılları arasında, New York’a gelen göçmenler için bir transit merkezi olarak hizmet vermiş. Sonra müze haline getirilip ziyarete açılmış. Buraya kadar iyi, gerisi fiyasko! Battery Park’taki iskeleden feribota ulaşmak tam bir eziyet! Uzun kuyruklar, üst baş arama, çanta kontrolleri, manyetik kontrol… Sanki göçmeniz de Amerika’ya yeniden giriyoruz! Ancak feribotta sakinleştik. “Göçmen müzesi” denen bomboş binayı şöyle bir dolaşıp döndük.Adeta müze denen bomboş binayı laf olsun diye şöyle bir dolaşıp döndük. Kasırgadan sonra bütün havalandırma ve nem ayarlama sistemleri bozulmuş ve hâlâ yapılamamış. Ortaya bir yardım sandığı koymuşlar, para biriktiriyorlar. Odaları ya boş, ya da sadece resimler var. Boş camekanların bir köşesinde “aslı buradaydı ama bozulmasın diye depoda duruyor” şeklinde yazılar var. İki yıldır değişen bir şey olmamış. Bu kadar zamanda bizim cami dernekleri camisini temeline kadar yıkar, yeniden yapardı!

Resimlerin birisinde yazılanlar ilgimi çekti. Adaya gelen göçmenler bir takım kontrollerden geçmeden kabul edilmiyormuş. Mental kontrol de buna dahil. Testler “yirmiden geriye doğru saymak” veya toplama çıkartma gibi bir takım basit aritmetik işlemlerini veya yapbozları içeriyormuş. 1917 yılında bu işlemlerden geçerek Amerika’ya girebilen Polonyalı bir kadınla 1985 yılında röportaj yapılmış. Kadın şöyle anlatmış;

“Bize sorular soruyorlardı. İkiyle birin toplamı kaç eder gibi… Fakat önümdeki genç kıza merdivenleri nasıl yıkadığını sordular. Aşağıdan yukarı doğru mu? Yoksa yukarıdan aşağı mı? Kız cevap verdi; Ben Amerika’ya merdivenleri yıkamak için gitmiyorum!”

NEWYORK’un ORTA YERİ ÇARŞI

Onlar geri dönmemek üzere Amerikanın kapısını zorluyorlardı. Fakat artık geri dönmek de bir seçenek. Bu yeni duruma turizm diyoruz. Git, gör ve dön! Anlatma kısmını da ekleyecek olursak bu da “blog” yazarlığı oluyor…

NewYork’a neden gittiniz diye soranlara “Türk Yürüyüşüne katılmak için” diye cevap veriyorum. Bu, muhtemelen NewYork’a hiç gitmemiş olanların sorusu. Cevabım onları şaşırtıyor. Ben de şaşırıyorum. Beşiktaş’ın “NYÇARŞI” kamyonunu görünce havaya girdik diyorum. Tek şartları birer forma giymemizdi. "Mangal Kebap" sponsorlu formalarımızı giyip birer bayrak kaptık ve tempoya uyduk;

Pascal ile öğrendik biz tombala / Liverpool'un kalesini bombala, Demba Ba / Selam olsun buradan Pascal Nouma'ya / Demba Ba... Demba baa… Demba Baa…

NewYork’ta başka millet böyle sebepsiz ve amaçsız, sadece boy göstermek için yürüyor mu bilmiyorum. Örneğin Brezilya gibi Yunanlılar da yürüyorlar, ama bağımsızlık günlerini kutluyorlar. İrlandalılar da “St Patrick” gününde yürüyüş yapıyorlar. Neyse, belki de yapanlar vardır. Benim için iyi tarafı bizim milletin hiçbir yabancı ülkede kesinlikle asimile olamayacağını görmek oldu.

Yürüyüş Manhattan’ın doğu yakasında, 47nci sokağın sonundaki “Dag Hammarskjold” Meydanında bitti. Bir kısım vatandaş buradan Birleşmiş Milletler binasına doğru yöneldi. Benim niyetim yok. Değil miki Sadi’nin şiirini asıldığı yerden indirdiler, benim gözümde sıfırladılar. Zaten “endişe” duymaktan başka bir şey yaptıkları da yok. Son olarak Suriyeli sığınmacılara yaptıkları gıda yardımını da kestiler. Fonları yokmuş! Sadece endişeleri var! Palmira için endişe, Kobani için endişe, Libya için endişe, Kırım için endişe! Nereye kadar?

"İnsanlar aynı ruhu ve özü taşıyan bütünün parçalarıdır. Bir yeriniz acırsa diğer organlarınız da etkilenir. Eğer biri diğerinin acısını paylaşmıyorsa ona insan denemez”

Sadi-i Şirazi böyle yazmış!

NEWYORK’ta DESTURRR!

Yürüyüşe katılan Türkmenistan, Kazakistan, Özbekistan Türkleriyle Kırımlılar da gelince meydan ufak çapta bir Turan coşkusuna sahne oldu. Ziya Gökalp’in ruhu şad olsun. “Osmanlıyız, geliyoruz” nidaları hafifçe kimlik sorunu yarattıysa da Mehter başı okkalı bir “DESTURRRR!!!” çekerek milleti hizaya çekti. Bundan sonrası herkesin cep telefonlarında mevcut. Onun için teferruata girmeyeceğim.

Benim dikkatimi çeken, yüzlerinde hiçbir ifade olmadan etrafı dolduran halkın arasında sadece bir kişinin coşkuyla müziğe katılması oldu. O da (afedersiniz) zenciydi! Bu siyah vatandaş tüm konser boyunca tempo tutup adeta müziği yaşadı. Hatta bir ara sözlerini bile söylediğini zannettim.

NEWYORK’ta SATRANÇ

“High Line’da yürüdünüz mü?” Bu, daha önce NewYork’a gitmiş olanların soru şekli. Cevabı içinde; Onlar yürümüş. Evet, biz de yürüdük. Gerçek NewYork’lu olsak yürümezdik. Aklımıza bile gelmezdi. Çocukken hocamız götürmüş olabilirdi…

“Chelsea Market?” Hıı evet, eski bisküvit fabrikası...

“Meatpacking? Gansevoort?” Ne? Nece? Nerede? “Highline’dan inince sağda?” Orijinal… “Sushi yeseydiniz!”… yemedik. Pizza yedik. “Sushi yeseydiniz!”…

Burada karşı soru hakkımı kullanabilirdim; “Amorino’da İtalyan dondurması yediniz mİ? Sekizinci cadde?” Kullanmadım.

“Caz? Hangi kulüpler?” Bu soru sona saklanıyor. Son darbe! İçinde gizli bir “benimki seninkini döver” havası var. Arkasından isimler gelecek, saksocu filan... Onlara “Washington Meydanı” diyorum. Bu bir şaşırtmaca. İçinde caz var ama kulüp yok. Maksat anlatıp da yaşadığımız güzel gecelerin ambiyansını kaçırmamak.

Burası şehirdeki 1900 parktan sadece birisi ve benim en sevdiğim köşe. Parkta yok yok! Köpeklerin serbestçe oynayabilecekleri özel bir oyun sahası bile var.

Birçok filmde de ana mekan olarak kullanılmış. “Searching for Bobby Fischer” ve “I Am Legend” gibi... Stanley Kubrick ise film çekmeye değil satranç oynamaya gelirmiş. Benim esas ilgimi çeken de bu kısmı. Sadece meydanda değil tüm çevrede satrançla ilgili bir şeyler var. O nedenle bölgeye “Chess District” deniyor. İşin bir de maddi tarafı var. Muhallebisine oynamıyorlar. Kaybeden ortaya bir yüzlük atıyor. Artık anlaşma neyse…

NEWYORK’ta JAZZ

Ya da Dianne Reeves’in söylediği gibi; CEZ CEZ CEZ! Feeling Jazz…

Geçtiğimiz sene vatandaş parasını nerelere harcamış diye yapılan bir araştırmada, kültür ve eğlence harcamalarının %8 azaldığı, buna karşılık sağlık harcamalarının %15 arttığı saptanmış. Buradan, depresyondaki halkımızın içine kapandıkça sağlığının bozulduğu gibi bir sonuca varabiliriz. Ya da kültür ve eğlencenin halkımız için lüks olduğu, sağlığına para ayırabilmek için önce bunlardan feragat ettiği gibi bir yorum yapılabilir. Malum, istatistikler bu işe yarar. Oturur, lastik gibi istediğiniz yere çekersiniz. Atış serbest. Örneğin diğer bir maddede gıda, tütün ve içki masrafları nedense aynı grupta değerlendirilmiş. Bu gruptaki harcamalarda değişiklik olmamış. Şimdi bundan çıkan hangi sonuca bakıp memleketin durumunu anlayacağız?

Dünyada kültür ve eğlence masraflarının hiç azalmadığı bir şehirdeyseniz ne yaparsınız? Orası NewYork’sa işiniz kolay. Masrafa katkınız olsun isterseniz Broadway müzikallerine veya pahalı caz kulüplerine gidersiniz. Memleketin dövizi ziyan olmasın, dönüşte kendi fakirime, Suriyeli filan da artık bizim fakirimiz sayılır, onlara veririm diyorsanız, bir de fitre-zekat filan, parklara gider, açık havada çimlere uzanıp gözlerinizi kaparsınız. Bir süre sonra kulağınıza mutlaka güzel bir melodi çalınacaktır. İki adım ötenizde ya genç müzik öğrencileri, ya da ucuz kulüplerden emekli müzisyenler toplanmış, caz yapıyorlardır.

Bu şehirde caz hiç susmaz. En ummadığınız yerde, tenha bir metro vagonunda karşınıza çıkar. Pejmurde kılıklarıyla bir köşede oturan üç ihtiyar aniden kalkar ve bildik bir caz parçasıyla gönlünüzü fetheder.

Burası NewYork! Bir rivayete göre hiç uyumayan şehir. Bu şehirde “happy hour” bir saatten çok daha uzun. Protesto yürüyüşlerinde bile caz var. Aids hastaları santral parkta bilmem kaçlık ritmle yürüyor. En şişman ve şekilsiz gördüğünüz kadın müzik başlayınca Rita Hayword’a benziyor. Village Vanguard’da henüz adı konulmamış bir jazz suit çalınıyor… Bir pastanenin sıcak ızgarasını ev bellemiş bir evsiz, kaldırıma dizdiği tenekelerle, Beşinci Caddede yürüyen kalabalığa ritm veriyor. İçine Buddy Rich kaçmış bir başkası Houston Sokağında çöp bidonunu dövüyor. Greenwich’te, Jean Baylor’ın yumuşak sesi “Blue Note”un soluk mavi bir ışığına karışıyor. Harlemin kıdemlisi Annette, Smoke Bar’da “Misty” söylüyor;

“I’m too misty, and too much in love”…

Burası NewYork! Fırtınanın gözü!

İlhan NewYork'tan bildiriyor!

2015-05-12T19:01:00.000+03:00

15 Nisan 2015;
Kâr amacı gütmeyen araştırma ekibi “Disaster Accountability Project”, olası bir felakete karşı “Indian Point” Nükleer Enerji Santralinde acil durum planı oluşturulması gerektiği konusunda uyardı, stop…

9 Mayıs 2015;
New York’a 80 km uzaklıktaki “Indian Point" Nükleer Santralinin üçüncü ünitesinde yangın çıktı stop...

Altı yıl önce aynı santral Federal denetçilerden üst üste beş kez en yüksek düzeyde güvenlik notu almış, stop…

10 Mayıs’ta yetkililer; … Üçüncü ünite güvenli bir şekilde kapatılmıştır stop, durum stabildir stop, halkı tehdit eden bir durum yoktur stop…

Diğer yetkililer stop; nükleer olmayan tarafta trafo arızası olmuş stop.

Yerel gazeteler haberi “tehlikesiz” olarak yorumladı, stop…

11 Mayıs’ta yetkililer; …"Hudson Nehri’nde yok denebilecek kadar az etkilenme gözlendi" stop…

Ne kadar yakıtın nehre sızmış olduğu söylenmiyor stop… Binlerce galon yağ sızıntısından bahsediliyor, stop...

Ana akım medyası haberi hala duymadı stop. Veya ulaşılamadı stop, ya da haber ana medyada görülmedi stop…

Robert Kennedy Jr: ‘’Indian Point” hakkında ne kadar çok öğrenirseniz, kapatılması gerektiğini o kadar çok bilirsiniz’’ demiş, stop…

New York Valisi; “Şüphe yok ki yakıt Hudson Nehri’ne sızmıştır. Ne kadar bilmiyoruz” dedi stop. “Şanslıyız ki bu büyük bir vaka değil” stop. “Fakat acil durum protokolleri önemli” diye ekledi, stop…

Aynı Vali daha önce: "Indian Point vuku bulmayı bekleyen bir felakettir’’ demiş, stop…

Santrale 80 km uzakta 20 milyon insan yaşıyor stop…

Bir “Greenpeace” yetkilisi her on yılda, dünyada bir nükleer katastrofi yaşandığını belirtti, stop…

12 Mayıs 2015;
Uçağımız New York’a indi, stop… Pasaport polisi neden geldiğimizi sordu, stop…

Hudson nehrinde gezeceğiz stop… Ellis, Özgürlük Adası filan, stop… Geçen sefer Sandy Kasırgasına denk gelmiştik, stop… Bu sefer de nükleer santralin patlamasını bekledik, stop... Patlamadıysa da sızmasını stop...

Gözüne gözüne parlamadıkça, stop, insan neyle karşılaştığını anlamıyor Stop!…

GENE NÜKLEER!

2015-05-09T22:01:00.000+03:00

Bu nükleer konusunu yalnız bırakmaya gelmiyor. Balık hafızalı politikacılara ve bazı çok bilmişlere sık sık hatırlatmak gerekiyor. Fakat ne yazık ki onların bu tip yazıları okumaya vakitleri yok. Onlar hesap-kitap adamı! Düz yazı onları yorar...

Bu durumda oturup kendi kendime mırıldanmaktan başka yapabileceğim bir şey yok...

Nerede kalmıştım?

2013 Ekiminde nükleer santraller hakkında bir yazı yazıp, konuyu "Alo fetva" hattına havale etmiştim;

"İlle de patlaması şart değil, varlığıyla bile çevre sorunlarına yol açacak santrallerden kötü kokular yükselmeye başladığında vebali kimin boynuna dolanacak? Kim cehennemlik olacak? İnatla bu santralleri yapma kararı verenlerden birisi mi? Yapanlardan birisi mi?"

Fetva hattı, siyaset ve İstanbul'un göbeğinde Kâbe inşa eden, kutlu doğum haftasını kutlu Kur'an pastası yiyerek kutlamaya kalkan akl-ı evveller ile uğraşırken benim yazımı görmemiş olmalı. Sonra malum, siyaset, seçimler filan... Ayar bekleyen bir sürü sorun; Kadın etine sos tarifleri, kızların evlenme yaşı, kadınların etek boyu, Alevilik inancını hakir görmenin 50 tonu, TEOG'da çocuklara sorulacak sınav soruları, Namaz eğitiminin örümcek adamla mı yoksa yarasa adamla mı yapılacağı vesaire vesaire...

Memlekette intihar etmesi gereken bir sürü insan varken, gitti gene bir Japon kendini öldürdü. Üçüncü Boğaz Köprüsü inşaatında çalışan sorumlu bir Japon mühendis intihar etti. Hangi saikle canına kıydı, tam olarak anlaşılmadı.

Artık "anlaşılmayan" şeyleri anlamaya çalışmıyorum. Onları kendi kaderlerine terk ettim.

Örneğin;

İhalenin neden Çernobil felaketinin sorumlusu şirkete verildiğini, tecrübelerinin neresinden faydalanılacağını pek anlamadım.

Rusların yapacağı işlerin kimin tarafından denetleneceğini anlamadım. Birisinin denetleyip denetleyemeyeceğini de anlamadım! "En güvenilir" olacak diyorlar. Fukuşima'yı ya da Çernobil'i yaparken "en güvenilmez" diye mi yaptılar? Anlamadım...

Aldığımız doğal gaz bizim değildi. Uranyum da değil! Sonuçta ülkenin tüm enerjisi Rusya'ya bağımlı olacak. Bu "yumurtaları aynı sepete koymak" olmuyor mu, anlamadım!

Rusların atıkları neden kendi ülkelerine almadığını anlıyorum. Fay hattını filan boş verelim, fakat atıkların neden Akkuyu'da saklanacağını anlamıyorum.

Ruslar bu işten "yap, işlet, sahiplen" gibi örneği olmayan bir yöntemle "garanti" para kazanacaklarsa, kaza durumunda neden hasarın sadece binde birinden sorumlu oluyorlar? Hasar masraflarını neden Türkiye, yani ben ödüyorum?

Ülkede ikide bir elektrik kesiliyor. Kedilerden başka ciddi bir sebep bulunamıyor. Uranyumun soğutulmasını sağlayacak sistemde elektrik kesilirse hangi kedi hesap verecek? Tekir kediler mi? Sarman kediler mi?

Santralin hidrolik sistem ihalesini kazanan firmanın başkanı milletin ırzına geçeceğini açık açık söylemişti. Bu sapıklara muhtaç kalmamız bir kader mi? anlamıyorum.

40 yıl sonra kapanma ve söküm süreci başlayacak. O zaman nükleer çöpler (kibarca) ne olacak? Bu işlerin bedelini kim ödeyecek? Radyoaktif atık içeren muzlarla büyümüş çocuklarımız mı?

Yoksa, Mersin'in Gülnar ilçesinde yapılan 23 Nisan törenlerinde "Enerjimiz de keyfimiz de yerinde" diye slogan attırılan çocuklarımız mı?

Çocukları pis oyunlara alet etme fikri hangi tip, hangi tarz salakların aklına gelir? Hangi menfaatler insanları küçültür? Anlamıyorum...

Böyle parlak fikirlere kafa yoranlar, ellerine kalem kâğıt alıp ufak bir hesabı neden yapmazlar onu da anlamıyorum.

Hesap-kitap adamı denen siyasi tiplerin elinde genellikle nalıncı keseri bulunur. Ortak vasıfları yeteneksiz muhteris olmalarıdır. Onun için biz oturup hesabı kendimiz yapalım; Veriler sade ve açık, hesap da o nispette kolay; Türkiye'nin elektrik kullanımında kayıp-kaçak oranı %15! Bu kayıp %3 azaltılsa Akkuyu'ya gerek kalmayacak!

Bu memlekette hesapları kim yapıyor? Onu da anlamadım!

KİM BİLİR?

2015-05-02T19:04:00.000+03:00

Hacettepe Üniversitesi Rektörü elektrikli bir otomobil geliştirdiklerini ve Teknokent ortaklığı ile üretip pazarlayacaklarını açıkladı. Memlekete hayırlı uğurlu olsun! İlk duyulduğunda hoş bir şeymiş gibi geliyor. "Yapmış adamlar" gibi bir his! Emeği geçen herkesi kutluyorum. Başka üniversitelerin yaptığı, güneş pilleriyle çalışan araba örnekleri de vardı. Çeşitli ülkelerde bu tarz yenilikleri geliştirecek, buluşları teşvik edecek yarışmalar düzenleniyor. Amaç daima en doğru yolla en iyisini yapmak. Buralarda kendisini kanıtlayan özgün buluşlar sanayiciler tarafından da izleniyor ve ilgi çekenler ekonomiye kazandırılıyor. Üniversitelerin farklılıkları ise aldıkları patent sayılarıyla belirleniyor.

Özet olarak, yaratıcı veya imalatçı, herkes neyin orijinal ve özgün, neyin derleme olduğunu biliyor. Hiçbir üniversite yaptığı işi abartmıyor. Her yeniliğin geçici olduğunun farkındalar. Çünkü bilimin bir aşama değil, süreç olduğunu biliyorlar. Tıpkı uygarlık gibi. Abartılı övgülere de ihtiyaçları yok. Onların yarışı kendi aralarında! Başardıkları zaman duydukları tarif olunmaz hazzın farkındayım. Ayrıca, yaptıkları işle kimseye yaranmaya da çalışmıyorlar.

Benim yadırgadığım, Hacettepe’li genç bilim insanlarının emekleriyle ortaya çıkan eserin sayın Rektör tarafından fazlaca bir tüccar edasıyla açıklanma şekli; "Son derece dengeli bir araba. ben de kullandım. Bir yarış arabası dengesinde diyebiliriz. Ciddi sürat yapıyor..." Muhtemelen espri yapmıştır. İkinci el pazarında bile böyle satış olmaz. “Tamamına yakını Türk ürünüdür” diye devam etmiş. “Tamamına yakın” olma hesabını ben anlamadım. Bana AR-GE çalışmasından ziyade, AL-SAT hamlesi gibi geldi. Anlayan birisi; “…piyasaya tutunmuş Türk yapımı otomobil motoru şanzımanı, diferansiyeli söyle alnından öpeyim” şeklinde yorum yapmış. Ben anlamam. O ustanın yalancısıyım!

Dedi-koduyu bırakıp konuya dönelim; Böylece milli ilaç hamlesinden sonra soğuyan havayı yeniden ısıtacak”milli araba” vurgusu yapılarak bir yerlere gerekli mesajlar verilmiş olmuş. Bir nevi “Emret Bakanım!” durumu.. Burada “Bakan” joker! Yerine istediğiniz kelimeyi koyabilirsiniz. Albayım, Erbakanım, Boşbakanım gibi…

Bu satırları yapılan çalışmayı küçümsemek için yazmıyorum. Hacettepe Üniversitesi benim de yetiştiğim ve kariyerimin önemli bölümünü geçirdiğim bir bilim yuvası. Fakat bu, bazı şeyleri görmezden gelmeme yol açmıyor. Ülkemin eğitim yuvaları frenleri boşalmış yokuş aşağı kayarken, birçok üniversitede temel bilim bölümleri “öğrenci yokluğu” bahane edilerek kapatılırken, bu “milli” hamle zihnimi fazlasıyla kurcalıyor. Mutlu olamıyorum. Kafamda olur-olmaz, bir sürü soru dolaşıyor. Konunun ayrıntıları ortaya çıkınca bu soruların da cevaplarını bulmayı umuyorum;

Elektrikli otomobillerin ileride ne gibi sorunlara gebe olacağını hiç kimse açıklamıyor. Örneğin aküleri kullanılmaz hale gelince ne olacak? Nükleer atıklar gibi elimizde mi patlayacak?

Montreal'de alüminyum-hava pilli araba ile 1600 km menzilden bahsediliyor. Öyle anlaşılıyor ki üreticiler araba yapmaktan çok, batarya üzerine yoğunlaşmışlar. “Tesla Motor” şirketi yeni nesil bir akü için 5 milyar dolarlık yatırım yapıyor. NASA güneş enerjisini mikrodalgaya çevirerek çalışan bir motordan bahsediyor. Hidrojen pilleri, bor filan, onlar ne oldu, haber var mı?

Halen araçlarda kullanılan akülere şöyle bir baktım. En yaygın kullanılan "LiFePO4" bataryalar dahil, içeriklerinde "Doğal dengeye etkisi azdır..." şeklinde notlar görüyorum. Bu ne demek? Biz bardağın hangi tarafındayız? Dolu mu, yoksa boş tarafında mı? "Temiz Enerji" diye lanse edilen bu teknoloji yeni bir yalan mı?

Üniversite otomobil yapıp satmak yerine doğru dürüst "akü" yapmak için araştırma yapsa daha iyi olmaz mı? Ya da daha güvenilir ve atık sorunu olmayan (veya daha az olan) bir enerji kaynağı bulmaya çalışsa? Ya da ne bileyim (aklıma gelenleri sıralıyorum); Kaymayan lastik, sağlıklı bir klima sistemi, kendi kendini temizleyen filtreler vs üzerine çalışsalar... Örneğin araçlardaki klimalarda kullanılan gazların çevreye hiç mi zararı olmuyor?

Araba ön panosunun, koltukların ve içerisi güzel koksun diye kullanılan koku vericilerin benzen ürettiklerini duymuştum. Arabaya ilk binildiğinde hissedilen kokunun bir kısmı bu gazdanmış. Hava sıcaklığı arttıkça ortamdaki gaz oranı makul seviyelerin 40 katına kadar çıkıyormuş. “Makul” nedir, herkes bildiğine göre, şüphe etmemeniz gereken şey; bu gazların kanserojen olduğudur! Hacettepe Üniversitesi'ne yakışan bu gibi görünmeyen dertlere deva aramaktır, “arabanızı havalandırıp sonra binin” demek değil! O kısmı vatandaş olarak biz yaparız. Siz yeni bir sentetik madde, zararsız bir plastik bulun, icabında darbe emici, kokusuz ve de zararsız! Küçük ve önemsiz gelebilir, para kazandırmayabilir, ama faydası daha çok insana ulaşmaz mı?

