ही बाग कुणाची आहे ......

वारसदार

2025-12-09T02:53:00.000-08:00

नवरस

2024-02-26T23:40:00.000-08:00

रौद्र रस

ख्रिस्तपुर्व काळात वेदांमधील साहित्यिक कलांचा अभ्यास करून "नाट्यशास्त्र" हा अनमोल ग्रंथ लिहिणार्‍या भरतमुनींनी विविध अनुभूतींमधून प्राप्त होणार्‍या स्थायी भावांना रस संबोधले . रस ही नाट्य, अभिनय, साहित्य आणि संगीत ह्या कलाशाखांच्या संदर्भात वापरण्यात येणारी संज्ञा आहे. ...भरतमुनींनी त्यांच्या चिंतनातून उतरलेल्या शास्त्रात आठ रस व त्यांचे आठ स्थायीभाव सांगितले आहेत. त्यात श्रृंगार, हास्य, करुण, रौद्र, वीर, भयानक, वीभत्स आणि अद्भुत या रसांचा समावेश होता मात्र पुढच्या अभ्यासकानी शांत हा नववा रस व त्याचा शांती हा स्थायी सांगितला आहे.

ज्याचा आस्वाद घेतला जातो तो रस अशी साधी सोपी व्याख्या करून मानवी विचारप्रक्रियेत तयार होणार्‍या प्रसंगारूप भावनांना नऊ रसांमधे विभाजित केले गेले. स्थायी म्हणजे तो भाव जो आपल्या चित्तात वासनात्मक किंवा कामनात्मक रुपात चिरकाल टिकून राहतो. मनुष्यप्राण्याच्या विचारप्रक्रियेत असलेल्या व्यभिचार भावाच्या उपस्थितीमुळे विविध रसांचा आस्वाद घेणे शक्य होते. स्थायी भाव , विभाव ,अनुभाव ,अष्टसात्विक भाव यांच्या प्रकियेतून रसनिष्पत्ती होते. आस्वाद घेणे म्हणजे स्थायी भाव. कशामुळे स्थायी भाव निर्माण झाला ते कारण म्हणजे विभाव. विभावामुळे चित्तावर झालेला दृष्य परिणाम म्हणजे अनुभाव. कुठल्याही एका भावावर स्थिर न राहण्याची वृत्ती म्हणजे व्यभिचार भाव. व्यभिचार भावामुळे देहात उत्पन्न होणारे भाव म्हणजे अष्टसात्विक भाव .अष्टसात्विक भाव म्हणजे स्वेद (घाम), स्तंभ (एकाच जागी थिजून जाणे), रोमांच (अंगावर काटा उभा राहणे), स्वरभंग (आवाजात बदल होणे), कंप (शरीराला कंप फुटणे), वैवर्ण्य (चेहऱ्याचा रंग बदलणे), अश्रू (डोळे भरून येणे) आणि प्रलय (मुर्च्छित होणे)

थोडक्यात सांगायचे तर रसउत्पत्ती ज्या कारणामुळे होते ते कारण म्हणजे "विभाव". विभावाचे दोन प्रकार पडतात. पहिला प्रकार आहे आलंबन विभाव. ज्या कारणामुळे /क्रियेमुळे रसाची उत्पत्ती झाली ते म्हणजे आलंबन विभाव. (उदा. प्रियकर-प्रेयसी बागेत भेटतात तेव्हा त्यांच्यात प्रणयभाव निर्माण होतो म्हणून हे जोडपे आलंबन विभाव आहेत ).दुसरा प्रकार आहे उद्दीपन विभाव. आलंबन विभाव ज्या कारणांमुळे उद्दिपित झाला ते कारण म्हणजे उद्दिपन विभाव. (उदा. ते दोघे बागेत भेटतात आणि बघतात की तिथे झाडावर फुले उमलली आहेत आणि पक्षांच्या ध्वनीतून प्रणयाराधना ऐकू येतेय. या दोन कारणांनी त्यांच्या मनात/देहात प्रणयभाव बळावला. तर ही अतिरिक्त कारणे म्हणजे उद्दिपन विभाव) व्यभिचार या शब्दाचा अर्थ जरीही आजकाल वेगळा सांगितला जात असेल तरी त्याचा अभिप्रेत अर्थ भरतमुनींनी पुर्वीच सांगितला आहे. व्यभिचार म्हणजे भावनांची चंचलता. कोणत्याही एका भावनेवर स्थिर न राहण्याची चित्तवृत्ती !

प्रत्येक रस आणि त्याची सिद्धता उदाहरणे हे अत्यंत गहन आणि आनंददायी काम असले तरी आपण या नऊ रसांपैकी एक असलेला रौद्र या रसाबद्दल जाणून घेऊ या. क्रोध ही भावना घटना, प्रसंग, अभिनय यातून सिद्ध करत मेल्यावर तिच्यातून रौद्र रसाची निर्मिती होते. प्रत्येक शब्दावर जोर देऊन, रागाने लाल होऊन, वरच्या आवाजात बोलून एखादी व्यक्ती तिच्या भावना व्यक्त करते त्यावेळी तिचे डोळे विस्फारलेले असतात, रागाने अंगाचा थरकाप होत असतो, भुवया वर चढलेल्या असतात. ही सगळी लक्षणे रौद्र रसाची आहेत. क्रोध चीड किंवा रागाचे वर्णन जिथे जिथे असते तिथे तिथे रौद्ररस प्रगट होतो.

१) स्थायी भाव - क्रोध

२) आलंबन भाव - ज्यांच्यामुळे क्रोध आला ती/त्या व्यक्ती

३) उद्दीपन भाव - कशामुळे क्रोध ते कारण

४) अनुभाव - क्रोधामुळे झालेला परिणाम.उदा. चेहरा लाल झाला , दातांची सळसळ ,मुठी आवळल्या ,गर्जना इत्यादी

५) अष्टसात्विक भाव- उद्वेग , आवेग , चीड ,मद , मोह , उग्रता इत्यादी

शृंगार रस

कोवळ्या उन्हांनी घ्यावा वेचुन धुंद प्रियेचा रंग

दरवळतो आहे रोम रोम लखलखते आहे अंग

विस्कटलेल्या केसांमधुनी रतिचंद्र उगवला आहे

अन तळव्यावरची मेंदी आहे स्वप्नप्रदेशी दंग...

............................

हास्य रस

अडकून पाय पायात धपटली उन्हे प्रियेच्या दारी

उसळून धूळ नाकात चालली अंगणातली सारी

चोळून नाक लावून हात स्पर्शण्या प्रियेला माझ्या

वेंधळ्या उन्हांची पितांबरे दिसली मज भळभळणारी...

.................................

करूण रस

लाघवी उन्हे झुकवून मान थांबली प्रियेच्या दारी

पापणीतली आसवे वाहिली अंगणामधे सारी

स्पर्शण्या तिला आर्जवे किती ओठात कोंडली त्यांनी

हुंदक्यातली एकेक हाक जाणवली गहिवरणारी...

.............................

रौद्र रस

छाटेन पाय आता जरका आलात तुम्ही दारात

चोंबड्या उन्हांनो नकात राहू फिरण्याच्या नादात

माझिया प्रियेची झोप मोडली तुम्ही येउनी जरका

सांगून ठेवतो तुम्हास मी जाळेन आज सरणात ....

.............................

वीर रस

कोवळी उन्हे वेगात धावली पुन्हा प्रियेच्या दारी

पाहून प्रियेची मोहकता रांगेत थांबली सारी

धावून तिच्यावर स्पर्श त्वचेचा वेचायाचा होता

बेचैन उन्हांची नजर त्याक्षणी दिसली भिरभिरणारी...

..............................

भयानक रस

पाडून कुणाचा खून धावले ऊन प्रियेच्या दारी

हत्यार जुने पाउले उमटली लाल अंगणी सारी

पकडून गच्च बाहूत प्रियेचा स्पर्श वेचण्यासाठी

या धुर्त उन्हाची मत्त लालसा होती डचमळणारी....

..............................

बीभत्स रस

शेंबडी उन्हे चाटून नाक धावली प्रियेच्या दारी

थुंकून भिजली त्यांनी माती अंगणातली सारी

स्पर्शता तिला हातावर दिसली चिकट चिकटसी लोळी

शेंबूड मला वाटला त्याक्षणी चमकी चमचमणारी....

..............................

अद्भूत रस

झालीत प्रकट ही उन्हे कोठुनी पुन्हा प्रियेच्या दारी

स्पर्शाने त्यांच्या अंगणातली फुले उजळली सारी

अलवार गुप्तरूपात जाऊनी स्पर्श तिला करण्याला

जादुई उन्हांनी केली त्यांची कायाही सोनेरी...

..............................

शांत रस

दारात प्रियेच्या नये पाझरु ...पिवळ्याजर्द उन्हांनी

अंगणासही रंगवू नये पायाच्या नितळ खुणांनी

मी येताना आणेन केतकीफुले कस्तुरी गंधाची

सजवेन प्रियेच्या केसांना या ओल्याचिंब फुलांनी..

-- संतोष वाटपाडे

2023-11-09T00:00:00.001-08:00

या देहाचे काय करू

2023-08-16T23:32:00.004-07:00

नमस्कार माझा तुला भारता

2023-08-14T23:16:00.007-07:00

तुझी दिव्यगाथा लिहू पाहतो मी खुजे शब्द माझे खुजी व्यक्तता

नव्हे विप्र मी वा नव्हे ब्रह्मज्ञानी नमस्कार माझा तुला भारता ...

युगे कैक गेली तरी संपले ना तुझे तेज रश्मीकरासारखे

तुझ्या पंखमायेवरी लुब्ध आम्ही तुझ्या लाडक्या लेकरासारखे

कळेना कशी काव्यरूपात घ्यावी प्रभो लेखणीने तुझी भव्यता

करावा लिखाणास प्रारंभ कैसा करावी कशी त्यातुनी सांगता..

तुझी सावली भव्य रत्नाकराची हिमाद्री तुझ्या ठेवला मस्तकी

फुले विंध्यमालेतल्या पर्वतांची जशी गुंफलेली तुझ्या मंचकी

अलंकार देही तशी भिन्न राज्ये तरी संस्कृतीची दिसे साम्यता

अनंतात नावाजली अग्रस्थानी तुझ्या भिन्नतेतील एकात्मता

किती वंश वाडे किती वेष भाषा तुझ्या आत आहेत सामावल्या

नद्या वृक्ष प्राणी तुला देवस्थानी जशा मंत्रमाला तपस्येतल्या

जगी हासते न्यूनता मंदबुद्धी म्हणे एवढे देव का मानता

अशांना जरा सांग मौनातुनी तू इथे देवता हीच शालीनता

गुणी औषधे कैक धातू नि रत्ने जणू मानवाला तुझी देणगी

खरी विश्वशक्ती कुठे शोधताना तुझे नाव ही एकटी वानगी

सहा दिव्य शास्त्रातल्या तंत्रविद्या पुराणे तुझी ज्ञात प्राविण्यता

उभे विश्व झोळीत घेऊन जाते तुझ्या काळजातील औदार्यता

रिपू लाख आले कटू कामनांनी तुझे तेज त्यांनी लुचू पाहिले

घरे जाळली ध्वस्त संसार केला तुझ्या अर्भकाना जिवे मारले

जगी श्रेष्ठ तू धीट तू हिंददेशा तुझे अंश विश्वातली नम्रता

तरी क्रूरतेला पराभूत केले अशी थोर आहे तुझी शांतता..

