tag:blogger.com,1999:blog-85048891015040332012026-07-23T19:18:21.272+08:00Админhttp://www.blogger.com/profile/07703335252277320234noreply@blogger.comBlogger425125tag:blogger.com,1999:blog-8504889101504033201.post-42353663113076635132015-02-09T09:56:00.001+08:002015-02-09T10:00:50.713+08:00<div align="justify"> <a href="https://www.blogger.com/null" style="clear: left; float: left; margin-bottom: 1em; margin-right: 1em; text-align: justify;"><img border="0" src="https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEjh25Uak65CPo8YudvbHXUh6f0ASS43y0GPYq3stUWl0VApv7MFrJiJI7dktdHa0pXjNKIDh7taCvAMzQo3kLfoNt5h337BvDi4c0K54pmTNz9tDtXGhm_aZqWbQwQGIj3oFxNVix3cmkg/s1600/download.jpg" /></a> 1368 онд, эзэн суусан монгол цэргүүдийн эсрэг босох дохиогоо хятадууд еэвэн дотор нууж тараагаад бидний өвөг дээдсийг гэнэдүүлэн хядаж, Тогоон Төмөр Хаан амьд үлдсэн 60000 хүнтэйгээ амь зулбан зугтааж, Монгол нутагтаа эргэн ирсэн түүхтэй. Өвөг дээдсийг нь хядсаны баяр "еэвэн сар"-ыг, түүхээ мартсан өвөр монгол ах дүүс маань 1845 онд тэмдэглэх гэж байгаад асар эвгүй байдалд орж байсныг барууны хүн ийнхүү тэмдэглэн үлдээжээ:<br><br> "...Тэр цуст хувьсгалын тухай дурсамжнаас монголчуудын ой тойнд юу ч үлдээгүй бололтой тул, тэд одоо "Еэвэн Сарын" баярт өргөнөөр оролцож, өвөг дээдсийг нь дарсны баярыг, уг учирыг үл гадарлан, ийнхүү тэмдэглэж байдаг болжээ. Биднийг \хятадуудаас сонссон "еэвэн сар"-ын түүхийг\ ярьж дуусахад эдгээр монголчууд цочин балмагдсан царайтай болчихсон байв. Залуус нь хоорондоо шивнэлдэнэ. Нөгөө өвгөн, гашуудлын нам гүмд автаж, толгойгоо гудайлган суухад, нүднээс нь том том нулимс урсаж байлаа..." \Аббе Гюк-ийн дээр бичсэнээс\&nbsp; "A vast conspiracy was formed throughout all the provinces: on the fifteenth day of the eighth moon there was to be a general massacre of the Mongol soldiers, who were billeted with every every Chinese family for the double purpose of maintaining themselves and their conquest. The signal for the massacre was given by letters concealed in the cakes which were on that day mutually interchanged throughout the country. The massacre was effected, and the Tartar army scattered in the houses of the Chinese was utterly annihilated. This uprising put an end to the Mongol domination; and ever since, the Chinese, in celebrating the festival of Yueh Ping, have been less intent upon the superstitious worship of the moon than upon the tragic event to which they owed the recovery of their national independence.<br><br> <a name='more'></a>..The Mongols, however, seem to have entirely lost all memory of the sanguinary revolution: every year they take their full part in the festival of the Loaves of the Moon, and thus celebrate, without apparently knowing it, the triumph which their enemies heretofore gained over their ancestors… After we had been introduced to the numerous Mongols by whom we found ourselves surrounded, the conversation insensibly turned upon the festival of the Loaves of the Moon. …”In our western land”, said we, “this festival is unknown. Men there adore only God… <br> <br> “ Oh, what a holy doctrine!” exclaimed the old man, raising his clasped hands to his forehead“. Tartars themselves, for what matter, do not worship the moon, but, seeing that the Chinese celebrate this festival, they follow the custom without very well knowing why”.<br><br> “You say truly: you do not, indeed, know why you celebrate this festival. That is what we heard in the land of the Chinese. But do you know why the Chinese celebrate it?”. Thereupon we related to these Mongols what we knew of the terrible of their ancestors.<br><br> Upon the completion of our narrative, we saw the faces of all our audience full of astonishment. Young men whispered to one another. The old man preserved a mournful silence, his head was bent down, and big tears flowed from his eyes…"/ хуудас 25, 26, 27, 28, “High Road in Tartary”, Abbe Hucs, 1948, New York, Charles Scribner’s Sons.</div>Админhttp://www.blogger.com/profile/07703335252277320234noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-8504889101504033201.post-35963420469820297662015-02-09T09:42:00.000+08:002015-02-09T09:42:45.831+08:00<div style="text-align: center;"> <iframe allowfullscreen="" frameborder="0" height="270" src="https://www.youtube.com/embed/vRxpcWfTPvk" width="480"></iframe><br /> <br /> Дэвэн дэвэн сэтгэл дэрвүүлэн<br /> Холдон холдон бодлоос холдон<br /> Задлаж амжаагүй захиа шиг ээ<br /> Жаргал амсаагүй нууцхан дурлал минь<br /> <br /> Сормуусны чинь дэрвээнд <br /> Гадагшаа нулимс минь бороошиж<br /> Хөмсөгний чинь нуманд дотогшоо гуниг минь солонгорч<br /> Би чамайгаа сэтгэлээсээ нисгэсэн<br /> <a name='more'></a><br /> Салхин салхин алчуур хийсгэнэ<br /> Санан санан харуусал тээгээд<br /> Хэлж чадаагүй харц шигээ <br /> Эрхлэж үзээгүй анхны дурлал минь<br /> <br /> Сормуусны чинь дэрвээнд <br /> Гадагшаа нулимс минь бороошиж<br /> Хөмсөгний чинь нуманд дотогшоо гуниг минь солонгорч<br /> Би чамайгаа сэтгэлээсээ нисгэсэн<br /> <br /> Бодон бодон өдрүүд эзгүйрч <br /> Чагнан чагнан харгуйг чилээж<br /> Үнсэж амжаагүй уруул шигээ<br /> Тэвэрч үзээгүй амин дурлал минь<br /> <br /> Сормуусны чинь дэрвээнд <br /> Гадагшаа нулимс минь бороошиж<br /> Хөмсөгний чинь нуманд дотогшоо гуниг минь солонгорч<br /> Би чамайгаа сэтгэлээсээ нисгэсэн<br /> <span class="fullpost"></span></div> Админhttp://www.blogger.com/profile/07703335252277320234noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-8504889101504033201.post-79411052808807186212014-03-26T15:44:00.000+08:002014-03-26T15:45:18.090+08:00<div align="justify"> <a style="clear: left; float: left; margin-bottom: 1em; margin-right: 1em;"><img 200="" border="0" src="https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEgki-gjO87v99CpWDL-p-ed91PFD8KfvmtJrSpUVTxO_jZ7ohrKtMk1CB4_kB0ifsPtrdCbCCDvY1qa32J_Y8KjkL7s-tfNEakrzA-2kWPAPCDuHNsNTyMs4pcBRxQzwPJXGPd2i2E1HNI/s1600/L.Tudew.2.jpgght=" width="150" /></a> Хүүхэд эхээс төрөөд гурван нас хүртлэх хугацаанд "гэгээнтэн" байдаг. Зургаан нас хүрэх хугацаанд "суутан" байдаг. Арван нэгэн нас хүрмэгц "жирийн хүн болчихдог" гэсэн мэргэдийн гаргалга байдаг. Учир нь аливаа хүүхэд эхээс төрөхдөө хүн төрлөхтөнд заяадаг бүхий л авьяас чадвар, ухааны үндсэн өгөгдөхүүнтэй гарч ирдэг.<br /> <br /> Эхийнхээ хэвлийд арван cap тээгдэхдээ төрсөн хойноо туулах ёстой бүх амьдралынх нь хөтөлбөрийн ул эх бүрэлддэг байна. Эхээсээ удамшлын сайн юмыг бас саар юмыг ч тэрхүү арван сард "өмчлөн" авдагаар барахгүй жирэмсэн хугацаандаа эх нь тамхи, архи, зохимжгүй хоол, эм тан хэрэглэсэн байваас тэрнийг нь мөн л ураг нь хүлээн авч хожим гажиг болж мэдэх "дагавартайгаар" төрдөг байна.<br /> <br /> Дээр цагт хутагт, хувилгаад, гэгээнтэнгийн хойт дүрийг тодруулах зан үйлийг гурван насанд нь юм уу зургаан наснаас нь хэтрүүлэхгүй хугацаанд шинжин тодруулдаг байсан нь ерийн явдал биш байжээ. Учир нь хүүхэд хоёр насандаа урьдах амьдралаа санаж эхлээд долоон насандаа мартчихдаг.<br /> <br /> <a name='more'></a><br /> Гэхдээ хүүхэд болгоныг ч тийнхүү шинжин тодруулдаггүй байснаас маш олон хутагт, хувилгаадын өгөгдөхүүн илрэх 3-6 насанд нь эцэг эх, ахмад хүмүүс анзааралгүй байсаар арван нэгэн нас хүргэчихдэг байсан тул хувилгаан, гэгээнтний нь өгөгдөхүүн орхигдож, "ерийн хүний" хэв шинжинд орчихдог нь түгээмэл хандлага байсаар ирэв.<br /> <br /> Гэтэл үүнийг шинжлэх ухааны үүднээс ойлгосон барууныхан, ялангуяа Америк улсад саяхнаас “арван нэг хагасын" шалгалтыг хүүхдүүд дунд явуулдаг болжээ. Арван нэгэн нас хагастайд нь хүүхдийн авьяасыг шалгадаг болсон байна.<br /> <br /> Тэгээд юунд авьяастай, ямар чадвартай, ямар сонирхолтойг нь тогтоож ирээдүйн мэргэжлийг нь сонгуулдаг болжээ. (Энэ тухай би нэг бус удаа бичсэн, хамгийн сүүлд "Арван нэгийн эргүүлэг" гэсэн нийтлэл "Дал" сонинд гарсан тул үл нуршму) <br /> <br /> Арван нэгэн нас бол аливаа хүний насны анхны мөчлөгийн хугацаа юм. Нарны идэвхжилийн хугацаа ч бас 11 жилийн мөчлөгтэй байдаг. Хүний бие арван нэгэн жил дутамд өөрчлөлт үздэгийн учир тэр. Энэ нь хүний амьдралын онцгой үзэгдэл. <br /> <br /> Гэхдээ "хувилгаан", "суутан" болох өгөгдөхүүнийг 3-6 насанд илрүүлж болох атал үүнийг анхаарч, тоодог эцэг эх бараг байдаггүй нь хүн төрлөхтний "сэтгэлгээний нийтлэг цоорхой" юм. "Нялх юм, балчир юм" гэж "хөөрхийлсөөр" байгаад хутагт, хувилгаад, суутан болох үр хүүхдээ "танилгүй" явуулсаар зүгээр л "ердийн хүн" болгочихдог нь их алдас мөн. <br /> <br /> Түүгээр барахгүй хүүхэд төрүүлсэн эхийн "ангир шар уургийг" нь хөхүүлдэггүй болсон. Ялангуяа өнгөрсөн зууны тавиад оноос хойш төв, суурин газрын эмнэлэгт төрсөн хүүхэд нялхасыг шууд ангир уургаар нь амлуулж болохгүй гэдэг орос эмч нарын мухар сүжгийг манай эмч нар уулгамч юм шиг баримталдаг болсноос хойш төрөлхийн дархлаажилт султай хүүхэд олширсон юм.<br /> <br /> Нялхас эхээс төрмөгц ангир уургаараа амлавал дархлаажилт болон бусад гарвал зүйн (генетик) байгалиас буй болгодог жам ёс, хөтөлбөр эвдэрч хожим муу нөлөө нь илэрдэг аюулаас сэрэмжлэгддэг байна. <br /> <br /> Сүүн тэжээлтэн ямар ч амьтан эхээс төрмөгц эхийнхээ халуун ангир уургийг хөхөж дархлаажаад бие хамгаалах эсэргүүцэлтэй болдог нь заяамал хууль юм. Үүнийг зөрчвөөс өөрсдөө хохирдог ажээ. <br /> <br /> <b>Эхээс сая төрсөн нялхас гэдэг бол бие махбодын хувьд</b><br /> <br /> а. Минутад авах амьсгаа нь 2000 шоо сантиметр эзлэхүүнтэй байдаг. Гэтэл том хүн 6000-10 мянган сантиметр эзлэхүүнтэйгээр амьсгална. <br /> <br /> б. Нялхсын толгой нь биеийнхээ уртын дөрөвний нэгтэй тэнцдэг том хүнийх бол наймны нэгтэй тэнцдэг. Хөл нь биеийнхээ гуравны нэгийн хэмжээтэй байдаг бол том хүнийх хоёрны нэгтэй тэнцүү байдаг. <br /> <br /> в. Уураг тархи нь 400 грамм тул том хүнийхээс гурав гаруй дахин бага байдаг. <br /> <br /> <b>Эхээс сая төрсөн нялхас гэдэг бол мэдрэл, сэрэмжийн хувьд </b><br /> <br /> а. Нүдээ нээх, аних, мээм хөхөх, залгилах, уйлж хашгирах, найтаах үйлдэл төрөлхийн заяамал байдаг. <br /> <br /> б. Хоногийн ихэнх хугацаанд нойрсох "хөтөлбөртэйн" дээр юм базах, дургүйцэн түлхэх, хамгаалах үйлдэл хийж, баримжаа, зүг чигийг мэдэрдэг. <br /> <br /> в. Хэрэгцээгээ (хоол унд)илэрхийлэх, биеийн өвдөх, ядрахыг "өгүүлэх" мэдээлэх арга нь уйлж, чарлах, сарвалзах хэлбэртэй. <br /> <br /> г. Хоёр сартай орчмоосоо эхлээд дуу авиаг шулганах хэлбэрээр эхлэн улмаар "ав", "өг", "за", "уу", "ид" гэх богинохон үгээр хэлд орох бэлтгэлээ хийдэг. <br /> <br /> <b>Нэг настай болж эхлэх үедээ нялхсын үйлдэл зорилготой болж эхэлдэг </b><br /> <br /> а. Гол "хөдөлмөр" нь тоглоом болдог. Тоглоомоор "хорвоотой танилцаж" эхэлдэг. Тоглоом нь нас нэмэх тусам идэвхтэй болж анхаарал, хөдөлгөөн, дүрслэн бодох, төсөөлөх сэтгэлгээ нь хөгжиж эхлэнэ. Шаламгай, зальжин чанар олж авахад нь тус болно. <br /> <br /> б. Гол "хичээл" нь дуурайлт болдог бөгөөд том хүмүүсийн үг хэл, үйл хөдлөл, зан авир, хувцас хунарыг хүртэл дуурайж, адилхан хийхийг эрмэлзэнэ. Томчуул