कधीतरी असंच सुचलेले

संजीव खांडेकरांना नक्की अपेक्षित काय आहे?

2015-07-12T16:43:00.000+05:30

यांना नक्की काय हवे??
गेल्या रविवारच्या ’लोकसत्ता’त श्री. संजीव खांडेकर यांचा “मूत्राशयातील शुक्राचार्य हा लेख वाचनात आला.
लेखाची सुरुवात, लै मोठ्या स्कालर लोकांशी असलेली वळख त्यात दिलेले दाखले, याने झाली आणि आपसूकच पुढे काहीतरी चांगले वाचायला मिळेल असं वाटलं. “राईट टू पी/पू” अशी चळवळ सुरु करावी लागणे हे निश्चितच लांछनास्पद आहे. याबाबत खांडेकर अगदी १००% सत्य बोलतात.

एके ठिकाणी ते म्हणतात की ’राईट टू पी किंवा पू’ ही वरवर पाहता स्त्रियांची चळवळ वाटत असली तरी ती तशी नाही.

खरंही आहे ते. कारण लघवी करण्याची गरज स्त्री-पुरुषांना सारखीच असते. तरी स्त्री शौचालयांच्या तुलनेत पुरुष शौचालये जास्त असल्याने (उदा. रस्त्याच्या बाजूला असलेले सिमेंटचे गोल कोनाडे) या आंदोलनाचा चेहरा थोडा स्त्रियांच्या आंदोलनाचा आपोआपच वाटू लागतो. ही बाब त्यांनी कुठेच विचारात घेतलेली नाही वा अधोरेखितही केलेली नाही.
एकंदर लेखाच्या अनुषंगाने विचार करता हा मुद्दा मला मोठा वाटत नाही. पण या विधानांमुळे “खरंच, सर्व शहरांत सर्वांनाच मोकळं होण्याची सोय हवी” असं मत होत जातं; वा त्याची निकड जाणवते. पुढे या प्रश्नाचे अधिक खोलात जाऊन सर विश्लेषण करतात. एखादी गोष्ट करता न आल्याने व्यक्तिला दुबळे वाटत जाते. अश्या सार्वत्रिक दुबळेपणाचे साचलेपण समाजास इरिटेबल बोवेल सिंड्रोम, बद्धकोष्ठता इ. शारिरीक व उदासीनतेसारख्या मानसिक रोगांना आमंत्रण देणारे ठरते हे सांगतात. त्यासाठी विविध दाखलेही देतात.
इथपर्यंत सगळं व्यवस्थित असताना सर एकदमच ट्रॅक बदलतात आणि व्यवस्थेवर घसरतात. फक्त घसरतच नाहीत तर देशातील लोकशाहीवरही प्रश्नचिन्ह लावतात. लघवी करण्याच्या समस्येवरचा अगदी प्राथमिक उपाय, म्हणजे शौचालयं बांधण्याच्या उपायास भोंगळ ठरवून टाकतात. अरेच्चा! हे काय गौडबंगाल आहे? एकीकडे तुम्हाला रस्त्यात भिंतीकडे तोंड करुन नागडं होऊन लघवी करायची लाज वाटते असंही म्हणायचं, वर शौचालयं बांधण्याच्या स्किम्सनाही भोंगळ म्हणून त्याची निर्भत्सना करायची? का? ठिक आहे, एक क्षणभर स्वच्छता अभियानाला भोंगळ म्हणू. पण मग दुसरा पर्याय कोणता हे तरी लिहायचे कष्ट घ्या. सामान्य जनतेला कळूद्यात इतर पर्याय.

“सार्वजनिक मुताऱ्या असाव्यात, स्त्रियांसाठी शौचालये असावीत, सर्वाना सारखे शिक्षण मिळावे, सर्वाना घरे असावीत, मोकळ्या जागा वा जंगले असावीत, नद्या स्वच्छ असाव्यात आदी गोष्टींवर समाजात एकमतच असते व असे एकमत असूनही लोकशाही व्यवस्थेत जेव्हा वरीलपैकी एकही गोष्ट प्रत्यक्षात उतरत नाही तेव्हा व्यवस्था लोकशाही असण्याच्याच शक्यतेबद्दल शंका येते.”

ही वाक्ये लिहिण्यापूर्वी जरा भारतातल्या सामाजिक शिस्तीचा विचार तरी करायला हवा. “चालतंय की”, “कोण बघतंय” असली ब्रह्मवाक्ये जगणारा समाज (पक्षी: माणसेच) जिथे आहेत, तिथे वेगळी अपेक्षा पूर्ण होणं अवघड वाटत नाही का? कारण लोकशाही म्हणजे लोकांनी लोकांसाठी चालवलेले राज्य. जिथे राज्यकर्ते लोकांमधूनच निवडले जातात. लोकांच्या विचारसरणीतूनच राज्यकर्ते निर्माण होत असताना, लोकशाही व्यवस्थेवर का म्हणून कोरडे ओढायचे? व्यवस्था आपणहून जास्त काही ठरवू शकत नाही. आणि लोकांच्या धारणांचे परिवर्तन एका रात्रीत होत नसते याची जरातरी जाणीव नवतत्त्वज्ञानाच्या अभ्यासकाने ठेवायला हरकत नव्हती. समाजात वावरताना यात आज किंचितसा का होईना, बदल होतोय असा माझा अनुभव आहे.

पुढच्या परिच्छेदात ते म्हणतात –

प्रबळांच्या इच्छेवर चालणारी व्यवस्था अशा वेळी 'मार्केट इज मोस्ट डेमोक्रॅटिक' अशी भंपक विधाने करून लघवी करण्यापासून शिक्षणापर्यंत आणि आरोग्य सेवेपासून राहण्याच्या जागेपर्यंत अशा सर्वच मूलभूत गरजांना विक्रीयोग्य वस्तू ठरवून विकू लागते. पैसे असतील तरच मुता किंवा शिक्षण घ्या असे सांगणारी निबर व्यवस्था व त्यांचे गब्बर प्रवक्ते उलथणे, व्यवस्था बदलणे वा तिच्या बदलासाठी काम करणे हे 'राइट टू पी व पू' अशा चळवळींचे काम आहे.

कडवे कम्युनिस्ट म्हणवणार्‍या राष्ट्रांमध्ये कम्युनिझमच्या आवरणाखाली आलेला क्रोनी कॅपिटालिझम अभ्यासकांच्या नजरेतून सुटला काय असा संशय येतो. सर्वकाही पैशात तोलणाया व्यवस्थेला आव्हान राईट टू पी व पू सारख्या चळवळींपेक्षाही ग्राहक चळवळींनीच सर्वात मोठ्या प्रमाणावर दिले आहे. याची अगदी सुरुवात हुडकायची झाली तर अमेरिकेतील अँटीट्रस्ट कायद्यापासून सुरवात करावी लागेल. नियमन (कंट्रोल) हा फ्री मार्केट इकॉनॉमीमधला एक सक्षम उपाय आहे. आज शिक्षण क्षेत्रात अवाजवी फियांच्या विरोधात देणाया संस्था आहेत. अवाजवी टोलविरोधात आंदोलनं होत आहेत. शिवाय या चळवळी वा आंदोलनांना जनतेचा प्रतिसाद व काही प्रमाणात यशही मिळतंय. व्यवस्था उलथणे हा एकंदरीत जरा फ़ॅन्सी प्रकार आहे. कारण उलथलेल्या व्यवस्थेची जागा समांतर ’व्यवस्था’च घेत असते. बदल शक्य आहे. बदल म्हणजे दुरुस्ती करणे, त्रुटी दूर करणे. “राईट टू पी/पू” या चळवळींनी ते काम थोड्याफार प्रमाणात केलेही आहे. पण मध्यममार्ग सोडून एककल्ली विचार या चळवळींसाठी जास्त धोकादायक वाटत नाहीत का?

गावोगाव शौचालये बांधण्याच्या करोडो रुपयांच्या प्रकल्पांमुळे त्यात उडय़ा घेणाऱ्या देशी व विदेशी कंपन्या, संस्था आणि त्यांचे कार्यकर्ते भांडवली व्यवस्थेच्या रेटय़ामुळे चळवळींच्या बदल करण्याच्या राजकारणाचे मर्म बेमालूमपणे बदलून त्याचे गोड सामंजस्यात रूपांतर करण्यात आपोआपच गुंतत जातात

इथेही सरांची जरा गडबड उडाली आहे असे वाटते. सरांना इथे करोडो रुपये दिसतात. इतका मोठा बाजार असल्याने जमा झालेल्या देशी-विदेशी कंपन्याही दिसतात. पण नक्की विरोध कशाला आहे याची जाम टोटल लागत नाही. चळवळींचे रुपांतर सामंजस्यात करण्याबद्दल काहीतरी लिहितात. आधीच्या परिच्छेदांध्ये भांडवली अर्थव्यवस्थेवर टीका केलेली असल्याने या विधानाचा अर्थ सामंजस्य नकोच असा घ्यायला बराच वाव ठेवतात. आता इथे दोन गोष्टी सूचित होतात. १. शौचालयं तर हवीत, पण ती कंपन्यांकडून नकोत. (कोणाकडून हवीत याचीही स्पष्टता नाहीच) २. चळवळींची परिणती सामंजस्य वाढवण्यात व्हायला नको. या दोन गोष्टींचा एकत्रितपणे विचार केला तर सरांचा अनार्किझम अजेंडा व्यवस्थित कळतो.
हरकत नाही. अनार्किझमही क्षणभर बाजूला ठेवू आणि पुढचा परिच्छेद वाचू.

व्याधिग्रस्त, दुर्बल व हताश समाज हे रुजत चाललेल्या हुकूमशाहीचे व मेलेल्या लोकशाहीचे लक्षण आहे. डिटरमिनिझम किंवा सूत्रबद्धतेचे विज्ञान हा त्याचा नैसर्गिक पाया आहे. मुक्तीसाठी म्हणूनच, थोपवणे नव्हे तर यथेच्छ मुतणे हाच उपाय आहे, याची जाण करूण देणे हे अशा चळवळींचे काम आहे

समाजाची व्याधीग्रस्तता, दुर्बलता व हताशपणा घालवण्यासाठी सरकारने जर शौचालयं बांधायची मोहिम उघडली, तर त्यामुळे लोकशाहीच जिवंत होणार ना? रुजत चाललेल्या (सो कॉल्ड) हुकुमशाहीचे उच्चाटनही त्यामुळे होईल. तरीही तुम्ही असंच म्हणणार का, की स्वच्छता अभियान वा शौचालय बांधण्याचे अभियान भंपक आहे? तसं असेल तर असं वाटून घ्यायला नक्कीच जागा आहे कि ना तुम्हाला स्वच्छतेशी काही कर्तव्य आहे ना लोकशाही जिवंत राहण्याशी. मग एवढा मोठा लेख लिहायचा प्रपंच कशाला करावा?

असो. यथेच्छ मुतण्याने जसा समाजस्वास्थ्य चांगले राहते तसेच जे वाटते ते यथेच्छ लिहिण्यानेही काही प्रमाणात होत असेल. असं म्हणून मी यथेच्छपणे लिहिलेला लेख आता आवरता घेतो.

ओय! – क्षणभंगुरतेची दोन रुपे

2015-03-09T03:59:00.000+05:30

मी पाहिलेल्या मोजक्या तेलुगु चित्रपटांपैकी हा एक चित्रपट – ओय!

वरवर पाहता एक तरल प्रेमकथा. टॉलिवूडी हाणामारी, भडक विनोदाचे केविलवाणे प्रयत्न तुलनेने कमी. ही ठळक वैशिष्ट्ये चित्रपटाला इतर टिपिकल सौदिंडियन चित्रपटांपासून वेगळे बनवतात.