महादिव्यशक्तीस्थळे जन्मलेली इथे मंत्रसामर्थ्यही निर्मिले

जगी कोणते ना असे शास्त्र आहे जसे वेदवाक्यातुनी जन्मले

तुझे गर्भसंस्कार घेऊन आम्ही जगाला दिली ईश्वरी बंधुता

पुन्हा लाभली फक्त माणूसकीला तुझे नाव घेण्यामुळे मान्यता

अहोरात्र साहित्य निर्माण होते तुझा अंश घेऊन रक्तामधे

जसा देव संचारतो चिंतनाने कुण्या ज्ञानव्याकूळ भक्तामधे

मती अल्प माझी गती शून्य माझी तरी मांडली मी तुझी गूढता

तुला वंदितो आज शब्दातुनी मी नमस्कार माझा तुला भारता...

- संतोष वाटपाडे

लढेन मी

2023-08-14T06:01:00.005-07:00

बुलंद निश्चयातुनी स्मरेन आतला हरी

पुढ्यात ठाकली कधी कठोर संकटे जरी

परिश्रमातल्या व्यथेत नेहमी हसेन मी

हरेक संकटासवे लढेन मी लढेन मी ..

पडेन एकटा कधी असून लोक भोवती

खचायचो न मी जरी कुणी नसेल सोबती

अव्हेरत्यास , दुश्मनासही सखा म्हणेन मी

हरेक संकटासवे लढेन मी लढेन मी ..

विशाल स्वप्न पाहणे जगास वाटला गुन्हा

असा गुन्हा करेन जीवनात मी पुन्हा पुन्हा

कधी पडायचे कधी उठायचे शिकेन मी

हरेक संकटासवे लढेन मी लढेन मी ..

नशीब धीर पाहण्या असेल घेत चाचणी

कधी फुटेल हुंदका कधी भिजेल पापणी

जटील चक्रव्यूह पार सर्वदा करेन मी

हरेक संकटासवे लढेन मी लढेन मी ..

कधी नसेल चालण्यास पायवाट एकही

असून पंख कैकदा जमायची न झेपही

हजारदा पडूनही उठेन मी जगेन मी

पराभवास डावलून जिंकण्या.. लढेन मी

- संतोष वाटपाडे

मृत्यू हा पर्याय नव्हे

2023-08-14T05:59:00.004-07:00

पराभवाच्या दुःखावरती मृत्यू हा पर्याय नव्हे

हरणे बिरणे जीवनातला शेवटचा अध्याय नव्हे ...

फार काळ एका जागेवर थांबत नसते संपत्ती

कर्माच्या मोबदल्यामधून मिळते गरिबी श्रीमंती

भाळी लिहिला नियतीने पण गरिबी हा अन्याय नव्हे

हरणे बिरणे जीवनातला शेवटचा अध्याय नव्हे ..

गरीब वा श्रीमंत असू द्या नियतीची आहेत पिले

जे जे घडते योग्यच घडते नियती करते तेच भले

तिने दिलेला निर्णय म्हणजे दारिद्र्याची हाय नव्हे

हरणे बिरणे जीवनातला शेवटचा अध्याय नव्हे....

व्यवसायांचे कर्ज असो वा कर्तव्यांचा भार असो

नात्यांचे तुटणे विस्कटणे वा पाठीवर वार असो

फास घेउनी.. परिवारावर जो होतो तो न्याय नव्हे

हरणे बिरणे जीवनातला शेवटचा अध्याय नव्हे....

हसणारे हसतील हसू द्या ...तेही हवेच प्रगतीला

सच्चे असतिल मित्र आपले धावत येतिल मदतीला

मनगटातली जिद्द पाहिजे डगमगणारा पाय नव्हे

हरणे बिरणे जीवनातला शेवटचा अध्याय नव्हे...

- संतोष वाटपाडे

लढेन मी

2023-08-14T05:52:00.004-07:00

मृत्यू हा पर्याय नव्हे

2023-08-14T05:46:00.002-07:00

वाट दगडाची पोरी

2019-03-07T08:51:00.004-08:00

कुठलीच वेदना नाही

2019-03-07T08:49:00.001-08:00

सुलेखन ( श्रीराम मोहिते)

2019-03-07T08:47:00.000-08:00

तुम्ही कवी आहात ??

2019-02-01T19:44:00.001-08:00

तुम्ही कवी आहात !!! तुम्ही मुक्तछंदात लिहिता !!! मला तर फार आवडतात मुक्तछंद ..... बरं तुम्हाला वृत्तबद्ध कविता नावाचा प्रकार आपल्या साहित्यात आहे हे माहितीय का???? नसेल तर माहीत करून घ्याल का??? वृत्तबद्ध लिखाण शिकू नका हो ..... मात्रा बित्रा मोजू नका .... फक्त माहिती असू द्या की असाही एक प्रकार साहित्यात आहे...

हे वर लिहिलेले स्वगत आहे पण हे मनात येण्यामागची कारणेही तशीच आहेत. अगदी सुरुवातीलाच मुक्तछंदातली कविता मुलांच्या अंगात पेरली गेली , मुरवली गेली किंवा रुजवली गेली , त्याच वेळी वृत्तबद्ध कविता प्रकार किमान कानावर टाकायला हवा होता किंबहुना टाकायला हवा असे मला वाटते. पुढे ज्याची त्याची आवड आहे आणि आवडीनुसार क्षेत्र निवडले जाईलच ही नैसर्गिकता आहे. आज एखादा कवी जेव्हा भूत पाहिल्यासारखा वृत्तबद्ध कवितेला बघतो तेव्हा वाईट वाटण्याऐवजी त्याची कीव वाटते. हा प्रकार इथपर्यंत गेलाय की वृत्तबद्ध कविता म्हणजे आजकालच्या काही लोकांनी साहित्यिक काड्या करून काहीतरी वेगळे शोधून आणले असावे आणि त्याला काही एवढे मनावर घ्यायचे नसते असे काही कवींच्या हावभावातून जाणवते.

कुण्या एका प्रकाराची बाजू घेऊन दुसऱ्याला कमी लेखणे हा माझा उद्देश नाहीय. माझे म्हणणे आहे की तुम्ही किमान दखल तर घ्या ... वृत्तबद्ध कविता अथवा गजल आशयाला परिपूर्ण न्याय देऊ शकते आणि मुक्तछंदात जे मांडायचे तेही शिस्तीत मांडू शकतात... मंचावर मोठमोठ्याने ओरडून, छाती बडवून सादर केलेल्या आणि टाळ्या मिळवणाऱ्या रचना खरोखर कविता आहेत का??? कुणी यावर चर्चा करायला तयार आहे का? मुळात त्याचा शोध कुणाला घ्यायचा नाहीय... नाटक, कविता, गीत या प्रकारात भिन्नता आहे ना .... मग आपण जे मुक्तछंद म्हणून सादर केले ते एकपात्री नाटक तर नव्हते???? बहुतांश कविता तशाच जाणवतात आजकाल..... चार मोठी पाने भरतील एवढ्या लांबीची ही कविता सादर करताना तो कवी मांडी थोपटतो , हातवारे करतो ,अभिनय करतो तेव्हा तो नाटक सादर करत असतो आणि आपण त्याला कविता समजून दाद देत राहतो... मुक्तछंद म्हणजे गंम्मत वाटते लोकांना ... स्वतःशी झालेला संवाद असा मंचावर आरडाओरड करून सादर करायचा असतो का??? अर्थात सादरीकरण हा मोठा विषय आहे ...पण त्यावर आपण नंतर कधी चर्चा करू ... सादरीकरण आणि अभिनय हे वेगवेगळे पैलू आहेत हे मात्र जाणून घ्यावे ...

मला मुक्तछंद लिहिता येतो किंवा छान लिहिता येतो असा माझा गैरसमज अजिबात नाहीय. मात्र मला तो खूप चांगल्या रीतीने ओळखता येतो आणि जगताही येतो यावर मी ठाम आहे. वर्णनात्मक कविता मुक्तछंदातून मांडणे म्हणजे केवढी मोठी मस्करी आहे मुक्तछंदाची आणि केवढा मोठा अपमान आहे गद्याचा !!! मुक्तछंदाला विषयांचे बंधन असायला नसले तरी कोणते विषय वर्ज्य आहेत हेही लिहित्या हातांनी ओळखायला हवे....

रानातल्या झाडांना
हिरवी हिरवी पाने आलेली आहेत
आणि फांद्यांवर काही फळेसुदधा
लागलेली दिसत आहेत
त्याच झाडावर काही पक्षांनी
घरटी बांधलेली आहेत....

हिला कविता म्हणायचे का? मग गद्य काय आहे? ... आता बघा ! संवादातून जन्म घेणारी कविता आहे तर तिचा आशय सुद्धा तसाच असावा की नाही? ..... काही व्यक्तींचा आपसात चाललेला संवाद या कवितेत कसा घेऊ शकतो आपण??

ती म्हणाली" मी बाजारात चालले"
मग मी म्हणालो "कशाला"
ती पुटपुटली "भाजी आणायला"
मग ते म्हणाले "आम्हीही येऊ का"
शेवटी ती म्हणाली "नाही मीच जाऊन येते"

असे गद्याचे तुकडे केल्याने कविता बनते का कधी?.... काही लोक तर याला सुद्धा चाल लावून सादर करतात !!! चाल लावून सादर करणारा वर्ग आजकाल वाढलाय हे वेगळे सांगायला नकोय... याला प्रशंसेचा हव्यास कारणीभूत आहे .काही कवी गातातही छान, त्यांच्या कविता असतातही सुंदर मान्य आहे . माझे अनेक जवळचे मित्र- मैत्रिणी तसेच वलयातले अनेक लोक उत्तम गातात आणि लिहितात सुदधा...ही ईश्वरदत्त देणगी आहे यावर माझा विश्वास आहे ...पण म्हणून सर्वांनीच गायला हवे का? आणि वरून अभिव्यक्तीस्वातंत्र्य याविषयावर बोलायला तयार असतात लोक.. ओघात विषय आला म्हणून तरन्नुम वर घसरलो .... मुद्दा तो नाहीच आहे आपला….

मुळात कवितेवर होत असलेले कुसंस्कार टाळले गेले पाहिजेत आणि हे प्रकार सर्व साहित्यिकांनी मिळून करायला हवेत. एकीकडे व्हाट्स अप वर कवितासदृश अनेक पदार्थ हिंडत असतात जे कविता प्रकारात मुळीच मोडत नाही तरीही कवितेची ओळख नसलेले लोक कविता समजून त्यांच्या समूहात आनंदाने शेअर करतात ... आणि मग ते लोक वाहवा करत सुटतात.... इथून पुढे एक पिढी त्या पदार्थालाच कविता समजत राहते ही बाब फार गंभीर आहे.... सर्वगुणसंपन्न वृत्तबद्ध कविता, गजल , मुक्तछंद अथवा कोणतीही कलाकृती कशी असते हे वाचकांना समजावणे आपले सर्वांचे कर्तव्य आहे ... व्हायरल झालेल्या अनेक कविता(?) एकदम भंकस असतात तरीही लोक वरती केप्शन टाकतात .... "माझ्या वाचनात आलेली आजवरची सर्वात सुंदर कविता" ....असे कसे म्हणू शकतात राव !!! आयुष्यात जर तुम्ही मोजून 2 4 कविता वाचल्या असतील आणि त्यात ही अर्थहीन कविता तुम्हाला आवडली असेल तर काय करणार ?? आजूबाजूच्या किमान शंभर लोकांच्या मनावर ही कुसंस्कारीत कविता स्वार होऊन बसणार.

