Özgür Gürbüz

Türkiye COP 31’e hazırlanıyor

2026-09-20T22:04:00.000+03:00

Özgür Gürbüz-BirGün / 20 Eylül 2026

Afşin Elbistan A - O. Gurbuz

Kömür, petrol ve gaz gibi fosil yakıtların kullanımı iklimi değiştiriyor. Fosil yakıtlar kullanıldıkça atmosfere karbondioksit gibi seragazları bırakılıyor. Seragazı miktarı arttıkça küresel ısınma hızlanıyor, aşırı hava olaylarının sayısını ve şiddetini artırıyor. Sonrası görülmedik yağışlar, bitmeyen kuraklıklar, daha sık görülen sıcak hava dalgaları, tetiklenen orman yangınları, beklenemdik fırtınalar ve dolular…

Küresel bir sorunun çözümü için devletlerin bir araya gelmesi gerek. O yüzden her yıl toplanıyorlar; bu yılki toplantı Antalya’da. Türkiye, 9 Kasım 2026’da Antalya’da başlayacak Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi’nin (UNFCCC) 31’inci Taraflar Konferansı’nın ev sahibi. İklim değişikliğini durdurmak için 200’e yakın devletin, sivil toplum örgütlerinin ve iş dünyasının bir araya geleceği bu toplantıya Türkiye de çok sıkı hazırlanıyor. Neler yapıyor, anlatalım.

İki dev kömürlü termik santral yüzünden kış aylarında “siyah kar yağdı” haberleriyle gündeme gelen Afşin-Elbistan’daki A Termik Santralı’na, santralın yaklaşık yarısı gücünde ek ünite yapılması için Çelikler Holding uğraşıyor. Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) raporu hazırlandı, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı da bu rapora ÇED olumlu kararı verdi. Çevreciler, sağlıkçılar ve o bölgede oturanlar itiraz etti ÇED olumlu kararı iptal edildi. Halk kurtulduk derken, COP 31’e başkanlık yapacak Çevre Bakanı Murat Kurum’un bakanlığı bu mahkeme kararına itiraz etti. Antalya’da “iklim koruyucusu” olacak Kurum, Afşin’de yeni kömür santralı yapılsın diye uğraşıyor.

Cengiz Holding, Karabiga’da ithal kömürle çalışan termik santralına, devasa bir termik santral (1050 MW) daha eklemek üzere ÇED sürecini başlattı. COP 31’in ev sahibinden çıt çıkmadı. Kömür iklimi değiştirdiği gibi hava kirliliğinin de başlıca sorumlularından.

YK Enerji, Yeniköy ve Kemerköy termik santrallarına kömür sağlamak için Muğla Akbelen ve civarındaki maden sahalarını genişletmek istiyor. Cumhurbaşkanı işlerini kolaylaştırmak için acil kamulaştırma kararı bile aldı. Kararın yürütmesi durdurulsa da dava süreci devam ediyor. Hükümet ve devlet kömürcülerin yanında olduğunu her fırsatta hissettiriyor. Her yıl binlerce insanın canını alan iklim krizini körüklemekte kamu yararı olduğunu bile iddia edebiliyorlar.

Kırklareli’nde ENKA Kırklareli Elektrik Üretim A.Ş., 852 MW gücünde büyük bir gaz santralı açtı. Gaz, elektrik üretiminde kömürden sonra en çok seragazı emisyonuna yol açan ve iklimi değiştiren enerji kaynağı. Enerji Bakanı Alparslan Bayraktar, mayıs ayında gaz santralının açılışına bizzat katılarak COP 31 hazırlıklarını bir adım ileri götürdü.

COP 31 hazırlıkları bunlarla sınırlı değil elbette, her gün bir başka adım daha atılıyor.

5 Eylül günü, “Trakya Petrol ve Doğal Gaz Arama ve Üretim Projesi” kapsamında Kırklareli, Edirne ve Tekirdağ’da, petrol ve gaz araması için onlarca sahanın acele kamulaştırılması için Cumhurbaşkanı Kararı alındı, Resmi Gazete’de yayımlandı. Türkiye’nin toplam seragazı emisyonları içinde ulaşım kaynaklı emisyonların payı yaklaşık yüzde 17. Burada aslan payı petrolde ama Türkiye ulaşımı karayolundan demiryoluna, otomobilden toplu taşımaya kaydırmak yerine petrol aramak için çok değerli tarım arazilerini sondaja açıyor. Mazot fiyatı 100 lirayı geçince de bizim ne suçumuz var diyorlar. Demiryolu yerine duble yol yaparken, havaalanı açarken iyiydi ama.

17 Eylül günü Resmi Gazete’de yayımlanan bir başka kararla 4 bin 300 hektardan fazla ormanlık alan orman sınırları dışına çıkarıldı, yani talana açıldı. Bu kaçıncı karar, saymak mümkün değil. Orman demek yutak alan demek. Ağaçlar karbondioksiti hapsettikleri için iklim kriziyle mücadelede çok önemli bir rol oynuyor. Ormanları, konuta, madene açtıkça, Türkiye’nin yutak alanları zarar görüyor, daha az karbon tutuyoruz. Bu da iklimi değiştiriyor.

COP 31 Türkiye’nin iklim politikasını zerre değiştirmiyor, kömürlü termik santrallardan vazgeçme kararı bile alamadılar. Avrupa’da bu kararı almayan 5 ülke kaldı. Bu işten sadece Antalya’daki otel sahipleri ve uçak şirketleri karlı çıkacak gibi görünüyor. Sözün kısası şu: Türkiye COP 31 hazırlıklarını sürdürüyor.

Akbelen’de şaka gibi uzman görüşü

2026-09-06T12:29:00.000+03:00

Özgür Gürbüz-BirGün / 6 Eylül 2026

Maden ocakları, Yeniköy ve Kemerköy termik santrallarının kömür ihtiyacını karşılamak için Akbelen Ormanları’nı kemirmeye devam ediyor. Tahribat her geçen gün artsa da köylüler ve çevreciler kömür madenine ve termik santrallara karşı direniyor. Hükümet ise aldığı kararlarla köylüyü daha zor durumda bırakıyor. Madenlerin acele kamulaştırma yoluyla genişletilmesi kararı da böyle bir karardı. Akbelen’de yaşayan Esra Işık, bu kararı protesto ederken tutuklanmış, günlerce hapiste yattıktan sonra serbest bırakılmış ama 2 yıl 1 ay hapis cezası almıştı.

Danıştay 6. Dairesi’nin esas hakkında karar verilene kadar acele kamulaştırmanın yürütmesinin durdurulmasını istemesinin ardından devreye şirketin siparişiyle rapor hazırlayan “uzmanlar girdi. İTÜ’den altı öğretim üyesi, YK Enerji’nin isteği üzerine termik santrallara ihtiyaç olup olmadığıyla ilgili bir rapor hazırladı. Umarım Danıştay bu rapora bakarak karar vermez! Rapor yanıltıcı bilgilerle dolu.

Uzman raporunda Türkiye’nin enerji ithalatına 70 milyar dolar ödediği söylenmiş ve çözüm için yerli linyit işaret edilmiş. Doğrusu şu: Türkiye’nin 2025 yılında 62,5 milyar doları bulan enerji ithalatında aslan payı petrole ait ve onu da gaz izler. Kömürün petrolü ve gazı ikame edebilmesi için ulaşımın, ısıtmanın tamamen elektrikli olması, sanayide petrol ve gaz kullanımı yerine elektrik kullanılması gerekir. Türkiye’de henüz böyle bir durum yok. Elektrik kullanımı yaygınlaşsa bile, elektriği kömürden daha ucuza, çevreye ve iklime zarar vermeden üreten yenilenebilir enerji kaynakları dururken niye kömür gibi kirli bir kaynaktan elektrik üretelim?

Uzmanlar, enerji arz güvenliği için kömür santrallarına ihtiyaç var, dolayısıyla da yeni kömür madenleri açılmalı demiş. Hatta adres göstermeden Avrupa’daki elektrik kesintilerinin bile yenilenebilir enerji kaynaklı olduğunu iddia etmiş. İspanya-Portekiz’deki kesintinin yenilenebilir enerji değil yönetimsel bir sorun olduğu ENTSO raporlarında yazıyor, o raporları okumadan, ezbere yorum yapılmış. Üstelik bu yaz, Avrupa’da kuraklık nedeniyle kapatılan veya kapasitesi düşürülen nükleer ve termik santral haberleri her gün önümüze düşerken, arz güvenliği sorunu yaratıyor diye yenilenebilir enerjiyi suçlamak pek ciddiye alınacak bir sav değil.

Enerji arz güvenliği iddiasını rakamlarla da çürütelim. Türkiye’nin enerji santrallarının kurulu gücü 126 GW. En yüksek talebin olduğu gün ve saatte gereken kurulu güç ise 60 GW. Hükümetin açıkladığı hedeflere göre 2035'e kadar 70 GW daha rüzgar ve güneş gücünün şebekeye eklenmesinin planlandığını biliyoruz. Bu da kurulu gücün başka hiçbir ek olmasa bile 2035’te en az 196 GW olacağını gösteriyor. TEİAŞ'ın projeksiyonuna göre o tarih için en yüksek talep tahmini ise 92 GW. Talebin iki katı kurulu güç planlanırken, toplam kurulu gücü 1 GW’ı biraz geçen iki termik santrala mı muhtaç kalacak Türkiye?

Uzmanların olayı anlaması için şu notu da yazalım. Elbette yenilenebilir enerjinin sürekli olmaması onları yedekleyecek başka santrallara ve elektrik depolama sistemlerine ihtiyacı artıracak. Türkiye’de bu uygulamayı bir süredir görüyoruz zaten. Güneş ve rüzgarın olduğu zamanlarda barajlar yedeğe alınıyor, özellikle akşam saatlerinde ise kapaklar açılarak bir batarya gibi kullanılıyor. Uzmanlar TEİAŞ’ın günlük verilerine baksa bu durumu görürdü.

Kaldı ki, mevcut enerji yönetimi 33 bin megavatı bulan elektrik depolama santralına ön lisans vererek, enerji yönetiminde baz yük santrallara duyulan gereksinimi azaltacak bir adım daha attı. Yeni rüzgar ve güneş santralı kurmak isteyene elektrik depolama tesisi de kur diyor. Uzmanlar bilerek ya da bilmeyerek hükümetin bu enerji politikasına itiraz ediyor da olabilir tabi.

Biyokütle, hidroelektrik, jeotermal gibi istendiğinde devreye girebilen yenilenebilir enerji kaynakları ile batarya kapasitesinin rüzgar ve güneş üretimini dengeleyecek şekilde planlanması bu sistemi yürütebilir. Türkiye’nin elektrik üretiminde yüzde 2’lik bir paya sahip termik santrallar için enerji arz güvenliği bahanesini kullanmak inandırıcı değil. Türkiye’nin elektrikte enerji verimliliği ve tasarrufu potansiyeli yüzde 25’lere varıyor. DPT raporlarında bu rakamlar var.

Uzmanların ekonomik sürdürülebilirlik açısından kömürlü termik santrallara ihtiyaç var söylemine de hükümetin Suudi Arabistan’la yaptığı anlaşmadan rakamlarla yanıt verelim. Suudi Arabistan kuracağı güneş santralından üreteceği elektriği kilovatsaati 2,3 dolar sentten satacağını taahhüt eti. Daha önceki güneş ihalelerinde (YEKA) bundan bile düşük fiyatlar verilmişti. Kapasite mekanizması adı altında yerli kömür santrallarına verilen alım garantileri bu rakamların çok üstündeydi. Güneş santrallarının yanına elektrik depolama için dev bataryalar konsa, yani akşam saatlerinde de elektrik üreten hale getirilse bile, kömürden ucuza üretim yapacağını gösteren onlarca rapor var. Uzmanlar isterse seve seve paylaşırım.

Plastik kirliliğinin tek sorumlusu ithalat değil

2026-08-18T10:51:00.000+03:00

Özgür Gürbüz-BirGün / 18 Ağustos 2026

Foto: Greenpeace

Hemen her gün denizlerimizdeki plastik kirliliğini gösteren haberlere, sosyal medya paylaşımlarına rastlıyoruz. Türkiye’nin atık sorununun krize dönüştüğünü denizlere bakarak anlayabiliriz çünkü karaya bıraktığımız atıkların bir bölümünün nehirler ve derelere ulaşıp denizleri kirlettiğini biliyoruz. Gözler Türkiye’nin ithal ettiği atıklara çevrilse de tek sorun atık ithalatı değil.

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ve eşi Emine Erdoğan’ın himayesinde kurulduğu belirtilen, bu yüzden de “resmi çevreci” diyebileceğimiz Sıfır Atık Vakfı’nın iki hafta önce yayımlanan raporu da rakamlarla durumu teyit ediyor. Raporda, nehirler yoluyla denizlere karışan küresel plastik kirliliğinin yüzde 1,5’inden Türkiye’nin sorumlu olduğu yazılmış. Bu da bizi dünyada denizlere en çok plastik atık bırakan 11’inci ülke yapıyor. Sıfır Atık Vakfı Başkanı Samed Ağırbaş da Türkiye'de kişi başına düşen plastik atık üretiminin yılda 48 kilo ile dünya ortalamasının yüzde 44 üzerinde olduğunu raporun tanıtımında söylemişti. Peki, denizlere ulaşan bu atıklar nereden geliyor?

Greenpeace Türkiye, “Türkiye’nin Sıfır Atık Politikası’nın Görünmeyen Yüzü” adlı bilgi notunda, BM verilerine göre İngiltere ve Avrupa Birliği’nden Türkiye’ye gönderilen plastik atık miktarının 2024’te 811 bin tona ulaştığını belirtiyor. Plastik sektörünün sözcülerinden PAGEV ise bu rakamın 677 bin ton olduğunu belirtiyor. Greenpeace, Ticaret Bakanlığı verilerinde ise 2024 atık ithalatının 1,3 milyon tona dayandığının da altını çiziyor.

Verilerdeki tutarsızlık da kontrolsüzlüğün bir göstergesi aslında. Biz yine de eldeki verilerle hesap yapmaya devam edelim. Çevre Bakanlığı’nın “Ulusal Atık Yönetimi Stratejisi ve Planı”na göre Türkiye’de belediye atıklarının miktarı 2024 yılında 40 milyon tona ulaşmış. Bakanlık bu rakamın yüzde 10’unun plastik atık olduğunu belirtiyor, bir başka deyişle her yıl 4 milyon ton plastik atık da kentlerde üretiliyor. Belediye atıklarında plastiğin payı da bölgelere göre değişiyor. Denizle iç içe olan Marmara’da yüzde 14’lere, Akdeniz’de yüzde 12’lere ulaşıyor.

Plastik atık elbette belediye atıkları ve ithalatla sınırlı değil ancak ikisini topladığımızda 5 milyon ton plastik atıktan bahsediyoruz ve bu miktarın beşte biri ithalatla Türkiye’ye giriyor. İthal edilen ve belediyelerin topladığı atıkların hepsi doğaya bırakılmıyor elbette. Türkiye’de toplanan atıkların yüzde 36’sı geri kazanım tesislerine gönderiliyor. Kalanı düzenli ve düzensiz (vahşi) depolama dediğimiz sahalara gidiyor. Düzensiz depolama adı altında doğaya bırakılanların bir kısmının da ormana, denize ulaştığını unutmayalım.

Türkiye’nin doğasını plastiklerden kurtarmak için Çin’in yaptığı gibi plastik atık ithalatını yasaklaması çok önemli bir adım olur. Zaten atık ithalatının Türkiye’ye yönelmesi Çin’in bu kararıyla bağlantılıydı. Çin “hayır” dedi, atıkların yeni adresi Türkiye oldu. Aynı durumu gemi sökümünde de yaşadık. Gelişmiş ülkeler bu kirli işlerden uzaklaştıkça, çevre ve insan sağlığını koruma konusunda önlem almayan Türkiye gibi ülkeler çöplerin ve çöp teknolojilerinin hedefi oluyor.

Plastik üretimini azaltacak ciddi bir eylemimiz de yok, sıfır atık kampanyasının etkisi tartışılır. 2017’de başlayan Sıfır Atık kampanyasının üzerinden dokuz yıl geçti. TÜİK verilerine göre 2017 yılında Türkiye’de plastikten üretilen 2 litreden küçük hacme sahip damacana, pet şişe gibi malzeme sayısı 19 milyondan fazlaymış. 2025’te bu sayı 26 milyona çıkmış. Marketlerde poşetlerin ücretli olması da 2019’da başladı; üzerinden de yedi yıl geçti. 2019’da plastikten yapılan torba ve çantaların ağırlığı 667 bin ton civarındayken 2025’te 1 milyon 79 bin ton olmuş. Neredeyse altı yılda iki katına çıkmış. PAGEV’in plastik ambalaj atık üretimi ve ihracatıyla ilgili rakamları da bu üretimin büyük bir bölümünün Türkiye’de kaldığına işaret ediyor. Plastik üretimi ve kullanımı artarken sorunun çözülemeyeceği ortada.