Spor ve makam otomobilleri de yapılacakmış. Otomobil yapıp (!) satmak gibi tüketime yönelik bir hedef koymak ne kadar doğru? Bir Üniversitenin asli görevi bu mu? Tüketirken koruyabilmenin, atıkları azaltmanın, yeniden kullanmanın yolları araştırılsa daha iyi olmaz mı?

Belki (umut ediyorum ki), bir yandan da bu işler yürüyordur, kim bilir? Hacettepe'nin ve diğer üniversitelerin bilim insanları şu anda oturmuş kafa patlatıyorlardır. Doğayı ve kendimizi yok etmeye çalıştığımızın farkına varmış bilim insanları... Daha yaşanılır bir dünya için emek harcıyorlardır, Kim bilir?

STRATEJİK BİR YOLCULUK

2015-05-01T17:51:00.000+03:00

Stratejik bir coğrafyada yaşamak iyi bir şey midir, anlayamadım. Hele bizim ülkemiz gibi bir yerde olursa! Komşularımıza bakınca ne kastettiğim kolayca anlaşılır. Arada bir sınır, gümrük veya pasaport kontrolü olmasa bile, farklı bir yere geldiğinizi hemen anlarsınız. Örneğin, burnunuza kan kokusu geliyorsa orası güneydoğu sınırımızdır.

Diğer sınırlardan gelen kokular, güneydoğu kadar keskin değil, daha politiktir. Ziyadesiyle yapaydır, yani aslı değil aromasıdır. Dolayısıyla sağlığa zararlıdır. İnsanlar arasında bir “kardeşlik” söylemi vardır, fakat bir kıvılcım çaksa Habil’in kaderi değişmeyecektir.

STRATEJİK BİR SEÇİM

Bizim memleketin "stratejik" havasından uzaklaşmanın bir yolu her türlü medya organını hayatınızdan çıkarmaksa, diğer bir yolu da seyahate çıkmaktır. Fakat gidilecek ülkeyi doğru seçmek lazım. Yemen, Nijerya hiç düşünmeyin. Mısır, Tunus şansa kalmış! İzlanda'da, Endonezya'da kül bulutları filan... Bunlar önceden tahmin edilebilenler. Bir de 25 Nisan'da Nepal'de olduğunuzu düşünün. İstanbul depremi, Kuzey Anadolu fay hattı, Marmara fayı, oldu olacak derken uçağa biniyorsunuz ve depremin kucağına düşüyorsunuz. Bu da bir ihtimal...

Biz yakınlara bakalım. Yol aktarmasız ve kısa olsun. 3-5 günlük tatil yolda geçmesin. Dertsiz, tasasız bir yer olsun. Derdi varsa da bize bulaşmasın. Örneğin Yunanistan? Çipras'a bir katkımız olur. Biz daha iyiyiz diye moral yaparız.
İtalya? O da olur. Kuzey-güney? Kuzey! Kuzey iyidir. Deniz kenarı? Hayır göl! İsviçre'ye de geçeriz. Bir kaç göl, biraz da nehir. Susuz olmaz! Rakı mı bu? Hayır, Grappa...

STRATEJİK BİR AÇIKLAMA

İtalya güzel bir ülke. Uzun gezilerin arasında kısa molalar için ideal. Bir kere hiçbir şehrin girişinde "Yeşil bilmem ne" yazmıyor, ama her yer yemyeşil. Taklarda "Bir Avrupa şehri" yazmıyor, ama yazmasına da gerek olmuyor. Böyle tuhaf buluşlar bize özgü şeyler. Bir çeşit kompleks! İnsanlar arasındaki farkın şifresi de estetik anlayışlarında ve yaya geçitlerinde gizli. Estetiği pas geçelim, Onun şifresini kırmak çok zor. Yaya geçiti metaforu ise saygıyla ilgili. Bizde hiçbir emniyet telkin etmeyen çizgiler, onlarda bayağı işe yarıyor. Bu bile bir ayrıcalık!

Şifre söz konusu olunca Leonardo'yu tek geçerim. Ortaokulda kurduğumuz mütevazi çetenin kriptolarında Leonardo'nun ayna tekniğini kullanırdık. "Maç Yedikule'de". "Top nerede?" filan gibi. Alan Turing hayatını kaybetmiş, fakat henüz hayatımıza girmemişti. Hayat radyo ve gazetelerden ibaretti. Kimsenin görmediğini gören "Sherlock" favori dedektifim, "Görünmez Adam" en sevdiğim çizgi kahramandı. Sonra biraz daha büyüdük. Gizlerin zirve yaptığı dönemde hayatımıza "limon suyu" girdi. Saçlarımıza limon suyuyla şekil vermeye, en mahrem mektupları limon suyuyla yazmaya başladık...

Çocukluğun masumiyeti çabuk bitiyor. Şifrelerin askerlere ve aşıklara mahsus olmadığını öğrenmek fazla zaman almadı. Toplum değişiyordu. Orta yaşlarımızda politikanın da şifreleri olduğunu öğrendik. Ekonominin bir el çabukluğu sanatı, demokrasinin sadece illüzyon olduğunu keşfettik. Milletçe "Bu memleket adam olmaz abi" tavına geldik. Tam bu sırada profesyonel şifre çözücüler türedi. Bunlar önce kutsal kitaplara el attılar. Sekizler, dokuzlar, ondokuzlar deyip, "Bu da var, yazıyor zati" bilimselliğinde aklımızı allak bullak ettiler.

Derken batı illerinden "Dan Brown" nam şahsiyet çıktı, kutsallığın batı yakasını kurcalamaya başladı. Bu noktada ister istemez yolu bizim (benim) Leonardo ile kesişti. Leonardo DaVinci, kader işte..

STRATEJİK BİR İNAT

Vaktiyle rahmetli Altundal "Hangi İsa" yaa, yok öyle bir şey" diyerek Hz. İsa'nın geçmişini epeyce kurcalamış, fakat iddiaları Vatikan'dan öteye geçememişti. Kitapları ve fikirleri de "meraklı" kitlesiyle sınırlı kaldı. "Çok satar" olmanın şifreleriyse farklıydı ve Dan Brown anahtar kelimeyi bulmuştu. DaVinci Şifresi'nde konuya tam bu noktadan, damardan girdi. Kitapta din ve tarikat, cinayet, ölüm, esrarengiz simgeler, kadim şifreler ve ayrıca "ölümsüz" aşk vardı. Daha ne olsun? Üstelik bu "tanrısal" bir aşktı, ortada bir çocuk vardı ve bu sefer annesi bakire değildi! Normal diyebilirsiniz. fakat bu, o ailede ilk defa oluyordu!

Dan Brown, bilerek veya bilmeyerek diğer bir sektörü daha canlandırdı; Özel turlar!! Bilseydi telif hakkı isterdi. Kitapta adı geçen mekânlarda Robert Langdon'un izini süren özel turcular türedi. Milano'da "Son Akşam Yemeği" biletleri karaborsaya düştü. Floransa'da "Inferno" turu kapalı gişe oldu. Boboli'nin cücesi turistlerin gözdesi, Dante'nin karanlık evi cazibe merkezi, kırmızı pelerini moda ikonu oldu. Maskesinin önü bilmiş bilmiş sırıtan turistlerle doldu. "Vecchio" köprüsünün üst katındaki "Vasari Koridoru" bile ancak "Inferno" turunu satın alanlara açıldı. Dante Kilisesindeki bir lahit, Floransa'nın en çok ziyaret edilen edilen mezarı oldu. Bu mezar Dante'nin ilahi sevgilisi Beatrice'e aitti ve hemen yanı başındaki sepet, Inferno fanatiği turistlerin bıraktığı aşk mektuplarıyla doluydu.

Nereden mi biliyorum? Çünkü oradaydım. "Inferno" kalıbına girmemekte inat ettiğim için Vasari koridorunu (içeriden) göremeden Floransa'dan ayrıldım.

İnatlaştığım diğer bir konu "Son Akşam Yemeği" tablosu ile ilgili oldu.

STRATEJİK BİR YEMEK

İsa'nın 12 havarisiyle yediği son akşam yemeği sıradan bir yemek değil, hristiyanlık tarihinin en stratejik yemeğiydi.

Daha önce son akşam yemeğini resmeden bir sürü ressam olduğu halde, Leonardo'nun farkı, yemeğe değil, "ihanete" odaklanmış olmasıydı. İsa, az önce içlerinden birisinin ona ihanet edeceğini söylemişti. Tablo adeta bir fotoğraf karesidir ve havariler işte tam bu şaşkınlık anında yakalanmışlardır. Malum kişi ise sol yanındaki üçlü grup arasında oturan Judas yani Yehuda'dır (Judas Iscariot). Yehuda'nın iyi mi yoksa kötü mü yaptığı stratejik açıdan tartışıladursun, bir rivayete göre ihbar etmesini Yehuda'dan bizzat İsa istemiştir. Başka türlü nasıl peygamber olunur ki?

Altın oran, perspektif, ters ışık, kuru veya zamklı boya her neyse, tekniği bir yana, tablonun gizemi bakınca görülenlerden değil, görülmeyenlerden oluşuyor. Örneğin menüde şarap ve ekmek var, fakat masada "kutsal kâse" yok. Mekân arkada üç penceresi olan geniş bir oda, fakat son akşam yemeğinin yendiği bir odayı kimse görmemiş. Sağda, Yehuda'nın arkasında bıçak tutan bir el var, kimin eli belli değil. 12 havarisiyle yemek yediği söyleniyor, fakat tabloda 11 havari var! Bu fitne kutsalların şifrecisi Dan Brown'dan çıkmıştır. Yazara göre İsa'nın yanındaki zat bir havari değil, "Mecdelli Meryem"dir. İddia masada "rest" etkisi yaratır. Bazıları çıkıp "Yahu, Aziz John da zaten efemine bir tipti!" der, Komplo teorisyenleri olayı Leonardo'nun "gayrimeşru bir çocuk" olduğuna bağlar. Hayal gücü sınır tanımamaktadır...

Dan Brown biraz sıkışsa da vaz geçmez; "kendisi olmayabilir, ama rahmi orada" der, İsa'nın sağındaki üçgeni işaret eder. Millet bu boşluğa bakıp kâseyi (veya rahmi veya vajinayı) hayal etmeye çalışırken, Dan Brown köşeyi döner, uzaklaşır. Kısacası sonuç değişmez "DaVinci Şifresi" yeni bir "çok satar" olarak raflardaki yerini alır.

STRATEJİK BİR HESAP

İsa'nın 12 havarisiyle yediği son akşam yemeği "Santa Maria delle Grazie" Kilisesinde, yemekhanenin kuzey duvarına resmedilmiş. Freskin tamamlanması 3 sene kadar sürmüş ve 1498'de bitmiş. Daha 20 yıl geçmeden resmin bozulmakta olduğunu bildiren kayıtlar var. 1566'da meşhur Vasari; orijinal Leonardo'dan sadece göz kamaştırıcı bir leke kaldığını söylemiş. Bunları Müzenin girişine astıkları tarihçeden naklediyorum. Yukarıdaki resim de son restorasyonların birisinden önceki halini gösteriyor.

1652'de duvarın ortasındaki kapı genişletilmiş ve dolayısıyla İsa'nın ayaklarının bulunduğu kısım uçmuş, gitmiş... Sonrası bir felaketler zinciri. Resmin bir kısmı kendiliğinden dökülmüş. Kilise dönem dönem Napolyon'un askerlerine, sonra itfaiyecilere, sonra da bilmem hangi askerlere barınak olmuş. Bu sırada freskin başına neler gelmiş olabileceğini tahmin edebilirsiniz. Fakat en büyük hasarı 1943 yılında görmüş. İngiliz ve Amerikan uçakları şehri bombalarken kiliseyi de harabeye çevirmişler.Yemekhanenin tavanı ve doğu duvarı tamamen çökmüş. Fresk, (güya) önüne konan kum torbaları sayesinde yok olmaktan kurtulmuş!

Ben bu durumdan epeyce kuşkulandım. Eski yıkıntı fotoğraflarında resmin bulunduğu kuzey duvarı hiç gösterilmiyordu. Örneğin aynı yemekhanenin güney duvarında gariban bir şekilde duran "The Crucifixion" freskinin bombalama sonrası fotoğraflarını görmüştüm. Sol kenarı haraplanmıştı. Böyle önemli bir kilise yıkılıyor, durum tespiti için fotoğraflar çekiliyor, fakat kuzey duvarına dair tek bir görüntü bile bulunmuyor. Buna pek anlam veremedim. Bir şeyleri sakladıklarını düşündüm. İçeriye kasa dairesine girer gibi, üst üste kontrollerden geçerek giriliyor, her seferinde 25'ten fazla insan içeri alınmıyor, ancak 15 dakika durmanıza izin veriliyor, fotoğraf çekmek kesinlikle yasak, fakat gördüğünüz şeyin ne kadar orijinal olduğu şüpheli!

Durumu NewYork'taki "Columbia" Üniversitesinden bir sanat tarihi profesörü özetlemiş:

"Eserin sadece %18-20'si Leonardo!"

STRATEJİK BİR PLAN

Üç yıl önce Kudüs'teki "Zion" Dağına, yemeğin yendiği (rivayet olunan) yere gitmiştim. Rehber ve kilise görevlisi büyük bir huşu içinde odayı dolaştırıp "İşte o yer" demişlerdi. Yalanmış! Bina 12inci yüzyılda yapılmış. Tabanındaki en eski taşlar bile ancak 130 yılına tarihlenebiliyormuş. Önemli değil. Bu yemeği resmeden tüm ressamlar da farklı odalar tasarlamışlar zaten.

Burada Leonardo'nun farkı ortaya çıkıyor. Mekânı araç olarak kullanmış, ihaneti şifreleyip duvara yapıştırmış...

Neyse, hangi İsa'ymış, nerede yemiş, ne yemiş, kimlerle yemiş, onların sorunu, benim değil. Beni ilgilendiren kısmı hikayeleri... Onları okumayı da seviyorum, anlatmayı da... Adile Naşit'in anlattığı masallar gibi, tam "uykudan önce" tadında...

O nedenle, Zion dağında başladığım hikayeyi (yolculuğu), "Santa Maria delle Grazie" Manastırında tamamlamak istedim. Planım, Milano'da ne kadar kalırsam kalayım, Leonardo'nun "Son Akşam Yemeği" tablosunu görmeden dönmemekti. Başka hiçbir yer için rezervasyon yaptırmadım.

İnternete girip müzeye giriş bileti almak istediğimde duvara tosladım. 2016 Ocak ayına kadar tüm girişler rezerve edilmişti. İnanamadım! Gidişimize 4 ay vardı ve bilet bulamıyordum. Bir yanlışlık olduğunu düşünerek müze müdürlüğüne sordum; "Bir yanlışlık mı var?"

Yokmuş. Gerçekten doluymuş. Özel turları önerdiler. Tezgah olduğundan şüphelendim, fakat çaresiz araştırdım. Onlar da doluydu! Uzun lafın kısası bir ay kadar sonra bir yer açıldı ve kaydım yapıldı. Firmadan ayrıca sıkı bir ültimatom geldi; tam 15 dakika önce kapıda olun, yaksa biletiniz yanar! Tövbe, estağfurullah... Garanti olsun diye Milano'ya uçacağımız günün ertesine, geç bir saate yer ayırttım. 15:30...

STRATEJİK BİR KARAR

Benim stratejik planlarımın Türk Hava Yollarının stratejisiyle çakışacağı hiç aklıma gelmezdi, ama oldu. Muhtemelen benim müze bileti almak için uğraştığım sıralarda, Hava Yolları Genel Müdürü oturduğu yerde parmak hesabı yaptı ve stratejik bir karar verdi: "Yes, we can!!!" Daha çok uçak, daha çok iniş, daha çok kalkış. Başkanı dünya lideri olan ülkenin uçağı da dünya lideri olmalıydı... Milli uçağımız henüz yoksa da, iman dolu göğsümüz ve yüzde bilmem kaç oyumuz vardı....

Fakat bilim ve teknolojide işler iman gücüyle yürümüyor. Seyahate çıkacağımız gün keyifle hava limanına gittik. Pullarımızı aldık. Güvenlik kontrolü, üst baş arama, pasaport kontrolü derken içeri girdik. Uçuş saatini beklerken, telefonuma bir mesaj geldi: "Uçuşunuz iptal oldu, şu numarayı arayın... Bir sonraki güne bilet alın..."

Milano'dan gelen, muhtemelen bizi de alıp Milano'ya geri dönecek uçak, piste inerken motoru yanmış, pistler kapatılmıştı. Fon müziği olsaydı çalan "Kader Senfonisi" olurdu!

Çakılmaktan kıl payı kurtulan uçakta neler oldu, inerken koltukları dik duruma getirdiler mi, "window blinds" ne alemdeydi, yolcular öne eğilip başlarını nereye soktular, oksijen maskeleri açıldı mı, çocuklu kadınlar maskeleri önce kendi burunlarına mı tuttular, yani hosteslerin sabırla anlattıkları şeyler işe yaradı mı bilmiyorum. Büyük bir korku ve heyecan yaşandığı kesin. Sonuçta kapılar açılmış, yolcular uçaktan kıçüstü kayarak inmişler ve muhtemelen (vecd ile) toprağı öpmüşler. Buraya kadar iyi. Kötü olan, müzeye vaktinde yetişemeyecek olmam!...

O günkü çoğu uçuş, bizimki dahil, iptal edildi. Biletlerimizi bir gün sonraki uçuşla değiştirdik. Eve döndükten sonra kazanın nasıl meydana geldiğini araştırdım. Yazılanlara göre; uçak önce önündeki uçağın vorteksine giriyor, inişe geçtiğinde dengesi bozuluyor, kuyruk ve sağ motorunu piste çarpıyor. Kuyruk ve motordan kıvılcımlar çıkarken inişten vazgeçip tekrar havalanıyor. Anlaşılan pilot uçağın duramayacağını düşünmüş ve gayet stratejik bir karar vermişti. Sonrası gerilim filmi gibi:

Motordaki sorunu çıplak gözle gören kontrol kulesi iniş emniyetini artırmak istiyor. Sağ motoru yanmakta olan uçağın pilotu ikinci kere “Stratejik” bir karar veriyor ve köpük istemiyor. Maksat, masraf olmasın. Şans eseri, bu sınavda yanlışlar doğruyu götürmüyor… Uçak tek motoru alev alev yanarken pistte bir süre daha sürüklenip güç bela duruyor. Biraz kül, biraz duman, yolcular burunları bile kanamadan kurtuluyorlar. Mutlu son diye buna derim.

Sonuçta uçağın pilotu acilen kahraman ilan edildi. Alkışlar, takdirler, arkadan ödül filan da gelebilir, olay unutuldu gitti. Kimse neden vortekse girdiğini, neden olası yangına karşı tedbir istemediğini sorgulamadı. Vorteks dediğim, uçaklar birbiri ardına uçarken yakınlaşırlarsa çıkan bir sorun. Tüm ülkelerce güvenli kabul edilen mesafe 8 mil (miş). Sonradan anlaşıldı ki, vaktiyle sayın Kotil gelmiş, kendisi Genel Müdür olur, gözlerini kısarak ufka doğru bakmış ve “8 mil çok uzun yaa, 5 mil olsun” demiş. Bu da bir diğer “Stratejik” karar!

STRATEJİK BİR FOTOĞRAF

Özet olarak, Milano'da geçireceğimiz süre yarım güne indi. Müzeye giriş saatimiz geldiğinde hava limanından yeni ayrılmıştık. Yanımdaki herkes geç kaldığımızı, direkt otele gitmemizi söylüyordu. Orada stratejik bir karar daha verdim. Hayır, müzeye gideceğim ve ne yapıp edip, içeri gireceğim.

Müzeye ulaştığımızda bizim özel turcuların bulunması gereken yerde yeller esiyordu. Gişeye yöneldim. Görevli kadın biletimize bakıp imkansız olduğunu söyledi. Bir süre çaresiz kalakaldım. Fakat tam o anda bir mucize oldu ve kadın halime acıdı. İçimden "faşist bilmem ne" diye söylenirken, hemen "reset" ettim, "sen bir meleksin" dedim. Dışarıda cebinde biletlerle dolaşan bir kadını gösterdi. Hayatımda ilk defa karaborsa bilet alıp müzeye girdim!

Yüksek güvenlik nasıl sağlanır? Sırf bunu görmek için bile bu müzeye gitmeli. Önce bir koridorda oturup, biletimizde yazan dakikayı bekledik. Zaman dolunca birisi uyardı. Elindeki alete biletin barkodunu okutup "tamam" dedi, "artık girebilirsiniz". Üç kapıdan geçtik. Her kapı önünde bir kamera bizi tek tek, tepeden tırnağa inceledi. Elimizdeki bileti kameraya tuttuk, kapı otomatik olarak açıldı. Sonra bir kapı daha, bir kapı daha... Bir kişinin geçişi tamamlanmadan diğeri kapıdan giremiyordu. Bu uygulamanın bir etkisi de daha salona geçmeden, göreceğimiz şeyin havasına girmek oldu.

Resmin bulunduğu kısım upuzun, boş bir salondu. Artık çatal kaşık seslerinin duyulmadığı, masasız bir yemekhane! Bir duvarında kimsenin yüzüne bakmadığı "The crucification" freski, tam karşısında önünde insanların küme oluşturduğu "Son akşam yemeği" tablosu... Ortalıkta sivil polis havasında görevliler milleti süzüyor, bir kamera görsek de üstlerine atlasak diye aportta bekliyorlardı. Doğal olarak gayet tahrik oldum ve Montorfano'nun freskine bakar gibi yaparken diğer duvarın fotoğrafını çektim. Yakalasalar, sanki hapse atacaklar!

STRATEJİK BİR YORUM

Müze çıkışında kendimi çok hafiflemiş hissettim. tam bir "Mission completed" hissi. İngilizce söyleyince daha havalı oluyor. Bundan sonrası önemli değildi. Akşam Brera'da bir kafede "happy hour" keyfi yaşarken böyle düşünüyor, duvarın dibine dizilmiş ressam ve karikatüristleri seyrediyordum. Önümden bastonuna yaslanarak güçlükle yürüyen şişman bir kadın geçti. Gözlerim kırmızı payetli uzun elbisesine takılıp ardınca gitti. Tarot falı bakıyormuş... Benim baktırmama gerek yok, falım önceden fallanmış! Önümde üç yol gözüküyor.

Yolların ikisi sulu bir yerlere çıkıyor. Söylemiştim, benim falım susuz olmaz. Birisine Como diyelim. İkinci yol biraz daha uzun. O da Lugano olsun.... Dostumuz Saimir sağolsun. Bizi götürür. Birer şemsiye alır, göl kenarında yürürüz. Üçüncü yol daha uzun. Yol uzun ama süre kısa. Bu da hızlı trenle Floransa demek... Orada kalbin kabaracak. Olabilir. karımla gidiyorum. Hayır öyle değil. Vecchio, Duomo, Uffizi filan. Arno Nehri kenarında yürüyeceksin. Hadi, o da mı gözüküyor? Başka? Davud'un pipisi?

İtalya'yı seviyorum. Bana huzur veriyor. Falımda ne zaman İtalya çıksa giderim. Kendimi orada rahat hissediyorum. Böyle hissetmemin bence en önemli sebebi, İtalya'ya şimdiye kadar hiç turlarla gitmemiş olmam. Dolayısıyla (yukarıdaki müze hikayesi hariç) bir koşuşturmaca içinde olmuyorum. Tarihi merkeze yakın yerlerde konaklıyorum. Otel veya hostel, tarihi binalar arasından seçiyorum. Her yeri göreceğim, bütün müzeleri gezeceğim diye bir derdim de yok. Bir kafede oturup etrafımda koşuşan insanları, uzun çubuklu selficileri, gördükleri her heykeli elleyen kızları, sırf "Lonely Planet" yazdı diye uzayıp giden sandviç kuyruklarını, yerdeki boğa resminin kıçındaki oyuğa topuğunu sokup, tek ayağı üstünde dönmeye çalışanları seyretmeyi seviyorum. Bu Milano'da oluyor.