जेव्हा शालेय अभ्यासक्रमात कविता पाठ करणे शिकवले जाते त्याचवेळी मुलांना सर्व काव्यप्रकार शिक्षकांनी शिकवायला हवेत. वृत्तबद्ध/ गेय कविता का जन्माला आली किंवा तिचे फायदे काय हेही सांगायला हवे. पुढे जाऊन मुक्तछंद कविता कशी उदयास आली आणि तिच्या लेखनातून आपल्याला कसे समृद्ध होता येते हेही शिकवले पाहिजे. यासाठी स्पेशल आठ तास शिकवले पाहिजे असेही काही नाहीय. अर्धा तासात समजावले तरी मुलांना फरक तरी कळेल आणि प्रकार तरी माहिती होतील. शिक्षकांना याचे महत्व माहिती असावे. व्याकरण, बोली भाषा, कविता, मांडणी यावर काही बोटावर मोजण्याइतके शिक्षक मेहनत घेताना दिसतात हे खरे असले तरी बऱ्याच ठिकाणी या गोष्टी सोयीस्कर रीतीने वगळल्या जातात. पोट भरण्यापूरते शास्त्रीय/ गणितीय शिक्षण देताना कलेला अव्हेरले जातेय याकडे कुणाचे लक्ष नाहीय. कोणतीही कला खरेतर गणित अथवा शास्त्रांचा पाया आहे हे का समजावले जात नाही विद्यार्थ्यांना ? वर्षाभरात फक्त मराठी दिनानिमित्त मराठी कवितेला शाळा-कॉलेजमध्ये पाहुणी म्हणून बोलवाल आणि इतर दिवस तिला टाळाल तर तिचा आणि मुलांचा विकास कसा होणार? कविता ही आर्थिक उत्पन्नाचे साधन नसले तरी आर्थिक उत्पन्न देणाऱ्या सर्व साधनांचे मूळ आहे . कारण कविता ही आत्मिक ऊर्जा आहे म्हणून ती सुसंस्कारित असणे फार गरजेचे आहे.

जे सुजाण पालक मुलांना वाचनाची गोडी लावतात आणि ज्यांना साहित्यात खरेच स्वारस्य आहे त्यांनीही त्यांच्या मुलांना कविता आणि अकविता यातला फरक सांगायला हवाय. सोशल मीडियाच्या वाढत्या वापरामुळे चांगल्या कविता दडून राहतील आणि कविता नसलेल्या गोष्टी पुढे जातील अशी शक्यता नाकारता येत नाही. आजकाल तथाकथित आश्रमातून/ मठातून काव्यावर रोज वेगवेगळे प्रयोग होत आहेत. फाफडयाच्या आकाराची कविता, जिलेबीच्या आकाराची कविता, खमण ढोकळा, असेंडिंग कविता , डिसेंडिंग कविता , सुप्रभातीय कविता !!!! वाट लावलीय राव लोकांनी .... शून्य भांडवलात सुरू करायचा व्यवसाय आहे जणू !!! त्यात पुन्हा यांच्या स्पर्धा होतात आणि हे प्रमाणपत्र सुद्धा देतात विजेत्यांना ..... कमाल आहे की नाही ? एकतर फाफडीय कविता तुम्ही उदयास आणून इतर सर्व प्रकारांचा अपमान करत आहात त्यात वरून त्यांना पुरस्कार देत आहात म्हणजे ही बंडखोरी झाली.

मी वृत्तबद्ध कविता, गजल यांच्यावर नितांत प्रेम करतो पण तेवढेच प्रेम मुक्तछंदावरसुदधा करतो हे पुन्हा एकदा नमूद करावे वाटतेय. माझ्या मित्रयादीत असेही मित्र आहेत जे उत्तम मुक्तछंद लिहितात आणि सोबत वृत्तांची माहिती करून घेतात. वेळ आल्यास त्यावर चर्चाही करतात. सर्वाना सर्वच प्रकार एकाच वेळी,सारख्याच ताकदीने हाताळता येतील असेही काही नाही त्यामुळे ती अपेक्षा करणे चुकीचे आहे. माझे म्हणणे केवळ इतकेच आहे की साहित्यात असलेल्या इतर प्रकारांची तुम्ही माहिती ठेवा आणि तिचा प्रसार सुद्धा करा ,जेणेकरून लोक अंधारात राहणार नाहीत आणि चुकीच्या मार्गाला सुद्धा जाणार नाहीत. प्रत्येकाची वृत्ती, अभिरुची त्याला योग्य त्या वेळी साक्षात्कार देईलच. वाईट गोष्टींना वाईट वाईट म्हणणे गरजेचे आहे. दर्जेदार लिखाण वाचकापर्यंत पोहोचवले पाहिजे आणि निकृष्ट लेखन जागीच थोपवले पाहिजे. गुणवत्ता आधारित निकष कवितेला लागायला हवेत नाहीतर येत्या काळात साहित्याला फार मोठ्या संकटाचा सामना करावा लागेल आणि त्याचे परिणाम पुढच्या सर्व पिढ्याना भोगावे लागतील . बस इतकंच ....

-- संतोष

खरी लढाई नंतर आहे

2018-09-08T22:36:00.001-07:00

शिक्षण शाळा पुर्वतयारी जरी वाटते खडतर आहे
मुलामुलींनो आयुष्याची.. खरी लढाई नंतर आहे....

अभ्यासाला लवकर उठणे.. तुम्हा वाटते शिक्षा आता
करमणुकीवर बंधन आले म्हणून का संतापुून जाता
जरी वाटतो सपाट रस्ता मित्रांनो हा डोंगर आहे
मुलामुलींनो आयुष्याची खरी लढाई नंतर आहे...

पप्पा मम्मी ओरडले तर चिडू नका वा नका ओरडू
आजारावर रामबाण औषध खात्रीने असणार कडू
भविष्य तुमचे जीवन तुमचे...चिडणे प्रेमाखातर आहे
मुलामुलींनो आयुष्याची खरी लढाई नंतर आहे....

कमी वयातिल प्रेम असो वा आकर्षण वा तसेच काही
त्यांच्यावरती निर्णय घेण्या नको कधीही कसली घाई
मैत्री टिकते...प्रेम वगैरे सारेकाही वरवर आहे
मुलामुलींनो आयुष्याची खरी लढाई नंतर आहे...

घटक चाचण्या पुर्व परिक्षा किंवा असेल मुख्य परिक्षा
जीवन घेते संस्कारांची क्षणाक्षणाला नकळत दिक्षा
बागडण्याला अभ्यासाची सदैव साथ खरोखर आहे
मुलामुलींनो आयुष्याची खरी लढाई नंतर आहे....

-- संतोष

मुक्तछंद

2018-08-21T08:18:00.001-07:00

कमालीचे ढेपाळलेपण एकंदर मराठी कवितेत दिसून येतेय. हेकेखोरपणा आणि स्पर्धा या दोन ज्वालामुखींच्या तोंडातून दिवसेगणिक वाहत चाललेला कविता नावाचा लाव्हारस एक दिवस नक्कीच खडकासारखा कडक ,निर्जीव होईल आणि मातीत धसून जाईल हे निश्चित... एक चमू असा आहे जो म्हणतोय की कविता जशी सुचली लिहू... तिच्यावर संस्कार करणार नाही. दुसरा चमू म्हणतो आधी संस्कार शिकून घ्या मग येणारी कविता आपोआप तो रंग घेऊन येईल. तिसरा चमू म्हणतो या दोन्ही चमूंना लिखाणाचे ज्ञान नाही. एखादा सरळ सरळ सुरेश भटांच्या अनमोल लिखाणावर टिका करुन जातो. कुणी म्हणतो ग्रेसांच्या कविता म्हणजे दुर्बोध असतात, मंगेश पाडगावकर फार सामान्य लिखाण करायचे आणि एखादा म्हणतो ढसाळांची कविता वाचावीशी वाटत नाही. हा प्रकार आहे तरी नेमका काय?? आपण आपल्या बाळबोध बुद्धीनुसार इतर लोकांचे मुल्यमापन करणार आहोत का? मूल्यमापन करण्याची आपली फूटपट्टी callibration केलेली आहे का? इतर कुणाच्या साहित्यावर बोट ठेवण्यापुर्वी आपल्या स्वतःच्या लिखाणाचे,ज्ञानाचे किवा वाचनाचे मुल्यमापन आपण करुन घ्यायला नको का?

बोटावर मोजणारे समिक्षक उरलेत आता आपल्या हातात. त्यांनाही मनसोक्त लिहिण्याची मुभा कदाचित राहिली नसावी. साहित्याचे मुल्यमापन करताना त्याचे रसग्रहण करता आले पाहिजे. कविता वाचली /आवडली मान्य पण नेमके काय आवडले आणि कविता वाचली /नाही आवडली तर नेमके काय नाही आवडले या दोन्ही गोष्टींचे सकारण उत्तर रसग्रहणासोबत देऊ शकतोय का आपण?? काम असते,जबाबदार्‍या असतात , वेळ मिळत नाही म्हणून साहित्यावर सकस अभिप्राय लिहिणे जमणार नाही असे आपण मोठ्या दिमाखात सांगतो आणि याउलट याच घाईत याच धावपळीत एखादी रचना वाचून पटकन तिच्यावर ताशेरे ओढून जातो आपण. उत्तम साहित्याला सविस्तर उत्तम म्हणायला आपल्याला कमीपणा वाटतो आणि उत्तम(?) नसलेल्या साहित्याला अगदी तज्ञ असल्यासारखे कसे उत्तम नाही हे पटवून देतो.

आपल्या अंतर्मनातील विचारांच्या समुद्रात चांगल्या वाईट विचारांच्या लाटा नेहमी उसळत असतात. या लाटांचा वेग काही काळ तरी सारखा असतो. ही घटना सतत तीव्रतेने घडत असल्याने आपण हीला विचारांची वारंवारीता म्हणू या. ही वारंवारीता एखाद्या कल्पनेबद्द्ल,स्वप्नाबद्दल,घटनेबद्द्ल जेव्हा एका नियमित गतीने व्यक्त होऊ लागते तेव्हा गद्याचे तुकडे पडू लागतात. जे व्याकरणाच्या नियमात सारख्या शब्दांचे अथवा मात्रांचे नसले तरीही उच्चारताना आपल्या आंतरिक उर्जेचे आवर्तन आणि लय घेऊन येतात.