энэ үед нь хүүхдэд "муу үлгэр" үзүүлэх шиг хортой юм байхгүй. <br /> <br /> в. Хүн болж хөл дээрээ босохын бэлтгэл нь "мөлхөх". Хүүхэд заавал мөлхөх шатыг дамжиж хөлд орох учиртай. Хөлд орох дасгал болсон мөлхөх нь "дөрвөн хөллөх" үйл явц учир гар нь мөн хөдлөж сурдаг ажээ. Харин сүүлийн үеийн залуу эцэг эх хүүхдийнхээ мөлхөх хөдөлгөөнийг их хязгаарладаг болсон нь буруу. <br /> <br /> <b>Нялхасын хараа, сонсгол үнэр (хамар) мэдрэмж амтлах, тархиа хөгжихөд гол нөлөөлөгч нь орчин ахуй, байгал </b><br /> <br /> а. Сонсгол нь эцэг эхийн яриа хөөрөө, бүүвэйн дуу, гаднаас сонсдох элдэв чимээний нөлөөгөөр сэрнэ. <br /> <br /> б. Нүдээ нээснээс хойш харагдах юмсын өнгө, хэлбэр дүрс, тоглоомынх нь байдал байгалийн үзэгдэл харааг нь сайжруулна. <br /> <br /> в. Эхийн сүүний үнэрээс эхлээд идүүлдэг уулгадаг юмны нь үнэр, ахуй орчин, цэцэг навч бас элдэв химийн зүйлийн (спирт, бензин, архи) үнэр хүүхдийн нялх үнэрлэх эрхтэнд хүчтэй нөлөөлнө. <br /> <br /> г. Хүүхдийг эхийн сүүнээс гадна элдэв амттан, туслах хүнс хоолоор хооллоход тэр нь мөн л амтлах эрхтэнг нь хөгжүүлэхэд нөлөөлдөг байна. <br /> <br /> Нялхсын сэтгэхүй нь дүрс хэлбэр, өнгө зүс, дуу авиа, хүрэлцээ (мэдрэмж) зэрэг тодорхой зүйлээр эхлэн хөгждөг. Баяр, гомдол, гуниг, уур нь хаацайлалгүй ил тод бөгөөд гүн биш огцом хурдан өнгөрдөг шинжтэй юм. <br /> <br /> Тэр үед байгалиас өгөгдсөн болон өвөг дээдсээс уламжлагдсан сайн болоод саар зүйлийнх нь гол шинж тэмдгүүд хүүхдэд үл ялих хэлбэрээр ажиглагддаг бөгөөд гэгээнтэний ч, суут хүний ч байдал цухалздагаар барахгүй авьяас, сонирхол нь ч, сэтгэхүйн онцлог нь ч зөв сонжвол цухас цухас мэдрэгддэг. <br /> <br /> Харин тэрнийг шинжиж мэдрэх чадвар эцэг эх, ахмад хүмүүст нь дутагдахаас гадна тэр талыг нь анзаарахаасаа хоол тэжээл, хувцас хунар, эрүүл мэндэд нь голлон анхаарсаар байтал нэг л мэдсэн хүүхдийнх нь гэгээнтэн, суутан болох өгөгдөхүүн хөгжих нас нь өнгөрч "ердийн хүн" болох насандаа шилжчихдэг байна. <br /> <br /> Ялангуяа сүүлийн үед хүүхдээ нялхсын газар (ясли) цэцэрлэгт өгч "нэгдэлжүүлчихдэг" болсноос хойш хүүхдүүд өвөрмөц чанараа алдаж цөм л нэгэн ижлэвтэр шинж төрхтэй, үг яриа нь ч ижилхэн болчихсон билээ. <br /> <br /> Гэтэл монголчууд нялхсаа өрнөдийн суурьшсан улс орнуудынхаас огт өөр орчинд огт өөр аргаар өсгөдөг байлаа. Тэр нь юу вэ гэвэл: <br /> <br /> <b>Нэгд:</b>&nbsp;хүүхдээ хонины нэхий өлгийд манцуйлж (синтетик биш) хоймороо юмуу зүүн орон дээрээ тавьж, дэргэд нь ээж нь бүүвэйн дуу дуулан нойрсуулахдаа аманд нь хонины уураг сүүл хийж хөхүүлнэ. <br /> <br /> (Хонины уураг сүүл бол ханаагүй хүчил, кальци ихтэй, маш тэжээллэг чанартай хүнс юм) Тэгвэл сүүлийн үеийн эх эцэг хүүхдэдээ хойт хөршөөс авдаг хоосон хаймран соска угж аманд нь үмхүүлж (анх удаа эх нь үрээ мэхлэж буй үзэгдэл) унтуулахыг оролддогболсон. <br /> <br /> <b>Хоёрт:</b>&nbsp;Нэхий өлгийдөө өлгийдүүлсэн хүүхэд өөдөө харж хэвтээ тул тооноор хөх тэнгэр харагдаж, гадаа хонь малын болон усны шувуудын дуун гарах нь сонсогдож, бас цэвэр агаар хамраар нь сэнгэнэн байгалтай хэлхээ (контакт) үл тасардаг байлаа. <br /> <br /> Тэгвэл хүн амын наяад хувь нь шавар, тоосгон байшинд суух болсон өнөө үед өлгийтэй хүүхдэд хөх тэнгэр биш цагаан шохойтой адар харагдах бөгөөд цонх нь онгорхой бол элдэв том, жижиг тэрэгний цочмоор чагнаал, хүрхрэн хүржигнэх дуунаас өөр юм үл сонсогдоно. <br /> <br /> <b>Гуравт:</b>&nbsp;Монголчууд хүүхдээ хөлд ормогц нь гэрээс арьсан бойтогтой ойр зуур явуулж байгаад дараа нь хөл нүцгэн алхах урт хугацааны (зуны дулаан цагт) аянд гаргана. Хонь хариулахад ч хөл нүцгэн, аргал түүх, ус зөөхөд ч хөл нүцгэн явуулна. <br /> <br /> Тийнхүү эх байгалийнхаа хөрс уснаас хөлөөрөө "шим", "эрчим хүч" авч арван хэдэн нас хүртлээ байгал эхтэйгээ шууд хэлхээтэй (контакт) явж өсдөгөөс чийрэг бөгөөд эрүүл хүн болно. "Хүн хөлнөөсөө эхлэн хөрсөөр нас бардаг" гэж эртний аман хуулийн үүдэлтэй бизээ. <br /> <br /> Харин энэ тухайд бол эртний Римд 25 нас хүртэл гутал өмсдөггүй байсан гэдэг. Тэгвэл одооны манай хүүхдүүд хөл нүцгэн явах нь байтугай хуруу зузаан ултай гутал өмсөж, болж л өгвөл машин тэрэг унаж, төмөр бетон дөрвөн хананы цаана аж төрдөг болсноос сул биетэй, дархлаа султай, богино настай хүмүүс олширсоор байгаа ч юм шиг! <br /> <br /> Нялх үрээ 0-6 хүртлэх насанд нь "өрөөсгөл" байдлаар зөвхөн хоол унд, эрүүл мэнд, хувцас хунар төдийгөөр нь анхаарсан бол хүүхдээ "гээсэнтэй" адил юм гэдгийг эх эцэг ухаарах ёстой билээ. <br /> <br /> Хүүхдийн хоёрдугаар дохионы тогтолцоо нь төгөлдөржиж амжаагүй байгаа нөхцөлд, амьдралын туршлага суугаагүйн улмаас бодит ахуйг шууд харснаараа тусган авч, ахмад хүмүүсийн үйлдэл бүрийг, үг яриа бүрийг дуурайж мэдээлэлждэг болой. <br /> <br /> Гэхдээ дуурайх үйл явц хэд хэдэн үе шаттай байдаг. Хамгийн эхнийх нь шууд хуулан дуурайх, дараа нь сонгон дуурайх, эцэст нь ухамсарлан дуурайх аргаар хүн болох замдаа ордог ажээ. Үг сэггүй шууд хуулбарлан дуурайх үйлдэл нь гол төлөв хоёр насан дээрээ идэвхжиж танин мэдэх хэрэглүүр нь болдог. <br /> <br /> Энэ үед эцэг, эх, ах, дүү, ахмадууд нь муу үлгэр үзүүлж хэрхэвч болохгүй. Тэр ч байтугай хэлсэн хараалын үгийг нь ч хүүхэд тусган авдаг. Гэтэл манайхан "учир мэдэхгүй хүүхэд" гэж дорд үзэж дэргэд нь "балайрцгаах нь" түгээмэл үзэгдэл юм. <br /> <br /> Хоёроос гурван насан дээрээ нялхас хамгийн идэвхтэй дуурайлтын, тэгэхдээ өөрийн эрхгүй дуурайлтын үедээ байдаг. Тав зургаан насандаа бол ойрын ахмад хүмүүс, ахуй байдлаас дууриал авахаас гадна үе тэнгийнхнээ дууриах нь идэвхждэг. <br /> <br /> Тэр насан дээр нь цэцэрлэг гэдэг хамтлагт ихэвчлэн өгдөг учраас янз бүрийн зан авир, зүс царай, хувцас хунар, үг хэллэгтэй хүүхдүүдийн өөр хоорондоо харилцан дууриах цаг эхэлдэг. <br /> <br /> Дуу дуулдагаа дуурайх, зураг зурдагаа дагалдах, бүжиглэдэгээ юм уу хөдөлгөөнт тоглоомын авьяастай нэгнээ дуурайх гэхчилэн сайн юманд тэмүүлэхээс гадна бас муу зуршилтай болсон нэгнээсээ ч халдвар авах нь бий. <br /> <br /> Цэцэрлэгээр орж хүмүүжихийн нийтлэг нэг сайн тал нь хамтач сэтгэлгээ, зан заншилтай болоход сайн нөлөөтэй юм. Сургуульд орж нэгэн ангийнхан болох үед энэ талын хүмүүжил нь улам бэхжих учир холбогдолтой болой. <br /> <br /> Харин орчин үеийн залуу эх эцгүүд цэцэрлэг, сургуульд найдаад үр хүүхдээ тэдэнд даатгасан мэтээр хандаж, хүүхэдтэйгээ ажигллах талаар олигтой анхаарахаа больсон дутагдал нийтлэг байгаа юм. Энэ нь хүүхдээ "хүнийшрүүлэх" осолтой хандлага юм. <br /> <br /> Бас зарим эцэг эх, ялангуяа ганц, хоёр хүүхэдтэй нь хэтэрхий эрхлүүлэн, асрамж, халамжийг өрөөсгөлөөр хэргэлснээр хүүхдийнхээ хөгжих үйл явцыг удаашруулах, бие даасан байдлыг нь сулруулах сөрөг нөөлөтэйг төдийлөн анзаардаггүй ажээ. <br /> <br /> Хүүхэдтэйгээ төдийлөн ярьдаггүйгээс "үг хөгжил" муутай, ойр зуурын юм хийлгэж, аяга тавгий нь хүртэл угаалгаж, цэцэг услах мэт ажилд сургаагүйгээс "цагаан гартан", хөгжим дуу сонирхуулаагүйгээс "дүлий", цана, тэшүүрээр явж, усанд сэлж үлгэрлээгүйгээс "сул биетэн", зураг урлаг сонирхууладггүйгээс гарын дүйгүй зөвхөн "биеийг нь төрүүлсэнээс" өөр гавьяагүй эцэг, эх олширвол гунигтай, бас дахин гунигтайяа! <br /> <br /> Хүүхдээ аль болох багаас нь цаг алдалгүй тодруулж авьяас билэг, бие бялдер, ёс суртахуун, оюун ухааны нь гайхамшигийг мэдрүүлэх анхдагч өдөөгчид нь эх эцэг гэдгийг үртэй болгон санацгаая. Эс тэгвээс арван гуравых нь агтараа ургамагц хүүхэд "хуяглачихаад" үг авахаа алгуурлаж эхэлдэг ажээ. <br /> <br /> Зургаа хүртлэх насан дээрээ яваа хүүхэдтэй ярих юм уу эсвэл түүний яриаг анхааралтай сонсоод үзвээс үгийн баялгаар том хүнийг гүйцэхгүй ч гэсэн үнэлгээний сэтгэлгээгээр заримдаа том хүнийг гайхан бишрүүлэхээр дүнэлт гаргадаг нь цөөнгүй. <br /> <br /> Тэр насны хүүхдийн үгийн сангийн 9 хувь нь тэмдэг нэр, 60 хувь нэг үг, 20 хувь нь үйл үг байдаг байна. Гэтэл насанд хүрэгчдийн үгийн сангийн 22 хувь нь тэмдэг нэр 60 хувь нь нэр үг, 11 хувь нь үйл үг байдаг ажээ. <br /> <br /> Тэмдэг нэг бол юмны өнгө зүс, хэлбэр галбирыг заадаг болохоор нялх хүүхдэд тэр талын ойлголт үгийн санд нь есхөн хувь (ойролцоогоор) байдаг ажээ. Тэгвэл нэр үгийн баялагаар том хүнтэй тэнцээд ирдэг байна. Үүнийг гэрчлэж чадах хүүхдийн яриануудаас заримыг аваад үзье. <br /> <br /> - Одхүүгийн хамраас чацга гоожоод байна! гэж нэг хүүхэд багшдаа хэлжээ. Тэгэхнээ нь тэр нь нус гоожиж буйг хэлсэн байжээ. Нус гэдгийг мэдэхгүй харин чацга гэдгийг сайн мэддэг хүүхдийн үг юм. <br /> <br /> - Ээжээ чиний хөл яасан бүдүүн гэдэстэй юм бэ? гэж нэг жаал ээжийнхээ хөлийн булчинг заангуут хэлжээ. Тэр хүүхэд "булчин" гэдэг үгийг мэдэхгүй харин “бүдүүн гэдэс” гэдгийг мэддэг тул түүгээрээ тодорхойлсон хэрэг. <br /> <br /> - Ээжээ, энэ гудамж халуураад өвчилжээ! гэж нэг хүүхэд ээждээ хэлжээ. <br /> <br /> - Яаж байна? гэсэн чинь <br /> <br /> - Тэр халууны шил зүүчихэж гэхэд нь харвал гудамжны нэг байшингийн өнцөгт том термометр бэхэлсэн байжээ. <br /> <br /> Халууны нь үзэхээр ээж нь тэр хүүгийн суганд халууны шил хавчуулдгийг мэдэх тул түүгээрээ төсөөлөн сэтгэсэн хэрэг. <br /> <br /> - Цонхны тавцан дээрээс буу, унаад бөгтөр болчихно шүү гэж ээж нь хүүгээ загнахад <br /> <br /> - Тэгвэл тэмээ хоёр удаа өндөр дээрээс ойччихсон байжээ гэж хүү нь хэлжээ. Хоёр бөхийг нь өндөрөөс унаад бөгтийсөн гэж боджээ. <br /> <br /> Хотын нэг хүүхэд хөдөө говьд очоод халуун наранд шарагдахдаа: <br /> <br /> - Ээжээ нарыг унтраагаад өгөөч! гэжээ. <br /> <br /> Хотын хүүхэд тул чийдэн унтраадаг шиг л нарыг унтрааж болно гэж боджээ. Бас хотын нэгэн хүүхэд ээждээ: <br /> <br /> - Ус, сүү, улаан ус, кока уугаад л байхад цай л гараад байх юм гэж хэлжээ. Тэр нь ийм олон төрлийн өөр өөр өнгөтэй юм уусан ч шар шээс гарч байгааг хэлсэн ажээ. <br /> <br /> - Маамуунууд ажилладаг газар ажилд ормоор байна. (цэцэрлэгийг хэлжээ) <br /> <br /> Хүүхэд ингэж ярихад томчууд, эцэг, эх нь инээлдээд л өнгөрдөг. Тэгснээрээ хүүхдийг ичээж, мохоодог. Гэтэл балчир хүүхэд үг нь дутсан ч гэсэн хийсэн дүгнэлт нь зарим том хүний санаанд ормооргүй нарийн сэтгэсэнийг гэрчилдэг. <br /> <br /> Өөрөөр хэлбэл суут хүн болох шинж тэмдгийн илрэл. Гэтэл доог&nbsp; тохуу болгоод өнгөрөөдөг тэнэглэлээс болоод хичнээн олон суутангаа бид тав, зургаан насанд нь мохоож байна вэ? <br /> <br /> Үүндээ эцэг, эх, томчууд ноцтой дүгнэлт хийх шаардлагыг шинэ зуун тавьж байна. <br /> <br /> <b><i>Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар, Ардын Уран Зохиолч, сэтгүүлч, доктор Л.