कथेचा नायक उदय (सिद्धार्थ) हा अतिश्रीमंत घरातला, तर नायिका संध्या (शमिली) आई-वडिल गमावलेल्या मध्यमवर्गीय कुटुंबातील. दोघांच्या विचारसरणीत जमीन-अस्मानाचा फरक. ती अतिशय टापटिपीची, तर हा पसारा करणारा. ती पै न पै वाचवणारी, तर हा उधळ्या. ती अतिशय देवभोळी, हा देवावर फारसा विश्वास नसणारा. याची रात्र पब नि डिस्कशिवाय जाणार नाही, तर तिला पब-डिस्कबद्दल काडीचेही आकर्षण नाही. तिच्या लेखी आयुष्य खूप आहे, चिरंतनतेवर तिचा विश्वास आहे. त्याच्या लेखी आयुष्य छोटे आहे आणि सर्वच अशाश्वत आहे.

या दोन ध्रुव असलेल्या जीवांची भेट घडते ती ३१ डिसेंबरच्या पार्टीत, एका पबमध्ये! पबसारख्या ठिकाणी शांतपणे दुस-या दिवशीची कामे डायरीत टिपून घेणा-या मुलगी बघून याला फार कुतुहल वाटते. फ़्लर्ट करण्याचा एक अयशस्वी प्रयत्नही तो करतो, पण कुतुहल काही शमत नाही. अखेर आपल्या मित्राच्या सहाय्याने तो तिचे घर शोधून काढतो.

आपल्या वडिलांच्या मृत्युपश्चात उदय कंपनीची सूत्रे आपल्या हातात घेतो. उदयचे कुतुहल आता प्रेमात बदलत जात असते. तिच्यासाठी म्हणून तो हैदराबादच्या ऐवजी विझागला येतो आणि अनेक खटपटी करुन तिच्या घरी भाडेकरु म्हणून राहतो.

तिच्या जोडीदाराकडून असलेल्या अपेक्षांमध्ये उदय कुठेच बसत नाही हे जाणून असतो, पण तरीही तो तिला इंप्रेस करायचे प्रयत्न चालूच ठेवतो. तिच्या वाढदिवसाच्या रात्री तिला शुभेच्छा देऊन आश्चर्याचकित करतो. १२ महिन्यांचे प्रतिक म्हणून १२ भेटवस्तू देतो. ११ भेटवस्तू या अत्यंत क्षणभर टिकणा-या, पण तरीही आनंददायक आहेत. तिची शाश्वततेची आवड लक्षात घेऊन शाश्वत भेट म्हणून स्वत:च्या प्रेमाची कबुली देतो.

तिचा होकार तिच्याकडून थेट न कळता इन्शुरन्स पॉलिसीचा वारस असल्याच्या पत्राने कळतो. पण हा आनंद फ़ार काळ टिकत नाही. मेडिकल चेक अपमध्ये तिला कॅंसर असल्याचे कळते. क्षणिक गोष्टींची त्याची आवड उदयसमोर एक भयाण रुप घेऊन येते. ही गोष्ट अर्थातच उदय तिला सांगत नाही.

आयुष्यात एकदातरी करायच्या गोष्टी गप्पांमधून उदय तिच्याकडून वदवून घेतो आणि त्या सर्व इच्छा पूर्ण करतो. पण अखेर तिचे शेवटचे क्षण जवळ येतातच. तिच्या आजवरच्या सर्व कल्पनांना, विचारांना धक्का बसतोच. आपण समजत होतो तितकेही आयुष्य मोठे नव्हते हे भयाण सत्य अखेर समोर येतेच.उदयच्या वाढदिवसाला आपल्याजवळच्या जपून ठेवलेल्या आठवणी व इतर काही गोष्टी भेट देते. क्षणिक टिकणारी भेट म्हणून तिचे प्रेम कबूल करते.

दोन अतिशय भिन्न विचारसरणी असणा-या व्यक्ति अपघाताने जवळ येतात, पण नियती दोघांना त्यांच्या विचारांचे भयाण रुप दाखवते याशिवाय वेगळा दैवदुर्विलास तो काय असावा?

वेगळ्या वाटेवरची कथा म्हणून चित्रपट मला भावलाच. त्याहीपेक्षा, दिग्दर्शकाचा संयतपणा जास्त आवडला. दोघांच्या आवडी-निवडी, आचार-विचार यातला फ़रक दाखवण्यासाठी घेतलेली पहिली काही मिनिटे अगदी बोलकी आहेत. सहाय्यक कलाकारांचा उत्तम अभिनय. ’ए’ सर्टिफ़िकेटसाठी आवश्यक तो मसाला वापरण्याच्या अनेक संधी असूनही तो दिग्दर्शकाने कटाक्षाने टाळला आहे. यासाठी आनंद रंगा यांना १० पैकी १० गुण. श्रवणीय गाणी व उत्तम लोकेशन्स यामुळे चित्रपट अतिशय उठावदार झाला आहे.

उत्कल दिवस २०१२

2012-04-29T01:52:00.000+05:30

आय आय टी खडगपूरमध्ये मला देशाच्या विविध भागातील लोकांचा सहवास मिळाला. त्यांच्या चालीरिती, सण वगैरे जवळून बघायला मिळाले. अर्थात अन्य प्रांतात स्थायिक झालेल्या कुणालाही मिळू शकते. गेल्या महिन्यात मला अजुन एक असाच कार्यक्रम बघायला मिळाला, तो म्हणजे उत्कल दिबस (हो, पूर्व भारतात (बंगाल, ओडिशा, बिहार इ.) व चा उच्चार ब/भ असाच केला जातो) एका रुढार्थाने मागास राज्याचा स्थापना दिवस म्हणजे नक्की असणार तरी काय? असा प्रश्न पडणे स्वाभाविक आहे; पण या कार्यक्रमाचा आयोजक माझा मित्रच असल्याने थोडेफ़ारतरी भव्य-दिव्य असणार याची कल्पना आधीच मिळाली होती. असो, आता वळू मुख्य कार्यक्रमाकडे.

भाषिक रचनेच्या आधारे भारतातील स्वतंत्र राज्य म्हणून उदयास येणारे पहिले राज्य म्हणजे सध्याचे ओदिशा/ओडीशा. १ एप्रिल १९३६ रोजी इंग्रजांनी उत्कल प्रांतास स्वतंत्र राज्याचा दर्जा दिला. प्रचंड वनसंपत्ती, खनिज विपुलता, बौद्ध धर्माचा ऐतिहासिक वारसा व जोडीला नृत्यनाट्यनिपुण कलाकारांची खाण असलेल्या या राज्याची प्रगती डोळ्यात भरेल अशी झाली नाही.

एरवी राज्यस्थापनादिवस म्हणले की स्वत:ची पाठ थोपटून घेण्यापलिकडे काही न करणारे राज्यकर्ते बघितले असलेने, इथे काही विशेष घडेल असे वाटले नव्हते. पण निदान या निमित्ताने तरी ओदिशाची ओळख तरी होईल इतकाच उद्देश ठेवून मी कार्यक्रमास हजेरी लावली होती. अन इथेच माझा अंदाज चुकला.

कार्यक्रमाची सुरवात जरा चुकलीच माझी. सुरवातीस उत्कल जननीचे स्तवन गाणारे गीत गायले गेले. यानंतर थोडा धक्का देणारा एक सेमिनार झाला. कार्यक्रमाचे मुख्य अतिथी होते डॉ. मृणाल चॅटर्जी, जे इंडीयन इन्स्टिट्युट ऑफ़ मास कम्युनिकेशन (भारतीय जन संचार संस्थान), धेनकानल येथे प्रोफ़ेसर व केंद्रप्रमुख म्हणून काम करतात. विविध वर्तमानपत्रांमधून काम करत असताना सामाजिक जाणीव आपसूकच कशी वाढत जाते याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे मृणाल चॅटर्जी. त्यांच्या खात्यावर ११ ललित पुस्तके, ३ mass media शी संबंधित पुस्तके, ६ भाषांतरीत पुस्तके जमा आहेत. विविध दूरदर्शन मालिकांसाठीही त्यांनी लेखन केले आहे. प्रचंड अभ्यास, शैक्षणिक अर्हता व वृत्तपत्रातील संपादकीय कामाचा अनुभव या जोरावर अल्पावधीतच भारतीय जन संचार संस्थान येथे ते केंद्रप्रमुख बनले आहेत.

चित्र १: डॉ. मृणाल चॅटर्जी बोलण्यासाठी उभे असताना

आपल्या सेमिनारमध्ये त्यांनी ओदिशाच्या विकासाचा मार्ग या विषयाचा अत्यंत सुरेख पद्धतीने उहापोह केला. संयत व साधी भाषा, बलस्थानांची व संभाव्य धोक्यांची जाणीव करुन देणे याची सांगड घालत सामान्य जनतेने काय केले पाहिजे हे अगदी सुरेख शब्दात सांगितले. या सगळ्यात तासभर कधी निघून गेला हे कळलेही नाही.

चित्र २: डॉ. मृणाल चॅटर्जी बोलताना:

त्यानंतर ओरिया हास्यकवी डॉ. कुलंगार यांनी आपली कला सादर केली. ओरिया कळत नसल्याने इथे जरा कंटाळा आला. अन यानंतर ज्या कार्यक्रमासाठी मी कॅमेरा सज्ज करुन गेलो होतो तो ओडीसी नृत्याचा कार्यक्रम चालू झाला. प्रसिद्ध नर्तकी पुष्पिता मिश्रा व सहकारी यांनी हा कार्यक्रम सादर केला. ओडिसी नृत्य हे भारतातील सर्वात जुना व अद्याप टिकून असलेला नृत्यप्रकार मानला जातो. त्याची काही दृष्ये:

ओदिशातील प्रमुख आदिवासी नृत्य म्हणजे संबळपुरी नृत्य. याची झलक दाखवली शशांक दुबे व सहकारी यांनी. त्याची काही दृष्ये:

महाराष्ट्रात राज्य पातळीवर असा आढावा कदाचित घेतला जात असेलही; पण शाळा-महाविद्यालयांमध्ये आपला संबंध फ़क्त सुट्टीपुरताच असतो. फ़ारफ़ार तर ५०० लोकांच्या समूहासाठी आयोजित केलेला, कोणताही गाजावाजा न करता, आम्हीच महान वगैरे असा आवेश न आणता ज्या प्रकारे हा कार्यक्रम संपन्न झाला, त्यामुळेच मला जास्त भावला. फ़क्त इतिहासात रमण्याची मनोवृत्ती सोडून काय केले पाहिजे हे यातून शिकायला मिळाले. म्हणूनच कदाचित येणाया १ मे महाराष्ट्र दिनाच्या पार्श्वभूमीवर वेगळेपण दाखवून गेला.

कलsssssssssर्क

2012-04-21T17:21:00.000+05:30

सर्वप्रथम तुम्ही माझे अभिनंदन करावे अशी मी विनंती करतो. स्वतःच आरती ओवाळून घेतोय, कारण हा पराक्रमच असा आहे. मी चक्क मनोज कुमार कृत चित्रपट ‘क्लर्क’ (उच्चार: कलर्क) पूर्ण पहिला. ज्याचा एकतरी पुरावा म्हणजे हे रसग्रहण! दचकू नका. माझ्या भुताने लिहिले नाहीये. खुद्द मी; एक मर्त्य मानव या चित्रपटाचे रसग्रहण लिहीत आहे. आणि मी चक्क जिवंत आहे हे विशेषत्वाने लक्षात घ्या मंडळी!