Bireysel tedbirlerle de böylesine devasa boyutlara ulaşmış bir çevre sorununu çözemeyiz. Mıntıka temizliğiyle milyonlarca ton atığı toplamak mümkün değil. Hükümetin politika üretmesi, atık toplamaktan önce plastik atık üretimini sınırlamak için adım atması gerek. Slogandan öteye gitmeyen sıfır atık kampanyalarıyla, şirketlerin keyfini bozmamak üzerine tasarlanmış depozitolu ürün toplama makinalarıyla sorunu geçiştirmeye çalışıyorlar. Şimdi soralım. Tek kullanımlık plastik ürünleri neden yasaklamıyorsunuz? Sizi hangi plastik üreticisi durduruyor? Neden sektörü ilgilendiren tüm verileri şeffaf bir şekilde açıklamıyorsunuz?

Helal atık

2026-08-08T00:20:00.000+03:00

Özgür Gürbüz-BirGün / 8 Ağustos 2026

Hükümetin yaşam tarzına müdahalesi ve onların tarif ettiği inanca sahip olmayanları cezalandırması depozitolu ambalaja kadar uzandı. Ambalaj atıklarını toplamak için sokaklara konan makinelerin bazıları alkollü içki ambalajlarını almamak üzerine programlanmış. Boş bira kutusundan bile rahatsız olan bazı marketler, çevreye zarar vermemek adına ambalajını makineye getiren kişileri geri çeviriyor, üstelik nedenini de söylemiyor. Başıma gelince araştırdım. Meğer sorun “atığımın helal olmamasıymış”.

Bildiğiniz gibi bir ay kadar önce cam, alüminyum ve pet şişedeki içecek ambalajlarına depozito getirildi ve sayıları çok az da olsa marketlere, sokaklara DOA adı verilen makineler yerleştirildi. Ambalaj atığınızı artık bu makinelere atıp, geri dönüşüm sürecine destek olabiliyor, karşılığında da her bir ambalaj için bir lira alıyorsunuz. Kötünün iyisi diyebileceğimiz bir uygulama. Yıllardır atıklarımı evde ayıran biriyim zaten. Hafta sonu uygulamayı cep telefonuma indirdim ve biriktirdiğim atıkları DOA makinesine götürüp nasıl çalıştığını görmek istedim.

Makine sayısı çok az ve atık hazneleri çok çabuk doluyor. O yüzden de sürekli uygulamadan uygun anı kolluyordum. Kadıköy Selamiçeşme’deki BİM süpermarketinin önündeki makinede alüminyum kutular için “uygun” ibaresini görünce, cam şişeleri evde bırakıp yola koyuldum. Makinenin önüne geldiğimde alüminyum kutular için hala uygun uyarısı vardı ancak ilk kutuyu atar atmaz ekranda, “Bu ürün, bu cihazda iade edilememektedir. Lütfen farklı bir iade noktasını deneyiniz” yazısı çıktı ve kutu geri verildi. Acaba o kutuda mı sorun var diyerek diğerlerini denedim. Diğer kutularda da aynı yanıtı aldım. Hepsi bira kutusuydu. İçime bir kurt düştü, markete girip alüminyum kutuda bir meyve suyu aldım. İçip onu makineye gönderdiğimde hiç sorunsuz kabul etti. Bununla da yetinmedim. Yarım saat yürüyüp, birçok kişinin kuyrukta olduğu en yakındaki diğer DOA makinesine gittim. Bu makine bir markete bağlı değildi, sokaktaydı. Bekleyenlerden rica ederek aynı kutuları bu makineye attım. Bu defa sorun yaşamadım. Sorun BİM’in önündeki makinedeydi. Bira kutularını beğenmeyen oydu.

Tahminimi doğrulamak için Türkiye Çevre Ajansı’nda belirtilen numaradan çağrı merkezini aradım. Müşteri temsilcisinden aldığım yanıt şu oldu: “Mevzuat gereği alkollü içecek satışı yapmayan satış noktaları, alkollü içecek ambalajlarını geri almaktan imtina edebilirler. Tamamen marketle ilgili bir durum”. Burada hangi mevzuattan bahsediliyor emin değilim. Tamamen depozito makinesini marketinin önüne koyan şirketin patronlarının keyfine kalmış bir durum desek daha doğru olur. Alın size bir ayrımcılık daha.

Alkollü içecek ambalajını geri dönüşüme göndermek isteyenleri daha az geri dönüşüm seçeneği bekliyor. Bu da benim durumumda olduğu gibi daha fazla yol, daha fazla kuyruk ve eziyet demek. Dünyada milyonlarca müslüman var ve birçoğunun alkollü içki içtiğini hepimiz biliyoruz. Müslümanların bile farklılaştığı bir konuda, iki üç market sahibi rahatsız oluyor diye binlerce yurttaşa eziyet çektirmek, doğanın kirletilmesine davetiye çıkarmak, “sıfır atık” politikasıyla ne kadar uyuşuyor? COP 31’de “helal sıfır atık” uygulamanızı dünyaya anlatırsınız artık. Türkiye’de birçok ilde alkollü içecek satış belgesinin çok zor verildiğini, bir çeşit gizli baskı uygulandığını da biliyoruz. O illerde insanlar kullanılmış ambalajları geri dönüştürmek için kilometrelerce yol mu yapacak, makine makine gezip demokrasiye saygılı geri dönüşüm makinesi mi arayacak? Ya tüm makineleri tüm atıklara açın ya da çevreyi koruyormuş gibi yapmayı bırakın.

Boş bira kutusunu, mağazanın içinde bile olmayan bir makineye atılmasından kim neden rahatsız oluyor, o da ilginç bir konu. Kamunun kaynakları insanların bireysel tercihleri için nasıl böyle israf edilebiliyor? Bunun gibi onlarca soru sorulabilir. Ne acayip iş değil mi? Laiklik olmadan çevre koruması bile olmuyor ülkede.

Türkiye Küresel Serinletme Taahhüdü’nde neden yok?

2026-08-04T22:11:00.000+03:00

Özgür Gürbüz-BirGün / 4 Ağustos 2026

İnsan kaynaklı iklim değişikliği kentleri yaşanmaz hale getiriyor. Avrupa’da sıcak hava dalgaları nedeniyle bu yaz hayatını kaybedenlerin sayısının şimdiden 30 bini geçtiği tahmin ediliyor. Ölenlerin büyük çoğunluğu 65 yaş ve üstünde. Kalp ve damar hastalıkları bulunanlar, klima alma, faturalarını ödeme şansı olmayan yoksullar gibi dezavantajlı gruplar iklim krizi kaynaklı sıcak hava dalgalarının öncelikli kurbanları.

İklim krizi sadece Avrupa’yı vurmuyor. Dünyada sıcaklıkla ilgili ölümler, 2000-2004 dönemi ile 2017-2021 dönemi arasında yüzde 68 oranında arttı. 2023 yılında yapılan bir araştırma 1 milyar 200 milyon insanın soğutma araçlarına erişimleri olmadığı için risk altında olduğunu gösteriyor. Erişimi olmayanlar içinde kırsalda yaşayanlarının yüzde 52’si, kentlerde yaşayanların ise yüzde 54’ü kadın. Kadınlar gibi çocuklar da klimasız, vantilatörsüz evlerde risk altında sıcaklarla boğuşuyor.

Avrupa’da binaların sıcaktan çok soğuk havaya dayanıklı yapılması, klima eksikliği ölü sayısını artırıyor ama her eve klima koymak da sorunu çözmüyor. Yoksulların elektrik faturasını ödeme şansları yok. İklim krizini durdurmadan, klimalarla uyum sağlamaya çalışmak elektrik talebini artıracağı için sorunu daha da büyütüyor. Uluslararası Enerji Ajansı, önümüzdeki dört yılda alan soğutma kaynaklı elektrik talebinin veri merkezleri (yapay zeka) kaynaklı talepten bile daha yüksek olacağını belirtiyor.

Elektrik talebini kömür ve gaz santrallarıyla karşılamak iklimi değiştiren daha çok emisyon demek. Rüzgar ve güneş gibi yenilenebilir enerjiye yönelseniz, o da başka sorunları beraberinde getirebiliyor. O zaman sorunun çözümü soğutma gereksinimini azaltmak.

2023 yılında COP 28’de (BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi 28. Taraflar Konferansı) Küresel Serinletme Taahhüdü (Global Cooling Pledge) bu yüzden ortaya atılmış, üç ayrı hedefte uzlaşılmıştı. 2050’ye kadar soğutma kaynaklı seragazı emisyonlarının yüzde 68 oranında azaltılması, sürdürülebilir soğutmaya erişimin 2030’a kadar ciddi oranda artırılması ve yeni klimaların küresel ortalama verimliliğinin yüzde 50 oranında iyileştirilmesi.

O günden bu yana bu taahhüde 75 ülke ve 250’den fazla kent imza attı. Serin Koalisyon ya da Havalı Koalisyon (Cool Coalition) adı verilen bu grup birçok ülkede örnek projelerle hedefleri gerçekleştirmeye çalışıyor.

Bu nasıl olacak? Öncelikle soğutmada kullanılan klima gibi aletlerin daha verimli olanlarıyla değiştirilmesi isteniyor. 2022 yılında sabit soğutma cihazlarının dünyada tüketilen elektriğin yüzde 19’undan sorumlu olduğunu düşünürseniz en ufak bir verimlilik artışının bile büyük fark yaratacağını rahatlıkla söyleyebiliriz. Marketlerde gördüğümüz kapaksız buzluklar da kapaklı olanlara göre iki kat fazla elektrik tüketiyor. Buzluklara kapak zorunluluğu da çok şeyi değiştirebilir.

Yeşil binalar, yalıtım standartlarının artırılması ise daha köklü çözümler arasında yer alıyor. ABD’de değişen standartlar yeni binaların eskilerine göre yüzde 40 daha az enerji tüketmesini sağlamış. Fas’ta klimalardan güneş panellerine kadar yeni standartlar belirlenmiş. Dünyada ulusal ölçekte soğutma politikaları sahibi ülkelerin oranı 2023’te yüzde 54’e ulaşmış. Soğuk gıda zincirlerinin iyileştirilmesinden kentlerdeki ısı adalarının azaltılmasına kadar onlarca proje ve fikir var. Şimdi can alıcı soruya gelelim. Küresel Serinletme Taahhüdü’ne imza atan 75 ülke ve 250’den fazla kent arasında neden Türkiye ve Türkiye’den kentler yok? Şirketler ve akademik kuruluşlar da katılabiliyor ama orada da Türkiye’den bir isme rastlamıyoruz. Bu çalışmaların bazıları ilerleyecek, bazıları kağıt üstünde kalacak; formalite olduğunu bile düşünebilirsiniz ancak dünyada kamu böyle çalışıyor ve içlerinden çıkan bir çözüm, o ülkeyi bir adım öne çıkaracak.

Hükümetin planlama “sevmemesi” ve yandaş şirketlerle ilişkilerinden dolayı elektrik tüketimini azaltma gibi bir isteği hiç olmadı. Herkes daha çok elektrik tüketsin, dağıtım şirketleri ve büyük santral sahipleri zengin olsun istiyorlar. Faturayı ne de olsa halk ödüyor. Enerji verimliliği o yüzden hep arka planda. Halbuki Türkiye’nin elektrik tüketiminde soğutma çok büyük rol oynuyor. Belediyeler de sürece dahil olamıyor çünkü hükümet tarafından çalışamayacak hale getirildiler. Başkanlar hapiste, kadrolar gözlem altında ve bütçeler kısıtlandı. Zaten yerel yönetimlerin yetki sorunu da var. Kentinde yapılan binanın standartını belediyeler değil, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı belirliyor. Boşuna demiyoruz, başka bir dünya mümkün diye.

Enerjide güneşin önemi

2026-07-29T22:03:00.000+03:00

Özgür Gürbüz-BirGün / 29 Temmuz 2026

26 Temmuz 2026, elektrik üretim grafiği

Türkiye’nin elektrik talebinin en yüksek olduğu an 28 Temmuz 2025, saat 14.45’ti. O andaki elektrik talebini karşılamak için 60 bin megavatlık elektrik santralına ihtiyaç duyuldu. Türkiye’nin mevcut elektrik santrallarının kurulu gücü ise 126 bin. Elektrik talebinin iki katından fazla kurulu gücümüz olduğu ortada ama iş bu kadar basit değil.

Elektrik üreten santralların 42 bin megavatı rüzgar ve güneş santralı. Bu santrallar düğmesine bastıldığında elektrik üreten santrallar değil ama nükleer ve termik santral sevdalılarının anlattığı gibi “kafasına göre çalışan” santrallar da değiller. Güneşin ne zaman doğduğu ve battığı, rüzgarın ne zaman eseceği ve duracağı minimal hata paylarıyla biliniyor. Benzer bir değişkenliğe sahip hidroelektrik santralların kurulu gücü de 32 bin megavat civarında. Hidroelektrik ve yenilenebilir enerjiyi toplayınca kurulu gücün yarısından fazlası düğmesine bastığınızda her zaman çalışamayabilecek santrallardan oluşuyor. Nükleer ve termik santralları savunanlar da bu saptamaya güvenerek, “baz yük” dedikleri bu iki tip santralın payının artırılmasını savunuyor.

İlk bakışta haklı gibi görünseler de değişen dünya onları zorluyor. Öncelikle şunu bilmeliyiz. Türkiye’nin elektrik talebinin arttığı günler yaz ayları ve öğle saatleri. Nedeni de büyük ölçüde klima kullanımının artması. Burada Türkiye’nin giderek artan güneş kurulu gücü inanılmaz önemli bir rol üstlenerek hayat kurtarıyor. Çünkü uzun yaz günlerinde güneş enerjisi üretimi de artıyor ve Türkiye’nin elektrik üretiminde asıl oyuncu haline geliyor.

İnanmayabilirsiniz, üç gün öncesinden rakamlar vererek ispatlayalım. 27 Temmuz 2026 günü güneş santralları sabah saat 6.30 itibarıyla elektrik üretmeye başladı ve öğle saatlerinde, örneğin saat 13.00’da 50 bin megavatlık elektrik üretiminin 21 bin megavatını karşıladı. Barajlarla beraber bu iki kaynak elektrik üretiminin beşte üçünü oluşturdu. Güneş santrallarının en son elektrik ürettiği saat ise 19.30’du. Bu bahar ve yaz aylarında hemen hemen her gün böyle, güneş artık asıl oyuncu ve artan kapasitesiyle çok daha büyük paylara sahip olacak. Güneşin elektrik talebinin yüksek olduğu saatlerde devreye girmesi Türkiye’yi büyük bir yükten kurtarıyor. Güneş enerjisi olmasaydı, talebi karşılamak için öğle saatlerinde 20 bin megavata yakın ek santral gerekecekti ki bu da 20 büyük termik santrala eş.

Kömür ve gazla çalışan termik santrallara en çok akşam saatlerinde ihtiyaç oluyor, o saatlerde bile 25 bin megavatlık kapasite çalışıyor çünkü gündüz bekletilen hidroelektrikle, düğmesine basınca çalışma özelliği olan biyokütle ile jeotermal gibi farklı yenilenebilir enerji kaynakları da devreye alınıyor. Rüzgar ise zaten gece de elektrik üretimi yapabiliyor.

Türkiye’nin mevcut koşullarda ihtiyacı, öğle saatlerinde özellikle güneşten üretilen fazla elektriği depolayabilmek ve akşam ve gece saatlerinde şebekeye vermek. Bunu yapmanın birçok yolu var ama düşük maliyet nedeniyle öne çıkan yöntem büyük bataryalardan oluşan elektrik depolama sistemleri. Türkiye’nin toplam 33 bin megavatı bulan depolama sistemlerine ön lisans verdiğini hatırlatalım. Bataryalar 24 saatlik kapasitelere sahip değiller ama 12 saatlik güneşsiz geçen zamanda önemli bir rol oynayabilirler. 8-12 saat arası elektrik verebilecek batarya teknolojisi de mevcut ama Türkiye’de RES ve GES yatırımlarında zorunlu tutulan süre o santralin üretiminin bir saatine eşit. Bunun ivedilikle değişmesi gerektiğini de yeri gelmişken söyleyelim.

Elektrik depolama kapasitesi büyüdükçe akşam saatlerinde termik ve nükleer santrallara olan ihtiyacın azalacağı ortada. Kömürsüz bir Türkiye ufukta göründü bile. 26 Temmuz örneğinden devam edelim. Gece saatlerinde 15 bin megavatlık katkı yapan kömür santrallarının yenilenebilir ve batarya kapasitesi artışı ama daha da önemlisi iyi bir enerji yönetimiyle kısa vadede devreden çıkarılmasının önünde bir engel olmadığını söyleyebiliriz. Biyokütle santralları gündüz değil gece elektrik üretebilir. Öğle saatlerinde barajlar durdurulup, güneşle ikame edilebilir. Sadece bu bile bize 6-7 bin megavatlık bir hidro gücün akşama bırakılmasını sağlayabilir. Zaten barajlı hidroelektrik santralları güneş santrallarıyla eşleştirilse, batarya ihtiyacı da azalır.

