Bahujan nayak

आर्थिक , सामाजिक व सांस्कृतिक जीवन

2020-09-23T01:54:00.000-07:00

परराष्ट्र व्यापार

इसवी सनाच्या आठव्या व नवव्या शतकांमध्ये भारताचा बाहेरील देशाबरोबरचा व्यापार मंदावला होता . दहाव्या शतकानंतर मात्र परराष्ट्र व्यापारास पुन्हा चालना मिळाली .

अरब साम्राज्याच्या स्थापनेनंतर अरबांचे भारताबरोबरील व्यापारी संबंध वाढले . अरब व्यापाऱ्यांकडून भारतातील कापड , सुगंधी द्रव्ये व मसाल्याचे पदार्थ यांना मोठी मागणी होती . अरब लोक भारतात येताना खजूर व घोडे बरोबर आणत असत . भारतातून ते लिंबू , नारळ , आंबा इत्यादी पदार्थ अरबस्तानात घेऊन जात .

याच काळात भारताचे चीन व आग्नेय आशियातील देशांबरोबर व्यापारी संबंध वाढीस लागले . चीनमध्ये मसाल्याच्या पदार्थांना तसेच हस्तिदंत , काचेचे सामान , औषधी द्रव्ये , लाख इत्यादी पदार्थांना मोठी मागणी होती . गुजरातमधील भरूच हे महत्त्वाचे बंदर होते . केरळमधील मलबारमधून शिसम लाकूड चीनला पाठवले जाई . बंगालमधील ताम्रलिप्ती बंदरातून जावा , सुमात्रा इत्यादी बेटांकडे भारतातून व्यापारी जहाजे जात . बंगालमधील पाल राजांनी व दक्षिण भारतातील चोळांनी या व्यापारास उत्तेजन दिले . चोळ राजा पहिला राजेंद्र याने आपला प्रतिनिधी चीनला पाठवला , व्यापाराच्या निमित्ताने अनेक भारतीय आग्नेय आशियातील देशांमध्ये गेले . व्यापाऱ्यांपाठोपाठ धर्मोपदेशकही तेथे गेले . तेथे त्यांनी हिंदू व बौद्ध विचारांचा प्रसार केला . जावा बेटांमधील बोरोबुदूरचा बौद्ध स्तूप , तर कंबोडियातील अंकोरवट मंदिर ही या प्रभावाची उदाहरणे आहेत .

नगरांचा विकास :

नव्याने उदयाला आलेल्या राजसत्तांमुळे तसेच व्यापारवाढीमुळे या काळात नगरांचा विकास झाला . मालखेड , उज्जैन , तंजावर , अजमेर इत्यादी नगरे भरभराटीस आली . राजांचे मंत्री , पदाधिकारी , सरदार , व्यापारी आणि सेवाचाकरी करणारे लोक नगरात राहत .

व्यवसाय व उद्योग :

खेड्यांतील लोकांचा शेती हा महत्त्वाचा व्यवसाय होता . पावसाच्या पाण्यावर आणि नदया , तळी यांना काढलेल्या पाटाच्या पाण्यावर शेती केली जात असे . तांदूळ , बाजरी , गहू , तेलबिया , ऊस , द्विदल धान्ये , कापूस ही पिके घेतली जात . फणस , आंबे , द्राक्षे , अंजीर , कवठ इत्यादी प्रकारच्या फळांचे उत्पादन घेतले जात असे .

शेतीव्यवसायाबरोबर इतर व्यवसायांना लोकजीवनात महत्त्व होते . लोखंड , तांबे , सोने , चांदी वगैरे धातूंवर आधारित धातू उदयोग होते . कोल्हापूर , यवतमाळ इत्यादी ठिकाणी गूळ उदयोग महत्त्वाचा होता . महाराष्ट्रातील पैठण हे पैठणीसाठी व आंध्रप्रदेशातील वरंगळ तलम कापडासाठी प्रसिद्ध होते .

स्थानिक पातळीवरील व्यापार वस्तुविनिमयाद्वारे होत असे . दूरच्या व्यापारासाठी सोने , चांदी व तांबे या धातूंच्या नाण्यांचा चलन म्हणून उपयोग केला जाई . यादव काळात ' पद्मटक ' हे सुवर्णनाणे होते .

सामाजिक स्थिती :

भारतीय समाज जाती - उपजातींमध्ये विभागला होता . जाती जातींमधील संबंध हे रूढी , परंपरांनी निश्चित केले होते . जातीबाहेरील विवाहास बंदी होती . व्यवसाय हे जातीनिहाय होत गेले . जातिव्यवस्थेमुळे समाजातील विषमतेची दरी रुंदावत गेली . समाजव्यवस्था ही पितृप्रधान होती . स्त्रियांचे स्थान दुय्यम होते , परंतु कुटुंबातील त्यांची भूमिका महत्त्वाची होती .

शिक्षण :

समाजामध्ये शिक्षणाचा प्रसार मर्यादितच राहिला . व्यक्तीला व्यवसायाची माहिती कुटुंबामध्ये मिळत असे . या काळात नालंदा आणि विक्रमशीला या विदयापीठांची ख्याती सर्वत्र पसरली होती . येथे नेपाळ , तिबेट , चीन , म्यानमार , कंबोडिया , श्रीलंका , इंडोनेशिया इत्यादी देशांमधून विदयार्थी येत असत .

मंदिर स्थापत्य :

या काळात मंदिर स्थापत्यकला विकसित झाली . भारताच्या विविध भागांत अनेक मंदिरे बांधली गेली . भव्यता , नाजूक व रेखीव शिल्पकाम , कोरीवकाम , उंच शिखरे , गोपुरे व विस्तृत आवार ही या काळातील मंदिर स्थापत्याची वैशिष्ट्ये होत .

महाराष्ट्रात वेरूळ येथे खोदली गेलेली लेणी जगप्रसिद्ध आहेत . त्यांपैकी कैलास मंदिर हा कोरीवकामाचा अप्रतिम नमुना आहे . दक्षिण भारतात तंजावर येथील बृहदीश्वराचे मंदिर प्रसिद्ध आहे . भुवनेश्वर येथील लिंगराज मंदिर , पुरीचे जगन्नाथ मंदिर , कोणार्कचे सूर्यमंदिर आणि | मध्यप्रदेशातील खजुराहो येथील कंडारीय महादेव मंदिर ही मंदिरे विशेष प्रसिद्ध आहेत . राजस्थानमधील अबूच्या पहाडातील दिलवाडा येथील जैन मंदिरे संगमरवरावरील कोरीवकामासाठी प्रसिद्ध आहेत . कर्नाटकमधील बेलूर येथील चेन्नकेशव , तर हळेबीड येथील होयसळेश्वर या मंदिरातील कोरीवकाम अप्रतिम आहे .

समाजजीवनात प्रार्थनास्थळांना विशेष महत्त्व होते . या ठिकाणी उत्सव प्रसंगी जत्रा भरत . मंदिरांच्या आवारात गायन , वादन , नृत्य , मूर्तिकला , स्थापत्य इत्यादी कला शिकवल्या जात . मंदिरांमुळे या कलांचा विकास झाला . काशी , नाशिक , पैठण यांसारखी काही नगरे परंपरेने तीर्थक्षेत्रे म्हणून प्रसिद्ध होती . कांचीपुरम , मदुराई , तिरुपती इत्यादी नगरेही तीर्थक्षेत्रे म्हणून प्रसिद्धीस आली .

लघुचित्रे :

लघुचित्रे म्हणजे लहान आकाराची चित्रे . हस्तलिखित ग्रंथ सुशोभित करण्यासाठी त्यामध्ये लघुचित्रे काढण्यात येऊ लागली . बंगालमधील पाल राजांनी लघुचित्रे काढण्याच्या शैलीस प्रोत्साहन दिले . बौद्ध व जैन साहित्यात लघुचित्रे असलेले ग्रंथ आजही उपलब्ध आहेत .

साहित्य :

या काळात संस्कृत , तमीळ , तेलुगु , कन्नड इत्यादी प्रादेशिक भाषांमध्ये विविध विषयांवर साहित्यनिर्मिती झाली .

जयदेवाने ' गीतगोविंद ' हे काव्य लिहिले . या काव्यात कृष्णभक्तीचा महिमा सांगितला आहे . कल्हणाने ' राजतरंगिणी ' ग्रंथ लिहिला . या ग्रंथात त्याने प्राचीन काळापासून ते इसवी सनाच्या बाराव्या शतकापर्यंतचा काश्मीरचा इतिहास सांगितला आहे . इसवी सनाच्या बाराव्या शतकात भास्कराचार्य हा सर्वश्रेष्ठ गणिती होऊन गेला . त्याने ' सिद्धान्तशिरोमणी ' हा ग्रंथ लिहिला . पंप याने कन्नड भाषेमध्ये ' आदिपुराण ' , ' पंपभारत ' ही महाकाव्ये लिहिली . कवी कंबन याने तमीळ भाषेमध्ये रामायण लिहिले . मुकुंदराजाने ' विवेकसिंधू ' या नावाचा मराठी भाषेमधील ओवीबद्ध ग्रंथ लिहिला . मुकुंदराजास मराठी भाषेचा आदय कवी मानले जाते .

भारत आणि जग

2020-09-18T03:07:00.001-07:00

मध्ययुगाचा काळ प्रत्येक देशाच्या इतिहासात वेगवेगळा असतो . भारतीय इतिहासातील मध्ययुगाचा कालावधी हा ढोबळमानाने इसवी सनाच्या नवव्या शतकापासून ते अठराव्याश शतका अखेरपर्यंत आहे . युरोपातील मध्ययुगाचा काळ इसवी सनाचे पाचवे शतक ते पंधरावे शतक असा आहे .

सामंतशाही :

इसवी सनाच्या पाचव्या शतकामध्ये रोमन साम्राज्य लयास गेले . त्यानंतर युरोपात प्रभावी अशी मध्यवर्ती सत्ता राहिली नाही . परिणामी या काळात लोकांना आपल्या जीविताची व मालमत्तेबद्दलची असुरक्षितता वाटू लागली . इसवी सनाच्या आठव्या सम्राट शार्लमनने आपल्या प्रभावाखाली युरोप संघटित करण्याचा प्रयत्न केला . शार्लमनच्या मृत्यूनंतर त्याने निर्माण केलेल्या साम्राज्याचे विघटन झाले आणि पुन्हा मध्यवर्ती सत्ता दुर्बल झाली . या परिस्थितीचा फायदा ठिकठिकाणच्या प्रदेशांतील सामंतांनी घेतला . सामंत म्हणजे सरदार . सामंतांच्या प्रभावाखाली युरोपात एक नवी व्यवस्था अस्तित्वात आली . तिला ' सामंतशाही ' असे म्हणतात .

प्रजेचे रक्षण करणे , आपल्या प्रदेशात शांतता व सुव्यवस्था राखणे , राजाच्या वतीने न्यायदानाचे काम करणे आणि राजाच्या मदतीला जाणे इत्यादी प्रकारची कामे सामंतांना करावी लागत . सामंत आपापल्या प्रदेशात तटबंदी असलेले वाडे बांधून राहत . या वाड्याला ‘ गढी ' असे म्हणत . या गढ्यांमधून ते आपल्या प्रदेशाचा कारभार पाहत . या प्रदेशातील शेतकरी व कष्टकरी लोक सामताच्या वर्चस्वाखाली असत . सामंत सामान्य जनतेचे मोठ्या प्रमाणावर शोषण करत . शेती उत्पन्नाचा मोठा वाटा ते शेतकऱ्यांकडून घेत असत . कालांतराने त्यांच्या जमिनी सामंतांनी बळकावल्या , त्यामुळे अनेक शेतकरी भूदास झाले . भूदास म्हणजे स्वत : च्या मालकीची जमीन नसलेले शेतमजूर . हे शेतमजूर सामंतांच्या सेवेत असत . या शेतकरी भूदासांची स्थिती हलाखीची होती . त्यांना कोणत्याही प्रकारचे स्वातंत्र्य नसे . सामंतांच्या शेतीवाडीवर त्यांना विनावेतन काम करावे लागे .