Түдэв </i></b></div> Админhttp://www.blogger.com/profile/07703335252277320234noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-8504889101504033201.post-62945768688237603342014-03-20T18:51:00.001+08:002014-03-20T18:51:55.775+08:00<div style="text-align: center;"> <iframe allowfullscreen="" frameborder="0" height="360" src="//www.youtube.com/embed/7a6S-Ib-IyE" width="480"></iframe></div> Админhttp://www.blogger.com/profile/07703335252277320234noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-8504889101504033201.post-12674577194711719752014-03-19T15:30:00.002+08:002014-03-19T15:32:14.501+08:00<class separator="" style="clear: both; text-align: center;"></class><br /> <div align="justify"> <a style="clear: left; float: left; margin-bottom: 1em; margin-right: 1em;"><img border="0" src="https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEhIDKiUKhDAw1XxOCaVEKAow-Mb8vt7zC7vQ3NnOF17HbUAx4iRkgubrgTSWaEeynh2U0HoCkdbFMGkoY2RMw_mS8CtqnneWU-9qb3KVn2onbvstM4k9nxytOqaLY3SoBt7GxkapPTusXo/s200/facebooklogo-300x187.jpg" /></a><b>Нэг:</b> Найзуудынхаа хаягийн жагсаалтыг ашигла <b>/friend list/</b> Танд хэрвээ олон найзууд байгаа бол тэднийг хооронд нь ангилах боломжтой. Жишээ нь их сургууль, ажил, гэр бүл, найзууд, гэх мэт ангилж болно. Энэ нь дараа хайлт хийхэд хүртэл амар болно.<br /> <br /> <b>Хоёр:</b> Өөрийн мэдээллээ бусдаас нуух Та өөрийн хувийн мэдээллээ хэнд үзүүлэх, юуг үзүүлэхээ шийдэх боломжтой. Ингэхийн тулд<b> Privacy Settings Profile Information</b>-руу ороод <b>About me</b>-н хойно байрлах тохиргоо руу ороорой. Хэрвээ зөвхөн найзууддаа үзүүлэх бол <b>Only friends</b> эсвэл хэсэг бүлэг хүмүүст үзүүлэхгүй гэвэл <b>Customise</b>-г дарах хэрэгтэй. Ингээд гарч ирэх нүүрний доод нүдэнд нь тухайн хүний и-мэйл эсвэл нэрийг нь бичээрэй.<br /> <br /> <a name='more'></a><br /> <b>Гурав:</b> Өөрийгөө хайлтын системээс устга Мэдээж хэн нэгэн таны нэрийг хайлтын системээс хайгаад олчихдог, хэн хүссэн нь таны хаягийг мэдэх нь утгагүй. Тиймээс өөрийгөө хайлтын системд харагдуулахгүйн тулд <b>Privacy Settings-Search</b> гэж ороод <b>Everyone</b> тохиргоог <b>Only friends&nbsp;</b>болгоорой. Ингэснээр зөвхөн найзууд тань танийг хайсан тохиолдолд гарч ирэх болно.<br /> <br /> <b>Дөрөв:</b> Өөрийгөө Google-ээс устга <b>Privacy Settings-Search</b> гэж орохоор <b>Public Search Result&nbsp;</b>гэсний хойно <b>Allow</b> нүдийг чагталсан байгааг та олж харна. Энэ нь бусад хайлтын системээр таныг хайвал таны мэдээ мэдээлэл гарч ирнэ гэсэн үг. Тиймээс өөрийгөө хамгаалах үүднээс тэд нүдний чагтыг арилгах хэрэгтэй.<br /> <br /> <b>Тав:</b> Зураг, видеогоо нууцлах Та өөрийн зурагнаас гадна бусад найзуудынхаа зурагнуудыг хүртэл нууцлах боломжтой. Найзуудын чинь тавьсан зарим зурагнууд таныг эвгүй байдалд оруулж болох шүү дээ. Үүний тулд мөн <b>Profile Information</b>-г дар. Ингээд та хүссэн тохиргоогоо хийж болох юм. <b>Photos and Videos of Me</b>, <b>Posts by Friends</b> зэрэг тохиргоонуудыг тохируулснаар өөрийн болоод өрөөлийн оруулсан зурагнуудыг зохицуулах боломжтой болно.<br /> <br /> <b>Зургаа:</b> Цомгоо хамгаал Фото цомгоо бүх хүмүүс харуулахыг хүсэхгүй бол <b>Photo albums</b> руу орж тохируулга хийгээрэй.<br /> <br /> <b>Долоо:</b> Ёс бус хүмүүсээс өөрийгөө хамгаал Хэрэв хэн нэгэн хүн таны зурагнууд дээр муу муухай комментууд бичиж, ёс бус авир гаргах аваас тэрхүү хүмүүс таны фэйсбүүк рүү орох эрхийг хаах буюу ямар ч тохиолдолд тэр хүн таны фэйсбүүкт дахин элдэв янзын юм бичиж чадахгүй болгож болно. Ингэхийн тулд <b>Privacy Settings</b> руу ороод <b>Block list</b> –г дар. Ингээд та гарч ирэх нүүрэнд тухайн хүний и-майл хаяг, нэрийг нь бичихэд л болно.<br /> <br /> <i><b>Эх сурвалж:</b> www.sensatsimedee.mn</i></div> Админhttp://www.blogger.com/profile/07703335252277320234noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-8504889101504033201.post-56078300560073336132014-03-19T15:12:00.000+08:002014-03-19T15:31:56.883+08:00<div style="text-align: justify;"> <div style="clear: both; text-align: left;"> <a style="clear: left; float: left; margin-bottom: 1em; margin-right: 1em;"><img border="0" src="https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEjT038oe7hYyCpApP-ixSII4JfkcTXF5leNho97rpjMnon3Lv8NXQcBXga0co7xDKoigYQKdDFXqa2z2Rx7EMoYvQ7qIqmVaYV2PLUeH5wleXSq9avb01hkt24Zd_jJ-oNCxVhUd6TMlMk/s320/twitter-logo-break.png" /></a></div> Та твиттерийн тухай тодорхой ойлголтгүй байгаа бол: <b>“Твиттер гэж юу вэ?”</b> Твиттерийн хэрэглэгч болж хараахан амжаагүй бол: <b>“Твиттерт бүртгэл үүсгэх”</b> бичлэгүүдээр зочилж мэдээлэл аваарай!<br /> <br /> Твиттерийн анхны зорилго нь Та юу хийж байна гэсэн асуултанд хариулах байсан боловч одоо ихэвчилэн үзэл бодолоо солилцохоор хэрэглэдэг болсон тухай өмнөх бичлэгт дурьдсан. Та жиргээгээ хэрхэн хийхээ мэдэхгүй байгаа бол үгээ <b>What’s happening?</b> цонхонд бичээд tweet дараарай!<br /> <br /> Жиргэхээс гадна хүмүүсийг дагах, дагуулах тухай асуудал их чухал. Та шинэ гишүүн бол эхлээд <u>Profile-&gt;Edit your profile</u> -руу орж Bio талбарыг бөглөж өөрийн зурагаа оруулаарай! хэрэв та зургаа оруулаагүй бол таны зургийн оронд өндөгний зураг харагддаг. Яагаад өндөгний зураг байдагийг та бараг ойлгож байгаа биз дээ. Болжмор болж амжаагүй байна л гэсэн санаа.<br /> <br /> <a name='more'></a><br /> Хүмүүс хэн нэгнийг дагахын тулд эхлээд bio-г нь, хэрэв та өөрийн хөтөлдөг блог сайтаа оруулсан бол түүнийг чинь мөн хамгийн чухал нь сүүлийн 3 жиргээг харж таны талаар өөрийн дүгнэлт хийгээд дагах эсэхээ шийддэг учир та ядаж л 2,3н жиргээ хийчихээд пропайлаа бүрэн бөглөчихөөд хүмүүсийг дагавал тэд эргээд таныг дагах магадлал өндөр болно.<br /> <br /> Бусдыг дагуулахын тулд эхлээд бусдыг дага гэж үг бий. Та дагуулхыг хүсч байгаа бол, жиргэж эхлэхээр шийдсэн бол таны зайлшгүй хийх ёстой зүйл бол бусдыг дагах. Та хэнийг дагахаа мэдэхгүй байгаа бол <b>#FFMN</b> гэж хайлт хийгээд монгол жиргээчидийн санал болгосон жиргээчидийг дагаарай. &nbsp;Дагах хүнээ олсон бол ердөө л нэрнийх нь ард байгаа <b>Follow</b> товчийг дарахад хангалттай. Түүний тухайн хоромд бичсэн зүйлс Timeline дээгүүр урсаж байх болно. Мөн тухайн хүний талаар анхан шатны мэдээлэл авахын тулд нэрэн дээр нь дараарай баруун хэсэгт пропайл нь сүүлийн 3н жиргээтэйгээ харагдана. Бүр илүү мэдээлэл авахыг хүсвэл: <b>View full profile</b> дараарай!<br /> <br /> <b>@mention</b> Та хэн нэгэнд хандаж эсвэл жиргээчин хэн нэгний тухай ярих гэж байгаа бол @ гээд тухайн хүний жиргэдэг нэрийг бичвэл тухайн хүнд хүрнэ, таныг дагагчидад ч ойлгоход хялбар байх болно. Тухайлбал @Bataamunkh @Gantulga_S @TuyaUrnaa &nbsp;гэх мэтчилэн…<br /> <br /> <b>reply</b> &nbsp;Та хэн нэгний бичсэн жиргээнд хариу бичих гэж байгаа бол тухайн жиргээнд нь reply хийж санал бодлоо бичээрэй! Эс тэгвээс тухайн хүн аль жиргээнд нь хариу бичсэнийг ойлгохгүй буруу ойлголцол ч үүсэх магадлалтай.<br /> <br /> <b>retweet</b> Хэн нэгний жиргээ таалагдаад та өөрийн дагагчиддаа түүнийг хүргэхийг хүсвэл retweet хийгээрэй!<br /> <br /> <b>favorite</b> Өөрт таалагдсан жиргээнүүдийг favourite хийдэг. Facebook-ийн like тай ижил гэж ойлгож болно. Ингэсэнээр нэг талаас танд таалагдсан жиргээний цуглуулга үүснэ мөн өөрт хэрэгтэй зүйлсээ favourite-р тэмдэглээд байх боломж ч бий. Таны пропайлыг үзсэн хүмүүс Favourite жиргээнүүдийг тань харах боломжтой байдаг учир бусад хүмүүст эндээс таны талаар мэдээлэл авах, дүгнэлт хийх боломжийг олгодог.<br /> <br /> <b>#tag</b> Та ямар нэгэн тодорхой зүйлийн талаар ярьж байгаа бол хэш таг хэрэглээрэй. Тухайлбал #Ehlel #Эхлэл #blog #жиргээ гэх мэтчилэн үгнийхээ өмнө # тэмдэг тавьж бичвэл твиттерийн хайлтад илэрц өгдөг. Монгол жиргээчидийн нийтээрээ ашигладаг #FFMN гэж хэш тагийг дээр дурьдсан үүнийг бид хэн нэгэн жиргээчинг монголчууддаа санал болгоход хэрэглэдэг. Шинэ хүн дагахыг хүсвэл FFMN гэж хайлт хийхэд #FFMN хэш таг агуулсан жиргээнүүд гарч ирнэ гэсэн үг.<br /> <br /> <i><b>Эх сурвалж:</b> www.sensatsimedee.mn</i> </div> Админhttp://www.blogger.com/profile/07703335252277320234noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-8504889101504033201.post-66989254470848961682014-03-19T14:17:00.002+08:002014-03-19T14:17:31.275+08:00<div style="text-align: center;"> <iframe allowfullscreen="" frameborder="0" height="320" src="//www.youtube.com/embed/VoLiNqvnKE4" width="480"></iframe></div> Админhttp://www.blogger.com/profile/07703335252277320234noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-8504889101504033201.post-71196186571851071442014-03-19T14:15:00.003+08:002014-03-19T14:15:37.224+08:00<div style="text-align: center;"> <iframe allowfullscreen="" frameborder="0" height="360" src="//www.youtube.com/embed/Zw4UeaaxiCk?list=PL84304EE9AFAA374C" width="480"></iframe></div> Админhttp://www.blogger.com/profile/07703335252277320234noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-8504889101504033201.post-42463123370381784632014-03-19T14:14:00.003+08:002014-03-19T14:14:41.862+08:00<div style="text-align: center;"> <iframe allowfullscreen="" frameborder="0" height="360" src="//www.youtube.com/embed/XuB0b_dEZ5g?list=PL84304EE9AFAA374C" width="480"></iframe></div> Админhttp://www.blogger.com/profile/07703335252277320234noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-8504889101504033201.post-90066638862066649842014-03-19T14:12:00.003+08:002014-03-19T14:12:43.272+08:00<div style="text-align: center;"> <iframe allowfullscreen="" frameborder="0" height="360" src="//www.youtube.com/embed/APCkKfD1Ii0?list=PL84304EE9AFAA374C" width="480"></iframe></div> Админhttp://www.blogger.com/profile/07703335252277320234noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-8504889101504033201.post-29016830544901148422014-03-19T14:11:00.003+08:002014-03-19T14:11:59.017+08:00<div style="text-align: center;"> <iframe allowfullscreen="" frameborder="0" height="360" src="//www.youtube.com/embed/ENISv9vM2QE?list=PL84304EE9AFAA374C" width="480"></iframe></div> Админhttp://www.blogger.com/profile/07703335252277320234noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-8504889101504033201.post-77669837379519150122014-03-19T14:10:00.003+08:002014-03-19T14:10:44.018+08:00<div style="text-align: center;"> <iframe allowfullscreen="" frameborder="0" height="360" src="//www.youtube.com/embed/YmiAsUagqsM?list=PL84304EE9AFAA374C" width="480"></iframe></div> Админhttp://www.blogger.com/profile/07703335252277320234noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-8504889101504033201.post-7015468211019457992014-03-19T14:09:00.003+08:002014-03-19T14:09:49.065+08:00<div style="text-align: center;"> <iframe allowfullscreen="" frameborder="0" height="360" src="//www.youtube.com/embed/QFsXI6VQlvc?list=PL84304EE9AFAA374C" width="480"></iframe></div> Админhttp://www.blogger.com/profile/07703335252277320234noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-8504889101504033201.post-71551698187137372032014-03-19T14:07:00.003+08:002014-03-19T14:07:42.766+08:00<div style="text-align: center;"> <iframe allowfullscreen="" frameborder="0" height="360" src="//www.youtube.com/embed/zehmEAaQpNM?list=PL84304EE9AFAA374C" width="480"></iframe></div> Админhttp://www.blogger.com/profile/07703335252277320234noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-8504889101504033201.post-87458672252382149722014-03-19T14:06:00.002+08:002014-03-19T14:06:31.246+08:00<div style="text-align: center;"> <iframe