Enerjinin verimli kullanılmasıyla tasarruf artırılabilir, akıllı binalar ve kentlerle klima ihtiyacı azalır ve gece boyunca boş yere yanan ışıklandırmalar kapatılabilir. Bunlar gibi onlarca çözüm enerji yönetimiyle ilgili ve ne yazık ki hükümetin planlama ve yönetim eksiği nedeniyle hayata geçirilmiyor. Özetle, güneş, rüzgar bize yeter diyenler haklı çıkıyor. Kısa sürede bunu rakamlar da söyleyecek ama bizi kömür ve nükleerciler yönetiyor.

Bedava bilet verseler arabanızdan vazgeçer misiniz?

2026-07-23T20:40:00.000+03:00

Özgür Gürbüz-BirGün / 23 Temmuz 2026

“Otomobilinizden vazgeçerseniz size ülkedeki tüm ulaşım araçlarını bir yıl boyunca ücretsiz kullanmanızı sağlayacak bir kart verelim” deselerdi, ne yanıt verirdiniz? Almanya’nın Frankfurt kenti, sakinlerine 2024’ten beri bu soruyu soruyor. İlk yıl 560 Frankfurtlu bu teklife olumlu yanıt vermişti, ikinci yıl bu sayı artarak 750’ye ulaştı.

Teklif basit. Arabanızı aileniz dışında birine satar ya da hurdaya çıkarırsanız, size tüm Almanya’da geçerli “Almanya bileti”ni (Deutschlandticket) bedava veriyorlar. Almanya bileti ülkedeki tüm toplu taşıma araçlarına sınırsız biniş hakkı sağlıyor. Şehiriçi otobüsler, metro ve tramvayın yanı sıra şehirlerarası trenler de hizmetinizde. Almanya biletinin yıllık maliyeti 756 avro. Yapmanız gereken tek şey otomobilinizden vazgeçtiğini ispatlamak ve bir yıl boyunca yeni bir otomobil almamak.

Teklifi kabul edenlerin çoğu tek başına yaşayanlar veya iki kişilik, özellikle de gelir seviyesi düşük aileler. Yüzde 52’si kadın, yüzde 21’i ise 56 ila 65 yaş grubu arasında. Belediyenin bu projesinin kullananların yarısından fazlası çalışanlar, yaklaşık üçte biri ise emekli. Otomobil sahipliliğinin maliyeti ve ekonomik zorlukların belirleyici olduğu kesin.

Eski otomobillerini hurdaya çıkarıyorlardır diye düşünmeyin, ilk yılki 560 başvuru sahibinin sadece 11’inin arabası hurdaya ayrılmış. Programın asıl başarısının ise şu veriler olduğu düşünülüyor. Bu destek programının başlamasından önce kullanıcıların yüzde 26’sı otomobili ana ulaşım aracı olarak kullanırken, programa katıldıktan sonra bu oran yüzde 7’ye düşüyor. Daha da ilginci, bir yıllık bedava biletin süresi bittikten sonra da toplu taşıma katılımcıların yüzde 58’i için ana ulaşım aracı olmaya devam ediyor. Aynı kişilerin arabalarıyla vedalaşmadan önceki oranı yüzde 40’mış. Tren ve otobüsü sık kullananların sayısı da yüzde 6’dan yüzde 28’e yükselmiş. Ayrıca bisiklet kullanımı ve yürüyüş sayısı da artmış. Bisiklete taytla mı binmişler, aralarında vali var mı; o konularda veri yok.

Özetlersek, otomobil çoğu zaman bir zorunluluk değil bir bağımlılık. Statü simgesi ve tüketim kültürünün bir göstergesi olmaya devam ediyor ama ulaşım araçları arasında çevreye ve iklime en çok zarar verenlerden biri olduğu kesin. Toplu taşıma ve bisiklet ise otomobilin panzehri.

Ülkede siyasette her gün bir başka deprem yaşanırken, demokratik rejim yok edilmeye çalışılırken bunları neden anlattım? Başka bir dünyada yaşamıyorum elbette. Hapse atılan, makamından edilen seçilmiş yöneticilerle oy verme hakkımız bile gasp edilirken bizi isyanın kıyısından döndüren şeyler çoğu zaman kapitalizmin bizi uyuşturmak için kullandığı otomobil gibi metalar oluyor.

19 Mart Darbesi diye tanımlanan, Ekrem İmamoğlu’nun gözaltına alınmasıyla başlayan süreçten sonraki boykot çağrılarını hatırlayın. Boykotun birçok alanda işe yaradığını biliyoruz ancak CHP’nin boykot listesinde yer alan otomobillerin satış rakamları boykottan etkilenmişe benzemiyor. Örneğin boykot listesinde yer alan Doğuş Grubu’na ait üç aracın satışları 2025’te bir önceki yıla göre arttı. Bu otomobillerin hepsini iktidara ve demokrasi karşıtı müdahalelere destek verenler almadığına göre, boykot çağrısı iş otomobile gelince etkisiz kalmışa benziyor. Otomobil tutkusu kapitalizmin insanları metalara nasıl tutsak ettiğini gösteren önemli bir örnek. Boykot ise içinde bulunduğumuz dünyada otokratik rejimlere karşı mücadelede kullanılan, etkili bir yöntem. O yüzden de kendimizi kapitalizmin en etkin uyuşturucularından kurtulma konusunda hazırlamamız gerek. “Cumhuriyet mi yoksa sevdiğim otomobil mi” sorusunu henüz sormadıysak bile, bir gün kendimize sormak zorunda kalabiliriz.

Kamunun toplu ulaşımı destekleyen politikaları hayata geçirmesi, otomobilsiz hayatı teşvik etmesi, kapitalizmin insanları tutsak alan, bağımlılık yaratan metalarına karşı direnç yarattığı, bizi güçlendirdiği için çok değerli. O yüzden de Almanya örneğini bu sıcak gündeme rağmen sizle paylaşmak istedim. Özgürlükten vazgeçilmez ama her şeyden vazgeçilir.

Teşviklerle nükleere göz kırpıyorlar

2026-07-16T23:11:00.000+03:00

AKP’li vekillerin torba kanun teklifine son anda ekledikleri üç maddeyle nükleer santral projelerine yeni teşvikler verildi. Kapusuzoğlu’na göre, santrallar tamamlandığında ilave vergi teşvikleri getirilmesi de çok güçlü bir olasılık.

Özgür Gürbüz-BirGün / 16 Temmuz 2026

Foto: Akkuyu Nükleer

TBMM Plan ve Bütçe Komisyonu’nda kabul edilen 2/3764 esas numaralı kanun teklifi, Türkiye’de yapımı süren Rusya’ya ait Akkuyu Nükleer Santralı’na ve yapılması planlanan diğer santral projelerine teşvik yağdırdı. Genel Kurul’a gönderilecek torba kanun teklifine eklenen üç ayrı maddeyle, nükleer santral projelerine kurumlar vergisi, KDV ve damga vergisi üzerinden teşvikler verildi. Böylece, Akkuyu’da yapımı süren ancak finansal sorunlar yaşayan santrala yeni kolaylıklar sağlanırken, Sinop ve Kıyıköy nükleer santral projeleri için Kanada, ABD, Güney Kore ve Çin’in de aralarında olduğu farklı ülkelerle yürütülen pazarlıklarda, yabancı şirketlere daha cazip koşullar sunulmuş oldu.

Teklifin 10. maddesinde nükleer enerji şirketlerine KDV üzerinden yeni teşvikler veriliyor. Yine ön lisans ve/veya lisans sahibi şirketlere, yatırım teşvik belgesi kapsamında inşaat işleri nedeniyle yüklendiği KDV’nin altı aylık dönemler itibariyle izleyen bir yıl içinde kendilerine iadesinin önü açılıyor. Yatırım teşvik belgesi kapsamındaki makine ve teçhizat teslimleri KDV’den muaf tutuluyor ve söz konusu makine ve teçhizat için yüklenilen ve indirim yoluyla giderilemeyen KDV’nin talep edilmesi halinde işlemi yapan satıcıya iadesine yeşil ışık yakılıyor. Burada sağlanan avantajı Vergi uzmanı Tuncay Kapusuzoğlu, “Normalde yatırım teşvik belgesi kapsamında KDV istisnasından yararlanacak makine ve teçhizatlar tüm özellikleriyle ayrıntılı olarak belirlenip istisna uygulanırken, burada nükleer santral kapsamındaki tüm makine ve teçhizatlara istisna getirilmiş. Kapsam çok geniş tutulmuş” diye özetliyor. Kapusuzoğlu, nükleer santrallara uygulanan bu teşviğin diğer enerji santrallarına uygulanmadığına da dikkat çekerek, “Bu üretim maliyeti açısından ciddi sorun yaratıyor. Vergilendirme ilkeleri açısından da teorik sorun var. Diğer enerji firmalarıyla nükleer enerji firmaları arasında farklılık oluşmuştur” açıklamasını yapıyor.

Kanun teklifinin 19. maddesinde, nükleer santral kurmak için ön lisans ya da lisans almış şirketlere örtülü sermaye üzerinden önemli bir vergi avantajı sunuluyor. Nükleer enerji şirketlerine faaliyet konularıyla ilgili borçlanmalarında örtülü sermaye sınırı genişletiliyor. Alınan borçların ilişkili banka ve finans kuruluşlarından temininde halen uygulanmakta olan, borcun yüzde 50’si (kuralı) değil yüzde 25’i örtülü sermaye limit hesabına dahil edilerek şirketlerin daha fazla borçlanmasının önü açılıyor. Kapusuzoğlu şöyle özetliyor: “Örtülü sermaye kapsamına giren borçlanmalarda öz sermaye üzerinden ödenen veya hesaplanan faizler kurum kazancının tespitinde indirim olarak kabul edilmemektedir. Nükleer enerji santrallerinde örtülü sermaye hesabında uygulanacak marj genişletilince gider yazılmayacak tutar riski de azalıyor”. Kanun teklifinde, Cumhurbaşkanı’na 2045 sonuna kadar uygulanacak bu düzenlemeyi beş yıl uzatma hakkı da veriliyor.

Kanun teklifi ile getirilen son değişiklik ise damga vergisi istisnası. Bu değişiklikle, nükleer santrallerle ilgili tüm mal ve hizmetlerle, taşeronlar da dahil her türlü işlem istisna kapsamına alınıyor. Nükleer santral dışındaki enerji santralleri için ise Damga Vergisi Kanunu’nun ekindeki 2 nolu tablonun 43. fıkrasında yatırım teşvik belgesi kapsamındaki sözleşmeler damga vergisinden istisna tutuluyor.

Tuncay Kapusuzoğlu, yapılan bu düzenlemelerle diğer enerji üretim seçenekleri ile nükleer enerji arasında bir tercih yapıldığını belirterek, “nükleer enerji iktidarın favori enerji kaynağı olmuş ve vergi açısından gereken tüm düzenlemeler bu doğrultuda yapılmış” yorumunu yapıyor. Kapusuzoğlu’na göre, nükleer santrallar tamamlandığında kazanç için de ilave vergi teşvikleri getirilmesi çok güçlü bir olasılık.

Ziraat Bankası neden madencilere kredi veriyor?

2026-07-04T01:02:00.000+03:00

Özgür Gürbüz-BirGün / 4 Temmuz 2026

Foto: BirGün

Amasya’nın Gümüşhacıköy ilçesinde uzun zamandır yaylak ve mera olarak kullanılan alanlar maden şirketine tahsis edildi. Su kaynakları ve orman varlığı nedeniyle de çok büyük öneme sahip, 4 bin hektarı aşan bu alanın korunması için bölge halkı eylemler yapmaya başladı ve maden ihalesinin iptali için de dava açtı. Hükümetin tarımı, toprağı değil madencileri koruyan politikaları sonucu ülkenin dört bir köşesi maden firmalarının adeta saldırısı altında.

Gümüşhacıköy’de maden açılmak istenen sahayla ilgili uzman raporları riski açıkça ortaya koyuyor. İnegöl Dağı ilçenin içme suyu kaynağına ev sahipliği yapıyor. Uzmanlar, İmirler Kaynağı ve Kabadere Havzası’nın zarar görmesi yaşamın kaynağı suyun kirlenmesine yol açabilir uyarısında bulunuyor. Bölgede biyoçeşitlilik de oldukça zengin. 661 bitki türü var. Sadece meralar değil orman varlığı da tehdit altında. Sarıçam ve karaçamlar bölgedeki yaban hayatın devamı için kritik öneme sahip. Bölgede, Türkiye’ye ün salmış kızılcıklardan sertifikalı organik üretime kadar her şey var. Organik elma, ceviz, ayva, fındık…

Gümüşhacıköy’de maden sahası içinde kalan alanların hukuki durumu da tartışmalı. Orman, mera ve bireysel mülkiyetlerin iç içe geçmesi nedeniyle süregelen hukuki süreçler var ancak Maden ve Petrol İşleri Genel Müdrülüğü, hukui sorunların çözülmemiş olmasını pek ciddiye almışa benzemiyor; ihaleyi açmış. Madencilik faaliyetlerinden etkilenecek bölgede sit alanları, inançsal öneme sahip yerler de var. Aşık Özlemi’nin mezarı, Niyazi Baba Şenlikleri’nin yapıldığı alanlar madencilik çalışmalarından etkilenecek.

Amasya Gümüşhacıköy’de yanlışlar listesi uzayıp gidiyor ama belki de en önemli hata halka rağmen madene yeşil ışık yakılması. Halkın maden açılması gibi bir talebi yok. Aksine, Mayıs ayının sonunda büyük bir yürüyüşle tepkilerini bile gösterdiler.

Türkiye’de kangrene dönüşen madencilik sorununun özünde de aslında halkla yönetenler arasındaki derin uçurum yatıyor. Bizi yönetenlerin, sömürge madenciliğine benzetilen bu duruma “yeşil ışık” yaktığı, kanunlarda yapılan değişiklikler ve verdikleri izinlerle açıkça görülüyor. Halk direniyor, yöneticiler dinlemiyor. Balık baştan kokar misali, bankalar da aynı yolda ilerliyor. Buyurun size dudak uçuklatan bir örnek. Kuruluş amacı tarımı desteklemek, çiftçiye uygun finansal destek sağlamak olan Ziraat Bankası’nın bile maden şirketlerine kredi verdiğini görüyoruz.

Ziraat Bankası, Söğüt Maden Sahası’nda altın madenciliği yapması için Gübretaş Maden Yatırımları A.Ş.’ye hazırlık dönemine ilişkin işbirliği kredisi vermişti. Gübretaş Maden Yatırımları da aslında Türkiye Tarım Kredi Kooperatifleri’nin bir iştiraki. Yukarıdan aşağıya, aşağıdan yukarıya okuyorum her yerde tarım yazıyor ama bu anlaşmada aslında tarımın lehine bir durum yok. İşi ziraat olanlar bile madenci olmuş da haberimiz yokmuş meğer. Türkiye’de neden gıda krizi var anlamak için işte bu büyük resme bakmak lazım.

Sadece yerli bankalar mı? Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası’nın (EBRD) da Çanakkale ve Balıkesir’de maden projelerine finansman sağladığını biliyoruz. Türkiye’nin EBRD ile birlikte daha doğru bir ülke stratejisi oluşturması, öncelikli alanlardan madenciliği çıkarması gerekir.

Türkiye’de iktidar, 24 yıldır madenciliği geliştiriyorum adıyla büyük bir çukur kazıyor, o çukura düşenin ise ülkenin kendisi olduğunun ya farkında değil ya da umursamıyor.

Az kalsın fidan dikeceklerdi

2026-06-27T15:19:00.000+03:00

Özgür Gürbüz-BirGün / 27 Haziran 2026

Ankara’daki NATO zirvesi öncesi onlarca kişi gözaltına alındı, 103 kişi tutuklandı. Gözaltına alınanlar arasında aralarında Türkiye’de yıllardır çevrenin korunması için çalışan TEMA Vakfı ‘nın yaşları 60 ila 79 arasında değişen 42 gönüllüsü de vardı. Vakfın Ankara İl Temsilcisi Nevzat Özer’in de aralarında olduğu altı TEMA gönüllüsü tutuklandı. Sadece çevreciler değil, akademisyenler, avukatlar, sendikacılar da bir “torba gözaltı” hamlesiyle kendilerini emniyette ve hapiste buldu.

TEMA Vakfı adını erozyonla mücadele ve ağaçlandırma çalışmalarıyla duyurmuştu. Bu çalışmaları da devam ediyor, yıllar boyunca yaptıkları faydalı işler de ortada. O yüzden de çevreci dostlarımızın evlerindeki fidanları dikmeden, başarılı bir operasyonla gözaltına alındığını düşünüyorum. Düşünsenize, ya bir de o fidanları dikselerdi? NATO için büyük bir tehdide dönüşecek meşe palamutlarının, Ankara etrafında konuşlandırıldığını düşünmek bile istemiyorum. Yaşları 70’in üzerindeki çevreci kadınlara “silahlı eğitim aldınız mı” sorusu da çok yerinde olmuş. Fidan dikerken kullandıkları çapalarla kim bilir ne eylemler planlıyorlardı?