व्यापारी वर्गाचा उदय :

आशिया खंडातून विशेषत : भारतातून आणि आग्नेय आशियातून मसाल्याचे पदार्थ युरोपीय बाजारपेठेत विकले जात . युरोपबरोबर होणाऱ्या या व्यापारामध्ये अरबांचा सहभाग महत्त्वाचा होता . मौल्यवान धातू , कापूस , रेशीम , साखर , चहा , कापड , मसाल्याचे पदार्थ इत्यादी वस्तूंना युरोपीय बाजारपेठांमध्ये मोठी मागणी होती . मध्ययुगात युरोपचा व्यापार वाढीस लागला . व्यापारविषयक विविध कामे करणारा व्यापारी वर्ग उदयास आला . युरोपात व्हेनिस , जिनोआ इत्यादी नवीन नगरे व्यापारासाठी प्रसिद्धीस पावली .

इस्लामचा उदय :

इसवी सनाच्या सातव्या शतकामध्ये मुहम्मद पैगंबरांनी इस्लामची शिकवण दिली . ' कुरआन शरीफ ' हा इस्लाम धर्माचा पवित्र ग्रंथ आहे . इस्लाम या शब्दाचा अर्थ परमेश्वरावर नितान्त श्रद्धा , त्याच्या इच्छांचे व आज्ञांचे पालन आणि ईश्वराला संपूर्ण शरण जाणे हा होय .

इस्लामची शिकवण :

ईश्वर एकच असून मुहम्मद पैगंबर हे ईश्वराचे प्रेषित आहेत . दररोज नियमितपणे पाच वेळा प्रार्थना करावी , रमजानच्या महिन्यात उपवास करावा , आपल्या उत्पन्नातून ठरावीक रकमेचा गोरगरिबांसाठी दानधर्म करावा , आपल्या जीवनात एकदा तरी हज यात्रा करावी , मातापित्यांविषयी आदर बाळगावा , अशी इस्लामची शिकवण आहे .

अरबांचा उदय :

मुहम्मद पैगंबरांच्या या शिकवणुकीचा प्रसार अरबस्तानात झाला . आशिया खंडाच्या नैर्ऋत्येला असलेल्या मोठ्या द्वीपकल्पास अरबस्तान असे म्हणतात . अरबस्तानातील लोक विविध टोळ्यांमध्ये विखुरलेले होते . या टोळ्यांमध्ये परस्परांत नेहमी संघर्ष होत असे . मुहम्मद पैगंबरांनी त्यांना संघटित केले . पैगंबरांचे वारसदार म्हणजे खलिफा . त्यांनी अरबांच्या सत्तेचा विस्तार केला . हा विस्तार युरोपातील स्पेनपासून भारताच्या पश्चिम सीमेवरील सिंध प्रदेशापर्यंत झाला ,

अरबांचे योगदान :

अरबांनी कला , विज्ञान , साहित्य या क्षेत्रांत लक्षणीय कामगिरी केली . स्थापत्यकलेची एक सुंदर शैली निर्माण केली . या स्थापत्यशैलीची अर्धवर्तुळाकार कमान , घुमट , उंच मिनार , रेखीव नक्षीकाम व जाळीकाम इत्यादी वैशिष्ट्ये होत . स्पेनमधील कार्डोवा , इजिप्तमधील कैरो आणि सौदी अरेबियातील मक्का , मदिना येथील मशिदीत ही शैली आढळते . सिरियामधील दमास्कस , इराकमधील बगदाद येथील विशाल राजवाडे ही उत्कृष्ट स्थापत्यकलेची उदाहरणे आहेत . कारंजी असलेली मोठमोठी उद्याने हेही एक वैशिष्ट्य आहे .

शिक्षण आणि साहित्यातही अरबांनी लक्षणीय प्रगती केली . स्पेनमधील कार्डोवा हे विद्यापीठ महत्त्वाचे होते . बगदादमधील मदरशांमध्ये शिक्षण घेण्यासाठी दूरदूरच्या प्रदेशांतून विदयार्थी येत असत . कैरो येथील विद्यापीठात एका वेळी बारा हजार विदयार्थी शिक्षण घेत . अरबांनी प्राचीन ग्रीक व प्राचीन भारतीय वैज्ञानिक ग्रंथांची अरबीमध्ये भाषांतरे केली . खगोलशास्त्र व गणितविषयक भारतीय संकल्पना अरब लोकांमुळे पाश्चात्त्य जगाला परिचित झाल्या . जगप्रसिद्ध ' अरेबियन नाइट्स ' मधील कथांचे संकलन याच काळात झाले .

अरब व्यापाऱ्यांनी आशिया खंडातील अनेक वनस्पती युरोपात नेल्या . संत्र्याचे पीक युरोपात रुजवले . खजुराची झाडे स्पेन व पोर्तुगालमध्ये लावली . बंदुकीची दारू , होकायंत्र , चिनीमातीची भांडी या गोष्टी त्यांनी चीनमधून युरोपात नेल्या .

भारत आणि जग :

मध्ययुगात आशिया खंडातील विशेषत : भारताच्या संदर्भात व्यापाराच्या बाबतीत अरबांची भूमिका महत्त्वाची राहिलेली आहे . साम्राज्याचा विस्तार करण्यासाठी अरब सत्ताधीश भारताकडे वळले . आठव्या शतकामध्ये मुहम्मद बिन कासिम या अरबी सेनानीने सिंध प्रांतावर स्वारी केली . तेथील दाहीर राजाचा पराभव केला . या स्वारीमुळे अरबांचा भारताशी राजकीय संबंध प्रथमच आला . यापुढील काळात मध्य आशियातील तुर्क , अफगाण , मुघल हे लोक भारतात आले आणि त्यांनी भारतात आपली सत्ता स्थापन केली .

थोर समासुधारक संत गाडगे महाराज

2020-06-23T22:51:00.001-07:00

संत गाडगेबाबा हे थोर मराठी संत व समाजसुधारक होते . २३ फेब्रुवारी १८७६ ला

संत गाडगे महाराज

अमरावती जिल्ह्यात कोतेगाव ( शेंडगाव ) मध्ये त्यांचा जन्म झाला . त्यांचे मूळ नाव डेबूजी असे होते .चिंध्यांची गोधडी हे त्यांचे महा वस्त्र होते . त्यांच्या हातात गाडगे असायचे म्हणून लोक त्यांना गाडगे महाराज म्हणून ओळखत . समाजात असलेले अज्ञान व अंधश्रद्धा पाहन त्यांनी लोकसेवेचे व्रत स्वीकारले .समाजात सुधारणा व्हावी म्हणून त्यांनी कीर्तनाचे माध्यम वापरले . ते गावोगावी फिरले व कीर्तनाच्या माध्यमातून लोक जागृती केली . गावोगावी फिरताना त्यांनी हातीच्या खराट्याने गावांचे रस्ते झाडले .कीर्तनातील त्यांचे उपदेश सर्वसामान्यांना उपयुक्त ठरतील असेच होते . माणसाने स्वछता राखावी . चोरी करू नये , दारू पिउ नये असे उपदेश ते आपल्या कीर्तनांतून देत असत .महाराष्ट्रातील अनेक धर्मस्थळांच्या ठिकाणी यात्रेकरूंचे हाल होत , म्हणून त्यांनी त्यांच्या सोयीसाठी धर्मशाळा बांधल्या . अनाथ व अपंगांसाठी त्यांनी अनेक कार्य केले . शिक्षण प्रसार व्हावा म्हणून खूप शिक्षण संस्थांना त्यांनी मदत केली .संत गाडगेबाबा म्हणजे लोक जागृती साधणारे फिरते विदयापीठ . असेच प्रवास करीत असताना अमरावती जवळ २० डिसेंबर १९५६ ला त्यांचे निधन झाले .

स्वातंत्र्यलढ्याची परिपूर्ती

2020-06-17T00:44:00.000-07:00

भारत स्वतंत्र झाला तरी स्वातंत्र्यलढा अदयाप संपलेला नव्हता . भारतात अनेक संस्थाने होती . संस्थानांना भारतात सामील होण्याचा किंवा स्वतंत्र राहण्याचा हक्क मिळालेला होता . त्यामुळे अखंड भारताचे राष्ट्रीय सभेचे स्वप्न अपुरे राहिले होते . संस्थाने स्वतंत्र राहिल्यामुळे भारताचे अनेक तुकडे पडणार होते . पोर्तुगीज आणि फ्रेंच सत्तांनी भारतातील काही भागांवरील सत्ता सोडून दिलेली नव्हती , पण हे प्रश्न भारताने खंबीरपणे सोडवले .

संस्थानांचे भारतात विलीनीकरण :

भारतात लहान - मोठी अशी सहाशेच्यावर संस्थाने होती . असहकार आंदोलनाच्या प्रभावामुळे संस्थानांमध्ये राजकीय जागृतीला सुरुवात झाली . संस्थानांमध्ये प्रजामंडळे स्थापन होऊ लागली . प्रजामंडळे म्हणजे संस्थानांतील प्रजेच्या हितासाठी व त्यांना राजकीय अधिकार मिळावे यासाठी काम करणाऱ्या जनसंघटना होत्या . १९२७ मध्ये अशा प्रजामंडळांची मिळून एक अखिल भारतीय प्रजा परिषद स्थापन करण्यात आली . त्यामुळे संस्थानांमधील चळवळीला चालना मिळाली . भारत या संस्थानांच्या विलीनीकरणाचा प्रश्न सोडवण्यासाठी भारताचे तत्कालीन गृहमंत्री सरदार वल्लभभाई पटेल यांनी अतिशय मुत्सद्दीपणे मार्ग काढला . त्यांनी संस्थानिकांना विश्वासात घेऊन सर्वांना मान्य होईल असा ' सामीलनामा ' तयार केला . त्यानुसार संस्थानिकांना असे आश्वासन दिले , की भारत सरकारशी करार करून , फक्त परराष्ट्रीय संबंध , दळणवळण आणि संरक्षण या बाबी भारत सरकारकडे दयाव्या . इतर सर्व खाती संस्थानांकडेच राहावी .

भारतात सामील होणे संस्थानिकांच्या कसे हिताचे आहे , हे सरदार पटेलांनी संस्थानिकांना पटवून दिले . त्यांच्या या आवाहनाला संस्थानिकांनी चांगला प्रतिसाद दिला . जुनागड , हैदराबाद व काश्मीर या संस्थानांचा अपवाद वगळता सर्व संस्थाने भारतात विलीन झाली . या तीन संस्थानांच्या विलीनीकरणाचा प्रश्न सरदार पटेलांनी कणखर भूमिका घेऊन सोडवला .

जुनागडचे विलीनीकरण :

जुनागड हे सौराष्ट्रातील एक संस्थान होते . तेथील प्रजेला भारतात सामील व्हायचे होते . जुनागडचा नवाब मात्र पाकिस्तानात सामील होण्याच्या विचारात होता . त्याच्या या निर्णयाला प्रजेने कसून विरोध केला , तेव्हा नवाब पाकिस्तानात निघून गेला . त्यानंतर १९४८ च्या फेब्रुवारीमध्ये जुनागड भारतात विलीन झाले .