मुक्तछंदाच्या बाबतीत बोलायचे झाले तर आता लिहिणार्‍यांना नवीन पेव फुटलेत आणि ते म्हणतात आमची कविता छंदमुक्त आहे. मुक्तछंदाला विशिष्ट लय असते जे त्यांच्या कानावर येत असल्याने आणि स्वतःच्या लिखाणावर भरोसा नसल्याने त्यांनी आपल्या कवितेला छंदमुक्त म्हणावे का? आपले विचार आपले श्वास आपला आनंद आपले रडणे बोलणे या प्रत्येकाला नाद आहे लय आहे... म्हणून छंदही आहे. आपण जी मुक्तछंदातली कविता लिहित आहोत तो गद्याचा तुकडा कसा नाही हे जर स्पष्टपणे सांगू शकलो तर आपण मुक्तछंद लिहिण्यास पात्र आहोत. हेकेखोरपणाला इलाज नाही....कुणी म्हटला की गद्याचा तुकडा वाटत असला तरी मला कविता म्हणून सुचला आहे....अशा ठिकाणी आपण डोळे ,कान बंद करुन मार्ग बदलणे योग्य ठरेल.. मुक्तछंद आणि छंदमुक्त रचना यातील फरक जाणायचा असेल तर इंदिरा संतांच्या कविता अभ्यासायला हव्यात. मुक्तछंदाला एक वेगळी उंची देताना अनेक दिग्गजांनी छंदबद्ध कवितेलाही त्याच ताकदीने पुढे नेले.

मुक्तिबोध बंधूच्या मुक्तछंदाला मिळालेल्या भरघोस प्रतिसादापासून मुक्तछंदात कविता लिहिल्या जाऊ लागल्या असे वाचनात आले होते. छंदबद्ध कवितांच्या प्रस्थापित राज्यात क्रांती हवी आणि काळजाचा हुंकार जसाच्या तसा शब्दबद्ध करता यावा यासाठी मुक्तिबोधांनी क्रांतीच्या कविता लिहिल्या. त्यांच्या कवितांमधून समकालीन आशयासोबत स्वप्नरंजनदेखील होते तरीही त्यांनी मुक्तछंदाला दर्जा दिला . (त्यात त्या काळातील छंदबद्ध कवींवर टिकाही केली हा भाग वेगळा.).

खरे तर मुक्तछंद कसा लिहावा पेक्षा मुक्तछंद कसा जगावा हे शिकून घ्यायला हवे. मुक्तछंद ज्याला जगता आला त्याला तो लिहिणेही सहज शक्य आहे. उत्तम मुक्तछंद म्हणजे काय या प्रश्नाचे उत्तर प्रत्येकजण वेगळ्या पद्धतीने देत असतो. मी आजवर सर्व लिखाण वृत्तबद्ध करत आलो असलो तरीही काही नावे अशी आहेत की ज्यांच्या मुक्तछंदातल्या कविता वाचून त्या लिखाणाचा अत्यंत जास्त हेवा वाटतो. त्यांच्यासारखी एखादीतरी कविता आपल्याला लिहिता यावी असे वाटून जाते. खलील मोमीन सर जेव्हा भेटतात तेव्हा धामणस्करांच्या कविता ऐकवतात. या कविता ऐकताना होणारी मनाची अवस्था शब्दात मांडणे अशक्य आहे. विशेष सांगावे वाटते कि खलील मोमीन सरांसारखा सिद्धहस्त आणि वृत्तबद्ध काव्यात अजरामर लेखन करून ठेवलेला माणुस स्वतःच्या रचना न ऐकवता इतर कवींच्या कविता पाठ ठेवतो आणि ऐकवतो. दुसरी एक अशीच व्यक्ति आहे आमच्या नाशकात जे स्वतः सिद्धहस्त कवी आहेत तरीही कुठे कुणाला कविता ऐकवायच्याच तर ते नारायण सुर्वेंच्या कविता ऐकवतात. ते आदरणीय आहे कविवर्य संजय चौधरी . चौधरी सरांनी मुक्तछंदाला इतकी प्रियता मिळवून दिली की आज प्रत्येकजण त्यांच्यासारखा मुक्तछंद लिहू बघतोय. सोबतच त्यांनी छंदबद्ध कवितेचाही हात सोडला। नाही हे विशेष !!! आपला लाडका मित्र तनवीर सिद्दिकी गुलजारांच्या कविता ऐकवतो. याचे कारण त्या दिग्गजांचा या कवींवर प्रभाव नसून त्या आवडीच्या (एक किंवा अनेक किंवा सर्वच )कविता त्यांनी जगल्याची साक्ष आहे . तनवीर सुद्धा मुक्तछंदावर जेवढे प्रेम करतो तेवढेच वृत्तबद्ध साहित्यावर करतो हे नमूद करावे वाटते. मुक्तछंद जसाच्या तसा पाठ ठेवणे म्हणजे काही गंमत नाहीये. (माझ्यासाठी तर ते अजिबात अजिबात शक्य नाहीय.) जो मुक्तछंद आपल्याकडून कळत नकळ्त जगला गेलाय तोच बहुधा आपल्याकडून आपोआप वदला जात असावा असे माझे मत मी बनवून घेतले आहे. तनवीर सिद्दिकीची कविता वाचताना त्यात अनुभवाच्या ऐरणीवर लालबुंद करुन ठोकलेली सामाजिक मानसिकता सिद्धांताच्या रुपात आपल्याला वाचायला मिळते. बघा ही कविता...

>>एक बी जिला हात लावला
ती म्हणाली मला वेल व्हायचंय
आधार दिल्यावर जेव्हा ती वेल झाली
तेव्हा म्हणाली मला झाड व्हायचंय
तिला कणा दिल्यावर ते झाड म्हणालं
मला तुम्हाला सावली द्यायचीय

त्या सावलीत बसून ज्या कविता लिहिल्या
त्या आता त्या झाडांना आवडत नाहीत..
मात्र पायापाशी एक अनाथ बी
ऐकत हसत असते

मला आता हात लावायची भीती वाटते
..कागदाला !

किंवा ही एक बघा...

>>एकेदिवशी स्वप्नात
समोर देव होता आणि त्याच्यासमोर मी

माझ्या हातात माझ्या जीवनाची वही होती
त्यात बेरीज होती, वजाबाकी होती
त्यात भागाकार होते, गुणाकार होते ..

देवाच्या हातात एक मूल होते
तो तिला विचारुन विचारुन पाणी पाजत होता

माझ्याकड़े हे नाही, ते नाही
मी रागात त्याच्याशी
बोलायला सुरवात करणार होतोच
की
तो हसत बोलला...
हिला ओळखतो ?

ही तुझी मोठी बहीण आहे वेड्या...
हिच्याकड़े 'जन्म' च नाही !

अलेले, गुड्डू, बघ तुझा भाऊ आलाय..
हा, तर तू काय बोलत होतास?

ऐनी प्रॉब्लम?

मुक्तछंदाला विशिष्ट लय असावी म्हणतात ....कोणती लय.. कशी लय...यावर मी या निष्कर्षावर आलोय की ही लय म्हणजेच आपल्या विचाराधीन मनाच्या आवर्तनांतून उत्पन्न होणारी कंपने. आता ही कंपने ओळखायची तरी कशी नेमकी? बहुतेक वेळा मुक्तछंदाच्या नावाखाली गद्य उतारे वाचून दाखवणारे लोक भेटतात आणि मग मुक्तछंदावर प्रश्नचिन्हे उभी राहू लागतात. मुक्तछंद जेव्हा मनाचे आवर्तन घेऊन बाहेर येतो तेव्हा कवितेच्या प्रत्येक ओळीत एक नादमय हुंकार जाणवतो. अशी कविता वाचताना अथवा ऐकतानासुद्धा फार प्रभावी वाटते.. कमालीची निरागसता आणि आशावाद दाखवणारी ही रचना बघा....रचना वाचताना मनात येते की कोणत्या मानसिक अवस्थेत संजय चौधरी सरांनी ही कविता सुचली असेल....असे कोणते चिंतन असेल ज्याने कवितेला एवढी प्रखरता आली असेल !!

>>मथुरेला गेलो
म्हटलं कृष्ण कुठं आहे ?
बोलवा जरा , सांगा भेटायला आलोय
तर उरलेले लोक म्हणाले
कृष्ण आता इथे रहात नाही
आता इथे बासरीचे सूर घुमत नाही

कृष्ण गेला
सोबत गोपी गेल्या
बासरी गेली गायी गेल्या
सोबत मथुराही गेली
आता यमुनेचं ते पाणी ही नाही
सगळं वाहून गेलंय

पण असं म्हणतात
जो भेटण्याची तहान घेऊन येतो
त्याला कान्हा भेटल्याशिवाय रहात नाही

घरी आलो
आरशात पाहिलं तर
चेहर्‍याच्या जागी मोरपीस......!!

कविता संपते तिथे आपण गोळा करुन ठेवलेल्या सर्व श्वासांना मोकळीक मिळते आणि आपोआप ओठावर(कुणाच्याही) स्मित तरळून जाते. हे स्मित म्हणजे प्रत्येकवेळी कवितेला मिळालेला पुरस्कारच नव्हे का !! खलील मोमीन सरांच्या तोंडपाठ झालेल्या शेकडो कविता धामणस्करांच्या आहेत. ज्या धामणस्करांनी लिखाणाला एक वेगळी उंची दिली. वास्तवाला समाजासमोर ठेवताना त्याला हळवेपणाचा साज चढवला आणि विश्वासाच्या कसोटीवर उतरलेले प्रेमसुद्धा व्यक्त केले... खाली तीन कवितांचे दाखले आहेत जे वाचल्या वाचल्या तुम्हाला धामणस्करांचे संग्रह वाचण्याचा मोह होईल.

तुझ्या इच्छेप्रमाणेच
वणवण केल्यानंतर
जरा मागे वळून पाहिले तर
या क्षुद्र जंतूच्या हळव्या पायांना
यदृच्छया चिकटलेल्या परागकणांतून
बरेच काही उगवून आलेले….(....)
**
रात्री सुचलेली गाणी झाडांना
सांगायची नाहीत असे ठरवल्यापासून
पाखरांनी एकच धरलंय :
झाडांना जाग येण्यापूर्वीच
आकाशवाटांनी निघून जायचं आणि
दिवस मिटल्यानंतरही झाडांत
लवकर परतायचं नाही …(....)
**
प्रेम करणं ही माझी
उपजत पवित्र प्रेरणा आहे.
मी करतो प्रेम झाडांवर, पक्ष्यांवर, आकाशावर,
उन्हावर, चांदण्यावर आणि
माणसांवरदेखिल. मला
ऐकायची नाहीत म्हणूनच तुमच्या
भयभीत मनाची प्रेम न करण्याची कारणे. (.....)
***
या आणि अशा अनेक रचना मुक्तछंदाच्या मांदियाळीत दिमाखाने उभ्या आहेत. आपल्यालाही आपली कविता या रांगेत उभी करायची असेल तर मुक्तछंदावर अन्याय न करता/ त्याला व्यक्त होण्यासाठी पुरेसा वेळ देऊन / त्याला टाळ्या मिळवण्याचे साधन न मानता रांगत रांगत का होईना बाळसेदार होईपर्यंत सांभाळायला हवे...नारायण सुर्वेंची 'तुमचच नाव लिवा' किंवा कुसुमाग्रजांची " पाठीवरची थाप " म्हणा किंवा इंदिरा संतांची " सहज सहज टाकुन गेलास" असो प्रत्येक रचनेत त्यांनी आपल्या अंतर्मनाची निखळ आवर्तने भरली आहेत. आपणही आपल्या आत गुदमरणार्‍या मुक्तछंदाला हात देऊन मुक्ती देताना त्याच्या मुलभूत छंदाला जपण्याचा प्रयत्न करु या.....एक वाचकाच्या भुमिकेतून हा लेख लिहिलाय... भावनेच्या भरात काही चुकले असल्यास माफ कराल ही अपेक्षा (क्रमश:)

-- संतोष वाटपाडे

गोविंद नाईक आणि गजल

2018-08-21T08:12:00.001-07:00

आभाळाच्या दिशेन बोट करुन ठणकावून गजलेचा शेर ऐकवणारा आपला गजलकार मित्र आहे जो उत्तम चित्रकारही आहे. नाव सांगायची गरज नाहीये....कारण तुम्ही त्याला ओळखले असेलच..