Neyse ki büyüklerimiz bizim yerimize düşünüyor hatta bizim görmediklerimizi görüyor. Ankara’nın gecekondularını görüp, paravanların arkasına aldılar örneğin. Herkesin bizi kıskandığı ülkemizde sıvasız, çerçevesiz evler olduğunu aklımızdan bile geçiremez, tahmin bile edemezdik. Onlar biliyormuş, hemen boyayıverdiler beyaza. Boyamakla düzelmeyecek olanları da paravanların arkasında sakladılar. Sokaklardaki hayvanları bile görüyor büyüklerimiz, NATO’yu ısırır, tırmalarlar diye onların da toplatılmasını istediler. Aslında Ankara’yı tatile gönderseler çok daha pratik bir çözüm olurdu ama 24 yıl sonunda bütçenin durumu malumunuz…

Şaka bir yana durum vahim. Dünyanın en büyük silahlı birliğinin, yoksul halktan, sokaktaki kediden, fidan diken teyzeden, üniversitedeki hocadan korktuğuna mı inanalım yoksa dünyaya ve Türkiye’ye “her şey tıkırında” mesajı veren hükümetin, halkının NATO zirvesi için Ankara’ya geleceklere, ülkenin gerçek durumunu anlatmasından çekindiğine mi? Doğru yanıt “b” seçeneği gibi görünüyor. Hükümetin istediği gibi yazıp çizmeyecek gazetecilere toplantıyı izleme şansı bile verilmemesi de bunu ispatlıyor.

Hükümet, NATO zirvesi sırasında sadece iktidarlarına övgüler yağdıran ve toz kondurmayanların haber yapmasını istiyor. Ankara sokaklarında bu iktidara biat eden yurttaşların dolaşmasını tercih ediyor. Halklarını yoksul bıraktıkları için utanmıyorlar ama yoksul halkın yabancılar tarafından görülmesini istemiyorlar.

Akademisyenleri sevmiyorlar, tutukluyorlar.
Avukatları sevmiyorlar, tutukluyorlar.
Çevrecileri sevmiyorlar, tutukluyorlar.
Sendikacıları sevmiyorlar, tutukluyorlar.
Gazetecileri sevmiyorlar, tutukluyorlar.
Hayvanları sevmiyorlar, toplatıyorlar.
Yoksulu sevmiyorlar, gizliyorlar.

Her şey karşılıklı elbette bu dünyada, onu unutuyorlar.

Rüzgar, güneş artıyor ama emisyonlar düşmüyor

2026-06-07T22:22:00.000+03:00

Özgür Gürbüz-BirGün / 7 Haziran 2026

Foto: pexels.com

Enerji Bakanlığı bir süredir Türkiye’nin yenilenebilir enerji santrallarının kurulu gücünün artışına dair paylaşımlar yapıyor. Türkiye’nin 125 bin megavatı geçen elektrik santralları kurulu gücünün yüzde 33’ü güneş ve rüzgardan oluşuyor. Hidroelektrik, jeotermal ve biyokütle santrallarını da eklersek yenilenebilir enerjinin payı yüzde 62’lere ulaşıyor.

Asıl önemli olan ise kurulu güçteki değil elektrik üretimindeki pay. Aynı güçteki gaz santralıyla güneş santralı aynı miktarda elektrik üretmediği için kurulu güç yanıltıcı oluyor. Elektrik üretiminde de dengeler değişiyor. Düşük karbonlu dediğimiz yenilenebilir enerji kaynakların payı 2025 yılında yüzde 43,7’ye ulaştı. 2026 yılının aşırı yağışlı geçmesi nedeniyle bu yıl sonunda muhtemelen daha yüksek oranları bile görebiliriz. 2020’de de benzer bir durum yaşanmıştı. Güneş ve rüzgarın payı düşük olmasına rağmen hidroelektriğin katkısıyla yenilenebilir enerjinin payı yüzde 42’ye ulaşmıştı.

Yenilenebilir enerji santrallarının en büyük avantajı, elektrik üretirken iklim krizine yol açan seragazı salımı yapmamaları. Yenilenebilir enerjinin payı bu kadar artarken Türkiye’nin seragazı emisyonları ise azalmıyor tersine artmaya devam ediyor. İnsan şaşırıyor, azalması gerekmez miydi?

İşte terslik de burada. 2020 yılında 534 milyon tonu bulan seragazı emisyonları 2024 sonunda 584 milyon ton karbondioksit eşdeğerini geçti. Kurulan onca güneş ve rüzgar santralı boşa mı gitti? Elbette hayır ama amaç iklim krizini durdurmaksa bu santrallar henüz o amaca hizmet ediyor diyemeyiz. Ortada bir mantık hatası var.

Türkiye’nin seragazı emisyonlarının yüzde 71’den fazlası enerji sektöründen kaynaklanıyor. Kömür, petrol ve gaz (fosil yakıtlar) kullandıkça emisyonların azalması mümkün değil. Evinizde duman çıkaran bir kömür sobası olduğunu düşünün. O duman evinizi ısıtıyor, yaşanmaz hale getiriyor. Siz o sobayı söndürmek yerine yanına güneş sobası koyuyorsunuz. Duman yine orada…

Ülkede kömür santralları durdukça yanına istediğiniz kadar rüzgar türbini ya da güneş paneli dikin, bu emisyonları etkilemiyor. Emisyon azaltımı için kömür santrallarından başlayarak fosil yakıt kullanan elektrik santrallarını kapatmamız gerek. Beraberinde ulaşım, kentleşme ve sanayi politikalarını da değiştirmeliyiz. Kentlerde elektrikle çalışan toplu taşımaya ve bisiklete, kombi ve klima yerine ısı pompasıyla ısıtılan ve soğutulan binalara, uçağa değil trene geçmezsek, yenilenebilir enerjiden ürettiğimiz elektriğin emisyon azaltımına katkısı sınırlı olur. Seragazı rakamları da mevcut politikaların sonuç vermediğini net bir şekilde gösteriyor.

Türkiye ev sahipliği yapacağı COP 31’e giderken belli ki yenilenebilir enerji kapasitesindeki artışı ön plana çıkaracak. Pembe bir tablo çizmeye çalışacak. Planlama ve doğru hedefler olmadan kapasite artışının sonuç vermeyeceğini, bunun bir göz boyamadan ibaret olduğunu anlatmak bizim görevimiz. Termik santrallara kömür sağlamak için Muğla’da kamulaştırma yaparken, bu yanlış karara direnen Esra Işık’ı hapse atarken, Afşin Elbistan termik santralına iki yeni ünite eklenmesine yeşil ışık yakıp, üç hafta önce Kırklareli’nde gaz santralı açarken, yenilenebilir enerjinin payını artırdık demenin bir anlamı yok. Kömürlü termik santralları ne zaman kapatıyoruz ey hükümet, sen bize bir tarih ver sonra COP 31’i konuşuruz.

Yazıdaki kalın harflerle yazılan kelimeleri değiştirmesi sizden

2026-05-27T21:14:56.259+03:00

Özgür Gürbüz-BirGün / 27 Mayıs 2026

Başlıktaki bilmeceyi çözmeden önce şu kısa özeti dikkatlice okumanızı öneririm…

Resim: Yapay zeka

Bolsonaro ismini bilen ya da hatırlayan var mı? 2019-2023 yılları arasında Brezilya’nın Cumhurbaşkanı’ydı. Jair Messias Bolsonaro bundan yaklaşık 8 ay önce, askeri darbe planlamak ve silahlı bir komploya öncülük etmek suçlarından 27 yıl hapis cezası aldı. 2060’a kadar da herhangi bir kamu kuruluşundaki görevlere aday olma hakkı elinden alındı. Cezaya en çok tepkinin, Brezilya’yı yaptırımlarla tehdit eden ABD’den ve ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio’dan geldiğini hatırlatalım.

71 yaşındaki Bolsonaro’nun cezasını düşürmek için kendisine yakın muhafazakâr üyelerin çoğunlukta olduğu Kongre bir ay önce önemli adımlar attı. Yine de bu çabalar, bir dönemin amansız lideri, ABD Başkanı Donald Trump’ın dostunu kurtarmaya yetmedi. Mücadele bitmese de sloganlar gerçek oldu, devran döndü, Bolsonaro halka hesap verdi. Eski cumhurbaşkanı bir süredir sağlık sorunları nedeniyle ev hapsinde, Brezilya polisi de yabancı elçiliklere kaçmasın diye evin etrafında nöbette.

Bolsonaro aslında hiçbir zaman demokrat olmamıştı. Siyasi ve askeri kariyeri boyunca defalarca 1985 yılında sona eren askeri diktatörlüğü savunmuş ve benzeri bir yönetim istediğini söylemişti. İktidarı boyunca ülkede çok sorun yaşandı ama belki de en önemlisi doğal kaynakların yağmalanmasıydı. Amazon ormanlarını koruyan yasalar rafa kaldırıldı. Amazon ormanlardaki kayıp onun döneminde yüzde 50’den fazla arttı hatta son ayında yüzde 150’ye çıktı. Bolsonaro adeta gitmeden önce ülkesinin doğal kaynaklarını birilerine peşkeş çekiyordu.

Bolsonero’nun aşı karşıtlığı da Brezilya’ya pahalıya patladı. Covid-19 salgınında 700 binin üzerinde insan öldü ve nüfusa göre ölü sayısı kıyaslamasında Brezilya ilk sıralarda yer aldı.

Bolsonaro’nun 2018’deki seçimi kazanması da oldukça şaibeliydi. En büyük rakibi, şu anda Brezilya Cumhurbaşkanı olan Lula da Silva, pasif yolsuzluk suçlamaları ve kara para aklama suçlamalarıyla tutuklanmış, hapse atılmıştı. Seçimlerde aday olması da böylece engellenmişti. Soruşturmayı yürüten Federal Yargıç Sergio Moro, daha sonra Bolsonaro’nun Adalet Bakanı oldu.

Lula da Siva’nın cezasının kaldırılması ve 2022’de yeniden seçilmesinde en önemli rolü Brezilya’nın demokrasiye inanan halkı üstlendi. Demokratik protestolardan, sokağa çıkmaktan kaçınmadı. Bolsonaro hapiste olmasına rağmen, onun için af istendiğinde bile ne olur ne olmaz diyerek milyonlarca kişi sokağa aktı, işini şansa bırakmadı.

Gazetecilere, azınlıklara, LGBT’lere sürekli saldıran Bolsonaro’ya karşı halk onun yanında duran şirketleri boykot ederek karşılık verdi. Brezilya ile büyük bir ticari ilişkisi olan Avrupa Birliği’ne, doğa talanına ve insan hakları ihlallerine karışan Brezilyalı şirketleri boykot etmesi için çağrılarda bulunuldu. Bana “vatan haini” derler diye düşünmediler çünkü asıl yurduna ihanet edenlerin, ülkesinin doğal varlıklarını satanlar olduğunu biliyorlardı.

Brezilya, Bolsonaro ve arkadaşlarından, onların adalet sistemindeki destekçilerinden tam olarak kurtulmuş değil ama önemli bir adım attılar. Her şeyden önce mücadele etmeyi öğrendiler ve yılmadılar. Brezilya’dan alınacak ders çok. Umutsuzluk ve karamsarlığa da bu hayatta yer yok.

Biraz neşelenmek ve umutlanmak için bu yazıda kalın harflerle yazılmış kelimeleri uygun bulduklarınızla değiştirebilir, siz de mücadele haritanızı belirleyebilirsiniz. Bulmacayı tek başına çözmek yerine arkadaşlarınızla birlikte çözmeyi denerseniz başarı şansınızın daha yüksek olduğunu da unutmayın.

Kriz yokmuş gibi çek panpa

2026-05-20T21:54:00.000+03:00

Özgür Gürbüz-BirGün / 20 Mayıs 2026

İsrail ve ABD’nin İran’a saldırmasıyla başlayan savaş, petrol ve mal ticareti için kritik öneme sahip Hürmüz Boğazı’nı işlevsiz hale getirerek büyük bir ekonomik krize yol açtı. Varil petrolün fiyatı 100 doların üzerine çıktı, petrol üzerine kurulu ekonomiler yavaşladı. Krizin uzaması durumunda belki durma noktasına gelecekler. Birçok ülke kısa ve uzun vadede hayata geçirilecek tedbirler aldı. Türkiye ise kriz yokmuş gibi hayatına devam ediyor.

Çözümü tahmin etmek zor değil. Kısa dönemde petrol ve türevlerini Orta Doğu yerine başka bölgelerden almak anlaşılabilir ama uzun dönemde yapılacak tek bir şey var, sınırlı enerji kaynaklarından uzaklaşıp, enerjiyi daha az ve verimli kullanmanın yollarını bulmalıyız.

Filipinler, olağanüstü hâl ilan ederek klima kullanımını kısıtladı, toplu taşıma sübvansiyonlarını artırdı. Özel araçların kullanımını azaltmak için 23 ülke farklı önlemler aldı. Avusturya’da iki eyalette toplu taşıma ücretsiz olurken, Litvanya tren biletlerini düşürdü. Myanmar ve Güney Kore’de özel araç kullanımı plaka numaralarına göre belli günlerle sınırlandırıldı.

Bangladeş gereksiz ışıklandırmaların kapatılmasını istedi, Laos gibi 10 ülke evden çalışmayı teşvik etti, Pakistan otoyollardaki hız sınırlarını düşürdü. Türkiye ise şu ana kadar sadece eşel mobil sistemi gibi vergi mekanizmalarını bir ölçüde kullandı ama enerji kullanımını azaltmak için ne bir önlem aldı ne de bir teşvik mekanizması ortaya koydu.

Gece 12’den sonra aydınlatılan AVM’ler, yalıtımsız binalar, 18 derecede çalıştırılan klimalar, uçaklara teslim edilen şehirlerarası yolculuklar. Makam arabalarıyla uzayan konvoylara harcanan petrol, öğrencileri okullara ücretsiz taşıyacak minibüslerin yakıtı olabilirdi.

Özetle, üçüncü ayına giren savaşa rağmen Türkiye, petrol ve gaz zengini bir ülkeymiş gibi davranmaya devam ediyor. Artan petrol fiyatları, dar gelirliyi açlıkla mücadeleyle sınarken hükümet enerji tasarrufuyla ilgili en ufak bir önlem almayı bile düşünmüyor.

Bunun arkasında plansızca kurulmuş onlarca enerji santralı var. Türkiye’nin en çok elektrik talep ettiği anda ihtiyacı olan 60 bin megavatlık talebe karşılık 125 bin megavatlık bir kurulu gücü var. Atıl durumdaki birçok santral teşviklerle ayakta tutuluyor, yağışlarla dolan barajlara rağmen, oradan ucuza elektrik almak yerine gaz ve kömür santralları çalıştırılıyor.

81 ile götürülmüş ithal doğalgaza teslim olmuş evlere ve “hub (merkez)” olacağız diye yapılmış onlarca gaz anlaşması var. Oy toplamak uğruna yapılan ve alım garantileriyle şirketleri besleyen onlarca köprü, duble yol ve otoyol aracılığıyla petrol ve otomobil lobilerine teslim edilmiş bir ulaşım politikası var.

Bu tablo Türkiye’nin neden tasarruf yapamadığının bir özeti gibi. Alım garantisi verilmiş köprüden bir aracın az geçmesi devletin şirketlere ödediği bedeli artırıyor. Elektrik tüketiminin azalması, komisyonla geçinen, çoğu yandaş dağıtım şirketlerinin karını etkiliyor. Gaz ve klima kaynaklı elektrik tüketimini yalıtımla azaltacak her ev, yine hükümetin yurttaştan alıp şirketlere dağıttığı rant paylaşımını bozuyor. O yüzden de hükümetin sloganı belli; kriz yokmuş gibi çek panpa!

Uzun vadede önerilen ise farklı değil. Türkiye’nin izlediği yol haritası bolca yenilenebilir enerjinin yanı sıra fosil yakıt dediğimiz petrol, kömür ve gazın yanı sıra birçok da nükleer santral kurmak. Fosil yakıtlar gibi nükleer de dışa bağımlı. Çevre ve insan sağlığını tehdit etmesi de cabası. Yenilenebilir enerji bile öyle hoyratça kuruluyor ki çevreye en az zarar verecek seçenek bile birçok yerde soruna dönüştü. Daha çok gaz ve petrol aramak bile çözüm gibi sunuluyor.

Halka doğruları söylemek hükümetin görevi. Petrol’de yüzde 92, gazda yüzde 97 ve kömürde bile yüzde 50’ler oranında dışa bağımlı Türkiye’nin bu tabloyu radikal bir şekilde değiştirme şansı yok. Karadeniz’deki gaz rezervi söylendiği gibi çıksa bile ülke ihtiyacının 10 yılını karşıladıktan sonra bitecek. Sonra yeniden gaz ithal edeceğiz. Yapılması gereken mevcut enerji sistemini kökünden değiştirmek olmalı. Bunu yaparken de çevreye en zararı veren, ekonomiye külfet getirmeyecek, insan ve diğer canlıların sağlığını tehdit etmeyecek seçeneklere yönelmek gerekir. Türkiye’nin bunu yapacak potansiyeli var ama siyasi irade ortada yok.