हैदराबाद मुक्तिसंग्राम :

हैदराबाद हे भारतातील सर्वांत मोठे संस्थान होते . त्यामध्ये तेलुगु , कन्नड , मराठी भाषक प्रांत होते . त्या ठिकाणी निजामाची एकतंत्री राजवट होती . तेथे नागरी व राजकीय हक्कांचा अभाव होता . आपले हक्क मिळवण्यासाठी हैदराबाद संस्थानातील जनतेने तेलंगण भागात आंध्र परिषद , मराठवाडा भागात महाराष्ट्र परिषद व कर्नाटक भागात कर्नाटक परिषद या संस्था स्थापन केल्या . १९३८ मध्ये स्वामी रामानंद तीर्थ यांनी हैदराबाद स्टेट काँग्रेसची स्थापना केली . त्यांना नारायण रेड्डी , सिराझ - उल् - हसन तिरमिजी यांची साथ लाभली . निजामाने या संघटनेवर बंदी घातली . हैदराबाद स्टेट काँग्रेसला मान्यता मिळवण्यासाठी व लोकशाही हक्कांसाठी लढा सुरू झाला . या लढ्याचे नेतृत्व स्वामी रामानंद तीर्थ या झुंजार सेनानीने केले . १९४७ च्या जुलैमध्ये हैदराबाद स्टेट काँग्रेसने हैदराबाद संस्थान भारतात विलीन करावे असा ठराव केला , मात्र निजामाने भारतविरोधी धोरण स्वीकारले . तो हैदराबाद संस्थान पाकिस्तानात विलीन करण्याच्या हालचाली करू लागला . संस्थानातील प्रजेची भारतात विलीन होण्याची मागणी धुडकावून लावण्यासाठी कासीम रझवी याने निजामाच्या पाठिंब्याने ' रझाकार ' नावाची संघटना स्थापन केली . कासीम रझवी व त्याच्या साथीदारांनी हिंदूंवरच नव्हे , तर लोकशाहीवादी चळवळीला पाठिंबा देणाऱ्या मुस्लिमांवरही अत्याचार केले . त्यामुळे सर्वत्र लोकमत भडकू लागले . निजामाशी सामोपचाराने बोलणी करण्याचा प्रयत्न भारत सरकार करत होते , परंतु निजाम दाद देत नव्हता . अखेरीस भारत सरकारने १३ सप्टेंबर १९४८ रोजी निजामाविरुद्ध पोलीस कारवाई सुरू केली . शेवटी १७ सप्टेंबर १९४८ रोजी निजाम शरण आला . हैदराबाद संस्थान भारतात विलीन झाले . संस्थानी प्रजेचा लढा यशस्वी झाला .

हैदराबाद मुक्तिसंग्रामातील मराठवाड्याचे योगदान :

या लढ्यात स्वामी रामानंद तीर्थ , गोविंदभाई श्रॉफ , बाबासाहेब परांजपे , दिगंबरराव बिंदू , आ . कृ . वाघमारे , नारायणराव चव्हाण , अनंत भालेराव , स . कृ . वैशंपायन , पुरुषोत्तम चपळगावकर , रामलिंग स्वामी , देवीसिंह चौहान , शामराव बोधनकर , मकुंदराव पेडगावकर , श्रीनिवासराव बोरीकर , राघवेंद्र दिवाण , फुलचंद गांधी , माणिकचंद पहाडे इत्यादींनी मौलिक योगदान दिले .

हैदराबाद मुक्तिसंग्रामात आशाताई वाघमारे , दगडाबाई शेळके , करुणाबेन चौधरी , पानकुंवर कोटेचा , गीताबाई चारठाणकर , सुशीलाबाई दिवाण , कावेरीबाई बोधनकर इत्यादी महिलांचा सक्रिय सहभाग होता .

' वंदे मातरम् ' चळवळीद्वारे विदयार्थी हैदराबाद मुक्तिलढ्यात सहभागी झाले . या ऐतिहासिक लढ्यात वेदप्रकाश , श्यामलाल , गोविंद पानसरे , बहिर्जी शिंदे , श्रीधर वर्तक , जनार्दन मामा इत्यादींनी हौतात्म्य पत्करले . त्यांचे बलिदान भारतीयांना प्रेरणादायी ठरले आहे . यावरून हैदराबादच्या मुक्तिलढ्यात मराठवाड्यातील नेत्यांचा व जनतेचा सिंहाचा वाटा होता , हे लक्षात येते .

१७ सप्टेंबर हा हैदराबाद मुक्तिसंग्रामाचा दिवस मराठवाड्यात ' मराठवाडा मुक्तिदिन ' म्हणून साजरा केला जातो . हैदराबाद संस्थानात मराठवाड्यातील औरंगाबाद , बीड , उस्मानाबाद , परभणी आणि नांदेड हे जिल्हे होते . त्यात १९८२ नंतर जालना , लातूर आणि हिंगोली हे नवीन जिल्हे समाविष्ट झाले आहेत . स्वतंत्र भारतात मराठवाड्याचा समावेश १५ ऑगस्ट १९४७ मध्ये झालेला नव्हता . हा प्रदेश १९४८ मध्ये जनतेच्या स्फूर्तिदायी लढ्यानंतर स्वतंत्र भारतात विलीन करण्यात आला . हा अभूतपूर्व लढा देशातील जनतेला प्रेरक ठरला आहे .

काश्मीरची समस्या :

काश्मीर संस्थानाचा राजा हरिसिंग याने स्वतंत्र राहण्याचे ठरवले होते . काश्मीर पाकिस्तानात सामील करून घेण्याचा पाकिस्तानचा मानस होता . यासाठी पाकिस्तान हरिसिंगावर दडपण आणू लागले . १९४७ च्या ऑक्टोबरमध्ये पाकिस्तानच्या चिथावणीने सशस्त्र घुसखोरांनी काश्मीरवर हल्ला केला , तेव्हा भारतात सामील होण्याच्या करारावर हरिसिंगाने स्वाक्षरी केली . अशा प्रकारे काश्मीर भारतात विलीन झाल्यानंतर भारतीय लष्कर काश्मीरच्या रक्षणासाठी पाठवले गेले . लष्कराने काश्मीरचा मोठा भाग घुसखोरांच्या

हातून परत मिळवला . काही भाग मात्र पाकिस्तानच्या ताब्यात राहिला .

फ्रेंच वसाहतींचे विलीनीकरण :

भारत स्वतंत्र झाल्यानंतरही चंद्रनगर , पुदुच्चेरी , कारिकल , माहे व याणम या प्रदेशांवर फ्रान्सचे आधिपत्य होते . तेथील भारतीय रहिवासी भारतात सामील होण्यास उत्सुक होते . हे प्रदेश भारताचे घटक असल्यामुळे ते भारताच्या स्वाधीन करावे , अशी मागणी भारत सरकारने केली .

फ्रान्सने १९४९ साली चंद्रनगरमध्ये सार्वमत घेतले . तेथील जनतेने भारताच्या बाजूने कौल दिला . चंद्रनगर भारताच्या स्वाधीन करण्यात आले . त्यानंतर फ्रान्सने भारताचे इतरही प्रदेश भारत सरकारच्या हाती सोपवले .

गोवामुक्ती लढा :

पोर्तुगालने मात्र आपल्या ताब्यातील भारतीय प्रदेश भारताच्या स्वाधीन करण्यास नकार दिला . तो प्रदेश मिळवण्यासाठी भारतीयांना लढा दयावा लागला . या लढ्यात डॉ . टी . बी . कुन्हा हे आघाडीवर होते . त्यांनी पोर्तुगीज सरकारविरुद्ध जनतेत जागृती घडवून आणण्याचे कार्य केले . त्यांनी पोर्तुगिजांच्या विरुद्ध लढा उभारण्याच्या उद्देशाने गोवा काँग्रेस समिती स्थापन केली . पुढे १९४५ मध्ये डॉ . कुन्हा यांनी

' गोवा यूथ लीग ' ही संघटना मुंबईत स्थापन केली . १९४६ मध्ये त्यांनी गोव्यात जाऊन भाषणबंदीचा हुकूम मोडला . त्याबद्दल डॉ . कुन्हांना आठ वर्षांच्या कारावासाची शिक्षा सुनावण्यात आली . इ . स . १९४६ मध्येच डॉ . राममनोहर लोहिया यांनी गोवामुक्तीसाठी सत्याग्रहाचा लढा सुरू केला , त्यांनी बंदीहुकूम मोडून गोव्यात मडगाव येथे भाषण केले . त्याबद्दल त्यांना पोर्तुगीज सरकारने हद्दपार केले .

याच सुमारास गुजरातमधल्या दादरा आणि नगर हवेली येथील पोर्तुगीज वसाहती मुक्त करण्यासाठी ' आझाद गोमंतक ' दलाची उभारणी करण्यात आली . २ ऑगस्ट १९५४ रोजी या दलाच्या तरुणांनी सशस्त्र हल्ला करून दादरा आणि नगर हवेलीचा प्रदेश पोर्तुगीज सत्तेपासून मुक्त केला . या हल्ल्यात विश्वनाथ लवंदे , राजाभाऊ वाकणकर , सुधीर फडके , नानासाहेब काजरेकर इत्यादींनी भाग घेतला होता . १९५४ मध्ये गोवामुक्ती समिती स्थापन करण्यात आली . या समितीने महाराष्ट्रातून सत्याग्रहींच्या अनेक तुकड्या गोव्यात पाठवल्या . त्यांत ना . ग . गोरे , सुधीर फडके , सेनापती बापट , पीटर अल्वारिस , महादेवशास्त्री जोशी व त्यांच्या पत्नी सुधाताई इत्यादींचा सहभाग होता . मोहन रानडे हे गोवामुक्ती आंदोलनातील एक धडाडीचे नेते होते . सत्याग्रहींवर पोर्तुगीज सत्तेने अमर्याद जुलूम - अत्याचार केले . काहींना पोर्तुगिजांच्या क्रौर्यापुढे हौतात्म्य पत्करावे लागले . यामुळे भारतातील जनमत अधिकच प्रक्षुब्ध झाले . गोव्यातील स्वातंत्र्यलढ्याने उग्र स्वरूप धारण केले . भारत सरकार पोर्तुगीज सरकारशी सामोपचाराने वाटाघाटी करत होते , मात्र त्याला दाद मिळत नव्हती . शेवटी भारत सरकारने नाइलाजाने लष्करी बळाचा वापर करण्याचा निर्णय घेतला . १९६१ च्या डिसेंबरमध्ये भारतीय सैन्याने गोव्यात प्रवेश केला . अल्पावधीतच पोर्तुगीज लष्कराने शरणागती पत्करली . १९ डिसेंबर १९६१ रोजी गोवा पोर्तुगिजांच्या वर्चस्वातून मुक्त झाला , भारताच्या भूमीवरून साम्राज्यवादाचे पूर्णपणे उच्चाटन झाले . भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्याची खऱ्या अर्थाने परिपूर्ती झाली .

भारताने स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर दारिद्र्य , बेरोजगारी , निरक्षरता , विषमता इत्यादी अनेक कठीण समस्यांना तोंड देत विकासाच्या दिशेने वाटचाल केली . जीवनाच्या सर्व क्षेत्रांमध्ये प्रगतीला चालना मिळाली . भारत हे जगातले मोठे लोकशाही राष्ट्र ठरले . आज एकविसाव्या शतकात जगातील एक महासत्ता होण्याच्या दिशेने भारताची वाटचाल चालू आहे .

स्वातंत्र्यप्राप्ती

2020-06-13T01:12:00.000-07:00

दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात भारतीय स्वातंत्र्यलढा व्यापक झाला होता . भारताच्या स्वातंत्र्याच्या मागणीचा जोर वाढत होता . त्याची गंभीर दखल घेणे आवश्यक आहे , याची जाणीव ब्रिटिश राज्यकर्त्यांना झाली . त्या दृष्टीने भारताला स्वातंत्र्य देण्यासाठी ब्रिटिश सरकार विविध योजना तयार करू लागले .

राष्ट्रीय सभेची उभारणी धर्मनिरपेक्षतेच्या तत्त्वावर झालेली होती . राष्ट्रीय आंदोलनात सर्व जाती - धर्माचे लोक सामील झालेले होते . ही चळवळ कमकुवत करण्यासाठी ब्रिटिशांनी

' फोडा आणि राज्य करा ' या नीतीचा अवलंब केला . त्याचा परिणाम ' मुस्लिम लीग'ची स्थापना होण्यात झाला . या पार्श्वभूमीवर हिंदू महासभा , राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ यांसारख्या हिंदुत्ववादी संघटनाही स्थापन झाल्या .

१९३० साली डॉ . मुहम्मद इक्बाल या प्रसिद्ध कवीने स्वतंत्र मुस्लिम राष्ट्राचा विचार मांडला . पुढे चौधरी रहमत अली यांनी पाकिस्तानची कल्पना मांडली . बॅरिस्टर महम्मद अली जीना यांनी द्विराष्ट्र सिद्धान्त मांडून पाकिस्तान या स्वतंत्र मुस्लिम राष्ट्राची मागणी केली . राष्ट्रीय सभा ही केवळ हिंदूंची संघटना आहे , तिच्यापासून मुसलमानांचा काहीही फायदा होणार नाही , असा प्रचार बॅ . जीना आणि मुस्लिम लीग यांनी सुरू केला .