Şehrin sokaklarında gelişigüzel dolaşmayı seviyorum. Milano veya Floransa fark etmez. Pek kimsenin geçmediği bir sokakta bir duvar resmi veya kabartma görünce mutlu oluyorum. Üstü badanayla sıvanmış grafitiler görünce değil.

Kastettiğim şey burada yaşamak değil. Bir yerde yaşamanın şifreleri daha farklı. Adamların komşularına bakıyorum; Fransa, İsviçre filan. En kötü sınırları Akdeniz! Oradan gelecek sorunları da deniz (denizin gücü veya deniz güçleri?) hallediyor. Varsın, coğrafyası stratejik olmayıversin. Acaba onlar da bu sakin coğrafyadan usanıp, bizimki gibi "stratejik" yerler mi arıyorlardır? Biz hayatın ve politikanın şifreleri altında boğulurken, daha bizi yönetenlerin amaçlarının ne olduğunu çözememişken, onlar şifreleri sadece romanlarda mı yaşıyordur? Bilmiyorum. Bu bir gezi hikayesi, politik yazı değil. Memleketten biraz uzaklaşıp kafamı dinleyeyim diyorsan turist gibi düşüneceksin. En kolayı bu. Tekrar kaldığım yere dönüyorum:

"Adamlar tarihlerini korumuş abi!"

KAYNAKLAR:
http://www.sacred-destinations.com/israel/jerusalem-last-supper-room
http://www.ayorum.com/haber_oku.asp?haber=2771
http://www.bibliotecapleyades.net/davi/project/history.htm
http://www.aymavisi.org/felsefe/Hangi%20Isa%20-%20Aytunc%20Altindal.html#sthash.JXc0cYIx.TiebjTyt.dpbs

TESTOSTERON HALLERİ

2015-02-18T13:15:00.000+02:00

Televizyona bir adam çıkmış cehennemi anlatıyor. Sanki gidip görmüş de, o kadar bilerek! Bilmediği; cehennemin her yerde olduğu. Hiç etrafına bakmamış olmalı, o kadar kör yani! Cehennemle kuşatıldığımızdan haberi yok! Her taraf yanıyor. Alevler göğün yedinci katına ulaşmış, zebaniler aramızda kol geziyor, adam ihtimallerden bahsediyor. Kırmızı boya kutusuyla dolaşıp "öteki" insanların kapısına çarpı koyanları çoktan unutmuş. Çocuk yaşta kocaya verilen (satılan) kızlar, ensest ilişkiler, taciz ve tecavüz vak'a-i adiye... Ne bağdaş kurup töre adına ölüm fetvası verenler umurunda, ne de şiddet ve dayaktan (ölümden) kaçan (kaçamayan) kadınlar... Bir yerde atom bombası atılsaydı, ancak bu kadar çocuk ve kadın ölürdü. Ve katiller (çoğunlukla erkek), eğer cehennem varsa, onlar için vardır. Cehennemin dokuz kat dibinden taşan testosteronun ekşi kokusu, bulduğu her çatlaktan etrafımıza yayılıyor, soluk borumuzu tıkıyor...

Cehennem her yerde. Kendi yarattığımız cehennemde yaşıyoruz...

"İnsanlık dışı" demek yetmiyor. Tamamı "insanca şeyler"! Bunu insanlar yapıyor. Cehennem insanların içinde! Trafik canavarı dediğiniz başka biri değil. Sadist, namussuz, vahşi, böyle söyleyince bizden başkasıymış gibi gelen herkes insan! Hemen hepsi erkek. İçimizden biri veya birileri... Kafese kapattıkları insanları yakanlar, hiç tanımadıkları insanların boğazını keserken kameralara gülenler, sırf düşüncelerini yazdıkları veya çizdikleri için insanları kurşuna dizenler, kadınları taşlayarak öldürenler birer insan. Haris siyasi emeller ve uyduruk haritalar için milyonları göz kırpmadan ölüme gönderenler de insan. Kendinden başka hiç bir canlının (insan dahil) yaşam hakkına saygısı olmayan insan! "Onlar insan olamaz" derseniz hata edersiniz. Onlar insan ve bunlar da "insanlık halleri"! Tekil veya çoğul olarak, etrafımızdaki cehennemin tek sorumlusu insan! Sen, ben, biz siz ve onlar, bildiğiniz tüm zamirler!

Bize dönelim. Çünkü merkezde biz varız. Çoğul birinci şahıs olarak biz. Biz, kendi cehennemimizin ortasında hapis kaldık. Yaşadığımız coğrafyada kadın zaten yoktu. Hep erkek bir millettik, ama böylesi değil. Erkek; babaydı, korurdu, yiğitti, mertti, ağlamazdı ama anlardı. Kısaca "Bir başkaydı benim memleketim". Ne olduysa ondan sonra oldu. Önce ekmekler bozuldu, sonra erkekler. Memleket kaşla göz arasında "Kurtlar Vadisi" oldu. Testosteron habis bir ur gibi yaşamı esir aldı. Ve cinayetlerin iyice kanıksanır olduğu, şiddetin "insanlık hali" sayıldığı bir gün, bir genç kız sırf direndi diye yakılarak öldürüldü.

O gün testosteron cehennemine gömüldüğümüz gündü.

Sadece tecavüz olsaydı veya bıçaklansaydı veya kafasına levyeyle vurulsaydı sıradan bir gazete haberinden öteye geçemeyecek olay, birden bire toplumsal çığlık haline geldi. Tavana vuran vahşet insanlığın (daha açık söylemek gerekirse erkekliğin) dip noktasıydı. İşte dibi bulduk, bundan kötüsü olmaz derken bu, iyimser bir tahmin olarak kaldı. Bir takım "insansılar" olayı kısa eteğe bağladı. Sosyal kanallarda bu bakış hemen taraftar buldu. Amerika'da da oluyor, çenenizi kapatın diyen bir kadın gazeteci bile çıktı. Bir gerzek sorunu laikliğe, muhalefet ise işsizliğe bağladı. Bir bakan çıkıp katilin kafasına kurşun sıkacağını söyledi. Bir başka bakan idam cezasını geri getirmekten bahsetti. Sokaklara dökülen halk "idam" diye haykırdı. Katillerin ceza evinde öldürülmesi gerektiğini söyleyen oldu. Kazığa oturtmak da başka bir çözüm yoluydu. Her türlü işkence önerisi havalarda uçuştu. Damarlarımıza işleyen testosteron, akılla ilgili tüm yolları tıkamış, aksini beklerken şiddet yine şiddet doğurmuştu, Farklı olan sadece fiili şiddetin zihinsel şiddete dönüşmesiydi ve belki de bu, diğerinden daha kötüydü.

Bütün bu cehennemin ortasında biz varız. Biz insanız. Dünyaya doğayı ve kendimizi yok etmek için geldik. Bunu önce arılar farketti. Kaçıp gittiler. Geride kalanlar sadece artçılar. Maymunlar için için seviniyorlar, "insansı" olmadıkları için. Onları evrim kurtardı. Biz; insansı erkekler. Cehennemi biz yarattık. İlk ateşi biz yaktık. Söndürmek de bize düşüyor.

ANTARKTİKA, GÖZÜNÜ SEVDİĞİM

2015-01-26T23:33:00.000+02:00

Hey gözünü sevdiğimin

Cenub Kutbu'na doğru uzandığımız zamanlar

Terra Del Fuego'dan

yâni Ateş Arazisi'nden...

Attila İlhan

Bugünlerde kral penguen ve tüm neşeli ayaklar telaş içinde. Paniğin sebebi etrafta kulaktan kulağa dolaşan bir haber: "Türkler geliyor". Oh, Mamma mia!!!!

Ne kadar korksalar haklılar. 2014 yılının Aralık ayında "Antarktika Çevre Protokolü" meclise sevk edildi. Maksat; Ahir-i ömrümüzde Cenub Kutbu'nda bir üssümüz olsun (muş)! Hedef; bilimsel, diplomatik ve ekonomik profilimizi yükseltmek (miş)!!... Bu sunturlu lafları okuyup da ürpermemek mümkün değil. Daha önce memleketin bilimsel profiline kurban edilen üniversiteleri, kalkınma profilinde kaynayıp giden doğanın bizzat kendisini, tarihe karışan tarihi, dini ve uhrevi profil için yok edilen park ve yeşil alanları hatırladım. Bilimsel profilin yükseleceği kesin. Daha dibe inmek mümkün olmayınca, ne yapsan yükselmek sayılır. Diplomatik profilimizi bilemem. Onun nerede olduğunu bilmem için önce düştüğü çukurdan çıkması lazım. Ekonomi içinse fark etmez. Ekonomi malum, her zaman tıkırında. Her zamanki ve şarkıdaki gibi: "Ekonomi tıkırında / Ekonomi tıkırında / Kime gitti bu kârlar / Aman kimse sormasın / Kim kazandı bu işten / Şşşt / Aman kimse duymasın..."

Neşeli ayaklar müziğin ritmine dayanamayıp kıpırdanmaya başladı. Ortam bir anda yolsuzluk oylaması yapılan meclis genel kuruluna döndü. Sözleri anlasalar donup kalırlardı.

Haberin kaynağı meçhul. Fakat Neşeli Ayakların Travolta'sı Mumble, ortalıkta yeni gördüğü, daha önce oralarda hiç rastlanmayan ufak siyah yaratıktan şüpheleniyor. Buna insanlar "midye" diyor. Diğer penguenler ve albatroslar henüz onu tanımıyor. Midyenin ne tavasını, ne dolmasını, ne de istilacı bir tür olduğunu biliyorlar. Üs konusuna da aldırmıyorlar. Yurtlarında 29 ülke 101 üs kurmuş, bir fazlasından ne çıkar diyorlar. Belli ki bir fazlasının profilinden (henüz) haberleri yok! Mumble’ın onları uyandırması ve uyarması lazım; Yeni bir “süreç” başlamakta! Yeryüzünün son özgün parçası sonun başlangıcına doğru gidiyor…

Bilim insanları Antarktika’yı bekleyen tehlikelerin buzulların erimesi ve biyolojik çeşitlilikteki değişim olduğunu bildiriyorlar. Bu 18 Aralığa kadardı. Artık her şeyi yeniden hesaplamak zorundalar. Kalorifer böceklerinin soğuğa dayanıklığı, TOKİ zararlısının özgün floraya etkileri, AVM atıklarının Kıngagagillerin beslenme alışkanlıklarını değiştirmesi, buz krillerinin yaşam döngülerinde HES ve TES’lere bağlı değişiklikler, görünümleri “makul şüpheli” intibaı uyandıran Deniz Ayılarının “artık burada yaşanmaz” deyip başlattıkları “göç süreci” gibi…

Sonunda sıra "Gözünü Sevdiğim" güney kutbuna gelmiş olmalı.

Kendisi avcılık çağına gelmeden, ortada avlayacak hayvan kalmayacağını dert eden çocuklara benziyorum. Korktuğum, ya da endişe duyduğum şey, bizim üssün ben Antarktika'yı görmeden önce kurulması. Bilim insanlarıdır, doğru insanlardır, akıllı, bilgili insanlardır demek beni rahatlatmıyor. Onlar ne yaptıklarını bilirler, kıymazlar gözünü sevdiğime diyorum. Pamuklara sarar da bakarlar. Ama gene de korkuyorum. Aslında korkum onlardan değil. Korkum, arkadan gelecek olanlardan. Bilimin siyasi emellere alet edilmesi, ucuz şov için kullanılması, dahası;

hey gözünü sevdiğimin / Cenub Kutbu'na doğru uzandığımız zamanlar

dalgalarla boğuşarak aynı gemide giderken, yolculardan birisinin koca Vinson Dağı'nı camiye benzetmesi…

Diren, gözünü sevdiğim Cenub Kutbu!

“HAFTALIK ŞARLİ” OLAYININ FRANSIZCADAN TÜRKÇEYE TERCÜMESİ

2015-01-18T22:12:00.000+02:00

Kan gölü ortasında, sayfaları yarı beline kadar kana bulanmış bir dergi; Charlie Hebdo! Arjantinli çizer Bernardo Erlich, çizimindeki mizahın anlaşılmayacağı endişesiyle, üzerine açıklamasını da eklemiş;

Dünya o kadar ciddileşti ki mizah riskli bir iş haline geldi.

O kadar ciddi ki dünyanın tüm “yazısız” karikatürleri şaibe altında. Değil çizgiler, sözler, duruşlar ve en somut gerçekler bile “anlam” kaosuna sürüklenmeye aday. Cin fikirli insanlar pusuda bekliyor. Siyasal ve parasal hırslar insana her şeyi yaptırabilir. Dini emelleri hiç saymıyorum, Allah korusun (!)... Örneğin bir karikatür Tomahawk füzesinden daha tehlikeli görülebilir veya gerektiğinde, sembolizme karşı bir dergi birbirinden tamamen farklı düşüncelere sembol olabilir. 2015 Ocak ayındaki “Charlie Hebdo” olayında bunların hepsini birden yaşadık.

Dresden ve Paris’teki protesto yürüyüşlerinde başrolde yine Şarliler vardı. Dresden’de sırf inançları yüzünden Müslümanlar hedefteyken, Paris’te insanlar düşünce ve ifade özgürlüğünün önünde “canlı kalkan” olmuşlardı. İki grubun sembolü de Haftalık Şarli dergisiydi. Bu ikilemi en önce Charlie Hebdo’nun (yaşayan) çizerleri fark etti; Willem “nasıl bu tuzağa düştük?” diye yakınırken, Luz; “Bize şu anda atfedilen sembol, aslında Charlie’nin başından beri savaştığı her şeydir” diyordu. Onlar prensipte tüm dogmalara karşıydı. “Notre Dame” Kilisesi çanlarının şereflerine çalmasını gülünç buluyorlar ve bunu ancak “Zangoçluğunu FEMEN grubu yapacaksa” kabul edebileceklerini söylüyorlardı. İstemleri dışında düştükleri durumdan şaşkındılar…

Paris’teki başka bir şaşkın kişi de “güzel ve yalnız” bir ülkeden gelmişti. Ne Hollande onun, ne de o kendisinin bu kalabalıkta neden bulunduğunu uzun süre anlamadı. Gülen surat maskesiyle “fotoğrafın içinde yer alma” misyonunu yerine getirdi. Katıldığı kortejin düşünce özgürlüğü ve laiklik ile ilgisini ise ancak döndükten sonra anladı. Anladı, fakat onu da yanlış anladı. Paris’ten aklında kalan tek şeyi, 12 rakamını alıp, üzerinde fanteziler üretti.

Anlayamadığı şey, on iki milyon Müslüman öldüğünde neden bunca siyasi liderin bir tepki göstermediğiydi. Çünkü Paris’ten diğer şehirlere ve ülkelere yayılan tepkinin yukarıdan aşağıya yayılan bir hareket olduğu fikrindeydi. Bütün Türkiye’de yapılan Cumhuriyet yürüyüşlerini de aynı nedenle anlamamıştı. Onun zihinsel sistematiğine göre bir yürüyüş yapılacaksa onu da kendileri yapardı. Büyük Usta’nın öğretisi bu şekildeydi ve kendisi sadece bir çekirgeydi.

Halbuki İsveç’teki cami kapısına çiçek bırakıp, duvarlarına kalp işaretleri çizenler, Berlin ve Köln’de İslam karşıtı PEGİDA’ya karşı yürüyenler ve Paris’teki milyonlar her hangi bir hiyerarşik yönlendirmeyle ortaya dökülmemişlerdi. Onlar, demokratik haklarını silahların namlusunda gören, onları koruyacak tek ve gerçek gücün laiklik olduğunun bilincinde, örgütsüz ve basit, normal şartlarda fark edilmeden yaşayan insanlardı. Aralarındaki tek bağ, birlikte yaşama isteği olan sıradan insanlar. Buna kısaca “halk” diyoruz. Her daim mütebessim çekirgenin Paris’te görüp anlam veremediği şey; Halkın ve demokratik bir yönetimin özgürlüklere sahip çıkma refleksiydi.

Olayı bir de Can Yücel ağzıyla tercüme edelim, kısa ve öz:

Dünya öküzün boynuzları üstünde dururmuş,

Her kıpırdayışında öküz, deprem olurmuş...

Oysa dünya, halkların omzu üstünde durur

Kıpırdasın da gör!

İNANCIN KARA DELİĞİ

2015-01-09T21:33:00.000+02:00

İnancın kara deliği bizi içine çekiyor…

Kenarlar yağlı ve kaygan. Tutunacak hiçbir şey yok. Kulağıma gaipten sesler geliyor. Ses; “İslam barış dinidir” diyor, ona tutun! Lafı anlamaya çalışırken biraz daha aşağı kayıyorum. Anlamaya çalışmak beyhude! Suriye'de, bir İslam ülkesinde insanlar birbirine girmiş, camiler bombalanıyor. Ölenleri saymaktan çoktan vazgeçildi. Yemen'de yas bitmiyor. Mali ve Libya için için yanıyor.. Sudan kendi derdinde. Filistin kaynayan kazan. Nijerya'da 13 yaşında bir çocuk “Beni Boko Haram’a babam verdi” diyor. Boko Haram “Eğitim Haram” diyor. Yaşamak da haram, bir günde iki bin kişi öldürülüyor. Taliban, Pakistan'da din adına okul basıp kıyım yapıyor. Türkiye'de “öteki” evler kırmızı boyayla, "öteki" insanlar malum yollarla işaretleniyor. Eskiden sadece "Sınır Tanımayan" doktorları bilirdik, şimdi "Sınır Tanımayan" dinci terörle tanıştık. Karadelik giderek büyüyor. Etraf alabildiğine karanlık ve soğuk. Üşüyorum. Isınmak için uzun tüylü bir kedi düşlüyorum. Henüz çok küçüğüm. Anaç bir köpek başımdan ayrılmıyor, beni karnına doğru çekiyor. Biraz olsun içim ısınıyor. Neden hiçbir hayvan türü diğerine katliam yapmıyor? Kollarını arkaya bağlayıp kazığa oturtmuyor? “Ne alaka” diyor bir ses, “biz insanız”. “Evet” diyorum, “sadece biz katiliz”. Dünyaya doğayı ve kendimizi yok etmek için geldik.

İnsanoğlu evrimin hayvanlarda “es” geçtiği mutasyonu yaşıyor. İnanç sarmalı aşırı uçlarda enerjisini boşa tüketip kara bir deliğe dönüşüyor. Yeşil bayrakların önünde kesik kafalar yuvarlanıyor. Etraf kan gölüne dönmüş. Paris'ten kalleş tarakası yükseliyor. Yere 12 kalem düşüyor. 12 kalemi kaldırmaya 12 milyon el uzanıyor. Bir umut! Paçalarından kan damlayan insanlar tekbir getiriyor... Kan, kara deliği besliyor. Biraz daha kayıyorum. Kara delik beni içine çekiyor... Birisi beni-bizi kurtarmalı! Bir el, bir ağaç dalı? Başka bir ses “öbür yanağını çevir” diyor. Diğer yanağımın acısı geçmedi ki! Neden çevireyim? Hangi din diğerinden daha masum? “Belanı arıyorsun” diyor kara ses. Bela aşağıda. Hepimizi içine çekiyor. Artık sadece biz ve ötekiler var. Tutunacak bir şey arıyorum. “Özgürlük, Eşitlik, Kardeşlik” diyorum…

O kadar uzak ve ulaşılmaz geliyor ki…

İRAN NOTLARI

2014-11-26T21:49:00.000+02:00

İran'a gitmek İstanbul'da Fatih'e gitmek gibi bir şey. Benzetmek gibi olmasın (derler ya!); Önce Eminönü'ne gidiyorsunuz. Burası Tebriz oluyor. Kandovan'ı saymıyorum. Orası olsa olsa Kapadokya olur. Tekrar Tebriz'e dönelim. Eminönü'den yukarı çıkıp, Süleymaniye üzerinden Molla Hüsrev, Şehzadebaşı filan, hadi Atatürk Bulvarını da katalım (Atatürk hariç) bu kısım Tahran oluyor. Düz ayak batıya (coğrafi olarak) gidince Fatih'tesiniz. Yolun düz ayak kısmı çöle tekabül ediyor. Fatih ve Karagümrük de Kaşhan ve Yezd'e... Şiraz için önünüzde aşmanız gereken bir çöl daha var. Boğazın girişi diyelim. Kadıköy de Şiraz'a denk geliyor...

Daha büyük ölçüde benzetme yapanlar da var. Genelde Tebriz Erzurum'a benzetiliyor. Ben de bir ekleme yapıp Şiraz'ı İzmir'e benzettim. Deniz hariç. Malum, İzmir'in kızları güzel olur (derler). Şiraz'ınkiler de öyle...

İnsan trafiğine bakınca benzerlikler daha iyi gözüküyor. Tebriz Doğu Azerbaycan eyaletinin başşehri. Dolayısıyla Azeri nüfus hakim. Hemen herkes Türkçe konuşuyor. Kelimelerin şifresini kapınca çoğu şeyi anlamak da kolaylaşıyor. Örneğin Tebriz'deki otelimiz El-Gholi bölgesindeydi. "El", Orhun Yazıtlarında "İl" karşıtı olarak kullanılmış. Gholi de göl demek. Sonuçta El-Gholi'nin ne olduğu, pek de tercümeye gerek kalmadan anlaşılabiliyor. Güneye indikçe Türkçe konuşanların sayısı azalsa da hiç bir yerde lisan sorunu olmuyor. Hafta sonlarında Tebrizlilerin kaçamak hedefi Türkiye'ymiş! Karşıt trafik de az değil. Sonuçta İran kapı komşusu sayılır. Yol kısa, vize yok, gümrük rahat, daha ne olsun? Yazılı olmayan bir gümrük birliği var gibi. Bu açıdan bakarsanız gerçek sıfır sorun bu sınırda! Kimse biz yaptık diye övünmesin. Dördüncü Murat yapmış, Günlerden 17 Mayıs, yıl 1639...

Tebriz'den Van ve Doğu Beyazıt aynı mesafede, 320 km. Karayolu ile 5 saat sürüyor. Şiraz'lılar daha havalı. Onların tercihi uçakla Dubai! Bir saatte başka bir gezegene geçiyorlar..

İLK İZLENİMLER

Tebriz'deyim. Pasaport polisinin samimi "hoşbula" dileğini "hoşkala" ile karşılayarak ilk ve son kontrolü geçtim. Çok kolay oldu. Diğer ortadoğu ülkelerindeki bıktırıcı sorular, şüpheli bakışlar, her köşede pasaporta bakmak isteyen görevliler burada yoktu. Saatimi birbuçuk saat ileri aldım. Neden buçuklu, yanlış bir şey mi yapıyorum diye internetten kontrol ettim. Doğruymuş. Hindistan gibi daha bir çok ülkede de buçuklu saat dilimleri varmış. Bugün cumartesi. İran'da haftanın birinci çalışma günü. Hava sakin ve sert. Eski Ankara'nın kuru soğuk havasına benziyor. Bir hafta önce kar yağmış. Kıyıda köşede kar öbekleri var. Otelimiz havalimanına yakın, Tebriz'i boydan boya gören bir tepe üstünde. Otele girişten itibaren çok sıcak karşılandık. Sıcaklığın sadece personelden gelmediğini daha sonra anladık. Yakıt ucuz ya, kaloriferler avaz avaz yanıyor.

Odalarda bir yolcu için gerekli her şey var. Banyo ve oda için ayrı terlikler, bornoz, diş fırçası, macun, sabun, bone, gayet kaliteli şampuan ve duş jeli... Mini barda su ve gazlı içecekler, bir kaç çikolata, masanın üstünde ücretsiz bir şişe su, kahve ve çay makinesi... Bir çalışma masası, bedava wifi, aynanın yan tarafında seccade ve Kuran, seccadenin yanında, sonradan adının "mohr" olduğunu öğrendiğim, üzeri Farsça yazılı, sertleşmiş bir toprak parçası... Bunu Suriye'de de görmüştüm. Namaz kılarken secdeye vardıklarında, alınlarını toprak niyetine bu taşa koyuyorlar. Tavanda bir okla kıble işaretlenmiş. Televizyonda uydu yayını var. İran kanalları yanında BBC, RTL, CNN, Fashion TV, bir de Rusça kanal... Bizden sadece Samanyolu TV. Tebriz'den sonraki duraklarımızda Samanyolu ve Fashion TV kayıplara karıştı...

