Ἀναγράφω...

Ανιχνεύσεις - Πως διαμορφώνεται η ταυτότητα; [Video]

2012-02-19T02:18:00.003+02:00

Α. Φασιανός - Κόκκινος ποδηλάτης

Σίγουρα μια συζήτηση πάνω στην έννοια της ταυτότητας και στους τρόπους διαμόρφωσης της μπορεί σήμερα να φαντάζει άκαιρη ή και λειτουργικά αποκομμένη από τα προβλήματα του σημερινού ανθρώπου που βιώνει πολλές φορές με τον πιο βίαιο τρόπο την κρίση μιας ολόκληρης κοσμοθεωρίας.

Αλλά η απάντηση στο αιώνιο και τις περισσότερες φορές λανθάνον ερώτημα «ποιός είμαι;» ή «ποιοι είμαστε;» , ένα ερώτημα τόσο προσωπικό όσο και συλλογικό, είναι η πρώτη προϋπόθεση όχι μόνο για την ερμηνεία, κατανόηση και αντιμετώπιση μια τέτοιας περιόδου αλλά και για την θεμελίωση μιας δημιουργικής προοπτικής. Άλλωστε ο τρόπος που αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας και το παρόν είναι αλληλένδετος με την θεώρηση του μέλλοντος και μια κρίση μπορεί το ελάχιστο να λειτουργήσει ως μια γόνιμη περίοδος ερμηνείας, επανερμηνίας και συζήτησης των πιο ουσιωδών πραγμάτων.
Η κατανόηση λοιπόν του τρόπου με τον οποίο η ταυτότητα διαμορφώνεται, γίνεται σήμερα μάλλον ανάγκη επιτακτική, η βάση για νηφάλιες απαντήσεις και λύσεις.

Είναι εύκολο να σκεφτεί κανείς την έννοια της ταυτότητας ως κάτι το φυσικά σταθερό και διαχρονικά ακέραιο, ως κάτι που αποκτιέται πολλές φορές κληρονομικά ή αποτελεί συνειδητή επιλογή.

Η αλήθεια είναι όμως πως μια τέτοια θεώρηση είναι μάλλον εσφαλμένη και δεν θα μπορούσε να απαντήσει σε καίρια ερωτήματα που τίθενται σήμερα. Υπάρχει κρίση ταυτοτήτων; Ποια η σημασία του καπιταλισμού και πως τίθεται το ερώτημα της ταυτότητας σήμερα όταν μέσα στην αποσημανση όλων των θεμελιωδών ιδιοτήτων που συγκροτούσαν έναν ανθρώπινο κόσμο, οι σχέσεις εμφανίζονται μονάχα ως σχέσεις συναλλαγής; Τι σημαίνει η αποδόμηση του έθνους κράτους και που οδηγείται ο σημερινός άνθρωπος; Γιατί αναδύονται φαινόμενα φομενταλισμού και εθνικισμού και τι συνιστά πολλές από τις αναδυόμενες ταυτότητες πλαστές; Ερωτήματα που τίθενται και συζητιούνται στην εξαιρετική εκπομπή Ανιχνεύσεις:

α.α.

Συζητούν οι Δ. Βεργέτης, π. Ν. Λουδοβίκος και Α. Μπαλτάς

Ορισμός του Δ. Βεργέτη για την ταυτότητα:

Ταυτότητα δεν είναι ένα πρωτογενές δεδομένο. Κάθε ταυτότητα εμφανίζεται και αποκαλύπτεται στην πορεία της εξιχνίασης του σαν κάτι το επίπλαστο και κατασκευασμένο. Η ταυτότητα δεν είναι ένα φυσικό δεδομένο ή η προέκταση ενός πυρήνα εαυτότητας. Δεν είναι αυτοθεσμιζόμενη. Η Ταυτότητα στην πραγματικότητα προσδιορίζεται από τον Άλλο, δηλαδή από μια βαθμίδα ετερότητας, μια βαθμίδα που δεν είναι υποκειμενικοποιησημη, δηλαδή που δεν είναι στην διάθεση του υποκειμένου .

Αφού η ταυτότητα δεν υφίσταται ως πρωτογενές δεδομένο, αυτό που προϋπάρχει είναι το κοίτασμα των διαφορών μεταξύ των ατόμων (επίκτητες ή εκ γενετής).

Η ταυτότητα είναι κάτι το ρευστό και ανακλητό, μεταβατικό και συγκυριακό και που εμφανίζεται δευτερογενώς ως αποτέλεσμα μιας επεξεργασίας.

2012-02-13T01:42:00.001+02:00

Γ. Ρίτσος - Χωρίς Αντίβαρο

2012-02-09T12:09:00.000+02:00

Ένα ολιγόστιχο ποιητικό σχόλιο του Γιάννη Ρίτσου γραμμένο, τότε, στην χούντα των Συνταγματαρχών που γυρίζει σήμερα, ίδιο, σε μια επανάληψη σχεδόν ειρωνική και οδυνηρή. Χωρίς αντίβαρο τότε, χωρίς αντίβαρο και σήμερα:

ΧΩΡΙΣ ΑΝΤΙΒΑΡΟ

Ἀηδία, - λέει - ἀηδία˙ κλεῖσε τ᾽αὐτιά, τὰ ῤουθούνια, τὰ μάτια.
Ν᾽ἀκούσεις τί; Νὰ δεῖς τί; Ἑφτὰ σφαῖρες, ὀχτώ σφαῖρες.
Κι ὁ δολοφόνος δολοφονημένος, κι ὁ ἄλλος τὸ ἴδιο,
κ᾽ ἐδῶ κ᾽ ἐκεί. Πρὸς τὰ ποῦ νὰ κοιτάξεις; Τί ν᾽ ἀντιπαραθέσεις;
Σκισμένες ὅλες οἱ σημαῖες κατὰ μῆκος ὅλου τοῦ χρόνου,
καὶ μήτε μιὰ σ᾽ ἕνα μπαλκόνι ψηλὰ νὰ χαμηλώσεις μεσίστια.
Παλιὲς ἐφημερίδες ἐπιπλέουν στὰ νερά, πλάϊ στοὺς πνιγμένους.

5.VI.68

Από την τριπλή συλλογή Πέτρες, Επαναλήψεις, Κιγκλίδωμα

Αηδία. Σημαίες σκισμένες, λέξεις δολοφονημένες, εφημερίδες παλιές δίπλα στους νεκρούς. Και η λέξη γυρίζει δευτερη φορά: «Ἀηδία». Και το ερώτημα: «Τί ν᾽ ἀντιπαραθέσεις;»
Ερώτημα που μένει αναπάντητο μέσα στην εκκωφαντική σιωπή της απραξίας πνιγμένων πτωμάτων. Το πένθος και αυτό αδύνατο, απαγορευμένο. Δεν υπάρχει χώρος, δεν υπάρχει χρόνος για τέτοια, δεν υπάρχουν πια σύμβολα κοινά, η έννοια του ιερού.

Αυτό που απομένει είναι η νεκρική σιωπή της αποδόμησης, και ίσως ένα ερώτημα που μένει τσακισμένο μέσα στον λάρυγγα... μα πώς;... ως πότε;

α.α.

Ένα Όραμα για το 2012;

2012-01-16T19:43:00.003+02:00

Β. Κατράκη - Μοναξιά

Νέα χρονιά και οι ευχές πολλές για κάτι καλλίτερο. Νέο έτος και όμως οι μόλις δυο βδομάδες που πέρασαν ήταν αρκετές για να μας γυρίσουν στις παλιές έγνοιες και στα προβλήματα της καθημερινότητας, που ίσως τελικά δεν γνωρίζει τις ελπίδες μιας (φαινομενικά;) νέας αρχής. Ίσως κιόλας η διαπίστωση ότι κάθε «πέρσι και καλύτερα», όπως έγραφε και ο Παπαδιαμάντης την πρωτοχρονιά του 1896, να βρίσκει και άλλο ένα έρεισμα σήμερα, βαρύ σε κάθε συνείδηση.

Δυστυχώς, η τόσο τεχνηέντως ψυχολογική, αν όχι και φυσική, καταπίεση, έχει οδηγήσει πολλούς από εμάς σε ανάπτυξη τέτοιων ψυχολογικών μηχανισμών, όπως αυτών της απάθειας, τόσο στο προσωπικό όσο στο κοινωνικό επίπεδο, ή της άρνησης και της μετάθεσης των προβλημάτων, που πια οι τόσο απροσχημάτιστα βίαιοι οικονομικοί και πολιτικοί εκβιασμοί εναντίων των μεσαίων, αδυνάτων και εξαθλιωμένων κοινωνικών στρωμάτων, έχουν καταφέρει την εσωτερική αποδόμηση όχι μόνο ενός από καιρού φθαρμένου κοινωνικού ιστού, αλλά και κάθε ίχνους, κάθε βάσης πάνω στην οποία στηρίζαμε την ταυτότητα μας ως πολίτες.

Η χρόνια και σχεδόν μεθοδευμένη αποσήμανση ή αλλοτρίωση όλων αυτών των στοιχείων που καθόριζαν τις προσωπικές μα και συλλογικές ιδιαιτερότητές μας, μία ξεχωριστή ποιότητα βίου (από την γλώσσα, την παιδεία και την ιστορική συνείδηση μέχρι και την καθημερινή καλλιτεχνική και πολιτική έκφραση) και ένας άκριτος πιθηκισμός, έχουν φανερώσει στα μάτια όλων μας μια κοινωνία παραπληγική - που πια δεν καταφέρνει να ασκήσει τον ελάχιστο έλεγχο σε μια παρασιτική «πολιτική τάξη» και τα μέσα ενημέρωσης - όσο και ένα κράτος που δημιουργήθηκε και στάθηκε από την αρχή εχθρικό και ξένο, καπηλεύοντας και αποδομώντας μέχρι και την έννοια της πατρίδας, μια λέξη που όλο και πιο συχνά ακούγεται σε ρητορικά σχήματα μα δίχως περιεχομένου. (Δεν είναι και καθόλου παράδοξο πως φαινόμενα ενός αγελαίου εθνικισμού πληθαίνουν, ακριβώς λόγο της αδυναμίας πολλών να εντοπίσουν όλα εκείνα τα στοιχεία που νοηματοδοτούσαν έναν διαφορετικό συλλογικό βίο, και έτσι καταφεύγουν σε κατασκευασμένα και επικίνδυνα ιδεολογικά υποκατάστατα)

Φοβάμαι πως εμείς, έτσι, μείναμε απομονωμένα άτομα δίχως πρόσωπο, κουρασμένοι και δίχως δράση. Σχεδόν μόνη διέξοδος η ενασχόληση με τις ιδιωτικές υποθέσεις, αλλά με μόνη βάση έναν αυξανόμενο «ανήθικο οικογενειασμό»* και ίσως την ψευθαίσθηση ότι κάπως θα βγούμε σώοι. Οι ευχές ήταν πολλές για τη νέα χρονιά, μια προσπάθεια ίσως για απώθηση αυτής της λανθάνουσας αλλά τόσο άλογης απαισιοδοξίας που όλο και περισσότερο επιβάλλεται. Σίγουρα πάντως, η απάθεια και η μυωπική αυτή εσωστρέφεια, όσο και αν μεταθέτουν και απωθούν όλα αυτά τα προβλήματα, δεν κάνουν τίποτα άλλο παρά να τα συντηρούν, να τα καθιστούν ανεξέλεγκτα και πλέον πρόδρομα μιας οικονομικής και πολιτικής καταστροφής. Βέβαια το μεγάλο στοίχημα μάλλον δεν ήταν ποτέ το αν θα καταφέρναμε να ξεπεράσουμε μια οικονομική κρίση, επιφαινόμενη τελικά μιας βαθύτατα πολιτικής/πολιτισμικής, αλλά ακόμη και να φτάσουμε στην καταστροφή (μία από τις εκατοντάδες που περιγράφονται στις πολλές σελίδες τις ιστορίας) το αν θα καταφέρουμε να την μετατρέψουμε σε μια δημιουργική μεταβατική περίοδο προς κάτι πιο αληθινό και κάτι καλλίτερο, αντί να επιστρέψουμε στις ίδιες συνθήκες που τελικά την προκάλεσαν. Με λίγα λόγια, να δημιουργήσουμε μια κοινωνία δημιουργικά προσωπική, μια κοινωνία με πρόσωπα που θα καθορίζουν χωρίς μεσολαβήσεις τις σχέσεις τους και το περιβάλλον τους με πρωταρχική βάση τις συλλογικές τους ανάγκες και ιδιαιτερότητες.

Είναι μια προσωπική τουλάχιστον παρατήρηση, όμως, πως η έλλογη επιθυμία να ξεπεραστεί αυτή η οικονομική και πολιτική κρίση, δεν συνοδεύεται από ένα Όραμα πάνω στο οποίο θα μπορέσουν να χτιστούν τα κοινά και προσωπικά όνειρά μας. Δεν συνοδεύεται από μια επιθυμία για αυτογνωσία, μια νηφάλια προσπάθεια να βρούμε τελικά μια ταυτότητα χωρίς μειονεξίες και ιδεολογικά δάνεια, με βάση τόσο το παρελθόν όσο και το μέλλον που θέλουμε να καθορίσουμε εμείς οι ίδιοι για εμάςº γιατί ίσως αυτή η κρίση να είναι περισσότερο μια συλλογική κρίση ταυτότητος. Έτσι αν είναι να ευχηθώ κάτι για αυτό το έτος, εύχομαι το «Καλή Χρονιά» που όλοι μας τόσο εύκολα είπαμε και ακούσαμε, να μην μείνει μια παθητική και ανόητη ευχή αλλά να γίνει ένα πρόταγμα για όλους μας, ένα πρόταγμα για να πάρουμε την ζωή και το μέλλον μας στα χέρια μας και να σταματήσουμε να είμαστε έρμαια μιας παρασιτικής θράκας ανθρώπων που μόνο σκοπό έχουν το κέρδος.

Και τέλος για όλους αυτούς που αυτή η βαρβαροκρατία έχει καταστρέψει ακόμη και την δυνατότητας τους να ονειρεύονται και να ελπίζουν δεν μπορώ παρά να κλείσω ενθυμούμενος ξανά δύο υπέροχους στίχους από την Ἑλένη του Γ. Ρίτσου:

«... Ἴσως ἐκεῖ ποὺ κάποιος ἀντιστέκεται χωρὶς ἐλπίδα, ἴσως ἐκεῖ νὰ ἀρχίζει
ἡ ἀνθρώπινη ἱστορία, ποῦ λέμε, κ᾽ ἡ ὀμορφιὰ τοῦ ἀνθρώπου...»

α.α.

* Ανήθικος οικογενειασμός ή amoral familism όρος του E. Banfield για να περιγράψει το φαινόμενο όπου το συμφέρον της οικογένειας είναι πάνω από αυτό της κοινωνίας ή και εις βάρος της.

ΥΓ: Από σήμερα θα μπορείτε να βρείτε στην σελίδα Βιβλία (πάνω αριστερά) μια λίστα με βιβλία που μου έκαναν εντύπωση ή θα ήθελα να διαβάσω. Σίγουρα, σχόλια με προτάσεις και κρίσεις θα είναι πάνω από απαραίτητα.