नुकतीच जन्मलेली आहेत पाखरे ती
इतक्यात काय सांगू..आकाश काय असते..?

यातून त्याने नवोदितांना काही इशारा दिलाय जणू !! परिपक्वता पुस्तकातून, वाचनातून अथवा श्रवणातून येत नसते....प्रत्येक लोखंडाला अनुभवाच्या भट्टीतून जाणे गरजेचे असते. त्यासाठी हवा फक्त संयम आणि संयम आहे म्हणूनच शेरात परिपुर्ण आशावाद जाणवतो.

एवढी का गढुळ झाली आसवें ही ?
टाकला कोणी खडा स्वप्नात माझ्या ?
****
विश्वासाने बोट कुणाला द्यावे धरण्यासाठी
जो तो इकडे टपून आहे हात छाटण्यासाठी..
****
छापले जातील सोयीस्कर उद्या काही रकाने
चालली आहे गुन्ह्याची चौकशी संगनमताने..

वरील सर्व शेरांमधे त्याच्या स्वभावाचे पैलू स्पष्ट होत आहेत. आपल्या आत जो त्रयस्थ बसलेला असतो त्याच्या नजरेतून बघणेही जमायला हवे. तरच गजलेच्या प्रत्येक शेरात आपण असामान्य आशय भरु शकतो.

एक जाणकार कवी, उत्तम गजलकार , बुद्धिमान चित्रकार आणि फ़णसासारखा गोड स्वभाव असलेला हा कणखर गजलकार त्याच्या प्रत्येक शेरातून त्याचा वेगळेपणा सिद्ध करत असतो. कविता/गजल चांगली अथवा वाईट कधीही नसते. एकतर ती असते किंवा नसते. आपल्या आतल्या विचारांचे आवर्तन अगदी जसेच्या तसे वाचकाच्या काळजात उतरवण्याचे कसब ज्याला जमले तोच खरा जातिवंत साहित्यिक म्हणावा...बाकी लेखण तर भरमसाठ होताना दिसतेय आपल्याला.

खरं तर मनातून आवेगात आलेला भावनांचा पूर कुठल्या फुटपट्टीने मोजायचा नसतो. आपल्या आतील कलेतून मुक्तपणे व्यक्त होणे हाच कवीचा मुळ स्वभाव असावा. कविता निर्मिती ही फार वेगळी प्रक्रिया आहे. आपल्या वेदना-संवेदना आणि चिंतन यांच्या मंथनातून बाहेर येणार सुंदर रत्न म्हणजे कविता. जशा प्रकारचे मंथन असणार तशाप्रकारची निर्मिती असणार आहे. मंथनातून अमृतही बाहेर पडेल ,विषही येईल तशा अनेक दिव्य गोष्टीही हातात येणार आहेत. हे मंथन करताना मात्र आपल्या अंतर्मनात परिणामांची जाणीव आधीपासून ठेवायला हवीय.

कविता/गजल कशी तयार होते, कशी लिहावी याचे काही नियम नाहीत. असूही शकत नाहीत. त्यामुळेच त्यांची व्याख्या करणंही अगदी कठीण आहे. आपल्या पुर्वजांनी साहित्यात जे काही लिहून ठेवलेय त्याच्या आधारे आपण काही विशिष्ट निष्कर्ष अथवा ठोकताळे बनवून घेतले आहेत. हे लिखाण आपल्याला अनेक प्रकारे मार्गदर्शनही करते मात्र त्याच लिखाणाला प्रमाण मानुन आपली दिशा ठरवणे हेही चांगले नाही. पुर्वजांनी आपल्यासाठी शिडी बनवून दिलीय जेणेकरुन उंच शिखरावर आपल्याला पोहोचता येईल. पण सतत त्या शिडीचा वापर करणे किंवा इतरांनाही तेच सांगणे म्हणजे अतिरेक ठरेल. अशा कृतीने आपली मुळ सृजनशक्ती चेंगरली जाऊ शकते.

लेखन आधी जन्माला आलेय आणि त्यानंतर त्याचा अभ्यास करुन त्याच्यावर आधारीत शास्त्रे निर्माण केली गेलीत. कोणताही कवी/गजलकार केवळ त्यांच्या तंत्रामुळे/वृत्तांमुळे/व्याकरणामुळे मोठा होत नसतो(मोठा मानायचा नसतो). ही तंत्रे अजरामर करणारे तुम्ही आपण असतो. अभंग छंदाला तुकारामांनी,अष्टाक्षरी छंदाला बहिणीबाईंनी अथवा दोहा छंदाला कबीरांनी अजरामर केलेय. आपली प्रतिभाच हे सर्वकाही करु शकते. म्हणून कागद पेन घेऊन कविता लिहायला बसताना हजार वेळा विचार करायला हवी की आपण काय लिहिणार आहोत? का लिहिणार आहोत? लिहायलाच हवे का? आणि लिहिलेच तर हे खरोखर असामान्य आहे का?

कोणतेही वृत्तबद्ध लेखण आपल्या वृत्तीतूनच परावर्तित होत असते. गोविंद नाईक हा माणूस सडेतोड स्वभावाचा , कुणाचीही बुराई न करणारा आणि वाईटात वाईट परिस्थितीतून मार्ग काढत चेहर्‍यावर हसू ठेवणारा कलाकार आहे. त्याच्या प्रत्येक कवितेतून अथवा शेरातून त्याच्या स्वभावगुणांचे प्रतिबिंब दिसून येते. कला हे व्यक्त होण्याचे साधन आहे त्यामुळे प्रत्येकजण त्याच्या प्रकृतीनुसार आणि प्रकृतीने निवडलेल्या कलेनुसार व्यक्त होत असतो. कुणाला सामाजिक जाणिवांवर भाष्य करावे वाटते तर कुणाला निसर्गावर लिहावे वाटते. कुणाला केवळ नातेसंबंधांवर लिहावे वाटते तर कुणाला प्रणयाराधना आवडते. आपल्या प्रकृतीला वगळून काही लिहायचा प्रयत्न केलाही तरी ते लिखाण वाचकाच्या मनात खोलवर शिरू शकत नाही किंबहुना आपल्याला स्वतःलाच ते रुचत नाही.

गरज नसली तरीही चालण्याची हाव सुटते
खुळ्या नादात शहराच्या सुखाचे गाव सुटते

जिथे फिरतात चकव्यासारख्या अंधारवाटा
तिथे अफवा उजेडाची किती भरधाव सुटते

असले विचार केवळ संवेदनशील मनातूनच बाहेर येऊ शकतात. भोवतालच्या परिस्थितीचा आढावा घेऊन मोजक्या शब्दात बरेच काही सुचवण्याचा प्रयत्न केलाय. आपण फक्त आपल्या जीवनाशी या शेरांची सांगड घालून बघायला पाहिजे. आपल्या कलेचा योग्य वापर आणि अनुभवांनी शिकवलेले धडे सुत्रात टाकून समाजासमोर ठेवताना हे लिखाण काळाच्या कसोटीवर घासले जाणार आणि खरे उतरणार आहे असा त्यांना ठाम विश्वास आहे....असायलाच हवा ! कारण हे केवळ वैयक्तिक विचार नाहीत. हे विचारप्रवाह आहेत जे आपल्या आजुबाजुला वाहत असतात आणि आपल्याला जगण्याचे भान शिकवत असतात.

मुद्दा हा आहे कि वृत्तबद्ध लेखन आपल्या प्रकृतीच्या मंथनातूनच शक्य होते. बारकाईने प्रत्येक कवी/गजलकाराच्या लिखाणाकडे पाहिले तर प्रत्येकाची आपली एक खासियत आहे. तसं बघायला गेलं तर मात्रासंख्या,सुत्रे,लगावली सर्वांच्याच पाठ असतात . कवितेला/गजलेला नेमकं काय हवे हेही माहित असते. फरक असतो फक्त अंमलबाजवणीत. आपल्या मनातील विचारांना(खयाल) कशा पद्धतीने मांडल्यावर वाचकाच्या काळजाचा वेध घेता येईल याची मिमांसा जो करु शकतो तोच वृत्तबद्ध लिखाणाचा आनंद घेऊ शकतो. अनेक समिक्षणे एवढ्यात वाचायला मिळालीत ज्यात नवोदित गजलकार/कवींवर खुलेआम टिका केल्याचे आढळते. संख्यात्मक वाढ वगैरे विधाने जेव्हा केली जातात तेव्हा हा विचारही केला जावा कि विचारांची परिपक्वता प्रत्येक पिढीत सारखीच नसणार/नसेल. त्यामुळे मागच्या पिढीने पुढच्या पिढीच्या परिपक्वतेवर बोट ठेवण्यापेक्षा कालानुरुप होणारे बदल स्विकारायला हवेत.

गोविंदरावांची ही गजल माझ्या बहुतेक मुद्द्यांना स्पष्ट करणारी आहे....

मोहातुन सगळ्या वाट काढली आहे
मी तुला दिलेली वेळ पाळली आहे

जो दिवस उजाडत आहे त्यावर बोलू
कालची रात्र केव्हाच संपली आहे

मी जवळपासही माझ्या फिरकत नाही
मी मला स्वतःची भिती घातली आहे

फिरताना हल्ली त्रास उन्हाला होतो
जिकडे तिकडे सावली सांडली आहे

हे आयुष्याचे कुचकामी गाठोडे
जगण्याची आशा फक्त कोंबली आहे

ह्या तलवारीचा घाव खोलवर होइल
ह्या तलवारीची मूठ चांगली आहे

झुकतील पापण्या आता सूर्याच्याही
मी आकाशावर झेप रोखली आहे

मी मंथनात कुठल्याही सामिल नाही
मी फक्त विषावर नजर ठेवली आहे

गोविंद....

प्रकृतीला हात घालण्याचे कसब त्यांना खुप छान रितीने जमले आहे. त्यांच्या लिखाणावर चिंतन केले तर नवोदितांना लिखाणात नक्कीच योग्य मार्ग मिळेल.