allowfullscreen="" frameborder="0" height="360" src="//www.youtube.com/embed/Dg3rdNOC7_c?list=PL84304EE9AFAA374C" width="480"></iframe></div> Админhttp://www.blogger.com/profile/07703335252277320234noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-8504889101504033201.post-78324331962108553082014-03-19T14:04:00.003+08:002014-03-19T14:04:44.296+08:00<div style="text-align: center;"> <iframe allowfullscreen="" frameborder="0" height="360" src="//www.youtube.com/embed/VQKSCOdiVPw?list=PL84304EE9AFAA374C" width="480"></iframe></div> Админhttp://www.blogger.com/profile/07703335252277320234noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-8504889101504033201.post-8227014216674727392014-03-19T14:03:00.002+08:002014-03-19T14:03:33.540+08:00<div style="text-align: center;"> <iframe allowfullscreen="" frameborder="0" height="360" src="//www.youtube.com/embed/k9j5SPR9vjM?list=PL84304EE9AFAA374C" width="480"></iframe></div> Админhttp://www.blogger.com/profile/07703335252277320234noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-8504889101504033201.post-74147854909508153752014-03-19T14:00:00.000+08:002014-03-19T14:00:19.834+08:00<div style="text-align: center;"> <iframe allowfullscreen="" frameborder="0" height="360" src="//www.youtube.com/embed/Np7WwvgQ9ZA" width="480"></iframe></div> Админhttp://www.blogger.com/profile/07703335252277320234noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-8504889101504033201.post-88201783702012811872014-03-19T13:57:00.000+08:002014-03-19T14:00:35.070+08:00<div style="text-align: center;"> <iframe allowfullscreen="" frameborder="0" height="360" src="//www.youtube.com/embed/j21mdvj-tfY" width="480"></iframe> </div> Админhttp://www.blogger.com/profile/07703335252277320234noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-8504889101504033201.post-42416787885119368472013-10-14T17:11:00.001+08:002013-10-14T17:11:39.825+08:00<ul style="text-align: justify;"><div class="separator" style="clear: both; text-align: center;"> <a><img border="0" height="298" src="https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEgQ6gTo63x40FhCp85ErnP_FC28kko9Tp-5ACKjuci18OtE0jw_BqG8jEPrH00H1NC9XootHDuaZuYX1XgJ0R-9-ju83jKxM31EdOUbB12GMv-0ISDPCrRM4rE7IcK-e5sr-vRbc4dMQe4/s400/Picture-31.png" width="400" /></a></div> <li>Эзэд ширээнд суухыг уриагүй юм уу, бүсгүйчүүдийг суугаагүй байхад ширээнд суухыг түр азна</li> <li>Бүсгүйг ширээнд урихдаа хэзээ ч зүүн гараа өгч болохгүй. Эрчүүд ямар ч тохиолдолд бүсгүйг баруун гараараа дэмнэх ёстой.</li> <li>Хажууд суугаа, ялангуяа баруун талд тань байгаа бүсгүйг та таньдаг ч бай, үгүй ч бай үйлчлэх ёстой.<a name='more'></a></li> <li>Амны алчуур захандаа хавчуулж, эсвэл цээжин дээрээ дэлгэж болохгүй. Хамгийн тохиромжтой нь өвдгөн дээрээ дэлгэж тавих.</li> <li>Хундагаа хэт өндөр өргөх хэрэггүй.</li> <li>Тавагтай шөлөө дуустал халбагадаж, махны эцсийн хэрчмийг идэхийг шамдах хэрэггүй.</li> <li>Амны цаас, халбага, сэрээ болон ширээнд тавигдсан бусад зүйлээр оролдож тоглох нь зохимжгүй.</li> <li>Амны цаасаар нүүрээ арчиж хэрхэвч болохгүй, харин урууландаа хүргэх төдий хэрэглэх ёстой.</li> <li>Хажуугийнхаа хүнийг алгасан бусадтай харилцах хэрэггүй.</li> <li>Хутга, сэрээгээ унагаахгүй байхыг хичээ. Хэрвээ унагачихсан бол юу ч болоогүй юм шиг тайван байж шинийг авчруулаарай.</li> <li>Ямар нэг хоолыг өөрт чинь тохирдоггүй, эсвэл таалагдахгүй байна гэсэн шалтгаанаар татгалзаж болохгүй. Идмээргүй байгаа бол элдвийн шалтгаан хэлэлгүйгээр татгалзах нь дээр</li> <li>Бусад зочдыг эхнийхээ аяга цай, кофег авч амжаагүй байхад нь хоёр дахиа уухын хэрэггүй.</li> <li>Цайны халбагаа аягандаа дүрж орхиж болохгүй. Цай, кофегоо хутгачихаад дийзнийхээ дээр гаргаж тавиарай.</li> <li>Хооллож дуусаад амны цаасыг эвхэлгүйгээр ширээн дээр орхиорой.</li> <li>Эмэгтэйчүүд ширээнээс боссоны дараа босохоо мартуузай. Бүсгүйчүүдийг өрөөнөөс гарсны дараа дахин сууж үргэлжлүүлж болно.</li> <li>Хүлээн авалтын эзэд хоолоо түрүүлж идэж, түрүүлж босох нь эелдэг бус. Бүх зочдоо хооллож дуусахыг хүлээх хэрэгтэй.</li> <li>Хоолны ширээний ард албан бичиг, захидал унших хэрэггүй. </li> </ul> Админhttp://www.blogger.com/profile/07703335252277320234noreply@blogger.com1tag:blogger.com,1999:blog-8504889101504033201.post-8545720498614848092013-06-08T10:00:00.000+08:002013-06-08T10:00:01.001+08:00<div align="justify"> <a style="clear: left; float: left; margin-bottom: 1em; margin-right: 1em;"><img border="0" src="https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEj7XFmKU6dZhAfgNvexz9RkUdNyUdhPZIyzAfjHRKut293RfpgJx0da4w4vpNO8qG_XjUXhD_OzM5AueYEqNi8rmTfWgpUMH1mW1-VkJPFosy425VtjLxw1GxnU4QFwNVye5xtT_n61asg/s320/zavadamdin.jpg" /></a>Түшээт хан аймгийн Дайчин бэйсийн хошуу нутагт 1867 онд мэндэлжээ. Бага наснаасаа нутгийнхаа Цахиуртын жаст сууж лам хувраг болсон ба 17 настайдаа Их хүрээний Гунгаачойлон дацанд сууж олон жил ном үзэж, 1905 онд гавжийн дамжаа барьсан байна. Зава Дамдин ламыг Богд хаант Монгол улсын үед судар ном орчуулах комисст оруулан ажиллуулж байв. 1918 онд төрөлх нутагтаа очиж, Чоён-Одсаллин хийдийг үндэслэн байгуулж, 1937 он гэхэд 20 жилийн дотор Буддын гүн ухаан, анагаах ухаан, одон зурхай зэрэг төрөлжсөн дацангуудтай томоохон хийд болж чадсан. Ардын засгийн анхны жилүүдэд Судар бичгийн хүрээлэн байгуулахад урилгаар ирж ажиллаж байв. 1924 онд Судар бичгийн хүрээлэнгийн сул гишүүн болсноор академич болсон хэрэг юм.<br /> <br /> Өрнийн боловсрол бүхий Оросын монголч эрдэмтэн Щербатский, Тубянский, Цэвээн-Жамсранов болон Онходын Жамъян дооромбо нартай хамтран ажиллаж байв. Төвд хэлээр 17 боть ном туурвижээ. Түүний зохиолуудын дотроос хамгийн алдартай нь Монголын Буддын шашны дэлгэрэнгүй түүх Хор Чойнжүн буюу "Алтан дэвтэр" хэмээх ном нь Монголч эрдэмтдийн дотор ихээхэн алдаршжээ. 1937 онд Улаанбаатар хотод таалал төгсчээ. Зава Дамдинг сэрүүн тунгалаг байх үед бага залуудаа шавь орж ном заалгаж байсан Гончигдорж, Гэмпил, Мятав нарын өтгөс буурлууд ярихдаа "Манай хамба багш хэдэн зуун бээрийн алсад болж буй юмыг үзэж сонсдог байсан" гэж бахдан ярьцгааж байв. Жишээлбэл нэг удаа 1920 оод оны эхээр өөрийн бараа бологч шавь Ишжамцад "Өнөөдөр холын хүн ирэх нь домботой цайгаа халуун байлгаж бай" гэж хэлжээ. Тэрний хойно нь Хатанбаатар Магсаржав ирж уулзаж байсан гэдэг. Зава Дамдин гэгээтэний хойд дүр болох Лувсандаржаа гэгээтэн Нямба-д сууж буй бий ба Дэлгэрийн Чойрын хийдийг 2005 оноос сэргээн босгосон билээ.<a name='more'></a><br /> <br /> Дэлгэрийн Чойрын хийдийн түүх нэн сонин гайхалтай бөгөөд Тэртээх 1918 онд тухайн үеийн гүн ухаантан, эрдэм төгөлдөр Зава Дамдин нь одоогийн Дундговь аймгийн Дэлгэрцогт уулын энгэрт Дэлгэрийн чойрын хийдийг нүүлгэн байгуулсан гэдэг. Уг хийдийн үйл ажиллагаанд баримтлах жаяг, дэгээс харахад \Анхлан Зава Дамдин түвд хэлээр туурвиж, улмаар хуучин монгол бичигт хөрвүүлэгдсэн\ тухайн үедээ нилээд утга төгөлдөр, цогц, Бурханы шашны винайн ёс, аливаа зан үйл, уламжлалд яв цав нийцүүлсэн байдаг нь Зава Дамдины эрдэм оюунтай шууд холбоотой гэж үздэг. Тэрбээр буддын гүн ухааны таван ботийг нарийн судалснаас гадна яруу найраг, зурхайн ухаан, дуун ухаан, анагаах ухааны өргөн мэдлэгтэй хүн байсан аж.<br /> <br /> Дэлгэрийн чойрын хийд ид цэцэглэн хөгжиж байх үе буюу 1930-аад оны эхээр тэнд 500-600 лам шавилан сууж, их бага арван ухаанд шамдаж байсан тухай судлаачдын дурдсан байгаагаас үзэхүл хүн ам цөөтэй байсан тэр үед Дайчинбээсийн хошууны эрдэм, соёлын цогцолбор төв байсныг гэрчилнэ.<br /> <br /> <div class="separator" style="clear: both; text-align: center;"> <a style="margin-left: 1em; margin-right: 1em;"><img border="0" src="https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEiTUOpTZvhN7rzVN18jDEGdFgsVHKG8AQZT7iOzung84s28UukgVMEu-yuU0kxeE2B29fkvw67XyXkYQCe74i1PpkspalAyuEIbCEZ0dy5nSkURX-Hy6ew7y_qxWigsURwdE8xUFR6p24o/s320/altan+dewter.png" /></a> <br /> <b><i>Зава Дамдин хэмээн алдаршсан Халхын Их Хүрээний номч гавж Лувсандамдины /1867-1937/ бүтээн туурвисан “Хорчойнжүн” буюу “Хойт зүгийн монголын оронд Бурханы номын ёсон гарсан домог өлзийт номын лавайн яруу дуун” хэмээх түүхийн зохиол, түүний тайлбар “Алтан дэвтэр”-т өгүүлсэн зарим түүхийн эх сурвалжууд</b></i><br /></div> Зава Дамдин гавж”Алтан дэвтэр”зохиолдоо дурдсан байдаг. XIV-р зууны үед Хувилай сэцэн хаан. Буянт хаан. Хайсан Хүлэг хаад Буддын шашинтай байж. Чойжи-рдсэр бандида Шивалха гэгээний “Жонжүг зава” “Бодь садын явдалд орхуй” хэмээх шастирийг Монгол хэлээр байснаас үзэхэд Буддын гүн ухааныг үзэж судалж байсан нь тодорхой байна. Монголын Буянт хааны үед Төвдийн Нартан хийдийн Чим Жамьян Монголд залагдаж байгаад буцахдаа сайн чанарын бэх бусад хэрэглэл зүйлийг аваачиж Нартан хийддээ Ганжуур. Данжуурыг хэвлүүлсэн нь Нартан Ганжуур гэж алдаршсан юм. XVI-р зууны эхээр Нэйж тойн Төвдөд сургууль хийгээд иргэж Монгол нутагтаа ирээд өвөр Монголын олон хошуудад сүм хийд байгуулж номлол бүтээлийг аривжуулж байжээ. Ойрдын Зая бандида Намхайжамц. Галдан бошигт хаан нар баруун Монголд Богд Зонхавын шашны сүм хийдийг олныг байгуулж өгөлгийн эзэн болж байв. Буриадын Зая бандида Дамбадаржаа Балдан Брайвүн хийдийн Гоман дацанд сууж цанид чойрын гүн ухааны номонд сайжирч нутагтаа ирээд сүм хийд хурал ном гаргаж байжээ.<br> <br> Чингис хааны алтан ургын Автай сайн хааны ач хүү Түшээт хан Гомбодоржийн гэрт мэндэлсэн Анхдугаар богд Лувсандамбийжалцан /Занабазар 1635-1723/ арван таван сүүдэртэйдээ Цаст Төвдийн орны Лхас. Дашлхүмбэ хийдэд сууж судар тарний гүн ухаанд суралцсан юм.V Далай лам Агваанлувсанжамц. Банчин богд Лувсанчойжижалцан нарыг шүтэж Монгол газар хуваргын чуулган байгуулах зарлиг зөвөлгөөг авч байжээ. Өндөр гэгээн Монголд ирсэн хойноо 1654 онд Хэнтий нуруунд Их хүрээг /Сарьдагийн хийд/үндэслэн байгуулж хурал ном номлол хэлцэлийг тогтоосон юм. Өндөр гэгээний үед Монголын алдартай хутагт хувилгаадуудын анхны дүр болох Ламын гэгээн Лувсанданзанжанцан. Зая бандида Лувсанпрэнлэй. Дарва бандида Содвожамц нар нь Өндөр гэгээний айлдвар зарилгийн дагуу Төвдийн гүн ухааны хийдүүдэд сууж гүн ухаан судалж гэвш лхаарамба болцгоож байсан түүхтэй.<br><br> Монголын Төр шашны түүхийн сурвалж бичгүүдийн нэг “Хорчойнжүн”, Сэцэн ханы Нанзад аграмбын “Данзий” тэргүүтэн зохиолуудад Халхын анхны буддын гүн ухааны их сургуулыг Төмөр хонин жил /1751/ Сэцэн ханы хүрээнд Өөлдийн Тавхайрэнчин байгуулсан гэж тэмдгэлсэн байдаг. Энд дурдагдаж буй Тавхайрэнчин нь Өөлдийн нутагт төрж өсөөд бага үалуу насандаа номын авьяас нь сэргэж Төвд оронд очиж Балдан Брайвүн хийдийн Гоман дацанд цанид чойрын гүн ухааны номонд суралцаж Чойрын 5 Ботийг сайтар судлаад дамжаа барьж сайн гэвш болж байсан. Тэр үеийн Далай лам.