«Τα Χριστούγεννα των ποιητών»

2011-12-23T13:05:00.000+02:00

Τα Χριστούγεννα «έρχονται» για ακόμη μια φορά.Για κάποιους εορταστική επέτειος, ίσως, μιας «Γέννησης» και ενός «Θανάτου»º για άλλους, ίσως, απλά ένα σημάδι στον απρόσωπο χρόνο και μια ευκαιρία συνάμα να ξαποστάσουν.

Πάντως όποια και να είναι η προσωπική, εσώτερη, πρόσληψη αυτής της εορτής, και όσο ασήμαντες ειναι οι συμβατικές ημερομηνίες και οι χρονολογίες, είναι πάντα ευκαιρία να διαγνώσει κανείς μια σύγκρουση που πιθανώς οξύνεται, αυτή μεταξύ εννοιών όπως του ατόμου και του προσώπου, της εσωστρεφούς κατανάλωσης και του δια-λόγουº και μιας και αυτή η ανάρτηση αφορά «τα Χριστούγεννα των ποιητών», ας αφουγκραστούμε μονάχα τον σιωπηλό διάλογό τους με τα απτά και μη νοήματα των ημερών, καθώς αυτοί, όπως και αναφέρει ο Δ. Κοσμόπουλος στο άρθρο που ακολουθεί, «καθαρίζουν την όραση από τις τρέχουσες επιχωματώσεις και μας κάνουν αισθητό το αίτημα για πραγματικότητα βίου εορταστική και πένθιμη συνάμα».

Εύχομαι ολόψυχα, με αυτό τον τρόπο, Καλά Χριστούγεννα

α.α.

Αναδημοσίευση από

ΤΟ ΒΗΜΑ, 24/12/2005, Σελ.: B46

Κωδικός άρθρου: B14649B461

του Δημήτρη Κοσμόπουλου
(Το βρήκα πρώτη φορά εδώ)

«Ἐὰν τὸ Πάσχα εἶναι ἡ λαμπροτάτη τοῦ Χριστιανισμοῦ ἑορτή, τὰ Χριστούγεννα βεβαίως εἶναι ἡ συγκινητικωτάτη» γράφει στὴν Ἐφημερίδα τῆς 25ης Δεκεμβρίου τοῦ 1887 ὁ Ἀλέξανδρος Παπαδιαμάντης. Γιὰ τὸν πεζογράφο Παπαδιαμάντη διόλου τυχαῖα ὁ Μαλακάσης δήλωνε ὅτι εἶναι ὁ καλύτερος ποιητὴς ποὺ γνώρισε. Ἀλλὰ ὁ Παπαδιαμάντης ἔγραφε καὶ ποιήματα. Ἕνα ἀπὸ αὐτὰ ἀναφέρεται στὸν ναὸ τῆς Γεννήσεως, τόσο ἀπαράμιλλα εἰκονιζόμενο στὸ διήγημα «Στὸ Χριστὸ στὸ Κάστρο» (1892):

Μὲ χρόνους μὲ καιροὺς καὶ ἥμισυ καιροῦ,

κάποιος ἀμαθής, ἁμαρτωλὸς χυδαῖος,

καμμία γυναίκα τοῦ λαοῦ πτωχὴ

σ᾿ ἐνθυμεῖται κι ἔρχεται νὰ σοῦ φέρ᾿

ὄχι χρυσόν, ἀλλὰ ὀλίγο λιβάνι,

ἕνα κερί, κι ὀλίγο λάδι στὴν μποτίλια

σ᾿ ἐσὲ ποὺ εἶσαι ὅλων ὁ δοτήρ.

Ἂν ὁ Παπαδιαμάντης (ἀλλὰ καὶ ὁ Μωραϊτίδης) πηγάζουν ἀπὸ τὴν ὑμνογραφία τῆς ἐκκλησιαστικῆς λατρευτικῆς ἐμπειρίας καὶ τῆς βαθύρριζης ἀπήχησής της στὸ συλλογικὸ σῶμα, ὅμως καὶ οἱ δυὸ διαπιστώνουν ὅτι ἡ νεοελληνικὴ συνθήκη διαμορφώνεται μέσα στὰ ὅρια τοῦ νεωτερικοῦ κόσμου, ἀπομακρυνόμενη ἀπὸ τὸν πυρήνα τῆς Γιορτῆς, ὡς ἀναφορᾶς νοήματος. Πάντως στὴν πεζογραφία μας, καὶ μάλιστα στὴ διηγηματογραφία, οἱ χριστουγεννιάτικες ἱστορίες ἔχουν διαμορφώσει ὁλόκληρο ξεχωριστὸ εἶδος, μὲ ἐξαιρετικὰ ἐπιτεύγματα. Δειγματοληπτικὰ ὑπενθυμίζουμε ἐκτὸς ἀπὸ ἐκεῖνα τῶν δυὸ παραπάνω συγγραφέων τὸ «Θεῖον ὅραμα» τοῦ Ἀνδρέα Καρκαβίτσα (Λόγια τῆς πλώρης, 1899), τὰ «Μεσολογγίτικα Χριστούγεννα» τῆς Πηνελόπης Δέλτα (Παραμύθια καὶ ἄλλα, 1915), «Τὰ Χριστούγεννα τοῦ Ἀμερικάνου» τοῦ Ἀντώνη Τραυλαντώνη (1922), τὸν «Ξένο τῶν Χριστουγέννων» τοῦ Στέφανου Δάφνη (1927).

Η ΔΙΨΑ ΓΙΑ ΔΙΑΡΚΕΙΑ

Στὴν ποιητικὴ ἐπικράτεια οἱ χριστουγεννιάτικες ἀναφορὲς εἶναι ἐξίσου πλούσιες, ἀλλὰ ἴσως καὶ περισσότερο πολυσήμαντες. Στὸν καθρέφτη τοῦ ποιητικοῦ ἀποτελέσματος, δηλαδὴ στὰ ἑκάστοτε μέσα στὴν ποιητική μας παράδοση μορφικὰ ἐπιτεύγματα, τὰ πράγματα δὲν μένουν μόνο στὴν ἀναπόληση ἢ στὴ νοσταλγία τῆς παιδικῆς καθαρότητας κατὰ τὴν πρόσληψη τῆς γιορταστικῆς ἀτμόσφαιρας. Ἀλλά, μέσῳ τῆς μεταμορφωτικῆς διαδικασίας, ποὺ ἐπιτυγχάνεται μὲ τὴν ἀληθινὴ ποίηση, ἀναιρεῖται ἡ χρονικὴ ἀπόσταση, καὶ ὁ χρόνος λειτουργεῖ ὡς ἑνότητα βιώματος. Ἐπιπλέον χαρτογραφεῖται ἡ δίψα γιὰ διάρκεια, κι ἂς γίνεται τοῦτο πολλὲς φορὲς διὰ τῆς ἀντιστροφῆς: μὲ ἄλλα λόγια, μέσα ἀπὸ τὴν ἀποκάλυψη τῆς ἀ-λογίας του ἱστορικοῦ χρόνου καὶ τῶν - συχνὰ - αἱματηρῶν ἢ ἀπάνθρωπων δεδομένων.

Ὁ Κωστὴς Παλαμᾶς στὸ αὐτοβιογραφικὸ «Τὰ χρόνια μου καὶ τὰ χαρτιά μου» ἐντάσσει δυὸ κείμενα μὲ ἀντίστοιχα χριστουγεννιάτικα περιστατικά. Εἶναι ὁ περίφημος «Ταβᾶς» (1924) καὶ τὸ «Ὁ Λαμαρτίνος» (1922). Ὡστόσο στὴν ποίησή του ἀλλοῦ λάμπει τὸ νόημα τῆς γιορτῆς:

Μέσα μου λάμπουν ξάστεροι οὐρανοί,

καὶ τὸ κορμί μου, φάτνη ταπεινή,

βλέπω κι ἀλλάζει, γίνεται ναός.

Ὤ! μέσα μου γεννιέται ἕνας Θεός.

Καὶ ἀλλοῦ τὸ νόημα ἀναδεικνύεται διὰ τῶν ὑλικῶν τῆς ἀπόλυτης ἀπελπισίας ἢ τῶν ἀνθρώπινων ἀντιφάσεων:

Εἴδωλα, δαίμονες, ξωθιές, φαντάσματα, στοιχειά,

τῆς νύχτας μέσα μου ὁ λαὸς κυλιέται καὶ κουνιέται,

καὶ μέσα στὴ χιλιόδιπλη καρδιά μου μιὰ σπηλιά,

κι ἕνας Χριστὸς γεννιέται.

(«Χριστούγεννα», 1928)

Στὰ ἑορταστικὰ σχολικὰ ἀναγνώσματα - καὶ ἐκ τούτου διόλου περιφρονητέα - παραπέμπουν οἱ στίχοι τοῦ ἐπιπόλαια ὑποτιμημένου Γεωργίου Δροσίνη («Νύχτα χριστουγεννιάτικη», 1935):

Τὴν ἅγια νύχτα τὴ χριστουγεννιάτικη, / ποιὸς δὲν τὸ ξέρει;

Τῶν μάγων κάθε χρόνο τὰ μεσάνυχτα / λάμπει τ᾿ ἀστέρι.

Κι ὅποιος τὸ βρεῖ μέσ᾿ στ᾿ ἄλλα ἀστέρια ἀνάμεσα / καὶ δὲν τὸ χάσει

σὲ μία ἄλλη Βηθλεὲμ ἀκολουθώντας το / μπορεῖ νὰ φτάσει.

Παρόμοια καὶ ὁ Μιλτιάδης Μαλακάσης μὲ τὰ ποιήματα «Χριστός»(1894) καὶ «Χριστουγεννιάτικος» (1934) μιλάει γιὰ τὴν παραμυθητικὴ σημασία τῶν Χριστουγέννων:

Κι ὅσο κι ἂν ματώνεις, ὦ ψυχή, στὸ γύρισμα ἅγιων ἡμερῶν

μόνο αὐτὸ σοῦ μένει

στὶς θύελλες μέσα τῆς ζωῆς καὶ στὰ παιχνίδια τῶν καιρῶν

σκληρὰ παραδομένη.

Η ΒΑΘΥΤΕΡΗ ΦΛΕΒΑ

Ξανακερδίζουμε στὶς μέρες μας τὸν λόγο αὐτῶν τῶν ποιητῶν καὶ νοοῦμε τὶς φωνές τους σὰν κλαδιὰ ἑνὸς πλούσιου δέντρου - τοῦ σώματος τῆς ἔμμετρης ποιητικῆς μας ἰδιοπροσωπίας. Διαβάζοντας καὶ μελετώντας τὶς κατακτήσεις τους, βρίσκουμε ρυθμοὺς ποὺ μποροῦν νὰ συγκραθοῦν μὲ τοὺς ἤχους τοῦ παρόντος γιὰ τὴ δημιουργία νέων διόδων, στὸν ἀγώνα γιὰ μίαν ἔκφραση σύγχρονη ἀλλὰ μὲ βάθος.
Ὑπάρχει καὶ μία ἄλλη, θαλερή, φλέβα στὴν ποίησή μας ὅσον ἀφορᾶ τὶς μεγάλες ἐκκλησιαστικὲς ἑορτές. Πρόκειται γιὰ τοὺς ποιητὲς ἐκείνους οἱ ὁποῖοι ἄσχετα ἀπὸ τὸ ἂν ἀνήκουν στὸ ρεῦμα τοῦ μοντερνισμοῦ ἢ στὴν «παραδοσιακή» τεχνοτροπία - ἐκφράζουν μία μυστικὴ βιωματικὴ σχέση μὲ τὸ πρόσωπο τοῦ Χριστοῦ, γενόμενοι ἀντηχεῖα μιᾶς ὁλόκληρης συλλογικῆς ἰδιοσυγκρασίας, καθὼς διατυπώνουν ἕνα πλατὺ (καὶ παραθεωρημένο στὴ σύγχρονη μαζικὴ πραγματικότητα) ἀνθρωπολογικὸ αἴτημα. Ἐξέχουσα θέση μεταξύ τους κατέχει ὁ Ἄγγελος Σικελιανὸς μὲ τὸ ποίημα «Ἡ Γέννηση» (1919;) ἀπὸ τὸ Πάσχα τῶν Ἑλλήνων. Μέσα σε μία καυτὴ σὰν χιόνι λυρικὴ αὔρα οἱ στίχοι του περιγράφουν τὴν πορεία τῆς Θεοτόκου πρὸς τὸ Σπήλαιο:

Ἀπ᾿ ὅλα Ἐκείνη λόγιαζε τὰ πλάσματα πῶς σ᾿ Ἕνα

ποτάμια οἱ πόνοι ἐτρέχανε κι ἀστέρευτοι κρουνοί,

κι ἂν ἤτανε τὰ σπλάγχνα της ν᾿ ἀνοίξουν ματωμένα

πὼς ματωμένοι θ᾿ ἄνοιγαν μαζί τους κι οἱ οὐρανοί.

ΝΕΩΤΕΡΙΚΕΣ ΕΚΦΡΑΣΕΙΣ

Ὁ ἑλληνικὸς μοντερνισμὸς καὶ οἱ ὑψηλὲς - ἀξεπέραστες ὡς σήμερα, ἐν πολλοῖς - κατακτήσεις του συχνὰ διαβάζονται μονότροπα ἢ παραναγιγνώσκονται. Ἔτσι, οἱ κατευθύνσεις του ταυτίζονται ἄστοχα μὲ τὸ χαμηλόφωνο καὶ τὴν ἀποτύπωση τῆς κενότητας τοῦ μοντέρνου καθημερινοῦ βίου. Βεβαίως «οἱ κρίκοι στὴν ἁλυσίδα τοῦ ἱεροῦ» φαίνονται στὴ νεωτερικότητα νὰ ἔχουν σπάσει. Ὡστόσο εἶναι μέσα σὲ αὐτὲς τὶς συνθῆκες ὅπου ἡ ἔκφραση τῆς δίψας γιὰ ἁγνότητα καὶ γιὰ πλήρωμα νοήματος, ρητὴ ἢ διατυπούμενη ὡς αἴτημα, ἀποτελεῖ μία κορυφαία μοντερνιστικὴ ἀναζήτηση. Στὰ καθ᾿ ἡμᾶς, στεκόμαστε στὸν T. K. Παπατσώνη, πρωτοπόρο νεωτερικό, καὶ θρησκευτικό, ποιητή, ποὺ μὲ τὰ τρία του ποιήματα γιὰ τὴ γέννηση τοῦ Χριστοῦ («Χριστουγεννιάτικη ἀγρυπνία», 1914, «Κατὰ τὴν Γέννησιν τοῦ Κυρίου», 1915, «Τὰ Χριστούγεννα τῶν δακρύων», 1962) μᾶς ἔδωσε βαθιὰ κατανυκτικοὺς στίχους:

Δὲν περιμένω τὴν ὀσμὴ καμιᾶς σπανίας βοτάνης,

ἀλλὰ τὸ Ὑπερουράνιο, ποὺ Θεέ μου, θὰ μὲ ῥάνεις,

καὶ θὰ φανῶ Ποιμενικὸν θαῦμα, θὰ φανῶ φάσμα,

ποὺ φέρνει τὸ Ἀρχαγγελικὸ τῆς νύχτας τούτης ἄσμα.