वेव्हेल योजना :

भारताचे व्हाइसरॉय वेव्हेल यांनी १९४५ च्या जूनमध्ये एक योजना तयार केली . केंद्रीय व प्रांतिक विधिमंडळात मुस्लिम , दलित व अल्पसंख्याकांना योग्य ते प्रतिनिधित्व देण्यात येईल ; तसेच व्हाइसरॉयच्या कार्यकारी मंडळात हिंदू - मुस्लिम सदस्यांची संख्या समान राहील , अशा काही प्रमुख तरतुदींचा या योजनेत अंतर्भाव होता . या योजनेवर विचार करण्यासाठी भारतातील प्रमुख राजकीय पक्षांची बैठक सिमला येथे आयोजित करण्यात आली होती . या बैठकीत एकमत झाले नाही . व्हाइसरॉयच्या कार्यकारी मंडळातील मुस्लिम प्रतिनिधींची नावे सुचवण्याचा अधिकार केवळ मुस्लिम लीगलाच असावा , असा आग्रह बॅरिस्टर जीना यांनी धरला . त्यामुळे राष्ट्रीय सभेने त्यास विरोध केला . ही योजना यशस्वी होऊ शकली नाही .

त्रिमंत्री योजना :

दुसऱ्या महायुद्धाच्या समाप्तीनंतर भारताला स्वातंत्र्य देण्यास ब्रिटिश राज्यकर्ते अनुकूल बनले . ब्रिटिश प्रधानमंत्री ॲटली यांनी पार्लमेंटमध्ये भारताविषयीचे धोरण स्पष्ट केले . त्यानुसार भारतीय जनतेचा भारतीय संविधान तयार करण्याचा अधिकार मान्य करण्यात आला . अल्पसंख्याकांचे प्रश्न भारतीय स्वातंत्र्याच्या आड येणार नाहीत हेही स्पष्ट करण्यात आले . तसेच भारतीयांशी वाटाघाटी करण्यासाठी ब्रिटिश मंत्र्यांचे एक शिष्टमंडळ भारतात पाठवत असल्याचेही प्रधानमंत्र्याने जाहीर केले .

१९४६ च्या मार्चमध्ये पॅथिक लॉरेन्स , स्टॅफर्ड क्रिप्स आणि

ए . व्ही . अलेक्झांडर या ब्रिटिश मंत्र्यांचे शिष्टमंडळ भारतात आले . त्यांनी भारताच्या संदर्भातील इंग्लंडची योजना भारतीय नेत्यांसमोर मांडली . तिला ' त्रिमंत्री योजना ' म्हणतात . ब्रिटिशांच्या शासनाखालील प्रांत व संस्थाने यांचे मिळून भारतीय संघराज्य स्थापन केले जावे , या संघराज्याचे संविधान भारतीयांनीच तयार करावे , हे संविधान तयार होईपर्यंत भारताचा राज्यकारभार व्हाइसरॉयच्या सल्ल्याने भारतीयांच्या हंगामी सरकारने करावा , असे या योजनेचे स्वरूप होते .

या योजनेतील काही तरतुदी राष्ट्रीय सभेला मान्य नव्हत्या . तसेच मुस्लिमांचे स्वतंत्र राज्य स्थापन करण्याची तरतूद या योजनेत नाही , म्हणून मुस्लिम लीगही असंतुष्ट होती . यामुळे त्रिमंत्री योजना पूर्णतः मान्य झाली नाही .

प्रत्यक्ष कृतिदिन :

त्रिमंत्री योजनेनुसार संविधान सभा स्थापन करण्यासाठी झालेल्या निवडणुकीत राष्ट्रीय सभेला प्रचंड बहुमत मिळाले . संविधान सभेत सहभागी होण्यास मुस्लिम लीगने नकार दिला . भारताच्या फाळणीची जोरदार मागणी केली . पाकिस्तान निर्मितीचा प्रत्यक्ष कृतिदिन १६ ऑगस्ट १९४६ हा असल्याचे घोषित केले . मुस्लिम लीगच्या अनुयायांनी हिंसक मार्गाचा अवलंब केला . देशभर हिंदू - मुस्लिम दंगली उसळल्या . बंगाल प्रांतातील नोआखाली या भागात भीषण कत्तली झाल्या . हा हिंसाचार थांबवण्यासाठी गांधीजी आपल्या प्राणाची पर्वा न करता तेथे गेले . तेथे शांतता प्रस्थापित करण्यासाठी त्यांनी प्रयत्नांची पराकाष्ठा केली .

हंगामी सरकारची स्थापना :

अशा अराजकाच्या परिस्थितीत गव्हर्नर जनरल वेव्हेल यांनी भारतीय प्रतिनिधींचे हंगामी सरकार स्थापन केले . पंडित जवाहरलाल नेहरूंच्या नेतृत्वाखाली मंत्रिमंडळाने राज्यकारभाराची सूत्रे हाती घेतली . सुरुवातीला मुस्लिम लीगने हंगामी सरकारमध्ये सहभाग घेण्यास नकार दिला . नंतर तो निर्णय बदलून मुस्लिम लीगचे सदस्य हंगामी सरकारमध्ये सहभागी झाले . मुस्लिम लीगच्या अडवणुकीच्या धोरणामुळे हंगामी सरकारचा कारभार सुरळीत चालू शकला नाही . भारतावरील आपला ताबा इंग्लंड १९४८ च्या जून पूर्वी सोडून देईल , अशी घोषणा ब्रिटिश प्रधानमंत्री अँटली यांनी इंग्लंडच्या पार्लमेंटमध्ये केली . भारताच्या राज्यकारभाराची सूत्रे भारतीयांच्या हाती लवकर सोपवण्यासाठी , भारताचे नवे गव्हर्नर जनरल म्हणून माउंटबॅटन यांची नेमणूक केल्याचेही त्यांनी घोषित केले .

माउंटबॅटन योजना :

भारताची फाळणी अटळ झाल्यामुळे माउंटबॅटन यांनी फाळणीचा निर्णय घेतला . त्यानुसार भारतातील प्रमुख नेत्यांशी चर्चा केली . त्यानंतर भारताची फाळणी करून भारत व पाकिस्तान या दोन स्वतंत्र राष्ट्रांच्या निर्मितीची योजना त्यांनी तयार केली . राष्ट्रीय सभेचा फाळणीला विरोध होता . देशाचे ऐक्य हा तर राष्ट्रीय सभेच्या भूमिकेचा मूळ आधार होता ; परंतु मुस्लिम लीगने पाकिस्तानच्या निर्मितीचा अट्टहास धरला . त्यामुळे फाळणीशिवाय दुसरा पर्याय उरला नव्हता . राष्ट्रीय सभेने अत्यंत नाइलाजाने फाळणीच्या निर्णयाला मान्यता दिली .

भारताच्या स्वातंत्र्याचा कायदा :

माउंटबॅटन योजनेच्या आधारे भारताच्या स्वातंत्र्याचा कायदा १८ जुलै १९४७ रोजी ब्रिटिश पार्लमेंटने मंजूर केला . या कायद्यानुसार अशी तरतूद करण्यात आली , की भारताची फाळणी होऊन १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारत व पाकिस्तान ही दोन स्वतंत्र राष्ट्रे अस्तित्वात येतील . त्यानंतर त्यांच्यावर ब्रिटिश पार्लमेंटचा कोणताच अधिकार राहणार नाही . संस्थानांवरील ब्रिटिशांचे सार्वभौमत्व संपुष्टात येईल . त्यांना भारत अथवा पाकिस्तानात सामील होता येईल किंवा त्यांना स्वतंत्र राहता येईल .

स्वातंत्र्यप्राप्ती :

भारतीय स्वातंत्र्याच्या कायदयानुसार भारताला स्वातंत्र्य मिळाले . १४ ऑगस्ट १९४७ च्या मध्यरात्री दिल्ली येथील संसद भवनाच्या सभागृहात भारताच्या संविधान सभेची बैठक सुरू होती . मध्यरात्री बाराचे ठोके पडले आणि भारताचे पारतंत्र्य संपले . भारत स्वतंत्र झाला . ब्रिटिशांचा युनियन जॅक खाली उतरवण्यात आला . त्याच्या जागी भारताचा तिरंगी ध्वज फडकवण्यात आला . वर्षानुवर्षांच्या गुलामगिरीच्या

शृंखला गळून पडल्या . ब्रिटिश सत्तेने भारतात पाय रोवल्यापासून ज्या लक्षावधी भारतीयांनी देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी असीम त्याग केला होता , अनेकांनी आपले प्राण वेचले होते , त्यांच्या महान त्यागाची ही फलश्रुती होती . स्वतंत्र भारताचे पहिले पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी या ऐतिहासिक क्षणाचे महत्त्व आपल्या प्रभावी भाषणातून उलगडून दाखवले . ' या मंगल क्षणी केवळ भारतीयांच्याच नव्हे , तर सर्व मानवजातीच्या सेवेला वाहून घेण्याची शपथ घ्यावी ' , असे त्यांनी आवाहन केले . लक्षावधी भारतीयांनी स्वातंत्र्याचा सोहळा अभूतपूर्व उत्साहाने साजरा केला .

स्वातंत्र्यप्राप्तीचा आनंद निर्भेळ नव्हता . देशाची फाळणी आणि त्या वेळी झालेल्या भयानक हिंसाचारामुळे भारतीय जनता दुःखी होती . स्वातंत्र्य सोहळ्यात सहभागी न होता गांधीजी बंगालमध्ये शांतता व जातीय सलोखा टिकवण्यासाठी जिवाचे रान करत होते . भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर अवघ्या सहा महिन्यांत ३० जानेवारी १९४८ रोजी नथुराम गोडसे याने गांधीजींची निघृण हत्या केली . हिंदू - मुस्लिम ऐक्य टिकवण्यासाठी गांधीजी अहर्निश झटले आणि त्यासाठीच त्यांनी आपल्या प्राणाचे मोल दिले .

भारत प्रजासत्ताक राष्ट्र बनले :

संविधान सभेने भारताचे संविधान तयार करण्याचे काम

१९४६ साली सुरू केले . संविधान समितीत डॉ . राजेंद्रप्रसाद , पंडित जवाहरलाल नेहरू , डॉ . बाबासाहेब आंबेडकर , सरदार वल्लभभाई पटेल , मौलाना अबुल कलाम आझाद , सरोजिनी नायडू , जे . बी . कृपलानी , राजकुमारी अमृत कौर दुर्गाबाई देशमुख , हंसाबेन मेहता असे अनेक मान्यवर सदस्य होते . संविधानाचा मसुदा तयार करण्यासाठी या सभेने डॉ . बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या अध्यक्षतेखाली मसुदा समिती नियुक्त केली . स्वतंत्र भारताचे संविधान २६ जानेवारी १९५० रोजी अमलात आले . डॉ . बाबासाहेब आंबेडकर हे ' भारतीय संविधानाचे शिल्पकार ' आहेत . ब्रिटिश साम्राज्यवादाविरुद्ध लढताना स्वातंत्र्य , समता , बंधुता व लोकशाही या मूल्यांवरील निष्ठा भारतीयांनी उराशी बाळगल्या होत्या . या मूल्यांच्या पायावरच आपल्या संविधानाची उभारणी झाली आहे .

समतेचा लढा

2020-06-05T09:52:00.000-07:00

आधुनिक भारताच्या वाटचालीत राजकीय स्वातंत्र्याचा लढा महत्त्वाचा होता . हा लढा मानवमुक्तीच्या व्यापक तत्त्वज्ञानावर आधारलेला होता . त्यामुळे या लढ्याच्या ओघात राजकीय पारतंत्र्याबरोबरच सरंजामशाही , सामाजिक विषमता , आर्थिक शोषण यांसारख्या गोष्टींनाही विरोध होऊ लागला . स्वातंत्र्याप्रमाणेच समतेचे तत्त्वही फार महत्त्वाचे आहे . त्या दृष्टीने शेतकरी , कामगार , स्त्रिया , दलित इत्यादी समाजघटकांनी उभारलेल्या चळवळी आणि समतेला महत्त्व देणारा समाजवादाचा प्रवाह यांचे योगदान मोलाचे ठरले . त्याचे भान ठेवल्याशिवाय आधुनिक भारताची जडणघडण समजू शकणार नाही .