हं, तर या चित्रपटातील पात्रांचा(या शब्दाला खरोखर जागलेत सगळेच!) परिचय करून घेऊ. भारत (मनोज कुमार), पूजा (अनिता राज), ऑफिसर बी. एम. शर्मा (सतीश शाह), भारतचा भाऊ राम (महम्मद अली), स्नेह कपूर (रेखा), विजय कपूर (शशी कपूर), शिपाई साधुराम (प्रेम चोप्रा), सोनू (सोनू वालिया), रामची पत्नी – रुक्मिणी, भारतचे बापू: सत्यपती (अशोक कुमार)
भारत चक्क डिफेन्सच्या कुठल्यातरी हपिसात एक प्रामाणिक व इमानदार क्लर्क असतो. या त्याच्या गुणांमुळे नेहमीच बॉसच्या(बी. एम. शर्मा) शिव्या खात असतो. त्याच ऑफिसातली त्याची कलिग पूजा त्याच्यावर जी जान से प्रेम करत असते. नेहमीप्रमाणेच शिव्या खाऊन झाल्यावर चित्रपटाची ओफिशियल सुरवात “मै एक कलsssssर्क हू” अश्या आरोळीने होते. भारत चा भैय्या राम दारू ढोसत व भारत सिगारेट पिता पिता एक तारीख येण्यासाठी किती दिवस उरलेत व दारू कशी संपली यावर गहन विचार करत असतात. सावकारीत जामीन गेल्याने व चीन युद्धात राम भैय्याचा एक पाय निकामी झाल्यानंतर केलेल्या मूर्खपणामुळे आपली ही अवस्था कशी आली याची दर्दभरी कहाणी ते प्रेक्षकांना सांगत असावेत, कारण आजूबाजूला कुणीच नसते. यांच्या बापाची (अशोक कुमार) पेन्शन, रामची पेन्शन व भारत चा पगार घरात येत असूनही सगळी बिले, व धाकट्या भावा-बहिणीच्या फिया पण सुटत नसतात म्हणे! (अश्या स्थितीत दारू सिगरेटचा खर्च कुठून भागवायचे हे आपण निमूटपणे विसरून जायचं बर का!) भारत त्या वेळेस काय भन्नाट वाक्य टाकतो! “जब बिल बडे होते है तो दिल छोटा नही करना चाहिये!” मान गये जनाब! हा संवाद चालू असतानाच मगासच्या खोकल्याचे कारण कळते.यांचे प.पू. पिताजी आजारी आहेत व त्यांना हृदयविकाराचा एक झटका आला आहे. आणि अश्या प्रकारे तो महान सीन चालू होतो, जो बघता काही डॉक्टरांनी व्यवसाय करणे सोडून दिले म्हणे. कारण आझाद हिंद सेनेचे गाणे ऐकूनच अशोक कुमारचे दुखणे पळून जाते व तो चक्क २ मिनिटात चालू-फिरू लागतो! (आत्महत्या सीन १) बौद्धिक दिवाळखोरीचे प्रदर्शन करण्याची घाई तरी किती असावी ते? खरंतर या दृष्यावरच एखादा लेख लिहिता येईल, पण ते असो! (नाही असोच!)
रुक्मिणी (रामची बायको) अनेकदा भावाला भेटायचे कारण सांगून उशिरा घरी येत असते म्हणून रामचा तिच्यावर राग व संशय असतो. अन येताना ती फक्त पैसे घेऊन येत नाही, तर रामसाठी दारूची बाटली व भारतसाठी जेवण घेऊन येत असते. याबद्दल छेडले असता रुक्मिणी एक झकास उत्तर देऊन गप्प बसवते “जो पती अपनी पत्नी को मान की शांती और तन का सुख ना दे सके वो शक नही करेगा तो और क्या करेगा”. बर जेवण फक्त भारतसाठीच बर का! घरातल्या इतरांचे काय हा सवाल आपण डोक्याप्रमाणे बाजूला ठेवायचा.
स्नेह कपूर (रेखा) ही कॉलेजच्या दिवसात भारतची प्रेयसी असते म्हणे. पण पैशाच्या अमिषाने एका अमीर विजय कपूरशी लग्न करून सेटल झालेली असते. टेंडरची फाईल याच्या ऑफिसात असल्याने स्नेह भारतला पिडणे चालू करते. फ्लॅशबॅकमध्ये एक गाणे वगैरेही होते. एके दिवशी त्याच्या ऑफिसात येऊन विद्यार्थी मेळ्याचे आमंत्रण वगैरे देते, निघताना भूतकाळातील आठवणी सांगून त्याला त्रस्त करून सोडते. अन मग भारत शिपायाच्या हातातली दारू भरलेली कोकची बाटली हिसकावून गटागट संपवून थेट तिथे (विद्यार्थी मेळ्यात) दाखल होतो. जुने दिवस आठवून व सध्याची हलाखीची परिस्थिती सांगत एक गाणे वगैरेही म्हणतो. या (गाढवाच्या) तोंडून गाणे ऐकून सगळेच लोक (होय, त्याच्या ऑफिसातले बॉस वगैरेही) त्याची तारीफ करत असत.

काही दिवसातच टेंडरची फाईल पुढे सरकवाण्यासाठी कपूर जोडी ऑफिसर शर्माला घोळत घेते, एक बॅग भरून पैसे देऊन मार्गाला लावतात.
गरिबीतून वर येण्यासाठी बलराम व त्याची प्रेयसी सोनू १५ ऑगस्टच्या पवित्र मुहूर्तावर एका बँकेवर दरोडा घालायचा प्लान बनवतात. ही सोनू पैशाने/स्वभावाने कशानेही गरीब दिसत नसते. हिची जीन्स खिश्यापासून थोड्या अंतराने घोट्यापर्यंत फाडलेली व मांडी-पोटऱ्या दाखवत लेसने बांधलेली वगैरे असते! तिला बाईक चालवता येते, फायटिंग येते. (बघा, कशी सर्वगुणसंपन्न आहे) पण ऐनवेळेस घोळ होऊन तो प्लान फसतो. परिस्थितीजन्य पुराव्यामुळे बलराम ऐवजी भारतला अटक होते. पोलीस स्टेशनात भारत गुन्हेगार नसून बलराम गुन्हेगार आहे हे कळते(हाही सीन अत्यंत रोचक आहे). बलरामला सोडवण्यासाठी तुलसीच्या मदतीला वैनीचा पैसेवाला भाऊ कुलजित येतो व आपला साथीदार दलबीर याला भेटायचा सल्ला देतो. दलबीर तिचा गैरफायदा घेतो.
----------------------------------
कपूर घराणे उगीचच एक पार्टी ठेवतात व शर्मासकट सर्व स्टाफला आमंत्रित करतात (अगदी शिपाईसुद्धा) तिथे परत भारत एक गाणे गातो व (पुन्हा) आपली दर्दभरी दास्ताँ बयान करतो. प्रसंग काय, गाणे काय गातोय याचा काडीमात्र संबंध नसण्याची हिंदी चित्रपटांत तशीही एक परंपराच असल्याने मलातरी यात वावगे वाटलं नाही. हे गाणे हा अजून एक संशोधनाचा विषय! त्यामुळे तेही असोच!
पार्टीनंतर पूजाला जिंदल नावाचे एक गृहस्थ तिच्या घरी चारचाकीतून सोडतात. हे बघून तिच्या आईला अत्यंत काळजी वाटते. तेंव्हा झालेल्या चर्चेतून कळते की जिंदल पूजाचा ‘अनौरस बाप’ (ही उपाधी शोधून काढणारा माणूस धन्य आहे ना?) आहे.
पुन्हा एकदा रुक्मिणी बाहेर जाताना तोच संवाद काम भांडण वगैरे होते; अन राम तिच्या मागावर राहतो. (ती पायी जाते व राम लंगडत. पण तरीही त्यांच्यात फारसे अंतर अज्जिबात नसते. काय पण वेग आहे लंगडण्याचा!) आजवर संशय घेतल्याचे प्रायश्चित्त म्हणून राम रुक्मिणीची माफी मागतो व त्याला तिच्या चपलेने बडवून काढण्याची आज्ञा करतो. एकीकडे भारत फाटकी चप्पल वापरत असतो तर वैनी अगदी नवीकोरी सेंडल! तिच्या उत्पन्नाचा स्रोत समजल्यावर आपल्याला घेरी येऊन पडणे बाकी असते. कारण रुक्मिणी चक्क तिचे रक्त विकून तब्बल दीडशे रुपये कमवत असते. या दीडशे रुपयांमध्ये काय काय करते बघा, नवऱ्याची दारू, भारतसाठी जेवण, बलरामच्या वकिलाची फी! मग बाकीच्यांचे उत्पन्न किती अन त्याचे काय होत असावे??? हा प्रश्न फक्त अन फक्त डोके ठेवून पिक्चर बघणारे लोकच विचारू जाणे!
विविध कारणाने सर्वजण दुःखी असताना पूजाच भारतच्या जीवनात हास्य फुलवेल असा विश्वास कौशल्या (दिना पाठक, भारतची आई) हिच्या मनात असतो. लगेच कॅमेरा जीम्नेस्तिक करणाऱ्या पुजाकडे! ती म्हणे शाळेपासून जिम्नॅस्टीक्स चॅम्पियन असते. तिने भारतला महत्वाचे काम आहे असे सांगून खेळ संकुलात आणलेले असते. तिचा जिम्नॅस्टीक्स वाला ड्रेस बघून (इथे फक्त हात व डोके सोडून सर्व अंग झाकलेले आहे. नसत्या अपेक्षा नकोत, नायक सभ्य आहे) बुचकळ्यात पडतो, तोंड फिरवून घेतो वगैरे वगैरे. मग ती जिम्नॅस्टीक्स चे थोडे प्रकार दाखवायला सुरवात करते अन पुन्हा एक गाणे! ती चक्क नाचायला लागते. गाण्यातला काही भाग स्विमिंगपूल जवळही चित्रित केलाय. खरंतर रोम्यांटिक गाणे असूनही जागा इतकी विचित्र का घेतलीये? हा प्रश्न दिग्दर्शकाप्रमाणेच आपणही फाट्यावर मारायचा.
तोवर तुलसीला दलबीर पासून दिवस गेलेले असतात म्हणून ती त्याला लग्न करण्याची गळ घालते. दलबीर अर्था तच नकार देतो. हे ऐकता क्षणीच त्याच्या नाकावर एक ठोसा बसतो. भारत आणि दलबीरची एक जोरदार हाणामारी होते. दलबीर मि. कपूरचा माणूस असल्याने माघार घेणार नसल्याचे सांगून पळ काढतो. तितक्यात भारतने मि. कपूर बरोबर हातमिळवणी करावी यासाठी स्नेह तिथे येते. समजुतीच्या चार गोष्टी सांगते. गरिबीचे दुष्टचक्र तोडण्यासाठी अधिकारी खानच्या कपाटातील ऑपरेशन ग्रीनस्टारची फाईल चोरून आणायला सांगते. अर्थातच यातून त्याची गरिबी दूर होणार असते. अन तो हे काम स्वीकारतो. अपेक्षेपेक्षा चांगल्या प्रकारे हे काम केल्यामुळे कपूर खुश होऊन १० लाख रुपये देतो. १० लाख मिळाल्यावर राम, व बापू आपल्या शेतातल्या नेताजींच्या पुतळ्याला अभिवादन करतात! भारताचे नशीब फळफळले म्हणून त्यांचे आभार मानतात! (डोके फोडून घ्यायची पुन्हा एकदा इच्छा व्हावी असा सीन) या १० लाखात रामचा पाय बारा झालाय, चेहऱ्यावर प्लास्टिक सर्जरी झाली. हेच जेंव्हा सरकारी खर्चाने होणार होते तेंव्हा का नाही करून घेतले असा प्रश्न विचारण्यासाठी चित्रपटाची सुरवात लक्षात असायला हवी ना. ही टिप्पणी प्रेक्षकांसाठीच, निर्माता-दिग्दर्शकाला नव्हे याची नोंद घ्यावी.
----------------------------------------------------
आता भारत नक्की कुठे अन काय काम करतो हे प्रेक्षकांना काळाने दुरापास्त होते. उंची ऑफिस काय, फोन, पार्ट्या वगैरे काय... असो. क्लबमध्ये जिंदल व पूजा बरोबर असताना एक फोन येतो व भारत कपूरला भेटायला निघतो. जिंदल पूजाला घरी सोडायची तयारी दाखवतो व भारत मान्य करतो. पूजाच्या जीवाला धोका आहे हे स्नेहकडून भारतला समजते. अपेक्षेप्रमाणे तिकडे बलात्कार सीन चालू (अन काही प्रेक्षकांचा पुन्हा अपेक्षाभंग!) पूजा जिंदलला त्या प्रसंगातही लेक्चर सुनावत असते. अन सरतेशेवटी मंदिरातील दुर्गेचे त्रिशूल घेऊन त्याचा खून करते. पूजा घरी येतेय तेवढ्यात पोलीस तिला व तिच्या आईला बोलावतात. मरता मरता तो भारतला उपदेश करून जातो कि पुढे कसा आलास ते त्या दोघांनाही माहित आहे, पण इथून परत कसे जायचे हे त्याचे त्यालाच ठरवायचे आहे! हॉस्पिटलमध्ये जिंदल पूजा निर्दोष असल्याचे सांगतो. पूजाच्या पाया पडून व आपली सर्व मालमत्ता पूजाच्या नावावर करून मरतो (एकदाचा). (मृत्युपत्र कधी तयार केलं वगैरे कोण विचारतोय रे? हाकला बघू त्याला!) लग्गेच पूजा व भारतचे लग्न! अचानक इतकं पैसा कसा आला व जिंदलने सांगितलेल्या उपदेशावरून पूजा-भारतमध्ये कुरबुरी चालू होतात. एके दिवशी भारत लाचखोर असल्याचे कळल्याने भारताच्या पिताजींना तीव्र झटका बसतो. गाद्दरीच्या पैशांची औषधे न खाता; आझाद हिंद फौजेचा वेश धारण करून नेताजींच्या फोटोला सल्युत करून प्राण सोडतात. रामसुद्धा भारतला गोळी घालायच्या बेतात असतो, पण जेलमधून फरार बलराम स्टेनगन घेऊन मध्ये पडतो. खान साहेब भारतचा वापर कपूरच्या विरोधात करण्याचे ठरवतात.
-------------------------------------
कपूरचा नवा प्लान – ऑपरेशन रेड रोज ची माहिती मिळवणे हे त्याचे उद्दिष्ट असते. जेणेकरून तो आपल्या भारतभूची रक्षा, सेवा करेल! त्यासाठी असलेल्या मिटींगमध्ये जाऊन रेड रोज मिशन आपण पूर्ण करणार असल्याचे सांगतो. या मिशन प्रमाणे भारताच्या पंतप्रधानांचा खून करणे, संसदेवर हल्ला करणे अपेक्षित असते. निघताना स्नेह भारतला यात सहभागी न होण्याबद्दल विनवते. भारत तिच्या बोलण्याकडे कानाडोळा करतो. तिथून निघून साधुराम व भारत खान साहेबांच्या बंगल्यावर येतात. त्यांचा पाठलाग करत कपूरचे लोक आलेले असतात. त्यांचा नायनाट वगैरे करण्याच्या भानगडीत साधुरामचा बळी जातो. भारतला कपूरचे लोक कपूरकडे घेऊन जातात. तिथे पुन्हा हाणामारी. यातून जरा रीलाक्स होण्यासाठी मिसेस स्नेह कपूरचा एक छानसा डान्स चालू होतो. इतक्यात लाईट जातात व अंधाराचा फायदा घेऊन भारत पळून जातो. पूजा ‘तिची’ गाडी घेऊन त्याला वाचवायला आलेली असते. रेड रोज ऑपरेशन उद्याच होणार असल्याची माहिती खान साहेबांना देणे गरजेचे असल्याने ते तिकडे जात असता मध्येच राम ‘त्याच्या गाडीतून’ बंदूक घेऊन उभा! आरोप-प्रत्यारोपांचा खेळ, बंदुका, नीती-अनीती या सगळ्यांची चिरफाड होत असतानाच बलराम पण स्टेनगन घेऊन हजर! शेवटी दिग्दर्शक खानसाहेबाला गाडीतून यायला भाग पाडतो व मायबाप प्रेक्षकांची सुटका करतो.
सर्वांचे मनोमिलन झाल्यावर कपूर व त्याचे गुंड हल्ला चढवतात. भारत व टीम च्या मदतीला सर्वगुणसंपन्न सोनू तिची बाईक घेऊन येते. अर्थातच भारत व खानची नैतिक बाजू बळकट असल्याने बावळट प्रतिकार करूनही सर्व गुंडांना जाण्यास भाग पाडतात. कपूर फक्त बलराम व सोनूला गोळी घालून मारतो. (जर कुणी प्रेक्षक जिवंत असेल तर इथे नि:श्वास सोडतो, “चला, २ पात्रे कमी झाली” म्हणून)
कपूर व त्याचे सहकारी पंतप्रधानांच्या गाडी ताफ्यावर लक्ष ठेवून असतात. तितक्यात खान साहेब व इतर लोक (भारत व त्यांचे कुटुंबीय, अजून कोण असणार??) रस्ता अडवतात. मग समजते कि इंटेलिजन्सकडून माहिती मिळाल्यामुळे सावधगिरीचा उपाय म्हणून पंतप्रधान दुसऱ्या रस्त्याने गेलेत व गाडीचा ताफा चकवा देण्यासाठी चाललाय. कपूर गोळीबार चालू करतो. मग दुष्टांचे निर्दालन वगैरे चालू होते. दरम्यान प्रत्येक जन जे काही संभाषण करते ते ऐकून सुन्न होतो! कपूर भारतवर गोळी चालवणार तोच मिसेस कपूर मध्ये पडते व गोळी तिला लागते. मरता मरता भाषणबाजी करत एक गाणेसुद्धा गाते! कपूर शेवटी स्वतःला बॉम्बणे उडवून घेतो. खान साहेब रामला विश्वास देतात कि भारत सरकार त्यांना त्यांचे शेतजमीन वगैरे इनाम म्हणून देईल (जी त्यांनी आधीच १० लाखातून घेतलीये!)
इथून पुढचा भाग तुनळीवर उपलब्ध नाही. सर्व दुष्टांचे निर्दालन व नायकाची देशनिष्ठा सिद्ध होत असल्याने इथेच चित्रपट संपत असावा. हे सगळे बौद्धिक अत्याचार बघेपर्यंत प्रेक्षक मात्र कधीच संपलेला असतो.