Suudilere, Ruslara var halka yok

2026-05-12T00:18:00.000+03:00

Özgür Gürbüz-BirGün / 12 Mayıs 2026

Foto: ETKB

Rusya ile Akkuyu Nükleer Santralı için yapılan anlaşmanın bir benzeri Suudi Arabistan’la güneş enerjisi için yapıldı ve kanun teklifi geçen hafta TBMM’ye geldi. Kapitülasyon gibi olduğu, Türkiye’ye hiç faydası olmadığı söylendi. Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı bu iddiaları reddetti. Sivas ve Karaman’da 1000’er megavatlık (MW) güneş santralı kurulması için Suudi Arabistan’a sağlanan şartları benzerleriyle karşılaştıralım, kararı siz verin.

Mevcut hükümet bir süredir Yenilenebilir Enerji Kaynak Alanları (YEKA) denen alanlarda güneş santralı kurulması için yarışmalar (ihaleler) düzenliyor. 2025 sonunda Eskişehir sahasına 260 MW gücünde güneş santralı kurulması için yapılan yarışma en büyüklerinden biriydi. Firma ürettiği elektriği devlete 20 yıllık alım garantisi kapsamında kilovatsaatini 3,25 avro sentten satmayı teklif ederek ihaleyi aldı. Ayrıca, 27 milyon 300 bin avro katkı payı ödedi. Katkı payını da düşersek devlet bu güneş santralından elektriği kabaca 3 sente alacak diyebiliriz.

Suudilerle yapılan anlaşmada ise alım garantisi 30 yıl, santrallar Eskişehir’dekinin dört katı. Daha çok elektrik üretecekler, dolayısıyla daha fazla para kazanacaklar. Alım garantisi süresi de 10 yıl daha fazla. Devlete satış fiyatı ise ilk beş yıl daha yüksek olsa da ortalamada, Sivas sahası için 2,74, Karaman için 2,41 avro sent olacak. Suudi Arabistan’dan katkı payı istenmiyor zaten ortada yarışma, ihale yok. Arazi, alım garantisi, her şey hazır. Türkiye tarihinin en düşük alım fiyatlarından biri olduğu doğru ama YEKA ihalelerinde görülen fiyatlardan çok da uzak değil.

YEKA ihalelerinde tüm izinlerle ilgili ödemeleri ihaleyi kazanan şirket ödüyor. Santral Hazine arazisindeyse, arazinin rayiç bedelinin yüzde 2’sini devlete kira olarak ödüyorlar. Gümrük vergisi, kurumlar vergisi gibi tüm vergilere de tabiler, muafiyetleri yok. Suudi Arabistan anlaşmasında ise devlet şirketi EÜAŞ Suudiler için araziyle ilgili tüm izinleri alıyor, planları hazırlıyor. Araziler 49 yıllığına bedelsiz kiralanıyor. Anlaşmadaki madde 10.3’e göre, güneş panelleri ithal edilirse, gümrük vergisi, KDV ve özel tüketim vergisinin yanında, ithalata uygulanan her türlü vergi, harç, mali yükümlülük, ücret, fon ve paylardan muaf olacak.

Suudi Arabistan’ın projelerine Kurumlar Vergisi teşviği de veriliyor. Projelerin uygulanmasıyla bağlantılı olarak kullanılacak ekipman, malzeme, makine, alet, yedek parça ve sarf malzemelerini, KDV’den muaf olacak şekilde, yurt içinden temin etme hakkı da madde 10.4’te tanınmış. YEKA projelerinde bazı teşvikler var ama Kurumlar Vergisi muafiyeti yok.

Suudi Arabistan’ın kuracağı proje şirketleri isterlerse hisse devri yapabiliyor ancak payları yüzde 35 oranının altına düşmüyor ve projenin kontrolünün her zaman geliştiricide kalması şartı var. Bu da ilginç, hisselerinin yüzde 65’ini satmak isteseler bile bu satışı projenin kontrolü Suudilerde kalacak şekilde yapılması istenmiş. Yüzde yüz hissesi Rusya’da olan Akkuyu Nükleer’deki duruma benziyor. Orada da Rusya en fazla yüzde 49 hisseyi satabiliyor.

Yukarıdaki tablo, yarışmaya girip, birçok riski üslenen firmalara haksızlık edildiği izlenimini uyandırıyor. Özetle, Rusya’ya nükleer tepside sunulan güzel şartlar, Suudi Arabistan’a da güneş panelleriyle sunulmuş. O zaman bu üç soruya yanıt istemek hakkımız.

1. Güneş enerjisinin nükleerden dört kat ucuza elektrik ürettiğini görmenize rağmen Türkiye’nin başına nükleer santral belasını neden açtınız ve Kırklareli ve Sinop’ta yeni nükleer santral yapmakta ısrar ediyorsunuz?

2. Neden dev güneş santralları ve büyük şirketler yerine yurttaşların balkonlarına, çatılarına, otopark ve bahçelerine güneş paneli kurmasını sağlayacak destekler vermiyorsunuz? Enerji kooperatifleri kurmasını engelliyorsunuz? Balkona koyacağımız iki panelle elektrik faturasını üçte bir oranında düşürebiliriz. Böylece faturalara, “devlet desteği verdik faturanızı düşürdük” yazdırmak yerine gerçekten destek vermiş olursunuz.

3. Teşvikler neden başka ülkelere gidiyor, vatandaşa gelince musluklardan ‘tıs’ sesi geliyor?

Bu nasıl kamulaştırma?

2026-05-04T21:38:00.018+03:00

Özgür Gürbüz-BirGün / 4 Mayıs 2026

İkizköy’de zeytinlikleri, ormanları ve yaşadığı toprakları korumak için çabalarken tutuklanan Esra Işık’ın itiraz ettiği acele kamulaştırma kararı aslında bir talan kararı. Yeniköy, Kemerköy ve Yatağan termik santrallarına kömür sağlamak için yapılan kamulaştırmaya kamulaştırma demek bile zor. Çünkü zeytinlik ve orman alanlarını yerle bir edecek bu el koyma hareketi, Aydem Enerji’ye ait Yatağan ile IC İçtaş Enerji ve Limak Enerji’ye ait Yeniköy ve Kemerköy termik santrallarına kömür çıkarmak için yapılıyor. Ortada “kamu” yok ama “kamulaştırma” var.

Kamulaştırılmak istenen alan sadece Akbelen Ormanı’nı veya İkizköy’ü kapsamıyor. Muğla Büyükşehir Belediyesi’nin hesaplarına göre 37 bin 500 hektarlık bir alandan bahsediyoruz. 50 bin futbol sahasına eş. 25 köy maden sahası içinde kalacak. Toplamda 57 köy etkilenecek. 820 bin zeytin ağacı kömüre feda edilecek ama iş zeytinle sınırlı değil. 18 bin 762 hektar ormanlık alan, 10 bin 500 hektar tarım alanı da termik santrallar için yok edilecek.

TBMM Enerji Komisyonu raporlarında yok olacak zeytin ağacı sayısı 82 bin deniyordu. Bu hesaba göre Milas’ta dönüm başına iki ağaç düşüyor. Muğla Büyükşehir Belediyesi ise TÜİK verilerini esas alarak yaptığı hesaplamada dönüm başına 19 zeytin ağacı olduğunu hesaplıyor. Söylendiği gibi 82 değil 820 bin zeytin ağacı yok edilecek.

Kamulaştırma kapsamında bin 300 hektarlık doğal sit alanı bile var. Bölgenin başına yıllardır kirlettikleri havayla, külüyle bela alan bu üç santral bu kamulaştırma hamlesiyle kirletmeye devam edecek, geriye kül, çorak topraklar ve değişmiş bir iklim bırakacak. Bizi yönetenlere sormazsak olmaz. Nerede burada kamu yararı?

İşin bir başka ilginç boyutu ise kamulaştırma bedeli. Belediye yetkilileri kamulaştırma alanı içerisinde kalan tarım alanları ve zeytinliklerin kamulaştırma bedelinin 1,5 milyar avroyu bulacağını hesaplıyor. Bu rakama ormanlık alanlar için ödenecek bedel de dahil değil. 1,5 milyar avroya istenirse o santralların kurulu gücüne eş güneş veya rüzgar santralı kurulabileceğini de belirtiyorlar. Mesele elektrik ihtiyacıysa çözüm var. Kömür çıkarma bedelleriyle şirketlerin harcayacağı para daha da artacak. Bu parayı çıkarabilecekler mi diye merak ediyorsanız, aşağıda hesaba göz atmanızı öneririm.

2014’te yapılan özelleştirmede Aydem Enerji Yatağan için 1 milyar 91 milyon dolar ödedi. Limak ve İçtaş ise Yeniköy ve Kemerköy santrallarını 2,6 milyar dolara aldı. Bu konuları yakından takip eden EMO Samsun Şubesi eski başkanı Mehmet Özdağ’a (şu anda CHP Samsun İl Başkanı) santralların gelirlerini sordum. Yatağan’ın tahmini yıllık geliri 345 milyon dolar. Diğer santralların ise 600 milyon dolar. Aydem Enerji özelleştirme için ödediği parayı üç yılda çıkarmış. Yeniköy-Kemerköy’de ise durum daha farklı. Bu santrallara devlet ayrıca santrallar elektrik üretmese bile hazırda tutulmaları için kapasite mekanizması kapsamında ödeme de yapmış. 2025 yılında ödenen bedel 1 milyar 151 milyon TL. Yani, yılda 25,5 milyon dolar. Bu da Limak ve IC İçtaş’ın özelleşitme için ödedikleri bedeli yaklaşık dört yıl içerisinde geri aldığını kalan sekiz yılda da kar ettiklerini gösteriyor. Kömür üretimine sağlanan destekler gibi daha birçok kalem hesaba bile katılmasa durum bu.

Market açsanız paranızı belki üç yılda çıkaramazsınız ama Türkiye’de milyar dolarlar verip termik santral alırsanız üç yıl sonra daha da zengin olabiliyorsunuz. Ormanı, doğayı tahrip etmenize, köylüleri yerinden etmenize, iklim krizine yol açmanıza kimse sesini çıkarmıyor. En yaşlısı 44, en genci 31 yaşında olan bu santrallar 2014 yılında özelleştirilerek şirketlere devredilmek yerine çoktan kapatılmalıydı. Şirketler para harcadıkça santralları çalıştırmak ve yatırdıkları parayı geri almak isteyecekler. Hükümetin kömürlü termik santralları kapatma kararı almamasının Türkiye’ye nelere mal olduğunu bu büyük fotoğraf gösteriyor. COP 31’e ev sahipliği yapacak Türkiye’nin en büyük utancı kömürlü termik santrallar ve hapiste tutulan Esra Işık olacak.

40. yılında Çernobil bize ne anlatıyor?

2026-04-26T09:40:00.005+03:00

Çernobil nükleer santral kazasının üzerinden 40 yıl geçti. Radyoaktif kirliliğe maruz kalan bölgeye hâlâ girilemiyor ama nükleer lobi hayal satmaya devam ediyor.

Özgür Gürbüz-BirGün/26 Nisan 2026

Çernobil-Foto: O. Gurbuz

Çernobil Nükleer Santral kazası ne ilk nükleer santral kazasıydı ne de son. Öncesinde ABD’de Üç Mil Adası Nükleer Santralı’nda, sonrasında Fukuşima’da, olabilecek en kötü senaryo gerçekleşti ve çekirdek erimesine varan nükleer kazalar oldu. 70 yıllık tarihinde üç büyük nükleer felaket, nükleer enerjinin hesaba katılmayan yüzünü dünyaya gösterdi. 2006 yılında yasak bölgeye ve Pripyat kentine yaptığım ziyaret,

26 Nisan 1986 gecesi saat 11’de soğutma sistemiyle ilgili planlı bir test ile başlayan süreç acil durum kapatma sisteminin çalışmaması nedeniyle 44 dakika sonra felakete dönüştü. Hiroşima ve Nagazaki’ye atılan atom bombalarından 100 kat fazla radyasyon, başta Belarus, Ukrayna ve Rusya olmak üzere tüm dünyaya yayıldı.

Sovyetler Birliği’nin Tass Haber Ajansı kazayı dünyaya iki gün sonra detay vermeden duyurdu. Haberden birkaç saat sonra Danimarka’da bir Nükleer Araştırma Laboratuvarı Çernobil’in en yüksek seviyede bir kaza olduğunu açıkladı, bir gün sonra Avrupa’da televizyonlar kazanın haberini yapıyordu. Kazanın ilk haftasında 1800 adet helikopter kurşun ve kumdan oluşan 5 bin tonluk bir maddeyi reaktördeki yangını söndürmek için kullandı.

KAÇ KİŞİ ÖLDÜ?
Kazaya müdahale eden itfaiyeciler ve çalışanlardan oluşan 31 kişi kısa zamanda hayatını kaybetti. İçinde Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’nın da bulunduğu Çernobil Forumu uzun dönemde 4 bin kişinin radyasyon maruziyeti nedeniyle ölebileceğini açıkladı. Bu rapor düşük tahminleri nedeniyle çok eleştirildi. Bağımsız araştırmalar ise ölü sayısının çok daha fazla olacağını belirtiyor. Temizlik çalışmalarında görev alan, çoğu asker 800 bine varan tasfiyecilerin oluşan Çernobil Birliği, 25 bin tasfiyecinin öldüğünü, 165 bininin sakat kaldığını belirtiyor. TORCH raporu, 30 ila 60 bin arasında kanser kaynaklı ölüme işaret ederken çalışmalarından dolayı Nobel ödülü almış, Uluslararası Nükleer Savaşa Karşı Doktorlar Birliği (IPPNW) ise on binlerce tasfiyecinin ölmüş olabileceğini söylüyor. 2006’da hazırladıkları rapor, 10 bin kişinin tiroit kanseri olduğunu ve 50 bin vakanın daha görüleceğini belirtiyordu. IPPNW’ya göre Çernobil, Avrupa’da 10 bin sakat doğuma ve 5 bin ölü doğuma da neden oldu.

350 BİN KİŞİ EVLERİNE DÖNEMEDİ
Çernobil kazası nükleer enerjiyle ilgili ezberleri bozan bir kaza oldu çünkü ABD’deki kazada radyasyon sızıntısı sınırlı bir alanı etkilemişti. Çernobil sonrası yayılan radyasyon sonrasında İngiltere’deki koyunlardan Türkiye’deki çaya kadar radyoaktif kirlilik olduğu tespit edildi. Bilinen tüm endüstriyel kazalarla kıyaslanamayacak, yüzlerce yıl sürecek bir kirliliğin başlangıcıydı bu. 350 bin insan evlerine bir daha dönemedi. Verimli tarım arazileri terk edildi. Bugün “yeniden canlandı” diye haberlere konu olan yaban hayat, genetik bozuklukların örneklerini taşıyor. Çernobil ve Fukuşima sonrasında “hemen hemen herkes” nükleer santral kazasının tüp patlaması veya bir başka endüstriyel kazayla kıyaslanamayacağını anladı.

Pripyat - Foto: O. Gurbuz

Aradan geçen 40 yıla rağmen yarıçapı 30 km olan yasak bölge insan yerleşimine kapalı. Bölgede suyun, toprağın ve havanın sürekli gözlemlenmesi, hâlâ radyasyon yayan reaktörün de lahit adı verilen bir koruma kabı altında tutulması gerekiyor. Ukrayna Rusya savaşı sırasında Çernobil’i koruyan lahdin drone saldırısyla hedef alınması ve hasar görmesi bu nedenle endişe kaynağı oldu.

NÜKLEER ENERJİ GERİ Mİ DÖNÜYOR?
1990’ların başında küresel elektrik üretimindeki payı yüzde 17’lere çıkan nükleer enerji, Çernobil sonrası gözden düştü ve bugün elektrik üretimindeki payı yüzde 9’lara kadar geriledi. Sadece kaza riski nedeniyle artan güvenlik tedbirleri değil, atık sorununun da çözülmemesi nükleer enerjiden elektrik üretmenin maliyetini artırdı. Gaz ve sonrasında yenilenebilir enerjiyle rekabet edemeyen nükleer enerjinin gerilemesi hızlandı.