मला स्वतःला पारंपारिक वृत्तबद्ध कविता लिहायला आवडते कारण मला त्यातून आनंद मिळतो. वर्तमानावर भाष्य करताना शब्दांशी सख्य करणे मला जमत नसावे कदाचित. म्हणून मी आधुनिकतेवर भाष्य करणार्‍या नवोदित कवींना कमी लेखायला नकोय. प्रत्येकाचा वेगळा पिंड असतो ज्याला आपण प्रकृति म्हणू या. महत्व हवे आकृतीबंधाला. व्याकरणाचे शस्त्र हातात घेऊन वृत्तबद्ध लेखनाची सुंदर लेणी कोरणे हेच आपले मुळ उद्दिष्ट असावे असे मला वाटते.( हे विधान वृत्तबद्ध ज्यांना वृत्तबद्ध लिखाण करायचे आहे त्यांच्यासाठी आहे ) बाकी दिवसाला हजारो कविता आपल्या मराठी साहित्याला सोडल्या जातीत. कालप्रवाहात काय काय टिकते/टिकेल याचा अंदाज आपण आतापासून घेतला तर पुढील लिखाणात सोयीस्कर पावले उचलता येतील. जाता जाता गोविंदरावांचा शेर लिहावा वाटतोय....

चक्रव्यूहाची स्वताच्या कल्पना येते कुठे
मग स्वताला भेदण्यातच संपते आयुष्य हे

चक्रव्युहात सापडण्यापुर्वीच बाहेर बाहेर पडण्याचा मार्गही शोधून ठेवा......( क्रमश:) ( चु भू दे घे )

-- संतोष वाटपाडे

कमलाकर देसले आबा - एक चिंतनशील कवी

2018-08-21T08:09:00.001-07:00

आपण मागच्या लेखात व्यक्तिची प्रकृती आणि तिच्या रचना यांचा मेळ कसा असावा यावर प्रकाशझोत टाकला. फ़ेसबुकात अनेक वर्तुळे आहेत ज्यांचा परिघ ५००० मित्रांचा आहे. आपण नजरेत येईल तेवढे वाचतो आणि काही आवडीचे कवी असतील तर त्यांच्या भिंतीवर जाऊन त्यांच्या रचना वाचतो. असेच एक वर्तुळ आपलेही आहे, ज्यात अनेक दिग्गज साहित्यिक/कवी/लेखक/गायक,संगीतकार आणि चित्रकारही आहेत. त्यातलाच एक मित्रांना मित्र मानणारा आणि शत्रूंनाही मित्र मानणारा, मायाळूपणाच्या बाबतीत खुद्द आभाळाला लाजवणारा, मानेवर सर्रकन सुरा फ़िरवल्यागत शेर कानावर फ़िरवणारा, आपल्या वारकरी संप्रदायातून शब्दांची वारी पंढरीच्या वाटेवर रोज अव्याहतपणे नेणारा गजलकार मित्र आहे .

नाव सांगायची गरज नाहीये....कारण तुम्ही त्याला ओळखले असेलच..होय आबा !! कमलाकर आत्माराम देसले......हे नाव घेतले की वलयातल्या प्रत्येक साहित्यिकाच्या डोळ्यात आपोआप आदराचे भाव निर्माण होतात. यामागचे एकमेव कारण आहे आबांची समावेशकता. खेड्यातील रहिवास,सुसंस्कारी देसले परीवार आणि भक्तीमार्गाचा अवलंब या गोष्टींमुळे आबांच्या लिखाणाची दिशा फ़ार वेगळी आहे. आता आपण बघू या प्रकृती !

आबांशी बोलणे म्हणजे सत्संग ..मी अगदी ठाम आहे विधानावर ! आजवर आबांशी जितक्या काही चर्चा प्रत्यक्ष अप्रत्यक्ष झाल्या आहेत त्यातुन मी घेतलेले ज्ञान म्हणजे हा लेख असे म्हणता येईल .चुकूनही कुणाचे मन न दुखावणारे आबा आपल्या लेखनातून कसे व्यक्त होताना काळ अगदी सावध असतात. एका कार्यक्रमात ते म्हणाले होते की "कागदाचे पावित्र्य आपल्या लेखनाने नष्ट व्हायला नको." आपल्या लिखाणातून प्रेरक उर्जाच मिळावी असा निशचय करुन जणू ते लिहित असावेत. नुसतेच प्रासादिक,नुसतेच मार्मिक अथवा नुसतेच सैद्धांतिक लिखाण नाही त्यांचे...गजलेत स्वतःची प्रकृती ओळखून तिच्याशी निगडीत केलेली आयुष्याविषयीची/अनुभवांविषयीची साधी भाष्ये म्हणता येतील असे शेर आहेत त्यांचे...

अंकुराला दगड सुद्धा चालतो
जीवनाला फक्त संधी पाहिजे ..
***
इस्त्री फिरली दु:खाची दिनरात अशी, की -
आयुष्याचा कपडा अवघा सुंदर झाला ...
***
ही न शर्त , की गळ्यात गोडवा हवा
आतल्या स्वरात गुणगुणायला हवे..

हा आतला स्वर म्हणजेच आपली प्रकृती... एक जाणकार कवी, उत्तम गजलकार , बुद्धिमान शिक्षक आणि फ़णसासारखा गोड स्वभाव असलेला हा कणखर गजलकार त्याच्या प्रत्येक शेरातून त्याचा वेगळेपणा सिद्ध करत असतो. कविता चांगली अथवा वाईट कधीही नसते. कविता एकतर असते किंवा नसते. आपल्या आतल्या विचारांचे आवर्तन अगदी जसेच्या तसे वाचकाच्या काळजात उतरवण्याचे कसब ज्याला जमले तोच खरा जातिवंत साहित्यिक म्हणावा...बाकी लेखण तर भरमसाठ होताना दिसतेय आपल्याला. पण डोळे जिथे थबकतात तिथे नक्कीच आपल्या अपेक्षेशी/विचारांशी सुसंगत काहीतरी असते म्हणूनच आपण ती रचना वाचतो. आबांच्या लिखाणावर जीव जडण्याचे एकमेव कारण आहे साधेपणा. हा साधेपणा त्यांच्या प्रकृतीतून आलाय यावर नक्कीच कुणाचे दुमत नसणार !

खरं तर मनातून आवेगात आलेल्या भावनांच्या महापूराला कुठल्या परिमाणाने मोजायचा नसते. मुक्तपणे व्यक्त होणं हाच कवीचा स्वभाव; मात्र कविता निर्मिती ही वेगळी प्रक्रिया आहे. वेदना- जाणिवा संवेदना त्याचसोबत आणि चिंतनाच्या मंथनातून कलाकुसर करुन विणलेले वस्त्र म्हणजे म्हणजे कविता होय. जेवढे तीव्र मंथन असणार तेवढे जास्त लोणी मिळणार . आबांच्या कविता/लेख/गजला काहीही वाचले की आपोआप "वाह्ह्ह्ह येते" ही वाहवा त्यांच्याव्यक्तित्वाशी संबंधित नसून त्यांच्या चिंतनाचा आपल्यावर होणारा परिणाम असतो ! दाखल्यासाठी हे शेर देता येतील...

कुठून येते पक्षांमध्ये तारतम्य हे ;
तुळशीवरती कधी कावळा बसला नाही ...
***
कल्पनेने तुला घामही यायचा ;
तू नितीमान होतास रे रावणा ...
***
खूप झाली अरे पुस्तके वाचुनी ;
जीवनाला जरा चाळले पाहिजे ...

प्रयोगशीलता आणि वैविध्य या दोन गोष्टीं समोर ठेवून लिखाण करत राहिल्यास वाचकाला मिळेल/ न मिळेल त्यापेक्षा जास्त आनंद आपल्या स्वतःला मिळवता येऊ शकतो. लेखकाची नजर चौफ़ेर फिरली पाहिजे जेणेकरुन त्या नजरेला निसर्गातले सर्व रस टिपता यायला हवे. कमलाकर आबांचे वाचन अफ़ाट आहे तरीही आबांनी अमुक एक कवीसारखे लिहा/लिहिले पाहिजे असे कधी म्हटले नाही कारण त्यांना स्वतःलाच एका विशिष्ट चाकोरीत लिहायला आवडत नाही.

त्यांचा दांडगा अभ्यास,छंदावर असलेला हातखंडा आणि त्यांची प्रयोगशीलता यातून निर्माण झालेली काव्यही आजन्म स्मरणात रहावीत अशी आहेत. सुंदर हस्ताक्षर,गोड गळा,संगीताची जाण, वाक:सिद्धी, लेखणीवरील संयमीत ताबा या गुणांचे मिश्रण स्मरणात रहावी म्हणून तर गेय काव्यांची निर्मिती झालीय. आजवर प्राचीन काळात लिहिले गेलेले सर्व ग्रंथ गेय स्वरुपातच तर आहेत ! त्यावेळी गद्य लेखन / दैनंदिन व्यवहारातल्या संवादाची भाषा अस्तित्वात असेलही तरीसुद्धा गेयतेकडे विशेष लक्ष दिले गेलेय. यातून एक शिकवण आपण नक्कीच घ्यायला हवी की वृत्तबद्ध/लयबद्ध लिखाण हे चिरकाल स्मरणात राहण्यास सोपे जाते आणि मनाला आनंदही देते. आबांची ही त्यातलीच एक कविता बघा....

पाऱ्यासम हातोहाती
सुख हळूच निसटुन जाते
सावलीसारखे साथी
हे दु:ख सोबती येते

वेश्येला कसले नाते,
भोगाला घेते भोगी
आवेग संपता उरतो
मग रितेपणाचा रोगी
मग कुरुप असली तरीही
पतिव्रताच पदरी घेते ..
सावली सारखे..

काही लोक यातून वेगळा अर्थ काढू शकतील ..की तंत्र शिकायलाच नको! आम्हाला नैसर्गिकरित्या,उन्मळून आलेली,प्रवाहित झालेली( वगैरे वगैरे) कविताच आवडते. पण अशा विधानांखाली दडून लिहिल्याने कुपोषित काव्ये जन्माला येऊ शकतात. माझ्या लिखाणावर वृत्तांचा संपुर्णपणे पगडा आहे हे मी मान्य करतो मात्र त्याचवेळी उत्कृष्ट मुक्तछंदांवर सुद्धा मनापासून प्रेम करतो आणि तसले मुक्तछंद मलाही लिहिता यावेत याचाही प्रयत्न करतो. मुद्दा हा आहे की तो मुक्तछंद माझ्या प्रकृतीचे प्रतिबिंब असावा. मुक्तछंदालाही एक विशिष्ट लय असते हे मी फ़क्त ऐकून आहे. ती लय नेमकी कशी ओळखावी हे मात्र मलाही माहिती नाही. त्यामुळे मला जो मुक्तछंद मनापासून आवडला तो नक्की लयीत असावा असा समज मी माझ्यापुरता करुन घेतो. मुक्तछंदात लिहिताना आबा वाचकाच्या काळजात हात घालतात...कसा ते बघा

सर्वांना दिसतात
तसेच दिसताहेत मलाही तुझे डोळे
पण सर्वांना दिसत नाहीत
ते विभ्रम पाहतो आहे मी तुझ्या डोळ्यात..
तुला माझी गझल ऐकतांना
गझल झलेली पाहतो मी

एखाद्या पट्टीच्या गायकाने
घ्याव्यात काही खास जागा
एकाच गाण्यात
तसा तुझा गाण्यासारखा चेहरा
तुझ्या साध्याच चेहऱ्यावर
उमटताहेत तशा काही जागा
फक्त जागांसाठी पुन्हा पुन्हा ऐकावे
तेच ते गाणे
तसा पाहतोय मी तुझा चेहरा
गाणे झालेला ..