शेतकरी चळवळ :

ब्रिटिशांच्या आर्थिक धोरणाचे दुष्परिणाम भारतीय शेतकऱ्यांना भोगावे लागत . जमीनदार , सावकार यांना ब्रिटिश सरकार संरक्षण देत असे . ते शेतकऱ्यांवर अन्याय करत . या अन्यायाविरुद्ध शेतकऱ्यांनी अनेक उठाव केले . बंगालमधील शेतकऱ्यांनी नीळ उत्पादनाच्या सक्तीविरुद्ध कृषी संघटना स्थापून उठाव केला . दीनबंधू मित्र यांच्या ' नीलदर्पण ' या नाटकाने नीळ उत्पादक शेतकऱ्यांची हलाखीची स्थिती सर्व समाजाच्या नजरेस आणली . १८७५ साली महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांनी जमीनदार व सावकार यांच्या अत्याचारांविरुद्ध मोठा उठाव केला . बाबा रामचंद्र यांच्या पुढाकाराने १९१८ साली उत्तर प्रदेशातील शेतकऱ्यांनी ' किसान सभा ' ही संघटना स्थापन केली . केरळमध्ये मोपला शेतकऱ्यांनी मोठा उठाव केला . तो ब्रिटिश सरकारने चिरडून टाकला .

१९३६ साली प्रा . एन . जी . रंगा यांच्या पुढाकाराने ' अखिल भारतीय किसान सभा ' स्थापन झाली . स्वामी सहजानंद सरस्वती हे या सभेचे अध्यक्ष होते . या सभेने शेतकऱ्यांच्या हक्कांचा जाहीरनामा राष्ट्रीय सभेला सादर केला . १९३६ साली महाराष्ट्रातील फैजपूर येथे राष्ट्रीय सभेचे अधिवेशन भरले होते . या अधिवेशनास हजारो शेतकरी उपस्थित होते . राष्ट्रीय सभेने या अधिवेशनात किसान सभेचा कार्यक्रम स्वीकारला .

सानेगुरूजी

१९३८ साली पूर्व खानदेशात अतिवृष्टी होऊन पीक बुडाले . शेतकऱ्यांची स्थिती हलाखीची झाली . शेतसारा माफ करून घेण्यासाठी सानेगुरुजींनी जागोजागी सभा - मिरवणुका घेतल्या . कलेक्टर कचेरीवर मोर्चे काढले . १९४२ च्या क्रांतिपर्वात शेतकरी मोठ्या संख्येने सामील झाले .

कामगार संघटन :

एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात भारतामध्ये कापड गिरण्या , रेल्वे कंपन्या यांसारख्या उद्योगांची सुरुवात झाली होती . कामगार वर्ग मोठ्या प्रमाणात उदयाला आला नव्हता , तरीही या काळात कामगारांचे प्रश्न सोडवण्यासाठी प्रयत्न झाले . शशिपद बॅनर्जी , नारायण मेघाजी लोखंडे यांनी स्थानिक पातळीवर कामगारांचे संघटन केले . लोखंडे यांचे कामगारविषयक कार्य एवढे मोलाचे होते , की त्यांचे वर्णन ' भारतीय कामगार चळवळीचे जनक ' असे केले जाते .

याच सुमारास आसाममधील चहाच्या मळ्यातील कामगारांच्या दारुण अवस्थेविरुद्ध आंदोलन करण्यात आले . १८९९ मध्ये ग्रेट इंडियन पेनिन्सुलर ( जी.आय.पी. ) रेल्वेच्या कामगारांनी आपल्या मागण्यांसाठी संप पुकारला . वंगभंग आंदोलनाच्या काळात स्वदेशीला पाठिंबा देण्यासाठी कामगारांनी वेळोवेळी संप केले ; परंतु कामगारांचे प्रश्न सोडवण्यासाठी व्यापक अशी संघटना नव्हती . पहिल्या महायुद्धानंतर भारतात उदयोगीकरणामुळे कामगार वर्गाची वाढ झाली , तेव्हा मात्र राष्ट्रव्यापी कामगार संघटनेची आवश्यकता भासू लागली . या गरजेतून १९२० साली ऑल इंडिया ट्रेड युनियन काँग्रेसची

( आयटक ) स्थापना करण्यात आली . ना . म . जोशी यांचा आयटकच्या कार्यात मोठा वाटा होता . लाला लजपतराय हे आयटकच्या पहिल्या अधिवेशनाचे अध्यक्ष होते . कामगारांनी राष्ट्रीय आंदोलनात सक्रिय सहभाग घ्यावा , असे त्यांनी सांगितले .

कामगार वर्गात समाजवादी विचारांचा प्रसार करून त्यांच्या लढाऊ संघटना उभारण्याचे कार्य श्रीपाद अमृत डांगे , मुझफ्फर अहमद इत्यादी समाजवादी नेत्यांनी केले . १९२८ साली मुंबईतील गिरणी कामगार संघाने सहा महिने संप केला . असे अनेक संप रेल्वे कामगार , ताग कामगार इत्यादींनी केले . कामगार चळवळीची वाढती शक्ती पाहून सरकार अस्वस्थ झाले . ही चळवळ दडपून टाकण्यासाठी कायदे करण्यात आले . कामगारांचे लढे राष्ट्रीय चळवळीला पूरक ठरले .

समाजवादी चळवळ :

जनसामान्यांच्या हितरक्षणासाठी ब्रिटिश सरकार उलथून टाकणे आवश्यक आहे , असे राष्ट्रीय सभेतील अनेक तरुण कार्यकर्त्यांना वाटू लागले . त्याचप्रमाणे आर्थिक व सामाजिक समतेच्या तत्त्वावर समाजाची फेररचना झाली पाहिजे , याची त्यांना जाणीव होऊ लागली . या जाणिवेतून समाजवादी विचारसरणीचा उदय आणि विकास झाला .

राष्ट्रीय सभेतील समाजवादी तरुणांनी नाशिकच्या तुरुंगामध्ये असताना राष्ट्रीय सभेच्या अंतर्गत समाजवादी पक्ष स्थापण्याचा निर्णय घेतला . या निर्णयानुसार १९३४ साली काँग्रेस समाजवादी पक्षाची स्थापना करण्यात आली . त्यांमध्ये आचार्य नरेंद्र देव , जयप्रकाश नारायण , मिनू मसानी , डॉ . राममनोहर लोहिया इत्यादी नेते होते . १९४२ च्या ' छोडो भारत ' आंदोलनात समाजवादी तरुण अग्रभागी होते .

कार्ल मार्क्स आणि त्याचा साम्यवाद यांचा परिचय भारतीयांना होऊ लागला . लोकमान्य टिळकांनी तर १८८१ मध्येच मार्क्सविषयी लेख लिहिला होता . पहिल्या महायुद्धानंतर भारतात साम्यवादाचा प्रभाव जाणवू लागला . मानवेंद्रनाथ रॉय यांचा आंतरराष्ट्रीय साम्यवादी चळवळीतसुद्धा सहभाग होता .

१९२५ साली भारतात साम्यवादी पक्षाची स्थापना झाली . कामगारांच्या व शेतकऱ्यांच्या लढाऊ संघटना उभारण्याचे कार्य साम्यवादी तरुणांनी केले . सरकारला साम्यवादी चळवळीचा धोका वाटू लागला . सरकारने ही चळवळ चिरडण्याचे ठरवले . मुझफ्फर अहमद , श्रीपाद अमृत डांगे , नीळकंठ जोगळेकर इत्यादींना पकडण्यात आले . ब्रिटिश राज्य उलथून टाकण्याचा कट केल्याचा आरोप त्यांच्यावर ठेवण्यात आला . त्यांना वेगवेगळ्या शिक्षा करण्यात आल्या . हा खटला मीरत येथे चालवण्यात आला , म्हणून त्याला

' मीरत कट खटला ' असे म्हटले जाते . मीरत खटल्यानंतरही कामगार चळवळीवर साम्यवादयांचा प्रभाव कायम राहिला .

स्त्रियांची चळवळ :

भारतातील समाजव्यवस्थेत स्त्रियांना दुय्यम स्थान होते . अनेक दुष्ट चालीरीतींमुळे त्यांच्यावर अन्याय होत असे ; परंतु आधुनिक युगात याविरुद्ध जागृती होऊ लागली . स्त्री विषयक सुधारणा चळवळीत काही पुरुष सुधारकांनी पुढाकार घेतला ; परंतु काळाच्या ओघात स्त्रियांचे नेतृत्व पुढे येऊ लागले . त्यांच्या स्वतंत्र संस्था - संघटनाही स्थापन होऊ लागल्या . पंडिता रमाबाईंनी स्थापन केलेल्या ' आर्य महिला समाज ' व ' शारदासदन ' या संस्था , तसेच रमाबाई रानडे यांनी स्थापन केलेली ' सेवासदन ' संस्था ही त्याची उदाहरणे आहेत .

पंडित रमाबाई

' भारत महिला परिषद ' ( १९०४ ) , ' ऑल इंडिया वुमेन्स कॉन्फरन्स ' ( १९२७ ) या संस्थांचीही स्थापना झाली . त्यामुळे हे संस्थात्मक कार्य राष्ट्रीय पातळीपर्यंत जाऊन पोहोचले . वारसा हक्क , मतदानाचा हक्क इत्यादी प्रश्नांबाबत या संघटनांच्या माध्यमातून स्त्रिया संघर्ष करू लागल्या . विसाव्या शतकात सार्वजनिक जीवनात स्त्रियांचा सहभाग वाढू लागला . राष्ट्रीय चळवळीत व क्रांतिकार्यात स्त्रियांचा मोलाचा सहभाग होता . १९३५ कायदयानंतर प्रांतिक मंत्रिमंडळांमध्येही स्त्रियांचा समावेश झाला . स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर भारतीय संविधानात स्त्री - पुरुष समतेचे तत्त्व स्पष्टपणे नमूद करण्यात आले .

दलित चळवळ :

भारतातील समाजरचना विषमतेवर आधारलेली होती . समाजात दलितांना मिळणाऱ्या अन्याय्य वागणुकीविरुद्ध महात्मा जोतीराव फुले , नारायण गुरू यांसारख्या समाजसुधारकांनी जनजागृती केली . महात्मा फुले यांच्या शिकवणीला अनुसरून गोपाळबाबा वलंगकर , शिवराम जानबा कांबळे यांनी अस्पृश्यता निर्मूलनाचे कार्य केले . ' विटाळ विध्वंसन ' या पुस्तकातून वलंगकरांनी अस्पृश्यतेचे खंडन केले . तमिळनाडूमध्ये पेरियार रामस्वामी यांनी अस्पृश्यता निर्मूलनाची चळवळ उभारली .

शाहू महाराज

राजर्षी शाहूमहाराजांनी कोल्हापूर संस्थानात जातिभेद निर्मूलनासाठी भरीव कार्य केले . महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी दलितांच्या प्रगतीसाठी ' डिप्रेस्ड क्लासेस मिशन ' ही संस्था सुरू केली . दक्षिण भारतात जस्टिस पक्षाने मोलाचे कार्य केले . महात्मा गांधींनीसुद्धा अस्पृश्यता निवारणाचा प्रश्न हाती घेऊन दलितांवरील अन्याय दूर करण्यासाठी प्रयत्न केले . डॉ . बाबासाहेब आंबेडकरांच्या नेतृत्वाखाली दलितांच्या संघर्षाला व्यापक चळवळीचे स्वरूप प्राप्त झाले .