Fosil yakıtlara kıyasla (petrol, kömür ve gaz) daha az seragazına yol açması ve petrol krizlerinden sonra bazı kesimlerce çözüm olarak gösterilmesi nükleer enerjiyi Çernobil’den 40 yıl sonra yeniden gündeme getirdi. Yeni reaktör yapımı önceki yıllara göre arttı ancak nükleer enerji hâlâ birçok ülke için tartışmalı bir yol ve bu da enerji sektöründeki rakamlara yansıyor. 2025 yılında tüm dünyada, dokuzu Çin’de olmak üzere kurulu gücü 12 bin megavatı bulan 10 yeni nükleer reaktör inşaatına başlandı. Sadece 3 bin megavatlık yeni reaktör açıldı. Aynı yıl tüm dünyada şebekeye nükleer enerjinin yaklaşık 230 katı (692 bin megavat) yenilenebilir enerji kapasitesi bağlandı. Nükleer enerjinin eski günlerine dönmesi çok zor ancak bu hamleler endüstrinin gerilemesini durdurabilir. Doğa açısından bakarsak durum daha da farklı. Bir reaktörün bile kaza yapması halinde verdiği hasar düşünülürse her yeni nükleer reaktörün dünya için yarattığı risk çok büyük. Hele de elektrik üretmek için nükleere mecbur olmadığımız düşünülürse.

***

KİRLENEN TOPRAKLAR

Kaza sonrası esen rüzgarların da etkisiyle Belarus Çernobil’den en çok etkilenen ülke oldu. Belarus’un tarım alanlarının yüzde 22’si, orman alanlarının ise yüzde 21’i kazadan sonra kullanılamaz hale geldi. Santrala bugün ev sahipliği yapan Ukrayna’da ise 53 bin 500 km2 alan kirlendi. Bu dev ülkenin yüzölçümünün onda biri radyoaktif serpintiye maruz kaldı. Rusya’da sezyum-137 kirliliği kilometrekarede 1 Curie’yi geçen alanın büyüklüğü 59 bin 300 km2 ölçüldü.

TÜRKİYE’DE ÇERNOBİL

Çernobil’den gelen Sezyum-137 yüklü radyoaktif bulutlar Türkiye’ye 2 Mayıs 1986 sabahı önce Trakya’dan girdi. 3 Mayıs sabahı yoğunluğu daha yüksek radyoaktif bir dalga Sinop üzerinden Doğu Karadeniz’e doğru ilerledi. 5 Mayıs günü ise yeni ama daha yoğun sezyum-137 içeren radyoaktif bulutlar tüm kuzey kıyısını etkisi altına aldı, İç Anadolu ve Ege Bölgesi’ne doğru ilerleyerek tüm Türkiye’yi etkiledi. Yağışla etkisini arttığı, bu yüzden de Karadeniz’i daha derinden etkilediği, özellikle çaylarda radyasyon ölçümleri yapıldığında ortaya çıktı. ODTÜ Kimya Bölümü’nden Dr. Olcay Birgül, Dr. İnci Gökmen, Dr. Ali Gökmen ve Biyoloji Bölümü’nden Dr. Aykut Kence yaptıkları ölçümlerde çayda yüksek seviyede radyasyon tespit etti. Dönemin hükümeti ve Atom Enerjisi Kurumu ise eldeki eski hasat temiz çayla kirli çayı harmanlayarak radyasyon seviyesini düşürdüklerini öne sürdü. Radyasyonla ilgili yayınların Türkiye Radyasyon Güvenliği Komitesi’nin onayı olmadan yayımlanmasını yasakladı. Kazadan 20 yıl sonra, Türkiye Tabipler Birliği, Hopa’da yaptığı araştırma sonucu ilçede son 3 yılda meydana gelen ölümlerin yüzde 47,9'unun nedeninin kanser olduğunun belirlendi.

Okula bekçi koyarak şiddeti durduramayız

2026-04-18T17:14:00.001+03:00

Özgür Gürbüz-BirGün / 18 Nisan 2026

Okullardaki şiddeti önleme adına herkesin en çok dillendirdiği çözüm önerisi okul kapılarına güvenlik koymak. Bu önerme, silah ve şiddetle ilgili sorunu anlayamadığımızın en iyi göstergesi olabilir. Kapıya koyduğunuz, muhtemelen silahlı bir güvenlikle, okula giren tüm çocukların çantalarını arayabilir, çocukların akıllarından geçeni okuyabilir, onu şiddete sürükleyen evdeki, sokaktaki koşulları değiştirebilir misiniz?

Kaldı ki siyasi kayırmacılık, çeteleşme ve göz yumma ortaokul ve liselerde de karşımıza çıkabilir. Çok değil okullardaki saldırılardan bir gün önce özel güvenlikten geçilmeyen üniversitelerin bahçesinde palayla dolaşan saldırganların haberlerini okumadık mı? Ege Üniversitesi’nde iki kişi palalı bir saldırgan tarafından yaralandı, saldırganın fotoğrafları bile olmasına rağmen gözaltına alınmadı.

Kadın cinayetlerini önlemek için her apartmana güvenlik mi yerleştireceksiniz?

Trafik magandalarının sürücüleri vurmasını engellemek için her ışığa eli silahlı polis mi bırakacaksınız?

Borcunu ödemeyen esnafı silahlı saldırıdan korumak için her dükkânın girişine dedektör ve güvenlik mi koyacaksınız?

Ucu silaha ve şiddete dayanan bir sorunu silah ve şiddeti temsil eden politikalarla çözemeyiz. Şiddetle mücadele hayatın her alanında olmalı. Acil önlem istediğimize göre atılacak ilk adım bireysel silahlanmayı yasaklamak, yasa dışı yollarla silah satan, edinen ve taşıyanları da hayatlarının büyük bir bölümünü hapiste geçirecek sürede cezalarla caydırmak olmalı.

Çin ve Birleşik Krallık gibi ülkelerde uzun yıllardır uygulanan ve başarılı olmuş önlemler bunlar. 2024 yılında kişiler arası şiddet kaynaklı ölüm oranı 1,5 milyar nüfuslu Çin’de 1 milyonda 5 iken, Birleşik Krallık’ta 1 milyonda 11, Türkiye’de ise 1 milyonda 32. Cinayet girişimi nedeniyle hayatını kaybedenlerin sayısı Çin’in altı katı. İngiltere’de değil silah, 7,5 cm’den uzun çakıyı bile üstünüzde taşıyamazsınız.

Şiddeti normalleştirmekten kurtulmadan, şiddet araçlarını hayatımızdan çıkarmadan ne okullardaki şiddeti ne de sokaktakini durdurabiliriz. Çok değil, iki hafta önce açıklanmıştı. Kadın cinayetlerinde kullanılan silahların yüzde 84’ü ruhsatsız. Silaha erişimi kurallı ve kontrollü de olsa kolaylaştırdığınızda, yasa dışı silah kullanımı da artıyor. Silahı kışla ve karakolla sınırlarsanız sokakta da sayısı azalır. Silah bir öldürme aracıdır savunma veya caydırıcılık değil. En iyi örnek Hindistan’ın nükleer silah edinmesinden sonra Pakistan’ın da edinmesidir. Silahınız karşı tarafı caydırmaz, onun da aynı silahtan edinmesine yol açar.

Şiddet araçlarına erişimi kısıtladıktan sonra şiddeti öven, normalleştiren söylemlerle de mücadele etmemiz gerekecek. Her türlü şiddete “ama”sız, “fakat”sız karşı çıkmak gerekir. Demokratik hakkını kullanan işçilere, öğrencilere, orantısız şiddetle karşılık veren kolluk kuvvetlerini “helal olsun” diye çocuklarının önünde övenler, bunun da şiddeti teşvik etmek olduğunu hiç düşündüler mi? Çocuklara “haklıysan, haksızlığa maruz kaldıysan ya da güçlüysen dövebilirsin” mesajı verirsek, haklı, haksız veya güçlü olduğunu sandığında şiddete başvurmayacağını nasıl garanti edebiliriz?

Yıllar önce Kadıköy’deki bir 1 Mayıs yürüyüşünde polisle çatışma çıkmış, pankartlarımızdaki tahta sopaları kimse kullanmasın diye denize atmıştık. Şiddetsizliği böylesine içselleştirmeden güvenlik tedbirleriyle sorunu çözemeyiz.

Kurşun maruziyeti bir nesli tehdit ediyor

2026-04-14T14:08:00.009+03:00

Türkiye’de yüz binlerce çocuğun kanında referans değerlerinin üstünde kurşun seviyelerinin olduğu tahmin ediliyor. Gıda Mühendisi Dr. Bülent Şık, toksik kirliliğin “bir nesli kaybetme riski” yarattığı uyarısında bulundu.

Özgür Gürbüz-BirGün / 14 Nisan 2026

Kurşuna karşı bbir öğün raporu

Toksik kimyasallar konusunda farkındalığın düşük olması ve yetersiz düzenlemeler, kurşun gibi gelişim bozucu toksik kimyasalların yol açtığı riski büyütüyor. Türkiye’de gıda kaplarından boyaya, kozmetik ürünlerden oyuncaklara kadar birçok alanda, kabul edilen referans düzeyin üstünde kurşun var. Çocukları yetişkinlerden daha fazla etkileyen kurşun maruziyeti, gelişim bozukluğundan eğitim başarısızlığına kadar birçok ciddi soruna yol açıyor.

BAYETAV (Bir Arada Yaşarız Eğitim ve Toplumsal Araştırmalar Vakfı) tarafından hazırlanan “Kurşuna Karşı Bir Öğün” adlı raporun tanıtımında konuşan vakfın Genel Sekreteri Dr. Bülent Şık, bilim dünyasının, “Çocukları toksik kimyasal kirlilikten koruyacak ulusal ve uluslararası bir sisteme sahip değiliz, bir nesli kaybediyoruz” uyarısında bulunduğuna dikkat çekiyor. Yetişkinlerde yutulan kurşunun yaklaşık yüzde 3 ila 10’u emilirken, küçük çocuklarda bu oranın yüzde 40 ila 50’ye kadar çıkabildiğine dikkat çeken Şık, “Çocukta gıda güvencesizliği nedeniyle demir, kalsiyum ya da çinko eksikliği varsa emilim yüzde 100’e kadar çıkabilir” diyor. Okullarda ücretsiz okul yemeği ve kurşun kirliliğine maruz kalmamış temiz içme suyu sağlanması için harekete geçirilmesini talep eden Şık, öğün atlamanın bu tip kimyasal maddelerin etkisini artırdığına, kurşun maruziyetinin IQ seviyesinde düşüş, dikkat süresinde kısalma, bellek sorunları ve okul başarısında düşme gibi sonuçları olduğuna dikkat çekiyor.

BİNLERCE ÇOCUK RİSK ALTINDA
Sağlık otoritelerinin çocuklarda kan kurşun düzeyi için 100 mililitre kanda 5 mikrogramlık eşik değeri son yıllarda 3,5 mikrograma düşürdüklerini belirten Şık, Türkiye’de 2021 tarihli bir çalışmada, 5 mikrogram sınırını geçen 0-14 yaş arasındaki çocuk sayısının 6,3 milyon, 2024 yılındaki bir başka çalışmada ise 650 bin olarak tahmin edildiğine dikkat çekiyor. 3,5 mikrogramlık yeni eşik değerle bu sayının en az birkaç milyonu bulmuş olabileceğini vurgulayan Bülent Şık, Türkiye’de çocuklar için düzenli kan kurşun düzeyi izleme programlarının oluşturulmasını öneriyor.

Toplantının sonunda çözüm önerilerini de ileten Dr. Bülent Şık, “Otoyola yakın trafiğin yoğun olduğu yerlerde yaşayan çocuklarda kanda kurşun seviyesinin 40-50 mikrogramlara kadar çıktığını gösteren 70’li yıllara ait çalışmalar var. Kurşunlu benzinin kalkmasıyla bu oranlarda dramatik bir düşüş var ama tamamen yok olmuyor çünkü kurşun doğada kaybolmaz. Dolayısıyla temeldeki bakış açımız, gereklilik olan endüstriyel işler dışında, tüketim malzemeleri dışında, kurşun kullanmayı tamamen sonlandırmak olmalı” diyor. Kurşun kullanılan yerlerde denetim ve kontrolün artırılması gerektiğini de vurgulayan Şık, Avrupa Birliği’nde kurşun kromat esaslı boyaların 2019’da yasaklandığına vurgu yaparak neden Türkiye’de yasaklanmıyor diye soruyor.

Kurşuna Karşı Bir Öğün başlıklı raporda, eski yapı stoklarının gözden geçirilmesi, eski su tesisatlarının yenilenmesi, oyuncaklar, metaller ve kozmetikler gibi birçok üründe daha sıkı denetim yapılması ve okullarda ücretsiz okul yemeği ile temiz içme suyu sağlanması sorunun çözümü için önerilen diğer başlıklar arasında yer alıyor.

***

HER YERDE KURŞUN VAR
UNICEF ve Pure Earth’ün 2024 araştırmasına göre Türkiye’deki metal gıda kaplarının yüzde 67’sinde, seramik gıda kaplarının yüzde 53’ünde, yüzey ve duvar boyalarının yüzde 70’inde, oyuncakların yüzde 29’unda, plastik kapların yüzde 19’unda, baharatların yüzde 25’inde ve kozmetik ürünlerinin tamamında uluslararası kabul gören referans değerlerin üzerinde kurşun var.

Yoksul çocukları bekleyen bir başka tehlike

2026-04-12T21:43:00.010+03:00

Özgür Gürbüz-BirGün / 12 Nisan 2026

Foto: Kadıköy Belediyesi

Gıda meselesi en öncelikli sorunlarımızdan biri. Dün, Kadıköy Belediyesi ile Sosyal Demokrat Belediyeler Derneği’nin (SODEM) düzenlediği Uluslararası Kentsel Gıda ve Beslenme Politikaları İstanbul Çalıştayı’nı izledim. Çalıştayda konuşan Dr. Bülent Şık, çok kritik bir uyarıda bulundu. Yoksullukla birlikte karşımıza çıkan yetersiz beslenmenin, çocukların toksik kimyasal maddelere maruz kalma riskini önemli ölçüde artırdığına dikkat çekti. Yoksul ailelerin çocuklarını boş beslenmeyle okula göndermek zorunda kaldıklarını biliyor ve bu sorunu çözmeyen hükümete kızıyorduk. Yoksulluğa bağlı yetersiz beslenmenin, gelişimi bozan toksik kimyasal maddelere maruz kalma riskini artırdığını öğrendiğimden beri daha da kızgınım. Çocuklarımızın geleceği siyaset üstü bir konu olmalı halbuki.

Çalıştayın açılış panelinde konuşan BAYETAV Vakfı Genel Sekreteri ve gıda mühendisi Dr. Bülent Şık, sürekli düşük dozda toksik kimyasal maddelere maruz kalan çocuklarda gelişim bozukluğunun yanı sıra dikkat dağınıklığı gibi eğitim hayatını da etkileyen sorunlara rastlandığına dikkat çekti. Şık bu durumun eşitsizliği büyüttüğünü vurguladı. Düşünün; yoksulsunuz, yoksul olduğunuz için çocuklarınızı yeterli ve doğru besleyemiyorsunuz ve bu da yine çocuklarınızın eğitimini, geleceğini etkiliyor. İçinde bulundukları kısır döngüyü kırmak için eğitime sığınmaktan başka çaresi olmayan insanlar, kendilerini adeta bir çaresizlik hapishanesinde bulmuyor mu?

Bülent Şık’ın bir uyarısı daha var; “Aynı dozda alınan kurşun, çocukları yetişkinlere kıyasla 3-5 kat daha fazla etkiliyor” diyor. Şık, çocuklarda yoksulluk ve kötü beslenmeye bağlı olarak demir ve kalsiyum eksikliği gibi sorunlar varsa çocuklarda vücuda alınan kurşunun tamamının emildiğine (yetişkinlerde, ağızdan alınan kurşunun sadece yüzde 5 ila yüzde 10'u emiliyor) ve bunun da ciddi sağlık sorunlarına yol açtığına dikkat çekiyor. Mecbur olduğunuz için kötü besleniyorsanız sağlık ya da gelişime bağlı sorunlar yaşamanız daha büyük bir olasılık haline geliyor.

Toksik kirliliğe maruz kalma durumu yaşa, yaşadığınız bölgeye göre değişiyor. Örneğin, beş yaş altındaki çocukların kimyasal madde birikiminin daha fazla olduğu, yere/zemine yakın bölgelerde çok vakit geçirmeleri bu riski artırıyor. Dr. Şık, beş yaş altı çocukların yetişkinlere kıyasla solunumlarının iki kat hızlı olmasının da toksik kirleticilere maruz kalmayı artıran bir başka etken olduğunu söylüyor. Kentlerde çocuklara doğru gıda desteği vermek kadar, okul ve parklar gibi alanların hava kirliliği gibi toksik kirleticilerden arındırılması gerektiğini de belirten Bülent Şık, Türkiye’de üretilen boyaların yüzde 70’inin kurşun içerdiğini de vurguluyor. Öğrencilere okullarda verilen gıda desteği konusunda ise “Menülerin toksik kimyasallardan arıtılmış olması önemli. Maruziyeti ne kadar azaltırsak kâr. İşe kurşun gibi gösterge kirleticilerden başlanabilir” diyor.