Συγκεκριμένη πνευματικὴ στάση καὶ ὀπτικὴ συγκεφαλαιωτικὴ τῆς ἐκκλησιαστικότητας στὴν ὑπαρκτικὴ περιπέτεια τοῦ σύγχρονου ἀνθρώπου καταθέτει ἡ οὐσιώδης Ζωὴ Καρέλλη μὲ τὸ ποίημα «Παραμονὴ τῆς Γέννησης» (Πορεία, 1940):

Ἐκεῖνος ποὺ δὲν γεννᾶ, δὲν γεννᾶται,

δὲν ἀναγεννᾶται ποτέ, Κύριε,

τῆς Γέννησης, «σκήνωσον ἐν ἐμοί»,

ἐνῶ ἐφιαλτικὸς σκηνοποιὸς ὁ Μίλτος Σαχτούρης στοὺς ὄχι λίγους «χριστουγεννιάτικους» στίχους του («Χριστούγεννα», 1948, «Ὁ νεκρὸς στὶς γιορτές», 1986, «Τὰ λυπημένα Χριστούγεννα», 1990), ἐνστικτώδης καὶ διὰ τῆς ὁμοιοπαθητικῆς μεθόδου, μεταμορφωτὴς ἑνὸς μηδενιστικοῦ παρόντος, συνδέει ἀγχωτικὰ τὴ Γέννηση μὲ τὰ γεγονότα τοῦ Ἐμφυλίου:

Σημαία / ἀκόμη / τὰ δόκανα στημένα στοὺς δρόμους /

τὰ μαγικὰ σύρματα / τὰ σταυρωτὰ / καὶ τὰ σπίρτα καμένα /

καὶ πέφτει ἡ ὀβίδα στὴ φάτνη / τοῦ μικροῦ Χριστοῦ /

τὸ αἷμα τὸ αἷμα τὸ αἷμα.

(«Χριστούγεννα 1948»)

Ὡστόσο τὸ πλέον «χριστολογικό» ποίημα γιὰ τὰ Χριστούγεννά μας τὸ ἔχει, κατὰ τὴ γνώμη μου, χαρίσει ὁ Τάσος Λειβαδίτης στὴν ἑνότητα ποιημάτων του «Ὁ ἀδελφὸς Ἰησοῦς».
Ἔχει τίτλο «Ἡ Γέννηση» (1983):

Ἕνα ἄλλο βράδυ τὸν ἄκουσα νὰ κλαίει δίπλα. Χτύπησα τὴν πόρτα καὶ μπῆκα.

Μοῦ ῾δειξε πάνω στὸ κομοδίνο ἕνα μικρὸ ξύλινο σταυρό.

«Εἶδες - μου λέει - γεννήθηκε ἡ εὐσπλαγχνία». Ἔσκυψα τότε τὸ κεφάλι κι ἔκλαψα κι ἐγώ.

Γιατί θὰ περνοῦσαν αἰῶνες καὶ αἰῶνες καὶ δὲ θά ῾χαμε νὰ ποῦμε τίποτα ὡραιότερο ἀπ᾿ αὐτό.

Οἱ ποιητές μας διασώζουν τὴν ἀλήθεια τοῦ προσώπου μας. Στὴν ἐποχὴ τῆς εἰκονικῆς πραγματικότητάς μας καθαρίζουν τὴν ὅραση ἀπὸ τὶς τρέχουσες ἐπιχωματώσεις καὶ μᾶς κάνουν αἰσθητὸ τὸ αἴτημα γιὰ πραγματικότητα βίου ἑορταστικὴ καὶ πένθιμη συνάμα. Ἀφοῦ, κατὰ τὸ λόγιον ἐκεῖνο, «βίος ἀνεόρταστος, μακρὰ ὁδὸς ἀπανδόκευτος». Ἢ γιὰ νὰ θυμηθοῦμε τὸν Ἐλύτη:

Πολλὰ δὲ θέλει ὁ ἄνθρωπος /

νά ῾ν᾿ ἥμερος νά ῾ναι ἄκακος /

λίγο φαΐ, λίγο κρασί /

Χριστούγεννα κι Ἀνάσταση.

Ο κ. Δημήτρης Κοσμόπουλος είναι ποιητής και δοκιμιογράφος.

Σαν θάνατος γενήθης μέσα μου....

2011-12-16T23:02:00.000+02:00

«Άτιτλο» - Clifford Still

Σαν θάνατος γενήθης μέσα μου....

Σαν θάνατος γενήθης μέσα μου

επάξια του Ερέβους και της Νύχτας κόρη,

ακόμη και αν οι Μούσες σε θηλάσανε,

η Μνήμη, η Μελέτη κι Αοιδή.

Σαν θάνατος γενήθης μέσα μου

εσύ που τ’αδερφού σου δεν εγνώρισες ποτέ την όψη,

παρότι τόσες φορές το άγγιγμά σου με θανάτωσε

και οι λέξεις από τις φλέβες μου κυλάγανε πικρές.

Γιατί ήσουν θάνατος, θαρρώ, εσύ, που μ’ελευθέρωσες

απ’ του σώματος τα λόγια, τα μπρούτζινα, δεσμά

και την ψυχήν μόνο ελέους χάριν αυτήν δεν έθραυσες

...για κάποια τάλαντα που βρήκα δανεικά.

Και είναι πόνος, εσώτερος, μεγάλος

εσέ, που μ’αυτές τις λέξεις πάω να ορίσω,

δεν μπορώ να δω!

(κ’ας μου ‘πες κάποτε πως οι λέξεις μονάχα αφαιρούν...)

...γιατί Εσύ κάθε φορά μ’ ανέστησες,

εσύ, που εσένα άλλοι Ποίηση καλούν,

καθέ φορά που στα χέρια τα δικά σου θανατώθηκα

σάρκα θυσία δίνοντας ζεστή απ’ την ζωή μου.

α.α.

Τ. Λειβαδίτης - Πολύτιμος στίχος

2011-12-10T12:38:00.001+02:00

Τάσος Λειβαδίτης

Πολύτιμος στίχος

Κι όταν δεν πεθαίνει ο ένας για τον άλλον
είμαστε κιόλας νεκροί.

Στίχος λιτός, στίχος γυμνός στην απλότητα της ειλικρίνειας του, ένας στίχος πολύτιμος ενός
«πρίγκηπα του τίποτα», ενός «τρελού για επαναστάσεις». Κι όμως η ειλικρίνεια σε αυτές τις δώδεκα λέξεις, νομίζω, μας εκθέτει αμήχανους και φανερώνει τα τόσα σημάδια της συνεχούς καθημερινής μας νέκρωσης...

Γιατί, άλλωστε, ποιος είναι πραγματικά νεκρός, ή ζωντανός;

α.α.

Το ποίημα αυτό μαζί με άλλα το είδα πρώτη φορά εδώ στο εξαιρετικό ιστολόγιο Μόνο Ποίηση

Κ. Παπαϊωάννου - Το ελληνικό πρόσωπο και η Δύση

2011-12-03T16:32:00.001+02:00

Δυστυχώς οι υποχρεώσεις δεν με αφήνουν σήμερα παρά να αλιεύσω και να παραθέσω μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα συνέντευξη του Κώστα Παπαϊωάννου(1925-1981), του μεγάλου αυτού Έλληνα διανοούμενου. Αφορμή, η συζήτηση για την Ευρώπη και την σχέση μας με την Δύση... γιατί όπως ήδη αναφέρει ο Κ. Παπαϊωάννου από την πρώτη στιγμή, τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά ενός λαού δεν εντοπίζονται στα «οικονομικά φαινόμενα» αλλά «στον τρόπο με τον οποίο αισθάνεται το φυσικό περιβάλλον»

α.α.

Το ελληνικό πρόσωπο και η Δύση

συνέντευξη του Κώστα Παπαϊωάννου

Αναδημοσίευση από το περ. ΕΠΙΚΑΙΡΑ Νο 373, 25 Σεπτ. 1975.

-Τι εννοούμε λέγοντας Κοινωνιολογία της Τέχνης και ποια η χρησιμότητά της στη σημερινή εποχή;

- Το πρώτο που πρέπει να πει κανείς είναι ότι η τέχνη είναι ένας αυτόνομος παράγοντας. Έχει τη δική της νομοτέλεια, τους δικούς της σκοπούς. Με τη διαφορά ότι καθώς είναι ζωντανό φαινόμενο, οπωσδήποτε έχει σχέση με την κοινωνική πραγματικότητα –η οποία, πολλές φορές, μπορεί να είναι πολιτική, με την ευρύτερη έννοια του όρου–, δηλαδή έχει σχέση με τη βαθύτερη ψυχή της κοινωνίας. Γι’ αυτό, αν θέλουμε να γνωρίσουμε ουσιαστικά και σε βάθος μια οποιαδήποτε κοινωνία, θα καταφύγουμε βασικά στη θρησκεία και στην τέχνη της.

Τσιρώνης Θέμης, Το θαλασσινό τριφύλλι (ζωγραφική σε ξύλο)

Γνωρίσματα των πολιτισμών

Αν θέλουμε, δηλαδή, να ξεχωρίσουμε τον κινέζικο λαό από τους άλλους, δεν θα αναφερθούμε βέβαια σε τούτο ή εκείνο το οικονομικό φαινόμενο, αλλά στον τρόπο με τον οποίο αισθάνεται το φυσικό περιβάλλον.

Θα εξετάσουμε το θρησκευτικό του βίωμα. Οι Ταοϊστές π.χ. εμφανίζουν την πραγματικότητα μέσα από μια «ομίχλη» γιατί δεν πιστεύουν στην ύπαρξη της αντικειμενικής πραγματικότητος. Άλλοι θα την εμφανίσουν κάπως σκληρότερη, πιο ρεαλιστική – με τη διαφορά ότι όλες αυτές οι παραλλαγές βρίσκονται στο εσωτερικό μιας ορισμένης κοσμοθεωρίας.

Θα εξετάσουμε ακόμη την αίσθηση που έχουν του πραγματικού κόσμου, όπως εμφανίζεται στην ζωγραφική του, και, οπωσδήποτε στην κουζίνα τους… Η κουζίνα των Κινέζων τι είναι; Μια άρνηση του αντικειμενικού κόσμου. Δεν ξέρεις τι τρως: κοτόπουλο ή ψάρι… Όλα αυτά ανακατεύονται κατά τον ίδιο τρόπο με τον οποίο ανακατεύονται και στην ζωγραφική.

Συνεπώς, η Τέχνη είναι μεν αυτοτελές φαινόμενο, εκφράζει όμως την ουσία ενός πολιτισμού.

Ο καλύτερος τρόπος για να ξεχωρίσεις τη Δύση από την Ανατολή ή από την Αρχαία Ελλάδα, είναι να σκεφθείς έναν Καθεδρικό Ναό γοτθικού ρυθμού, ή έναν Δωρικό ναό όπως τον Παρθενώνα, ή ένα ισλαμικό τέμενος, ή μια παγόδα ή την Αγιά Σοφιά από την Βυζαντινή τέχνη.

Όταν μιλάμε λοιπόν για Κοινωνιολογία της Τέχνης δεν πρόκειται απλώς και μόνο για την συσχέτισή της τάδε καλλιτεχνικής παραγωγής με τούτη ή εκείνη την οικονομική ή πολιτική μορφή ή ύπαρξη μιας Κοινωνίας, αλλά κυρίως με τη βαθύτερη ψυχή της.

Αν θέλουμε να γνωρίσουμε τη νεώτερη Ελλάδα όταν γεννιέται, τι θα σκεφτούμε; Το δημοτικό τραγούδι, τη μορφή των σπιτιών… Καλύτερος τρόπος να γνωρίσεις την Ελλάδα είναι να δεις τα Αιγαιοπελαγίτικα σπίτια. Εκεί εμφανίζονται οι βαθύτερες τάσεις της κοινωνίας μας, πολύ ποιο ανοικτά, πολύ πιο ελεύθερα, πολύ πιο καθαρά παρά στην πολιτική ή την κοινωνική σκέψη.

Χρέος προς το παρελθόν

-Ανήκετε σ’ εκείνους που πιστεύουν ότι δεν είναι δυνατόν να συνειδητοποιήσουμε το παρόν, κι ακόμα περισσότερο ν’ αντιμετωπίσουμε σωστά το μέλλον, αν δεν σταθούμε στον αρχαίο κόσμο…

- Θα το πω αλλιώς: Ότι οι Λαοί, κι ιδιαίτερα εμείς οι Έλληνες, δεν μπορούμε να συνειδητοποιήσουμε το παρόν παρά μόνον σε συνάρτηση με το ίδιο μας το παρελθόν.

Αυτό που ξεχωρίζει τους Έλληνες απ’ τους άλλους λαούς είναι ότι στον ελληνικό χώρο δεν σταμάτησε η πολιτιστική παρουσία, και η δημιουργία πάνω από 7.000 χρόνια.

Υπάρχουν κι άλλοι πανάρχαιοι λαοί όπως οι Κινέζοι και οι Εβραίοι. Αλλά σ’ αυτούς έγιναν μεγάλες τομές. Οι Εβραίοι, με τη μεγάλη διασπορά, έπαψαν να μιλάνε τη γλώσσα τους και τώρα μόλις την ξαναβρίσκουν.

Στην Κίνα παρατηρούμε μια επανάληψη ενός τυποποιημένου πολιτισμού που, κατά κάποιο τρόπο, έχει παγιωθεί μέσα σε ορισμένες μορφές. Ήταν ένα είδος κινέζικου ακαδημαϊσμού που, τώρα, καταρρέει με τον εξευρωπαϊσμό της Κίνας από τον Μάο Τσε Τουνγκ.

Αντίθετα, στην Ελλάδα, αυτό που μας κάνει εντύπωση είναι ότι η πολιτιστική και η πνευματική δημιουργία είναι συνεχής από τη νεολιθική εποχή μέχρι σήμερα. Η Τουρκοκρατία ήταν βέβαια ένα παράξενο ιντερμέτζο, που είχε τις επιπτώσεις του. αλλά είναι βέβαιο ότι είναι αδύνατο να έλθει κανείς σ’ επαφή με τα ελληνικά φαινόμενα, να δει δηλαδή ένα αιγαιοπελαγίτικο σπίτι ή ένα ξωκλήσι, σ’ έναν οποιοδήποτε αυθεντικό τόπο, που δεν έχει υποστεί την επίδραση των Φράγκικων τρόπων εκφράσεως, είναι αδύνατο να δει κανείς κάτι το γνήσια νεοελληνικό – ένα σπίτι στην Ύδρα, στη Σκύρο, είτε στη Σαντορίνη, είτε τις ζωγραφιές του Παγώνη στο Πήλιο – χωρίς να αισθανθεί μια παρουσία, απόλυτη, ενός παρελθόντος που περνάει τα 5.000 ή 7.000 χρόνια.