Gittiğim hiç bir ülkede dikkat etmediğim ve notlarımda yazmadığım bu ayrıntıları neden yazıyorum bilmiyorum. Behnam'ın dediği gibi buraya ön yargılı geldiğimden herhalde. Behnam bizim rehber oluyor. Daha yolun başında şu soruyu sordu: "İran'a gideceğinizi söylediğiniz arkadaşlarınızın tepkisi ne oldu?" Yolcular hemen hemen aynı cevapları verdiler. Behnam ekledi: "Son gün ön yargılardan arınacağınızı umarım!"... Öyle olup olmadığını anlatmak ayrı bir yazı konusu olabilir. Ben kaldığım yere, yol hikayesine dönüyorum.

Rehberimiz Azeri asıllı bir genç. Akıcı bir Türkçesi var. Devrim çocuğu sayılır. Buna rağmen islam devriminden hoşnut olup olmadıklarını soran turistler var. Ne desin? Yasakları soruyorlar. Facebook? Twitter? Milletin derdi bu! "Sınırlı, ama biz kullanıyoruz" diyor. Politik bir cevap. Ben otellerde defalarca denedim, giremedim. İnternette "Skype" üzerinden konuşulabiliyor, fakat sosyal sayfalar açılmıyor. Ya da ben beceremedim. Memleket gazeteleri de sıkıntılı. İlk sayfaları okunabiliyor, Hıncal Uluç yorumları dahil, spor haberleri de tamam. Fakat diğer magazin veya haber içeriklerine ulaşmak imkansız. Karşınıza hemen bir sansür sayfası çıkıyor. Anlayacağınız bir hafta magazinden uzak kaldım!!

Seyahate çıkmadan önce okuduğum bir haberde İran'lı 3 genç kızın dramından bahsediliyordu. Kızlardan ikisi 9 ve 13 yaşlarında babalarının zoruyla akrabalarıyla evlendirilmişler. Öğretmen olan anneleri buna tepki gösterip kızlarını almış, başka bir yere taşınmış. Kocası da 3 kere "boş ol" deyip kadını boşamış. Bu girizgah kızların karakterini anlamak açısından önemli. Annelerine çekmişler zahir! Sonrasında kızların yaşamı başka bir mecraya akmış. Onbeş yıl kadar özgürce yaşamışlar. Müzik eğitimi almış ve bununla yetinmeyip bir de müzik grubu kurmuşlar. Bu arada üçüncü kız kardeş de büyüyüp onlara katılmış. Özel etkinliklerde konserler veriyorlarmış. Buraya kadar herşey iyi. Kızlar yirmili yaşların coşkusuyla bir de klip çekip sosyal medyada paylaşmışlar. İşte dananın kuyruğu (ikinci kez) burada kopmuş!

Uzun lafın kısası, bu son aşama İran'da hala suç sayılıyor. Kızlara 74 kırbaç ve 1 yıl hapis cezası veriliyor. Fakat kızlar boyun eğmiyor. Bir konser daha veriyorlar. Konseri polis basınca da apar topar Türkiye'ye kaçıyorlar. Buraya kaçmalarının tek bir nedeni var; Türkiye'nin (henüz) İran olmamış olması! En azından kırbaç cezası yok...

Rehberimiz bunları duymadığını söylüyor. Farklı bir cevap beklemiyordum. Benim bu hikayeyi uzun uzun yazmamın sebebi başka. Amacım bu satırlarda anneyi takdir etmek, babayı veya kocayı kınamak, İran'da sürüp giden rejimi kötülemek değil. Perde arkasında daha önemli başka bir şey daha var; Kızlar Birleşmiş Milletlere (BM) başvurup, mülteci sayılmak istiyorlar. BM bu isteği reddediyor! Gerekçe:

"...aldığınız ceza Mülteci Hukuku’na girmiyor. Siz zulümden, işkenceden, orantısız bir cezadan kaçmıyorsunuz. 1951 Cenevre Sözleşmesi’nde belirlenen dini, siyasi ve ideolojik, özel sosyal bir gruba bağlı olma, milli ve ırki nedenlerden bir zulüm de söz konusu değil. Siz zulümden değil kanundan kaçıyorsunuz, alacağınız ceza kanuni bir cezadır...”

Birisinin çıkıp adalet ile kanunlar arasındaki farkı anımsamasını dilerdim. Demek ki önce kanunları ahval ve şeraite göre ayarlamak gerekiyor. Themis'in gözlerini örtmeye gerek yok! Her şey gayet açık ve gayet kanuni. Kanunlar ne kadar adilse, yıl sonlarında "şu kadar kanun çıkardık" diye yapılan bakkal hesapları da o kadar anlamlı! Kanun kaçağı İran'lı kızları kutluyorum, zulme karşı tef çaldıkları için...

Yasa yerine kanun kelimesini kullanmam, yukarıdaki gerekçede öyle yazmasından. Yoksa yasa kelimesini daha çok severim. Daha Türkçe olduğundan değil, kulağıma daha hoş geldiği için. Örneğin Türkçe kökenli olmadığı halde "kent" kelimesini de severim. Kent, kadim Arian dili olan "Sogd" kökenli bir kelime. Bizim rehberin sevdiğim bir yanı da "Yanlış biliyorsunuz" diyerek, Türkçeye Farsçadan veya Arapçadan geçen bir dolu kelimenin bizdeki farklı kullanımlarını açıklaması oldu. Yeri geldikçe aklımda kalanları aktaracağım.

OTELLER, YEME İÇME DURUMLARI

İran'da yabancı otel zinciri yok. Kendi zincirlerini yaratma çabası var. Gezi boyunca hep 5 yıldızlı otellerde kaldık. Yemekleri otellerin açık büfesinde, lüks lokantalarda veya yollardaki kervansaraylarda yedik. O nedenle halk ne yer, ne içer bilmiyorum. Çarşılarda, seyyar arabaların bir kenarında kaynayan semaverler en çok çay içildiğine dair bir delil sayılabilir. Çayları genellikle bizim su bardaklarına benzeyen ufak, düz bardaklarda, çok açık ve demsiz içiyorlar. Az demli diyelim. İsfahan ve Şiraz'da sabaha kadar açık çayhaneler var. Tahran'ı bilmiyorum. Bu çayhanelerde uzun masalar etrafında oturarak veya daha makbulü, tahtlarda bağdaş kurarak çay keyfi yapılıyor. Uzanıp kısa bir şekerleme yapmak da mümkün. Ayakkabı çıkartmak serbest. Günün yorgunluğunu atmak için birebir...

Çayın yanında verdikleri şekerler enteresan. Bazı yerlerde lira büyüklüğünde ve kalınlığında, neredeyse şeffaf, "pulaki" denen bir tatlandırıcı geliyor. Aslı karamel şekeri. Dilinizin üstüne koyup çayınızı yudumluyorsunuz. Beceremezseniz kıtır kıtır yiyorsunuz. Üzerinde kabartma şeklinde bir şeyler, muhtemelen markası filan yazıyor. Fakat bizim millet Arap harflerini görünce bunlara vaftiz şekeri muamelesi yapıyor...

Kaba kristalli şekerler diğer bir seçenek. Bunlara "nabat" deniyor. Sarımsı renkli bu şeker, çoğu yerde ortasından çubuk geçen bir lolipop şeklinde veriliyor. Sapından tutup çaya daldırıyor ve istediğiniz tada gelinceye kadar karıştırıyorsunuz. Sonra çıkartıp kenara koyuyorsunuz. Muhtemelen her yeni serviste aynı şeker gidip geliyor. Sarı rengi ondan olabilir diye aklımdan geçmişti, ama değilmiş. Bu yazımı okuyan bir arkadaş kibarca uyarmış; o renk içindeki safrandan diye!

Kahvaltıda bal, yemeklerde çorba standart. Ballarının haklı bir ünü var. Meraklısına Kandovan'dan almalarını öneririm. Hem İran'ın çok ilgi çekici bir köşesini görmüş olurlar, hem de yiyebilecekleri en kaliteli balı alırlar. Kandovan, Tebriz'in 60 km kadar güney batısında, üç-dörtbin metrelik yüksek dağlar arasına sıkışmış, güneşin erken battığı bir kasaba...

Kandovan ismi kazılmış anlamına geliyor. Bir isim, bir mekanı ancak bu kadar iyi anlatabilir. Yüzyıllar süren erozyon, volkanik arazide bizim Kapadokya benzeri bir doğa harikası yaratmış. İnsanlar dik yamaçlardaki kayalara ve bacalara kendileri ve hayvanları için barınaklar oymuş, birlikte yaşıyorlar. Kasabanın tek caddesi üzerindeki tek çayhanede hem çayınızı içer, hem de gayet uygun fiyata bal satın alabilirsiniz. Burada, zor şartlar altında yaşamını sürdüren 168 aile varmış. Bize zor gelen şey, belki de onlara doğal geliyordur...

Yukarıda çorbanın yemeklerde standart olduğunu yazmıştım. Mercimek veya çoğunlukla arpa çorbası. Özellikle arpa çorbasını önceleri yadırgasam da kısa zamanda alıştım. Safranlı pilav ise her sofranın demirbaşı. Çeşni için üzerine ufak ufak kıyılmış yaban mersini de serpiyorlar. Pilav başlangıçta oldukça "kuru" oluyor. "Sek" de denebilir. Tarif için başka kelime bulamadım. Yanında mutlaka tereyağ ile servis ediliyor. Yemeğe başlamadan önce tereyağını alıp istediğiniz kadarını pilava karıştırıyorsunuz. İranlılar evlerinde oldukça fazla miktarda pirinç tüketiyorlarmış. Dediklerine göre pirinci 100-150 kg alır, çuvallar 30 kg altına inince telâşlanırlarmış.

Abgusht, fesencan, keşkebademcan, sabzıgormehi İran sofrasının ünlü yemekleri. Bildiğimden değil, rehber kitaplardan okuduğumu yazıyorum. Abgusht muhtemelen Tebriz çarşısında seyyar arabaların etrafına toplanmış halkın iştahla kaşıkladığı etli nohutlu yemekti. Şöyle bir bakıp geçtim. Otellerdeki açık büfelerde seçim yapmak daha kolay. Uzun sofralara dizilmiş çeşitlerden, pilav başta olmak üzere, sadece aşina olduklarımı seçtim. Pilav dışında, her öğünde safranlı tavuk, balık ve Urfa kebap standart. Urfa kebap, aynen "Urfa" adıyla servis ediliyor. Kitaplara göre kendileri "Çelo kebap" diyormuş, ama hiç duymadım. .

Sofrada turşu eksik olmuyor. Özellikle soğan ve sarımsak turşusu standart. Ben en çok sarımsak turşusunu sevdim. Bizim rehber birçok şeyi olduğu gibi bunu da düzeltti. "Biz ona turşu demeyiz" dedi. Ama ne dediklerini anlamadım. Sarımsak veya soğan nane ve sirke içinde bir yıl dinlendiriliyormuş. Sonuç gayet iyi. En azından koku yapmıyor. Ya da bana öyle geldi. Yoğurtlarına diyecek bir şey yok. "Dokh" dedikleri ayranı da sevdim. Dokh (doogh) naneli veya reyhanlı olabiliyor. Ayran dışında en popüler içecekler "Zam Zam" kola ve taze sıkılmış nar suyu... İsteyene alkolsüz bira da var...

Yemek sonu tatlı yeme alışkanlığı pek yok. Hurma, karpuz ve kavun gibi meyveler tercih ediliyor. Otel girişlerinde ve halıcılardaki ana ikram ise "Gas" adı verilen bir tatlı. Bizim koz helvaya benziyor. Onun bademli veya şam fıstıklı olanı. Yedikten sonra damakta kalan gül suyu aromasını bayağı sevdim. Tek şartım en az %22 fıstıklı olması. hele %28 fıstıklı olsa tadından yenmez!

Yeme içme faslını kapatırken puanları vereyim. En güzel çayı İsfahan'da, aslı 300 yıllık bir kervansaray olan "Shah Abbas" otelinde içtim. Otelin dekorasyonu ve avlusu muhteşemdi. Çayı odun ateşinde yapıyoruz dediler. Odun ateşinin çaya ne kattığını anlamadım, ama gerçekten lezzetliydi. Güzel bir atmosferde, kor haline gelmiş odunlardan salona yayılan büyülü kokuyu teneffüs ederek çayımızı yudumladık. Avludaki havuzun yanında, bir portakal veya ayva ağacı altında çay içmek de keyifli olabilirdi. Fakat güneş çoktan batmış, hava iyice serinlemişti. Yolculukta hasta olmanın alemi yoktu.

En orijinal çaycı ödülünü ise gene İsfahan'daki Nakş-ı Cihan Meydanının arkasındaki, herkesçe tanınan çaycıya veriyorum. Adresi bu; herkesin bildiği çaycı! Yolunu sorduğumuz adam önümüze düşüp götürmese yerini zor bulurduk. ama aradığımıza değdi. Adam ısrarla kadınları arkadaki, başka bir kapıdan sokmak istedi. Sonra gördüm ki ön kapı erkeklerin nargile içtiği kısma açılıyor. Kadınları mı yoksa erkekleri mi korumak istediğini anlamadım. Çayhane kısmında kadın erkek birlikte oturduğuna göre ikinci şık doğru olmalı. Sahibi kimse, yıllarca çaya dair elinden geçen her şeyi saklayıp duvarlara asmış. Duvarlar bitince tavanı doldurmuş. Ödülü sadece mekan için veriyorum. Çayı berbattı.

Urfa kebap ve safranlı tavuk her yerde aynıydı. Balığı hiç denemedim.Yediğim en leziz pilavı gene İsfahan'da yedim. Lokantanın yerini biliyorum, ama adını bilmiyorum. Kaydetmemişim. Girişi, Nakş-ı Cihan Meydanı'nda, Cuma Mescidi'nin meydana bakan kapısının hemen sol tarafında... Kemerler altında biraz yürüyünce kolayca bulunuyor. Pilav her zamanki gibi safranlıydı, fakat diğer yerlerde yediklerimden çok farklıydı. Bir kere tereyağı ile muamele etmeye gerek kalmayacak kadar hazırdı. Pilavı fırında makarna gibi küp şeklinde kesip, yanında gene safranlı bir karnıbahar parçası ve maydanoz ile servis ediyorlar. Biraz daha açıklamam gerekirse, önünüze üst üste üç tabakadan oluşan bir yemek geliyor. Alt ve üstte safranlı pilav, ortada tavuklu, baharatlı, kuş üzümlü bir harç oluyor. Üst tabakadaki kızarıklık bir süre fırınlandığına işaret ediyor. Aşağı yukarı böyle bir şey. Ee, benim anlatacağım yemek tarifi bu kadar olur!

ÇOK GEZEN Mİ BİLİR?

Bu gezide İran ve ülkemiz arasındaki benzerlikleri ve farklılıkları gözlemek imkanım oldu. İnsan ve kültür kaynaklarımızın, hatta kullandığımız kelimelerin bile ne kadar iç içe, ne kadar ortak olduğunu gördüm. Savaşların ve siyasetin çizdiği sınırlara ve güncel inanç dünyasına hiç girmeden, sadece gördüklerimi yazacağım. Belki biraz Zerdüşt'e değinirim. Çünkü onu anlamadan İran'ı anlamak mümkün değil.

İster şii, ister sünni olsun, çoğunluğu müslüman olan bir ülkede cami ve minarelerden bahsetmeden olmaz. Çünkü nerede olursa olsun, insan eliyle ortaya çıkan görselliğin en önemli parçası ibadet yerleri oluyor. İran'da ilk öğrendiğim şeylerden birisi her camide cuma namazı kılınmadığı oldu. Hatta bazı camilerin cami bile olmadığı. Tabii bizim bildiğimiz anlamda...

Cuma namazı kılınanlar, daha büyük ve görkemli olan merkez camileri... Bunlar aynı zamanda birer haberleşme merkezi. Ayrıca yanlarında genellikle bir de kapalı çarşı bulunuyor. Örneğin İsfahan'da cuma namazı kılınan cami, Nakş-e Cihan meydanındaki Cuma Camii. Bu caminin bir kaç ismi daha var. "Ulu cami, Cami Mescidi, İmam Humeyni Camii" gibi. Yazd şehrinde de cuma kılınan caminin adı aynı; Cuma Camii veya Cami Mescidi. Cuma namazı kılmak isteyen turistlerin önce bunu sorması gerekiyor. Namaz saati geçince bu camilerdeki halılar toplanıp, sonraki namaza kadar kaldırılıyor. Böylece ayakkabı çıkartmadan camileri gezmek mümkün olabiliyor. İçeride fotoğraf çekmek serbest. Bizdekilerden farklı bir yanı da namazı kıldıran din adamının durduğu yerin çukur olması. Bu çukur 1,5 metreye yakın olabiliyor. Bu uygulama, Hz. Ali'nin mescitte ibadet ederken şehit edilmesiyle ilgili. Sonraki imamları, dini liderleri böylece emniyete almışlar.

Türbelerdeki minareler ezan okumak için değil. Uzaktan farkedilsin diye yüksek yapılan, geceleri ışık yakılan kuleler. Kelimenin orta yerindeki "nar" kısmı, arapçada fener, ışık kulesi anlamına geliyor. Farklılık minareyle sınırlı değil. Cami konusunda da farklı bir uygulamayı da Yezd'de gördüm.

Emir Çakmak Kompleksi 14'üncü yüzyıldan kalma ve Yazd şehrinin sembol yapısı... Biz uzaktan minareleri görünce, her zamanki refleksimizle "cami" dedik, ama rehber gördüğümüz görkemli yapının cami olmadığını söyledi. Gayet yüksek minareler kent merkezini işaret ediyormuş. Kompleksin, ortadaki üç katlı eyvan ve iki yanındaki kemerler ile İran'daki en büyük yapı olduğu söyleniyor. Kemerler her iki yanda birer kat eksilerek sağ ve sola doğru iki katlı olarak uzanıyor. Kemerli nişler insanların (veya ileri gelenlerin) meydanda yapılan "taziye" törenlerini seyretmesi için yapılmış. Kompleks içinde bir kervansaray, bir soğuk su kuyusu, hamam ve bir de tekke (Takyeh) bulunduğu söyleniyor. Ben görmedim. Sonradan meydanın her iki yanına, sağlı sollu, trafiği engellemek için, asıl binayla uyumlu tek katlı kemerler eklenmiş. Kompleks gece ışıklandırılınca çok daha etkileyici bir görünüme bürünüyor.

Yazd, "Çöl Gelini" sıfatının müthiş yakıştığı, etkileyici bir kent. İran'lı bir yazar "Yazd, İran'ın yas araçları müzesidir" demiş. 10 gün kadar önce gelseymişik Kerbela gösterilerine şahit olacakmışız. Kaçırmışız. Gezerken şehrin çeşitli yerlerinde 8-9 metre yüksekliğinde, tahtadan yapılmış devasa "şeyler" görmüştük. Bunlara nahıl deniyormuş. Orijinali "Nakhl", Farsçada "hurma ağacı" demek, Bununla beraber İran'ın ulusal ağacı servi ağacına daha çok benziyor. İran'daki en eski nahıl, Emir Çakmak Kompleksinin önündeki meydanda duruyor. Yaklaşık 400-450 yaşında!

Bir kaç ton ağırlığındaki bu nesneler aşure günü, yani Muharrem ayının onuncu günü, üzeri dualar ve resimlerle bezenmiş siyah bir örtüyle kaplanıp, hançer, kılıç ve aynalarla ve gelin telleriyle, renkli ipek peçetelerle donatılıyor. Nahıl, bu haliyle Kerbela'da şehit edilen İmam Hüseyin'in tabutunu simgeliyor ve geleneksel yas tutma törenleri onun etrafında gerçekleştiriliyor. Ağıtlar yakan, acı çeken ve ağlayan binlerce insanın omuzlarında meydanı üç kez dolandıktan sonra, bir sonraki törene kadar bekleyeceği köşesine dönüyor. Ashura, yani aşure, Farsçada "onuncu" demek. Bizdeki aşure tatlısıyla bir ilgisi yok. Zaten böyle bir tatlı adetleri de yok. Muharrem ayındaki oruçtan sonra büyük kazanlarda yemek yapıp dağıtıyorlar. Bu, aşureye yüklenen anlamların Şii versiyonu. Özetle, yasın ardından gelen sevinç yemeği oluyor. Çünkü 4. imam Zeynel Abidin kurtulmuştur!

Nahıl konusuna son günlerde okuduğum bir kitapta da rastladım. Kitabın adı "Gündelik Hayatımızın Tarihi". Rivayet o ki; Nahıl, Muhteşem Süleyman'gillerden İbrahim Paşa'nın düğününde de kullanılmış. Filmdeki değil, gerçek düğününde! Hatta Dördüncü Murat zamanında İstanbul'da 4 adet nahılcı varmış. Kudret Emiroğlu'nun yalancısıyım. Burada kısa bir mola verip, buraya kadar hiç değinmediğim "Çok gezen mi bilir?" sorusuna dönmek istiyorum. Amacım münazaraların bu klasik sorusunun cevabını tartışmak değil. İsteyen istediği yorumu yapmakta serbesttir. Ben soruyu tepetaklak edip, doğruluğundan kesinlikle emin olduğum cevabı vereyim; Okumadan gezen, ya da gezip de okumayan bir şey bilmez!

DIŞ GÜZELLİK DE LAZIM!

Tarihi eserlerin sevilip sevilmemesinde mimarileri kadar süslemeleri de rol oynuyor. Bazılarının makyajı hak etmediği kadar ilgi uyandırırken, bazılarının duru güzelliği dikkatten kaçıyor. Bazıları da, aşağıda bahsedeceğim Gök Mescid gibi en yalın, en yıpranmış halleriyle bile gönlümüzü çeliyorlar. Her şeye rağmen ayakta olduklarına, yaşadıklarına seviniyorum.

Pırıl pırıl çinilerle kaplı kubbe ve minareleri bu kadar göz alıcı kılan, bulundukları ortamla olan çelişkileriydi herhalde. Kara çarşaflı kadınlar, kara kafalı (içlerini kast ediyorum) erkekler bir yanda. kirli sarı, boz renkli topraklar bir yanda, boyasız tuğla evler, kerpiç duvarlar bir yanda... Başka türlü bir yokluğun orta yerinde cennet bahçeleri ve gerçekten rengahenk süslemeler... Beni esas etkileyen ise mimarinin ortama uyumu, tüm bu sarımık karanlığın ortasında o renkleri ve desenleri yaratan insanların varlığı, sanatın sağaltıcı gücü, renklerin taşıdığı umut ve vaat ettiği güzellikler oldu...

Ortadoğuda mimari, işlevsellik ve estetiği bir araya getiren yerler kapalı çarşılar oluyor. Tebriz çarşısı bunun güzel bir örneği. Tebriz, başkent olduğu Safeviler devrinde, (16'ıncı yüzyıl) ipek yolu üstünde, gayet hareketli bir ticaret merkeziymiş. Kentin bu özelliği, çarşısının gelişmesini sağlayan itici faktör olmuş. Çarşıda aynı işi yapan esnaf, aynı kısımlarda toplanmış. Altın ve mücevhercilerin bulunduğu kısma "Amir Çarşısı", Halıcıların çarşısına "Muzafferiye" deniyor. Ortadoğu ve dünyanın en büyük kapalı çarşılarından birisi... 2010 yılında UNESCO tarafından Dünya Mirası Listesi'ne alınmış.

Tahran Kapalıçarşısı ise daha yeni, 18'inci yüzyılda, Qajar devrinde yapılmış. Pazar yerlerinde, etrafında dükkanlar ve odacıklar olan avlulara "Timche" diyorlar. Çarşının tamamı "timche"lerden oluşuyor. Ben çarşının "Timcheh-e- Hajeb-od-Dowleh" denilen kısmını çok sevdim. Görmeye değer, ince işleri ve kubbesi var. Çarşının diğer kısımlarında vakit harcamaya değmez (bence). Orada vakit harcamak yerine hemen arkasındaki Gülistan (Golestan) Sarayı'na ayrılan süreyi uzatmak daha doğru. Burası, Tahran'da doğan güneşin ilk aydınlattığı yer olan Güneş Binası'nın "Shams-ol-Emareh" bulunduğu saray. Pazar günleri kapalı olduğunu hatırlatmak isterim.