Hava kirliliğini önlemek ulaşımdan sanayiye kadar uzanan, merkezi hükümetin elini taşın altına koyması gereken eylemler de gerektiriyor. Açılış konuşmalarından birini yapan CHP Doğa Hakları ve Çevre Politikalarından Sorumlu Genel Başkan Yardımcısı Evrim Rızvanoğlu, dünyanın sekiz milyar insanı doyuracak gıdadan yüzde 30 fazlasını ürettiğini ancak bu fazla üretimin israf nedeniyle ziyan olduğunu hatırlattı. Kent lokantalarının ABD’deki sakız parasına insanların karnını doyurabildiğini belirten Rızvanoğlu’nun bu örnekleri sorunun kaynak değil, paylaşım sorunu olduğunu bir kez daha hatırlattı. Rızvanoğlu’nun gıda sorunuyla ilgili iki ana sorunu, jeopolitik istikrarsızlık ve iklim krizi şeklinde adlandırdığını da belirtelim. Kadıköy Belediye Başkanı’nın açılışta Kadıköy Belediyesi’nin seragazı emisyon azaltım hedeflerini iyileştirdiklerini açıklaması, küresel ve yerel arasındaki bağlantıyı gösteriyordu. Umarım Türkiye’deki tüm belediyeler seragazı emisyonlarını en kısa zamanda güneş panelli çatılar, elektrikli toplu ulaşım, bisiklet yollarıyla azaltarak, iklimden gıdaya ve çocuklarımıza uzanan bu sorunlara çözüm bulmamıza katkıda bulunur.

Yazının sonunu toplantının açılış konuşmasına ayırdım. Açılışta, Silivri’de tutuklu bulunan Beylikdüzü Belediye Başkanı Mehmet Murat Çalık’ın mesajı okunmuştu. Beylikdüzü Belediyesi’nin “Beslenme Saati” projesini anlatan Çalık, “Eğer bir ülkede çocuklar açsa, o ülkede hiçbir şey başarılmış değildir” dedi. 24 yıldır ülkeyi yönetenlerden rica edelim, bu akşam yatağa girmeden önce bu sözü ellerini vicdanlarına koyarak bir düşünsünler.

Gazeteciler hedefteyse hükümet gerçeği saklıyordur

2026-04-03T19:22:00.001+03:00

Özgür Gürbüz-BirGün / 3 Nisan 2026

Foto: O. Gurbuz

Pazar günü Kadıköy’de düzenlenen Gazetecilere Özgürlük eyleminde İsmail Arı’yla göz göze geldik. Meslektaşlarının ellerinde yükselen resmi, durmak bilmeyen yağmura direnen şemsiyelerin arasından bana bakıyordu. İsmail’le ilk kez bir BirGün buluşmasında karşı karşıya gelmiş, sohbet etmiştik. İçimden, “en sonunda tanıştım şu yaman gazeteciyle” diyordum. İsmail Arı gerçekten de yaman bir gazeteci, çıkacak ve yine yazmaya devam edecek.

İsmail sadece yolsuzlukları, tarikatların içyüzünü haber yapmıyor, çevre sorunlarını da haberleştiriyor. AKP Iğdır Milletvekili Cantürk Alagöz’e ait Giresun’daki madenin atık havuzunun taşıp doğayı kirlettiğini ilk İsmail’in haberiyle öğrenmiştik. Çok değil üç gün önce aynı madenin atık havuzunda yine sızıntı oldu. Hükümetin ilk haberden hemen sonra madeni kapatıp sorumluları cezalandırması gerekirken, haberi yapan gazeteciyi tutuklayıp susturmanın peşine düştüler. İsmail Arı’nın neden tutuklandığının en sıcak örneği gibi bu durum.

İsmail’in ve diğer tüm tutuklu gazetecilerin bir an önce serbest bırakılmaları gerek. Hükümetin halktan gizleyecek bir suçu yoksa gazetecilerden de korkmasına gerek yok. Arkadaşlarımız içerde kaldığı sürece bilin ki dışarda birileri hak yiyor, zulmediyor veya doğayı kirletiyor.

***

Hükümet, gazeteciler üzerinde kurduğu baskısının bir benzerini de doğasını korumak isteyenler üzerinde kurmaya çalışıyor. Çevre mücadelelerinden tanıdığımız Polen Ekoloji’den Cemil Aksu da iki aydır tutuklu. Türkiye’de kömürlü termik santrallere karşı direnişin önemli mücadelelerinden İkizköy’den Esra Işık da birkaç gün önce tutuklandı. Işık, YK Enerji’nin Muğla’daki termik santralları için Akbelen Ormanı ve zeytinlikleri yok ederek kömür ocakları açmasına karşı çıkıyordu. Yaşadığı yeri, geçim kaynağı toprağını ve ağaçlarını korumaya çalışıyordu. Akbelen Ormanı çevresindeki 679 parseli hedef alan kamulaştırma kararına sadece o değil 96 yurttaş itiraz etmiş, yürütmeyi durdurma talebiyle dava açmıştı. Hükümet ise yargı kararını bile beklemeden taşınmazların bedel tespitine başladı. Belli ki Limak Enerji ve IC İçtaş’ın özelleştirme sonucu aldığı YK Enerji süreci hızlandırmaya çalışıyor.

Bu noktada şunu da hatırlatmak gerek. Buradaki facianın tek sorumlusu kömür santralları için doğayı yok etmeyi göze almış şirket değil. Biri 1986, diğeri 1993 yılında çalışmaya başlamış, yıllarca bölgeye hiçbir arıtma yapmadan zehir salmış bu iki termik santralı kapatmak yerine özelleştirmeyi tercih eden mevcut hükümet ve Enerji Bakanlığı da yaşananlardan sorumlu. Yaşlarına ve iklim krizi nedeniyle kömürden vazgeçmenin kaçınılmaz olduğunun bilinmesine rağmen, santralları kapatmak yerine 2014 yılında özelleştirerek çalışmaya devam etmelerine yeşil ışık yakılmasa, bugün Akbelen Ormanı ve civarında bambaşka bir hayattan bahsedecektik.

***

Çernobil’in 40. yıldönümü yaklaşıyor, hafızamızı canlandıralım. Bu akşam (3 Nisan 2026) İstanbul’daki Salt Galata’da “Toprakaltından Topraküstüne: Türkiye ve Nükleer Felaketler” başlıklı bir söyleşi var. Söyleşi bizi 40 yıl öncesine, çayımızdaki radyasyonla farkettiğimiz nükleer tehlikeye götürecek ve son 40 yılın nükleer enerji macerasına bir ışık tutacak. Söyleşide yönetmen ve akademisyen Can Candan, kimyager İnci ve Ali Gökmen ile sanatçı Onur Gökmen bir araya gelecek. Onur Gökmen’in “Toprakaltı” sergisi de Türkiye’nin radyasyonlu çayla imtihanını merak edenler için görülmeye değer.

Prof. Dr. İnci ve Ali Gökmen 1986 yılında ODTÜ’de öğretim üyesiydi. Çernobil sonrası Türkiye’yi kaplayan, Trakya ve Karadeniz bölgelerinde yağmurlarla etkisi artan radyasyonun izine her gün içtiğimiz çayda rastlamışlar ve halk sağlığı için işlerini kaybetme pahasına verileri kamuoyuyla paylaşmışlardı. O zamanki Atom Enerjisi Kurumu yönetimi, YÖK ve hükümetten aldıkları tehditlere rağmen de geri adım atmamışlardı. Türkiye, nükleer enerjinin anlatılmayan yüzünü Çernobil sonrası çayda, fındıkta, toprakta rastlanan radyasyonla tanıdı.

Sürüden ayrılmayı bilmek lazım

2026-03-22T23:03:00.000+03:00

Özgür Gürbüz-BirGün / 22 Mart 2026

Foto: tvindkraft.dk

Dünya tarihinin gördüğü iki büyük petrol krizi de Orta Doğu kaynaklıydı. Şu anda üçüncüsüne tanıklık ediyoruz. 1973’teki petrol krizi Arap-İsrail Savaşı sırasında Petrol İhraç Eden Arap Ülkeleri’nin (OAPEC) üretimi azaltma ve İsrail’e silah yardımı yapan ülkelere ambargo uygulamasıyla başladı. Ambargo petrol fiyatlarını üç kattan fazla artırdı.

1979 İran Devrimi ise daha uzun süreli bir petrol krizini tetikledi. Rejim değişikliği ve sonrasında başlayan Irak-İran savaşı, petrol fiyatlarını varili 100 dolara kadar çıkardı. Bu ikinci ve daha uzun süren petrol krizi birçok ülkeyi enerjide başka arayışlara itti. Fransa ve Japonya bütün parasını nükleer enerjiye yatırırken, diğer ülkelerde nükleer enerjinin yanı sıra gazın yükselişine, enerji verimliliği kavramının ortaya çıkışına tanıklık ettik. Ambargolardan nasibini alan ve enerji tüketiminin yüzde 90’ını petrolden sağlayan Danimarka ise bambaşka bir yolu tercih etti; sürüden ayrıldı.

Foto: tvindkraft.dk

Danimarka’da nükleer santral kurma fikri ilk petrol kriziyle birlikte, 1973’te ortaya atılmıştı. Danimarka Parlamentosu 1985 yılında, nükleer karşıtlarının yıllar süren protestolarının da etkisiyle, nükleer enerjiyi seçenekler arasından çıkardı. Parlamento’nun kararı o devirde çılgınca gibi görünüyordu ama aslında bu bir planlamaya dayanıyordu. Kararın arkasında rüzgar ve diğer yenilenebilir enerji kaynaklarını öne çıkaran ve enerji verimliliğini destekleyen başka enerji planları vardı. 1978 yılında Tvind okullarındaki öğretmen ve öğrenciler tarafından kurulan iki megavatlık, 54 metre yüksekliğindeki rüzgar türbinini de unutmamak lazım. İnşaatında 400 kişinin çalıştığı bu türbin, ülkede nükleer enerjiye karşı çıkanların çözümü de gösteren en net mesajıydı. Tvindkarft bugün hâlâ elektrik üretiyor.

Danimarka’nın petrol ve nükleerden uzaklaşarak rüzgar enerjisine yönelmesi ülkeyi baştan aşağı değiştirdi. Danimarka bugün elektrik ihtiyacının yüzde 50’sini rüzgardan sağlıyor. Yenilenebilir enerjinin toplam elektrik üretimi içindeki payı ise yüzde 82. Biyogazdan sadece elektrik üretmiyor, bir bölümünü de ısıtmada doğalgaz yerine kullanıyorlar. 2024 yılında Danimarka’nın enerjide dışa bağımlılığı yüzde 38’di. Bilin bakalım 57 nükleer reaktörüyle elektrik ihtiyacının yüzde 67’sini nükleer enerjiden sağlayan, kendi santrallarını kurabilen Fransa’da bu oran kaç? Danimarka’dan daha yüksek; yüzde 41. Hiç nükleer reaktör kurmayan, rüzgar, güneş ve biyogaz gibi yenilenebilir enerji kaynaklarına güvenen, kömürle neredeyse vedalaşmış Danimarka, Avrupa’nın enerjide dışa bağımlılığı en düşük ülkelerinden biri olmayı başardı. Bu oran muhtemelen daha da aşağıya inecek.

Enerji dönüşümünün ekonomiye de katkısı oldu. Danimarkalı firmalar dünyanın en büyük rüzgar türbini üreticileri arasına girdi. Ülkede 32 bin kişi yenilenebilir enerji sektöründe çalışıyor. Nüfusu Danimarka’nın 14 katı olan Türkiye’de ise bu rakam 118 bin. Daha da önemlisi enerji kooperatiflerini yaygınlaştırarak, kurulan yenilenebilir enerji santrallarını birkaç şirketin değil halkın ortak girişimleri haline getirdiler. Ülkedeki rüzgar santrallarının yarısından fazlası enerji kooperatifi benzeri modellerle kuruldu. Bölgesel ısıtma sistemlerinde kooperatiflerin payı rüzgar enerjisindeki orandan bile yüksek. Küçük yenilenebilir enerji sistemlerinin birkaç ortakla finanse edilebilir oluşu kooperatiflerin başarılı olmasını sağlıyor. Milyarlarca dolara kurulan nükleer santrallarda durum ne derseniz, Fransa’daki 57 nükleer reaktörün sahibi, devlet şirketi EDF’ye bakmak yeter. Şirketin 2025 sonundaki borcu 51,5 milyar dolar. Sinop’a nükleer santral kurmak için adı geçen Güney Kore’li KEPCO da benzer bir borç batağı içinde.

Enerji Bakanı Alparslan Bayraktar’ın, AB Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen’in nükleer enerjiden vazgeçmek hataydı şeklindeki sözlerine atıfla, “dünyada itiraflar gelmeye başladı, nükleerden niye çıktık” demesi üzerine bu hatırlatmayı yapmayı yerinde buldum. Türkiye’nin, Avrupa’da nükleer endüstriye göz kırpan birkaç siyasetçinin sözlerini takip etmek yerine, kendi koşullarına uygun, iklim ve çevre dostu, ekonomide fark yaratacak yaratıcı bir enerji yol haritasına ihtiyacı var. Bizi ekonomik ve çevresel bir felakete sürükleyecek nükleer maceralara değil.

Türkiye’nin COP 31 gündemi sıfır atık mı olacak?

2026-03-11T22:42:00.012+03:00

Özgür Gürbüz-BirGün / 11 Mart 2026

Görsel: YZ ile hazırlandı.

Türkiye yarın, 9-20 Kasım tarihleri arasında Antalya’da yapılacak COP 31 toplantısındaki önceliklerini açıklayacak. Bize gelen bilgiler Türkiye’nin öncelik sıralamasında “kömürün” değil Emine Erdoğan’ın himayesinde başlatılan “sıfır atık”ın olacağını gösteriyor. Neyse ki şaşırmamayı yıllar önce öğrendik bu ülkede.

Birleşmiş Milletler’in iklim müzakerelerinin en önemli ayağı olan COP’ta (İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi Taraflar Toplantısı) Türkiye belli ki asıl meseleleri konuşmaktan kaçınacak. Gördüğümüz kadarıyla, Türkiye’nin belirlediği 14 maddelik ajandanın ilk sırasında sıfır atık var. Onu “turizm ve kültürel miras” ile “gençlik ve eğitim” başlıkları izliyor. Diğer başlıklar da şöyle: Gıda güvenliği, Rio sinerjisi, iklim eylemi için dijitalleşme, iklim eylemi uygulama mekanizması, iklim finansmanı, yeşil sanayileşme, azaltım (seragazı) teknolojileri, sürdürülebilir ulaşım, temiz enerjiye geçiş ve iklim dirençli kentler. Yarın bu başlıklarda bir değişiklik oldu mu göreceğiz.

Yukarıdaki konuların hepsi iklim müzakerelerinin bir parçası olabilir ancak Türkiye’nin asıl önceliği çok net. Seragazı emisyonlarını düşürecek bir yol haritasına (ulusal katkı beyanının güncellenmesi) ihtiyaç var ve bu da ulaşımdan enerjiye tüm politikaların değişmesi demek. Seragazı emisyonlarının yüzde 72’sine yakınından enerji sektörü sorumluyken siz emisyonlarınızın sadece yüzde 2,5’inden sorumlu atık meselesini gündeminizin ilk sırasına koyamazsınız. Her yıl tonlarca atık ithal eden Türkiye, dünyaya sıfır atık masalı mı anlatacak? Avrupa’da kömürlü termik santralları kapatma kararı almamış beş ülkeden biri Türkiye iken kömürlü termik santralları ne zaman ve nasıl kapatacağını açıklamadan COP 31’e nasıl gideceksiniz?

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı ve COP31 Başkanı Murat Kurum dirençli kentlerden bahsederken son su havzalarını yapılaşmaya açtırdığı İstanbul’dan örnek verecek mi? Kanal İstanbul ve Fikirtepe örnekleriyle İstanbul’un son direnç noktalarını hedef aldığını unutacak mıyız? Deprem bölgesinde yapılan binaların ne kadarı sıfıra yakın enerjili bina, ne kadarı kendi enerjisini üretiyor diye sormayacak mıyız?

Enerji başlığının adı bile tehlikeli. Son yıllarda nükleer endüstrinin enerjide çözümü “temiz enerji” diye tarif ettiğini, nükleeri de bu sınıfa eklemek istediğini biliyoruz. Türkiye de muhtemelen Uluslararası Enerji Ajansı Başkanı Fatih Birol’un da desteğiyle yarınki toplantıda ve COP’ta nükleer enerjiyi öne çıkaracak. Elektrik faturalarının ikiye üçe katlanması, binlerce yıllık nükleer atık sorunu, enerjide dışa bağımlılık ve nükleer kaza riskiyle yaşamak zorunda bırakılacak bir ülke kimin umurunda?

Türkiye’nin belirlediği 14 başlığın her birini uzun uzun eleştirmek mümkün. Eleştirilerin yapılması da önemli çünkü iklime ilişkin bu yanlış politikaların artık değişmesi gerek. İklim krizini durdurma mücadelesi dünyada yavaşlamış olsa da Türkiye daha temiz bir hava, korunan alanların artması, enerjide dışa bağımlılığın azalması ve halkının sağlık ve refahı için bunu yapabilir. Ama bu Antalya’da 200 civarında ülkeden temsilcilerin geldiği toplantının içini boşaltarak değil gündemi olması gereken yere çekerek yapılabilir.