Θέλω να πω ότι είναι αδύνατο να καταλάβει κανείς τη σημασία της νησιώτικης τέχνης αν δεν έχει καταλάβει τι σημαίνει η λιτότητα της έκφρασης της παλαιάς κυκλαδίτικης τέχνης (δηλ. του 3000 π.Χ.), αν δεν θυμηθεί ότι οι Έλληνες στα χρόνια του Περικλή αρνιόνταν όλα τα πλουμίδια κι ότι δεν γνώρισαν ποτέ τον φόρτο των μορφών της γοτθικής ή της μπαρόκ τέχνης.

Αυτή, την χαρακτηριστικά απλή ελληνική έκφραση, την συναντάει κανείς στην προελληνική τέχνη, στην κλασική ελληνική και στη βυζαντινή τέχνη. Την ίδια έκφραση συναντούμε στους ελληνικούς μύθους και στα ξωκλήσια, έτσι όπως δένονται με το περιβάλλον.

Η εξάρτηση του μέλλοντος

Γι’ αυτό λυπάμαι όταν βλέπω ότι η νέα γενιά έχει την εντύπωση ότι η ιστορία αρχίζει σήμερα κι ότι δεν υπάρχει παρά μόνο το μέλλον. Όλα έχουν απόλυτη εξάρτηση από το παρελθόν που, δυστυχώς, είναι τόσο πλούσιο και τόσο πολυποίκιλο. Ένα παρελθόν που δεν το ξέρουν και που για να το μάθουν θέλουν καιρό…

- Κύριε Παπαϊωάννου, είπατε για το παρελθόν ότι είναι «δυστυχώς τόσο πλούσιο». Γιατί «δυστυχώς;»

- Γιατί είναι δύσκολο να αποκτήσει κανείς μια συνοπτική, έστω, εικόνα μιας τόσο πλούσιας παράδοσης. Στα ελληνικά έχουν γραφεί τόσο ο Όμηρος όσο και η Καινή Διαθήκη. Δύο κόσμοι αντίθετοι… Στα ελληνικά είναι γραμμένα και τα μεγαλύτερα συγγράμματα των Πατέρων της ελληνικής Εκκλησίας, και τα συγγράμματα του Πλάτωνα ή του Αριστοτέλη – πράγμα που δεν απαντάται σε άλλους πολιτισμούς.

Υπάρχουν πολιτισμοί πιο αρχαίοι από τον δικό μας. Οι Κινέζοι λόγου χάριν. Αυτοί, όμως, ήταν πάντοτε κλεισμένοι στον εαυτό τους, είχαν ελάχιστη σχέση με τον εξωτερικό κόσμο και κατά κάποιο τρόπο επανελάμβαναν επί αιώνες τα ίδια μοτίβα.

Στον τόπο μας είναι καταπληκτικό να σκέφτεται κανείς ότι στην ίδια γλώσσα έχουν γραφεί ο Όμηρος, ο Αισχύλος, ο Πλάτων, ο Αριστοτέλης, ο Μάρκος Αυρήλιος (που είναι ένας εξελληνισμένος Ρωμαίος της Ισπανίας), ο Φίλων ο Ιουδαίος, που είναι Εβραίος της Αλεξάνδρειας, ο Πλωτίνος, που έκανε το πέρασμα προς τη νέα βυζαντινού τύπου μυστικοπάθεια, οι Πατέρες της Εκκλησίας, η λογοτεχνία μιας αυτοκρατορίας που βάστηξε 1000 χρόνια, ως τον Μακρυγιάννη, τον Σολωμό, τον Σικελιανό, τον Σεφέρη, τον Ελύτη…

Είναι πολύ δύσκολο να συλλάβει κανείς σε μια ενότητα, ένα πολιτιστικό κεφάλαιο, τόσο πολυποίκιλο. Οι Γάλλοι όταν μαθαίνουν τους κλασικούς τους, μαθαίνουν τον Ρακίνα, τον Πασκάλ – που έζησαν τον 16ον και τον 17ον αιώνα.

Εμείς είμαστε καταδικασμένοι από τη φύση των πραγμάτων να πηδάμε τους αιώνες, να μιλάμε 4-5 γλώσσες (δημοτική, καθαρεύουσα, αρχαΐζουσα). Κι αυτή η πολυποίκιλη παράδοση που έχουμε, μας δημιουργεί ένα σωρό προβλήματα που ακόμη δεν έχουμε λύσει.

Δεν έχουμε ακόμη γλώσσα.

Κι είναι φυσικό. Το γλωσσικό πρόβλημα υπάρχει στην Ελλάδα από «καταβολής», διότι οι εκφράσεις των κλασικών ήταν διάφορες.

Ο Όμηρος έχει τη δική του γλώσσα, η τραγωδία τη δική της, η πεζογραφία τη δική της. Και οι μερικές απόπειρες που έγιναν για να ενοποιηθούν αυτές οι γλώσσες, απέτυχαν. Ίσως τώρα αρχίζει να γίνεται δυνατή η δημιουργία μιας κοινής γλώσσας. Αλλά αυτό είναι δύσκολο. Γιατί, το τονίζω, πίσω απ’ αυτό που ονομάζουμε παρόν υπάρχει ένα πελώριο παρελθόν… Με το οποίο, ποτέ, ευτυχώς ως τώρα, δεν ήλθαμε σε πραγματική, εκ θεμελίων, ρήξη. Τέτοιες ρήξεις, όταν γίνονται μέσα στην ιστορία, σημαίνουν όλεθρο και καταστροφή.

Θανάσιμη η ρήξη

Κοιτάξτε: Ο Χριστιανισμός δεν είναι το αντίθετο της Ειδωλολατρίας; Κι όμως, οι Πατέρες της Εκκλησίας χρησιμοποιούν τον Πλάτωνα, χρησιμοποιούν ειδωλολατρικές έννοιες για να εκφράσουν ένα καινούριο περιεχόμενο.

Ποτέ δεν έγινε αληθινή ρήξη. Ποτέ δεν είχαμε απόλυτη άρνηση του παρελθόντος από το παρόν.

Μια από τις μεγαλύτερες αυταπάτες της σημερινής ανθρωπότητας είναι η ιδέα ότι μπορείς ν’ αρχίσεις από το μηδέν. Όσοι πήγαν ν’ αρχίσουν από το μηδέν κατέληξαν σ’ αυτό. Ο Χίτλερ π.χ. άρχισε από το μηδέν. Επεχείρησε να εγκαινιάσει μια απόλυτα καινούρια εποχή στην ιστορία. Ο Στάλιν είχε την ίδια μυθολογία. Και πιο ήταν το αποτέλεσμα; Να εξοντώσουν εκατομμύρια ανθρώπων…

- Εμείς που σκεφτόμαστε τη σύγχρονη Ελλάδα, αναρωτιόμαστε αν και πως θα μπορέσουμε να διαδραματίσουμε κάποιο ρόλο στη σύγχρονη Ευρώπη…

- Χωρίς να μεγαλοποιούμε τα πράγματα, χωρίς να καταφεύγουμε στη ρητορική, το καλύτερο που έχουμε να κάνουμε είναι να μείνουμε αυτοί που είμαστε. Να μην διαφθαρούμε από την Τηλεόραση, από το Ραδιόφωνο, από τις μόδες που έρχονται απ’ το εξωτερικό και που είναι πρόσκαιρες και εντελώς επιφανειακές. Και, φυσικά, να δημιουργήσουμε κάτι.

- Τι μπορούμε να δημιουργήσουμε όταν αρνούμεθα την πραγματικότητα, αυτήν που μας προσφέρουν τα μέσα ενημερότητας;

- Τραγικό το πρόβλημα. Δεν έχει βρεθεί λύση σε κανένα μέρος του κόσμου. Από τη Γαλλία που είναι από τις πιο – ας πούμε – προηγμένες χώρες, μέχρι τις πιο καθυστερημένες, ένα είναι το μεγάλο θέμα: Πώς θα διατηρήσει κανείς την ταυτότητά του, τη προσωπικότητά του, σε μια εποχή που τα μέσα πληροφορήσεως, απλοποιούν τα προβλήματα, απλουστεύουν τις καταστάσεις και φτωχαίνουν τον ψυχικό κόσμο των ανθρώπων.

Θα σας αναφέρω ένα παράδειγμα: Αν κάποιος τόπος είχε μεγάλη αρχιτεκτονική παράδοση, αυτός είναι η Γαλλία ή η Ιταλία… Τι γίνεται σήμερα εκεί;

Η διάδοση των τεχνικών μέσων (τα τσιμέντα, τα τζάμια, τα μέταλλα κλπ.) έχουν εξαφανίσει έναν ολόκληρο κόσμο που ήξερε και δούλευε την πέτρα, το ξύλο κλπ.

-Εδώ μας θυμίζετε μιας από τις βασικότερες παρατηρήσεις που έγιναν στο Συμβούλιο της Ευρώπης, σχετικά με την προστασία της αρχιτεκτονικής παραδόσεως. Η έλλειψη τέτοιων εργατών είναι σοβαρό πρόβλημα…

- Πάρτε ένα παράδειγμα. Πάρτε τη Σκύρο. Έχει μια περίφημη αρχιτεκτονική παράδοση. Τα σπίτια της ήταν καταπληκτικά. Κάθε σκαλοπάτι ήταν ένα έργο τέχνης… Όλα αυτά εξαφανίστηκαν από τη στιγμή που ανακαλύφθηκε το μπετόν. Η ανθρωπότητα απειλείται απ’ αυτή την παθητική στάση των ανθρώπων. Μοιάζει να είμαστε καταδικασμένοι από τον τρόπο αναπτύξεως των τεχνικών μας μέσων. Κι ενώ το βλέπουμε, το ζούμε, γινόμαστε ολοένα και πιο παθητικοί…

-Δηλαδή, μ’ άλλα λόγια, το πνεύμα βάλλεται από μας τους ίδιους;

«Σχολή παθητικότητος…»

- Όχι απλώς βάλλεται. Εκμηδενίζεται. Ο,τιδήποτε υπάρχει σήμερα, ανεξάρτητα από τα πολιτικά καθεστώτα, είναι μιας σχολή παθητικότητος. Όταν μπαίνεις σπίτι σου κι έχει τηλεόραση, και ξέρεις ότι μπορείς να «ξεχάσεις» τη στενοχώρια σου, τα προβλήματά σου πατώντας ένα κουμπί και βλέποντας έναν κάου-μπόυ να σκοτώνει έναν άλλο κάου-μπόυ, η οτιδήποτε άλλη βλακεία – αυτό τι είναι;

Μαθαίνεις να μην απομονώνεσαι. Και, επί πλέον, αποχαυνώνεσαι μπροστά σ’ ένα οποιοδήποτε θέαμα – είτε είναι καλής, είτε μέτριας, είτε χειρίστης ποιότητας.

Ας είναι το καλύτερο φιλμ. Το αποτέλεσμα είναι το ίδιο. Μαθαίνει ο άνθρωπος σιγά-σιγά, κι από τα παιδικά του χρόνια, να μην αντιμετωπίζει τα προβλήματά του. Βρήκε ένα όπιο που δεν του στοιχίζει τίποτα. Πατά το κουμπί και κάθεται και βλέπει τον κάου-μπόυ…

Στην Ελλάδα υπήρχε μια διαρκής πνευματική ενεργητικότητα. Ακόμα και στις φοβερότερες εποχές. Μην ξεχνάτε ποτέ ότι όταν το Βυζάντιο κατέρρεε σαν Κράτος, η βυζαντινή τέχνη και το βυζαντινό πνεύμα γνώρισαν μια αληθινή αναγέννηση και ακτινοβολία διεθνή που ήταν καταπληκτική.

Η Ρωσία, και η Ρουμανία έγιναν «αποικίες» πολιτιστικές του Βυζαντίου όταν το Βυζάντιο δεν υπήρχε πια.

Ο μεγαλύτερος ζωγράφος στη Ρωσία – πριν από τον Αντρέι Ρουμπλιώφ – ήταν ο Θεοφάν Γκριέκ, που σημαίνει Θεοφάνης ο Έλληνας… Κι όλα αυτά γινόντουσαν όταν το Βυζάντιο από πολιτική, στρατιωτική και οικονομική πλευρά ήταν ετοιμοθάνατο.

Είναι ενδιαφέρον να μάθουμε ότι η πολιτιστική ακτινοβολία και άνθηση ενός λαού δεν έχει καμία σχέση με την πολιτική ή την στρατιωτική δύναμή του. αυτό δεν το σκέφτονται συχνά οι άνθρωποι…

Πολλοί νομίζουν ότι η άνθηση της Τέχνης συμβαδίζει με την ακμή του Κράτους. Δεν είναι αλήθεια.

Εγώ πιστεύω ότι όχι μόνο εμείς οι Έλληνες, αλλά όλοι οι λαοί, είτε είναι προηγμένοι, είτε καθυστερημένοι, είτε ανήκουν στη Δύση είτε στην Ανατολή, απειλούνται από τα μοντέρνα τεχνικά μέσα – «μέσα», με την ευρύτερη έννοια του όρου – και, βέβαια, ανεξάρτητα από το πολιτικό καθεστώς της χώρας τους.

Αν πάει κανείς στην Πράγα και δει την καινούρια πόλη θα διαπιστώσει ότι είναι ένα εξάμβλωμα, ανάλογο μ’ εκείνο που βρίσκει κανείς στις μοντέρνες συνοικίες της Αθήνας, του Πεκίνου, του Κιέβου κλπ. Η παλιά Πράγα, είτε έγινε επί φεουδαρχίας, είτε έγινε επί καπιταλισμού, είναι ένα ατόφιο, αυθεντικό αριστούργημα πολεοδομίας και αρχιτεκτονικής…

Η ευθύνη των λαών

-Η αλήθεια όμως είναι ότι όλοι μας προσπαθούμε να ανακαλύψουμε εξόδους διαφυγής. Μόνο που δεν τις βρίσκουμε…

- Ούτε κι εγώ τις βρίσκω. Αυτό εξαρτάται από την δημιουργικότητα και την αίσθηση της ευθύνης, κατ’ αρχήν των ίδιων των λαών και ύστερα των τάξεων που βρίσκονται στα πράγματα…

-Έχετε σκεφτεί λύσεις;

- Είναι ζήτημα Παιδείας…

- Και πώς αντιλαμβάνεσθε το ζήτημα της Παιδείας;

- Κατ’ αρχήν να μάθει κανείς στους Έλληνες να μην καταστρέφουν τα παλιά. Αν πάτε στην Καστοριά, θα δείτε τρομακτικά πράγματα. Βέβαια, όλα αυτά εξηγούνται από κάποια κοινωνική και οικονομική αναγκαιότητα που είναι σεβαστή.

Κάπου πρέπει να στεγαστούν οι άνθρωποι, τα παλιά σπίτια δεν έχουν ανέσεις κ.ο.κ.

Αλλά το να καταστρέψει κανείς μια πόλη σαν την Καστοριά αυτό είναι τραγικό. Κάποιος πρέπει να επέμβει. Κι όχι το Κράτος. Από πού κι ως πού το Κράτος είναι όργανον πολιτισμού; Το κράτος είναι Κράτος. Το κράτος είναι ένα όργανο της Κοινωνίας. Το θέμα είναι οι ίδιοι οι άνθρωποι. Εμείς πρέπει να σεβόμαστε…

Γι’ αυτό λέω ότι είναι θέμα Παιδείας. Αν δεν μάθεις από μικρά τα παιδιά, να σέβονται την παράδοση, να ξέρουν ότι υπάρχουν μόνο χάρις σ’ αυτήν, ότι χάρις σ’ αυτήν δεν έχουν γίνει Τούρκοι ή Βούλγαροι – δεν γίνεται τίποτα.