Kubbe ve çarşılardan, her biri nadide bir mücevher gibi süslenmiş saraylara geçelim.

Golestan Sarayı onyedinci yüzyılda yapılmış. Taç giyme törenleri ve çeşitli seremoniler için kullanılan, on yedi ayrı binadan oluşan bir kompleks. Binaların cepheleri muhteşem çinilerle kaplı. En göz alıcı noktası "Talar-e Salam" adı verilen, şatafatlı avizeler, oymalı sütunlar, binlerce parça cam ve ayna ile süslü, gayet geniş resepsiyon salonlarının bulunduğu kısım. Bir odasında Şahın ünlü "Tavus Tahtı" ve tacının replikası sergileniyor. Asılları merkez bankasında. Maalesef bu odalarda fotoğraf çekmek yasaktı. Mermer tahtın bulunduğu eyvan ve "Karim Khani Nook", her birisi görsel ziyafet sunan mekanlar. Bu tahtta ve sarayların sütunlarında kullanılan mermer Yazd'da çıkıyormuş. Alabaster Mermeri deniyor. Özelliği 7 santime kadar ışığı geçirebilmesi...

Gördüğümüz diğer saraylardan tek tek bahsedecek değilim. İnternette hepsi defalarca anlatılmış. Camiler de öyle. İran camilerinin bizimkilerden farklı olduğu daha dışarıdan, kubbelerinden anlaşılıyor. Öncelikle, türbelerde de, camilerde de hiç kurşun plaka kullanılmamış.. Kubbeler ya kerpiçle sıvanmış ve gayet sadeler, ya da çinilerle bezenmişler. Kubbelerin tepede sivrilerek biten zarif şekillerini çok sevdim. Bu kubbeler hem güzel, hem de gayet fonksiyonel... Kubbelerin mimarisi ve biçimi, hava deveranını sağlayan bad-girlerle birleşince içeride klima etkisi yaratıyor. Hava çok sıcak olduğunda, zeminin altındaki daha serin kısımlarda namaz kılınıyor.

Bina gövdelerindeki kum rengiyle, kubbelerdeki yeşil-mavi çinilerin uyumu müthiş bir görsellik sunuyor. Hayran olmamak elde değil. Minareler arasında favorim Yezd'deki Cuma Mescidinin minaresi oldu. Bu seçimi yaparken eyvanın güzelliğinin tesiri altında mı kaldım bilemiyorum. Kubbelere gelince; İsfahan'daki Şeyh Lütfullah Camii'nin kubbesini tek geçerim. Cami ve türbelerin oymalı ve kat kat eyvan kubbeleri genelde güzeldi. Birbirinden ayırt etmek çok zor. Renk ve farklılık söz konusu olduğunda Şiraz'daki Vekil Camiinin mozaikleri öne çıkıyordu. İç mekanlardaki çinilerin zenginliğini ve yansımalardaki güzellikleri anlatmak ise mümkün değil. Ya İsfahan'daki Büyük Cami? Hepsine benden 10 numara!

Çinilerin göze hoş gelişleri dışında, ancak ayrıntıya girince anlaşılan mesajları var. Bahsetmek istediğim mesaj, Yezd'in Cuma Mescidinde gördüğüm "Svastika" simgesinden geliyor. Mescid 1364 yılında eski bir Zerdüşt tapınağının üstüne yapılmış. İç süslemeleri yaparken bir çok yere küfi yazıyla Allah, Muhammed ve Ali isimlerini yazarken, kubbe kenarındaki motiflere, 4 kozmik gücü simgeleyen Svastika'yı da zarif bir şekilde eklemişler. İndus medeniyeti, Ariler veya Ön-Türkler, her nereden geliyorsa, antik dünyanın Svastikada simgeleşen 4 kozmik gücü, Zerdüştlerin 4 temel elementine tekabül etmekte. Ortada 3 kere tekrarlayan Ali ismi ve iki yanında, farklı yönlere bakan uçlarıyla Zerdüştlüğün karşıtlıklar prensipini anımsatan iki Svastika! Müslüman olduk ama aslımızı unutmadık mesajı... Bu da bir iç güzellik sayılır.

Bazı zengin tüccarların evleri de saraylarla yarışacak güzellikte yapılmış. Kashan'da ve Şiraz'da böyle iki ev gezdik.

Kashan'daki "Borujerdi" evini yaptıran, kentin varlıklı ailelerinden Hacı Mehdi Borujerdi'nin oğlu. Evin hikayesi iki zengin ailenin çocuklarının evlenmesiyle ilgili. Gelin hanımın geldiği ev vaktiyle aynı kentin en güzel eviymiş. Borujerdi'nin oğlu, kayınpederinin evini yapan mimarı bulup, o evden daha güzelini yapmasını istemiş. Muhtemelen kız kendini yoksun hissetmesin diye! Kıskançlık nedeniyle veya gösteriş için de olabilir. Her neyse, ev demek biraz ayıp kaçsa da, ortaya bu ev çıkmış, Khaneh-ye Borujerdiha!. Süslemeleri 150 sanatçı tarafından 18 yılda tamamlanmış, yıl 1857. Muhteşem bir ev. Geleneksel Pers mimarisine örnek olarak gezdiriliyor.

Bahsedeceğim ikinci ev Şiraz'daki "Qavam" evi. Amerikalı arkeolog Arthur Upham Pope, Pers sanatı üzerine çalışırken zamanın İran hükümeti bu evi ona tahsis etmiş. Zamanın devrim öncesi olduğunu anlamak zor değil sanırım.

Ev, geniş bir narenciye bahçesi ortasında, ondokuzuncu yüzyılın ikinci yarısında inşa edilmiş. Sahibi Şirazlı zengin bir tüccar aile. Bahçesiyle evin toplam alanı 3500 metre kare. Evin erkeklere ait olan kısmına "Biruni", kadınlar kısmına "Andarun" deniyor. İki kısım bir tünelle bağlanıyor. Eskiden İranlı tüccarlar "Home office" çalışırlarmış. Biruni kısmı buna gayet uygun.Ayrıca, aile içi özel seremoniler ve kutlamalar, gelen misafirlerin ağırlanması gene bu bölümde yapılıyormuş. Bu saray yavrusu 1966'da Şiraz Üniversitesine bağlı Asya Enstitüsü'ne bağışlanmış. Şimdiki adı: "Naranjestan" Müzesi...

Çiniler ve alabaster mermeri yanında, süslemelerde İran'a özel diyebileceğim bir şey daha var ki estetik ve gösteriş açısından son derece çarpıcı ve şaşırtıcı! Bu nesne ne altın varak, ne gümüş, ne de değerli taşlar... Sadece cam ve aynalar... Saraylar ve camiler, bazılarının tüm iç duvarları, yerden tavana ayna parçalarıyla donatılmış. ufak, ufak, kırılmış da atmaya kıyamamışlar dedirten yüzbinlerce cam parçası. Mozaik gibi santim santim işlenmiş, duvar ve kubbelere tek tek sabitlenmiş ayna parçaları... Bu ayna ve çini olayını biraz daha açmam gerekiyor.

ÇİNİLER ve AYNALAR

İran gezimize Tebiz'den başlamıştık. karışık anlatmama rağmen, mutlaka anlaşılmıştır. Tebriz'deki Şah-ı Cehan Camii "İslam Firuzesi" diye anılıyor. Diğer lâkapları Gök Mescid, veya Mavi Cami. Bu adı camide bolca kullanılan turkuaz renkli çinilerden almış. İnce tuğla işçiliği, kubbede tonozların dizilişi de önemli özellikleri imiş! Tuğlayı anladım, ama diğerlerini okuduklarımdan yazıyorum. Çinileri de...

Çünkü mescid dışarıdan bakınca sadece tuğladan ibaret gibi gözüküyor. İçi de öyle. Üst üste gelen depremler tüm çinileri yerle bir etmiş. Lafın gelişi değil. tamamen yerle bir. Hemen hemen bütün çiniler dökülmüş. Mescidin dış duvarında sadece ufak bir kısım yerinde kalmış. Ön giriş kapısı yamalı bohça gibi. İçerisi biraz daha iyi, ama son derece üzücü. Yazık olmuş! Elde fotoğraf filan da olmadığından dökülen çini parçalarını tekrar bir araya getirememişler. Diğer bir zorluk, o zamanlar (1465 yılı) kullanılan teknikle ilgili. Önceleri çiniler, şimdiki gibi kare plaklar şeklinde değilmiş, Desendeki her bir motif ayrı ayrı şekillendirilip boyanıyor ve pişiriliyormuş. Örneğin, bir çiçek deseninde dal ve yapraklar, çiçeğin farklı renkteki her parçası ayrı ayrı hazırlanıp fırına veriliyormuş. Son derece zahmetli bir iş. Geriye kalan çinilere bakınca restorasyonun zorluğu kolayca anlaşılıyor.

Bu teknik el oyaladığı için, binalar büyüdükçe çini bezemelerin tamamlanması şahların, zenginlerin ömründen uzun sürmeye başlamış. Çinicileri bu eziyetten ve muhtemel iflastan kurtaran Kaşan'lı ustalar olmuş. "Kashi" denen karo seramik tekniği böyle bir ihtiyaçtan ortaya çıkmış ve dünyaya yayılmış. Kashan, seramik ve çinileriyle ünlü. Onyedinci yüzyıldan beri ürünlerini ihraç eden bir seramik ve sırlı çini merkezi. Çömlek tekeri de ilk önce Kaşan'lı ustalar tarafından bulunmuş. Uzun ibrik ağızlı vazolar ve seramik saklama kapları burada keşfedilmiş. Demek ki müslümanların da bulduğu birşeyler varmış!

Aynalar ayrı hikaye. "Avusturya'dan gelen aynalar yolda kırılmış, ziyan olmasınlar.." diye devam eden söylentiyi pek inandırıcı bulmadım. Fakat önce kim akıl ettiyse bravo! Bu süslemenin en güzel kullanıldığı cami ve saraylarda maalesef fotoğraf çekemedim. Çünkü yasak! Güvenlik memurları adım adım izliyorlar. Sadece Tahran'da kısa bir an fırsat bulabildim. Şiraz'daki "Şah-ı Çerağ Türbesi" ise beni en fazla tahrik eden yer oldu. Eli sopalı bir görevli de bunu farketmiş olmalı ki kol mesafesinde ardımda dolaştı. Halbuki girişteki üst aramayı çok kolay atlatmıştım! Neyse, üzülecek bir şey değil. Ben de adamı unutmaya çalışıp camiyi huşu içinde dolaştım. Ortam o kadar büyüleyiciydi ki unuttum da...

YAŞAMA DAİR NOTLAR, MUHTELİF HABERLER

Antalyada Milli Eğitim Müdürü "kız öğrenciler servislerin ön koltuğunda değil arka koltuğunda oturacak. ön koltuğa oturanlar mutlaka erkek öğrenciler olacak" demiş! Sağolsun müdürümüz güvenlik amaçlı olacağını ifade ettiği bu düzenlemeyle (güya) kızları korumaya almış. Fakat kızları kurtarırken erkekleri harcamış.

Biz gene konumuza dönüp, İran mı oluyoruz, ona bakalım; İran'da, daha doğrusu bizim geçtiğimiz yerlerde, toplu taşıma araçlarındaki durum biraz daha karışık. Otobüs ve minibüslerin arka koltuklarında sadece kadınlar oturuyor. Ön taraflarda ise kadın erkek birlikte seyahat ediyorlar. Yan yana oturmuyorlar, ama gerektiğinde ayakta bitişik nizam duruyorlar. Yalnızca erkeklerin bulunduğu bir vagon yok. Metroda'da benzer bir uygulama var. Metro dediğim sadece Tahran'da olduğuna göre Başkent'e bakacağız; Tahran'da 5 metro hattı var ve 24 saat çalışmakta. Hat sayısı 12'ye çıkacakmış. Metro vagonlarından en öndeki ve arkadaki kadınlara mahsus. Bunların bir ön ve arkasındakilerde kontenjan fifti fifti. Diğer vagonlarda ise ayırım yok. İsteyen kadın onlara da binebiliyor.

Geçenlerde bir genç kadının metroda çekilmiş videosu yayınlandı. Sayfanın adı "Benim kaçamak özgürlüğüm"... Genç bir kız, kadınlara uygulanan kıyafet kurallarını protesto etmek için metroda çılgınca dans edip, videoya kaydetmiş. Seyrettim, gerçekten çılgınca!! Yolcu kadınlardan birisi "Şimdi moda bu.." diye söylenmiş. Fakat internetteki yorumlar protestoyu destekleyen nitelikte. Bizim Türkçe sayfalarda da veciz bir yorum var: "Azmış AG Karı"...

Ne olacağını göreceğiz. Mayıs ayında kadınlı erkekli bir grup Pharrell Willliams'ın hayat dolu "Happy" şarkısıyla dans klibi çektikleri için bir yıl hapis ve 91 kırbaç cezası almışlar, sonra ceza 3 yıl ertelenmişti. Vagonda sadece kadınların bulunması azmış karının şansı olabilir.

Tahran metropolitan nüfusu 14 milyondan fazla. Merkez nüfus 8 milyon küsur. Tahran'ın çevresinde nehir, göl, deniz yok ve kişi başına düşen yeşil alan 2 metre kare. İstanbul'da 1,65 m2, Bu sayıya muhtemelen refüjler ve geçit duvarlarındaki garip yeşillikler de dahil! Yollardaki otomobil sayısı ise 3 milyon! Yolların taşıyabileceği otomobil kapasitesi 700bin. Matematiğe bayılıyorum. Sonuç: Trafik kilit! O bakımdan İstanbul'u aratmıyor. Yağmurlu havada E5'te gider, yani gidemez gibiyiz...

Kimse metroya veya toplu taşıma araçlarını kullanmıyor. Her evde birden fazla araba var. Bunun bir kaç sebebi var. Bir kere benzin fiyatları çok ucuz. Bizim otobüs yolun başında tam 375 litre mazot aldı. Ödediği para 30 dolar! Doğal gaz da çok ucuz. Kışın ayda 7-8 dolar kadar ödüyorlarmış. Hatta ödemeyip bir kaç ay biriktiriyorlar, sonra toptan veriyorlarmış. Rehberin yalancısıyım. Üstelik son senelerde petrol ürünlerinin fiyatları epeyce artmış. Örneğin 2011'de benzinin litresi 1000 Riyal'den 7000'e çıkmış. 7000 dedikleri 50 kuruş kadar bir şey. Ayrıca otomobil fiyatları çok düşük. İran'da otomotiv, petrol ve doğal gaz'dan sonra ikinci büyük endüstri oluyor. 2009 yılı rakamlarına göre büyüklükte dünyada 18inci sıradalar. Yabancı lisanslı 13 marka dışında, Saipa, Khodro, Samand gibi kendi markaları var. Ambargoya rağmen iyi yerdeler. Uçak da yapıyorlar. Ben Türkiye'yi merak edip baktım; Otomotivde 15inci sıradayız... Marka olayını da RTE çözecek, sağ olsun...

Trafiğin hemen hemen hiç akmadığı Tahran dahil, Şiraz gibi büyük kentlerde halkın ve özellikle kadınların otomobil merakı bence paradan çok özgürlükler ile ilgili. Özellikle Şiraz'da bir çok kadının otomobilleri içinde serbestçe hareket ettiklerini gördüm. Sigara içiyorlar, bangır bangır müzik çalıyorlar ve kıpır kıpırlar. Saçlar yarı açık, yarı kapalı. Örtüler başın etrafına rahatça atılmış. Gene bence, İran'a özgürlük kadınlarla gelecek! İşaretini üniversitelerde gördüm. Kız öğrenci oranını merak edip baktım; %65. Hızlı olmayabilir, ama bu genç kadınların önünde kim durabilir? Şiraz başka denebilir. Gerçekten de Şiraz bizim İzmir havasında bir yer. Politik açıdan tabii ki!

Bir cuma günü (cumaları tam gün tatil) Şiraz'da otelin yakınındaki parkta yürüyüş yapma imkanı buldum. Parkta kızlı erkekli voleybol oynayanlar, ağaçların altında çekirdek çıtlayıp "kalyan" içenler vardı. Kalyan, nargile oluyor. Yanımdan bisikletli bir kız geçti. Çok şaşırdım. O şaşkınlıkla ardından uzun süre bakakaldım. Biraz ileride erkek arkadaşıyla buluştu. Erkek yayaydı. Kız bisikleti yürüme hızında sürerken sohbet ede ede uzaklaştılar. Anlaşılan o ki erkekler medreselerde kafa bulurken, kadınlar bir gün, onları sollayıp geçecekler...

Ayrıntı gibi duran bir şey daha var ki ilgimi çekti; Yeni evlenen kadın eşinin soyadını almak zorunda değilmiş

CENNETİN ÇOCUKLARI

"...Kız kardeşi Zehra'nın ayakkabılarını tamirciden getirirken kaybeden Ali, kendi ayakkabısını onunla ortak kullanmak zorundadır. Durumu babalarına anlatamazlar, Çünkü babaları yeni bir çift ayakkabı alamayacak kadar yoksuldur. Okula giden iki kardeş ayakkabılarını değişerek giymek zorunda kalırlar, biri sabah, diğeri öğleden sonra..."

Filmin adı "Cennetin Çocukları"... 1997'de Oscar ödülünü Benigni'nin "Hayat Güzeldir" filmine kaptırmıştı. Filmde kız kardeşinin ayakkabısı yolun kenarındaki kanala düşüyor, Ali ne kadar çabalasa da onu bir türlü yakalayamıyordu. Ayakkabı suya kapılıp bata çıka kaybolup gidiyordu.

Tahran'da mola verdiğimiz bir yerde otobüsten inerken, şoföre biraz söylenmiştim, niye orada durdu diye. Zira tam kapının dibinde, yol kenarında içinden su akan derin bir kanal vardı. Dikkatlice yürüyüp, biraz ileride kanalın üzerine konmuş demir ızgaranın üzerinden geçmek zorunda kalmıştık. Sonra anladım ki şoförün başka çaresi yokmuş. Bu kanallar kentin her tarafındalar. Bir iki yerde yer altına giriyorlar, fakat genellikle açıktan akıyorlar. İnsanlar da alışmış, ya üstlerinden atlıyorlar, ya da yayalar için konmuş ızgaralara kadar yürüyorlar. Seyrederken çok etkilendiğim o filmi anımsadım. Ayakkabılar işte böyle bir kanalda kaybolmuştu... Filmden bahsetmişken sonunu da anlatayım;

"...Bir gün bir yarış ilanı görür. Yarışın üçüncülük ödülü bir çift ayakkabıdır. Çok sevinir. Amacı üçüncü olup kazanacağı ödülü Zehra'ya vermektir. Fakat aksilik bu ya, ne kadar ayarlamaya çalışsa da birinci olur. Ödülü anlamsız bir kupadır. Üçüncü olup ayakkabıları kazanan çocuğun ardından kahrolarak bakar..."

DAĞ, ÇÖL ve SU

İran'ın bir yanı dağsa, diğer yanı çöl. Büyük kentler bu nedenle dağlara yakın kurulmuş. Su, dağlardan yerleşim yerlerine kanallarla taşınıyor. Bizim kanal dediğimize onlar “Qanat” diyor. Kanat bir nevi yeraltı sulama sistemi ve Yezd'lilerin buluşu. Kanatlar kah yol kenarlarından, kah yer altından evlere ve bahçelere su taşıyor. Suyla gelen bereket, nem ve serinlik, kuru ve sıcak çöl ikliminin üstesinden gelmelerini sağlıyor

Çöl daha Tahran çıkışında başlıyor. Suriye'de gördüğümüz gibi kumlu değil, boz renkli, taşlık bir çöl. Çalı çırpıdan başka bir şey gözükmüyor. Geniş iki yönlü asfalt bir yolda gidiyoruz. 250 km sonra Kashan. Kaşan'dan sonra İsfahan. İki gece konaklama... Sonra tekrar çöl... 150 km sonra çöl kumu renginde Maybod, bir saat sonra Yezd! O da aynı renk... Çölde yaşam şartları zor ve ana ihtiyaç su! Yezd şehrine su 45 km ötedeki Şir Kuh Dağı'ndan (4075 metre) kanat sistemiyle geliyor. Bu, basit bir kanal açma olayı değil. Kanalın eğimi çok önemli. Bir derece eğim olsa su durgunlaşıyor, akmıyor, 3 derece olsa fazla hızlı akıyor ve erozyona yol açıyor. Kanatların eğimi bu nedenle iki derecede tutuluyor. Yezdliler kanat imalatı, su getirme ve yer altı sulama sistemleri konularındaki uzmanlıklarıyla tanınıyorlar...

Gördüğüm her şey insanların çevrelerine uyum sağlamak konusundaki yeteneklerini sergilemekte. Yörede sıkça kullanılan rüzgar kuleleri bunun örneklerinden bir diğeri. İsimlendirme şekli de hoşuma gitti. Gayet mantıki; "Bad" malum, rüzgar demek. Gir de gir! Sonuç "Bad-gir". Bunlar çöl rüzgarlarını belli açıyla içeri alıp evin yaşam alanlarına yönlendiriyor. Hafif bir esinti bile yeterli. Hava cereyanı odalara ininceye kadar ısısını kaybediyor ve soğuyor. Bir nevi antik "air-conditioning" denebilir. Su sarnıçları da çok yüksek değil, fakat içerideki su deposu yerin on metre kadar altına iniyor.

Maybod'da enteresan bir yapı gördük. Buna "Buz evi, Yakhchal" demişler. Yakh, farsça'da buz demek. Chal ise çukur, oyuk anlamına geliyor. Duvarları kum, yumurta akı, kireç, keçi kılı ve kül karışımından hazırlanan bir harçla yapılmış. Amaç ısı yalıtımı sağlamak. Duvarının kalınlığı alt kısımlarda 2 metreyi buluyor. Duvar yukarı doğru incelip ufak bir havalandırma deliğiyle sonlanıyor. Kapalı olduğu için içine giremedik. Bu antik buz dolaplarının mezopotamyada milattan 18 yüzyıl öncesine kadar giden örnekleri var. Bizim gördüğümüz Safavilerden kalmış.Yaklaşık 15 metre yüksekliğinde bir kümbet. Kışın dağlardan getirilen kar ve buz burada depolanıyor ve uzun süre erimeden kalıyor. Yapının alt kısmında eriyen suyun aktığı bir kanat bağlantısı var. Buz dolapları bugün hangi amaçla kullanılıyorsa, bunlar da aynı amaçla kullanıyorlarmış; Soğutma ve koruma. Farkı ortak kullanıma açık olması ve elektrik harcamaması (!).

BAĞ - BAHÇE ve HAMAM

Persler çölü kötülüklerin kaynağı olarak görür ve yaşadıkları yerde çölün izlerini yok etmek için çaba harcarlarmış. Konak ve sarayların çevresine çok büyük alanları kaplayan bağ ve bahçeler yapılmasının, bunun için dağlardan binbir meşakkatle su taşınmasının asıl nedeni bu. Doğal olarak o zamanlar bahçeler halka açık değil, etrafları mutlaka duvarlarla çevrili ve sadece sahipleri tarafından kullanılıyor.

Pers bahçeleri tasarım olarak dünyadaki başlıca bahçe konseptlerinden biri sayılıyor. Bunların en iyi örneklerinden birisini Kashan'da gördüm.

Kaşan, Safevi kralların dinlenme yeri. Kentin bir yanı çöl, fakat ortasında bir vaha yaratılmış. Burası İran'ın hala yaşayan en eski bahçesi; Bagh-e Fin! Fin kelimesinin anlamını merak ettim. Rehbere göre bahçenin ismi, bu yörede yaşamış kadim "Pin" kavminden geliyormuş. Arapçada P olmadığı için kelime sonradan "Fin"e dönüşmüş."Caspian" denizinin adındaki "pian" eki de aynı kökten geliyormuş. Çok şükür, o "F"ye dönüşmemiş.

Bahçenin tarihi 7000 yıl öncesine kadar gidiyor. Bir rivayet, "Chesshmeh-ye- Soleiman" boyunca kurulduğunu söylüyor. Kesin olan, Şah Birinci Abbas'ın (1571-1629) bahçeyi Perslerin cennet anlayışına göre yeniden şekillendirdiği. İran'da İsfahan ve Kashan çevresinde sanat ve güzellikle ilgili ne varsa altından Şah Abbas çıkıyor.