मंद तारका

2012-03-27T22:48:00.000+05:30

मंद तारका त्या
तेजाळती नभी
विश्वाची दिवाळी
सदोदित ।

तुझा सहवास
करे उल्हसित
नको तो विरह
जीवघेणा ।

अथांग सागर
जैसे तुझे मन
निराळेच पैलू
दावितसे ।

तुझी-माझी साथ
हातामध्ये हात
घालू गगनास
गवसणी ।

टीपः कवितेचा पहिलाच प्रयत्न आहे, सांभाळून घ्यावे.

पाकिस्तानी चित्रपट भाग १: खुदा के लिये

2012-01-12T22:29:00.000+05:30

दहशतवादाचे परिणाम काय फक्त आपल्यालाच सोसावे लागतात का? दहशतवादाची जिथून सुरुवात होते त्यांना कधीच काही चटके बसत नसतील का? सगळेच पाकिस्तानी दहशतवादी असतात का? अर्थात चित्रपटाची ओळख करून देण्याची हि काही पद्धत नसावी. पण हे विचार मनात आल्याशिवाय हा चित्रपट बघू नये. माध्यमांना जर समाजमनाचा आरसा समजत असाल तर नक्कीच या प्रश्नांचा उलगडा होण्यासाठी तरी का होईना हा चित्रपट बघावा.

चित्र पहिले: शिकागो, एका हॉस्पिटलमध्ये एक बाई येऊन हुंदके देत रडतेय.

चित्र दुसरे: लाहोर, नवीन वर्षाचे स्वागत करण्यासाठी एक रॉक कॉन्सर्टची तयारी चालू आहे. अचानक एक जमाव लाठ्या घेऊन येतो, तिथल्या जागेची नासधूस करतो. कलाकार पळून जातात.

चित्र तिसरे: लंडन, एक जोडपे बागेत हिंडत आहे.

या चित्रांपासून अजून काहीही बोध होत नाही, पण एकंदर पुढचा घटनाक्रम या तीन ठिकाणांमध्ये फिरणार हे कळलंय.

लंडन मधील एका ग्रोसरी शॉप मध्ये एक माणूस येऊन तिथल्या मालकाला सांगतो कि “तुझी मुलगी एका गोऱ्या मुलाबरोबर फिरतेय. त्यामुळे इस्लाम धर्म बुडतोय. आणि तुझ्या मुलीचे आणि तुझे उदाहरण देऊन माझी मुलगी माझे तोंड गप्प करतेय.” लगेच हा बाप मुलीच्या कॉलेज मध्ये जाऊन नक्की काय आहे प्रकरण ते बघतो आणि मुलीला घरी घेऊन येतो.

मगासच्या लाहोरमधील चित्राचा उलगडा पुढे होतो. हे दोघे भाऊ प्रथितयश गायक असतात. आणि त्यांच्या एका मित्राचे (शेरशहा) गाणे एका मौलवीने बंद केले आहे आणि याच कारणासाठी त्या मौलावीशी दोघांपैकी एका गायकाला भांडायचं आहे.

परत लंडन. मुलीच्या भवितव्याची सो कॉल्ड चिंता करणारा बाप बायकोशी बोलतोय. तिला मुलीला समजावण्यासाठी प्रयत्न करायला सांगतोय. पण बायको पक्की ब्रिटीश. बापाला मुलीने गैरइस्लामी मुलाशी लग्न करू नये यावर बाप ठाम आहे. आणि यासाठी लंगड्या सबबी देतोय. मुख्यत्वेकरून धार्मिक आणि पाकिस्तानी अस्मितेची करणे. मुलगी बाहेर हे सगळे ऐकतेय, पण काही करायचं या विचारात.

पुन्हा लाहोर. वजीर खान मशिदीत परदेशी पत्रकार जिहाद बद्दल एक इंटरव्ह्यू घेतेय. मौलवींची बाजू समजून घेण्याचा प्रयत्न करतेय. जिहाद सुरु होण्यामागे अमेरिकाच कशी जबाबदार आहे आणि जिहाद का महत्वाचा आहे यावर मौलवी भाष्य करत आहेत. या भागात आपली इतिहासाची उजळणी होते; पत्रकारांचा दुटप्पीपणाही समोर येतो. याच दरम्यान एक संगीतकार युवक मित्र शेरशहा बरोबर मौलवींची भेट घ्यायला येतो.

परत लंडन. व्यापाऱ्याचे घर. टीव्हीवर एका प्रोग्राम मध्ये या दोघा भावंडांची मुलाखत चाललेली. इथे एक उलगडा होतो. हे दोघे त्या व्यापाऱ्याचे पुतणे आहेत. पण या व्यापाऱ्याला त्यांची नवे माहित नाहीत. मुलीला सुद्धा आपले भाऊ संगीतकार-गायक आहेत हे बघून आनंद होतो.

लाहोर मधल्या मशिदीत खुतब्यासाठी आमंत्रण असल्याने आलेला हा संगीतकार युवक सरमत. आणि तिथून सुरु होतो त्याचा एका वेगळ्या वाटेवरचा प्रवास; एक जिहादी बनण्याकडे चाललेला. दरम्यानच्या काळात सख्ख्या भावाशी तुटत चाललेला संवाद, एक अपराधीपणाची वाढत चाललेली भावना फार सुन्दर टिपली आहे दिग्दर्शकाने. या मुलाशी कसे वागावे या विवंचनेत असलेले इतर कुटुंबिय ‘येईल पुन्हा मूळ पदावर’ या आशेवर. आपण जे करतोय ते चूक कि बरोबर याचा निर्णय होत नाहीये. नक्की कुठली बाजू बरोबर आहे? मौलवींची कि आपल्या कुटुंबियांची? यावर त्याची समजूत काढताना मौलवी जे उत्तर देतात त्यातील एक वाक्य फार आवडले: “औरत से महोब्बत करते वक्त दिल से फैसला करते हो, अल्लाह कि दफा दिमाग याद आ जाता है!” आणि त्याला घरच्यांपासून लांब राहायचा सल्ला देतात. आणि त्याला आपल्या मशिदीत आश्रय देतात. सरमत आता विविध खळ-खट्याक छाप गोष्टींमध्ये सहभाग घेत असतो. इकडे घरी काका हुसेन (लंडन मधील व्यापारी) त्याच्या मुलीला तिच्या प्रियकराबरोबर लग्न करण्याचे खोटे आश्वासन देऊन १० दिवसांसाठी पाकिस्तानात आणतो.