Είναι φοβερό να το σκέπτεται κανείς. Σ’ οποιαδήποτε ελληνική εκκλησία πηγαίνετε τι θα δείτε; Πηγαίνετε π.χ. στη Σκύρο. Υπάρχουν εκκλησίες παλιές μέσα στις οποίες θα δείτε εικονίσματα που, λίγο-πολύ, είναι πιστά στην παράδοση- δεν λέω ότι είναι αριστουργήματα αλλά εν πάση περιπτώσει είναι αυτό που λέμε αυθεντική έκφραση ή, αν θέλετε, είναι μια λαϊκίζουσα τέχνη. Και δίπλα σ’ αυτά θα δείτε ξαφνικά, μια ψεύτικη γελοιογραφική εικόνα, ευρωπαϊκής εμπνεύσεως. Κι αυτό, για τον απλούστατο λόγο, ότι οι άνθρωποι, οι λαοί δεν έχουμε μάθει να ξεχωρίζουμε. Και έχουμε καθήκον να ξεχωρίζουμε ποια είναι η παράδοσή μας, ποια είναι τα κριτήρια του ωραίου και του άσχημου, ποια είναι τα ξένα στοιχεία…

Όμηρος και Μακρυγιάννης

-Πότε νομίζετε, λοιπόν, κύριε Παπαϊωάννου, ότι η Ελλάδα θα μπορέσει να αναπνεύσει τον δικό της αέρα;

- Την ώρα που ο Μακρυγιάννης θα γίνει υποχρεωτικός στα Σχολεία, με τον ίδιο αυθόρμητο τρόπο με τον οποίο ο Όμηρος ήταν ο παιδαγωγός της αρχαίας Ελλάδος.

Οι αρχαίοι Έλληνες τι παιδεία είχαν;

Δεν πήγαιναν σε Πανεπιστήμια, ούτε σε Τεχνικές Σχολές. Το μόνο που μάθαιναν ήταν ο Όμηρος. Από κει μάθαιναν να βλέπουν τον κόσμο μ’ έναν ορισμένο τρόπο. Εμείς, σήμερα, δυστυχώς, δεν έχουμε Όμηρο. Έχουμε όμως τον δικό μας γνήσιο Έλληνα, που έγραψε την αυθεντικότερη γλώσσα που υπάρχει. και αυτός είναι ο Μακρυγιάννης. Την ώρα που θα γίνει υποχρεωτικός στα σχολεία και οι Έλληνες θα ξέρουν απ’ έξω ορισμένα θεμελιώδη κεφάλαια του από τα «Απομνημονεύματά του» (το χιούμορ, τον πατριωτισμό του, την αίσθηση του μέτρου, το αίσθημα του δικαίου) τότε η Ελλάδα μπορεί να ελπίζει ότι θα ζήσει την αναγέννησή της…

Σύγχυση και πειράματα

-Ο ευρωπαϊκός χώρος ωστόσο, κατακλύζεται σήμερα από τα λεγόμενα σύγχρονα ρεύματα, σε όλους τους τομείς του πνεύματος, ειδικότερα δε στις τέχνες, σε σημείο τέτοιο που η επικοινωνία μεταξύ του κοινού και ενός έργου τέχνης να είναι συχνά πολύ δύσκολη…

- Είναι αναμφισβήτητη η ύπαρξη ενός αισθήματος άγχους στο χώρο της τέχνης. Αυτή τη στιγμή γίνονται πειράματα προς όλες τις κατευθύνσεις. Από την ηθική ζωή του ανθρώπου (με την ανεκτική κοινωνία, με την «Εμμανουέλα» που μπορεί να δει ο καθένας σε οποιοδήποτε χωριό της Ευρώπης) ως τις πιο υψηλές μορφές της τέχνης, όπου βλέπει κανείς την ανυπαρξία ενότητας. Ο καθένας κάνει ό,τι θέλει. Κανένα κριτήριο δεν υπάρχει, καμιά κατεστημένη αξία δεν μπορεί να βάλει φράγμα στην αυθαιρεσία των ατόμων… Αυτά τα έχουμε πει από καιρό αλλά σήμερα τα βλέπουμε σε μια γιγαντιαία κλίμακα.

Και εδώ πρέπει να πούμε ότι θα δείτε το ίδιο πράγμα όπου υπάρχει ελευθερία σκέψης και έκφρασης, παντού όπου δεν υπάρχει ολοκληρωτισμός και τυραννία. Όλος ο κόσμος έχει την αίσθηση πως έχουν κλονισθεί βασικές αξίες. Γι’ αυτό μιλούμε και περί κρίσεως του Δυτικού Πολιτισμού.

Η διαρκής αμφισβήτηση

-Και σεις πώς αντιμετωπίζετε αυτή την κρίση;

- Εγώ μάλλον είμαι Ολύμπιος. Πιστεύω κατ’ αρχήν ότι η κρίση αυτή είναι μέσα στη φύση του Δυτικού Πολιτισμού. Η Δύση βρίσκεται σε διαρκή κρίση από τα τέλη του μεσαίωνα. Οι ανατροπές των αξιών, οι βίαιες εκφράσεις της χειραφέτησης των ατόμων, υπάρχουν από την εποχή της Αναγεννήσεως. Το καινούργιο σήμερα είναι πως όλα γίνονται σε οικουμενική κλίμακα. Είτε είμαστε στην Ιαπωνία είτε είμαστε στον Καναδά. Το ίδιο πρόβλημα θα αντιμετωπίσουμε.

Οι κοινωνίες που δεν αντιμετωπίζουν αυτό το πρόβλημα ή είναι ακόμα «παραδοσιακές» (παρακαλώ το παραδοσιακές εντός εισαγωγικών, γιατί δεν υπάρχουν παραδοσιακές κοινωνίες. Το Κονγκό δεν είναι παραδοσιακή κοινωνία. Στο Κονγκό υπάρχουν στρατιωτικοί που προσπαθούν να εξευρωπαϊσθούν και φυλές που ζουν με την παράδοση…) Ή είναι λοιπόν «παραδοσιακές» κοινωνίες ή είναι κοινωνίες ολοκληρωτικές, σοβιετικού ή κινεζικού τύπου, όπου μια δράκα μη διανοουμένων ή μη εξευρωπαϊσμένων έχει αποφασίσει ότι μόνο κατ’ αυτόν τον τρόπο θα εκφράζεσαι και όχι με άλλον.

Αλλά αυτό είναι ζήτημα μάλλον της αστυνομίας. Αν ο Παττακός εδώ είχε πολιτιστικές ιδέες, θα επέβαλλε στους Έλληνες να ακούν μόνο έναν τύπο μπουζουκιού. Να λοιπόν γιατί πιστεύω ότι αυτές οι χώρες αντιπροσωπεύουν το αντιδραστικότερο φαινόμενο του 20ου αιώνος. Για την Ευρώπη θα έλεγα ότι η κρίση, δηλαδή η αμφισβήτηση των καθιερωμένων αξιών, είναι περίπου φαινόμενο μόνιμο.

Το υπόδειγμα Ματίς

Εγώ θα αρχίσω να ανησυχώ για τον ευρωπαϊκό πολιτισμό την ημέρα που δεν θα υπάρχει αυτή η αμφισβήτηση. Από την Αναγέννηση ως σήμερα αυτό συμβαίνει. Αμφισβητούν διαρκώς. Ύστερα λέω ότι, ναι μεν σήμερα γίνεται αυτός ο πειραματισμός σε όλους τους τομείς, αλλά εγώ ξέρω ότι όταν πήγα στο Παρίσι το 1946, ζούσε ο Ματίς, που για μένα είναι από τους μεγαλύτερους ζωγράφους που έχει γνωρίζει ο κόσμος.

Ο Ματίς αγνοούσε εντελώς αυτή την αγωνία, τον πειραματισμό και την αυθαιρεσία. Αυτός ζούσε με τον κόσμο της αιώνια κλασσικής τέχνης. Ο Ματίς ξεπέρασε τις φοβερές οδύνες της αρρώστιας του. και αυτός ο άρρωστο άνθρωπος που ήταν στα πρόθυρα του θανάτου, δημιούργησε έργα – αυτά τα περίφημα έργα από χαρτί – που αποπνέουν την πιο μεγάλη χαρά της ζωής, την πιο μεγάλη εμπιστοσύνη στη ζωή…

-Ειλικρινά πιστεύετε ότι σήμερα μπορεί να υπάρξει κάποιος άλλος, ένας νέος Ματίς;

- Οπωσδήποτε το πιστεύω αυτό και οπωσδήποτε θα υπάρξει. Μα αυτό λέω ακριβώς, ότι η κρίση αποτελεί θετικό στοιχείο για τη δημιουργία αυτού που λέμε «μεγάλη τέχνη»… Μιλάμε για την κρίση την τωρινή. Μα αν σκεφτεί κανείς τι γινόταν το 1930, με 60 εκατομ. ανέργους στον κόσμο, με τον Χίτλερ, με τον Στάλιν, με τις Δίκες, με τις γενοκτονίες, με τις εκκαθαρίσεις ολάκερων πληθυσμών… Λάβετε υπ’ όψη ότι η Γερμανία είχε εξαφανιστεί μετά τον 30ετή πόλεμο και συνήλθε έναν αιώνα μετά. Στον αιώνα λοιπόν αυτόν έδωσε τον Μπαχ, όλη τη μεγάλη γερμανική μουσική, τη μεγάλη φιλοσοφία κλπ.

Αυτό το δράμα της συνεχούς αμφισβήτησης και της διαρκούς παλιγγενεσίας είναι χαρακτηριστικό της Ευρώπης από το 1400 και μετά. Και θα πρέπει να ανησυχήσει κανείς όταν δει ότι πάει να σταματήσει…

Πηγή:http://eranistis.net/wordpress/?p=16886

J. D. Pollet - Bassae: Κινηματογραφική μελέτη σε έναν αρχαίο Ναό [Video]

2011-11-26T02:34:00.001+02:00

Ο Ναός του Επικούριου Απόλλωνα στις Βάσσες Φιγαλείας
πριν από την εγκατάσταση του στεγάστρου το 1986

Το 1964 ο γάλλος σκηνοθέτης Jean-Daniel Pollet γνωστός για τις ποιητικές του προσεγγίσεις, επιχειρεί μια σύντομη κινηματογραφική μελέτη σε έναν αρχαιοελληνικό Ναό, σε ένα μέρος όπου βρήκε «το υπαρξιακό και καλλιτεχνικό του καταφύγιο και ορμητήριο». Η επιλογή της τοποθεσίας έτσι δεν είναι τυχαία. Ένα ερημικό τοπίο που ο μενεξεδένιος του ουρανός «προσπαθεί να σε πείσει ότι είναι μεσογειακό», μα και τόσο επιβλητικό όσο «τα πετρωμένα δέντρα που μιμήθηκαν την κλασσική μορφή ενός Ναού», αυτού του Επικούρειου Απόλλωνα στις Βάσσες, ένας από τους μεγαλύτερους και πιο καλοδιατηρημένους ναούς στην Ελλάδα, ίσως έργο του Ικτίνου, που δυστυχώς έπεσε και αυτός θύμα των Ευρωπαίων αρχαιοκαπήλων. Μα η ταινία δεν έχει σκοπό να μιλήσει για ερείπια. Το ιστορικό υπόβαθρο χάνεται μαζί με τον κοιμώμενο Χρόνο, όπως ίσως και κάθε γεωγραφικός προσδιορισμός αυτού του συνάμα άγριου και ήρεμου τοπίου του όρους Κωτιλίου στην Φιγαλεία. Η αφήγηση σε κείμενο του Alexandre Astruc υποβάλλεται μαζί με την μουσική του Αντουάν Ντιαμέλ και την απουσία κάθε άλλου ανθρώπινου στοιχείου. Ένα δοκίμιο για την αιώνια φθορά, τον Χρόνο... Απολαύστε το:

Αντιγράφω από εδώ

Εντυπωσιασμένος από τη γοητεία του αρχαιολογικού χώρου των Βασσών ο εξαιρετικός σκηνοθέτης Jean-Daniel Pollet, μόλις τον ανακάλυψε βρήκε ένα υπαρξιακό καταφύγιο λέγοντας «Εδώ μπορείς να υπάρξεις». Χαρακτήρισε τον τόπο ως άκρον άωτον της μαγείας και για μια δεκαετία τον θεωρούσε το κέντρο του κόσμου. Τον επισκέφθηκε πολλές φορές και τρεις ταινίες του έχουν αναφορές στο ναό του Επικούριου Απόλλωνα. Η μία από αυτές «Βάσσες» είναι αφιερωμένη στο ναό. Πρόκειται για ένα κινηματογραφικό ποίημα. Ο ίδιος ο σκηνοθέτης έχει περιγράψει ως εξής τη σχέση του με τις Βάσσες:

«Πρωτοείδα το ναό των Βασσών κάνοντας το γύρο της Μεσογείου. Πρέπει λοιπόν να πω γιατί έφυγα, γιατί έκανα αυτόν το γύρο. Είχα επισημάνει το ναό σε μια λιθογραφία (όχι φωτογραφία) κάποιου βιβλίου, γιατί έγραφε ότι ήταν ο μόνος κτισμένος στα υψώματα της Πελοποννήσου και χωρίς θέα στη θάλασσα. Εγραφε, επίσης, ότι αυτός ο ναός ήταν το τελευταίο έργο του αρχιτέκτονα του Παρθενώνα. Αυτό το έργο, μέσα στις μικροσκοπικές του διαστάσεις σε σύγκριση με τον Παρθενώνα, δίνει την εντύπωση κάποιου που γέρασε, που δεν έχει πια αλαζονεία, που σχεδόν δεν είναι πια Ελληνας, αλλά ξέρει μόνο να κτίζει σαν Ελληνας. Αλλωστε, οι πέτρες που χρησιμοποιήθηκαν για να κτιστεί αυτός ο ναός, εξορύχθηκαν απ' αυτήν εδώ την ίδια περιοχή• βλέπει κανείς καλά ότι είναι γκρίζες σαν τις άλλες που είναι τριγύρω. Σε άλλους ελληνικούς ναούς χρησιμοποιήθηκε ένα συγκεκριμένο μάρμαρο, από ένα συγκεκριμένο λατομείο, αλλά πιστεύω ότι όλα είχαν πάνω-κάτω την ίδια προέλευση, το ίδιο χρώμα, την ίδια πυκνότητα και την ίδια αντοχή. Για τις Βάσσες, σίγουρα υπάρχουν στοιχεία - θα μπορούσα να γνωρίζω περισσότερα αν είχα μελετήσει την ιστορία του ναού πιο εμπεριστατωμένα. Οπωσδήποτε, κάπου θα είναι γραμμένα. Αυτό που συγκράτησα, είναι ότι κτίστηκε για να ξορκίσει ένα λιμό, μιαν αρρώστια (ίσως πανούκλα) που, εκείνη την εποχή, είχε ρημάξει την περιοχή. Είναι πολλές οι ενδείξεις που ενισχύουν αυτή την εικασία, αλλά δεν τις θυμάμαι πια. Θυμάμαι, όμως, άλλη μια ιδιαιτερότητα: συνήθως, στο κέντρο κάθε ναού υπάρχει μια θέση όπου μπαίνει ένα άγαλμα: το άγαλμα κάποιου θεού στον οποίο υποτίθεται ότι είναι αφιερωμένος ο ναός (Απόλλων κ.λπ.) Ε, λοιπόν, στις Βάσσες δεν υπήρχε τέτοιο βάθρο. Σκέφτηκα ότι μπορεί να πρόκειται για κάποιο είδος αθεϊστικού ναού, αλλά μάλλον αεροβατούσα. Μου είπαν ότι όλοι οι ελληνικοί ναοί είχαν τον ίδιο προσανατολισμό - αυτός εδώ, όμως αποτελεί εξαίρεση. Είναι ένα από τα λίγα μέρη στα οποία ξαναγύρισα (τουλάχιστον επτά φορές• τις πέντε, μάλιστα, χωρίς μηχανή). Είναι ένας τόπος που σου μιλάει, που ο Sollers λέει ότι είναι γεμάτος απ' τα λόγια των νεκρών, κι οι νεκροί τού μιλάνε, του λένε δίχως άλλο τα ίδια πράγματα - σαν ηχώ.