Банчин богд зэрэг ихэс дээдэс лам нараас зарлиг ном олныг сонсож нэгэн дацангийн Хамбаар томилдог байжээ. Төвдөөс нутагтаа ирээд Өөлд жунгарын гол хийдийн цорж болж тэндхийн лам нарт гүн ухааний номоо айлддаг байж. Тэр үед Халх, Өөлдийн дайн самуун дэгдэж нэг удаа Халхын цэргүүд Өөлдийн хийдүүдийг тонон дээрэмдэж сүйтгэн цорж лам зэрэг олон хүмүүсийг барьж олзолжээ. Цорж ламыг Халхын зүүн Сэцэн ханы айлын зарц болгож хонь хариулгаж байв. Орой айлын хонь хурга нийлэж шуугилдах үед их уйлдаг байсан ламыг харсан гэрийн эзэн та яагаад хонь нийлхэд уйлдаг юм бэ? Гэж асуухад урьд Төвдөд залуу насандаа ном үзэж байхад чойрын дацанд олон лам нар ном хэлцэж шуугидаг байсныг санаад уйлдаг юм гэжээ. Энэ яриа явсаар байгаад Сэцэн ханы хошуу ноёны сонорт хүрч. Сайн лам болохыг мэдэцгээж хийддээ урьж гүн ухааны их дацанг эхлэн байгуулсан гэдэг түүхтэй юм Өдгөө Монголд буддын гүн ухааны чойрын дацан нь Монголын бурхан шашны төв Гандан тэгчинлэн хийдэд орших /Дашчойнпэл/ Идгаачойлэн/ Гунгаачойлон/ гэх зэрэг дацангууд хурал ном ба тус тусын хичээл сургалтыг идэвхтэй явуулаж байгаа. Тус дацангууд болон хөдөө орон нутагаас Энэтхэг улсад 1990 оноос хойш Буддын гүн ухаан их сургууль хэмээн алдаршсан /Дрэйпүн /Гандан /Сэра хэмээх сургуульд хэдэн арван залуу лам нар гүн ухааны номонд хичээл зүтгэл гарган суралцаж байгаа.</div> Админhttp://www.blogger.com/profile/07703335252277320234noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-8504889101504033201.post-25680933640444159802013-06-08T07:00:00.000+08:002013-06-08T07:00:00.774+08:00<div align="justify"> <a style="clear: left; float: left; margin-bottom: 1em; margin-right: 1em;"><img border="0" src="https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEhjdsRPSUeZoIJYYcG5YEvVgjtY9F4lcMDxmN6jh9NlNyj5cpSRcoUvmX1DNnUvlWjN9SiIK1m62AAz2VPAnZSpB4Eom0s6zW_7rYYvwsfAXJx3-228J9TIX4uuB5jpLPZQLeD34IneIfU/s320/Bilegee+haanii+dursgal.jpg" /></a>Архангай аймгийн Хашаат сумын Цайдам бригадын нутагт Өгий нуураас баруун урагш 36 км, Хархориноос хойш 47 км зайд Хөгшин Орхон голын зүүн эрэг, Цайдам нуурын баруун өмнө оршдог. Эл дурсгал нь <i>Хөшөө цайдмын дурсгал, Орхоны хөндийн дурсгал, Культегины бичээс, Билгэ хааны дурсгал</i> гэх мэтээр нэрлэгдэн 100 гаруй жилийн турш судлагдсаар иржээ. 1958 онд Монгол-Чехословакийн хамтарсан судалгааны баг бүхэлд нь малтан судалсан байна.<br /> <br /> Элтерэс хааны хүү Билгэ бол Түрэг улсын сүүлчийн хаан бөгөөд 19 жил улсаа удирдсан юм. Түүний дүү Культегин нь ухаалаг, авъяаслаг цэргийн жанжин байгаад 731 онд 49 насандаа таалал төгсчээ. Культегин ах Билгэг хаан ширээнд суухад тууштай дэмжиж түүний төлөө хүчин зүтгэсэн түүхтэй. Билгэ хаан дүүгийнхээ дурсгалд зориулан тахилын цогцолбор, шүтээний сүмийг 732 оны 8 дугаар сарын 1-нд босгуулжээ. Цогцолборын урт 67 метр, өргөн 29 метр, 1 метр зузаан тоосгон хэрэмтэй, түүний гадуур шуудуугаар хүрээлэгдсэн, хэрмийн доторхи сул зайг бүхэлд нь 32 х 32 х 6 см хэмжээтэй тоосгоор бүрсэн байжээ. Цогцолборын голд наран ургах зүгт харуулан Культегины гэрэлт хөшөөг байрлуулсан бөгөөд мэлхий чулуун суурийн хамт өндөр нь 383 см, өргөн нь 132 см, зузаан нь 46 см юм. Хөшөөний дээд хэсэгт эвхэрсэн хоёр лууг чимэглэж, бичээсийг голлуулан Ашина овгийн тамга болох янгирын дүрс, гурван талд нь нийт 68 мөрөнд 10 мянган үсэг зурлага бүхий руни бичээсийг сийлжээ.<br /> <a name='more'></a><br /> Судлаачид 1-13 дугаар мөрийг бага бичээс, 14-68 дугаар мөрийг их бичээс гэж нэрлэдэг. Эл бичээсийг Культегины ач хүү Йолуг Тегин 20 хоног сийлж, Түрэг төрт улсаа хэрхэн байгуулсан, Культегин 16 настайгаасаа улсын хэрэгт оролцож ямар овог аймаг, улс орныг байлдан эзэлсэн, хэрхэн тулалдсан, ямар зүсмийн морьд унадаг байсан, өдөр шөнийг үл хайхран улсынхаа төлөө хэрхэн зүтгэж, ядуусыг баян, өнчнийг өнөр болгож, тойгтныг сөхрүүлж, толгойтныг бөхийлгөн хаан төрийг байгуулалцаж, наран ургах зүгээс наран шингэх зүг хүртэлх өргөн уудам газар нутгийг захиран дээд тэнгэрээс дарах аюулгүй, доод газраас цөмрөх айдасгүй амар жимэр болгон хүчирхэг улсыг байгуулсан тухай, Культегинийг оршуулах үед ах Билгэ яаж эмгэнэн гашуудаж байсан тухай, түүний оршуулгын ёслолд гадаадаас ирж оролцсон зочдыг хүртэл дурдан өгүүлжээ. Хөшөөний мэлхий чулуун сууринд мөн адил түрэг бичээс байх бөгөөд 1979 онд Б.Базылхан судалсан боловч зарим бичээс маш бүдгэрсэн тул бүрэн тайлж чадаагүй байна.<br /> <br /> Билгэ хааны онгон цогцолбор нь Культегин жанжны дурсгалаас урагш 1 км орчим зайд байдаг. Билгэ хаан 734 оны 11 дүгээр сарын 23-нд насан эцэслэжээ. 735 оны 7 дугаар сарын 22-нд тахилын сүм хийгээд гэрэлт хөшөөг нь босгож, бичээсийг Культегины ач хүү Ёлуг Тегин 34 хоног сууж сийлсэн байна. Хөшөө нь 345 см өндөр, 174 см өргөн, 75 см зузаан болно. 1893 оны 12 дугаар сарын 15-нд Копенгаген хотын ШУА-д болсон хурал дээр Данийн эрдэмтэн Вилем Томсен Культегины тахилын цогцолбор болон Билгэ хааны онгон цогцолборт байгаа эдгээр гэрэлт хөшөөний бичээсийг тайлж уншсанаа мэдэгджээ.<br /> <br /> <i>"Хөвүүд дүү нар минь, ахан дүүс, ард олон минь миний үгийг эхнээс нь дуустал сонсогтун, сайтар сонсогтун..."</i> гэж эхлээд <i>"...Тан улс бидэнд алт мөнгө, торго дурданг их хэмжээгээр өгдөг боловч нанхиад хүний үг нь нялуун, бараа нь зөөлөн бөгөөд хүмүүс нялуун үг, зөөлөн бараанд хууртагдан тэдэнтэй ойртдог..." </i> гээд <i>"...хэрэв та нар тэдний газар нутагт суувал амиа алдана..."</i> хэмээн анхааруулж, хойч үедээ төрөлх газар нутагтаа амьдарч Тан улс руу зөвхөн худалдааны жин тээж явахыг захиж хэлжээ. Билгэ хаан урьд цагт Түрэг ард түмэн нанхиадуудын дунд амьдарч, тэр бүү хэл тэдний төлөө байлдан тулалдаж явсан хэдий ч нанхиадууд үргэлж талын хүн ардад дайсагнаж ирсэн тухай өгүүлж <i>"...Түрэгийн хаад болох хөвгүүд нь Тан улсын харц боол болж, хатад болох охид нь Тан улсын зарц шивэгчин болсон юм. Зөвхөн дээд тэнгэрийн хүчээр Түрэг улс эрх чөлөөгөө эргэн олж тэр суурингийн хүн ардтай тэмцсэн..."</i> гэж тодотгон хэлээд хүчирхэг сайн зохион байгуулалттай цэргийн төр байгуулахыг ард түмэндээ захисан байдаг. <i>"...Аяа түрэг ард түмэн минь дээд тэнгэр мөхөж, доод газар цөмрөөгүй цагт хэн та нарын төр, хууль цаазыг нурааж чадах билээ. Түрэг ард түмэн минь харамсагтун, гэмшигтүн..."</i> гэж Билгэ хаан ихэвчлэн Тан улсаас сэрэмжлэхийг анхааруулж хэлсэн байна.<br /> <br /> Билгэ хаан болон Культегины эдгээр цогцолбороос шавар сав, төмрөөр хийсэн аж ахуйн болон гоёл чимэглэлийн зүйлс, вааран дээврийн хэсэг, тосгуур зэрэг 2000 орчим эд өлгийн зүйл олджээ. Вааран дээврийн хагархай дээр нүүдэлчид морин давхиан дунд харвалдаж буй дүрс байсан нь судалгааны чухал дурсгал болдог. Чулуун хашлага бүхий дөрвөлжин булшны ор олдсоныг судлаачид жинхэнэ булш биш харин эзний оршуулгыг бэлгэдэн хийсэн зан үйлийн шинжтэй гэж дүгнэжээ. Хүн хөшөөд нь тухайн үеийн хүмүүсийн дүр төрх, хувцас хэрэглэл, гоёл чимгийг бодитойгоор илэрхийлжээ. Хөшөө цайдмын эдгээр дурсгалууд мянга гаруй жилийн түүхэндээ ихээхэн эвдэрч гэмтсэн боловч ЮНЕСКО “Дэлхийн гайхамшигт үнэт зүйл болох нь” гэдэг зэрэглэлээр дэлхийн соёлын өвд 1996 онд бүртгэн авсан байна. Монгол улс 20.8 км.кв талбайг 1961 онд улсын хамгаалалтанд авчээ.<br /> <br /> Хөшөө цайдмын эл хөндийд Улаанбаатар хот 14 жил суурьшиж байсан бөгөөд тухайн үедээ Шар бүст өргөө гэдэг нэртэй байжээ.</div> Админhttp://www.blogger.com/profile/07703335252277320234noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-8504889101504033201.post-19487232180179315672013-06-06T13:25:00.000+08:002013-06-06T13:25:00.763+08:00<div align="justify"> <div class="separator" style="clear: both; text-align: center;"> <a style="margin-left: 1em; margin-right: 1em;"><img border="0" height="266" src="https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEjrZuJCMG9buWS9iod7IepBXDzADzjGdxMlt5BDCGfG41jqMxDXayMIgMGB-WF1A6L0mdkReZn9dB6d1euGqq0QS7iOMtHZcp0w5WCg41-i7XZb4IpkVFcuhurnspP1QELXha0xbAnG9fc/s400/Zorgol+hairhan+uul.JPG" width="400" /></a></div> Зоргол хайрхан уулын өндөр 1668 метр бөгөөд их хайрхантай холбоотой сонирхолтой мэдээллийг дуулгавал, Зорголхайрхан уул том, жижиг гурван агуйтай. Хамгийн томыг нь Шижирбаатарын буюу Дансрангийн агуй, баруун талын үргэлжилсэн уулыг Баянгийн хэц, хойд талын уулыг Агуйт гэнэ. Халх Монголын нутагт байдаг үзэсгэлэнт сайхан боржин чулуун уулсын нэг нь энэ хангай юм. Зоргол хайрханы чанх урд тусгайдуу байдаг хадтай толгойг Морин цохио гэнэ. Энэ цохиог нутгийнхан жил бүрийн зуны эхэн сарын шинийн 8-нд тахин бэсрэг наадам хийдэг уламжлалтай. Ялангуяа хурдан морьтой хүмүүс морио авчирч “хийморийг нь сэргээдэг” юм байна.<br><br> Зоргол хайрхан уул нь Улаанбаатар хотоос шууд явбал 150 км Элсэн уулнаас 40 км зайд орших хосгүй чамин тогтоцтой, Монгол хүний шүтэн биширдэг дэндүү сүрлэг, онгон дагшин догшин уул билээ. Энд рашаантын ам гэж уул ус, мод ургамал жигдэрсэн үзэсгэлэн төгөлдөр газар байдаг. Энд бас уулын эгц уруу харайж байгаа морины дүрстэй хадыг үзэж болно. Нутгийнхан нь Зоргол хайрхан уулыг хүзүүгээ нугалаад хэвтэж байгаа согооны хэлбэртэй гэж ярилцдаг.<a name='more'></a><br><br> Эрт үед илээ дагуулсан нэг согоо тэр нутагт амьдардаг байжээ. Гэтэл чоно илийг нь хоол унданд явсан хойгуур нь хулгайлж барьчих гээд байв. Иймд эх согоо нь арга хайж илээ чулуу болгон үлдээгээд явж хоол унд олчихоод ирэхдээ дээрээс нь сүүгээ дусаан хуучин хэвд нь оруулж авдаг байжээ. Ингээд айх зүйлгүй амар тайван явах болов. Гэтэл нэг удаа хон хэрээ дээгүүр нь нисэхдээ илийнх нь дээр сүүдрээ тусгачихжээ. Эх согоо нь ирээд сүүгээ дусаан илээ босгох гэтэл хэрээний сүүдэрт бузартсан тул боссонгүй чулуу хэвээр үлдэв. Энэ нь одоогийн Төв аймгийн Баян-Өнжүүл сумын Зоргол хайрхан уул юмсанжээ.<br><br> Мөн нэгэн домог өгүүлэхэд эрт урьд цагт хангай говийг дамнасан цасан шуурга болж, хандгай буга, зээр, гөрөөс цөм өмнө зүг туугдан урууджээ. Хамгийн эхэнд явсан бугын сүрэг нэгэн тал дээр зогссон нь Их газрын чулуу болж гэнэ. Дараагийн хэсэг буга зогссон нь Бага газрын чулуу гэнэ. Ижил сүргээсээ улдаж хоцорсон ганц зоргол их ууртай байснаас Зоргол хайрхныг догшин Хамгийн сүүлд улдаж ядарсан ганц зоргол оцойсхийгээд зогсож хоцорсон нь Зорголхайрхан хайрхан хэмээн нэрийдсэн юм байна. <br><br> Нийслэл хүрээнд орж, гарах дөрвөн их өртөө зам байсны нэг нь Сонсголонгийн өртөө байжээ. өмнө зүгээс Манжийн хааны элч, түшмэл нар цөм Айдасын даваагаар гарч ирдэг бөгөөд энд Богд хааны төлөөний ноёд гэр, майхан барин угтан авч, цайлан ая тал засаж, тэр далимандаа хэрэг зоригийг мэдэн Сонсголонгийн өртөө рүү дамжуулдаг байжээ.<br><br> Манжийн элч төлөөлөгч голдуу айдас, хүйдэс төрүүлсэн мэдээтэй ирдэг байсан тул энэ давааг Айдасын даваа гэж нэрийдсэн байна. <br><br> Эрт цагт энэ нутагт амьдарч байсан Шижирбаатар гэгч сайн эр хоёр алтан гадасаар зэл татаад гүү барин зусаж байжээ. Гэтэл нэгэн өдөр гүү сааж байсан хүн хувинтай сүүгээ унаган асгахдаа хайран юм гэж дуу алдсан нь Харийн нуур болон хувирсан гэх домогтой. Зэлний хоёр алтан гадас нь баруун, зүүн хоёр Алтан овоо гэгдэн нуурынхаа зүүхэнтээ болон нуурын баруун талд харалдаа харагддаг. Энэ нуурыг Ариун нуур, Хайран нуур, Харийн нуур, Хайрын нуур гэх мэтээр янз бүр нэрлэдэг. 1202 оны намар Чингис хаан, хуурай эцэг Тоорил ханы хамт нэгэн намрыг өнгөрөөж, эцэг хүүгийн ёс барилдаж, андгай тангараг өргөсөн гэж “Монголын нууц товчоо”-нд энэ уулын тухай гардаг.