Türkiye eğer isterse müzakerelerin yürütücüsü Avustralya ile petrol, kömür ve gaz gibi fosil yakıtlardan vazgeçmenin yol haritasını Antalya’da belirlemek için uğraşabilir. Ormansızlaşmayı durduracak bağlayıcı kararların çıkması için çalışabilir. COP’a ev sahipliği yapan ülkeden beklenen bunlar ama öncesinde, kendi ülkesinde bu adımları atması, taahhütleri vermesi gerekir. Dünyayı değiştiremese bile en azından kendisini değiştirir. Yoksa oteller dolar, dünya liderleriyle pozlar verilir ama geriye yine aynı sorunlar kalır.

Gezegeni yakıp yıkan kapitalizmin gölgesi altında yapılan toplantılardan sonuç alınamadığını defalarca gördük. COP’a çok büyük ümitler bağlamak yanlış ama gündemin yaşama, iklime odaklandığı bu günlerden faydalanmamak da bir o kadar yanlış olur. Artık resmi müzakere masalarına, o toplantıları protesto edenlerin sözünü taşımanın, hatta o masaları dışardakilere bırakmanın zamanı.

Nükleer bahane

2026-03-03T22:55:00.000+03:00

Özgür Gürbüz-BirGün / 3 Mart 2026

ABD ve İsrail’in İran’a saldırısı dünyayı üçüncü dünya savaşına bir adım daha yaklaştırırken aynı zamanda ülkeler arası sorunları diplomasiyle çözme kültürüne de büyük bir darbe vurdu.

İran’ın nükleer programıyla ilgili müzakereler 26 Şubat günü sona ermişti. Görüşmelerin arabulucu ülkesi Umman’ın Dışişleri Bakanı Busaidi, X hesabından yaptığı açıklamada ilerleme kaydedildiğini ve tarafların ülkelerinde değerlendirme yaptıktan sonra haftaya Viyana’da teknik seviyedeki görüşmelere devam edeceklerini söylemişti. İran Dışişleri Bakanı da kendisine teşekkür etmişti. Haber ajansları da 27 Şubat Cuma günü geçtikleri haberlerde ilerlemeye işaret ediyordu. Bir gün sonra İran’a saldırı başladı.

Nükleer müzakerelerin sürdüğü hatta ilerleme kaydedildiği sırada İran’ın bombalanması bize çok taraflılık ve diplomasinin de hedef alındığını gösteriyor. ABD Başkanı Donald Trump, Haziran ayındaki saldırılardan sonra İran’ın nükleer tesisleri “tamamen ve tamamen yok edildi” demişti (22 Haziran 2025). Trump şimdi ise İran’a saldırıların tüm hedeflere ulaşılana kadar devam edeceğini söylüyor. Nedir bu hedefler? Nükleer silah üretme iddiasının temellerini yok etmekten başka bir hedef mi var?

Yok edildiği defalarca söylenen nükleer tesisler, ilerleyen müzakereler ve yayımladığı fetvayla nükleer silahların İslama aykırı olduğu gerekçesiyle yasaklanmasını isteyen İran’ın öldürülen dini lideri Ali Hamaney’e rağmen İran’ın “nükleer bahaneyle” tekrar hedef alındığına inanmak zor. Hamaney’in nükleer silah karşıtlığı da ilginç gelebilir ama İslam dünyasında yalnız değildi. Endonezya’daki ulemanın da nükleer santrallarda yaşanacak bir kazanın yarardan çok zarar getireceği ve bunun da bölgedeki insan ırkının devamını tehlikeye atacağını gerekçesiyle nükleer santrala karşı çıktıkları biliniyor. Türkiye’de ise Diyanet İşleri Başkanlığı’nın şu ana kadar ne nükleer silaha ne de santrala itiraz ettiğini görmedik.

Bütün bu gelişmeler İran’ın uranyum zenginleştirme programının ancak saldırının bahanesi olabileceğini gösteriyor. İran’a saldırının ardında aynı Venezuela’da olduğu gibi petrol ve ikinci planda da bu petrolün alıcısı Çin var. 2025 yılında Çin’in ham petrol ithalatının yüzde 15’i Venezuela ve İran’dan sağlanmıştı. ABD’nin bu kaynaklar üzerindeki kontrolü Çin’in petrolsüz kalacağı anlamına gelmiyor ancak petrol akışının büyük bölümünün ABD ve ABD’nin müttefikleri üzerinden olacağını gösteriyor. Elbette sadece Çin değil tüm dünya bundan etkilenecek.

İran’ın halihazırda çalışan ve yapımı süren birer nükleer reaktörü var. Haziran ayında ve son saldırılarda Buşehr Nükleer Santralı hedef alınmadı. Alınması da çılgınlık olur, çalışan bir nükleer santralı vurmak bir başka Fukuşima veya Çernobil’e yol açar. İran’daki santralın Akkuyu’daki gibi Rusya tarafından yapılmış olması durumu daha da kritik hale getiriyor çünkü santralı işletenler Ruslar. Rosatom, son saldırılarla birlikte çalışanların aileleri ile gerekli olmayan 100 kadar kişinin İran’ı terk ettiğini açıklasa da elektrik üretiminin devamı için Rus çalışanların bir bölümünü İran’da tutmak zorunda. Olası bir saldırı Rus çalışanları da vurabilir.

Nükleer silah elde etme iddiasının bile saldırı bahanesi olduğu dünyada Ahmet Hakan ile Dışişleri Bakanı Hakan Fidan arasında üç hafta önce geçen bir konuşmayı da hatırlamakta fayda var. Ahmet Hakan’ın, “Türkiye’nin nükleer silaha sahip olması gerekir mi” sorusuna Fidan yanıt vermemiş ve sessiz kalmıştı. Bana önceden hazırlanmış gibi gelen bu diyalogdaki soru, sessiz kalınıp geçiştirilecek bir soru değildi. Türkiye, Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Anlaşması’na (NPT) imza atmış, nükleer silah yapmayacağını yıllar önce deklare etmiş bir ülke. Fidan’ın tereddütte yer bırakmayacak şekilde bu durumu belirtmesi gerekirdi.

Nükleer santral tercihinin hatalı olduğunu ve Türkiye’ye çevresel dertlerin yanı sıra büyük bir ekonomik yük getireceğinin iyice ortaya çıktığı günlerde yaşanan bu diyalog, belli ki iç politikaya ve Türkiye’deki seçmenlere nükleer santral hatasını unutturma çabasının bir parçasıydı. İktidar aklınca kaş yapayım derken göz çıkartmış da olabilir. Nükleer silah yapmak teknik bir zorluktan çok ekonomik ve diplomatik engeller barındırır. Güçlü Türkiye’nin formülü de nükleer silahtan değil sağlıklı bir ekonomiden, bağımsızlıktan, kuvvetli bir demokrasiden ve yeni dünya düzeninde doğru bir pozisyon almaktan geçiyor. Pakistan’ın nükleer silahları var ama Afganistan’ın veya Hindistan’ın ona saldırmasını engellemiyor.

Toryum meselesi

2026-02-18T23:12:00.001+03:00

Özgür Gürbüz-BirGün / 18 Şubat 2026

Foto: UAEA

Erke Dönergeci’ni hatırlayan var mı? Sonsuz enerji üreteceği iddia edilen Erke Dönergeci, sessizce tarihin sayfalarında kayboldu. Bor, petrol, altın ve gaz erke dönergecine göre daha elle tutulur “mucizeler” elbette ama onların da kaderi aynı olacak. Türkiye’nin fosil yakıt rezervleri (petrol, kömür ve gaz) ülkenin kaderini değiştirecek büyüklükte olmadığı gibi dünyanın geleceği de bu yakıtlar üzerinde inşa edilmeyecek.

Ne desek boş. Memlekette komplo teorileri ile enerji mucizeleri hiç bitmiyor. Toryumla ilgili yazılıp çizilenler de biraz doğru biraz yanlış; bu alana düşüyor. Bundan üç yıl önce de gazetemizde benzer bir yazı yazmıştım ama Çin’deki prototip toryum reaktörüyle ilgili çıkan haberler yeni bir yazıyı gerekli kıldı.

Türkiye’de toryumla ilgili çalışmalar yürüten Prof. Dr. Engin Arık ve arkadaşlarının uçak kazasında ölmesi de komplo teorisi sevenlere bir fırsat verdi. Arık profesör olduğunda yıl 1988’di. ABD’de toryumu yakıt olarak kullanmayı amaçlayan araştırma programı 1960’larda başladı. 1977’de plütonyumla çalışan hızlı üretken reaktörleri toryuma tercih ederek programı sonlandırdı. 1980’lerde ticari reaktörlerde toryum kullanma denemeleri de finansal facialara neden oldu. Danimarka’dan Hindistan ve Almanya’da birçok araştırma daha var. Bilim elbette durmaz ve Arık’ın da bu konuda elbette çok değerli çalışmaları olacaktı ama toryum meselesi Arık’ın çalışmalarından önce hiç bilinmiyordu gibi yazılar yazılması yanlış. Toryum denenmiş ve başarısız olmuş bir fikirdi.

Gelelim toryuma… Toryum kömür gibi bir maden değil, kazana atıp yakamazsınız. Dünyada çalışabilir durumda 400’ün üzerinde ticari nükleer reaktör var, bunların hiçbirinde toryumu nükleer yakıt olarak kullanamazsınız. Hepsi zenginleştirilmiş uranyumla çalışır. Çünkü toryum bölünebilir bir madde değil, tek başına bir nükleer reaksiyon başlatamaz. Nükleer reaksiyonu başlatabilmesi için bir tetikleyiciye (nötrona) gereksinim duyar. Toryumu uranyum-235 ya da plütonyum 239’la birlikte kullanmak zorundasınız. Bu sayede birkaç değişiklikten sonra bölünebilir (fisil), uranyum 233 elde edebilirsiniz. Dönüp dolaşıp yine uranyum kullanırsınız. Aslında elektrik üretecek ısıyı yine uranyum kaynaklı reaksiyondan alırısınız. O yüzden de birçok uzman “toryum reaktörü” diye bir şeyin olmadığının altını çizer.

Çin’deki erimiş tuz reaktörü ticari bir reaktör değil. 2 megavat büyüklüğünde bir prototip. Buradaki sonuçlar toryum reaktörünün ticari bir geleceği olup olmadığını gösterebilir, susuz soğutma yapan bir reaktör olması da önemli ancak boyut çok küçük. Toryum yakıtlı reaktör konusu da çok yeni değil. Toryum katkılı yakıtla çalışan reaktörler, yıllar önce birçok ülkede denendi ve hem teknik hem de ekonomik nedenlerle bu süreçler ilerlemedi. Çin’in araştırmasının da aynı şekilde bitmesi ve laboratuvarda kalması muhtemel.

İkinci yanlış bilinen ise toryum reaktörlerinin atık üretmediği veya kaza riski olmadığı inancı. Bu da doğru değil, bu reaktörler olur da rüştünü ispat eder ticari üretime başlarsa yine nükleer atık ve nükleer kaza gibi bir derdimiz olacak. Atıkların arasında plütonyum olmayacak ama yine uzun ömürlü nükleer atık sorunuyla boğuşacağız. Yukarıda da açıkladığım gibi aslında bir uranyum reaktöründen bahsediyoruz, sonuçları da haliyle aynı. Toryumdan uranyum elde etmeye çalışıyor, bunun için de süreci uzatıp, ek teknik zorluklar ekliyorsunuz.

Doğada toryum uranyumdan daha fazla var ancak toryumun yakıta çevrilmesi daha külfetli. Kaldı ki aradaki fark da dağalar kadar değil. Hindistan ve Türkiye gibi ülkelerin daha fazla toryuma sahip olduğu için bu konuya eğilmeleri biraz da politik bir söylem. Uranyum yok ama toryum milli yakıt demek istiyorlar ancak bu da kömürü çıkarıp, kazanından jeneratörüne kadar her şeyi ithal bir santralde yakmaya benziyor. Bir kaynağı milli yapan en önemli kıstas o ülkede yaşayanlara ne kadar faydalı olduğudur.

Toryum karışımı yakıtla çalışacak reaktörlerin uranyumla çalışanlardan ucuz olacağına dair herhangi bir işaret yok. Daha da trajik olan ise şu: İster toryum ister uranyum olsun, nükleer reaktörlerin bugün güneşten, rüzgardan ve birçok enerji kaynağından daha pahalıya elektrik ürettiğini biliyoruz. Atık ve kaza sorununu çözmeyen, daha ucuza elektrik üretmeyen elektrik üretim yöntemini mucize gibi anlatmanın bir anlamı var mı?

Köprülerin özelleştirilmesi halka sorulsun

2026-02-10T22:54:00.014+03:00

Özgür Gürbüz-BirGün / 10 Şubat 2026

Resim: Yapay Zeka

Türkiye’yi 25 yıldır yöneten ancak soktuğu ekonomik darboğazdan çıkaramayan AKP hükümeti, çareyi yine devletin birikimlerini satmakta buldu. İstanbul’da devletin elinde bulunan birinci ve ikinci köprüyü özelleştirmeyi planlayan hükümet, yedi ücretli otoyolu da satışa çıkarmaya hazırlanıyor.

CHP Genel Başkan Yardımcısı Deniz Yavuzyılmaz, Karayolları Genel Müdürlüğü’nün verilerini baz alarak, söz konusu köprü ve otoyolların, özelleştirilecek süre boyunca, yani 25 yıllık gelirinin en az 15 milyar dolar olcağını söylüyor. Dikkat ettiyseniz zarar eden bir kamu iktisadi teşebbüsünden bahsetmiyoruz. Aslında her gün devletin kasasına para getiren işletmelerden bahsediyoruz. Hükümet ise bu para devletin kasasına girmesin, özel şirketler kazansın diyor.

İnşaatı bitmiş, gelir sorunu olmayan bu köprü ve otoyolların satılmasının mantıklı bir açıklaması yok. Türkiye iflas etti de bize mi söylemiyorlar acaba? Hükümet bu satıştan elde ettiği toplu parayı muhtemelen faizli borçları ödemede kullanacak ya da seçim öncesi milletin aklını çelmek için harcanacak kasaya aktaracak. Üçüncü seçenek de birkaç yandaş şirketi daha zengin etmek elbette. Mesele yeni bir “yatırım” için nakit ihtiyacı olsaydı zaten yıllardır başvurdukları yap işlet devret formülüyle o yatırımın finansmanını sağlarlardı.

Köprü ve otoyollar özelleştirilirse ücretlerin ne olacağı da ayrı bir tartışma konusu. Devletin elindeki Fatih Sultan Mehmet Köprüsü’nden bugün 47 TL’ye geçiyoruz. Kuzey Ormanları’nı delip geçen ve İstanbul’u büyütmek amacıyla yapılmış üçüncü köprüden ise 95 TL’ye. Üstelik, araç geçiş garantisi nedeniyle devlet bu köprüden geçen her araç başına şirketlere 165 TL daha ödüyor. İlk iki köprü özelleştirilir, şirketlerin elindeki diğer köprülere benzer bir fiyat politikası bu köprülerde de uygulanırsa geçiş ücretlerinin en az iki kat artacağını bugünkü örneklere bakarak tahmin etmek zor değil. Devletin kasasına giren para buharlaşacak.

İstanbulluları özelleştirme ve yap işlet devlet projeleriyle halkın zarara sokulmasının yanında bir başka tehlike daha bekliyor. Köprü geçiş ücretleri tahmin edildiği gibi artırılırsa, iki yakayı birbirine bağlayan Marmaray üzerindeki baskı da artabilir. Boğaz’ın iki yakasını birbirine bağlayan ve iş saatlerinde tıklım tıklım dolu olan bu tek raylı ulaşım seçeneği felç geçirebilir.

İstanbul’un kuzeydeki köprüye, havalimanına ihtiyacı yoktu, aksine küçülmeye, Marmaray benzeri bir başka raylı ulaşımla iki yakayı birleştirmeye ihtiyacı vardı. Hükümet ise İstanbulluyu değil rantı önceliklendirdi. Kanal İstanbul, İstanbul Havalimanı, Kuzey Marmara Otoyolu ve üçüncü köprü projeleriyle son yeşil alanları imara açtı. İstanbul’un su havzalarını betona boğmaya başladı. Ve bunları yaparken İstanbullu ne düşünüyor, ne istiyor diye sormadı. O yüzden de son iki seçimi kaybetti ama hatalarından ders çıkarmak yerine seçimlerde kaybettiği İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı Ekrem İmamoğlu ve ekibini hapse atmayı tercih etti. Durmak yok ranta devam dedi.

Halk hükümetin İstanbul’u mahvetme planlarından memnun olmadığını aslında seçimlerde gösterdi ama belli ki mesaj alınmamış. O zaman bu işi netleştirecek bir halk oylamasına ihtiyaç var. Gelin köprülerin özelleştirilmesi kararını İstanbul halkına soralım. Halk oylaması (referandum) yapalım, kararı İstanbullu versin. Var mısınız?