स्वातंत्र्य , समता व बंधुता या तत्त्वांवर समाजाची उभारणी करण्याचे डॉ . बाबासाहेब आंबेडकरांचे ध्येय होते . जातिसंस्था समूळ नष्ट झाल्याशिवाय दलितांवरील अन्यायाचा आणि विषमतेचा शेवट होणार नाही , अशी त्यांची खात्री होती . सामाजिक समता हा दलितांचा हक्क आहे , अशी त्यांची धारणा होती . स्वाभिमानावर आधारलेली चळवळ करणे त्यांना अभिप्रेत होते . या भूमिकेतून त्यांनी १९२४ च्या जुलैमध्ये ' बहिष्कृत हितकारिणी सभेची स्थापना केली . त्यांनी आपल्या अनुयायांना ' शिका , संघटित व्हा आणि संघर्ष करा ' असा स्फूर्तिदायक संदेश दिला .

बाबासाहेब बोले यांनी मुंबई प्रांताच्या विधिमंडळामध्ये , सार्वजनिक पाणवठे अस्पृश्यांना खुले करण्याचे विधेयक संमत करून घेतले होते . तरीही प्रत्यक्षात दलितांना पाणवठे खुले झाले नाहीत , म्हणून डॉ . बाबासाहेब आंबेडकर व त्यांच्या अनुयायांनी महाड येथे चवदार तळ्यावर सत्याग्रह केला . त्यांनी विषमतेचा पुरस्कार करणाऱ्या ' मनुस्मृती'चे दहन केले . नाशिकच्या काळाराम मंदिरामध्ये दलितांना प्रवेश मिळावा , यासाठी १९३० मध्ये सत्याग्रह सुरू केला . या सत्याग्रहाचे नेतृत्व कर्मवीर दादासाहेब गायकवाड यांनी केले होते . समाजात जागृती निर्माण करण्यासाठी आणि दुःखांना वाचा फोडण्यासाठी डॉ . बाबासाहेब आंबेडकरांनी ' मूकनायक ' , ' बहिष्कृत भारत ' , ' जनता ' , ' समता ' अशी वृत्तपत्रे सुरू केली . गोलमेज परिषदा आणि पुणे करार या संदर्भातील डॉ . बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या कामगिरीचा अभ्यास आपण यापूर्वी केलेलाच आहे .

महाड चुदार तळे सत्याग्रह

डॉ . बाबासाहेब आंबेडकरांनी मजुरांचे प्रश्न सोडवण्यासाठी स्वतंत्र मजूर पक्ष ' स्थापन केला . कामगारांना अहितकारक असणाऱ्या कायदयांना विधिमंडळात विरोध केला . दलितांचे प्रश्न प्रभावीपणे मांडण्यासाठी त्यांनी १९४२ साली ' शेड्यूल्ड कास्ट फेडरेशन'ची स्थापना केली . आधुनिक भारतात समतेवर आधारलेली समाजरचना निर्माण करण्याच्या कार्यात डॉ . बाबासाहेब आंबेडकरांनी भारतीय संविधानाद्वारे महत्त्वाचे योगदान दिले . १९५६ मध्ये नागपूर येथे आपल्या असंख्य अनुयायांसह मानवतेचा व समतेचा पुरस्कार करणाऱ्या बौद्ध धर्माचा त्यांनी स्वीकार केला .

भारतीय समाजातील शोषित घटकांच्या जागृतीमुळे राष्ट्रीय चळवळीला अधिक व्यापक स्वरूप प्राप्त झाले . तसेच भारतीय समाज व्यवस्थेतील वैगुण्ये दूर होण्यास अनुकूल वातावरण निर्माण होऊ लागले .

या सर्व चळवळींनी भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या काळात मोलाचे योगदान दिले .

आझाद हिंद सेना

2020-06-02T09:41:00.000-07:00

' छोडो भारत ' आंदोलन ऐन भरात होते . त्याच सुमारास भारताच्या पूर्व सीमेनजीक हजारो भारतीय सैनिक ब्रिटिशांविरुद्ध युद्ध करण्यास उभे राहिले . हे सैनिक आझाद हिंद सेनेचे सदस्य होते . नेताजी सुभाषचंद्र बोस हे त्यांचे नेते होते .

सुभाषचंद्र बोस

सुभाषचंद्र बोस हे राष्ट्रीय सभेचे अध्यक्ष म्हणून दोन वेळा निवडून आले होते . ' इंग्लंड दुसऱ्या महायुद्धात गुंतलेले आहे . त्याचा फायदा घेऊन भारतात आंदोलन तीव्र करावे . त्यासाठी इंग्लंडच्या शत्रूचीही मदत घ्यावी ' , असे त्यांचे मत होते ; परंतु राष्ट्रीय सभेतील ज्येष्ठ नेत्यांशी त्यांचे मतभेद झाले . त्यामुळे सुभाषबाबूंनी अध्यक्षपदाचा राजीनामा दिला . आपले विचार जनतेपुढे मांडण्यासाठी त्यांनी ' फॉरवर्ड ब्लॉक' हा पक्ष स्थापन केला .

सुभाषचंद्र बोस आपल्या भाषणांतून ब्रिटिशांविरुद्ध उठाव करण्याचे आवाहन भारतीयांना करू लागले . त्यामुळे ब्रिटिश सरकारने त्यांना नजरकैदेत ठेवले . तेथून त्यांनी वेशांतर करून सुटका करून घेतली . १९४१ च्या एप्रिलमध्ये ते जर्मनीला पोहोचले . तेथे त्यांनी ' फ्री इंडिया सेंटर'ची स्थापना केली . जर्मनीच्या बर्लिन रेडिओ केंद्रावरून भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी भारतीय जनतेला सशस्त्र लढ्यात भाग घेण्याचे आवाहन केले . जर्मनी कडून अपेक्षित मदत त्यांना मिळाली नाही . त्याचवेळी रासबिहारी बोस यांनी सुभाषचंद्र बोस यांना जपानला येण्याची विनंती केली .

आझाद हिंद सेनेची स्थापना :

रासबिहारी बोस हे १९१५ पासून जपानमध्ये राहत होते . आग्नेय आशियातील राष्ट्रांमध्ये वास्तव्य करणाऱ्या देशप्रेमी भारतीयांना संघटित करून त्यांनी ' इंडियन इंडिपेंडन्स लीग नावाची संघटना स्थापन केली होती .

रासबिहारी बोस

जपानने १९४२ च्या पूर्वार्धात आग्नेय आशियातील ब्रिटिशांच्या ताब्यातील प्रदेश जिंकले . त्या वेळी तेथील ब्रिटिश सैन्यातील हजारो भारतीय सैनिक व अधिकारी जपानच्या हाती आले . युद्धबंदी झालेल्या भारतीय सैनिकांची एक पलटण कॅप्टन मोहनसिंग यांच्या मदतीने रासबिहारी बोस यांनी तयार केली . तिला ' आझाद हिंद सेना ' असे नाव दिले गेले . या सेनेचे नेतृत्व करण्याची विनंती सुभाषचंद्र बोस यांना करण्यात आली .

सिंगापूर येथे नेताजींनी १९४३ च्या ऑक्टोबरमध्ये आझाद हिंद सरकार स्थापन केले . शहानवाझ खान , जगन्नाथ भोसले, डॉ . लक्ष्मी स्वामीनाथन , गुरुबक्षसिंग धिल्लाँ , प्रेमकुमार सेहगल इत्यादी त्यांचे प्रमुख सहकारी होते . कॅप्टन लक्ष्मी स्वामीनाथन या ' झाशीची राणी ' महिला पथकाच्या प्रमुख होत्या . ' तिरंगी ध्वज ' हे आझाद हिंद सेनेचे निशाण होते . ' जयहिंद ' हे अभिवादनाचे शब्द , ' चलो दिल्ली ' हे घोषवाक्य , तर ' कदम कदम बढाए जा ' हे समरगीत होते . त्यांनी भारतीयांना ' तुम मुझे खून दो , मैं तुम्हें आजादी दूंगा ' असे आवाहन केले .

आझाद हिंद सेनेचा पराक्रम :

१९४३ च्या अखेरीस अंदमान व निकोबार बेटे जिंकून ती जपानने आझाद हिंद सरकारच्या स्वाधीन केली . नेताजींनी त्यांचे अनुक्रमे ' शहीद ' व ' स्वराज्य ' असे नामकरण केले .

१९४४ मध्ये म्यानमारमधील आराकानचा प्रदेश मिळवला . तसेच आसामच्या पूर्व सीमेवरील ठाणी जिंकली , मात्र इम्फाळची मोहीम अर्धवटच राहिली , कारण आझाद हिंद सेनेला जपानकडून मिळणारी मदत बंद झाली . या वेळी ब्रिटिशांना अमेरिकन लष्कराची मदत मिळाली , म्हणून ब्रिटिशांचे लष्करी सामर्थ्य वाढले . अशा प्रतिकूल परिस्थितीतही आझाद हिंद सेनेचे सैनिक नेटाने लढतच होते .

जपानमधील हिरोशिमा व नागासाकी या शहरांवर १९४५ च्या ऑगस्टमध्ये अमेरिकेने अणुबाँब टाकले . त्यामुळे जपानने शरणागती पत्करली . याच सुमारास १८ ऑगस्ट १९४५ रोजी झालेल्या विमान अपघातात नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांचे निधन झाले . या पार्श्वभूमीवर आझाद हिंद सेनेला शस्त्रे खाली ठेवावी लागली . अशा रीतीने आझाद हिंद सेनेच्या लढ्याचे पर्व संपले .

आझाद हिंद सेनेच्या अधिकाऱ्यांवर खटला :

आझाद हिंद सेनेच्या अधिकाऱ्यांवर ब्रिटिश सरकारने राजद्रोहाचा आरोप ठेवला . दिल्लीच्या लाल किल्ल्यात लष्करी न्यायालयापुढे त्यांच्या खटल्याचे काम सुरू झाले . या अधिकाऱ्यांच्या वतीने पं . जवाहरलाल नेहरू , भुलाभाई देसाई , तेजबहादूर सप्रू इत्यादी निष्णात कायदेपंडितांनी त्यांच्या बचावाचे काम केले . लष्करी न्यायालयाने या अधिकाऱ्यांना दोषी ठरवून जन्मठेपेची शिक्षा ठोठावली . आझाद हिंद सेनेविषयी भारतीयांना सहानुभूती व अभिमान वाटत होता . ब्रिटिश सरकारने अधिकाऱ्यांना दिलेल्या शिक्षेमुळे भारतीय जनतेत ब्रिटिश शासनाविरुद्ध प्रखर असंतोष निर्माण झाला . त्यामुळे लष्करी न्यायालयाने दिलेल्या शिक्षा ब्रिटिश सरकारला रद्द कराव्या लागल्या .

भारतीय नौदल व विमान दलातील उठाव :

आझाद हिंद सेनेच्या प्रेरणेतून नौसैनिकांमध्ये व वायुसैनिकांमध्ये ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध असंतोष निर्माण झाला . त्याचा उद्रेक १८ फेब्रुवारी १ ९ ४६ रोजी मुंबई येथील

' तलवार ' या ब्रिटिश युद्धनौकेवर झाला . सैनिकांनी युद्धनौकेवर तिरंगी ध्वज फडकवला . ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध घोषणा दिल्या . ब्रिटिश सरकारने लष्कर पाठवून नौसैनिकांवर गोळीबार केला . त्याला उठावकऱ्यांनी गोळीबारानेच उत्तर दिले . मुंबईतील कामगार आणि सामान्य लोकांनी नौसैनिकांना पाठिंबा दिला . अखेरीस सरदार वल्लभभाई पटेल यांच्या मध्यस्थीने नौसैनिकांनी शस्त्रे खाली ठेवली .

मुंबईतील नौसैनिकांच्या उठावाला पाठिंबा देण्यासाठी दिल्ली , लाहोर , कराची , अंबाला , मेरठ इत्यादी ठिकाणच्या हवाईदलातील अधिकाऱ्यांनीही संप पुकारला . हे उठाव राज्यकर्त्याविरोधी असंतोषाची भावना शिगेला पोहोचल्याचे निदर्शक होते . अशा प्रकारे १९४२ ते १९४६ या काळात भारतातील ब्रिटिश सत्तेचा पाया खिळखिळा झाला . ' छोडो भारत ' आंदोलनातून भारतीय जनतेचा प्रखर ब्रिटिशविरोध व्यक्त झाला . लष्कर , नौदल व विमानदल हे ब्रिटिश सत्तेचे आधारस्तंभ होते . तेही आता ब्रिटिशविरोधी बनू लागले . या सर्व घटनांमुळे भारतावरील आपली सत्ता फार काळ टिकवता येणार नाही , याची जाणीव ब्रिटिश राज्यकर्त्यांना झाली .