Hamamlar Pers bahçelerinin vazgeçilmez bir parçası. Eskiden sadece temizlik için değil, bazı sosyal ve tıbbi amaçlar için de kullanılıyorlarmış. Kına yakma (Hana-bandan) törenleri, flebotomi (toplardamarı keserek kan akıtma), kemik kırık-çıkık tamirleri buralarda yapılıyormuş. Ayrıca rekreasyonel fonksiyonları da varmış, ama hamamın girişinde yazılı bu ifadeden ne kastedildiğini anlamadım.

Şah Abbas'tan sonra bu adetler kalkmış ve hamamlar asli görevlerine dönmüşler. Fin Bahçesindeki hamam "Royal" hamam olarak biliniyor. Sonradan, Qajar döneminde, yanına bahçede çalışanlar için de bir ilave yapılıp ikisi birleştirilmiş. Hamamın "Royal" kısmının ünü sadece daha eski oluşundan gelmiyor. Kaçar Sultanı Nasreddin Şah, annesinin tezgahladığı bir komployla, Vezir Mirza Tekihan'ı (Amir Kabir) burada öldürtmüş. Hamamın odalarında olayı görsel olarak anlatan mumya heykeller var. Vezir son deminde "Bu cellat beni öldüreceğine, en iyi dostum canıma kıysın" demiş, bileğini dostuna uzatmış...

İsfahan'daki Nakş-ı Cihan (Nagch-e Djahan, Naqsh-e Jahan) meydanı da Şah Abbas'ın eseri. Dünyanın Nakışı demek. İsfahan, Esfahan, nefse cihan "Dünyanın yarısı" olunca bahçesi de nakışı oluyor! Bahçe dediğime bakmayın, boyu 510 metrelik bir alan. Eni neredeyse bizim Gezi Parkının boyu kadar. Kenarlarında süsleme harikaları, muhteşem kubbeleriyle Lütfullah camii ve İmam Camii, büyük bir kapalıçarşı, bir uzun kenarında da 6 katlı "Ali Qapou Sarayı" var. Burası şah Abbas'ın yaşadığı Saray. Büyük Kapı demek. Bab-ı Ali gibi. Önünde nakış gibi işlenmiş bir bahçe, havuzlar, balıklar... Keyfe bakın! Bir İran Şiiri "Ben gittim, İsfahan'da yüz dünya gördüm" diyor.

Bizim gruptan bir vatandaş yanındakini esir almış, ahkam kesiyor; "Ağaçlar etrafı görmeyi engelliyor" Adam Türkiye'den gelmiş, bir dünya mirasında kıyım planlıyor. Burası bir meydan! Ağaçların kesinlikle bir şeyi engellediği yok. Özellikle kısa boylu ağaçlar seçilmiş ve özenle budanmışlar. Ama bizimki kafayı ağaçlara takmış bir kere. İngilizce konuşsa bile Türk olduğu kesin. Tam belediye reisi olacak adam!

Farsçada bahçeye "Pardis", Şiraz'daki bahçeye "İrem (Eram) bağı" denmesi sebepsiz değil. Batı dillerindeki "Paradise" ve benzerleri, Farsçadaki bahçe kelimesinden türemiş. Persler, inançlarındaki (veya düşlerindeki) cennet konseptini bahçelerde canlandırıyorlar. Kanatlarla gelen su önce büyük havuzlarda toplanıyor. Cennette içinden su, şarap, süt ve bal akan dört nehir olduğuna inanıldığı için, havuzdaki su kanallarla dörde bölünüyor. Kanalların tabanına farklı yönlerde döşenmiş taşlar bir piyanonun klavyesi gibi farklı sesler çıkartıyor. Su sonatının coşkusu, fazla yüksek olmayan fıskiyelerin katılımıyla şahikasına ulaşıyor. Ağaçlar öyle bir düzenle dikilmiş ki bağın gözle görülmeyen sonu yarattığı sonsuzluk hissiyle çevrenizi sarıyor. Dört köşedeki gülleri, orkide ve begonvilleri saymıyorum bile...

Tahran'daki Park-e Mellat, Su ve Ateş Parkı (Bustan Ab va Atash) ve benzeri, daha işlevsel ve eğlence amaçlı yenilerden bahsetmeyeceğim. Sinir bozucu şeyler! Cennet bahçelerine kıyasla değil, benim memleketimin güdük parklarını hatırlayınca... Parklardaki insanlara bakıp (kendi hesabıma), "Emekliler için ideal" diye, kendi emekliliğimi düşlerken rehberin sesiyle silkindim: "Biz AVM için ağaç kesmeyiz" dedi... Durup dururken söylenmeyeceğine göre, gruptan birisi parkta AVM düşlemiş olabilir. Yukarıda anlattığım film hikayesi ne kadar gerçekse bu da gerçek. Adamlara rezil olmuşuz!

Buraya kadar bad-gir deyip havadan, kanat deyip sudan ve çöl deyip topraktan bahsettik. Dört elementin üçü tamam. Sıra ateşe geldi. Zerdüşt dünyanın dört temel elementten oluştuğunu belirtir. Hava, su, toprak ve ateş. Bu dört element özenle korunmalı ve kirletilmemelidır. Bu nedenle Yezd'e gelip ateşten bahsetmemek olmaz. "Ahura Mazda" deyip ateşten bahsedeceğim.

ATEŞ ve ATEŞGEDE

Yezd'e giderken yol boyu Zerdüştlüğün özelliklerini ve ateşle ilgisini dinledik. Yezd'e gelince de ilk ziyaret ettiğimiz yer "Ateş Tapınağı" oldu. Ateşgah, ateşkadeh, hepsi aynı yeri tanımlıyor. Burada ziyaret kelimesini kasten seçtim. Anlaşılacağı gibi bunu da yeni öğrendim. İranlılar ziyaret kelimesini sadece mezar ve türbe için kullanıyorlarmış, yoksa ev ziyareti için değil.

Tapınak binası son derece sade. Oldukça da yeni, 64 yıllık bir bina. Geniş bir salondan ve rahiplerinin kaldığı kısımdan ibaret. Hiç bir süsleme vs yok. Tek süsü ahşapla çerçevelenmiş kırmızımsı bir camın arkasında, büyükçe bir kadehin içinde sakin sakin yanan ateş. Bu "sönmeyen ateş" MS 470 yılından beri hiç söndürülmemiş, dolaşa dolaşa sonunda buraya gelmiş. Şimdi badem ve kayısı ağaçlarının odunlarında yanmaya devam ediyor.

Ateşe taptıkları söylentisi onları da rahatsız etmiş olmalı ki tapınağın bir duvarında durumu açıklamışlar; "Zerdüştler (Zoroastrians) önce de şimdi de "theist" olup, ateşe tapmazlar. Ateşi saflığın bir sembolü sayarak saygı duyarlar. Tapılmayı sadece, tek tanrı olan "Ahura mazda" hak eder." Bu tanımda "Ahura" allah, "Mazda" büyük anlamına geliyor. Ateşi kıble kabul etme, önünde dua etme olayı da biraz farklı. Zerdüştler dualarını ışığa dönerek yapıyorlar. Bu herhangi bir ışık kaynağı olabilir; Mum, lamba ışığı, güneş veya ateş... Asıl kıble ise güneşin kendisi oluyor. Dini törenlere ve ayinlere pek önem vermiyorlar, Hac zamanı gibi özel durumlarda törenlerin ateş önünde yapılması, ateşin karanlığı önlemesinden. İnançlarına göre karanlık kötülüklerin kaynağıdır.

Yazı ateşin yolculuğunu anlatarak devam ediyor ve şöyle bitiyor; "Yanan odunların külleri kullanılmıyor ve uygun zamanlarda atılıyor". Birileri (bizim Türklerden olabilir), küllerin efsunlu veya şifalı olup olmadığını sormuş olmalı.

FRAVAHAR (Ferohar) Sembolü

Tapınağın giriş kapısının üstünde kanatlı bir yaşlı adam resmi var. Mısırlı İsis'i veya Mezopotamyalı Ishtar'ı andırıyor. Şahname'de islam öncesi Zoroastrian zamanlarından epik hikayeler anlatan şair Firdowsi'nin mezarında da Fravahar ikonu mevcut. Aynı resmin kabartmasını Persepolis sütunlarından birisinde de görmüştük. Fravaşi isimli koruyucu meleği temsil eden Fravahar Sembolü Zerdüştlüğün ahlaki prensiplerini ifade ediyor; "Hata, hakahata ve hvarşta; İyi düşünün, iyi söyleyin ve iyi yapın". Bunların karşıtları da var. Çünkü inancın temelinde dualizm söz konusu; İyi-kötü, aydınlık-karanlık, Çinlilerdeki Ying-yang gibi...

Yaşlı adamın sağ eli ileriyi, doğru yolu gösteriyor. Bu aynı zamanda Ahura Mazda'nın yolu oluyor. Elindeki halkanın, belindeki kordonun, kanat ve kuyruğundaki tüy sıralarının ayrı ayrı anlamı var. Bu sembolik teferruat internette vardır, meraklısı açar, bakar. İpucu olarak sadece kanatlardaki üç sıra tüyün üç iyilikle, kuyruk aşağı doğru durduğu için üzerindeki üç sıra tüyün kötülüklerle ilgili olduğunu söyleyebilirim. Şimdi yukarıda kaynak gösterdiğim Şahname'den ve İran'ın "milli" şairi Firdevsi'den biraz bahsedeyim.

FİRDOWSİ ve ŞAHNAME

Şahname tarih öncesi zamanlardan başlayıp, Sasani İmparatorluğu'nun sonuna kadar İran tarihini anlatır. Firdevsi 56000 beyitlik (bazı yerlerde 60000 olarak geçiyor) bu uzun metni 10'uncu yüzyılda yazmış. Avesta, Tevrat ve Kuran'dan yararlanarak evrenin yaratılışı, ay, güneş, gezegenler, yerküre ve diğer canlıların var edilişi, insanın yaratılışı ve dünyaya gönderilişi gibi olaylarla başlayıp İran tarihi ve efsaneleri ile devam etmiş. İçinde Cemşid, Keykubat ve Keykavus, Darius ve Büyük İskender olduğu gibi, Turani krallardan, İran'ın baş düşmanı Efrasiyab (Alper Tunga) ile İranlı kahraman Rüstem'in epik mücadelesi de vardır. Persepolis, İran dilinde Şahname'deki başka bir mitolojik kahraman Jamshid'in ismini taşır, Takht-ı Jamshid.

İran'ın bir çok köşesinde yapılan törenlerde Kuran yerine Şahname okunmaktaymış. Bir şair "Şâhnâme hiç abartısız Kurân’ıdır Acem’in" derken sadece gerçeği dile getirmiş...

Laf lafı açıyor. İran'da Kuran söz konusu olduğunda laf dönüp dolaşıp Hafız'a geliyor. Hele Şiraz'daysanız...

HAFIZ ve HAFIZ'IN KABRİ

"Gerçekte serin serviler altındaki mezarda, her seher vakti ne bir gül açar ne de her gece bir bülbül öter... Ama Hafız, iş te bu bilinmeyeni düşletir bize, gidilmeyen ama bir gün mutlaka gidilecek olan yolu aydınlatır"

Münevver Oğan "Hafız" hakkındaki araştırmasında böyle diyor. Yahya Kemal'in o şiirini bilmeyen yoktur tahmin ediyorum. En azından bizim gibi antik-antika öğrencilerin hafızasının bir kenarına mutlaka kazınmıştır. İran'a gitmek söz konusu olduğunda ilk aklıma gelen de "Rindler" oldu. Endülüs konusunu çalışırken Yahya Kemal'in yaşamını okumuş, İran'a gittiğine dair bir bilgiye rastlamamıştım. Gitmemişse, yapmam gereken bir görev vardı. Daha önce başkasının yapıp yapmadığını düşünerek riske sokamazdım. Bunu mutlaka yapacak ve Şiraz'a gidip mezarının başında oturacak, Hafız için yazılmış bu şiiri ona okuyacaktım. Ayrıca Hafız'ın şiirlerinden de bir iki tane yanıma aldım ve bir gece vakti, ortalık iyice karardıktan sonra Hafız'ın kabri olan o yere gittim.

Anıt mezarı görünce çok şaşırdım. Panayır yeri gibiydi. Bayram değil, seyran değil, insanlar, turist filan değil, kendi insanları gelmiş, kabri ziyaret ediyorlardı. Ellerinde şiir kitabı olanlar vardı. Kıyı köşe oturmuşlar, şiir okuyorlardı. Buraya gelmeden önce Sa'adi'nin kabrine uğramıştık. Orası da aynen böyleydi. Sanki adamlar yeni ölmüşler, millet kırkına gelmiş! Dostlarım, Hafız 1390'da, Sa'adi yüz yıl daha önce 1292'de ölmüş. Neredeyim ben? Başka bir gezegende miyim? Türkiye'de olmadığım kesindi. Biz daha iki şairimize sahip çıkamamıştık. Ne Can Yücel'in mezarını koruyabilmiştik, ne de Nazım'ınki getirilse nasıl sahip çıkacağımızı biliyorduk. Yahya Kemal'in şiirlerini bir yana itmiş, iyi mi, kötü mü olduğuna ulusça karar verememiştik. Aşiyan'ın manzarası olmasa kimse mezarına gitmezdi...

Hafız'ın kabri, kararınca ışıklandırılmış sade bir mezardı. Tıpkı Saadi'ninki gibi. Kabrin etrafı devamlı dolu oluyordu. Bir köşede, Hafız'ınkini uzaktan gören bir yerde adını bilmediğim başka bir kabir buldum. Onun başına oturup, cebimden şiirleri çıkardım. Çoktandır böyle güzel bir akşam yaşamamıştım. Sonra kalkıp etrafı dolaştım. Kırmızı bir gül arıyordum. Fakat her taraf begonvil doluydu. İki tur attım, tek bir güle bile rastlamadım. Olmadığına karar verip, hayal kırıklığı ile dışarı çıkarken, kapının on metre berisinde bodur bir gül ağacı gördüm. Tek bir gül ağacı. Sonunda bulmuştum. Sarı-pembe taç yaprakları uçlarına doğru kızarıyordu...

"Bir gün döner hüzünler kulübesi gül bahçesine; Üzülme.
Ey gamlı gönül;
İyileşirsin nasıl olsa.
Getirme aklına kötü şeyler.
Bu perişan başın da gelir hale yola,
Üzülme.
Ey güzel sesli bülbül;
devam edersen çimen tahtında kalmaya,

yine başına çiçekten güneşlik takarsın;
Üzülme.
Şu kısa ömrümüzde felek
dönmezse bir iki gün muradımızca,
gerçekleşmezse arzularımız,
devam etmez ya bu hep böyle;
üzülme.
Umutsuzluğa kapılırım deme!
Gayb âleminin sırlarını bilmiyorsun çünkü.
Perde arkasında,
nice gizli oyunlar var.
Üzülme.
Hey gönül;
söküp götürse de yokluk seli varlığımızı,
Üzülme.
Nuh gibi kaptanın var;
Üzülme...

..."

SA'ADİ ve BİRLEŞMİŞ MİLLETLER

Sa'adi Hafız'dan farklı. Farkı bir yüzyıl daha önce yaşamasında değil. Rehbere Halk hangisini daha çok seviyor diye sordum. Hafız dedi. Hafız'ın hafızlığını, Kuran'ı ne kadar iyi bildiğini anlattı. Kuran'ı tersten bile okuyabilecek kadar hatmetmiş. Asıl ismi yerine kendisine "Hafez-e Shirazi" denmesi de bundanmış. Ayrıca, hep yerel kalmış. Şiraz dışına hiç çıkmamış. "İran'daki her evde Kuran yanında bir de Hafız'ın şiir kitabı bulunur" dedi. Şâhnâme’nin de başucu kitaplarından olduğunu ekledi.

Sa'adi ise devamlı gezmiş. Bağdat'ta medrese tahsili gördükten sonra 30 yıl boyunca dolaşmış. Hindistan ve Kuzey Afrika'da yaşamış, sonra Şiraz'a dönmüş. Moğol ve haçlılara karşı savaşmış. Hatta bir ara haçlılara esir düşmüş. Sonra Şiraz'a dönmüş. Yazdığı şiirlerde islamdaki bilgelik düşüncesini konu edinmiş. Şimdi her 21 Nisan günü Sa'adi günü olarak kutlanıyormuş. Rehber cebinden 100bin Riyallik bir banknot çıkartıp arkasını çevirdi. Sadi Türbesinin resmi yanında İngilizce yazılmış bir cümle vardı:

"Human beings are members of a whole,In creation of one essence and soul."

1258 tarihli "Gülistan" adlı eserinden alınan bu mısralar ve devamı New York'taki Birleşmiş Milletler binasında, "Hall of Nations" girişinde yazıyormuş. Devamı şöyle:

"If one member is afflicted with pain, Other members uneasy will remain. If you have no sympathy for human pain, The name of human you cannot retain."

Şiir çok etkileyici. Sekiz yüz yıldır anlamını koruyan müthiş bir deyiş. Paranın arkasına yazılması bence iyi olmuş. Parayla ilgili olduğu için değil, daha çok insana ulaştığı için böyle söylüyorum. Bu evrensel mesajla Sa'adi, Hafız'dan bir adım öne geçiyor. Fakat nedense içime bir şüphe düştü. Şüphelendiğim İran değil, Birleşmiş Milletler! Siyaset dediğimiz şey malum, her zaman olması gerektiği gibi olmuyor. Dengeler filan...

İran dönüşünde internette bir tarama yaptım. Önce şiirin bir Şiraz halısı üzerine işlendiğini öğrendim. İran Hükümeti vaktiyle Birleşmiş Milletlere hediye etmiş. Sonra bir nedenle asıldığı yerden kaldırılmış (!). Bu hikayeyi bilmese de, yazının akibetini benim gibi merak eden birisinin daha olduğunu gördüm; İranlı bir genç. Ayrıca bu genç adam üşenmemiş, New York'a gitmiş. Birleşmiş Milletler binalarının hiç bir yerinde bu yazıyı görememiş. Sonra yetkililere sormuş, bu yazı nerede diye... Cevabı da buldum. Kibar bir girişten sonra "Yenilenme çalışmaları nedeniyle halı geçici bir binaya taşınmıştır..." demiş, sonra da halının resmine götürecek bir bağlantı vermişler... İşte politik cevap diye buna derim.

Yukarıda Hafız mı, Sa'adi mi diye sormuştum ya, bence Sa'adi daha büyük!

ŞEHRİYAR (Shahriar) ve ŞAİRLER MEZARLIĞI (Magbara-ol-Shoara)

Şiir geleneğinin bu kadar yaygın olmasında kadim Zerdüşt inancının etkisi olduğunu düşünüyorum. Çünkü Avesta'da şarkı ve şiirlere çok önem verildiğini okudum. Ayrıca Zerdüşt cenneti şiirli, şarkılı bir yer olarak anlatıyor. Şarapsa ruh gözünün açılması amacıyla içilmekte. Ömer Hayyam'ın ruh gözünü açtığı gibi;

...

Tanrı bizi çamurdan yarattığında
Biliyordu bu dünyada ne işimiz olacak
İşlediğim günahlar hep onun emriyledir
O halde cehennemde beni niçin yakacak?

İsyan edip karşında duracağım, neredesin?
Karanlığı, ışığa yoracağım, neredesin?
İbadete karşılık cenneti alacaksam
'Bağış mı ticaret mi' diye soracağım, neredesin?

Bu kadar şairden ve şiirden bahsetmek bir yandan da asabımı bozuyor. Fakat İran'ı onlardan bahsetmeden anlatmam imkansız. Onlar ki vaktiyle Goethe'den Jean Paul Sartre'a kadar bir çok Avrupalı yazarı etkilemişler. Beni haydi haydi etkilerler! Bizim de şairlerimiz var demek içimi rahatlatmıyor. Zerdüşt deyince 3500 yıl öncesinden, Hayyam dediğimde onbirinci yüzyıldan, bir gelenekten ve köklü bir kültürden bahsediyorum. Şimdi bunlarla dertlenmeye biraz ara verip, tekrar ilk güne, Tebriz'e dönelim. Gök Mescidi tavaf ettikten sonra "Şairler Mezarlığı"na geçiyoruz.

Çiçeklerle çevrelenmiş bir alanın ortasında düz beyaz, sade bir anıtsal yapı var. Dışındaki panolarda bazı şairlerin resimleri sıralanmış. Azerbaycan Müzesiyle bu anıtın arasındaki bahçede başka bir 12nci yüzyıl şairi Khagani Shervai'nin heykeli duruyor. Bu alanda eskiden sadece şairlerin gömüldüğü bir mezarlık varmış. Yıllardır meydana gelen her büyük depremden sonra bu mezarlık alt üst olmuş. Tam 410 mezarın hangisi kimin ayırt edilememiş. Sonuçta hepsini bir araya toplayıp, üstlerine bu anıt mezarı inşa etmişler. 1988'de Şehriyar ölünce onu da bu anıtın içine defnetmişler. Ölüm günü olan 18 Eylül İran'da her yıl "Milli Şiir Günü" olarak kutlanıyor.

Burası şairler için yapılmış, dünyadaki tek anıt mezar! Anıtın iç duvarlarında çeşitli şairlerin simalarını ve eserlerinin özelliklerini anlatan rölyefler var. Önlerindeki camekanların içinde kitapları sergileniyor. Anıtta yeri belli olan tek şair Şehriyar. Mezarı, üzerinde Farsça yazılar bulunan sade bir mermer kapaktan ibaret. Hemen arkasındaki çini panoda portresi görülüyor. Tepedeki ufak pencereden süzülen ışık salonu hafifçe aydınlatıyor. Nereden geldiği belli olmayan derin ve davudi bir sesin okuduğu mısralar salonu şöyle bir dolaşıp, kapıdan dışarı doğru taşıyor...

...

Heyder Baba, merd oğullar doğginan,
Nâmerdlerin burunların oğginan,
Gediklerde kurdları dut boğginan,
Koy kuzular ayın şayın otlasın,
koyunların kuyrukların katlasın.

Heyder Baba, senin könlün şad olsun,

Dünya varken ağzın dolu dad olsun,

Senden keçen yakın olsun, yad olsun,

Deyne menim şâir oğlum Şehriyâr,

Bir ömürdür gam üstüne gam çalar.

Shahriar'ın asıl adı Muhammed Hüseyin. En tanınmış şiiri olan "Heyder baba'ya Selam" Azeri Türkçesiyle yazılmış uzun bir şiir. Buraya sadece son kısmını yazdım. Heyder baba ise her hangi biri değil. Şehriyar'ın köyünün bulunduğu dağın adı... Şehriyar, yaşadığı devirde İran dışındaki gelişmelerle de yakından ilgilenmiş. Einstein'a yazdığı mektup o bakımdan önemli. Mektupta Einstein'ın bazı çalışmalarını eleştirmiş ve nükleer silahların yapılmasına yol açacak şekilde istismar edilebileceğini belirtmiş! Hala yaşıyor olsaydı, Cumhurbaşkanı Ruhani'ye nasıl bir mektup yazardı acaba?

FARSÇA MI PARSÇA MI?

Şehriyar mahlasının şehir ve yar ile ilgisi yok. Aslı büyüklük ifade eden bir tamlama. Şiirlerini Azerice veya Parsça yazmış. Farsça mı, Parsça mı olayı da ayrı bir sorun. Yukarıda, bağ-bahçe konusunda da değinmiştim. Bu farklılık Arap alfabesinde g, h, p ve j harflerinin bulunmamasından ileri geliyor. Dilimiz Farsçanın bir sürü kelimesini ithal ederken ve ayrıca bu dört harfi de tepe saça kullanırken, sıra Pers ya da Pars kelimesine gelince Arapçasını tercih edip "Fars" demişiz. Bir anlamda araplar gibi düşünmeye başlamışız. Örneğin bizde yaygın olarak kullanılan diğer bir kelime de "Acem". İranlıları "Acem" olarak tanımlamayı pek severiz.. Halbuki Acem, Arapların kendileri dışındakiler için kullandıkları bir kelime. Dil bilmeyen anlamına da geldiği için bir çeşit aşağılama da sayılabilir. Eski Yunanlıların, aslında Yunan olmayanlar için kullandıkları, sonradan biz Türklerin üzerine yapışıp kalan "barbar" kelimesi gibi...