Κινηματογράφησα αυτόν το ναό μια φορά, στα γρήγορα, δύο ή τρία πλάνα για τη Μεσόγειο, και μετά από δύο χρόνια ξαναγύρισα στις Βάσσες για μια ταινία μικρού μήκους. Είχε συννεφιά -πράγμα σπάνιο. Το γύρισμα κράτησε δύο μέρες».

Αυτή η ταινία που γυρίστηκε το 1964 και το 1965 βραβεύτηκε στη Μπιενάλε Παρισίων, δεν προβλήθηκε ποτέ στις κινηματογραφικές αίθουσες. Η προβολή της στην εκδήλωση «Επικούριος Απόλλωνας υπό το σεληνόφως» ήταν μια από τις σπάνιες και σε συνδυασμό με τον τόπο όπου γυρίστηκε και είναι αφιερωμένη, αποτέλεσε μοναδική εμπειρία για τους θεατές.

α.α.

Περισσότερες πληροφορίες για αυτόν τον μοναδικό ναό:

http://www.arxaiologia.gr/site/content.php?sel=109

http://apia-epikourios.blogspot.com/2010/06/blog-post.html

http://users.sch.gr/ipap/Ellinikos%20Politismos/naoi/Basses/Apollon,%20Basses.1.htm

http://www.zourtsa.gr/sylogos/Efimerida/Z103/Z1031.htm

http://arcadia.ceid.upatras.gr/arkadia/archsites/xwroi/epik.htm

Εδώ θα βρείτε και ένα σενάριο για μια κινηματογραφική ταινία που ήθελε να γυρίσει ο Jean-Daniel Pollet:

http://apia-epikourios.blogspot.com/2010/07/blog-post.html

Γ. Ρίτσος - Οἱ νεκροὶ κ᾽ ἐμεῖς

2011-11-17T13:27:00.001+02:00

Σήμερα 17 Νοεμβρίου, επέτειος της Εξέγερσης του Πολυτεχνείου το 1973, αλλά - λίγο βιαστικά - θα πάω λίγα ακόμη χρόνια πιο πίσω τότε που ο Γ. Ρίτσος έγραφε σε κατ' οίκον περιορισμό, στο Καρλόβασι της Σάμου, το ολιγόστιχο ποίημα με τίτλο «Οἱ νεκροὶ κ᾽ ἐμεῖς» από την τριπλή ποιητική συλλογή «Πέτρες, Επαναλήψεις, Κιγκλίδωμα». Μια συλλογή έκφρασης πικρίας, μια καταγγελία κατά του καθεστώτος, που και για αυτό τον λόγο εκδόθηκε πρώτη φορά μονάχα στην Γαλλία.

ΟΙ ΝΕΚΡΟΙ Κ᾽ ΕΜΕΙΣ

Τοὺς πεθαμένους τοὺς βαλσάμωσαν. Κάθε τόσο τοὺς ἄλλαζαν ροῦχα.
Τοὺς ἔβγαζαν περίπατο μὲ τὶς καρότσες ὣς τὰ κρεοπωλεῖα,
ὣς τὸ φουρνάρικο καὶ τὸ ταχυδρομεῖο. Τοὺς γύριζαν πίσω τὸ δείλι.
Τοὺς συνηθίσαμε. Πολλὲς φορὲς τοὺς χαιρετούσαμε. Δὲν ξέραμε, ἀλήθεια,
ποιοί ᾽ταν οἱ πεθαμένοι, αὐτοὶ ἢ ἐμεῖς; Ἐκεῖνο ποὺ μᾶς πείραζε μόνο
εἴτανε τ᾽ ἄκαμπτα, ἀρυτίδωτα παπούτσια τους, καὶ τ᾽ ὅτι, μιὰ μέρα,
εἴδαμε σπόρους καὶ πορτοκαλόφλουδες πάνω στὰ γόνατά τους.
Ἀπὸ τότε,
ὅταν τοὺς βγάζουν τὸ μεσιμεράκι βόλτα, δὲ γυρίζουμε διόλου νὰ δοῦμε.

31.Ι. 69

Νεκροί που τους βαλσάμωσαν και τους άλλαξαν τα ρούχα...Πόσοι να είναι άραγε; Πόσους νεκρούς βλέπουμε και σήμερα που τους φόρεσαν αυτά τα αρυτίδωτα παπούτσια; Πόσους νεκρούς περιφέρουν με τα σημάδια της απληστίας και τις χειραγώγησης στα γόνατά τους; Πόσες τίμιες ιδέες και πόσα συνθήματα και αυτά βαλσαμώθηκαν και πλέον δεν ξέρουμε μήτε αν οι «πεθαμένοι» τελικά είμαστε εμείς;

Κάθε επέτειος μια ευκαιρία για εμάς να θυμηθούμε τους αληθινούς νεκρούς ως ζωντανούς, μα και μια ευκαιρία ακόμη για να βγάλουνε άλλη μια φορά περίπατο τα ταριχευμένα και αλλοτριωμένα άψυχα πτώματά τους, με τον κίνδυνο να τα χαιρετήσουμε ξανά χωρίς να προσέξουμε τους «σπόρους» και τις «πορτοκαλόφλουδες» στα γόνατά τους...

α.α.

Επίσης από την ίδια συλλογή:
Ύσταστος Οβολός
Με αυτές τις πέτρες

Οδ. Ελύτης - 100 χρόνια, «Της πατρίδας μου πάλι ομοιώθηκα»[Video]

2011-11-06T01:25:00.005+02:00

Οδυσσέας Ελύτης

Μέσα στην αναταραχή των στάσιμων τελικά πολιτικών εξελίξεων, η 2 Νοεμβρίου πέρασε μέσα στην αναστάτωση, χωρίς να μας δοθεί η ευκαιρία να τιμήσουμε μνημονεύοντας για λίγο τον ποιητή του ήλιου και τις θάλασσας, τον ποιητή του «Ἄξιον ἐστί», τον ποιητή Οδυσσέα Ελύτη (ή Αλεπουδέλη), που γεννήθηκε 100 χρόνια πριν. Φέτος ήταν το έτος Ελύτη και ίσως μάλιστα αρκετοί επιβάτες του αττικού μετρό είχαν την ευκαιρία να τον γνωρίσουν περισσότερο με λίγους όμορφους στίχους του (μακάρι πάντα να έχουμε τέτοιες ευκαιρίες). Βέβαια όπως και για άλλους ποιητές και ανήσυχους στοχαστές, τέτοιες ημερομηνίες σημαίνουν μονάχα κάποιους γρήγορους, φτηνούς και εύκολους επικήδειους λόγους, μια βιασύνη να ξοφλήσουμε και να ξεμπερδέψουμε έτσι από τον άβολο πολλές φορές λόγο τους, έναν λόγο που δεν ακούμε.

Ο δικός μου τρόπος να μνημονεύσω τον ποιητή που αγίασε τις αισθήσεις (και ίσως έτσι να ξοφλήσω και εγώ το ίδιο φτηνά;) δεν είναι άλλος παρά να αναγράψω κάποιους ελάχιστους στίχους, μα και να παραθέσω μια εξαιρετική εκπομπή που γυρίστηκε λίγο μετά την βράβευση του με το Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1979:

«Της πατρίδας μου πάλι ομοιώθηκα»

Ένα μικρό και ακόμη επίκαιρο απόσπασμα

Μπορεί κανείς να δει όλη την εκπομπή στην ιστοσελίδα του ψηφιακού αρχείου της ΕΡΤ

Η αφήγησή του ξεκινά με πληροφορίες για την καταγωγή του, τους τόπους όπου έζησε και τον επηρέασαν καθώς και για την προέλευση του ονόματός του. Στη συνέχεια αναφέρεται στην επίδραση των θαλασσινών τοπίων και της αιγαιοπελαγίτικης αισθητικής στην ποίησή του και μιλά για τη σύνδεσή του με τον υπερρεαλισμό, αν και ποτέ δεν υπήρξε αμιγώς υπερρεαλιστής ποιητής. Διευκρινίζει πώς αντιλαμβάνεται την «ελληνικότητα» και τη «διαφάνεια», έννοιες κεντρικές στην ποίησή του, ενώ ιδιαίτερη μνεία επιφυλάσσει στον Διονύσιο Σολωμό, στην ποιητική παράδοση του οποίου θεωρεί ότι ανήκει. Αναφερόμενος στο μείζον έργο του «Άξιον εστί», εξηγεί τον τρόπο που εργάστηκε για να δημιουργήσει μια ποιητική σύνθεση με αναλογίες χριστιανικής λειτουργίας, αλλά με θεματολογία που θα σχετιζόταν με τη σύγχρονη Ελλάδα και το δράμα της. Παραθέτει επίσης την εμπειρία του στο αλβανικό μέτωπο και πώς αυτή μετουσιώθηκε σε ποίηση στο «Άξιον εστί». Τέλος αναφέρεται στη σχέση του με τους νέους και ση φωνή που τους έδωσε για να εκφραστούν μέσω της ηρωίδας του ομώνυμου έργου του «Μαρία Νεφέλη». Στη διάρκεια της εκπομπής το έργο του ποιητή σχολιάζουν ο Ευγένιος Αρανίτσης και ο μεταφραστής Κίμων Φράιαρ.

Για τον Ελύτη, η αλήθεια βρίσκεται στην βίωση της Ιστορίας:

«Μια «κατεψυγμένη» αλήθεια για την Ελλάδα π.χ. είναι η ιστορία της όπως την ερμηνεύουν οι επίσημοι Έλληνες. Μια άλλη «κατεψυγμένη» επίσης, είναι η ιστορία της, όπως την παρουσιάζουν οι Ευρωπαίοι. Η ζωντανή αλήθεια, πιστεύω, βρίσκεται πάλι στην ιστορία της, όπως την ανακαλύπτεις ν’ αναδύεται μέσα σου, από την προσωπική σου εμπειρία και που, τα γεγονότα ή τα μνημεία της τέχνης, απλά και μόνο την υπομνηματίζουν και την εικονογραφούν.» (Πρώτα-Πρώτα η Ποίηση από τα Ανοιχτά Χαρτιά)

Για τον Ελύτη, η Ελληνικότητα είναι «ένας τρόπος να βλέπεις τα πράγματα», ένας τρόπος που όλο και χάνουμε....

Έτσι θα ήθελα πολύ να παραθέσω ένα απόσπασμα από το Ἄξιον Ἐστίν:

Τα Πάθη, Μέρος Γ᾽

Τον πλούτο δεν έδωκες ποτέ σ' εμένα
τον ολοένα ερημούμενο από τις φυλές των Ηπείρων
και απ' αυτές πάλι αλαζονικά, ολοένα, δοξαζόμενο!
Έλαβε τον Βότρυ ο Βορράς
και τον Στάχυ ο Νότος
τη φορά του ανέμου εξαγοράζοντας
και των δέντρων τον κάματο δύο και τρεις φορές
ανόσια εξαργυρώνοντας.
Άλλο εγώ
πάρεξ το θυμάρι στην καρφίδα του ήλιου δεν εγνώρισα
και πάρεξ
τη σταγόνα του νερού στ' άκοπα γένια μου δεν ένιωσα
μα τραχύ το μάγουλο έθεσα στο τραχύτερο της πέτρας
αιώνες κι αιώνες.
Εκοιμήθηκα πάνω στην έγνοια της αυριανής ημέρας
όπως ο στρατιώτης επάνω στο τουφέκι του.
Και τα ελέη της νύχτας ερεύνησα
όπως ο ασκητής το Θεό του.
Από τον ιδρώτα μου έδεσαν διαμάντι
και στα κρυφά μού αντικαταστήσανε
την παρθένα του βλέμματος.
Εζυγίσανε τη χαρά μου και τη βρήκανε, λέει, μικρή
και την πατήσανε χάμου σαν έντομο.
Τη χαρά μου χάμου πατήσανε και στην πέτρα μέσα την κλείσανε
και στερνά την πέτρα μου αφήσανε
τρομερή ζωγραφιά μου.
Με πελέκι βαρύ τη χτυπούν, με σκαρπέλο σκληρό την τρυπούν
με καλέμι πικρό τη χαράζουν, την πέτρα μου.
Κι όσο τρώει την ύλη ο καιρός τόσο βγαίνει πιο καθαρός
ο χρησμός απ' την όψη μου:

ΤΗΝ ΟΡΓΗ ΤΩΝ ΝΕΚΡΩΝ ΝΑ ΦΟΒΑΣΤΕ ΚΑΙ ΤΩΝ ΒΡΑΧΩΝ Τ' ΑΓΑΛΜΑΤΑ!

Αλλά αν είναι να κλείσω, θέλω να καταλήξω με έναν άλλο στίχο:

Και με Φως και με Θάνατον

Είσαι νέος – το ξέρω – και δεν υπάρχει τίποτε.
Λαοί, έθνη, ελευθερίες, τίποτε.
Όμως ε ί σ α ι. Και την ώρα που
Φεύγεις με το ‘να πόδι σου έρχεσαι με τ’ άλλο
Ερωτοφωτόσχιστος
Περνάς θέλεις – δε θέλεις
Αυλητής φυτών και συναγείρεις τα είδωλα
Εναντίον μας. Όσο η φωνή σου αντέχει.

Πώς της παρθένας το τζιτζίκι όταν το πιάνεις
Πάλλονται κάτω απ’ το δέρμα σου οι μυώνες
Ή τα ζώα που πίνουν κι ύστερα κοιτούν
Πώς σβήνουν την αθλιότητα: ίδια εσύ
Παραλαμβάνεις απ’ τους Δίες τον κεραυνό
Και ο κόσμος σού υπακούει. Εμπρός λοιπόν
Από σένα εξαρτάται. Τάχυνε την αστραπή

Πιάσε το ΠΡΕΠΕΙ από το ιώτα και γδάρε το ίσαμε το πι.