तशी तू अगदीच वेगळी नाहीस
पण तू आहेसच वेगळी
भोवतीच्या गद्य चेहऱ्यात
उमटून दिसणाऱ्या
लोभस कवितेसारखी...

चांगल्या कवीला वाचकांची नस पकडता आली पाहिजे. आपल्यावर झालेल्या संस्कारांनुसार आपण शब्दांची निवड करतो. इशकृपेने तुम्ही-आम्ही अत्यंत समृद्ध भाषेच्या पोटी जन्म घेतला आहे. आपल्या भाषेत लिहिली गेलेली अनेक पुस्तके आहेत जी वाचली तरी येणार्याा हजार जन्मांचे सार्थक होऊ शकेल. मराठी भाषा भावनांच्या आवर्तनांना जसेच्या तसे मांडू शकते. आपली भाषा आपल्याला आपले स्वतःचे अस्तित्व निर्माण करायची संधी देते. आबांची वृत्तबद्ध कविता वाचताना मनाचे संपुर्ण समाधान होते कारण त्यांची शब्दांची निवड आपल्या तृष्णेच्या जवळपास असते. ही कविता बघा..

सूर्याचा गोंदून जाळ , अंग आभाळ
तापतो माळ , उभ्या देहाचा
ये शामल संध्याकाळ , बांधुनी चाळ
वाजवित टाळ, तमाची वाचा

नावाला दोघे दोन, एकची प्राण
कुणाचे कोण , निरर्थक चर्चा
प्रेमाचे एकच गान, विलंबित तान
श्रुतीचा कान, सूर हा वरचा

असाधारण चिंतनातून आलेला एकेक शब्द काळजाला स्पर्श करतो. याचसाठी आपण आपल्या प्रकृतिला ओळखून त्यानंतर विषय निवडावेत आणि लिखाण करावे . आपल्या मित्रयादीत अमुक एकजण लिहितोय आणि प्रसिद्धी मिळवतोय म्हणून आपणही आता लिहिले पाहिजे या अट्टहासाने नैराश्य पदरी पडते. आपण कवितेकडे धावत जाण्यापेक्षा तिला आपल्याकडे येऊ द्यावे. स्पर्धा करत राहिलो तर थकवा येईल आणि आत्मानंदापासून आपण हळूहळू दूर जाऊ.

--- संतोष वाटपाडे

चंद्रशेखर सानेकर आणि संयतशील लिखाण

2018-08-21T08:07:00.001-07:00

एखादी रचना वृत्तात लिहिली...काफ़िये,रदीफ़,अलामत वगैरेंचे नियम पाळले..म्हणून आपली रचना गजल/वृत्तबद्ध कविता बनणार नाही........

त्यासाठी लागते आपली पारदर्शकता... बहुतेकांचा गैरसमज आहे की वृत्त पाळणे म्हणजे "लगावली" पाळणे असते... वृत्तबद्ध लिखाण का करावे यामागचे कारण जाणणे खूप आवश्यक आहे. केवळ फ़ेसबुकात सर्व लोक वृत्तबद्ध कविता/गजल लिहित आहेत म्हणून किंवा प्रचंड वाहवा/तारीफ़ पदरात मिळते म्हणून वृत्तबद्ध लिखाण करण्याचा प्रयत्न केला तर आयुष्यभर ते आपल्याला शक्य होणार नाही. आपल्या प्रकृतीला हात घालून जेव्हा आपण सर्वमान्य व्याकरणाच्या आधाराने काही मांडू तेव्हा खरी वृत्तबद्ध रचना बाहेर आणि निखळ आनंदाची अनुभूती आपल्याला मिळणार आहे. प्रकृती ही काय भानगड आहे, हे आपल्या अवतीभवती असलेल्या गजलकारांच्या लिखाणाचा नीट अभ्यास केला तर हळूहळू आपल्याला कळू लागेल.

प्रकृती म्हणजे केवळ शारिरीक नव्हे किंवा आपली वागणूक नव्हे,प्रकृती म्हणजे केवळ चांगलेपणा नव्हे किंवा प्रकृती म्हणजे केवळ उच्चविचार/गाढा अभ्यास/सखोल लेखन नव्हे.... सर्वसाधारणत: प्रकृती म्हणजे मनाचा विशिष्ट कल आहे. ज्यामधून व्यक्ती सभोवतालच्या व्यक्तींचे परिस्थितीचे विश्लेषण करीत असते व त्याआधारे त्या व्यक्तीबद्दल अथवा परिस्थितीबद्दल चांगले किंवा वाईट ग्रह बनत असतात व त्यावर आधारित निर्णय आपण घेत असतो. एखाद्या व्यक्तीबद्दलची अथवा परिस्थितीबद्दलची आपल्या स्मृतीतील सारांश व त्याबद्दलचे आपण करत असलेले ग्रह यांच्यातील दुवा म्हणजे देखील प्रकृती होय.

सोप्या भाषेत सांगायचे तर पॉजिटिव्ह अथवा निगेटिव्ह भावना निर्माण करण्याची ताकद/कला व्यक्तीच्या प्रकृतीवर अवलंबून असते. बाकी सर्व सोडून देऊ आणि हे बघू की आपली प्रकृती आणि त्यानुसार आपल्या मनाने घेतलेला निर्णय हा आरसा असतो आपल्या निरिक्षणाचा. यावरून प्रकृती म्हणजे एक प्रकारे विविध गोष्टींचे/ व्यक्तींचे केलेले मूल्यमापन असते, असे आपण म्हणू शकतो. एखादा सामाजिक/सांस्कृतिक मुद्दा, वस्तू अथवा व्यक्ती हे आवडणे अथवा न आवडणे हे काही प्रमाणात व्यक्तीच्या प्रकृतीवर अवलंबून असते. आपली मुळ आवडनिवड,मुळ स्वभाव,मुळ कल यांच्या आधाराने आपण जेव्हा लिखाण करुन लागतो तेव्हा आपल्याला अमाप/अमर्याद/अतुलनीय आनंद मिळतो. खरं तर याच आनंदासाठी आपण लिखाण करायला हवंय. . इतर कुणाला मिळो अथवा ना मिळो पण स्वतःला मात्र हा अनुभव यायलाच हवा आणि हेच लिखाण जेव्हा वाचकाच्या मुळ प्रकृतीला,मुळ स्वभावाला हात घालते/स्पर्श करते तेव्हा तोच आनंद वाचकाच्या मनातही ट्रान्सफ़र होतो. आणि त्यामुळेच लेखक आणि वाचक यांच्यात एक गूढ अशी बांधिलकी निर्माण होते. आता हेच बघा की ...गायक गातो,चित्रकार चित्र काढतो,वादक वाजवतो तसेच लेखक लिहितो.....यातून दर्शकांचे/प्रेक्षकांचे/श्रोत्यांचे मनोरंजन होते हा भाग दूरचा...त्या सर्वांना अगोदर आपल्या कलेतुन आनंद मिळतो आणि नंतर हा आनंद आपोआप त्यांच्या कलाकृतीतून इतरांमधे पसरला जातो.

वर हे रामायण लिहिण्यामागचे प्रयोजन काय !!(?) ते सांगतो आता....प्रकृती अभ्यासण्यासाठी (मी वाचलेले) काही कवी/गजलकार आपण अभ्यासू.... हे सर्वजण आपल्या विशिष्ट प्रकृतीमुळे लोकप्रिय आहेत... आणि नीट बघाल तर जाणवेल की या प्रत्येकाची वृत्त निवडण्याची एक वेगळीच खासियत आहे....वरवर पाहिले तर सगळेचजण सगळीच वृत्ते हाताळतात,मान्य आहे...तरीसुद्धा माणूस आपल्या विचारांच्या प्रवाहाप्रमाणे वृत्ते निवडतो हेही लक्षात येते...चंद्रशेखर सानेकर हे एक आदरणीय नाव.... प्रचंड अभ्यास, प्रचंड वाचन ,आयुष्याचा/माणसांचा/परिस्थितींचा अनुभव आणि सोबतच स्विकारलेली जबाबदारी.....जबाबदारी फ़ार महत्वाचा शब्द आहे इथे...कविता ही जबाबदारी आहे....जशी लेकीची जबाबदारी आईवर असते तशीच !!! सानेकर सर अत्यंत जबाबदारीने एकेक शेर लिहितात....त्या प्रत्येक शेरातून त्यांची जबाबदार/ठाम आणि चौकस प्रकृती दिसते...मित्रांनो हा लेख मी कवी/गजलकारांच्या कौतुकासाठी लिहित नाहीये....मला दाखवायचेय की आपली प्रकृती आपल्या लिखाणावर कसे संस्कार करते.... सानेकर सरांचा हा शेर बघा !! केवढा ठामपणा आहे त्यांच्यात...

>>सवाल माझा हा नाही की हिरे विकू की खडे विकू
सवाल माझा हा आहे की पारख आहे कोणाला ?
~सानेकर

ठामपणा म्हणजे सिद्धांत असतात आणि असले सिद्धांत केवळ हजारो प्रयोगानंतरचे फलित असते... संत ज्ञानेश्वर,संत तुकाराम आणि इतर संतमंडळींनी आजन्म केलेल्या मनस्वी हरिनामातून तयार होणार्‍या उर्जेला तसेच चिंतनाला शब्दात मांडले म्हणूनच त्यांचे लिखाण प्रत्येक मनावर प्रभाव पाडू शकतेय.... व्यक्ति म्हणून लिखाण न बघता व्यक्तिचे आचार विचार बघून लिखाण वाचले की आपोआप गोडी निर्माण होते.. चंद्रशेखर सानेकर ही व्यक्ति जितकी खोडकर,लहरी,मनमिळाऊ,प्रेमळ आहे तितकीच साधक सुद्धा आहे...असा साधक जो तपश्चर्येच्या मार्गाने आपल्या आतल्या प्रश्नांची उत्तरे शोधतो आणि ही प्रश्नोत्तरे कवितेच्या/गजलेच्या रुपात वाचकांसमोर मांडतो... ते लिहितात...

>>तोवरी आपापल्या तंद्रीत भटकू सारखे
भेटलो तर भेटूया की धूमकेतूसारखे...

माणसाची भूक पाहुन देव थकुनी बोलला
" खायला इतके तुला कोठून आणू सारखे "

हे अता माझ्या उरावर फूल फुलले कोणते ?
ते तुझ्या हातात होते काय चाकूसारखे ?

वरचे तीनही शेर अगदी वेगवेगळे आहेत पण त्यांचा मुळ गाभा निश्चयात्म्क आहे.....तो सहज बनलेला नाहीये....जमीन खयाल वगैरे वगैरे मला कळत नाही...मला दिसतो त्या व्यक्तिचा दृष्टिकोन..त्याची प्रकृती...!!

जिकडे तिकडे कोसळताना बघतो माझी धडपड मी
पानगळीच्या दिवसांबद्दल करू कशाला ओरड मी !