Turistik bir geziyle ilgisi yok, ama tuhafıma giden bir husus var. Politik özelliği dışında, dille ilgisi bakımından yazmak istiyorum. İran'la Irak arasındaki körfeze, adeta taraf tutar gibi Basra Körfezi adını vermişiz. Halbuki Basra'nın körfezle ilgisi yok. 80-90 km içeride bir kent. Irak'ın körfezde pek kısa bir kıyısı var. Bütün dünya körfeze Pers Körfezi diyor, biz Basra! Kesinlikle akıl sır ermeyen bir ülkeyiz.

Bundan sonra İranlılar için kesinlikle Acem kelimesini kullanmayacağım. Kullanılmasına da itiraz edeceğim. Dil ve inançlarıyla Anadolu'nun içine işlemiş, Helenizmi ve Roma İmparatorluğunu etkilemiş en az 2500 senelik bir kültürden, Arianlardan ve koca Pers İmparatorluğundan bahsediyoruz. Bir kere dil bilmeme safsatası hepten yalan. Araplar kendilerine baksınlar; J harfleri bile yok. Bu açıdan da İran'ı tercih ederim. "J" olmasaydı ne yapardım? Gülçin olur muydu jaleler subhi behariden?

En sevdiğimin etrafından şöyle bir dolaşıp, İran'daki "en" bişeylere dikey geçiş yapıyorum:

GÖRMEDİKLERİM, DİKKATİMİ ÇEKEN DİĞER ŞEYLER ve "EN"ler

İran'daki ilk birkaç günümüzde Tebriz Çarşısı, Tahran Pazarı derken dikkatimi çeken bazı şeyler oldu. Bunlar, farklı olarak, gördüğüm değil, görmediğim şeyler. Onları yazmak istiyorum. Ortalıkta gördüğüm tek polis türü trafik polisiydi. Onu da sadece Tahran'da gördüm. Normal polis veya asker hiç görmemiştim. Ayrıca ortalıkta hiç dilenci yoktu. Dilenci olayını kentlerin çeşitli yerlerine koydukları "Sadaka Kutuları" ile çözmüşler. Yardımda bulunmak isteyenler kumbara denebilecek bu kutulara para atıyorlar. Paralar tek bir merkezde toplanıyor. Paranın ve her çeşit yardımın muhtaçlara ulaşmasını bu organizasyon sağlıyor. Bazı kutular da Irak savaşının malul gazileri için ayrılmış.

Bunları düşünmemin esas sebebi, çarşılarda hiç kimsenin, hiç bir satıcının ses veya fiziksel olarak bizi taciz etmemesiydi. Kapalı ve açık çarşılarda o kadar dolaştık, ne peşimize düşen oldu, ne çekiştiren. Ancak bir şey sorarsak cevap verdiler. Pazarlıklar daha makul ölçülerde oldu. Aldatılma korkusuna hiç kapılmadım. Hiç bir yerde çantamı veya cüzdanımı sakınma ihtiyacı duymadım. Sonuçta bende öyle bir güven oluştu ki, rehbere; " Herhalde çantamı ortada bıraksam kimse almaz" dedim. Onayladı, fakat tedbiri elden bırakmadı: "Siz gene de dikkat edin" dedi.

Sokaklarda fotoğraf çekmemize itiraz eden olmadı. Ne itiraz ettiler, ne de para istediler. Para verdiğim tek kişi, Şiraz'daki İrem bahçesinin çıkışında elinde muhabbet kuşlarıyla bekleyen adamdı. O da kuşları satarak değil, fotoğraflarını çektirerek para kazanıyordu. Elimi uzattım. Üç tanesi koluma çıktı. Oradan küçük adımlarla yan yan yürüyerek küçük parmağıma kadar gelip, alışık bir şekilde tünediler. 2 Avroyu böyle hak ettiler.

Diğer bir dikkat çekici nokta ortalıkta köpek olmamasıydı. Bunda dini inanışlarının da rolü var. Namaz kıldıkları yerde köpek kılı olsun istemiyorlar. İran'da gördüğüm tek köpek Persepolis'te küçük bir İranlı kızın kucağında gördüğüm finoydu. En temiz ödülünü ona verdim. En çığırtısız çarşıları ve en temiz köpeğimizi gördüğümüze göre en pis ile devam edeyim. Diğerleri arkadan gelsin.

En Pis; İskender! Nam-ı diğer; Büyük İskender!

Persepolis'in ilk kuruluş tarihi MÖ 515. Yakılarak yok oluş tarihi ise; MÖ 330! İskender, zamanın bu en zengin kentinde sadece iki ay kalmış, alabildiğine yağmalamış ve ayrılırken, muhtemelen gözdağı vermek için, tamamen yakmış. Parsa, Parseh veya Takht-e Jamshid; "Güneşin altındaki en zengin kent". Pers İmparatorluğu'nun hazinesi, arşivi, kütüphanesi ve seremonyal kenti. Zenginler paralarını bankaya yatırır gibi burada muhafaza ederlermış. Yağmalanan kentten arda kalanlar, kütüphanedeki inek derisine altın mürekkeple yazılı eserler dahil yangın sırasında yok olmuş (Hocası Aristo'nun kemikleri sızlamıştır). Sadece kil üzerine yazılmış olan kayıtlar kurtulmuş. Sıcaktan piştikleri için sağlam kalmışlar! İşte bu nedenle tüm dünyanın "Büyük" lâkabını taktığı İskender, İran'da "Pis İskender" olarak anılıyor.

En çelişik; Bu gerçeğe rağmen, dünyanın en büyük kütüphanesine İskender'in adı verilmiş!

En karışık; Resmi paralarının üzerinde "Riyal" yazıyor. Alışverişte fiyat söylerken, paranın üzerinde ne yazarsa yazsın, bir sıfır eksik söylüyorlar. Yani onbin Riyal istediklerinde, bu sizden yüzbin Riyal alacakları anlamına geliyor, Karışıklık paranın iki adı olmasından ileri geliyor, Riyal ve Tümen. Halk, Riyal deyip "Tuman" üzerinden hesap yapıyor. Bir Tuman on Riyal'e eşit. İran'da (bir kaç halıcı hariç) kredi kartı geçmiyor. Bu halıcılar Fransa'daki ortaklarını araya sokarak parayı tahsil ediyorlar.

En afili; Şiraz'daki "Qavam House"... En gösterişli olarak bu evi saymam yanlış anlaşılmasın. İsmindeki "ev" kavramı açısından buraya koydum. Burası evse, bizimkilere başka bir şey demek lazım! Bereket versin, üniversiteye bağışlandıktan sonra adı, bahçesindeki narenciye ağaçlarından dolayı "Naranjestan" Müzesi olmuş! Bununla başa çıkabiliriz...

En zengin; Tahran'daki "Mücevher Müzesi". Müzenin dış görünüşü belli etmese de, içindekilerin maddi değeri İran'ı yeniden imar edebilecek kadar. Kanlı elmasları, uğruna savaşlar yapılan tahtları, baş ağrıtan taçları görmek isteyenler gidebilir. Gitmeden önce açık günleri ve kapanış saatini iyi öğrenmeli. Zira haftada 3 gün kapalı. Son giriş 16:30 biliyorduk, 16:00'da kapandı...

En sıcak; Tehran "sıcak yer" demek, Burada sıcaklık lafın gelişi. Kentin iki kısmı var. Güneyi halkın yoğun yaşadığı kısım. Kuzeye gittikçe rakım yükseliyor. Yükseldikçe de zengin kısımlar başlıyor. En kuzeydeki 3000 dönümlük arazide "Sadabad" denen ve 19 saraydan oluşan, Kaçarlar Hanedanı ve Pehlevi ailesinin mekanı var. Kuzey Chamran (Şemran), Şemiranat Şehristanı diye anılıyor. Soğuk yer, daha yüksek, yayla gibi bir anlamı var. Sonuçta Tehran ve Şemran, aşağıdakiler, yukarıdakiler gibi oluyor.

En Yalnız; Rıza Pehlevi'nin bacakları

Sadabad'daki Beyaz Saray'ın önünde, giriş merdivenlerinin hemen dibinde duran bir çift bacak. Sadece çizmeleri bile neredeyse insan boyunda. Zamanında, Şah Rıza Pehlevi'ye ait tam bir heykelmiş. Sonradan oğlu Muhammed Rıza (Bizim Prenses Süreyya'nın kocası olan) her nedense heykeli kalçaların altından kestirip atmış. Neden bacakları geri bıraktığı belli değil. Oğlunun marifeti olması olayı daha da anlaşılmaz bir şekle sokuyor. Belki de biraz ilerisindeki "Areş Kemangir" heykeliyle uyumsuz gözüktüğü için kaldırılmıştır. Öyle veya böyle, sonuçta bir çift bacak Beyaz Saray'ın girişinde gariban bir şekilde duruyorlar.

En tuzlu; Tahran Arkeoloji Müzesindeki "Tuz Adam"... 1700 yıl önce kuzeydeki bir tuz madeninde sıkışıp kalmış bir vatandaştan geri kalanlar. Suratı, saçları, giysi parçaları, çizmesi olduğu gibi duruyor.

En zor; İran'da bir işin zorluk derecesini anlatmak için "Rüstem'in işinden zor" denirmiş.

Yunan mitolojisindeki Herakles'in yerini Şahname'de Rüstem almış. Onun da başarmak zorunda olduğu görevleri var. Sadabad'daki Beyaz Saray'ın tavan süslemelerinde Rüstem'in 7 işi resmedilmiş. Persepolis yolundaki kaya mezarlarını da onun oyduğu farz ediliyor. O nedenle hepsine birden "Naqshe Rostam" adı verilmiş. Bir dağın dik yamacında, epeyce yükseğe haç şeklinde oyulmuş 4 mezar Akamenid krallara, alt kısımdaki 7 kabartma Sassani krallara ait. Bunların en eskisi MÖ 1000'e, Elam dönemine tarihleniyor. Mezar odaları deniyor, ama buna dair hiç bir arkeolojik delil bulunmamış.

En meçhul; Nakşı Rüstem alanında, mezar ve rölyeflerin bulunduğu dağ yamacının önündeki düzlükte, yamaçtan 60-70 metre kadar önde, tabanı biraz çukurda kalmış değişik bir yapı bulunuyor. Esas zemin bu yapının tabanı hizasında olmalı. Zira vaktiyle bütün yamaç kum yığınlarının altındaymış. Şimdi bir kaç metre yüksekte gibi görülen kabartmalar, zeminin orijinal seviyesi göz önüne alınırsa epeyce yüksekte kalıyor. İşte etrafı emniyete alınmış çukurdan yükselen ve ne olduğu hala bilinmeyen 12,5 metrelik bu yapıya "Ka'ba-ye Zartosht, Zoroaster'in Kübü veya Kabesi" adı verilmiş. MÖ 5.yy Akamenid devrinde yapıldığı düşünülüyor. Ama ne amaçla yapıldığı meçhul. Bazıları mezar oyuntularının karşısında olduğu için ebedi ateş yakılan bir tapınak diyor. Haç yeri olduğu söylentisi de var. İsmindeki "kabe" kelimesi toplumun müslümanlaşması sürecinde, preislamic yapılara Kuran'dan veya Şahname'den anlamlar yüklenmesi sırasında konmuş.

En ilk; Bu bölüm oldukça uzun olacak. Zira Persler dünyadaki bir çok ilke imza atmışlar. Romalılardan çok önce posta sistemini düzenlemişler, yollar yapmışlar. Maybod'da daha yeni, Kajar döneminden kalma bir atlı posta istasyonu gezdik. Birinci Darius Persepolis'in inşası sırasında bütün çalışanları sigortalamış. İnşaatta sadece ücretli işçiler çalıştırılmış. Sulama ve içme suyu için ilk kanal sistemi kurulmuş. İlk takvim uygulamasını başlatarak, yeni yılın ilk gününü (Now Rouz, Nevruz) 21 Mart olarak ilan etmiş.

MÖ Altıncı yüzyılda İkinci Kiros (Cyrus), Magna Carta'dan 1700 yıl önce, kil tabletlere basılıp çoğaltılmak üzere, bir silindire ilk insan hakları bildirgesini yazdırmış. Tahran Ulusal Müzesinde bu silindirin kopyasını gördüm. Aslı 140 yıldır İngiltere'deymiş. Babylon'un fethinden sonra hazırlattığı silindirde "köleliği yasakladığı, herkesin inancını seçmekte özgür olduğu, kimsenin korkutulmasına izin vermeyeceği, Babylon'un daha da gelişmesi için uğraşacağı, onlara barış ve huzur bahşedeceği, insanlar arasında dayanışmayı teşvik edeceği" yazılı.

Tam olarak "ilk" sayılmasa da, yörenin özelliği dolayısıyla ilkler arasında saymak istediğim bir konu daha var. En azından İran'ın ilki.

Yörede hüküm sürmüş iki büyük imparatorluğu oluşturan halkların bakış açısını göstermesi bakımından (bence) önemli. İsfahan'da, Ermeni Vank Katedrali girişinin tam karşısındaki küçük alanda Ermeni bir din adamının heykeli var. Burada katedral için bir-iki cümle eklemeliyim. Vank Katedrali deyişi biraz değil, epeyce yanlış. Çünkü Vank'ın anlamı da katedral. Bu durumda Katedral katedrali oluyor! Neyse, İşte bu katedral iç duvarlarındaki freskler, cennet ve cehennem tasvirleriyle ünlü. Ayrıca ek bir de müzesi var. Müzede soykırıma ait resimler, belgeler sergileniyor. Soykırım dediğim, Yahudilerinki değil tabii ki...

İşte o heykelin kaidesinde; "İran ve Orta Doğuda Matbaa'nın kurucusu" yazıyor. Kaidede rölyefi görülen matbaa makinesinin aslını Tahran Ulusal Müzesinde gördüm. 1636 yılında Ermenice basılan ilk kitap "Zebur"... Farsça kitap basılması için 192 yıl daha geçmesi gerekmiş (1828). İstanbul'daki ilk matbaaya ait bilgiler 1494 yılına kadar gidiyor. Bu tarihte Yahudiler İbranice bir Tevrat tefsiri basmışlar. Daha sonra 1567'de Ermeniler, 1627'de Rumlar kendi matbaalarını kurmuşlar. Bizim dincilerin buna aklı ermemiş. Ayrıca hattatlar da işlerini kaybetme endişesiyle matbaayı uzun süre engellemişler. Müslümanların matbaaya kavuşması ancak 1729 yılında gerçekleşmiş...

En romantik; İsfahan'dayız.

İsfahan güzel bir kent. Zayandeh nehri kıyıları, 33 Gözlü Köprü, Kaju Köprüsü, hepsi gayet romantik köşeler. Şah II. Abbas Kaju Köprüsü'nün orta yerindeki pavilyonda oturur, manzaraya bakıp kalyan içermiş. Belki şarkı da söyler veya söyletirdi, ama şimdi yasak. Yasak olmayan şey köprüde buluşmak ve suya bakmak... Köprünün romantizm katsayısı altından akan suyun miktarıyla doğru orantılı. Şimdilerde barajlar yüzünden yılın önemli bir bölümünde nehir yatağı kuruyor ve adeta taşlık bir yola dönüyormuş. Kısacası su olmayınca köprü ruhunu kaybediyor. Şansımıza, biz İsfahan'a varmadan 3 gün önce suları koyvermişler. Kısacası nehri ve köprüyü tam formunda gördük.

İsfahan'da ruhunu suya borçlu olan bir yer daha var: Kırk Sütunlu Saray (Chehelsotoon Palace)! Büyük bir botanik bahçesinin ortasında, 17'nci yüzyılda yapılmış bir Safevi Sarayı. Bahçesi emekliler cenneti! Sarayın önündeki fıskiyeli havuzun çevresine oturmuş keyif yapıyorlar. Sarayın ismi eyvanda çatıyı tutan sütunların sayısından geliyor. Fakat burada topu topu 20 tane ahşap sütun var. Sayı saymayı mı bilmiyorlar diye düşünürken, işin aslını öğrendim; Sütunlar havuzun suyundan akseden gölgeleriyle birlikte 40 oluyor (muş)!

En sitemkar; Kırk Sütunlu Saray'a mütevazi dediysem, o kadar değil. Diğer saraylardan farkı duvarlarında yerden tavana rengarenk freskler ve çini üstüne yapılmış resimler olması. Çinilerin çoğu sökülmüş. Görmek için Avrupa'daki müzelere gitmek gerekiyor. Freskler Safeviler zamanındaki şölen ve savaşları anlatıyor. Fresklerden birisinde "Çaldıran Savaşı" betimlenmiş. Birbirine girmiş onlarca askerin arasında Yavuz ve Şah İsmail'i atlarının üstünde gösteriyor. Doğrusu ikisinden Şah İsmail Türke daha çok benziyordu! Rehbere "Neden Çaldıran tablosu? Safeviler bu savaşı kaybettiler" diye sordum. İnsan kaybettiği savaşı devamlı hatırlatacak bir şey yapar mı? Yapmışlar. Fakat unutmak istemedikleri şey savaşın değil, mertliğin kaybı. Şah İsmail de Türk olduğu için savaşın mertçe yapılmasını emretmiş ve top gibi kitlesel imha silahlarının kullanılmasını yasaklamış. İlk günlerde Yavuz da kullanmamış. Fakat kayıpların arttığını görünce vazgeçip topları ateşletmiş. Şah İsmail gene de toplarını kullanmamış. Sonuç malum... Rehber Behnam;"Yenildik ama mertçe" dedi...

En anlamlı; Bu hikayenin devamı da var. Konu uzadı, ama yazmadan geçmek istemiyorum. Savaştan sonra Yavuz, İsmail'e "Kardeşim" diye başlayan bir mektup göndermiş. İkisi de Türk ya, birbirlerine kardeş diye hitap ediyorlar. "Kardeşim" demiş, "o kılıçı bana gönderir misin?" Bahsettiği kılıç, savaştan sonra İsmail'in sinirle bir top namlusuna vurup, namluyu ikiye böldüğü kılıç! İsmail kılıcı İstanbul'a göndermiş. Yavuz kılıcı alıp bütün gücüyle bir top namlusuna vurmuş, kesememiş. Değil namlu, biraz kalın hiçbir demir kesilmemiş. Yavuz İsmail'e tekrar yazmış, "Yanlış kılıç gönderdin herhalde" diye. İsmail cevap vermiş: "Kardeşim, kılıç yanlış değil, doğru kılıçtır. Yanlış olan onu tutan koldur!"

En şifreli; Siosepol "33 Kemerli (veya gözlü) Köprü" demek. Bir adı da "Allahverdi Khan" Köprüsü. Allahverdi, Şah Abbas'ın komutanlarındanmış. Vaktiyle Hristiyanlıktan İslama yatay geçiş yapmış. Safeviler zamanında kent büyürken, yeni kısmın karşı kıyıda gelişmesi için önce bu köprüyü yaptırmış (1602). 300 metre uzunluğunda, gösterişli bir köprü. Özellikle altında su olunca ve geceleri ışıklar yanınca başka güzel. Bazı rehber kitaplar bu 33 rakamına takmış durumda. Dünyayı geçmiş, şimdi ve gelecek olarak algıladığımız için 3 kutsal sayılırmış! Hz İsa 33 yıl yaşamış, 3x33 = 99, tanrıya giden yolların toplamıymış gibi iddialardan, köprünün 33 adımda geçilebileceğine kadar bir dizi safsata! 9'lar, 19'lar, 40'lardan sonra bir de kutsal üçümüz oldu! Benim merakım köprüyü neden nehrin en geniş yerine yaptıkları? 33 Kemer sığsın diye mi?

En vazgeçilmez; Şiraz'da yol kenarında "Kuran Kapısı" olduğu söylenen bir tak gördük. Eskiden bu takın altından geçilerek kente girilirmiş. Bu arada "tak" geleneğinin Mitraizm'den kaynaklanıp tüm dünyayı, daha doğrusu, asker milletini etkilediğini öğrendim. Bab-ı Quran 1000 yıl kadar önce yapılmış. Zend'li Kerim Han kapıyı yaptırırken, tam girişin üstüne rast gelen odaya Kur'andan bazı bölümler koydurmuş. Kapı, adını oradan almış. 1950'lerde yıkılmış, fakat tekrar yapılmış. İnanışa göre altından geçerek yola çıkan sağ salim geri dönermiş. Şimdi geniş otoyollarda böyle bir şans yok. Fakat ahali bu inanışı evlerine taşımış. Rehberimiz; "Karım beni uğurlarken Kuran'ı başımın üstünde tutar, onun altından geçerek kapıdan çıkarım" dedi. Selametle...

En sessiz; Tekrar Yezd'e dönüyoruz. Yezd ismi Allah anlamına gelen "Yezdan" kelimesinden türemiş. Burası "Çöl Gelini"... 4000 metrelik bir dağın eteğinde, çölün kenarında, antik su kanalları, rüzgar kuleleri, birbirinin içine geçmiş gibi duran evleri, gölgeli, dar sokakları, kemerleri, yuvarlak kubbeli türbe ve mescitleri, çölün üzerinde batan güneşin son ışıklarının kızıla boyadığı kerpiç duvarları ile farklı bir kent. Biraz yüksek bir yerden, kentin üzerinde dolaşan Kerbela ağıtlarını ve ilahileri dinleyerek renk değişimini izlemek çok etkileyici. Burası 3000 yıllık Zerdüşt dininin en yoğun yaşandığı 3000 yıllık bir kent. Evlerin yavaş yavaş seyrelip, çöl sessizliğinin başladığı yerde, çölden daha sessiz bir yer görüyoruz. Sessizlik Kulesi...

Sessizlik kuleleri (Dakhma), Zerdüştlerin ölülerini bıraktıkları yüksekçe düzlükler. Çünkü toprağı kirletmesin diye ölülerini gömmüyorlar. Havayı kirletmesin diye yakmıyorlar, su kaynaklarına bulaşmasın diye suya atmıyorlar. Ölülerin yakınları çevredeki evlerde beklerken, Nasellar denilen görevliler ölüleri kuleye bırakıyor, sonra bir delikten kuşları izliyorlarmış. Eğer kuşlar önce sağ gözü yerlerse ölünün iyi bir yere gideceğine inanılıyor. Soldan başlarlarsa ölünün işi zor! Geriye kalan kemikler yaklaşık bir yıl sonra alınıp iyice temizlendikten sonra su geçirmeyen lahitlere konuyor. Bu nedenle Zerdüştlerin lahitleri çok küçük oluyor. Şimdi ne yapıyorlar derseniz, sessizlik kuleleri artık boş. Şah Rıza Pehlevi zamanında bu ritüel yasaklanmış. Cenazeler toprakla hiçbir şekilde temas etmeyen beton lahitlerle gömülüyor,

En geleneksel; Ortalık kararınca Yezd'in dar sokaklarına dalıp biraz dolaştıktan sonra ufak bir kapının önünde durduk. Kapının üzerinde "Saheb.A.Zaman Club" yazıyor. Rehberlerde "Club Zurkhaneh" olarak geçiyor. Zurkhaneh, kuvvet, güç evi demek. Basit bir deyişle bir spor kulübü. Her yaştan insan buraya spor yapmaya ve vücut geliştirmeye geliyor. Kendi emsalleri içinde burayı farklı kılan özelliği 1580 yılı gibi inşa edilmiş olması. Bir farkı da turistlere açık olması. Zamanla biraz gösterişe kaydıkları söyleniyor. Olsun, gösteri de olsa savaşcı mitra kültünün izlerini taşıyan bir olay. Orijinal mekan eski bir su deposuymuş. 29 metre yüksekliğinde oval bir tavanı var. 5 badgirle havalandırılıyor, Alanı çepeçevre dolduran seyirciler olmasa belki, ama kesinlikle söyleyebilirim ki yeterli değil. Havada terle karışık ağır bir koku var...

Yüksekçe bir yerde bir adamın parmakları, kucağındaki tefin (deff) üzerinde coşkuyla dolaşıyor. Ritmi ayarlayıp dua gibi bir şeyler söyleyerek milleti havaya sokuyor. Ritm hızlandıkça onlar da hızlanıyor. Salona tanınmış bir sporcu girince önündeki zile vuruyor. Zil çalınca herkes kapıya bakıp içeri gireni süzüyor. Sporcu seyircilerin arasından geçip alana ayak basarken temenna ile tef çalan adamı selamlıyor. Ortadaki ufak meydanda en küçüğü 7 yaşlarında gözüken 12-13 genç var. Kıspete benzer işlemeli donlar giymişler. Basit jimnastik hareketleriyle başlayıp, iyice ısındıktan sonra, lobut çevirmeye başladılar. Kenarda savaş aletleri gibi ince uzun tahtalar, zincirler vs duruyor. Belli ki daha sonra bunları da kullanacaklar. Güreş dahil her saat farklı programları varmış. Bir saat kadar izleyip ayrıldık.