सशस्त्र क्रांतिकारी चळवळ

2020-06-01T09:42:00.000-07:00

ब्रिटिश साम्राज्यशाहीविरुद्ध भारतात विविध मार्गांनी आंदोलने झाली . त्यांतील एक मार्ग सशस्त्र क्रांतीचा होता .

रामसिंह कुका यांनी पंजाबमध्ये सरकारविरोधी उठावाचे आयोजन केले होते . महाराष्ट्रात वासुदेव बळवंत फडके यांनी रामोश्यांना संघटित करून इंग्रजांविरुद्ध सशस्त्र उठाव केला होता . सन १८ ९ ७ साली पुण्यात प्लेगचा बंदोबस्त करताना प्लेग कमिशनर रँड याने जुलूम - जबरदस्ती केली . त्याचा बदला म्हणून चाफेकर बंधूंनी रँडचा वध केला . याच सुमारास बिहारमधील मुंडा आदिवासींनी सरकारविरुद्ध फार मोठा उठाव केला .

बंगालच्या फाळणीनंतर ब्रिटिशविरोधी प्रक्षोभ अधिकच तीव्र झाला . स्थानिक उठावांच्या जागी व्यापक अशा क्रांतिकारी चळवळीचा राष्ट्रीय पातळीवर उदय होऊ लागला . देशातील विविध भागांत क्रांतिकारी विचारांनी भारावलेले तरुण आपल्या गुप्त संघटना स्थापन करू लागले . ब्रिटिश अधिकाऱ्यांना जरब बसवणे , ब्रिटिश शासनयंत्रणा खिळखिळी करणे , ब्रिटिश सरकारचा लोकांना वाटणारा दरारा नाहीसा करणे , ब्रिटिशांची सत्ता उलथून टाकणे ही त्यांची प्रमुख उद्दिष्टे होती . मुंबई व बंगाल या प्रांतांमध्ये क्रांतिकारकांच्या संघटना विशेष कार्यरत होत्या .

अभिनव भारत :

स्वातंत्र्यवीर सावरकर

सन १९०० मध्ये स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर यांनी नाशिक येथे ' मित्रमेळा ' ही क्रांतिकारकांची गुप्त संघटना स्थापन केली . १९०४ साली याच संघटनेला ' अभिनव भारत '

असे नाव देण्यात आले . उच्च शिक्षण घेण्याच्या निमित्ताने स्वातंत्र्यवीर सावरकर इंग्लंडला गेले . तेथून त्यांनी अभिनव भारत संघटनेच्या भारतातील सदस्यांना क्रांतिकारी वाङ्मय , पिस्तुले इत्यादी साहित्य पाठवण्यास सुरुवात केली . त्यांनी जोसेफ मॅझिनी या प्रसिद्ध इटालियन क्रांतिकारकाचे स्फूर्तिदायी चरित्र लिहिले . १८५७ चा उठाव हे पहिले भारतीय स्वातंत्र्ययुद्ध होते , असे प्रतिपादन करणारा १८५७ चे स्वातंत्र्यसमर ' हा ग्रंथ त्यांनी लिहिला .

सरकारला अभिनव भारत संघटनेच्या कार्याचा सुगावा लागला . सरकारने बाबाराव सावरकर यांना अटक केली . त्यांना जन्मठेपेची शिक्षा झाली . या शिक्षेचा बदला घेण्यासाठी अनंत लक्ष्मण कान्हेरे या युवकाने नाशिकचा कलेक्टर जॅक्सन याचा वध केला . सरकारने अभिनव भारत संघटनेशी संबंधित असलेल्या लोकांना अटक करण्यास सुरुवात केली . जॅक्सनच्या वधाचा संबंध सरकारने स्वातंत्र्यवीर सावरकरांशी जोडला आणि त्यांना अटक करून त्यांच्यावर खटला भरला . न्यायालयाने त्यांना पन्नास वर्षांची सश्रम कारावासाची शिक्षा फर्मावली .

बंगालमधील क्रांतिकारी चळवळ :

बंगालमध्ये ' अनुशीलन समिती ' ही क्रांतिकारी संघटना कार्यरत होती . अनुशीलन समितीच्या पाचशेच्या वर शाखा होत्या . अरविंद घोष यांचे बंधू बारींद्रकुमार घोष हे या संघटनेचे प्रमुख होते . अरविंद घोष यांचा सल्ला व मार्गदर्शन या संघटनेला लाभत असे . कोलकत्याजवळील माणिकताळा येथे या समितीचे बाँब तयार करण्याचे केंद्र होते .

१९०८ साली खुदीराम बोस व प्रफुल्ल चाकी या अनुशीलन समितीच्या सदस्यांनी किंग्जफोर्ड या न्यायाधीशाला ठार करण्याची योजना आखली ; परंतु ज्या गाडीवर त्यांनी बाँब टाकला ती गाडी किंग्जफोर्डची नव्हती . या हल्ल्यात गाडीतील दोन इंग्लिश स्त्रिया मृत्युमुखी पडल्या . प्रफुल्ल चाकी यांनी स्वतःवर गोळी झाडून घेतली . खुदीराम बोस पोलिसांच्या हाती लागले . त्यांना फाशी देण्यात आले . या प्रकरणाचा तपास करत असताना अनुशीलन समितीच्या कार्याची माहिती पोलिसांना झाली . त्यांनी या संघटनेच्या सदस्यांची धरपकड सुरू केली . अरविंद घोष यांनाही अटक करण्यात आली . अरविंदबाबूंचा संबंध बाँब तयार करण्याशी जोडण्यात सरकारला अपयश आल्याने त्यांना न्यायालयाने निर्दोष सोडले अन्य सदस्यांना दीर्घ मुदतीच्या शिक्षा ठोठावण्यात आल्या .

रासबिहारी बोस व सचिंद्रनाथ संन्याल यांनी क्रांतिकारी संघटनांच जाळे बंगालबाहेर विस्तारले . पंजाब , दिल्ली , उत्तर प्रदेश येथे क्रांतिकार्याची केंद्रे उभारली . व्हाइसरॉय लॉर्ड हार्डिंग्जवर बाँब फेकण्याचे धाडसी कृत्य रासबिहारी बोस व त्यांच्या सहकाऱ्याने केले , पण या हल्ल्यातून लॉर्ड हार्डिंग्ज बचावला .

मद्रास प्रांतातही क्रांतिकार्य चालू होते . वांची अय्यर या क्रांतिकारकाने अॅश या ब्रिटिश अधिकाऱ्याला ठार केले . त्यानंतर त्याने स्वतःवर गोळी झाडून आत्माहुती दिली .

इंडिया हाउस :

भारतातील क्रांतिकार्याला परदेशातील भारतीय क्रांतिकारकांकडून साहाय्य मिळत असे . लंडन येथील इंडिया हाउस हे अशा साहाय्याचे महत्त्वाचे केंद्र होते . पं . श्यामजी कृष्ण वर्मा या भारतीय देशभक्ताने इंडिया हाउसची स्थापना केली होती . या संस्थेमार्फत भारतीय तरुणांना इंग्लंडमध्ये उच्च शिक्षण घेण्यासाठी शिष्यवृत्त्या दिल्या जात . स्वातंत्र्यवीर सावरकरांना अशी शिष्यवृत्ती मिळाली होती . मादाम कामा यांनी जर्मनीत स्टुटगार्ट येथे भरलेल्या जागतिक समाजवादी परिषदेत भारताच्या स्वातंत्र्याचा प्रश्न उपस्थित केला . याच परिषदेत त्यांनी भारताचा ध्वज फडकावला होता . इंडिया हाउसशी निगडित असलेला दुसरा क्रांतिकारी म्हणजे मदनलाल धिंग्रा हा तरुण होय . त्यांनी कर्झन वायली या इंग्रज अधिकाऱ्याला ठार केले . त्याबद्दल धिंग्रा यांना फाशी देण्यात आले .

गदर चळवळ :

पहिल्या महायुद्धाच्या काळात ब्रिटिशविरोधी क्रांतिकारी कार्याला गती मिळाली . ब्रिटिशांच्या शबूंची मदत घेऊन भारतामध्ये सत्तांतर घडवून आणता येईल , भारतीय सैनिकांची या प्रयत्नात साथ घेता येईल , असे क्रांतिकारकांना वाटत होते . या संधीचा लाभ घेण्यासाठी क्रांतिकारक संघटना स्थापन झाल्या . ' गदर ' ही त्यांतील एक प्रमुख संघटना

होती .

अमेरिका व कॅनडा येथील भारतीयांनी ' गदर ' या संघटनेची स्थापना केली होती . लाला हरदयाळ , भाई परमानंद ,

डॉ . पांडुरंग सदाशिव खानखोजे इत्यादी क्रांतिकारक या संघटनेचे प्रमुख नेते होते . ' गदर ' म्हणजे विद्रोह . ' गदर ' हे या संघटनेच्या मुखपत्राचे नाव होते . या मुखपत्रातून ब्रिटिश राजवटीचे भारतावरील दुष्परिणाम विशद करण्यात येत . भारतीय क्रांतिकारकांच्या साहसी कृत्यांची माहिती सांगितली जाई . राष्ट्रप्रेम व सशस्त्र क्रांती यांचा संदेश ' गदर ' या मुखपत्राने भारतीयांना दिला .

ब्रिटिशविरोधी उठाव करण्यासाठी ' गदर ' संघटनेच्या नेत्यांनी युद्धजन्य परिस्थितीचा फायदा घेण्याचे ठरवले . त्यांनी पंजाबमध्ये ब्रिटिशांविरुद्ध उठाव करण्यासाठी योजना आखली . लष्करामधील भारतीय सैनिकांना उठावात सामील होण्यासाठी उद्युक्त केले . रासबिहारी बोस आणि विष्णु गणेश पिंगळे यांनी उठावाचे नेतृत्व करावे असे ठरले , पण फितुरीमुळे ब्रिटिशांना या योजनेचा सुगावा लागला . पिंगळे पोलिसांच्या हाती सापडले . त्यांना फाशी देण्यात आले . रासबिहारी बोस मात्र निसटून जाण्यात यशस्वी झाले . जपानमध्ये जाऊन त्यांनी आपले क्रांतिकार्य सुरू ठेवले .

युद्धकाळात परदेशात अन्यत्रही क्रांतिकारी चळवळ कार्यरत होती . बर्लिनमध्ये वीरेंद्रनाथ चट्टोपाध्याय , भूपेन दत्त आणि हरदयाळ यांनी जर्मन परराष्ट्र खात्याच्या सहकार्याने ब्रिटिशविरोधी योजना आखल्या . सन १९१५ मध्ये महेंद्रप्रताप , बरकतुल्ला व ओबीदुल्ला सिंधी यांनी काबूलमध्ये स्वतंत्र भारताच्या हंगामी सरकारची स्थापना केली होती .

काकोरी कट :

चंद्रशेखर आझाद

सरकारच्या दडपशाहीने क्रांतिकारी चळवळ संपुष्टात आली नाही . गांधीजींनी असहकार चळवळ स्थगित केल्यावर अनेक तरुण क्रांतिमार्गाकडे वळले . चंद्रशेखर आझाद , रामप्रसाद बिस्मिल , योगेश चटर्जी , सचिंद्रनाथ संन्याल इत्यादी क्रांतिकारक एकत्र आले . क्रांतिकार्याला लागणारा पैसा जमवण्यासाठी त्यांनी रेल्वेतून नेला जाणारा सरकारी खजिना ९ ऑगस्ट १९२५ रोजी काकोरी या उत्तर प्रदेशातील रेल्वे स्टेशनजवळ लुटला . यालाच ' काकोरी कट ' म्हटले जाते . सरकारने तत्काळ कारवाई क्रांतिकारकांना अटकेत टाकले . त्यांच्यावर खटले चालवण्यात आले . अशफाक उल्लं , रामप्रसाद बिस्मिल , रोशन सिंग , राजेंद्र लाहिरी यांना फाशी देण्यात आले . चंद्रशेखर आझाद मात्र पोलिसांच्या हाती सापडले नाहीत .