तुझ्या सहज रेषेतच माझे सोपेपण दडले आहे
तुला जेवढा दिसतो आहे तितका नाही अवघड मी

हे शेर म्हणजे प्रमाण आहेत त्यांच्या चिंतनाचे असे मला वाटते !! वाचतानाच कळेल की मुळ तत्वज्ञानाला त्यांनी त्यांच्या प्रकृतीवर घासून बाहेर आणलेय.... फांदीवर आलेले पान हे एक न एक दिवस गळुन पडणार आहे ही खंत वैश्विक असताना मी पानगळीच्या दिवसांबद्दल का ओरड करावी?? एवढीशी गोष्ट शेरात मांडली तर त्यात काय विशेष??? असे ज्याला वाटेल त्याला गजल/प्रकृती कळलीच नाही असे म्हणावे लागेल.... आदरणीय सुरेश भटांनी सांगितले होते की मराठी कवितेत/गजलेत समाजपरिवर्तनाची ताकद असायला हवी...मराठी कवितेने/गजलेने प्रबोधन, प्रशिक्षण दिले तरच ती मनामनात उतरेल....म्हणूनच माझ्या नजरेतील काही कवी/गजलकारांच्या रचना वाचताना मी शोधतो की याने ही रचना कोणत्या मानसिक अवस्थेत आणि कोणते ध्येय समोर ठेवून लिहिली असेल.... बघा हे शेर....
---------------------------------

" कुठल्या मातीची आहे रे गझल तुझी ! "
" समजत नाही कशी घ्यायची दखल तुझी ! "

काय तिची ताकद आहे ती समजुन घे !
पृथ्वी ओढत घेउन जाइल गझल तुझी !

~चंद्रशेखर सानेकर

मी जे काही इथे लिहितोय हे माझ्या नजरेतून लिहितोय...मला कळलेले कवी/गजलकार याच दृष्टिकोनातून लिहितोय त्यामुळे हे प्रमाण वगैरे आहे असे मी म्हणत नाही.... पण प्रत्येक अभ्यासू/जिज्ञासू व्यक्तिची प्रकृती त्याच्या लिखाणातून डोकावते हे मात्र ठाम मत आहे... कविता/गजल यांचे व्याकरणातील नियम समजले तरी नुकताच काव्यक्षेत्रात प्रवेश करणार्‍यांनी आपल्या प्रकृती तपासायला हव्यात.... आणि वृत्तांचा/वृत्तींचा/प्रकृतींचा/कवितांचा/गजलांचा खरोखर अभ्यास करायचा असेल तर कमलाकर देसले आबा , खलिल मोमीन सर ,Bhushan Katakkar , Sadanand Gopal Bendre अप्पा, Shubhanan Chinchkar, Tushar Seema, सतिश दराडे, रणजित पराडकर , देवेंद्र गाडेकर, Sanjay Chaudhari, गोविंद नाईक ,क्रांती सडेकर,ममता सिंधुताई, अमेय पंडीत, सुधीर मुळीक( नावे उदाहरणासाठी दिलीत केवळ) यासारख्या चिंतनशील लोकांच्या रचनांचा अभ्यास करणे गरजेचे आहे....या विषयावर हा माझा पहिलाच लेख आहे....प्रत्येक लेखात वेगळ्या प्रकृतीचा एक वेगळा कवी/गजलकार वाचकांसमोर मांडावा अशी माझी इच्छा आहे....या लिखाणात काही तृटी अथवा आक्षेपार्ह विधान आढळल्यास माझा नवशिकेपणा समजून मोठ्या मनाने माफ़ कराल ही अपेक्षा...

-- संतोष वाटपाडे ( नाशिक )

अंधाराचा मोह

2018-07-24T05:29:00.002-07:00

वसुंधरा

2016-11-25T01:17:00.001-08:00

सैल सोडली वसुंधरेने काचोळीची गाठ
चमकत आहे कळवळणारी तिची जांभळी पाठ ...
तुडूंब भरले पात्र जरीही हिरव्या आठवणींनी
शांतपणे का रडतो आहे कालिंदीचा काठ...

मुकी सावली फ़िरते घेउन घागर डोक्यावरती
पाल ठोकले तप्त उन्हाने विरक्त मातीवरती
निवडूंग झोपले पाय दुमडुनी निश्चल केविलवाणे
मात्र गिधाडे चोच मारती मिटल्या डोळ्यावरती...

कळसावरचा उदास झेंडा हवेत फ़डकत आहे
घुमटामधला देव आंधळा काठी शोधत आहे
म्हातारे आभाळ तुडवते वाट निवार्‍यासाठी
वारा खचला जागोजागी धापा टाकत आहे...

कुणीतरी कोवळ्या कळीचा देह जाळला आहे
गवतामधुनी उद्वेगाचा धूर उसळला आहे
जुने झाड कोसळले.. आली मुळे भितीने वरती
क्षितिजावरचा डोह केसरी कुणी ढवळला आहे...!

-- संतोष

जास्वंद

2016-11-25T01:15:00.001-08:00

तू मत्त लालसर काया जास्वंदीची
मी तृषार्त सागर बघतो वाट नदीची
सुस्तावत पडल्या इथल्या काजळराती
ये विरहफ़ुलांची रचली रास कधीची..

आसक्त तनाची ओंजळ भरुनी बसलो
स्वप्नांच्या उत्कट डोही अर्धा धसलो
खांद्यावर फिरला कसला मोरपिसारा
मी वळलो मागे..फ़सलो नकळत हसलो...

नेसून तमाची साडी.. जळते समई
वार्‍याची फुंकर येते नाजुक समयी
उंचावत जाते ज्योत पुन्हा थरथरते
खेचते तनुला व्याकुळ चंचल तनयी...

चांदण्यात नाभी दिसते निशीगंधेची
वल्कले सुकवते ती निजल्या संध्येची
पाहून तिला मज तुझी आठवण येते
मी वृंदावन ...तू पायवाट राधेची...

श्वासांची तुंबळ युद्धे चिंब रणावर
ताबा नाही माझा बेशिस्त मनावर
मी कोसळेल हिमशिखरावरुन आता
ये मैफलीत..मी मद्यधुंद.. तू सावर..

-- संतोष

सुईण

2016-11-25T01:14:00.001-08:00

तिनं दाबली नरडी हाक आली ओठावर
आली धावून वेदना सुईणीच्या हातावर..

सुईणीच्या हातावर पोरं नागडे खेळते
नाळ वीतभर त्याची डोळे झाकून लोळते...

डोळे झाकून लोळते माती खाट्या वावरात
एक वांझुटं सपान तिच्या बोडक्या हातात..

तिच्या बोडक्या हातात निळी बांगडी जाईना
लेक माहेराला आली दोन दिवस राहीना..

दोन दिवस राहीना गाय बिनवासराची
तिची कास पान्हावली सय येते लेकराची...

सय येते लेकराची झोपडीतल्या आईला
तिने भाकर चारली इवल्याशा पाखराला..

इवल्याशा पाखराला ऊन छळते जाळते
घार आभाळात एक त्याला पाहून भाळते..

त्याला पाहून भाळते किती वेडी पडछाया
झाड वाळले उभ्याने त्याची हिरावली काया..

त्याची हिरावली काया त्याचा डोळा ओघळला
खाली कोरड्या मातीत अनवाणी रेंगाळला...

अनवाणी रेंगाळला बाप उन्हात सावळा
त्याला पाहून हासतो फ़ाटीवरचा कावळा...

फ़ाटीवरचा कावळा हाक मारुन येईना
कधीपासून ठेवला घास सुखानं खाईना..

घास सुखानं खाईना जीव अजुन जाईना
माया भरुन सांडली आज डोळ्यात माईना....

- संतोष

भूक

2016-09-06T02:33:00.001-07:00

डोळे पूस कपडे घाल
विस्कटलेले केस विंचर
आरशासमोर चेहरा बघून
विरघळलेले कुंकू सावर...

बांगड्या फ़ुटल्या असतील ना
जाऊ दे...दुसर्‍या घेता येतील
पावडर लाव जखमा झाक
गर्दीत उगाच बाहेर येतील..

तो कधीच गेला असेल
तूही आता रस्त्यावर ये
कुणी ओळखत नसेल तुला
डोक्यावरुन पदर घे..

प्रपंच आहे पोट आहे
झालं गेलं विसरुन जा
मोठ्या गल्लीत गर्दीत असते
छोट्या गल्लीने निघून जा..

कुणी हाक मारेल मागुन
मागे वळून पाहू नकोस
खड्डा आहे चिखल आहे
तिथेच उभी राहू नकोस..

आंघोळ कर घरी जाऊन
अंग धुतले की धुतले जाते
काळजावरती चिकटलेली
काजळीसुद्धा पुसली जाते..

दुनिया वाईट नाहीये गं
खरेतर वाईट असते भूक
भूकेला भावना नसतात मुळी
त्यात तुझी तरी काय चूक..

-- संतोष

अंधार

2016-09-03T22:11:00.001-07:00

हा सूर्य उगवला आहे की जाळ पेटला आहे
तो कोण नभाच्या दारी येऊन ठेपला आहे
दारास देऊनी धडका मारतो कुणाला हाका
कुजबुजला वारा मागुन "अंधार भाजला आहे...."

व्याकूळ तमाच्या ओठी का विरहसुरांचे गाणे
मातीत वर्तुळे करतो ..तो थरथरत्या पायाने
का आज गरजता सागर.. डोळ्यात व्यापला आहे
कुजबुजला वारा मागुन "अंधार भाजला आहे...."

पल्याड ढगांच्या आहे वाजते कुणाचे पैंजण
ती येते आहे म्हणुनी अंधार विव्हळतो क्षणक्षण
या सुंदर तरुणीपायी रात्रभर जागला आहे
वाटेत पाय अडखळला... "अंधार भाजला आहे...."

उघडले दिशांचे पडदे क्षितिजाची खिडकी हलली
अंधार चरकला थोडा पापणी भयाने लवली
घेऊन सुगंधी जखमा तो दूर चालला आहे
आजही पहाटे नकळत "अंधार भाजला आहे...."

-- संतोष

तू पायवाट

2016-09-01T23:34:00.001-07:00

तू पायवाट तू चंद्रकिरण तू काठी
तू श्वासामधल्या सप्तसुरांच्या गाठी
भय सरते ज्याने पाय उचलला जातो
तू स्पर्श तसा शाश्वत फ़िरणारा पाठी...

आभाळ निळाई मेघ मृदुल तू वारा
तू उत्तरेतला स्थिर सनातन तारा
स्पर्शातुन गंधित हिरवे कोंब उमलती
तू श्रावण माती चिंब क्षणांच्या धारा...

तू अल्लड शैशव झोक्यावरली गाणी
तू निर्मळ निर्झर तुषार झरझर पाणी
रोमांचित होती कडेकपारी कातळ
तू गुंजारव तू शीळ हवेची रानी...

तू वनराईचे नाजुक हळवे हसणे
निद्रिस्त खगांची आभाळाची स्वप्ने
तू नभातल्या लखलखत्या चांदणवाती
तू चंद्राची थरथर रजगंध झिरपणे...

तू क्षितिजाच्या थरथरत्या केशरमाळा
नवतरुणीच्या पदराचा चंचल चाळा
तू आरशातले रुप स्वतःचे फ़सवे
तू चुकलेल्या हुरहुरत्या कातरवेळा...

तू हिरव्या फ़ांदीवरचा मनमथ रावा
तू गोकुळातला खट्याळ मंजुळ पावा
तू किर्तन अभंगवाणी आर्त भुपाळी
तू मंदिरात भक्तांचे आर्जव.. धावा...!!
-- संतोष वाटपाडे (नाशिक)