</div> Админhttp://www.blogger.com/profile/07703335252277320234noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-8504889101504033201.post-38632220989261351452013-06-05T05:00:00.000+08:002013-06-05T05:00:12.123+08:00<div style="text-align: justify;"> <a style="clear: right; float: right; margin-bottom: 1em; margin-left: 1em;"><img border="0" src="https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEjrksaSRV2KkIJmOFtCCLkshVlQoXF5t5q9Lk7rk1Y1cs9LquuQjHvRCra62N4JubtlqGWnrShvU575lCZPzSZa269igMSyRQCxtMRYqWrz1pdfnqWmFcRIT3iJIYYmCkXzfRuiDU2khoM/s320/gerege.png" /></a>Олон омог аймгийн хүмүүс чухам юу бодож хүсч байгааг олж мэдэхийг хичээгтүн.<br /> Юу хүсч байгааг нь мэдэхгүйгээр тэднийг дагуулан тэргүүлнэ гэж үгүй.<br /> Өчигдөр их сууринд суумагц,<br /> Өнөөдөр улсын хэргийг орхиж<br /> <br /> Биеийн жаргалыг эрвээс энэ үедээ бол төрийн ёсонд харш, эцэс хойтдоо бол үр ач, залгамжлагч нарт муу суртлыг үлдээх гэмтэй.<br /> Энэ дэлхийд хаа ч ямарваа үйлс зүтгэснийх нь бүтнэ. Алгуурласных нь алдагдана.<br /> Аливаа хүмний биеийг эзлэх гэж бүү яар. Сэтгэлийг нь эзлэхийг яарагтун. Сэтгэлийг нь эзлэвээс бие нь хаа одох билээ.<br /> <br /> Хаан гэдэг бол ерийн зэрэг хэргэмтэй адилгүй. Энгийн нэг хэлж хэлэгдэж яахин болмой. үнэндээ хаан хэмээн өргөмжлөгдөөгүй байтал аяндаа олны сэтгэл түүнийг хаан мэт үзэж байвал сая тэр хүмүүн хаан мөн. Ийнхүү хаан бус атал хааны явдлаар яваваас амттай бус уу? Хэрвээ хаан болчихоод хааны явдлаар явж эс чадвал хаан болж юу хиймой. Шившиг<a name='more'></a><br /> <br /> Миний баясах нь энэ дэлхий дахин нэгэн гэр бүл мэт болж төв төвшин, энх амгалан болвоос сая миний баясах хэрэг. Эргэн тойрон ёс бус олон хаад баймой. Тэд эрх дураараа аашлан, олон амьтныг зовоож, үргэлж цэрэглэн байлдаж, хүмүүний үхэх нь элс хийсэхтэй адил болжээ. Иймээс би тэднийг номхотгож дэлхий нийтээрээ энх түвшин болгох бодолтой баймой. Учир нь нэгэн хүмүүн төрөөд, түмэн газрыг энхжүүлэх нь хүмүүн болж төрсөн бүх хүнд тустай хэрэг мөн. Үүнийг чадваас дээд тэнгэрт гавьяа, доорд амьтанд өршөөл болох ажээ<br /> <br /> “Тархи нь хоосорвол чөмөг нь хоосорно<br /> Тархи чөмөг хоёулаа хоосорвол үхэж мөхнө шүү<br /> Бодох шинжих бодлого ухаанаа нарийвчлаарай<br /> <br /> Нэг сэтгэлтэй, нэг тэргүүнтэй яваарай <br /> Улсаа аваръя гэвэл үндсээ авраарай<br /> Үндсээ аваръя гэвэл сэтгэлийг нь авраарай<br /> <br /> Сэтгэл гэдэг биеийн эзэн бөгөөтөл <br /> Сэтгэл мунхарвал бие даруй хэвтэнэ шүү”<br /> <br /> “Өндөр уулын хөтөл зорь <br /> Өргөн далайн олом зорь<br /> Хол хэмээн бүү цөх, явбаас хүрьюү<br /> Хүнд хэмээнэ бүү цөх, өргөвөөс даагдьюу<br /> <br /> Бие бөх бөгөөс ганцыг ялъюу <br /> Сэтгэл бөх бөгөөс олныг ялъюу<br /> Зуун үйл бүтээвээс үйлийн охь<br /> Үнэн үгэнд хүрсэн хүний сэтгэл бөх” <br /> <br /> Давшгүй даваа бий гэнэм <br /> Хэрхэн давах хэмээн бүү сэтгэ.<br /> Давъя хэмээн сэтгэвээс давагдъюу<br /> Гэтлэшгүй мөрөн бий гэнэм<br /> Хэрхэн гэтлэх хэмээн бүү сэтгэ<br /> Гэтэлье хэмээвээс гэтэлъюу<br /> <br /> Энэ бие хэврэг боловч эрхэм нэр мөнх шүү. <br /> Өчүүхэнийг басваас өргөс болно.<br /> Үсийг томвоос дээс болно.<br /> <br /> Буга гөрөөсийг битгий угт, буруулсан дайсныг бүү нэх. <br /> Самуун улсыг цэргийн хүчээр тэгшитгэх, энх төр дор бичгийн ухаанаар засах.<br /> Үлэмж хүчээ өгсөн хүмүүнийг илүү эс хайрлаваас хожим хүчээ өгөгчдөд хясамж болно.<br /> <br /> Алтны дэргэд аваас шар нь халдмой. <br /> Аргалын бөгөөд дэргэд аваас үнэр нь халдмой.<br /> Хэн өөрийн гэрийн аж байдлыг сайн зохиож чадвал тэр харьяат улсаа захирч чадна.<br /> <br /> Алд бие минь алжааваас алжаатугай <br /> Ахуй төр минь бүү алдартугай<br /> <br /> Олон улсыг баръя гэвэл биеийг нь хураахаас сэтгэлийг нь хураахтун. <br /> Сэтгэлийг нь хурааваас бие нь хаа одох вэ?<br /> <br /> Хоёр наран гарваас худгийн ус ширгэ юу <br /> Хоёр хаан сууваас хамаг улс барагдъюу<br /> <br /> Шадарлан явж хүчээ өгсөн бол сарьсан дээлтэд ч суудал өгч ноён босго. <br /> Төр ёсны олсыг цэцдээс асууж сурагтун.<br /> Ханьсан нийлэн явахад хашин бяруу мэт ханилан яв<br /> Харьтан дайсан лугаа харвалдахад харцага шувуу мэт яв.<br /> Эвийн хаан засаг залваас түмэнд өлзийтэй.<br /> <br /> Бие баатар болбоос нэгэн үеийн баатар <br /> Билэг баатар болбоос түмэн үеийн баатар.<br /> Биеийн бөхөөр нэгийг ялъюу<br /> Сэтгэлийн бөхөөр олныг ялъюу<br /> <br /> Саруул ухаанаас илүү сайн нөхөр байдаггүй. <br /> Үгэнд ижилдвэл цэцэн болох<br /> Илдэнд ижилдвэл баатар болох.<br /> <br /> Газрын доорх баялагыг гадаадын хүмүүст өгвөл өчиггүй ал <br /> Саруул ухаанаас илүү сайхан нөхөр гэж үгүй<br /> Мунхаг хэл амаас илүү дайсан үгүй<br /> Ариун явдлаас илүү амьд өлзийтэй зүйл гэж үгүй<br /> <br /> Нойр гэгч биеийг тэжээх бөгөөтлөө унтаж хэтэрвэл өвчин болно. <br /> Жаргал гэгч хүний эрэлт бөгөөтлөө жаргаж хэтэрвэл зовлон ирнэ.. Хорт мууг сайтар засаж<br /> Хотол улсыг хичээн хамгаалагтун<br /> <br /> Чийрэг эзэн, чадвартай сайд улсыг байгуулах эрдэнэ. <br /> Чанга цааз, чанартай цэрэг, чигч жонон, чадмаг жанжин чанадсыг дийлэх үндэс.<br /> <br /> Хатагтай хүнд гурван эр буй. <br /> Анхны эр нь алтан төр<br /> Дараах эр нь ариун нэр<br /> Түүний дараах эр нь авсан эр мөн болой.<br /> <br /> Алтан төрийг хатуужин дагаваас ариун нэр бэлэн болмой. <br /> Ариун нэрийг бэхэлбээс авсан эр ангид үл болмой.<br /> <br /> Арга хүчээ их болгоё гэвэл ард цэрэг юүгээ асар. <br /> Уужим сул жаргая гэвэл эе эв юүгээ ямагт хичээ.<br /> <br /> Харийн газар арга чадлаа бэхэлж яв <br /> Халуун зуураа эв нэгдлээ хичээж яв.<br /> Эв найрамдлаас илүү<br /> Их хүч энэ дэлхий дээр байхгүй.<br /> <br /> Алд бие минь амсхийвээс <br /> Ахуй төр минь алдруузай<br /> <br /> Бүтэн бие минь амсхийвээс <br /> Бүрэн улс минь сандруузай<br /> <br /> Алд бие минь алжааваас алжаатугай <br /> Ахуй төр минь бүү алдартугай<br /> <br /> Бүтэн бие минь зовбоос зовтугай <br /> Бүрэн улс минь бүү сандартугай<br /> <br /> Бие хэврэг, билиг мөнх <br /> <br /> Улсын эзэн нь зөөлөн намууд автаж, жаргал цэнгэлд шунаж, бичгийн түшмэдийн хоосон хоншоорын чимэглэх үгэнд хууртан сууваас өтөл нэгэн мунхаг хүмүүн болмой. <br /> <br /> Эмээл ихэдвээс тохсон моринд зовлон болмой. <br /> Янз ихэдвээс эл улсын дотор зүдүүр болмой<br /> Иймээс хоосон сүр, илүү янз маяг, ёслолын хэрэггүй.<br /> Хэтэрхий их ёслол жирийн ард олонд омог дээрэнгүйг төрүүлэх гэмтэй.<br /> Дээл гоёл ихэдвээс өмссөн хүний биед нь ачаа болохын адил.<br /> <br /> Хоосон хуудам дүрэм ёс хэтэрснээс ард иргэд нь эзэн лүгээ нэвтэрч чадах үгүй болж залихай сайд нар завсарт нь завшиж, төр улсыг бусниулна. <br /> Миний сонссоноор хуучин хүчирхэг “СҮН” улс үүнээс болж мөхөөд хойд “ЛЯО” хүчирхийлэхэд хүргэжээ.<br /> <br /> Зүтгэл тэмцлийг үнэлж мэдэхгүй, харанхуй эзний өмнө бөхийж юу хиймой. <br /> <br /> Зөвийг дагаж, үнэнийг дэмжин, төр улсыг засахын төлөө тэмцэгчийг жинхэнэ сайн эр хэмээмой. (Харин тийм сайн эр харанхуй эзэнтэй бол хайран болох)<br /> <br /> “Аливаа зовлон зүдүүр, аюул түгшүүрийг үл хайхран эрэлхэг, баатарлаг, хатан зориг гаргаж, намайг тойрон бүлгэмдэн нэгдэж, баяр зовлонг хамтаар эдэлж, эрхэм дээд үр бүтээлийг бүрэлдүүлсэн их улсын ард иргэд минь энэ ертөнц дээр буй олон улсын дотор хамгийн аугаа их ард түмэн болно. </div> Админhttp://www.blogger.com/profile/07703335252277320234noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-8504889101504033201.post-87305739990997712652013-06-04T06:00:00.000+08:002013-06-04T06:00:03.551+08:00<div align="justify"> <a style="clear: left; float: left; margin-bottom: 1em; margin-right: 1em;"><img border="0" src="https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEino3saI7gOQAJihd4idIT_VoPikCPJPOkrSpqPeB0wEUwruJkVISGLTHu1S_2qwVgCueBZV6kiSJhzVAMlb9QaHzJi0zh1yLlZ3CW8iJX8I91LYR87HYVCKy0VGIMrSsz2WHdA0YzfBzo/s320/Tongquq.jpg" /></a>Түрэгийн гурван хааны зөвлөх байсан мэргэн сайд Тоньюкукт зориулан босгосон тахилын онгон бүхий дурсгал Төв аймгийн Эрдэнэ сумын нутагт Налайх хотоос зүүн тийш 15 км, Ар Жанчивлангийн сувиллаас баруун тийш 4 км зайд оршино.<br /> <br /> 1957 онд доктор Н.Сэр-Оджав Тоньюкукын бунхант булшийг өмнөх судалгаануудаас арай илүү өргөн хүрээтэй малтан шинжилжээ. Судалгааны үр дүнд битүү тоосгон шалтай, вааран дээвэртэй, нэг эгнээ өрсөн хөх тоосгон хана бүхий барилгын нуранги илэрчээ. Ханыг хар улаан, цагаан шаргал гэх мэт хурц өнгөөр будаж, барилгын баганан дээр өтгөн хөмсөгтэй, том алаг нүдтэй, хурц соёотой, сартгар хамартай хүний нүүрийг дүрсэлсэн байжээ. Дэрэвгэр амсартай, хавтгай ёроолтой цар маягтай ваар сав олон олдсоноос гадна гэрэлт хөшөөний орчимд дээл өмссөн, ур хийц нь харилцан адилгүй 9 ширхэг саарал боржин хүн чулуу байжээ. Цогцолбор дурсгалын өмнөөс зүүн зүгт цувуулан 1300 метр зайд 400 орчим цагаан чулуу (зэл чулуу, балбал чулуу гэх мэтээр нэрлэдэг) байрлуулсан байсан бөгөөд тэдгээрийн зарим нь газар дээр ил харагддаг.<a name='more'></a><br /> <br /> Эртний түрэгүүд нас барагсдаа чандарлан оршуулахын зэрэгцээ тэдний сүнсийг амаржуулах зорилгоор тахилгын зан үйл үйлдэж, дараа нь эргэж байхаар тахилын онгоныг тусад нь байгуулдаг байжээ. Онгон нь нас барсан хүний язгуур гарал, зэрэг дэвээс нь шалтгаалан их, бага янз бүр байхаас гадна бүтэц, ур хийцийн хувьд өөр хоорондоо ялгаатай юм. Ерөнхий зохион байгуулалтын хувьд босоо чулуун хашлагатай дөрвөлжин булшийг байгуулж, түүний өмнө хүн чулуу байрлуулж, ойролцоох уулын бэл хүртэл олон чулууг босгосон байдаг. Ийнхүү чулуу босгодог учир нь уг хүнийг оршуулах болон тахиж тайх ёслолд оролцсон хүмүүс өөрийгөө төлөөлүүлж босгосон тэмдэг гэж үздэг.<br /> <br /> Бунхант цогцолборт мэргэн Тоньюкук амьд сэрүүн ахуйдаа босгуулсан хоёр гэрэлт хөшөө бий. Нэгдүгээр хөшөө нь 170 см өндөр, 37 мөр бичээстэй, хоёрдугаар хөшөө нь 160 см өндөр, 25 мөр бичээстэй байдаг. Эл хөшөөдийн бичээсэнд Түрэг улс нь нанхиадын эрхэнд байсан учир өөрийн хаантай болох цагийг үзээсэй хэмээн санаж явсан тухайгаа дурджээ. Мөн тэдний эргэн тойронд дайснууд нь махчин шувуу мэт эргэлдэж, өмнөдөд нанхиад, дорнодод Хятан, умард зүгт Окуз нарын олон дайсантай байгаад өрнө талдаа Киргиз, Тардуш, Согд болон бусад улстай хийсэн аян дайны тухай тодорхой дурджээ.<br /> <br /> Тэрбээр, “...зөөлнийг нугалахад, нимгэнийг урахад хялбар. Улс аймаг буурай байхад эзлэхэд хялбар, харин хүчирхэг бол эзлэхүйеэ бэрх. Эзлэн авъя гэвэл баатар зориг хэрэгтэй...” хэмээн сургажээ. Төгсгөлд нь Түрэгийн сүүлчийн гурван хаад болох Элтэрэс, Капкан, Билгэ нарт хамаг чадлаараа хүчин зүтгэсний үрээр улс нь улс шиг болж, төр нь төр шиг болсныг тэмдэглэжээ.<br /> <br /> Мэргэн Тоньюкук (646-732) Ашина овгийн гаралтай хүн байсан бөгөөд Ашина овог нь тэр үеийн Түрэгийн хамгийн том хүчирхэг ноёд төрөн гардаг овог байжээ. Мэргэн Тоньюкук төрийн хэрэгт холбогдож шоронд хоригдож байгаад Кутулукийн бослогын үеэр суллагдан Кутулукийг Элтэрэс цолтойгоор хаан болоход зөвлөх сайд нь болжээ. 