घरी हुसेन आपल्या भावाकडे आपण खोटे बोलून मेरीला पाकिस्तानात आणल्याचे सांगतो, त्यामागची त्याची भूमिकाही स्पष्ट करतो. पुतण्यांपैकी एकाशी मेरीचा निकाह व्हावा अशी गळ घालतो. शेवटी हुसेनचा भाऊ त्याच्या मोठ्या मुलाशी, मन्सूरला विचारण्याचे वाचन देतो. पण आपण कुणावरही जबरदस्ती करणार नसल्याचे स्पष्ट करतो.

बोलता बोलता मन्सूरला मेरीच्या प्रियकराबद्दल कळते. आणि जेंव्हा काकाचा इथे येण्याचा हेतू कळतो तेंव्हा तो स्पष्टपणे या गुन्ह्यात सहभागी होण्यास नकार देतो. काका हुसेनने कितीही धर्माचा बागुलबुवा दाखवला तरीही बधत नाही. शेवटचा उपाय म्हणून हुसेन, इस्लामच्या कह्यात गेलेल्या आपल्या दुसऱ्या पुतण्याशी, सरमत बरोबर बोलतो. पुन्हा मौलवी साहेबांशी चर्चा करून तिच्या न समजेल अश्या पद्धतीने निकाहबद्ध होण्यासाठी काकासह वजिरीस्तान सारख्या दुर्गम ठिकाणी नेतो; जेथे निर्विघ्नपणे हा सोपस्कार उरकता येईल आणि कोणाला कळणारही नाही. आणि अश्या प्रकारे एकदाचे फसवणुकीचा प्रकार करून मेरीचा निकाह सरमतबरोबर संपन्न होतो. सरमतचा हळवेपणा अजून संपलेला नाहीये. त्या दोघांची मने जुळेपर्यंत तो थांबण्यास तयार आहे. आणि हा निकाह त्याने फक्त आणि फक्त त्याच्या सुखासाठी केलेला नाहीये.

सरमतचा मोठा भाऊ मन्सूर संगीत शिकण्यासाठी शिकागो मध्ये येतो. तिथे त्याची ओळख एका अमेरिकन मुलीशी(जेनी) व अपार्टमेंट शेअर करणाऱ्या एका भारतीय पंजाबी माणसाशी होते. इकडे मेरी शेरशहाच्या घरच्यांशी ओळखी करून घेत, वातावरणाशी, संस्कृतीशी जुळवून घेत दिवस काढत असते; पण डोक्यात एकच विचार पक्का आहे, पळून जायचा आणि बदला घेण्याचा!! हे ति सरमतकडे कबुल सुद्धा करते. पण सरमतला विश्वास आहे कि या ठिकाणाहून ति दूर जाऊ शकणार नाही. सरमतने आता घरातून बाहेर पडून जिहादी कार्याला वाहून घेतलेले आहे. जेनी व मन्सूर संगीताचा सराव करता करता एकमेकांच्या प्रेमात कधी पडले हे काळात नाही. मेरी घरातील सर्व स्त्रियांना आपलेसे करून पळून जायचा एक अयशस्वी प्रयत्न करते. आता मात्र सरमतचा नाईलाज होतो. मेरी पळून जाऊ नये याच एका motive ने तिच्यावर जबरदस्ती करतो.

अकरा सप्टेंबरची घटना घडल्यावर अमेरिकेत मुसलमान लोकांविरुद्ध विखारी प्रचाराचे पत्रक जेनीच्या हातात पडते. तिच्या मनातल्या शंकेचे निराकरण मन्सूर करतो. जेनी व मन्सूर लग्न करतात. त्या रात्री अपार्टमेंटमध्ये शिरताना पंजाब्यांच्या रागाचा आणि नशेचा शिकार बनतो. तू एक दहशतवादी आहेस असेही सुनावतो. नेमके हेच वाक्य एक ‘सुजाण व जागरूक’ बाई ऐकते आणि पोलिसांना फोन करते. इथून चालू होतात मन्सूरच्या दुर्दैवाचे दशावतार.

अफगाणिस्तान विरुद्ध अमेरिकेने युद्ध छेडले. त्यामुळे अर्थातच सरमत इस्लामचे रक्षण करण्यासाठी शेरशहाबरोबर युद्धभूमीवर जातो. ब्रेन वॉशिंग चा नवा अध्याय इथे दिसतो. तोवर मेरीचा पाळणा हललेला आहे. आता पळून जाणे सहजशक्य राहिले नाही हे ताडून ति वडिलांना लिहिलेले पत्र पोस्ट करायला सांगते. सरमत आपल्यासमोर दिसणारे मृत्यूचे तांडव सहन करू शकत नाही. पण जेंव्हा त्याच्यावर स्वतःचा जीव वाचवायची वेळ येते आणि दोस्त शेरशहासुद्धा हातावर हात ठेवून फक्त बघत राहतो, तेंव्हा मात्र याच्या हातून एक जीव घेतला जातो. मारणारा सुद्धा अल्लाहचा बंदा आहे हे कळून चुकल्यावर मात्र सरमतला राहवत नाही. तो पळ काढून बाहेर पडतो.

मेरीने वडलांना म्हणून लिहिलेलेपत्र वास्तविक तिच्या प्रियकराला, डेव्हला लिहिलेले असते. मग मात्र लंडन वरून उच्चस्तरीय सूत्रे हलतात. मेरीची सुटका होते व लंडनला जाते. पण अजून फक्त सुटकाच झालीये, बदला अभी बाकी है! मेरी सरमतवर बलात्कार व पळवून नेण्याचा आरोप करून लाहोरच्या कोर्टात केस दाखल करते. मौलवी साहेब त्याच्या सुटकेसाठी जामीन देतातच, शिवाय मेरीच्या मुलीचा ताबा मिळावा म्हणून एक उलट-तक्रार दाखल करतात. घरच्यांना मन्सूरबद्दल अजूनही काही माहिती मिळालेली नसते. जेनी स्वतः मूकमोर्चा, निदर्शने करून मन्सूरच्या सुटकेचे निष्फळ प्रयत्न करते.

लाहोरमध्ये खटला सुरु होतो. परस्परविरोधी फिर्यादी असल्याने व अत्यंत नाजूक विषयासंबंधी केस असल्याने स्त्रीमुक्ती संघटना व कट्टर धार्मिक संघटना घोषणाबाजी करत रस्त्यावर उतरलेले असतात. सरमतच्या बाजूने खुद्द मौलवी जबानी देतात. सरमतने केलेले काम कसे इस्लामला अनुसरून आहे हे सिद्ध करायचा प्रयत्न करतात. आता खरंच सरमत निर्दोष सुटतो का? मेरीचा बदला पूर्ण झाला का? या प्रश्नांची उत्तरे देण्यासाठी मूळ चित्रपटच बघावा.

सध्या मिळत असलेली प्रिंट हि नेमकी शेवटच्या भागात काटछाट केलेली असलेने, केवळ एक हिंट म्हणून यु ट्यूब वरील एक दुवा देत आहे, ज्यात नसिरुद्दीन शाहने काम केले आहे. आपल्याकडे साध्यासुध्या कारणावरून जी सेन्सॉरशिप चालते ते बघता पाकिस्तानातही या शेवटच्या भागाविरोधात काही झाले असल्याची शक्यता नाकारता येत नाही.

चित्रपटाचा अजून एक महत्वाचा पैलू म्हणजे अप्रतिम संगीत. चित्रपटातील सर्वच गाणी श्रवणीय आहेत. रॉक, फ्युजन या दोन्हीचा पुरेपूर वापर संगीतकाराने केला आहे.

चित्रपट: खुदा के लिये

वर्ष: २००७

लेखक: शोएब मन्सूर

अभिनेते-अभिनेत्री:

मन्सूर: शान, सरमत: फवाद अफजल खान, मेरी: इमान अली

संगीतकार: रोहेल हयात

शांतिनिकेतन-१

2011-12-25T17:17:00.001+05:30

एवीतेवी बंगालमध्ये आलोच आहोत तर इथली काही ठिकाणे चुकवायची नाहीतच असे ठरवले होते (वर्ग सोडून ;) ) त्यापैकीच एक ठिकाण म्हणजे गुरुदेवांचे शांतिनिकेतन (गुरुदेव म्हणजे फक्त रबिन्द्रनाथ ठाकूर). जरा माहिती काढली तर असे कळले की २३ डिसेंबरपासून पौष मेला चालू होतोय. हा चान्स सोडायचा नाहीच असे ठरवलेच होते.
कसे जायचे वगैरेची माहिती मित्राकडून व जालावरुन घेतली.
खडगपूर-बोलपुर (शांतिनिकेतन) हा निदान ५ तासाचा रेल्वे प्रवास आहे. हावडावरुन काही ट्रेन्स आहेत. पण खडगपूरहुन फक्त बेंगलोर-गुवाहाटी एक्सप्रेस जाते. लवकर पोहचावे म्हणून मी हावडा-बोलपुर असे एका ट्रेनचे तत्काल आरक्षण केले होते. हावड्यास पोचण्यासाठी मला सकाळी ५.३० ची लोकल पकडणे किंवा ६ ची एक्सप्रेस गाडी पकडणे असे दोन पर्याय होते. सकाळी ३.३० चा गजर लावून मस्त झोपलो, गजर झाला आणि नेहमीप्रमाणे ५ मिनिटं असं म्हणून परत झोपलो. उठतो तर ५.१५ वाजलेले. सगळ्या प्लॅनचा बोर्‍या झालेला. कारण थोडेफार तरी आवरुन जवळपास सायकल रिक्शा मिळून स्टेशनला पोहचायला निदान ६.१० तरी झालेच असते. म्हणजे काहीही करुन मी हावड्यावरुन माझी ट्रेन पकडू शकणार नव्हतो. :(
एकमेव पर्याय म्हणजे सकाळी ८.३० (आयआरसीटीसी टाईम)ची गुवाहाटी एक्सप्रेस पकडणे. ८ वाजता स्टेशनला पोचून तिकीट वगैरे काढले आणि प्रतिक्षा करत थांबलो. फलकावर गुवाहाटी एक्सप्रेसची ८.४५ आगमन वेळ व ८.५० गंतव्य वेळ दिसू लागली. तोपर्यंत पुरी-भाजी असा नाश्ता करुन घेतला. ८.४५ ची गाडी आली ८.५० ला आणि सुटली चक्क ९.३० ला. आधीच काय कमी उशीर झाला होता म्हणून अजुन उशीर! जनरलचा डबा हुडकून बसायला गेलो तर कळले की तो डबा व त्याला लागून असलेला आणखी एक डबा फक्त सेनेच्या जवानांसाठी आहेत. शेवटी एकदाचा सिव्हिलियन्ससाठीचा असलेला जनरल डबा हुडकून त्यात उभा राहिलो. ५ तास उभे राहून प्रवास करायची मानसिक तयारी केलीच होती. पण कपड्यांवरुन जरा जंटलमंटल दिसणार्‍या या जीवाची काळजी वाटून बसण्यापुरती एक जागा मिळवून दिली. त्याबदल्यात त्याला ऐकणार्‍याचा कान मिळाला ;) निदान २ तास त्या माणसाने केरळमध्ये आपण काय काम करतो, कसे राहतो इ.इ. रंजक माहिती दिली. रबराच्या झाडाचे बी कसे असते हेदेखील दाखवले.
हावडा स्टेशनवर गाडी अर्धा तास थांबते. तेवढ्या कालावधीत अपेक्षेप्रमाणे भरपूर गर्दी डब्यात शिरली. आणि गाडी गुवाहाटीकडे कूच करु लागली. काही वेळाने एका माणसाला बोलपुर कधी येते असे विचारले असता त्याने जोरदार धक्का दिला, की म्हणे गाडी बोलपुरला थांबतच नाही!!! कितीही अभ्यास केला तरी शेवटच्या क्षणी कुणीतरी अशी काही हवा करतो आणि आपला आत्मविश्वास डळमळीत होऊन जातो. इथे अगदी तसंच घडलं. मग माझे मित्रांना फोन चालू झाले. पण शनिवार असल्याने एकतर बिझी होते किंवा उचलतही नव्हते. शेवटचा उपाय म्हणून मिपाकर वल्ली यांना फोनवून योग्य ती माहिती मिळवण्यात आली. बोलपुर आले तेंव्हा दुपारचे २ वाजले होते. हवेत मस्त गारवा होता.
सायकल रिक्षाने परिसराचा फेरफटका मारुन ५.३७ च्या परतीच्या ट्रेनने हावड्याला येणे किंवा तिथे राहणे असे दोन पर्याय ठेवून जरा मापे काढली.
रिक्षावाल्यालाच गाईड बनवून शांतिनिकेतनचा परिसर पालथा घालायला सुरुवात केली. बोलपुर स्टेशनपासून अंदाजे २ किमी अंतरावर विश्वभारती विश्वविद्यालयाचा परिसर सुरु होतो. अत्यंत रमणीय अशी ही जागा आहे