(Ο Μικρός Ναυτήλος)

α.α.

Α. Σικελιανός - Εικοσιοχτώ του Οχτώβρη του 1940

2011-10-28T14:46:00.003+03:00

του Έκτορα Δούκα

Σήμερα 28 Οκτωβρίου 2011, 71 χρόνια από αυτή του 40'. Οι συνειρμοί, οι συγκρίσεις, που επιβάλει η ιστορική μνήμη ίσως γίνονται αναπόφευκτοι. Συγκρίσεις, τολμώ να πω, που δεν αφορούν τα ιστορικά γεγονότα, δεν αφορούν την φύση ή την ειρωνική διάθεση πολλές φορές της Ιστορίας, μα την αδυσώπητη εμμονή της να μας ελέγχει κάθε φορά προσωπικά. Κάθε φορά που αποφασίζουμε για το μέλλον. Και όσο και αν το αποφεύγουμε, το δήγμα της για αυτούς που το βιώνουν, νομίζω, θα είναι οξύ.

Η αναμέτρηση σήμερα, αν και τόσο διαφορετική, παραμένει η ίδια. Αναμέτρηση, πρώτα, εσωτερική. Ο πειρασμός να αποδεχτεί κανείς τις εξωτερικές συγκυρίες ως καθοριστικές, να θεωρήσει τον εαυτό του μονάχα ως ένα άτομο αντιμέτωπο με προβλήματα πρώτα ιδιωτικά και μετά καθολικά, είναι πολλές φορές μεγάλος. Ίσως είναι μια ύστατη προσπάθεια να θωρακιστεί μια αντίληψη ακεραιότητας του ατομικού Εγώ μας. Αισθάνομαι, πως σήμερα, σε αυτή ακριβώς την αναμέτρηση δεν κερδίζουμε, καθώς έχουμε χάσει την αίσθηση ανάγκης για πραγματική κοινωνία μεταξύ μας, να κοινωνούμε τις ανάγκες, τα προβλήματά μας μαζί τις ιδέες μας, την ανάγκη να διαμορφώσουμε συλλογικά τις μεταξύ μας σχέσεις και το περιβάλλον μας, να οραματιστούμε για ένα μέλλον δικό μας.

Αν και υπάρχουν σχεδόν όλες οι προϋποθέσεις πλέον για μια συλλογική αντίδραση απέναντι στις δυνάμεις που επιβάλλουν το δικό τους καθεστώς, οι περισσότερες αντιδράσεις που προκύπτουν, προκύπτουν ως διασπασμένες αντιδράσεις απέναντι στη καταπάτηση ατομικών δικαιωμάτων και κεκτημένων και όχι τόσο λόγω κοινωνικών αισθημάτων και αλληλεγγύης, κάτι που φάνηκε ήδη από τις πρώτες διαδηλώσεις. Οι διαδηλώσεις προέκυπταν μεμονωμένες, έπειτα από κάθε «επίθεση» στην κάθε κοινωνική ομάδα, δίχως αλληλεγγύη από/ για την υπόλοιπη κοινωνία. Δυστυχώς δεν είδα φοιτητές να μάχονται με το ίδιο πάθος για τις συντάξεις και τους μισθούς, ούτε και τους υπόλοιπους για την παιδεία.

Σίγουρα όσο περισσότερες κοινωνικές ομάδες πλήττονται, θα υπάρχει και μεγαλύτερη δυσαρέσκεια και μίσος, αλλά φοβάμαι πως όσο δεν υπάρχει ένα συλλογικό Όραμα για το μέλλον, όσο δεν υπάρχει πάθος για κάτι καλλίτερο, όσο μας λείπει αυτή αυτοθυσία και το πάθος που δείξαμε 71 χρόνια πριν - και αυτοθυσία δεν είναι μονάχα να θυσιάσει κανείς την ζωή του αλλά περισσότερο το εγώ του μπροστά στην ανάγκη της κοινωνίας - , όσα και να γκρεμίσουμε, θα βρεθούμε στα ίδια πάλι ερείπια...

Ο Άγγελος Σικελιανός έλεγε πως το γένος βουλιαγμένο μες στον αιώνα να λυτρωθεί μονάχο του μπορεί, μα να ξυπνήσει πρέπει η πλέρια Μνήμη, έτσι αν είναι να γυρίσουμε 71 χρόνια πίσω σήμερα, ας αντηχούν δυνατά αυτοί οι στίχοι και ίσως θυμηθούμε έτσι πάλι την ζωτική ανάγκη να οραματιζόμαστε, καθώς για να είμαστε οι Γκρεμιστές πρέπει να είμαστε πρώτα και οι Χτίστες όπως έλεγε και ο Παλαμάς.

α.α.

Εικοσιοχτώ του Οχτώβρη του 1940

Το γένος βουλιαγμένο μες στον αιώνα
να λυτρωθεί μονάχο του μπορεί
μα να ξυπνήσει πρέπει η πλέρια Μνήμη
βαθειά του, αδάμαστη και τρομερή.

Κανείς δε θα ξεφύγει τη γενιά του!
το βάρος της θα σπάσει ως τη στιγμή,
που βγαίνοντας από τη λησμονιά του
στο φως που πια δεν στέκουν δισταγμοί.

Της ζωής θε να ντυθεί την πανοπλία,
και μ’ ακέριο τον άγιο σκελετό
των περασμένων, θα στηθεί στη γη του
με το κεφάλι αλύγιστο κι ορτό!

Ελέγαμε: ένα Μαραθώνα ακόμα! Ελέγαμε: Μια Σαλαμίνα ακόμα! Ελέγαμε: Ακόμα ένα εικοσιένα! Κι ήρτες τέλος συ, Μητέρα-Μέρα, οπού αγκάλιασες κι ανύψωσες ολόκληρα τα περασμένα στον ανώτατο λυτρωτικό σκοπό τους, στον υπέρτατο τους ηθικόν Ιστορικό Ρυθμό!

Ω δικαίωση όλων των ελληνικών αγώνων! Ω ύψιστη ηθική στροφή μέσα στο χάος ολόκληρου του Κόσμου! Και μαζί, ω γιγάντια, πλέρια ιστορική καταβολή, από την οποία, ..Νικητές, οι Έλληνες, θα ξεκινήσουμε αύριο, πρωτοπόροι της πνευματικής ανάπλασης ολόκληρης της γης!

Ω Μέρα-Μάννα, που μας έσπασες ακέρια κι ως το ύστατο, όλα τα κρυφά εσωτερικά δεσμά μας! Ω κοσμοϊστορική Ελευθερία, τόσο βαθειά λαχταρισμένη! Να Σε! Σε κατέχουμε! Σε νιώθουμε! Σε θέλουμε!

Και θε να Σε κρατήσουμε όλοι, στο τεράστιο ύψος που μας φανερώθηκες απ’ τα χαράματα των Εικοσιοχτώ του Οχτώβρη του 1940, κι ως με τη συντέλεια των αιώνων, είτε ζήσουμε, είτε, αύριο που θα φέγγεις πάνω απ’ όλο τον πλανήτη το γιγάντιο φως Σου, θα βρισκόμαστε στα σπλάχνα Σου, ω Μητέρα, αθάνατοι νεκροί!

Άγγελος Σικελιανός 15 Νοεμβρίου 1940 Νέα Εστία

Α. Κάλβος - Το Χάλκεον Χέρι του Φόβου

2011-10-19T18:36:00.000+03:00

Δεν σκόπευα σήμερα να κάνω καμία ανάρτηση. Όμως θέλησα πολύ να αφιερώσω αυτούς τους λίγους στίχους του Ανδρέα Κάλβου, χωρίς άλλα σχόλια.

α.α.

Ωδή τετάρτη, Εἰς Σάμον

α´.

Ὅσοι τὸ χάλκεον χέρι
βαρὺ τοῦ φόβου αἰσθάνονται,
ζυγὸν δουλείας, ἂς ἔχωσι·
θέλει ἀρετὴν καὶ τόλμην
ἡ ἐλευθερία.

β´.
Αὐτὴ (καὶ ὁ μῦθος κρύπτει
νοῦν ἀληθείας) ἐπτέρωσε
τὸν Ἴκαρον· καὶ ἂν ἔπεσεν
ὁ πτερωθεὶς κ᾿ ἐπνίγη
θαλασσωμένος·

γ´.
Ἀφ᾿ ὑψηλὰ ὅμως ἔπεσε,
καὶ ἀπέθανεν ἐλεύθερος. -
Ἂν γένῃς σφάγιον ἄτιμον
ἑνὸς τυράννου, νόμιζε
φρικτὸν τὸν τάφον.

δ´.
Μοῦσα τὸ Ἰκάριον πέλαγος
ἔχεις γνωστόν. Νὰ ἡ Πάτμος,
νὰ αἱ Κορασσίαι, κ᾿ ἡ Κάλυμνα
ποὺ τρέφει τὰς μελίσσας
μὲ᾿ ἀθέριστα ἄνθη.

ε´.
Νὰ τῆς ἀλόης ἡ νῆσος,
καὶ ἡ Κῶς εὐτυχεστάτη,
ἥ τις τοῦ κόσμου ἐχάρισε
τὸν Ἀπελλῆν καὶ ἀθάνατον
τὸν Ἱπποκράτην.

ς´.
Ἰδοὺ καὶ ὁ μέγας τρόμος
τῆς Ἀσίας γῆς, ἡ Σάμος·
πλέξε δι᾿ αὐτὴν τὸν στέφανον
ὑμνητικὸν καὶ αἰώνιον
λυρικὴ κόρη.

ζ´.
Αὐτοῦ, ἐνθυμᾶσαι, ἐγέμιζες
τοῦ τέιου Ἀνακρέοντος
χαρμόσυνον κρατῆρα,
κ᾿ ἔστρωνες διὰ τὸν γέροντα
δροσόεντα ρόδα.

η´.
Αὐτοῦ, τοῦ Ὁμήρου ἐδίδασκες
τὰ δάκτυλα ῾νὰ τρέχουσι
μὲ᾿ τὴν ᾠδὴν συμφώνως,
ὅταν τὰ ἔργα ἱστόρει
θεῶν καὶ ἡρῴων.

θ´.
Αὐτοῦ, τὰ χρυσὰ ἔπη
ἐμψύχωνες ἐκείνου,
δι᾿ οὗ τὰ νέφη ἐσχίσθησαν
καὶ τῶν ἄστρων ἐφάνηκεν
ἡ ἁρμονία.

ι´.
Ὦ κατοικία Ζεφύρων,
ὅταν ἀλλοῦ τοῦ ἡλίου
καίουν τὰ βουνὰ ἡ ἀκτῖνες,
ἢ τὸν χειμῶνα ἡ νύκτα
κόπτῃ τὰς βρύσεις·

ια´.
Ἐσὺ ἀνθηρὸν τὸ στῆθος σου,
φαιδρὸν τὸν οὐρανὸν
ἔχεις, καὶ ἀπὸ τὰ δένδρα σου
πολλὴ πάντοτε κρέμεται
καρποφορία.

ιβ´.
Καθὼς προτοῦ νυκτώσῃ,
μέσα εἰς τὸν κυανόχροον
αἰθέρα, μόνος φαίνεται
λάμπων γλυκὺς ὁ ἀστέρας
τῆς Ἀφροδίτης.

ιγ´.
Καθὼς μυρτιὰ ὑπερήφανος
ἀπ᾿ ἄνθη φορτωμένη
καὶ ἀπὸ δροσιὰν ἀστράπτει,
ὅταν ἡ αὐγὴ χρυσόζωνος
τὴν χαιρετάῃ·

ιδ´.
Οὕτω τὸ κῦμα Ἰκάριον
κτυποῦσα ἡ βάρκα, βλέπει
σὲ εἷς τὰ νησία ἀνάμεσα
λαμπρὰν καὶ ὑψηλοτάτην,
καὶ ἀγαλλιάζει.

ιε´.
Τί ἐγίνηκαν ἡ ἡμέραι,
ὅτε εἰς τὰς κορυφὰς
τοῦ Κερκετέως δενδρόεντος
ἐχόρευον ἡ τέχναι
στεφανωμέναι.

ις´.
Ἔρχονται, ὦ μακαρία
νῆσος, ἔρχονται πάλιν·
τὸ προμηνύουσι τ᾿ ἄντρα σου
φλογώδη, ἐξ ὧν μυρίαι
μάχαιραι ἐκβαίνουν.

ιζ´.
Ὡς ἡ σφῆκες μαζόνονται
ἐπὶ τὰ ὀλίγα λείψανα
σπαραγμένης ἐλάφου,
ἢ ταύρου ὁποὺ ἐκατάντησε
δεῖπνον λεαίνης,

ιη´.
Ἀλλ᾿ ἂν βροντήσῃ ἐξαίφνης,
πετάουν εὐθὺς καὶ ἀφίνουσι
τὴν ποθητὴν τροφήν,
ὑπὸ τὰ δένδρα φεύγουσαι
καὶ ὑπὸ τοὺς βράχους·

ιθ´.
Οὕτως, εἰς τὰ παράλια
ἀσιατικά, τὰ πλήθη
ἀγαρηνὰ ἀναρίθμητα
βλέπω ῾νὰ ἐπισωρεύονται,
ὅμως ματαίως.

κ´.
Σάλπιγγα μεγαλόφθογγος
«οἱ Σάμιοι», κράζει, «οἱ Σάμιοι»
καὶ ἰδοὺ τὰ πόδια τρέμουσι
μυρίων ἀνδρῶν καὶ ἀλόγων
θορυβουμένων.

κα´.
«Οἱ Σάμιοι»· - καὶ ἐσκορπίσθησαν
τῶν ἀπίστων αἱ φάλαγγες. -
Ἄ, τί, ὦ δειλοί, δὲν μένετε
῾νὰ ἰδῆτε, ἂν τὸ σπαθί μας
κοπτερὸν ἦναι;

κβ´.
Ἔρχονται, πάλιν ἔρχονται
χαρᾶς ἡμέραι, ὦ Σάμος·
τὸ προμηνύουν οἱ θρίαμβοι
πολλοὶ καὶ θαυμαστοί,
ποὺ σὲ δοξάζουν.

κγ´.
Νῆσος λαμπρὰ εὐδαιμόνει·
ὅτε ἡ δουλεία σὲ ἀμαύρονε,
σ᾿ εἶδον· ἄμποτε νἄλθω
῾νὰ φιλήσω τὸ ἐλεύθερον
ἱερόν σου χῶμα.

κδ´.
Ἐὰν φιλοτιμούμεθα
῾νὰ τὴν ῾ξαναποκτήσωμεν
μ᾿ ἵδρωτα καὶ μὲ᾿ αἷμα,
καλὸν εἶναι τὸ καύχημα
τῆς ἀρχαίας δόξης.

Σχετική Ανάρτηση:

Α. Κάλβος - Αἱ εὐχαί (...Παρὰ προστάτας ῾νἄχωμεν.)

Ανιχνεύσεις - η «πολιτική» Αντιγόνη (Τζιφόπουλος, Ζωγραφίδης, π.Ν. Λουδοβίκος, Ανδρεάδης) [VIDEO]

2011-10-16T17:40:00.000+03:00

Γυναικεία μορφή στο Θέατρο στην Μέριδα, Ισπανία. Φωτ.: α.α.