En eksik; Zerdüştlük ülkemizde çok az tanınıyor ve bir takım ön yargılara kurban ediliyor. Bence Zerdüştlük "ateşe tapıyorlar" kolaycılığından öte, daha saygı duyulması ve tanınması gereken bir inanç felsefesi. Sorun eksik bilgiden kaynaklanıyor. Halbuki Zerdüştlük vaktiyle antik çağ Yunan filozoflarını ve bazı çağdaş düşünce adamlarını fazlasıyla etkilemiş. Nietzsche "üstün insan ve sonrasız dönüş" felsefelerini Zerdüşt'ün karşıtlık prensipleri üzerinden şekillendirmiş.

"... her doğru olan şey yalan söyler, her gerçeklik eğiktir, zamanın kendisi bile bir çemberdir. Yürümesini bilen her insanın, daha önce geçmiş olması gerekmez mi bu yoldan? gelebilen her şeyin daha önce gelmiş ve geçmiş olması gerekmez mi?"

Tek tanrı fikrini kabul eden ilk din olması, ölümden sonra onun huzuruna çıkılacağı ve orada sorgulanacakları inancı, iyi ve kötü anlayışı, bunların insanda beden buluşu, bu yüzden özgür iradenin öne çıkışı, kıyamet, cennet, cehennem kavramları üç semavi dini de etkilemiş. Dinler arasındaki etkileşim gayet doğal. Her yeni din eskisine ne kadar yakın olursa, toplumda o kadar kolay kabul görür. Zerdüştlerin Müslümanlığa geçişi de o nispette kolay ve sorunsuz olmuş. Ben burada uzun uzun bunlardan bahsedecek değilim. Her zaman söylediğim gibi, meraklısı açsın baksın. Buna değeceğine inanıyorum. Diğer özellikleri bir tarafa, "Tanrı kadın ve erkeği bir arada, birbirine arkadaş ve eşit yaratmıştır!" deyişi bile, tek başına bir okuma nedeni olabilir.

İran hakkında bu kadar uzun yazıp da hala eksik hissetmem, bir "anlata anlata bitirememe" sorunudur ve kişiseldir. Diğer yolcuları bilemem...

İRAN'A DOĞRU...

2014-11-06T22:59:00.002+02:00

İran mı olacağız?

Epeydir bu soruyla başlayan sohbetler bir süre sonra ikinci bir alternatif doğurdu: Malezya mı olacağız? Son altmış yılda katettiğimiz yol bu kadar; Küçük Amerika'dan Malezya'ya yatay geçiş! Biraz yatay, biraz dikey, kerameti kendinden menkul bir güzergâhtan, eğri büğrü, gizli kapaklı tünellerden, dünyevi ve uhrevi kanallardan geçerek layığımızı bulduğumuz (veya bulacağımız) nokta bu: Ya İran'ız ya da Malezya!

Bu tarz endişelerin giderek büyüdüğü yıllarda kesip sakladığım bir gazete kupürünü buldum. Londra'da Arapça olarak yayımlanan "Asharq Al-Awsat" gazetesi "İran'la Türkiye'nin Farkları" diye bir başlık atmış. Tarih 24 Ağustos 2002. Sonrasını zaten biliyorsunuz. Makalede A ülkesi, B ülkesi diyerek bir dizi rakam sıralanmış. A devletinde düzenli namaz kılan ve oruç tutanların oranı %70. Nüfusun %55'i haftada en az bir kez camiye gidiyor. B ülkesinde ise bu oranlar sırasıyla; %60 ve %12. "A" ülkesinde her yıl müftü olmak isteyenlerin sayısı binleri aşarken, "B" ülkesinde molla olmak isteyenler giderek azalıyor (muş). Müftülükten bahsettiğimize göre "A" ülkesi Türkiye oluyor, "B" ise İran! Garip ama gerçek. Kum, Meşhed ve Tahran gibi kentlerde on beşinci yüzyıldan bu yana faaliyet gösteren dini medreseler öğrenci yokluğundan kapanma tehlikesiyle karşı karşıya kalmış. Darısı imam-hatiplerin başına. Rakamlar oldukça doğru. Örneğin gene bu anketlerde halkın %43'ü seçimde "islamcı" AKP'ye oy vereceğini söylemiş. AKP'ye islamcı diyen ben değilim, Alman şirketi ANAR.

Gene İran'a dönelim. Nerede kalmıştık? İran olmak veya olmamak! Bütün mesele bu değil aslında. Mesele, İran olmanın kötü bir şey olup olmadığı! Bazı bakımlardan adamları takdir etmiyor değilim. Büyük devletlere yaltaklanmadan onurlu bir dış siyaset güdüyorlar. Hırsızı, sahtekârı başlarına bakan yapmıyorlar. Yıllardır devam eden ambargoya rağmen kendi yağlarında kavrulup gidiyorlar. Neyse, bu konular sakız gibidir, çektikçe uzar. Amacım karşılaştırmalı siyaset yapmak değil. Sosyal analiz hiç değil. Medyada her konuda ahkam kesmeye hazır yüzlerce "bilmiş" adam var. Bu işleri onlara bırakıp ilim-bilim durumlarına dönmek istiyorum. Malum, ileriyi görmek istiyorsak bilim ve eğitim konularına bakmak lazım. İleriyi görmek gibi bir derdiniz yoksa, işleri Allah'a havale edersiniz olur biter...

Kesik gazete parçalarını karıştırmaya devam ediyorum. Yıl 2008. TÜBİTAK'a göre Uluslararası bilim indeksine giren Türkiye kökenli bilimsel yayın sayısı 120bin. Etki değeri 4,55. Aynı dönemde Yunanistan'dan yapılan yayın sayısı 101bin. Etki değeri ise 8,06. Yunanistan'ın nüfusu 10 milyon. Neyse, Yunanı boş verip, dişimize göre bir rakip bulalım. Kolay, gene İran'a bakalım. İran'da 44 üniversite var. Onları kelle hesabıyla geçeriz. Fakat bu da ne? Başlıkta "Bilimde İran Türkiye'yi geçti" yazıyor. "Türkiye bazı bilim dallarında hâlâ büyük farkla İran’ın önündedir: 2012 yılında tıpta Türkiye’nin bilimsel yayın sayısı 12.710, İran için bu sayı 7.711’dir. Ekonomi, işletme gibi dallarda da Türkiye açık ara önde. Fakat sıkı durun: 2012 yılında matematikte Türkiye 1.557, İran 2.356’dır! Bilgisayar bilimlerinde Türkiye 1.354, İran 2.354’tür! İran’ın daha büyük farklarla önde olduğu petrolle ilgili dalları saymıyorum. Fakat İran, militan siyaset yüzünden dünya ekonomisine yeterince entegre olamadığı için, bu bilimsel birikiminin ekonomik karşılığını gerçekleştiremiyor..."

Militan siyaset? Bu da ne demek? Kafam giderek karışıyor. Akıl akıl, gel peşime takıl (!) Türkiye mi İran olacaktı neydi? İyi miydi, kötü müydü, neydi, nasıldı? Yoksa İran Türkiye mi olmuş? Militan siyaset? Bu ülke Türkiye olmasın?

Prof. Dr. Celal Şengör; "İran’da gerek jeoloji servisinin, gerekse de petrol şirketinin yaptığı jeoloji, Türkiye’de MTA’nın ve TPAO’nun yaptığı jeolojiden her zaman daha kaliteli olmuştur. Bunun nedeni İranlılar bu iki kuruma ülkenin ihtiyaçları açısından, biz ise politik açıdan bakmışızdır her zaman. Çok yakınlarda MTA’da benim yönlendirmem ile işe başlayan iki öğrencim, daha iki sene olmadan pes ettiler, ayrılmayı düşünüyorlar. Nedeni ise çevrelerindeki kalitesiz personelden çektikleri. Genel Müdür bu sene sonunda emekli oluyor. Ondan sonra MTA’nın başına gelecekleri düşünmek bile istemiyorum.”

Demek ki memlekette işler kötü gidiyor. İran kadar bile olamıyoruz. Yazık. Beceriksizlik ve seviyesizlik zirve yapmış durumda. Ülkenin en büyük kurumları yerlerde sürünüyor. "En büyük kim?" holiganizmi karşılık bulmuyor. İnsan hakları, toplumsal ahlak, özgürlükler birer ütopya! Türkiye, tutuklu gazeteciler ve aydınlar sayısında İran ve Çin'le yarışmakta. Eğitimde üç yanlış bir doğruyu götürmekte. Üniversiteler epeydir "Yüksek Lise" kıvamında, Hababam Sınıfı'na dönmüş durumda. Sıfır sorun mucitleri sıfır almaktan bıkmadılar, Mahmut Hoca onlardan bıktı. Hafize Ana emekliliğini istedi. Badi Ekrem bile "bunlar adam olmaz" deyip mektebi terketti. Duvarların yaldızları döküldü, bahçeyi ayrık otları sardı. Hepsi gitti, biz kaldık. Biz ötekileriz. Sabretmek zorundayız. Demokratik açıdan en büyük sıkıntı, katlanmak zorunda kalmak.

İlim-bilim konusunda kalmıştık, konu karıştı. Ekim ayında, Türkiye'nin yedinci Profesör Başbakanı "... Doktoranın anlamını bilmeyen öğrenci, tek ciddi eseri olmayan profesör var. 12 yılda üniversite sayısı 73'ten 184'e çıktı. Ama öğretim üyesi, ah o öğretim üyesi... Aynı sayısal ve niteliksel hıza ulaşıyor mu? Ulaşmadığı zaman ciddi bir yanılsamayla iç içeyiz." dedi. Biraz şaşırdım, çokça sevindim. Ne dediyse iyi demiş. Fakat mutluluğum uzun sürmedi. Aradan bir ay geçmedi, sayın Cumhurbaşkanı rektörlere, "Devlet hastanelerindeki uzman doktorlarımıza profesörlük imkânı veremez miyiz?" diye sordu. Rektörler de "Haaşa, emriniz olur" dediler. Cumhurbaşkanına değil de rektörlere üzüldüm.

Bu haber üzerine denecek fazla söz yok, Sözün bittiği yer demek ki buralarda bir yermiş. Bunaldım. Benim biraz dolaşıp gelmem lazım. Avrupa'ya gitsem olmaz. İnsan dönüşte kötü hissediyor. En iyisi İran'a gitmek! Gidip bir bakayım; İran mı oluyoruz?

ALLAHA EMANET

2014-10-30T14:25:00.000+02:00

Somasonolsun demiştik.
Olmadı, olmaz...
Ermenek de son olmayacak...
İnşaat veya tersane işçilerinin başına gelenler gibi, Dilburnu'nda veya Yatağan'da zehir soluyan halkın başına gelecekler gibi, adına kader veya kaza dediğimiz her ölümde olduğu gibi, örneğin trafik kazaları gibi...

Sebebi maden ağızlarında, fabrika kapılarında ve kamyonların arka tamponunda yazılı; Allaha Emanet!

BÜTÜN SUÇUMUZ SEVMEK!*

2014-09-06T16:11:00.002+03:00

"Suçlu" diyorlar...,
Biz bir şey yapmadık Hakim Bey!
Ne yaptık, ne de yapanı gördük...
Bir adam karısını vurmuş
Bir kadın kocasını kesmiş
Bir düğünde on kişi ölmüş
Üç kız evden kaçmış
IŞİD Irak'a girmiş
Üç yüz kişinin kafasını kesmiş
Obama kulaklarını çekmiş
Ne gördük, ne işittik...
Seçim olmuş.
Cumhur, başkanını seçmiş
Haşaa, biz seçmedik Hakim Bey!
Birisi bizi suçlamış
Şeyimden aşağı, afedersin Hakim Bey!
Kırgındık, umutsuz ve kızgındık...
Ayrıca denizdeydik Hakim Bey! Dalgalar ve papalina, lagos ve çipura şahidimdir...
Tekneye çıkmış, uzanmıştık...
Bulutlar ve rüzgar da oradaydı...
Dünya saatte yüz yedi bin kilometre hızla gidiyor, kuzey doğuda yıldızlar kayıyordu...
O iki Çin feneri ve mehtap şahidimdir, Hakim Bey!
Sabah erkenden kalkmış, Gökova'ya yelken açmıştık. Osman ve Halil Kaptan ve Serdal şahidimdir...

Biz bir şey yapmadık Hakim Bey! Ne gazete okuduk, ne TV seyrettik... Mutluyduk Hakim Bey.
Binerken de mutluyduk, inerken de mutluyduk... Suçumuz maviyi sevmekti Hakim Bey! Bütün suçumuz sevmek... Cezamız neyse razıyız!

* Mavi gezinin son günü "Kaya Güneri" guletinin seyir defterine yazılmıştır.

GÜNDÜZÜN KARANLIĞINDA

2014-05-16T20:20:00.000+03:00

Soma Kömür İşletmesi'nde bir felaket yaşandı. Yetkili yetkisiz herkes konuşmaya başladı. Televizyondaki emekli albayların yerini maden mühendisleri aldı. Bu ülkenin en organize sektörü, cenaze hizmetleri her zaman hayran kaldığım düzeniyle çalışmaya başladı. Hacılar, hocalar devreye girdi, hatimler indirildi, hutbeler okundu. Madenci hikayeleri dilden dile dolaştı. Baş sağlığı dilekleri havada uçuştu, günlerdir havalandırma bacalarından yükselen kara ise bulaşıp göğün bilmem kaçıncı katına ulaştı. Gündüzün kararması bundandır.

"Somasonolsun" diye bir kampanya başladı. İmzaladım. "Son olsun" demekle olmuyor, neden son olmuyor, onu araştırdım. Yazımın karanlık olması ondandır.

Önce çok ölümlü maden kazalarına baktım. Avrupa'da son 1913 yılında, Galler'de olmuş. Diğerleri Rodezya, Hindistan ve Çin'de. Çin'de yedi milyon maden işçisi olduğunu hesaba katmak lazım. Japonya'da da en son 1963'te bir maden felaketi yaşanmış. Sonra son on yıldaki tüm kazaları araştırdım. Çin, Kongo, Pakistan, Yeni Zelanda, Şili, Meksika, Sovyetler Birliği kazaları daha az kayıplarla atlatmış. Amerika Birleşik Devletleri'nde 2006, 2007 ve 2010 kazalarında toplam 47 madenci ölmüş. Demek ki her yerde olabiliyormuş dedim. Bu gerçek beni teselli etmedi. Ayrıntıya girince nerede, ne zaman insan hakları sorunu varsa, orada daha fazla ölüm olduğunu gördüm. Fıtrattan bahsedenlere kızmam ondandır.

Avrupa'ya özeniyorsak, hani muasır medeniyet filan, Avrupa'ya baktım. Maden işçisi sayısında bize en yakın olanın Almanya olduğunu gördüm. Ayrıca Almanya, dünyadaki kömür madeni rezervlerinde birinci sırada yer alıyor. 2012 yılı istatistiklerine göre tüm maden ocaklarında yaklaşık kırk bin işçi çalışıyor. Kurtarma ekipleri ve yöneticilerle birlikte sayı elli iki bine çıkıyor. Bizdeki maden işçilerinin sayısı 48706. Almanya'daki son çok ölümlü kaza 1988 yılında olmuş ve 51 kişi ölmüş. Bundan sonra, düne kadar sadece 3 kişi hayatını kaybetmiş. Hiç kaza olmamış değil, ama insanlar bir şekilde kurtulmuşlar. Aynı süreçte bizdeki kayıp sayısı 1599! Son otuz yılda yukarıda saydığım ülkelerin tümünde, Çin dahil, kazalar belirgin şekilde azalırken bizde tam bir istikrar göze çarpmakta (!). Belli ki adamlar emekçileri koruyacak tedbirler almışlar. Sayıların içimi karartması bundandır.

1999 Marmara depreminden sonra Veli Küçük günah keçisi ilan edilmiş, imar planlarında fay hatlarının yerini keyiflerine göre değiştirenler, çürük inşaatlara imza atanlar ve bilumum ahlaksız zevat kuyruklarını bacaklarının arasına sıkıştırıp ortalıktan toz olmuştu. Bu olay da muhtemelen şirketin bir kaç mühendisine veya güvenlik uzmanlarına mal edilip, mağdurlara ödenecek cömert tazminatlarla kapanıp gidecek. İnternette kuru bir istatistik olarak kalacak. Aynı şirket hiç bir şey olmamış gibi başka bir yerde, mesela bir nükleer santral inşaatında önümüze çıkacak. Sorulunca da "deneyim kazandıkları" söylenecek. Karanlıkta suratımıza yapışan örümcek ağlarından kurtulmak kolay kolay mümkün değil. Umudumun karanlıklarda hapis kalması ondandır.

Bu küreselleşme ve özelleşme yalanında, hiç bir özel şirket maliyet hesabı yapmadan güvenlik önlemi almaz. İnsan haklarını hiçe sayan bizimki gibi devletler de özel şirketlerle aralarındaki menfaat zincirini kıracak tedbirler almaz. Bizim uyanık siyasetçiler bu denklemi çok önceden çözdükleri için bu noktaya gelindi. Önce güçlü sendikaların üzerine gidildi. Yönetimler el değiştirdi. Kalanlar sarı sendika oldu. Güvenlik tedbirlerini sorgulayacak, emeğini savunacak, işverene karşı dik duracak sendikalar yok edildi. OECD Türkiye'yi sendikasızlaşma birincisi ilan edince kimsenin umurunda olmadı. Olan işçi ve emekçilere oldu. Soma madenlerine o gün kaç kişinin indiği hala bilinmiyor. Sayılar saklanıyor. Yaşı küçük işçi yok derken, kaç kişinin sigortasız çalıştırıldığı söylenmiyor. Kömür çıkarmanın maliyetini 140 dolardan 24 dolara indiririm diyerek ihale alan şirkete kimse bunun neye mal olacağını sormuyor. Tarımın ve hayvancılığın öldüğü, sanayinin ithalata kurban edildiği ülkede insanlar duble yollarda ve madenlerde ölmeye mahkum ediliyor. Çaresizlik ve çözümsüzlük halkımın kaderi oldu. Yavaş yavaş ısınan tenceredeki kurbağalar gibi olduk. Popomuzdan yükselen yanık kokusu ondandır.

Yazımı yazarken Fado dinliyorum. Fado Portekiz dilinde alın yazısı veya kader gibi bir anlama geliyor. Sevgililerini denize uğurlayan ve geri dönmelerini umutla bekleyen Portekizli kadınlar denize bakıp ağıt yakarlarmış. Kaderci olduğumdan değil, o kadınları sevdiğimden dinliyorum. Artık geri gelmeyecekler için söylenen anlamadığım kelimeler odada dolaşıyor. Anlamasam da seslerin tınısındaki hüznü, acı ve özlemi hissediyorum. Lakin hissettiklerimin onlara bir faydası olmuyor. Ne Portekizli, ne de Somalı kadınları teselli edebilmem mümkün değil. Kömür madeninin kara boğazından kara dumanlar çıkıyor. Daha fazla duman, daha fazla acı demek. Umutlar azalıyor. Duman arttıkça hiddetim de artıyor. Somalı kadınların yüreklerini yakan kor, başkalarını da yaksın istiyorum. Onların yüreğindeki kor gündüzün karanlığını aşıp, öyle bir yere düşsün ki, gecemizin aydınlığı olsun, başka acılar olmasın. Kızgınım. Sermaye - iktidar iş birliğini okuyorum. Dumanın isi gerçekleri örtmeye yetmiyor. Öğrendikçe kızıyorum. Kızgınlığım karanlığa değil, aydınlığın önündeki perdeye. Perdeyi yırtıp atmak istiyorum. Uzanıp tüm gücümle çekiyorum. Biliyorum ki gündüzün karanlığı ondandır.

ANLAMADIĞIM ŞEYLER

2014-05-16T14:41:00.001+03:00

Anlamakta zorlandığım şeyler oluyor.

Geçen ay Güney Kore'de bir feribot kazası olmuş, çoğu öğrenci, üç yüz kadar yolcu ölmüştü. Öğrencilere izin veren okul müdürü denizdir, normaldir, fıtratında vardır dememiş, intihar etmiş. Kardeşim, sen kaptan mısın? sana ne? Bu kadarla kalsa iyi. Başbakan da durumdan vazife çıkarmış, istifa etmiş. Olay siyasi değil, gemi oğlunun değil, ölenler resmen gezide (!) ölmüş, kimse çıkıp onu suçlamamış, ama adam olayı kendine dert etmiş. Dış mihrak, yan dalga dememiş, kimseye ders vermeye kalkmamış, bu işi beceremedim deyip istifa etmiş! Neden dik durmamış anlayamadım.

Daha önce de Japonya'da, tsunami bölgesinde inceleme yapan bir bakan yetkililere kaba davrandığı için eleştirilince istifa etmişti. Kaba davranmanın açılımını bulamadım. Yumruk mu atmış, beddua mı etmiş bilmiyorum. Ama bu kadar alınganlığı da anlayamadım.

Bu çekik gözler böyledir, her şeyi abartırlar derken Letonya'dan bir haber geldi. Bir süpermarketin çatısı uçmuş, elliden fazla insan ölmüş. Başbakan; "yaşanan trajedinin siyasi sorumluluğunu üstleniyorum" deyip istifa etmiş. Laf çok havalı geldi, ama olayın siyasetle ilgisini anlayamadım. Vicdandır, halka karşı mahcubiyettir dedim, geçtim. Çatıyı yapanı hapse atsalardı daha pratik olurdu.

Demek ki halkının güvenliğini sağlamayı görev sayan yöneticiler var. Muhtemelen demokrasilerin "bucket" listesinde yazılı bir şeydir. Böyle bir listeyi ne gördüm, ne de işittim. Ama ortak bir "temayül" olduğuna göre bir şekilde evrimleşmiş bir davranış şeklidir, insanı insan yapan bir mutasyondur diye düşündüm. Anlamadığım şeyler; Ne diyeyim, ne ad vereyim, tam demokrasi midir, ileri demokrasi midir, diye kararsızlık içinde en uygun kelimeyi ararken (önümdeki alet benden daha akıllı olsa gerek), ekranda şubat ayından kalma bir haber gözüme ilişti; gariban Mısır'da grevler ve elektrik kesintileri üzerine Başbakan ve kabinesi istifa etmiş! Demokrasisine burun kıvırdığımız Mısır'da!!!

Demokrasilerde önemli olan dimos, halk, yani insanın kendisi. Bütün düzen halkın mutluluğu, huzuru ve güvenliği, insanca yaşam şartlarının sağlanması için organize ediliyor. Bunu sağlayan da gene halk! Halk bu organizasyonu yapacak, yapılanları denetleyecek ehil insanları kendi içinden seçiyor. Denetim kısmı önemli. Bu iş sadece devlete bırakılmıyor. Sivil toplum kuruluşları, emekçi sendikaları vesaire devreye giriyor. Teoride böyle... Seçilen insanların ve denetçilerin ortak paydası ahlaklı olmak. Teoride bu da böyle...

Bir örnek verip lafın başıyla sonunu birbirine bağlayayım. Lafa bir feribot kazasıyla başlamıştım. Güney Kore'de olmuştu. Yetkililer olayı talihsizliğe bağlamaya çalışırken, ki bu talihsizlik denen şey bizdeki kader ve fıtrat gibi şeyler oluyor, başbakan istifa etmişti. İlk "Turkish" refleksim doğal olarak "ne alaka?" olmuştu. Benzer reflekslere sahip olsaydık, onlar da muhtemelen "Allah'ın emri" der, geçerlerdi. İkinci "Turkish" refleks öğrencilerin neden geziye (!) gittiklerini sorgulamak olabilirdi. Fakat olmamış. Halk için var olan tüm demokrasilerde olduğu ve "Turkish" aklımla pek anlayamadığım şekilde kaza (derinliğine) araştırılmış ve "alaka" netleşmiş; Hükümetin sağlık ve güvenlikle ilgili düzenlemeleri gevşetmesi, kamu hizmetlerinin özelleştirilmesi vesaire...

Anlayana sivrisinek saz, anlamayana davul zurna az!!