१. गुरुदेवांच्या बंधूंचे घर

२. हिंदी भवनः

. चिनी भाषा भवन

४. पाठभवन (इथे विश्वभारतीमधील सर्व विषयांची पाठ्यपुस्तके लिहिली जातात)

५. प्रशासकीय भवन:

६. आम्रकुंज (या जागी अजुनही इयत्ता पहिली ते दहावीचे वर्ग भरतात. सर्व मुले जमिनीवर बसुनच शिकतात)

७. गुरुदेवांनी इथे भराव टाकून जे रोपटे लावले, त्याचा आज महावृक्ष झाला आहे.

८. या जागी बसून गुरुदेवांनी अनेक कविता लिहिल्या. (मॄणालिनी कुटी)

९. काचमहाल (हा बंद असल्याकारणाने फारशी माहिती मिळू शकली नाही आणि गाईडचे हिंदी अतिशय महान असल्याने त्याने जे सांगितले ते कळले नाही)

१०. गुरुदेवांचे निवासस्थान. इथे गुरुदेव व इतर ५ कुटुंबांनी निवास केला

११. छातिमतला: शिक्षण पूर्ण करणार्‍या विद्यार्थ्याला इथे पुस्तकात झाडाचे पान घालून देऊन निरोप दिला जातो (दीक्षांत समारंभ)

अश्या रितीने परिसर पाहणे झाले. एक दुर्दैवाची गोष्ट म्हणजे तिथले संग्रहालय बंद असल्याने ते पाहता आले नाही. त्या संग्रहालयात गुरुदेवांच्या अनेक वस्तू प्रदर्शनास ठेवल्या आहेत. ते जर खुले असते तर मी नक्कीच राहिलो असतो.
४ वाजत आले होते. हावड्याला जाऊन खडगपूरची ट्रेन पकडायची झाल्यास ५.३७ ची रेल्वे चुकवणे बरोबर नव्हते. त्यामुळे लगेचच जाऊन तिकीट काढले. सकाळच्या नाश्त्याशिवाय पोटात काहीच नसल्याने मस्तपैकी ब्रेड-आम्लेटवर ताव मारला, चहा पिला व परतीच्या प्रवासाला लागलो.
(टीपः अजुनही बरेच फोटो आहेत, पण वेगळा धागा काढणार आहे. तिथला कलाविभाग हा वेगळ्या धाग्याचा विषय आहे. त्याला या धाग्यात टाकणे मला अन्यायकारक वाटत आहे.)

एवरु लेरनी

2011-12-06T16:43:00.000+05:30

काही गोष्टींचे मोल ती गोष्ट ज्याच्याकडे आहे त्याला जितकी कळते त्याहून चांगल्या तर्‍हेने ती गोष्ट ज्याच्याकडे नाही त्याला उमजत असावी. आईचे प्रेम म्हणजे काय? ममता म्हणजे काय? या गोष्टी कधी सांगून कळण्यासारख्या असतात काय? तर एखाद्या अनाथ म्हणून वाढलेल्याला ही जाणीव प्रकर्षाने होत असेल.
असो, सांगायचा उद्देश हा, की परवा आमच्या लाडक्या टॉलिवूड मधील एक निरंजन हा चित्रपट परत बघत होतो. त्यातीलच एक गाणं ऐकले आणि काही विचार उगाचच मनात आले.

गाण्याची एकंदर सिचुएशन अशी: नायिका(कंगना) मध्यरात्री धावत-पळत नायकाचा(प्रभास) शोध घेत जाते. काही गल्लीगुंड तिचा पाठलाग करतात. फारसे धावायला न लागता, एकदाचा नायक भेटतो आणि इतक्या रात्री काय झक मारायला म्हणून बाहेर पडलीस असे विचारत थप्पड लगावतो. नायिका त्याच्याबद्दलचे प्रेम व्यक्त करते. नायक गुंडांना थँक्स म्हणून परतीची वाट धरायला सांगतो.
गुंड गेल्यावर, मगाचचा डायलॉग रिपीट करायला सांगितल्यावर नायिका साळसूदपणे नकार देते; आणि नायकाचा बांध फुटतो. अश्रू ढाळायला सुरवात करतो. नायिकेला सांगतो की "आजवर कुणीच मला प्रेम केले नाही. तुझे प्रेम आहे हे कळल्यावर मी रडेन नाहीतर काय करु?"
आणि अश्या रितीने एक सुंदर गाणे चालू होते.

गाण्याचे भाषांतर इथे देत आहे.
तुला कुणिच नाही असे वाटून घेऊ नकोस
मी तुझ्यासोबत आयुष्यभर असेन
अंधारात मी तुझ्यासाठी उजेड बनेन
कधीच स्वतःला एकटे समजू नकोस
माझं जीवन-मरण तुझ्याबरोबर असेल
डोळ्याच्या पापणीप्रमाणे मी तुझ्यासोबत असेन
प्रेमाने तुझ्या हनुवटीवरुन हात फिरवेन
तुझी ठसठसती जखम मी भरुन काढेन,
त्यामागचे दु:खही दूर करेन; तुझा श्वासही बनेन
भूतकाळाने तुला खुपच दु:ख दिले आहे
जरी वाईट आठवणी तुझ्यासोबत आहेत
तरी मी त्यावर फुंकर घालेन (जेणेकरुन तु भूतकाळ विसरशील)
तुझी शप्पथ, मी तुझ्यापासून दूर राहू शकत नाही
तुझ्या आनंदाची मी शाश्वती देते.
तुझा आवाज बनून मी तुझे नाव घेत राहिन
डोळ्यांनी नेहमीच तुझा शोध घेत राहिन
तुझ्या डोळ्यांची मी चमक बनून राहिन
नेहमी तुझाच विचार करत राहिन
तुझ्या कथेत मी ट्विस्ट बनून येईन
तुझी सहचारिणी बनेन
तुझे दु:ख मी घेईन, व तुला त्यातून मुक्त करेन
मीच तुझे पालक होईन
----------------------------------
गाणे आवडायची जी काही म्हणून कारणे असू शकतात ना, ती सगळी या गाण्यात आढळतात. सुंदर चाल, सुंदर शब्द, सुंदर पिक्चरायझेशन, सुंदर अभिनय..........अजुन काय सांगावे?
तर मंडळी, घ्या लुत्फ या सुंदर, अप्रतिम गाण्याचा.

2011-11-23T18:30:00.001+05:30

मागे हरिपूर बद्दल लिहिले होते. आज सहज कॅमेरा मेमरी कार्ड स्कॅन करत असता, तिथले काही फोटोज सापडले. त्यातलेच काही फोटोज इथे देत आहे.


प्रवेशद्वार


दीपमाळ

बाल्कनीतून दर्शन घेण्याची स्पेशल सोय व व्हेंटिलेशनसाठी केलेली जागा.

बाल्कनीतून कॅमेऱ्यात बंदिस्त केलेले शिवशंभो.

पाळण्यात बसण्यासाठी झालेली चिल्लर पार्टीची गर्दी.