693 онд Элтэрэс хаан нас барж, түүний хүү Можо нь хаан ширээг залгамжлан улс төрийн шинэтгэл хийн хуучин язгууртан нарыг төрийн албанаас шахан гаргахад Тоньюкук хамт зайлуулагджээ. Тэдгээр хуучин сурвалжтан нарыг Тоньюкук удирдан нууц хуйвалдаан зохион байгуулж Можог хаан ширээнээс унаган хунтайж Могиляныг Билгэ цолтойгоор хаан суухад хүчин зүтгэсэн ажээ. Мэргэн Тоньюкук 86 насандаа 732 онд нас баржээ.<br /> <br /> Хөшөөний бичээсийн агуулга, мөн түрэг судлалын ном зохиолоос үзвэл эртний түрэгийн гурван хаанд зөвлөхийн үүрэгтэй байсан, цэцэн Тоньюкук гэгч цолд өргөмжлөгдсөн хүн, тэр үеийнхээ нийгэм түүхийн байдлыг өөрийн намтартайгаа холбогдуулан, өөрийнхөө үзэл бодлын үүднээс өгүүлсэн агуулгатай энэ бичээсийг анх Е.Н.Клеменц гэдэг эрдэмтэн 1897 онд олж шинжлэх ухааны эргэлтэд оруулжээ. Үүний дараа жил буюу 1898 онд Оросын ШУА-ийн ажилтан В.В.Радлов монгол оронд судалгааны ажлаар явахдаа уг хөшөөний хэв, түүний фото зургийг авч мөн уг хөшөөний бичгийг орчуулсан анхныхаа хувилбарын хамтаар нийтлүүлсэн байна. Тэр цагаас хойш Г.И.Рамстедт (1909), Б.Я.Владимирцов (1925), П.Аалто (1957), Е.И.Убрятова, В.М.Наделяев (1960) нар газар дээр нь биечлэн очиж хөшөөний бичээсийг нарийвчлан судлах үйлст нэрээ оруулсан байна.<br /> <br /> Эдгээр нөхдийн бүрдүүлсэн эх хэрэглэгдэхүүн дээр тулгуурлан Е.С.Малов, Г.Айдаров зэрэг эрдэмтэд уул бичээсийн орчуулгыг дахин нягтлан үзсэний гадна, уул бичээсийг эртний түрэгүүдийн түүх, хэлийг судлах явцдаа олон эрдэмтэд анхаарч өөрийн бүтээлдээ оруулсан байна.<br /> <br /> Дэлхийд хосгүйд тооцогдох уг гэрэлт хөшеөний бичээсийг монгол уншигчиддаа танилцуулах талаар манай эрдэмтэд ч бас багагүй анхаарал тавьсаар иржээ. Тухайлбал, 1934 онд Улаанбаатар хотноо хэвлэгдсэн түүхч Амарын “Монголын товч түүх” номд уг хөшөөний бичээсийг орос хэлээр орчуулсан эхээс нь утгачилан буулгасан бол бүр хожим манай улсын нэрт түрэгч эрдэмтэн Б.Базылхан уг эхийг баримтлан бас монголчилсон юм.<br /> <br /> <div class="separator" style="clear: both; text-align: center;"> <a style="margin-left: 1em; margin-right: 1em;"><img border="0" height="280" src="https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEhaM8_uF6-LLhpmJ_17-6S7U2phhTgyauLCWZq70k9VRqjNgATh0SvaEBZ_qi6QHzJDIDWzvmCxMP6CyccG2r-kMSEGujkNhXnvkQYBcVMVZJUmy902wvomqaZSxGZDNDtYzTBlROMpUbY/s400/Untitled-470.jpg" width="400" /></a></div> <br /> Мэргэжлийнхээ хүмүүсийн дунд хөшөө босгогчийнхоо нэрээр “Цэцэн Тоньюкук”-ийн бичээс гэж нэрлэгдсэн уг хөшөө Улаанбаатар хотоос зүүн урагш 66 км, Налайхаас зүүн тийш 20 км орчим зайтай, одоогийн Төв аймгийн Баян сумын нутаг Баянзүрх гэдэг уулын баруун хойд талд оршдог. Уг бичээсийг хоёр чулууны нийт найман талд жаран хоёр мөр болгон бичсэн бөгеөд нэгдүгээр чулууны өндөр нь 1 м 70 см, үүнд нэгээс гучин долдугаар мөрийг, хоёрдугаар чулууны өндөр 1 м 60 см, үүнд гучин наймаас жаран хоёрдугаар мөрийг бичсэн байна.<br /> <br /> Судлаачид хөшөөний бичигт гол байртай өгүүлэгдэх Тоньюкук гэдэг өргөмж нэрийн утга, бүтцийг ихэд сонирхон, үзсээр ирэв. Гэвч одоо болтол уг үгийн утга, бүтэц, мөн юуны учир ийм нэрд тухайн хүн өргөмжлөгдсөн талаар нэгдмэл саналтай болж чадаагүй байна. Эдгээр саналуудаас уг нэрийг түүхэн бүтээвэрзүйн тонюк-ук гэсэн бүтэцтэй, үүний тонюк буюу бидний галигаар, tonuk гэдэг нь орчин цагийн тува хэлний “туурай”, ук нь түрэг хэл аялгуунуудад түгээмэл тохиолддог, тува хэлэнд ок “сум” гэсэн хэлбэртэй байгаа үгтэй холбоотой, иймээс тоньюкук гэдэг нь “туурай сум буюу суман туурай” гэсэн үг гэж үздэг саналыг нэлээд углуургатай гэдэг байна. Мөн зарим судлаачид уг үгийн бүтцийг тон-йкук (йук-ук) гэж үзэн, үүний эхний бүтээврийг нь эртний болон орчин цагийн түрэг хэл, аялгуунуудад тон (тун), дун хэлбэрээр олонтоо тохиолддог “анхны, ууган” гэсэн утгатай үгтэй, хоёр дахь бүтээврийг нь йок-/йук/ “хадгалах, хамгаалах” гэсэн үгэнд үйл үгээс нэр үг бүтээх -к дагавар залгасан гэж үзэн тоньюкук гэдэг нь “анхны хадгалагч” гэсэн шүү утгатай гэж бас тайлбарлаж байна.<br /> <br /> Харин уг нэрд өргөмжлөгдсөн, энэ хүн VIII зууны эхэн үед амьдарч байсан, Ашина овгийн хүн, түрүү болон хожуу үеийн түрэг улсын түүхэн олон үйл явдалтай энэ хүн холбогддог талаар судлаачид маргадаггүй, санал нэгтэй байдаг байна. Тухайлбал, “… Тоньюкук түрэг улс Хятадын эрхшээлд байхад хэрэг алдаж шоронд хоригдож-байгаад Кутулугийн бослогын үеэр суллагдан гарч, …VI зууны 80-аад оны үесээр Түрэгүүд Тан улсын эсрэг хүчтэй бослогыг зохион явуулжээ. Бослогыг түрэгийн язгууртны нөлөө бүхий төлөөлөгч Кутулуг, түүний зөвлөх сайд Тоньюкук нар толгойлж байсан” гэж Монгол улсын түүхэнд тэмдэглэжээ. (үз. БНМАУ-ын түүх. III боть. х.123).<br /> <br /> Уг гэрэлт хөшөөний тавин наймдугаар мөрт “Түрк Билгэ каган иленге битидим. Бен билге Тоньюкук” гэсэн өгүүлбэр бий бөгөөд үүнийг нь орчин цагийн монгол хэлээр орчуулбал “(хөшөөний бичээсийг) цэцэн Тоньюкук би (тушаан) түрэг Билгэ хааны ард түмэнд (зориулан) бичүүлэв” гэсэн утгатай болж байна. Цэргийн нэрт жанжин, хунтайж Күлтегинийг нас нөхөцсөний дараа түүний онгоныг босгуулах үест гэрэлт хөшөөг нь босгосон бөгөөд бага бичээсийн төгсгөлд “Бо битиг битигме атысы йоллыг тигин” гэж байдаг нь “энэ бичгийг бичигч нь (Күли-тегиний) ач Йоллыг-тегин” гэсэн утга юм. Үүнтэй харьцуулан үзвэл Тоньюкук амьд сэрүүн ахуйдаа өөрөө (зарлигдан) хөшөөнийхөө бичээсийг бич(үүл)сэн гэдэг нь хөшөөнд өгүүлэгдэх эхээс тодорхой, үүнийг ч олонх түрэг судлаачид хүлээн зөвшөөрдөг. Тан улсын дарлал мөлжлөгийн эсрэг тэмцэн, хожуу түргийн хаант улсыг байгуулах үйлст хувь нэмрээ оруулж, түрэгийн гурван хааны (Капаган, Элтериш, Могилян /Билгэ/) мэргэн зөвлөх чухам юун тухай өгүүлж, боржин чулуунд түүнээ сийрүүлэн хойч үеийнхэндээ үлдээсэн учир нь үнэхээр сонирхолтой байна бус уу?<br /> <br /> Иймээс хөшөөний бичигт өгүүлэгдсэн зүйлийг агуулгын талаас нь хэд хэдэн хэсэгт хуваан мэргэн Тоньюкукын айлдвартай товч танилцсу.<br /> <br /> 1. Хөшөөний эхний мөрт мэргэн зөвлөх Тоньюукук өөрөө Табгач улсад хүмүүжсэн учраа тэр цагг Түрэг түмэн Табгач улсын хараат байсан учраар тайлбарлан бичсэн байна. Үүнийг бусад бичээсүүдийн эхлэлтэй харьцуулан үзэхэд нэлээд онцгой юм. Тухайлбал, Күл-тегиний их бичээс нь “Дээр хөх тэнгэр, доор бараан дэлхий үүдсний учир энэ хоёрын завсар хүний хүү буй болсон ажгуу. Хүний хөвгүүдийг захиран миний өвөг эцэг Бумын хаан ширээнд суув” гэдэг ахул, бага бичээс нь “Тэнгэр гэмээн тэнгэрт өршөөгдсөн түрэгийн Билгэ (цэцэн) хаан би энэ цаг-(ийг эзэгнэн) хаан ширээнд суув” гэж эхэлж байна.<br /> <br /> Үүнээс үзвэл энэ хоёр бичээс нь зөвхөн эзэн хааныг хаан суусан буюу, хүний хөвгүүдийг захирсан учраа сайрхан өгүүлсэн нь ил. Энд өгүүлж буй Тоньюукук бол өөрийн учрыг ингэж сайрхан өгүүлсэнгүй, харин өөреө Табгач улсад хүмүүжсэн, эсвэл төрсөн учираа өгүүлснээр хөшөөний бичээс эхэлж буй авч, энэ нь еөрийн намтраа ерийн нэг түүхчлэн өгүүлсэн хэрэг ч биш бололтой харин, бусад эгэл түрэг хүн (хара бодун)-ээс арай илүү талаа сайрхан өөрөөр хэлбэл эрх биш суурин иргэншилд хүмүүжснээ илүүд үзэн дурдсан хэрэг байж болох юм. Үүний тайлал ч сүүлд нэлээд тодорхой гарч байна.<br /> <br /> 2. 2-7 мөрт зүүн Түрэгийн хаант улс үүссэн тухай энэ улсын хаанаар Элтеришийг өргөмжилсөн тухай маш товч авч, бас нэлээд үнэмшилтэйгээр өгүүлж байна. Түрэг түмэн бие даасан улс болоогүй үүний тод гэрч нь хөшөөний бичээст өгүүлж буйгаар бол “захирсан хаангүй байх үедээ Табгач улсаас салан тусгаарлаж”, хаантай болсон боловч удалгүй хаан юугаа тэвчиж дахин Табгач улсад дагаар орсныг өгүүлж байна. Хаангүй байх үедээ табгачын харьяанаас тусгаарлаж чадсан атлаа хаантай болчихоод Табгач улсад дахин бүрэн дагаар орсон энэ харамсалтай, гашуун түүхийн учрыг харин уул хөшөөний бичигт тодорхой тайлбарлан өгүүлсэнгүй. Гэвч үүнтэй холбогдуулан эрэгцүүлэн үзвэл Күл-тегиний бичээст буй нэгэн өгүүлэмжийг эрхгүй эргэн бодоход хүргэж байна. Тэнд өгүүлэхдээ “…Түрэг хүмүүсийн хагас нь баруунаа (хойш ?) ..ч. Түни талд суурьшия гэхэд зарим муу хүн ийн сургаруун: -Хол сууваас Табгач иргэд муу эд өгнө, (тэдэнд) ойр сууваас сайн эд өгнө гэж байв. Билэггүй (мулгуу, ухвар мечид) хүмүүс Табгач улсад ойр очин Түрэгийн олон овог аймаг (улс) сөнөв…” гэжээ.<br /> <br /> Эдүгээ ч аливаа улс тyсгaap оршин тогтноход дотооддоо элдэв будлиангүй, гадааддаа хөрш орнуудтайгаа эв найртай байх нь гол хүчин зүйл нь болдог гэж үздэг. Хөшөөний бичээст өгүүлснээр бол “Табгач улсаас хол суувал тэд муу эд өгнө, ойр суувал сайн эд өгнө” гэж билэггүй хүмүүс хутгаж үймүүлж, бас “…уран үг, зөөлен торгороо холын улсыг хууран ойртуулж муу занд сургадаг” табгачуудын башир аргаас болж дахин Табгач улсад эзлэгдсэн биз ээ! Энэ тухай хөшөөний бичээст тодорхой өгүүлээгүй авч “Дээд тэнгэр: -”Би та нарыг хаантай болгосон, Аяа, та нар хаан юугаа тэвчиж, Табгачид (дахин) бүрэн дагаар орсон тул (тэднийг үл таалан)-сөнөтүгэй гэв” гэж өгүүлсэн байна. Уг бичээсийг бичсэн (ер нь тухайн үед бараг хүн бүр) хүний ойлголтоор энэ нь ёсоор болж, түрэг түмэн үй олноор сөнөж, түрэг улсын хүчин чадал ихэд суларчээ. Аливаа зүйлийн мандан буурахад учир шалтгааныг гагцхүү тэнгэр бурхны таалал шийддэг гэж тайлбарладаг үед энэ нь бас аргагүй биз!<br /> <br /> Хөшөөнд бичсэнээр бол “Түрэгшир түмний нутагт нэг ч овог аймаг бүтэн үлдсэнгүй”. Энэ нь харин гашуун үнэн биз ээ. Гэвч Табгач улсад дагаар орох үйлийг тэр үеийн бүх хүн хүлээн зөвшөөрч байсангүй нь дараах зүйлээс тод мэдэгдэж байна. Бусад хүмүүсийн адил Табгач улсад дагаар оролгүй, эзэнгүй хоцорсон нутгийн мод ой, шугуйд, чулуу уул хаданд нуугдаж үлдэгсэдийг хураан цуглуулж, цаашид яах тухай ярилцсан бололтой мэдээг их л тодорхой дурдсан байх юм.<br /> <br /> Манай улсынтүүхэнд тэмдэглэсэнээр бол түрэгийн хаант улсын хоёрдогч сэргэн мандалын үе буюу хөх (зүүн) түрэгийн хаант улс үүсэн байгуулагдсан тухай түүхэн мэдээ, бусад орхон бичгийн дурсгалд ч бас өгуүлэгдсэн байдаг. Тухайлбал Күл-тегиний хөшөөнд “…эр цэргийн тоо долоон зуу болоход эцэг минь өөрийгөө хаан хэмээн үзэж …миний өвөг эцгийн адилаар төр улсаа засан тохинуулж эрэлхэг баатар болов…” гэсэн нь арай ерөнхийдүү өгүүлэмж юм. Гэвч энд дурдагдаж буй долоон зуун хүн гэдэг нь дээр өгүүлсэн эзэнгүй нутагт ой шугуй, хад чулуунд нуугдаж үлдсэн хүний тоо юм. Харин энэ тухай Тоньюукукын бичээст арай дэлгэрэнгүй өгүүлсэн байна. Тэнд өгүүлснээр бол “… (үлдэж хоцорсон) долоон зуун хүнийг хураан цугдуулсан хүн нь шад билээ” гэжээ. Шад гэдэг нь эртний түрэг улсын үед байсан цэрэг-засаг захиргааны ендөр албан тушаалтныг заасан үг юм. Иймээс Тоньюукук бол энэ хүнд цагт мэргэн ухаан сийлж цаашид төр улсаа төвхнүүлэхэд хувь нэмрээ оруулах тулхтай хүн гэж шад ухаарсан нь ойлгомжтой тул түүнд хандан “(өөртөө) зөвлөгтүн!” гэж хүсэмжилжээ. Энэ бүгдээс үзвэл хөшөөний бичээсийн эхэнд “… Мэргэн Тоньюкук би өөрөө Табгач улсад хүмүүжив” хэмээн онцлон дурдаж байсан нь ч бас утга учиргүй зүйл биш бололтой. Харин мэргэн Тоньюкук “(хэн нэгнийгээ) хаан болгоё” гэсэн бодолтой байсан, үүнийгээ ч шад (ө.х ирээдүйн хаан Элтериш)-д шууд хэлж байна.