Σήμερα θα προσπαθήσουμε να «διαβάσουμε» την Αντιγόνη, αυτό το τόσο δυναμικό πρόσωπο που δεν δίστασε να εξεγερθεί ενάντια στην τυραννική εξουσία. Ένα πρόσωπο το οποίο αυτονομείται αγνοώντας τους ανθρώπινους νόμους του τυρράνου Κρέοντα, γιατί «ποτέ ο Δίας δεν τα χε αυτά κυρήξει», αλλά που στο τέλος σώζει με το θέλημά της την Πόλη. Δεν μπορώ έτσι παρά να παραπέμψω στην ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα συζήτηση που έγινε στην εκπομπή Ανιχνεύσεις με τους Γ. Τζιφόπουλο, Γ. Ζωγραφίδη, π.Ν. Λουδοβίκο και Γ. Ανδρεάδη για την Αντιγόνη του Σοφοκλή, όπως την βρήκα στο Αντίφωνο μαζί με ένα εξίσου ενδιαφέρον κείμενο του Γ. Ανδρεάδη. Στο τέλος παραθέτω την κινηματογραφική απόδοση της Αντιγόνης του Σοφοκλή με την Ειρήνη Παππά, τον Μάνο Κατράκη και την Μάρω Κοντού (1961) καθώς και σύνδεσμο με νεοελληνική απόδοση του κειμένου.

Αλλά, για όσους μπορεί να μην γνωρίζουν τον μύθο, πρωτα λίγα λόγια:

Η Αντιγόνη ήταν ένα από τα τέσσερα παιδιά του Οιδίποδα που απέκτησε με την Ιοκάστη, βασίλισσα της Θήβας, χωρίς να γνωρίζει ότι ήταν η φυσική μητέρα του. Τα άλλα παιδιά τους ήταν η Ισμήνη, ο Ετεοκλής και ο Πολυνείκης. Ο Οιδίποδας είχε καταραστεί τους γιους του να διαφωνήσουν για το μοίρασμα της κληρονομιάς και να αλληλοσκοτωθούν, επειδή είχαν παραβιάσει κάποιες διαταγές του.
Όταν ο Οιδίποδας ανακάλυψε την αλήθεια για την καταγωγή του αυτοεξορίστηκε και τα δύο αδέρφια συμφώνησαν να διακυβερνούν εναλλάξ ανά ένα χρόνο. Μετά το πρώτο έτος ο Ετεοκλής αρνήθηκε να δώσει το θρόνο στον Πολυνείκη και αυτός έφυγε από τη Θήβα, πήγε στο Άργος, όπου παντρεύτηκε την κόρη του βασιλιά Άδραστου και οργάνωσε εκστρατεία εναντίον της Θήβας. Η εκστρατεία απέτυχε και οι δύο αδερφοί σκοτώθηκαν σε μονομαχία. Το θρόνο πήρε τότε οΚρέων, αδερφός της Ιοκάστης, που διέταξε το πτώμα του Πολυνείκη να μείνει άταφο, επειδή πρόδωσε την πατρίδα του.

Η Αντιγόνη γνωστοποιεί στην αδερφή της Ισμήνη ότι ο νέος βασιλιάς της Θήβας, ο Κρέοντας , πρόκειται να εκδώσει διαταγή με την οποία θα απαγορεύει την ταφή του αδελφού τους Πολυνείκη , γιατί τον θεωρεί προδότη της πατρίδας του, ενώ αντίθετα θα αποδώσει όλες τις απαραίτητες νεκρικές τιμές στον Ετεοκλή, τον άλλο της αδερφό ως υπερασπιστή της Θήβας . Ζητεί τη βοήθειά της να τον θάψει ,αλλά εκείνη αρνείται . Έτσι, η Αντιγόνη αποφασίζει μόνη της να εκτελέσει το χρέος της προς τον αδερφό της. Αφού συλλαμβάνεται επ’ αυτοφώρω από το φύλακα που φύλαγε το νεκρό σώμα του Πολυνείκη, οδηγείται στον Κρέοντα, που την καταδικάζει να περάσει την υπόλοιπη ζωή της σε υπόγεια σπηλιά. Μάταια ο γιος του προσπαθεί να τον μεταπείσει . Ακόμη κι όταν ο μάντης Τειρεσίας τον προειδοποιεί ότι η απόφασή του αυτή θα οδηγήσει στην καταστροφή τον ίδιο και την πόλη , εκείνος τον διώχνει βρίζοντας τον και αποκαλώντας τον αγύρτη. Αίφνης όμως, αντιλαμβάνεται το λάθος του και τρέχει να απελευθερώσει την Αντιγόνη ,για να προλάβει το μίασμα της πόλης. Είναι ωστόσο, ήδη αργά : η Αντιγόνη έχει κρεμαστεί μέσα στη σπηλιά και στα πόδια της κείτεται νεκρός και ο γιος του ο Αίμονας ,που ήταν ερωτευμένος μαζί της κι επρόκειτο να τη νυμφευθεί. Ο Κρέοντας παίρνοντας το γιο του στην αγκαλιά του επιστρέφει στην πόλη μοιρολογώντας τον . Εκεί πληροφορείται πως και η γυναίκα του η Ευριδίκη , έχοντας μάθει το χαμό του γιου της έχει αυτοκτονήσει μέσα στο παλάτι. Η τραγωδία τελειώνει με τον Κρέοντα μόνο του να θρηνεί τους νεκρούς του και την τραγική μοίρα του ζητώντας από το θάνατο να τον λυτρώσει.

από εδώ και εδώ

α.α.

Ανιχνεύσεις: Αντιγόνη (Τζιφόπουλος, Ζωγραφίδης, π. Λουδοβίκος) from Αντίφωνο (antifono.gr) on Vimeo.

Η πτώση αξιών, η περιρρέουσα πολιτική ατμόσφαιρα, η ανύπαρκτη σχέση δημοσίου και ιδιωτικού, η προσπάθεια ανάταξης της κοινωνίας αλλά και η εποχή, καλοκαίρι με τα φεστιβάλ του, καθιστούν νομίζουμε επίκαιρη μια συζήτηση στην εκπομπή "Αντιθέσεις" (19/7/2011) με αφορμή την τραγωδία του Σοφοκλή “Αντιγόνη”.
Τι μηνύματα ήθελε να διδάξει ο αρχαίος τραγικός με το έργο του και πως ερμηνεύθηκε διαχρονικά απο φιλοσόφους και ανθρώπους που εμβάθυναν στην αρχαία ελληνική γραμματεία; Συζητούν (Γ. Τζιφόπουλος, Γ. Ζωγραφίδης, π.Ν. Λουδοβίκος & Γ. Ανδρεάδης )

Μια σύνοψη των απόψεων του κ. Γιάγκου Ανδρεάδη

Η Αντιγόνη του Σοφοκλή, αυτή που γνωρίζουν οι περισσότεροι, γιατί υπάρχουν οι ρόλοι της Αντιγόνης στον Οιδίποδα επί Κολωνώ, στις Φοίνισσες, στην Αντιγόνη του Ευριπίδη και στους Επτά επί Θήβας, αν το φινάλε αυτού του έργου δεν είναι Αλεξανδρινή προσθήκη, η Αντιγόνη λοιπόν που γνωρίζουν οι περισσότεροι και που έχει στοιχειώσει το θέατρο και τον πολιτισμό μας είναι έργο άκρως πολιτικό. Εννοείται ότι άλλο το έργο Αντιγόνη και άλλο το πρόσωπο Αντιγόνη μέσα στο έργο. Όμως η επικίνδυνη γοητεία της Αντιγόνης έγκειται και στο ότι, όπως ο Άμλετ και ο Δον Κιχώτης το πρόσωπο ξεχειλίζει με την δύναμή του και μοιάζει όχι μόνο να οικειοποιείται το έργο ολόκληρο, αλλά και να πορεύεται σαν, τρόπον τινά, αυθύπαρκτο ον. Για να σκεφτούμε πρέπει να συλλάβουμε αυτή τη τρομερή γοητεία αλλά, για να λειτουργήσουμε κριτικά, να της αντισταθούμε.Η Αντιγόνη, λοιπόν, είναι έργο πολιτικό γιατί η ελληνική τραγωδία είναι αδιανόητη χωρίς τον πολυεπίπεδο διάλογό της με την πόλιν: Η τραγωδία κοιτά τους θεούς με τα μάτια του πολίτη. Δεν απιστεί με την έννοια της μοντέρνας αθεϊας αλλά κρίνει τον ίδιο το θεό και τους χρησμούς του. Η Αντιγόνη όμως είναι πολιτικό έργο και διότι το συγκεκριμένο κείμενο κολυμπάει στους πολιτικούς όρους: Πόλις, πολίτης, δήμος εύπολις, άπολις, τυραννίδα, κήρυγμα, στρατηγός, φυγάς ( πολιτικός εξόριστος ), πειθαρχία, αναρχία είναι λίγες μόνον από αυτές, που καθιστούν το έργο θεατρικό πολιτικό εγχειρίδιο. Αλλά και το πρόσωπο Αντιγόνη γίνεται μέσα στην εξέλιξη του έργου άκρως πολιτικό. Στον στίχο 541 ( που ενέπνευσε την Αντιγόνη του Ανούιγ) η Αντιγόνη αγνοεί την έμμεση προσφορά του Κρέοντα να την αθωώσει και αποδεχόμενη την πράξη της μεταβαίνει από το πεδίο της οικογένειας ( θάβω τον αδελφό μου) σε αυτό της πολιτικής ( αψηφώ την τυραννία). Όλοι σχεδόν οι φιλόσοφοι και οι σκηνοθέτες από τον Χέγκελ μέχρι τον Χάϊντεγκερ και τον Καστοριάδη και από τον Μρέχτ ως το Λϊβιγκ Θήατερ συνέλαβαν το έργο και ως δραματική αντιπαράθεση της εξέγερσης προς το κράτος παίρνοντας οι ίδιοι θέση υπέρ των αντιμαχομένων πλευρών. Αλλά ο ελληνικός λαός το είδε το ίδιο πράγμα πιο απλά όταν σε ώρες σαν αυτή της Κατοχής ονόμασε τόσα κορίτσια Αντιγόνες.Αυτό από την άλλη πλευρά συνδυάζεται με το ότι το έργο είναι έργο βαθιά μυητικό. Ο Σοφοκλής, όπως πολλοί Αθηναίοι πολίτες, ήταν μύστης των Ελευσινίων, όπου λατρεύονταν η Περσεφόνη, η Δήμητρα και ο Πλούτων Διόνυσος και μάλιστα σε ένα απόσπασμά του μας λέει ότι όποιος μυηθεί δεν θα γνωρίσει θάνατο. Η Αντιγόνη δεν αποκαλείται συνεχώς άνους, αφρων και δεν συσχετίζεται με τις μαινάδες(τέταρτο στάσιμο) και με την Σεμέλη ( πέμπτο στάσιμο). Οι θεοί που στέκουν στο πλευρό της είναι ο Έρως, η Αφροδίτη και ο Διόνυσος και στην συνέχεια ( μετά την προσβολή του Κρέοντα στον Τειρεσία) όλοι οι θεοί του πάνω και του κάτω κόσμου. Η σχέση της Αντιγόνης με τον Διόνυσο ορίζει και τη σχέση με τον θάνατο. Για τον Ηράκλειτο ( απόσπασμα 15) ο Διόνυσος και ο Άδης είναι ένα. Η Αντιγόνη κινείται μεταξύ έρωτος και θανάτου. Ακριβέστερα όμως κινείται αν προσέξουμε το τελευταίο ( 5^ο ) χορικό εκ θανάτου προς ζωήν. Όπως και ο θάνατος του Ρωμαίου και της Ιουλιέτας κάνει για την σπαρασσόμενη Βερόνα, ο θάνατος της και ο νεκρικός γάμος της με τον Αίμονα ενώνει τα χωρισμένα κομμάτια της πόλης της Θήβας χαρίζοντάς της καινούρια ζωή.Αυτό το κορίτσι που νικά την τυραννία δεν μπορεί να αρέσει στον νεοφιλελευθερισμό και την παγκοσμιοποίηση και στους ερμηνευτές που είναι αλλεργικοί στην εξέγερση. Γι αυτό, από τον Σηθ Μπενερντέτε μέχρι την Τζούντιθ Μπάτλερ προσπαθούν να την βγάλουν λεσβία, αιμομίκτρια, νεκρόφιλη. Ο Σεφέρης είδε τα πράγματα πιο απλά όταν έγραψε: Τραγούδησε μικρή Αντιγόνη, τραγούδησε. Ο τύραννος μέσα στον άνθρωπο έχει πέσει. Ένας ύμνος στο τρελό κορίτσι της ελευθερίας. Αραγε είναι παρούσα; Για μένα ναι. Αν κάνετε μια βόλτα στις πλατείες των αγανακτισμένων σαν το Σύνταγμα, πέρα από τις υπερβολές, τα λάθη, τις όποιες αστοχίες θα δείτε το φάντασμα της Αντιγόνης να διαβαίνει.

Antigone (1961)

Watch Antigone in Entertainment | View More Free Videos Online at Veoh.com

Όλο το κείμενο της Αντιγόνης του Σοφοκλή με νεοελληνική απόδοση εδώ (μτφ. Δ. Σαρρού)

Το ναυάγιο

2011-10-06T19:44:00.000+03:00

Το ναυάγιο

σαν τα άγρια πουλιά

πόσο άστατες εγίνηκαν οι λέξεις

μόλις στο κρύο των υδάτων εβρέθηκα ο μικρός

πώς το κελάδημά τους μια άγρια κραυγή

στα αυτιά μου, πόσο κράζουν;

μα και τώρα πάλι, να, μακρυά πετούν...

Και θάρρεψα πως ήταν η αναστάτωσ’ η μεγάλη,

καθώς έκλειε το πέλαο μέσα του βαθιά

συντρίμμια ενός κόσμου

σχεδόν

ψεύτικου

σε κάποια άγρια και μέλανα νερά

Μα εγώ, καράβι ποτέ δεν είδα

σε αυτή την θάλασσα την μαύρη να βουλιάζει˙

μονάχα πόσο τη νοιώθω τώρα – μόλις τώρα -

σαν να ‘ταν πάντα εδώ, ήρεμη, ακλόνητη,

νεκρή...

Τόσο νεκρή... αλλά το νοιώθω

πως κάποια μέρα

σε κάποιο τόπο, ξένο ή γνώριμο,

θα με ξεβράσει... -

και να, σα ν’ ακούω τώρα την ηχώ της,

κυματισμούς, ρυάσματα,

από μια γέννα δύσκολη, παλιά...

«Αχ Θάλασσα μου μαύρη!

Θάλασσά μου αμάλαγη...

τόσα χρόνια μας γεννάς

αλλά ποτέ δεν είχα νοιώσει

τ’ αλμυρό κι υγρό φιλί σου!»

Και οι λέξεις ; να, ακόμη άστατες πετούν...

ίσως για ένα ναυάγιο που συνέβη κάπου αλλού,

ίσως εντός μου...

α.α