सहाण

कृष्णेचा (खरवडलेला) काठ

एक जत्रा..... हरवलेली

2011-09-06T20:59:00.001+05:30

बरेच दिवसांनी पावसाळ्यात घरी असल्याने भारी वाटत होतं. त्यातच श्रावणाची चाहूल लागलेली. अशी संधी असताना फक्त घरी बसणे शिक्षेसारखे वाटायला लागले होते. यंदाचा श्रावण कुठेतरी जाऊन कामी आणायचा असं मनोमन ठरवलं होतं. श्रावणाच्या दुसऱ्याच सोमवारी सांगली जवळ हरिपूर येथील जत्रेला जाण्याचे निश्चित केले. सकाळी लवकरच घराबाहेर पडलो, जेणेकरून जत्रेची पूर्वतयारी वगैरे बघता येईल.
जातना वाटेत इतका जोरदार पाऊस लागला की बीच रास्ते से ही परत फिरावे का असा प्रश्न पडला. पण उम्मीद ठेवून मी पुढेच निघालो. तासाभराच्या रस्त्याला दीड तास लागला, पण पोचलो एकदाचा सांगलीत. सकाळपासून पाठी लागलेला पाऊस इथे मात्र कुठे गायब झाला तेच कळेना.
सांगलीत आत आल्याबरोबर एसटी स्टँडकडे न वळता डावीकडे वळून पुढे जात राहिल्यास साधारण ३.५ किमी अंतरावर हरिपूर नावाचे गाव लागते.
जसजसं मी हरीपुराच्या दिशेने जायला लागलो, माझे मन भूतकाळच्या आठवणीत जायला लागले. आठवू लागले ते दिवस, जेंव्हा मी आजोबांबरोबर (ज्यांना मी आप्पा म्हणतो) रात्रीच हरीपुराला जायचो.रात्रीच्या वेळेस सांगली ते हरिपूर रस्ता इतका भयाण वाटायचा की कधी एकदा हरिपूर येते असं व्हायचं. १५ मिनिटांचा रस्ताही तासाभराचा असल्याप्रमाणे वाटायचा. जाताना काही लँडमार्क्स बघून किती वेळ राहिला याचा अंदाज यायचा. वास्तविक संगलीतले घर भाड्याचे होते अन हरीपुरचे घर स्वतःचे होते, पण का कुणास ठावूक आईच्या मायेसारखी ऊब वाटायची ती सांगलीतल्या घरात आणि हरीपूरचे घर हा वडिलांसारखा आधारागत वाटायचा. सकाळी पहाटे लगबगीने उठून स्वच्छ केलेला घराचा आवार, देवपूजेसाठी तोडलेली फुले, वेचलेली कवठे, सकाळी सकाळी ऐकलेल्या ऑल इंडिया रेडियोच्या इंग्रजी आणि हिंदी बातम्या. खरंच काय दिवस होते ते! आधी घरच्या देवांची पूजा, नंतर संगमेश्वाराची पूजा असा दिनक्रम अप्पांनी कितीतरी वर्ष सांभाळला.
श्रावणात तर हरीपूरला वेगळीच धुंदी असायची. (तेंव्हाच्या)लोकल ट्रेनपेक्षाही जास्त गर्दी व्हायची जत्रेसाठी. सगळा सांगली जिल्हाच जणू लोटायचा इथे! सांगली एसटी स्टँड पासून हरीपूरला येण्याचे एकमेव साधन म्हणजे टांगे. श्रावणी सोमवारी या टांगेवाल्याना पण जबरा भाव यायचा. लहान मुलांना आवडणारे विविध प्रकार विक्रीला यायचे. धनुष्यबाण, काठीच्या तलवारी, पत्र्याच्या शिट्ट्या, प्लास्टीकचे गॉगल्स, पुढे-मागे करता येणारे वेताचे साप असल्या खेळण्यांच्या टोपल्या जागोजागी दिसायच्या. त्याच्या भोवतीनं गराडा घालून कुतूहलाने बघणारी मुलं, मला अमुक एक खेळणे पाहिजेच म्हणून हट्टाला पेटणारी मुलं आणि त्यांचे वैतागलेले आई-बाप हा झाला एक सेक्शन.
दुसरा सेक्शन असायचा फुल विक्रेत्यांचा. गलाट्याचे ढीग, गुलाब आणि काही पांढरी फुले यापासून बनवलेले हार, त्या सगळ्याचा एकत्रित असा वेगळाच गंध. आपल्याकडून भाविकांनी हार-फुले घ्यावीत यासाठी चाललेला विक्रेत्यांचा आटापिटा तेंव्हा गंमतशीर वाटायचा. लोक आपापल्या घरात फुलझाडे का लावत नाहीत असं राहून राहून वाटायचे. घरीसुद्धा अनेक लोक फुलं मागायला यायचे पण अनेकांना मी ओळखत नसल्याने जाम पंगा घ्यायचो. “मी तुम्हाला ओळखत नाही, मी तुम्हाला घरात येऊ देणार नाही” असं मी टिळकांच्या आवेशात ओरडायचो असं गप्पातून कळलं की आता हसू येते.
या जत्रेचे अजून एक वैशिष्ट्य म्हणजे तिथे मिळणाऱ्या साखरेच्या मूर्ती. हत्ती,घोडे, उंट, गणपती यांच्या मूर्ती त्याही मातीच्या नव्हेत, तर चक्क साखरेच्या. सुबकता बघितली तर एखादी गणेशमूर्ती घरात ठेवावी असे वाटेल. एरवी आपल्याला साखरेची माळ गुढीपाडव्यालाच बघून माहिती असते. इथे मात्र निराळाच प्रकार. साखरेपासून असे काही करता येते हे हरीपुराच्या जत्रेतच कळले. बाकी चिंचा-कवठे विकायला बसलेल्या बायका आणि त्यांचे एकमेकींशी चाललेले बोलणे हा एक रिसर्चचा विषय होईल. (लहान असल्याने तेंव्हा याची काही कल्पना नव्हती हो! )
आप्पा देवळात पुजारी असल्या कारणाने सगळे देऊळ हे आपल्याला आंदण दिलेले असे वाटून मला कितीही दंगा घालता यायचा. अनेकदा संगमेश्वराचे गाभाऱ्यात जाऊन दर्शन घेतलेले आठवतेय. देवळातच एका पारावर ठेवलेली भली मोठी सहाण हा माझ्या तसेच इतर लहान मुलांच्या औत्सुक्याची गोष्ट असे.
इतक्या सगळ्या आठवणी उराशी बाळगून मोठ्या अपेक्षेने मी निघालो होतो. वाटले, या सगळ्या आठवणींना एक तजेला मिळेल; तो माहौल पुन्हा एकदा अनुभवू.
एव्हाना हरिपूर रोडला लागलो होतो. काही खुणा अजूनही तश्याच होत्या. पण नंतर नंतर सगळेच बदललेले दिसू लागले. टांग्याची वर्दळ कामी झाली होती. तेंव्हा अगदी सामसूम दिसणारा हरिपूर रस्ता आता वाहनांनी बऱ्यापैकी गजबजला होता. पण श्रावणी सोमवार म्हणून जितकी गर्दी असायला हवी होती तितकी दिसली नाही. बॅनर्स आणि फ्लेक्स ची दाटी झाली होती. जाताना लागणाऱ्या ओढ्याचा आवाज आता ऐकू येत नाही. जाणवते फक्त पाण्याची दुर्गंधी. कुठल्या कुठल्या नगर्‍या आजूबाजूला दिसू लागल्या होत्या. इतर महानगरांप्रमाणेच सांगलीचा विस्तार दूरदूरवर होतोय हे दिसत होतं. मनात एक आशा पल्लवीत झाली होती की ज्या तऱ्हेने लोकसंख्या वाढली, त्यामुळे जत्रेनेसुद्धा आता एकदम ग्रँड रूप घेतले असेल.
लगेचच हरीपुरात पोचता झालो. वेशीजवळ गाडी पार्क केली आणि मंदिर आवारात गेलो. डोळ्यासमोर अपघात व्हावा तसा मला धक्का बसला. जी जत्रेत १०% सुद्धा लोक नव्हते. कवठ-चिंचा विकणाऱ्या बायका दुर्मिळ झाल्यात आता. साखरेचे हत्ती-घोडे, गणपती गायब झालेत. तलवारी, धनुष्यबाण याच्यासाठी हट्ट करणारी मुळे आता इतिहासजमा झालीत. वेताचा साप सुद्धा कुठे दिसत नाही. रंगीबेरंगी गॉगल्सच्या अवतीभवती कुणी लहानगा घुटमळताना दिसत नाही.
काय अपेक्षा घेऊन आलो होतो आणि काय बघतोय मी हे? आजूबाजूच्या परिसरात राहायला असणाऱ्या लोकांना माहितीच नाहीये का इथे जत्रा भरते ते? कुठे गेले ते लोक जे पूर्वी कित्येक किलोमीटर वरून टांगा करून यायचे? कुठे गेली त्यांची श्रद्धा? कुणालाच काही आठवत नाहीये का? नक्की काय हरवलंय? बालपण? माणसे? की जत्रा?
खरंच गदिमांनी अगदी बरोबर लिहून ठेवले आहे

संथ वाहते कृष्णामाई
तीरावरल्या सुख दुःखांची जाणीव तिजला नाही

कारण इतक्या सगळ्या गदारोळात एकटी कृष्णामाईच स्थितप्रज्ञासारखी वाहत होती. माझ्या डोळ्यात तारालालेल्या अश्रूंशी तिला काहीच देणे घेणे नव्हते.

खरगपूर ची खादाडी - १ (टिक्का)

2011-05-17T19:53:00.003+05:30

टिक्का

खडगपूर रेल्वे स्टेशनावरून आय.आय.टी. कॅम्पस मध्ये आल्यावर एका वेगळ्याच विश्वात आल्यासारखे वाटते. मी जेंव्हा इथे आलो, तेंव्हा एक नाव सारखे कानावर पडत होते: टिक्का रेस्तराँ.

भर चौकात असल्यामुळे एक फेमस खूण म्हणून, स्पोर्ट्स ग्राउंडला लागून असलेले, गर्ल्स होस्टेल जवळ असल्याने सर्वांना सुटेबल असा मीटिंग पोईंट म्हणून टिक्का अनेक जणांच्या ओळखीचे आणि लाडके असे ठिकाण आहे. अनेकांच्या मोबाईलवरचे संभाषण “(आतुरतेने)कहां मिलना है? (लाडिक आवाजात)टिक्का पे मिलते है ना! (निश्वास)ओके, ठीक है” या वाक्यावर संपते.

टिक्का ची वैशिष्टे एवढ्यावरच थांबत नाहीत. सर्वात प्रथम वैशिष्ट्य म्हणजे याचा मालक; ज्याचे नाव माहिती करून घ्यायचे असेल तर बहुदा तिथे वेटर म्हणून काम करावे लागेल असे वाटते; कारण आजतागायत हा माणूस नेहमीच्या गिऱ्हाईकांशीसुद्धा बोलताना दिसलेला नाही. एका पोस्टल कर्मचाऱ्यांप्रमाणे आलेल्या गिऱ्हाईकाला कुपने देणे हेच काम करताना दिसतो. अर्थात त्याचे व्यवस्थापन कौशल्य दांडगेच आहे. ती त्याची कुपन देताना हिशेब करायची लकब, अत्यंत विचित्र असा आवाज हा आधी आधी मनोरंजक वाटायचा. (आता सवय झाल्यामुळे जास्त अप्रूप वाटत नाही!)

दुसरे वैशिष्ट्य म्हणजे कमीत कमी दर! मला तर खडगपूर मधून बाहेर आल्या नंतरच भारतात महागाई असल्याचा साक्षात्कार होतो आणि मी छे, काय महाग आहे सगळ! असं म्हणत पाहिजे ते खरेदी करत असतो.

टिक्का कडे मिळणारे सगळे पदार्थ हे एका ठराविक किमतीच्या पट्ट्यात मिळतात. इथे रु. २.५, ३, ४, ५, १०, १२ आणि १५/- इतक्याच किमतीची कुपने दिली जातात. जे काही पदार्थ आहेत ते याच cost bracket मध्ये आहेत. यामुळे इथे शाळेतल्या लहान मुलांपासून ते इथला शिक्षकवर्गही येतो. हा इतका स्वस्त दर आपल्याला नवीनच असतो (इथे येण्यापूर्वी!)

तिसरे वैशिष्ट्य म्हणजे ambience! प्रशस्त असे आवार ही टिक्काची जमेची बाजू. पावसाळ्यातले दिवस सोडले तर एरवी तुम्ही इथे आभाळाच्या छत्रीखाली बसून टिक्का मधल्या पदार्थांचा आस्वाद घेऊ शकता. अगदी पाराखाली बसून चहा पिण्याचे सुख तुम्ही इथे अनुभवू शकता. सकाळच्या वेळेस चहाबरोबर गप्पा मारण्यासाठी अनेक आजोबा लोक्स इथे येतात आणि आपला दिवस सार्थकी लावतात. कदाचित टिक्का हा त्यांच्या आयुष्यातालाच एक भाग आणि उतारवयातली एक बाग बनली असेल.

टिक्का मध्ये महाराष्ट्राच्या मातीची आठवण करून देणारा पदार्थ म्हणजे पुरी गुगनी. (गुगनी म्हणजे मटार उसळ) आता याचा महाराष्ट्राशी काय संबंध? असे वाटले असेल ना; सांगतो थांबा. एक तर हा पदार्थ फक्त आणि फक्त सकाळी मिळतो. दुपारी मिळत नाही. हे वैशिष्ट्य मला कोल्हापूरच्या मिसळीशी साधर्म्य दाखवते.(अस्सल कोल्हापुरी मिसळ ही फक्त आणि फक्त सकाळी मिळते.) आणि पुलंच्या कृपेने (की अवकृपेने?) पुणेकरांच्या सुखाचा परमोच्च बिंदू म्हणून मटार उसळ डोळ्यापुढे येते.

बंगाल मध्ये येऊन रसगुल्ला न खाणे म्हणजे केवळ मूर्खपणा. आणि टिक्का वर येऊन असा मूर्खपणा म्हणजे साक्षात करंटेपणा. सकाळी सकाळी इथे यावे. थंडी असेल तेंव्हा मस्तपैकी चहाचा घुटका घेऊन आधी थंडीला अंगाबाहेर काढावे. मग मस्तपैकी गुगनी-पुरी सोबत रसगुल्ले खाऊन पोटोबा तृप्त करावा आणि मग निवांत आपल्या कामाला लागावे. उत्तम दिनचर्येचा हा एक नमुना होऊ शकेलही.

टिक्काचा ग्राहक वर्ग असा विविध वयोगटातला आहे, समोरच केंद्रीय विद्यालय असल्याने तिथून येणारी कच्चीबच्ची, दुपारच्या रणरणत्या उन्हात रिक्षा चालवून पोट भरणारे सायकलरिक्षावाले, शिक्षक, रिसर्च स्कोलार्स, संध्याकाळच्या वेळेस येणारे इतर विद्यार्थी ग्रुप, खेळाची प्रक्टिस करून येणारे खेळाडू अशा एक ना दोन, वेगवेगळया लोकांच्या पोटापाण्याची व्यवस्था टिक्काने सांभाळली आहे. कितीतरी लोकांना टिक्का हा आधार आहे. कितीतरी लोकांच्या आठवणीतला वडाचा पार आहे!