<br /> <br /> Аливаа туурга тусгаар улс байхын үндсэн нөхцлүүдийн нэг нь хаан (эсвэл удирдагч)-тай байх явдал гэдгийг сайтар ухаарсан мэргэн Тоньюкук, харин шадыг хаан болгох талаар тийм ч тууштай байр суурь баримталж байсангүй. Энэ тухайгаа “туранхай бухтай, тарган бухтай (үхэр сүрэг) алсад бэлчиж байвал (тэр нь) тарган бух, (энэ нь) туранхай бух хэмээн (шууд) ялгаж чадахгүй”-тэй адилтган бодож байснаас үзэхэд тодорхой байна. Энэ зүйрлэлийг эрдэмтэд янз бүрээр тайлбарладаг боловч, хам сэдвээс нь үзвэл чухамдаа ирээдүйн хаан Элтеришт шууд холбогдож байгаа нь тодорхой юм. Гэвч хожим …тэнгэр түүнд (ө.х Тоньюкукт) ухаан соёрхсон учир түүнийг хаанд өргөмжлөөд төр улсаа төвхнүүлэн засахын тулд “… урд зүгт Табгачыг, емнөх (дорно) зүгт (орших) Киданыг, умар зүгт (орших) Огузыг даран сөнөөж…” (хөх) түрэгийн хаант улсыг (эмхлэн) байгуулсан тухай өгүүлж байв. Хэдийгээр гадаад талдаа ийнхүү довтлох дайсангүй болгосон мэт авч, тэд тийм ч амар тайван байж чадсангүй. “…Бидний дайсан эргэн тойронд (маань) махчин шувуу шиг, өөрсдөө бид сэг шиг байв” гэж тэмдэглэсэн нь энэ байдлаа улам тод дүрслэн хэлсэн үг юм.<br /> <br /> 3. 8-16 дугаар мөрт умар зүгт орших Огузыг даран сөнөесөн тухай өгүүлэмж гарч байна. Гадна талаас довтлох дайсан дарсан (хөх) түрэгүүд нэг хэсэгтээ чугай Кузын хар хум (элс)-д “…зээр идэж, туулай идэж…”, “…харьяат түмний хэвлий (үгч: ходоод) цатгалан (сэтгэл амар) амьдарч…” байтал Огуз аймгийнхнаас ирсэн нэгэн босуул (зарим нь туршуул ч гэж нэрийддэг) есөн Огуз аймгийнхан өөрийн хаантай болсон тухай мөн “Өтүкений орчмоор нүүдлэн яваа цөөвтөр түрэг аймгийнхны хаан нь баатарлаг, зевлөх нь цэцэн, тэр хоёр хүн амьд л байх юм бол Кидан, Табгач, Огуз биднийг сөнөөнө…” “Иймд гурвуул хамсарч тэднийг дайлсугай! Түрэг-шир аймгийнхны нутагт биднээс өөр эзэн (хэзээ ч) бүү зорчин яваг. Чадвал тэдний эздийг (бүр) хүйс тэмтэрцгээе” гэж үгсэж тэр бусадаймгийнхандаа элч илгээсэн тухай өгүүлжээ.<br /> <br /> Ийм таагүй мэдээ авсан Тоньюукукын “…шөнө нойр нь хүрэхгүй, өдөр нь тайван сууж чадахгүй” болж “…(ямар нэгэн юмыг) ямар нэг нимгэн ахуйд нугалахад хялбар, нарийн ахуйд хугалахад хялбар байдагтай зүйрлэн бодож…” хаандаа туршуулын үгийг дамжуулжээ. Дээрх зүйрлэл бол чухамдаа эдгээр дайснаа хүчирхэгжээгүй байхад нь, хараахан нэгдэн нийлээгүй байхад нь даран сөнөөе гэсэн ёгт утгыг агуулсан үг гэдэг нь хэн хүнд төвөггүй ойлгогдох биз ээ! Хаан нь Тоньюкукын үгийг найрсагаар хүлээн авч, их цэргийг өөрийн дураар зохион байгуулж удирдан хөдөлгө! гэж хариу ирүүлжээ. Хэдийгээр дайсны цэргийн тоо зургаан мянга еөрсдөө болохоор хоёр мянга авч тэд огуз аймгийнхныг ялан дийлж чадсан байна. Үүнийгээ мөн л тэнгэрийн ивээл хайрын хүч хэмээн үзэж байгаагаа ч дурсан өгүүлэхээ мартсангүй.<br /> <br /> 4.17-р мөрийг өмнөх болон ар дахь зүйлтэй харьцуулан үзвэл тусад нь хэсэг бүлэг болгон үзэж болохоор байна. Энд цэцэн Тоньюкук түрэгийн хааныг болон түрэгийн түмнийг Өтүкений хөвчид (дагуулан ирж) суурьшив (суурьшуулав). Үүнийг сонсоод дөрвен зүг (найман зовхис)-ийн ард (тэдэнд дагаар орж) тэнд нүүдлэн ирсэн тухай дурдаж байна.<br /> <br /> Өтүкений хөвч бол Табгач аймгийнхнаас нутгийн хувьд нэлээд алс зайдуу, бас нутагшин суухад аятай нутаг байсан бололтой. Иймээс ч энэ нутаг газар хөх түрэгийн хаант улсын түүхэнд их л онцгой түүхтэй газар нутаг юм. Энэ нь өмнө өгүүлснээс үзэхэд тодорхойн гадна бас бусад бичээс, тодруулбал Күл-тегиний бага бичээст дурдсан зүйл үүний давхар баталгаа болж байна. Тэнд “…Өтүкений газар сууж (Табгач улс руу) аян жингээ илгээж (алба гувчуураа авч) байвал, (аяа, түрэг хүн чамд) ямар ч зовлон үгүй. Өтүкений хөвчид байх аваас, улсаа менхөд захирч сууна чи” гэж сургамжлан захисан байдаг. Энэ санаагаа улам тод томруун болгохын үүднээс “…Аяа, түрэг түмэн (чи одоо) цатгалан… (иймээс чи) үнэндээ (гэхэд) өлсгөлөн (зовлон)-г мэдэхгүй … Тийм л байдаг учир түрэг аймгийнхныг нэгтгэн төвхнүүлэв” гэж дурдаж байна. Энэ газар бол Өтүкений хөвч юм.<br /> <br /> Эртний орхон бичгийн дурсгалд олонтаа дурдагдаж буй энэ газар, Өтүкен гэдэг нэрийн талаар судлаачид ихэд анхаарлаа хандуулсан байдаг. Харамсалтай нь одоог хүртэл нэгдмэл саналд хүрч чадаагүй байна. Энэ газрыг “Орхон голоос баруун хойш орших уул / Бернштам А./” гэж тэмдэглэсэн байдлыг харгалзан, газар зүйн байршил, түүний нэрийн авианы төстэй байдлыг анхаарч үзвэл одоогийн Завхан аймгийн нутагт орших Отгонтэнгэр мөн гэж бодно. Энэ уулын нэр нь от “гал”, грн (кан) “хан” отгон ‘галын хан эзэн’ гэдэг үгээс бүтсэн биш харин, етүкен гэдэг үгийн гуйвсан дуудлага мөн биз ээ. 5. 18-19-р мөрт урьд газар хийсэн дайны тухай товч өгүүлж байна. Энд өгүүлснээс үзвэл Түрэг (овог) аймгийнхан (дахин) үүсэн тогтсоноос хойш, түрэг хаан сууснаас нааш Шантун хотод хүртэл довтолсонгүй, Талуй (Далай) мөрөн хүртэл цэрэглээгүй байв. Мэргэн Тоньюукук энэ тухай хаандаа ечин (тэр зүгт) дайлаар морджээ. Тэнд манай цэрэг довтлон хүрч тэр газрын хорин гурван хотыг сүйрүүлэв. Тэд, усун бумтатугийн тэр нутагт үлдэж амьдрах хүсэлтэй байсан боловч, Табгач, Он ок, Киргизийн хаад тэдний гол дайсан байсан учир арга буюу гэдрэг буцсан ажээ.<br /> <br /> 6.20-28 мөрт Киргиз аймгийнхан руу хийсэн аян дайны талаар өгүүлж байна. Энд өгүүлж буйгаас үзвэл Киргизэд хүрэхэд Көгмен хөвчийг давах нь тун бэрхшээлтэй, Аз нутгийн нэгэн эрийг замчнаар олсон боловч, тэр зам буруу зааж яггүй бэрхшээл учруулж байсан ч “…өдөржин, шөнөжин довтолгон байж Киргизүүдийг унтаж байхад нь дайран хааныг нь алан сөнөөж…, үлдсэн Киргиз аймгийнхан хаанд ирж сөгдөн мөрген дагаар орсон байна. (Ийнхүү) Киргизүүдийг буулган авч, Кегмений хөвчийг нөгөө талаар нь тойрон буцаж ирсэн тухай өгүүлж байна.<br /> <br /> 7. 29-43 мөрт Түргэштэй хийсэн дайн Он окийнхон дагаар орсон тухай өгүүлж байна. Киргизтэй хийсэн дайнаас буцаж ирсний дараа төдий л удалгүй, түргэшийн хаанаас нэгэн босуул ирж “…Түргэшийн хаан дайлаар нааш айсуй, Он окийнхон чтэднээс хоцролгүй бас дайлаар мордох гэнэ. Тэдний дотор Табгач цэргүүд ч байгаа” гэж хэл дуулгав. Бас, тэд үгсэн Ярашийн талд нэгдэхээр тохиролцсон гэдгийг хэлэв. Тэдний бүх цэргийнх нь тоо арван мянга хүрснийг сонсоод Түрэгийн зарим ноёд “цэвэр ичингүйрэл сайн” гэж үзэж байсан авч, мэргэн Тоньюукук тэднийг зоригжуулсан учир дайсны цэрэг талын түймэр мэт довтолж байсан ч, ариун тэнгэрийн өршөөлөөр тэдний хааныг нь олзолж, ябгу шад нарыг нь сенеөж чадсны гадна, ойролцоогоор тавиад цэргийг нь ч баривчлан авсан байна. Үүний дүнд Он окийн харьяат түмэн”… дагаар орсон” тухай өгүүлж байна.<br /> <br /> 8. 44-48-р мөрт Дундад Ази руу хийсэн аян дайны тухай өгүүлж байна. Түргэштэй хийсэн аян дайны үед Он ок аймгийнхан хэдийгээр дагаар орсон авч, тус аймгийн цеөвтөр хүмүүс зугтсан учир тэднийг нэхэн дарахаар мордсон цэргийнхэн Йенчү (сувдан) гол, Тенисийн хүүгийн нутаглаж байгаа Бенчлек уул, Төмөр хаалга хүртэл (тэднийг хөөхөөр) цэрэглэн довтолсон байна. Тэр үест Сук тэргүүтэй Согд аймгийнхан бас бүгд дагаараа орж (тэдний хүмүүсээс) шижир алт, цалин цагаан мөнгө, эмс охид, ганц бөхт тэмээ, үнэт эд (зэрэг)-ийг ихээр татвар болгон аван буцсан тухай егүүлж байна. Үүгээр Тоньюукукын оролцоотой хийсэн аян дайн үндсэндээ эцэс болсон байна. Гэвч 49-р мөрт өгүүлсэн зүйлээс үзвэл Элтериш хаан, мен түүний мэргэн зөвлөх Тоньюукук нйрын хийсэн аян дайн ердөе энэ биш, билиг оюун төгөлдөр баатарлаг Элтериш хаан түрэг улсыг байгуулахын тулд “…Табгачид хорин долоон удаа…, Киданд долоон удаа…, Огузад долоон удаа довтолсон бөгөөд тэр бүхэнд түүний зөвлөгч нь, цэргийн манлайлагч (удирдагч) нь цэцэн Тоньюукук байсан тухай егүүлж байна.<br /> <br /> 9. 50-62-р мөрний агуулгын өгүүлэмжийн утга санаа нэлээд олон янз байна. Юуны өмнө тэмдэглэхэд Түрэг улсыг байгуулан, төвхнүүлэхэд тэрбээр өөрийн оруулсан хувь нэмрийг дурсан санаж дүгнэн урнаар, гэхдээ цөөн хэдэн үгэнд багтаан өгүүлсэн байна. Тухайлбал, “…шөнө тайван унталгүй, өдөр (сэтгэл) амар суулгүй, улаан цусаа урсгаж, хар хелсөө асгаруулан хүч хөдөлмөрөө хаандаа өгөн зүтгэв. Урт (холын) довтолгоонд би л (тэднийг) илгээж… байв… гэсэн нь хөх Түрэг улсыг байгуулахын тулд санаа зовон зөвхөн амар тайван сууж чадаагүй гэсэн хэрэг биш манайхны хэлдгээр, борви бохис хийлгүй ажиллаж байснаа дурссан зүйл, энэ ажлын нэг нь урт холын тулаанд цэргийг зохион байгуулан явуулж байсан хэрэг юм. Үүнээс үзвэл тэр зөвхен дан ганц хаанд (өөрөөр хэлвэл Элтришид) мэргэн зевлөгчийн үүрэг гүйцэтгэж байсангүй бас, цэргийн гарамгай удирдагч, магадгүй тухайн үеийнхээ улс төрийн томоохон зүтгэлтэн байсныгаа дурссан хэрэг юм. Дараа дараагийн мөрт өгүүлсэн зүйлс нь мэргэн Тоньюукукыг ингэж дүгнэн үзэхэд хүргэж байна. Цааш нь түүний оролцоотойгоор байгуулсан Түрэг түмний нутагт “… (Тэнгэрийн ивээлээр) хуягт дайсан нэвтрүүлсэнгүй (ирүүлсэнгүй), (харийн) тамгатай морьдыг хатируулсангүй…” Түрэг түмэн сэтгэл амар амьдарч буй тухай өгүүлж байна. Үнэхээр ч түүхэн тодорхой нэгэн цагт Түрэг түмэн амар тайван амьдарч байсан бололтой юм. Күлтегиний бичээс “…Тэр цагт манай боолууд (өөсвээн) боолтой, (манай) шивэгчингүүд (өөсвээн) шивэгчинтэй байв…” гэж дурдаж байсан нь ингэж үзэхэд хүргэж байна. Түрэг түмнийг ийм жаргалтай байдалд хүргэхийг Элтериш хаан ухамсарлаагүй бол, түүнийг дагаад би тер улсаа эмхлэн байгуулахыг ухаараагүй бол эл улс минь эгэл түрэг түмэн минь үгүй болох байсан. Хаан минь энэ байдлыг ойлгосон учир, түүнийг дагаад би ухаарсан тул улс минь дахин улс болж, харьяат түмэн минь (дахин) хэвээр үлдэж чадсан юм гзж өгүүлж байна. Хэдийгээр энй бичээсийн төгсгөлд цэцэн Тоньюкук өөрийгөө өндөр настай болсон, хөгшин болсон гэж тэмдэглэсэн авч, нэг зүйлийг энд онцгойлон өгүүлсэн байна. “…Ямар ч газрын ард түмэн хаандаа (хүчин) зүтгэхгүй бол (түман олонд) түүнээс илүү гай зовлон гэж юу байх билээ. (Иймээс) би үүнийг л түрэгийн ард түмэнд (анхааруулан захиж) зориулан мэргэн Тоньюкук би тушаан бичүүлэв”.<br /> <br /> Үүгээр хөшөөний бичээсийн үндсэн санаа нь төгсөж байна.<br /> <br /> Эх түүхийн гайхамшиг нь сургамжиндаа байдаг гэдгийг гүн ухамсарласан тухайн үеийн бичгийн мэргэд орхон бичгээр боржин чулуунд өөрийн улсын түүхээ бичин хойч үеийнхэндээ гэрч болгон босгосон гэрэлт хөшөөнд түрэг улсыг улс шиг улс болгох, түрэг түмнийг хүн шиг хүн болгон амьдруулахын төлөе хаандаа хүч хөдөлмөрөө өгөн хэрхэн зүтгэж тэмцэж ирснийг голлон өгүүлдэг уламжлалтай байжээ. Тухайлбал, Күлтегиний бага бичээст “…Түрэг овог аймгуудыг нэгтгэн төр улсаа хэрхэн захирсныг би энд сийлүүлэн бичүүлэв. Та нарын зарим нь дахин төөрелдөн сарниузай гэж дахин (дахин) сануулан энд сийлүүлэв… Үүнийг үзээд мэдэгтүн!” гэж өгүүлсэн байдаг нь үүний тод гэрч буй заа!<br /> <br /> Үүний нэг адил мэргэн Тоньюукук (хөх) түрэгийн хаант улсыг байгуулан төвхнүүлэх үйлст баатарлаг Элтериш хаандаа хүч өгөн явсанаа хожим дурсан өгүүлэхдээ хичнээн ч ухаантай баатарлаг хаан байсан над шиг ингэж зүтгэх юм бол (тухайн ард түмэнд) гай зовлон гэж үгүй юм гэсэн сургамжлан захиж буй нь өнөөдөр ч гэсэн үлгэр дууриалтай юм гэсэн бодолдоо хөтлөгдөн энэ өгүүллийг эрхэм танд өргөн барив. Болгоон соёрхоно уу?<br /> <br /> <b>Академич Гүнгэр овогт Лувсандоржийн Болд</b></div> Админhttp://www.blogger.com/profile/07703335252277320234noreply@blogger.com0