नेहमीचीच संध्याकाळ

2011-03-18T14:17:00.001+05:30

संध्याकाळचे ५.३० वाजतात. सगळेच पीसी बंद करुन उठतात. वर्गात काही लोक सोडून कुणालाच बसायची इच्छा नसते; तरीपण लॅब मध्ये काहीतरी काम करतोय असे मॅडमना दाखवावे लागते. त्याला पर्याय नाही. प्रत्येक शुक्रवारचा हाच दिनक्रम! मॅडमचा शाब्दिक मार, धमक्या सहन होत नाहीयेत, खर्‍या करुन दाखवल्या तर धडगत नाही. त्यातच मंगळवारच्या सेमिनारचे टेंशन. एक ना दोन, हजार लचांडे मागे लावून प्रोफेसर लोक मात्र निवांत चहा आणि सिगरेट प्यायला शहीद भवनात किंवा टिक्कावर!
सायकली काढून सगळेच टांग टाकून हॉस्टेलकडे. गप्पा नेहमीच्याच; मॅडमच्या कॉमेंट्स आणि पुढच्या आठवड्यात करायच्या असाईनमेंट्स. काय करायचे, कोणी करायचे याचा थांग नसतो.
बाकीचे डीपार्टमेंट्सचे विद्यार्थी तोपर्यंत बाहेर पडलेले असतात. प्रत्येक जण वेगवेगळ्या कलरचा ड्रेस घालून आलेला असतो. ड्रेसचे रंग, डीझाईन्स यामुळे डोळे सुखावतात; काय पण मनुष्याचा चमत्कार आहे!!! विचारांचे घोडे या दोन विषयांच्या पुढे जातच नाहीत.
ढग दाटून आलेले असतात, अंधार पडायच्या बेतात असतो. पावसाचे चिन्हही कधी दिसत नाही, अंगाची आणि जीवाची काहिली मात्र नेहमीचीच. बाजूनेच एखादी गाडी जाते. कुठल्यातरी प्रोफेसरचीच असणार, नाहीतर इथे कोणत्या स्टुडंटकडे फोर व्हीलर येणार? तंद्रीतच सायकल चालवत असतो. तरीपण कुणाचाही अपघात वगैरे होत नाही काय साला जिंदगी आहे? एखादा हवाहवासा अपघातपण नाही! छे! स्वतःच्या नशीबावर चरफडत होस्टेल गाठतो. संध्याकाळचा नाश्ता खाणेबल असेल तरच करायचा. नाहीतर नेहमीचेच कँटीन गाठायचे. संध्याकाळचे कँटीन ठरलेले, ऑर्डर ठरलेली. नवीन नवीन असे काही राहिलेलेच नाही. मनात कसल्याच नवीन भावना, कल्पना नाहीत. कँटीनवर भेटणारे मित्रही ठरलेले, विषयही ठरलेले.
नाश्ता करुन परत खुराडेवजा खोलीत परत. लॅपटॉप चालू करुन तोंड खुपसुन बसतो. एका छोट्या खिडकीतून मोठ्ठे जग माझ्या डोळ्यांनी बघत असतो.

अमृतानुभव

2011-01-22T22:32:00.014+05:30

मित्रहो,
आज (२१ जानेवारी) स्प्रिंग फेस्टचा पहिला दिवस. सकाळपासूनच विविध वर्कशॉप्सची रेलचेल होती. सकाळी काही कुठे गेलो नव्हतो; पण संध्याकाळी मात्र "अनुभव"(फ्युजन संगीत मैफल) ला जायचेच असे ठरवले होते. दुपारी कॅमेरा घेऊनच बाहेर पडलो होतो.
कॉन्सर्टला पंडित विश्वमोहन भट येणार असल्याने त्याला माझ्या लेखी विशेष महत्त्व होते. संध्याकाळी ५ वाजता असणारी कॉन्सर्ट ६ वाजता चालू झाली. प्रचंड मोठ्ठी रांग बघून मला आत जायला मिळेल की नाही याची चिंता लागली होती. रांगेतच एक मित्र गाठ पडल्याने रांगेत मध्येच घुसणे शक्य झाले. (देवा, अशी किती पापे घडवणार आहेस तू माझ्या हातून???) प्रचंड गोंधळ, धक्काबुक्की यातून तावून सुलाखून आत घुसलो एकदाचा!! एक पायरी तरी पार पडली होती.

नाऊ द स्टेज इज सेट फॉर एक्शन!

पडदा उघडला, आणि कर्मा bandचे आगमन झाले. मी फोटो काढायच्या गडबडीत असल्याने कलाकारांची नावे नाही कळली. सर्वच कलाकार अत्यंत सुरेख परफोर्मर्स होते. भारतीय वाद्यांमध्ये तबला, घटम ही वाद्ये होती. पाश्चिमात्य वाद्यांमध्ये ड्रम, बेस गिटार, इलेक्ट्रिक व्हायोलीन आणि की बोर्ड ही वाद्ये होती. आणि त्यांच्याबरोबर होते आपल्या मोहन वीणे सह पंडित विश्वमोहन भट.
कार्यक्रमाची सुरुवात यमन रागाने झाली. अत्यंत सुरेख अश्या "एरी आरी पिया बिन" या पारंपारिक बंदिशीने झाली. काय तो वाद्यमेळ! केवळ अप्रतिम. संध्याकाळची वेळ, मस्त थंडी आणि जोडीला यमन! अमृतानुभवाची हीच नांदी होती.
त्यानंतर राग झिंझोटी रागातील तुकडा सादर करण्यात आला. झिंझोटी बद्दल जास्त माहिती नाही त्यामुळे लिहिता येत नाहीये. आता याबद्दल काहीतरी श्रवण करावे लागेल.
या सगळ्यात वेळ कसा गेला ते कळतच नव्हते. यानंतर एक वेगळाच प्रयोग करण्यात आला. सहसा भैरवी राग शेवटी सादर केला जातो. यांनी भैरवीला मध्येच स्थान दिले. भैरवीतील "बाबुल मोरा नैहर छुटो जाये" हे बंदिशवजा गाणे सादर करण्यात आले. हे गाणे मी कुंदनलाल सैगलच्या स्ट्रीट सिंगर या चित्रपटात बघितले होते, ऐकले होते. अनेकदा ७२ आर पी एम च्या तबकडीवर सुद्धा ऐकले होते. त्या सगळ्या आठवणी जाग्या झाल्या.
सैगलच्या आवाजातील गाणे आपल्याला http://www.youtube.com/watch?v=w_BmHDD8rSM इथे बघायला मिळेल.
इथे मात्र माझी थोडी निराशा झाली. सैगल, भीमसेन जोशी यांच्या आवाजातील ही बंदिश ऐकून सवय असल्याने असेल कदाचित! शेवटी गांधीजींनी आफ्रिकेत आणि बिग ब्रदरच्या पंचतारांकित घरात शिल्पा शेट्टीने अनुभवलेला वर्णभेद एकच, पण मन हेलावते ते गांधीजींच्या अनुभवानेच. तसेच काहीसे मला वाटले. सैगल पेटी घेऊन रस्त्यावरून फिरताना त्याची जी अगतिकता जाणवते ती मात्र इथे जाणवली नाही.
यानंतर वेळ होती अजून एका देखण्या अशा हंसध्वनी रागाची.
काहीही माहित नसूनही का कुणास ठावूक, हंसध्वनी राग मला फार आवडतो. पहिला सूर लावल्या लावल्याच लक्षात आले, की माझी आवडती "जा तोसे नाही बोलू कन्हैय्या" ही बंदिश सुरु होणार. देवाने द्यायला सुरुवात केली की झोळी फाटेस्तोवर देतो असं म्हणतात ते काही खोटे नाही. संपूर्ण दीड तास प्रचंड चांगले काहीतरी ऐकायला मिळावे हा सुद्धा त्यातलाच एक भाग.
मैफल संपली ती रघुपती राघव राजा राम या भजनाने. खरंच अप्रतिम भजन.
प्रसन्न मुद्रेतले पंडित विश्वमोहन भट स्वाक्षऱ्या देताना:

असा अमृतानुभव मिळायला खरंच भाग्य लागते का? हा प्रश्न मात्र माझ्याकरता अनुत्तरीतच आहे बर मित्रांनो. जर तुमच्यापैकी कुणाला गवसले असेल तर खरंच सांगाल ना मला.......

माझा सुंदर कॅम्पस

2011-01-20T21:15:00.015+05:30

मंडळी,

आज सकाळी लेक्चर नंतर जवळच्याच क्रायोजेनिक डीपार्टमेंट च्या बागेतल्या फुलांचे फोटो काढायचे हे ठरवलेलं होतं. सकाळी डीपार्टमेंटला पोहोचताच कळाले की आज लेक्चर होणार नाही म्हणून. मग तर आनंदाला पारावार राहिला नाही. कॅमेरा काढून लगेच्च फुलांकडे मोर्चा वळवला आणि काही फुलांना कॅमेऱ्यात कैद करून टाकले कायमचे! या फुलांची नावे माहित नाहीत; तज्ञ वाचकांनी पामराच्या ज्ञानात भर टाकावी अशी विनंती.

धुके

2011-01-15T23:25:00.000+05:30

आज शनिवार असूनही लवकर उठावे वाटले. डोळे किलकिले करून खिडकीतून बाहेर डोकावले. बाहेर धुक्याशिवाय काहीच दिसेना. अनेक दिवसांनंतर धुके दिसल्याने आपोआपच मन प्रसन्न झाले. बोचऱ्या थंडीतही बिछान्यातून बाहेर यावे वाटले तेंव्हाच जाणवलं की आजचा दिवस काही औरच आहे. आवरून लगेच कॅमेरा बाहेर काढला आणि चाललो कॅम्पसमधील वाट तुडवीत. मस्तपैकी धुके अंगावर घेत असाच निघालो. काही फोटो काढले ते डकवेन लगेचच.
धुक्याने चांगलेच वेधले होते कॅम्पसला. १० फुटाच्या पुढचे काहीच दिसत नव्हते. गाडीचे दिवेपण लक्षात येण्यास बराच वेळ जात होता, इतके दाट धुके मी आजवर कधी बघितलेले स्मरत नाही. का कुणास ठावूक आपण आयुष्याची वाटही अशीच धुक्यात चालाल्याप्रमाणे चालत असतो. भविष्यात काय घडणार आहे हे आपल्याला आधी थोडेच माहित असते? एक ठराविक पल्ला आपल्याला दिसत असतो. पण नंतर काय? हे पुढे गेल्यावरच समजते.
दंवाचे थेंब पानांवरून ओघळत टपटप आवाज करत खाली पडत होते. एरवी याच रस्त्यावर, याच वेळेस किती लोक ये-जा करत असतात, गाड्या, सायकली इत्यादी वाहनांचे आवाज किती काय काय असतं. आज हे काहीच दिसत नाहीये. धुक्याच्या दुलईत सगळेजण गाढ झोपी गेले असतील का? का मऊमऊ दुलईत पडूनच धुक्याकडे बघत असतील?

हा रस्तापण आज किती वेगळा दिसतोय! पाऊस पडून गेल्यासारखा ओला झालाय. पण पाऊस तरी कुठे आहे?अकस्मात कुठून तरी जमिनीवर पडणारा एक दवाचा थेंब कधी येतो हो जमिनीवर? कधी पकडू शकतो का आपण? आयुष्यात काही लोक येतात आणि असेच नकळत आपल्या मनाचा एक कोपरा, अलगद, हळुवारपणे ओला करून जातात. हे क्षण तरी कुठे कळतात? पण इफेक्ट कळतोच ना!
तर अशी ही धुक्यात हरवलेली सकाळ किती छोट्या छोट्या पण महत्वाच्या गोष्टी शिकवून गेली आज!