हिंदुस्थान सोशलिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन :

भगतसिंग

समाजवादी विचारांनी प्रभावित झालेल्या तरुणांनी देशव्यापी क्रांतिकारी संघटना उभी करण्याचे ठरवले . चंद्रशेखर आझाद , भगतसिंग , राजगुरू , सुखदेव इत्यादी तरुण यांमध्ये प्रमुख होते . हे सर्व क्रांतिकारक धर्मनिरपेक्ष विचारसरणीचे होते .

१९२८ साली दिल्लीच्या फिरोजशहा कोटला मैदानावर झालेल्या बैठकीमध्ये या तरुणांनी ' हिंदुस्थान सोशलिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन ' संघटनेची स्थापना केली . भारताला ब्रिटिशांच्या शोषणातून मुक्त करणे , हे या संघटनेचे उद्दिष्ट होते . त्याचबरोबर तिला शेतकरी - कामगारांचे शोषण करणारी अन्याय्य सामाजिक - आर्थिक व्यवस्थाही उलथून टाकायची होती . सामाजिक न्यायावर व समतेवर आधारित समाज निर्माण करण्याला भगतसिंग यांनी महत्त्व दिले .

शस्त्रे गोळा करणे आणि कार्यक्रमाची अंमलबजावणी करणे , ही कामे या संघटनेच्या एका स्वतंत्र विभागाकडे सोपवली होती . या विभागाचे नाव होते ' हिंदुस्थान सोसॅलिस्ट रिपब्लिकन आर्मी ' आणि तिचे प्रमुख होते चंद्रशेखर आझाद .

राजगुरू

सुखदेव

या संघटनेच्या सदस्यांनी अनेक क्रांतिकारक कृत्ये केली . भगतसिंग व राजगुरू यांनी लाला लजपतराय यांच्या मृत्यूचा बदला घेण्यासाठी साँडर्स या अधिकाऱ्याला गोळ्या घालून ठार केले .

नागरी हक्कांची पायमल्ली करणारी दोन विधेयके या वेळी सरकारने मध्यवर्ती विधिमंडळात दाखल केली होती . त्यांचा निषेध करण्यासाठी भगतसिंग व बटुकेश्वर दत्त यांनी मध्यवर्ती विधिमंडळात बाँब फेकले .

सरकारने तत्काळ हिंदुस्थान सोशलिस्ट रिपब्लिकन आर्मीच्या केंद्रांवर धाडी घातल्या . त्यातून साँडर्सच्या हत्येचे धागेदोरेही पोलिसांच्या हाती लागले . सरकारने क्रांतिकारकांची धरपकड सुरू केली . त्यांच्यावर राजद्रोहाच्या आरोपाखाली खटले भरले . भगतसिंग , राजगुरू व सुखदेव यांना २३ मार्च १९३१ रोजी लाहोरच्या तुरुंगात फाशी देण्यात आले . काहींना जन्मठेपेची शिक्षा सुनावण्यात आली . इतरांना दीर्घ मुदतीच्या कारावासाच्या शिक्षा ठोठावण्यात आल्या .

चंद्रशेखर आझाद मात्र शेवटपर्यंत पोलिसांच्या हाती सापडले नाहीत . पुढे अलाहाबादच्या आल्फ्रेड पार्कमध्ये पोलिसांशी झालेल्या चकमकीत ते ठार झाले . चंद्रशेखर आझाद यांच्या मृत्यूनंतर पंजाब , उत्तर प्रदेश , बिहार या प्रांतांमधील क्रांतिकारी चळवळीला ओहोटी लागली .

चितगाव शस्त्रागारावरील हल्ला :

सूर्य सेन हे बंगालमधील चितगाव येथील क्रांतिकारी गटाचे प्रमुख होते . त्यांनी आपल्याभोवती अनंत सिंग , गणेश घोष , कल्पना दत्त , प्रीतिलता वड्डेदार अशांसारख्या निष्ठावान क्रांतिकारकांची फौज गोळा केली . त्यांच्या साहाय्याने चितगाव येथील शस्त्रागारावरील हल्ल्याची योजना सूर्य सेन यांनी आखली . योजनेप्रमाणे १८ एप्रिल १९३० रोजी क्रांतिकारकांनी चितगावमधील दोन शस्त्रागारांतील शस्त्रास्त्रे ताब्यात घेतली . टेलिफोन व टेलिग्राफ यंत्रणा त्यांनी तोडून टाकली आणि संदेशवहन यंत्रणा ठप्प करण्यात यश मिळवले . त्यानंतर त्यांनी ब्रिटिश फौजांशी रोमहर्षक लढत दिली .

१६ फेब्रुवारी १९३३ रोजी सूर्य सेन व त्यांचे काही सहकारी पोलिसांच्या हाती सापडले . सूर्य सेन व त्यांच्या बारा सहकाऱ्यांना फाशीची शिक्षा देण्यात आली . कल्पना दत्त यांना जन्मठेप झाली . प्रीतिलता वड्डेदारने पोलिसांच्या हाती न लागता आत्माहुती दिली .

चितगाव उठावामुळे क्रांतिकारी चळवळीला गती मिळाली . शांती घोष व सुनीती चौधरी या दोन शाळकरी मुलींनी जिल्हा न्यायाधीशाला ठार केले , तर बीना दास या युवतीने कोलकता विदयापीठाच्या पदवीदान समारंभात गव्हर्नरवर गोळ्या झाडल्या . अशा अनेक क्रांतिकारी घटना या काळात घडल्या . सरदार उधमसिंग यांनी इंग्लंडमध्ये १ ९ ४० मध्ये मायकेल ओडवायर याचा वध केला .

भारतीय स्वातंत्र्य संग्रामामध्ये क्रांतिकारी चळवळीने महत्वाचे योगदान दिले आहे . क्रांतिकारकांनी ब्रिटिश सत्तेशी लढताना साहस व निर्धाराचे दर्शन घडवले . त्यांचे राष्ट्रप्रेम व समर्पणवृत्ती केवळ अजोड होती . त्यांचे बलिदान भारतीयांना स्फूर्तिदायी ठरले आहे .

स्वराज्याचा लढा

2020-05-29T09:06:00.000-07:00

राष्ट्रीय सभेच्या प्रारंभीच्या काळातील सनदशीर चळवळीला ब्रिटिशांकडून प्रतिसाद मिळाला नाही . त्यामुळे सनदशीर चळवळीच्या मर्यादा स्पष्ट झाल्या . ब्रिटिशांविरुद्धचा संघर्ष अधिक तीव्र केला पाहिजे , अशी भूमिका महाराष्ट्रामध्ये लोकमान्य टिळक , बंगालमध्ये बिपिनचंद्र पाल , अरविंद घोष ; पंजाबमध्ये लाला लजपतराय अशा जहाल नेत्यांनी मांडली . १९०५ ते १९२० हा कालखंड भारताच्या स्वातंत्र्य चळवळीतील जहाल मतवादी कालखंड म्हणून ओळखला जातो .

जहाल मतवादाची वाटचाल :

लोकमान्य टिळक

सुरुवातीच्या काळात जहाल नेत्यांनी भारतीयांमध्ये राजकीय जागृती घडवून आणण्यासाठी वृत्तपत्रे , राष्ट्रीय उत्सव व राष्ट्रीय शिक्षण या माध्यमांचा वापर केला . ' केसरी '

व ' मराठा ' या वृत्तपत्रांच्या जोडीला लोकमान्य टिळकांनी सार्वजनिक गणेशोत्सव व शिवजयंती हे उत्सव आयोजित केले . आपापसातील सर्व भेद विसरून लोकांनी एकत्र यावे , त्यांच्यात राष्ट्रीय जागृती व्हावी हा राष्ट्रीय उत्सवांचा हेतू होता . तत्कालीन गणेशोत्सवातील कार्यक्रमांमधून लोकांमध्ये राजकीय जागृती घडवून आणण्याचे प्रयत्न केले जात .

लोकांना कृतिशील बनवण्यावर लोकमान्य टिळकांचा भर होता . हा कर्मयोग सांगण्यासाठीच मंडालेच्या कारावासात त्यांनी ' गीतारहस्य ' हा ग्रंथ लिहिला . समाजात राष्ट्रीय वृत्तीची बीजे रुजवावीत यासाठी जहाल नेत्यांनी शैक्षणिक संस्था स्थापन केल्या . स्वदेशाभिमान जागृत करणे , हा राष्ट्रीय शिक्षणामागील हेतू होता , जहाल मतवादी कालखंडात ही चळवळ अधिक व्यापक झाली . कामगारवर्गातही राजकीय विचार रुजवण्यामध्ये जहाल नेत्यांना यश आले .

बंगालची फाळणी :

बंगाल हा एक मोठा प्रांत होता . या प्रांताचा कारभार करणे प्रशासकीयदृष्ट्या अवघड होते . त्यामुळे व्हाइसरॉय लॉर्ड कर्झन याने १९०५ मध्ये बंगाल प्रांताची फाळणी जाहीर केली . त्यानुसार मुस्लिम बहुसंख्याकांचा पूर्व बंगाल आणि हिंदू बहुसंख्याकांचा पश्चिम बंगाल असे विभाजन करण्याचे त्याने ठरवले . बंगाल प्रांताची फाळणी करण्यामागे प्रशासकीय सोय हे कारण दिले होते ; परंतु हिंदू व मुस्लिम यांच्यात फूट पाडून स्वातंत्र्य चळवळ दुर्बळ करणे , हा कर्झनचा मुख्य हेतू होता .

वंगभंग चळवळ :

बंगालमध्ये वंगभंगाबद्दल जनमत उफाळून आले .

१६ ऑक्टोबर हा फाळणीचा दिवस ' राष्ट्रीय शोकदिन ' म्हणून पाळण्यात आला . निषेध सभाद्वारे सरकारचा धिक्कार करण्यात आला . ' वंदे मातरम् ' हे गीत सर्वत्र गायले जाऊ लागले . ऐक्याचे प्रतीक म्हणून राखीबंधनाचा कार्यक्रम घेण्यात आला . परदेशी मालावर बहिष्कार घालण्यात आला . सरकारी शाळा - महाविद्यालयांवर बहिष्कार टाकून विदयार्थी मोठ्या संख्येने या चळवळीत सहभागी झाले . राष्ट्रीय भावना जागृत करणाऱ्या शिक्षणसंस्था स्थापन करण्यात आल्या . या वंगभंग चळवळीचे नेतृत्व सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी , आनंदमोहन बोस , रवींद्रनाथ टागोर इत्यादींनी केले . वंगभंगविरोधी चळवळीने भारतीय राष्ट्रीय चळवळीची व्याप्ती वाढली . वंगभंगविरोधी चळवळ राष्ट्रव्यापी चळवळ बनली . तिची तीव्रता पाहून पुढे

१९११ साली ब्रिटिशांनी बंगालची फाळणी रद्द केली .

भारत सेवक समाज :

गोपाळ कृष्ण गोखले

१९०५ साली नामदार गोपाळ कृष्ण गोखले यांनी ' भारत सेवक समाजा'ची स्थापना केली . लोकांमध्ये देशभक्ती निर्माण करून स्वार्थत्यागाची शिकवण देणे , धर्म व जाती यांच्यातील विरोध नष्ट करून सलोखा निर्माण करणे , शिक्षणाचा प्रसार करणे या उद्देशांनी त्यांनी ही संस्था स्थापन केली . गोखले यांनी इंग्लंडमध्ये भारताच्या हलाखीचे , दारिद्ध्याचे व सरकारच्या दडपशाहीचे चित्र ब्रिटिश जनतेसमोर ठेवले .

राष्ट्रीय सभेची चतुःसूत्री :

दादाभाई नौरोजी

१९०५ च्या राष्ट्रीय सभेच्या अधिवेशनाचे अध्यक्ष नामदार गोखले हे होते . त्यांनी वंगभंग आंदोलनाचे समर्थन केले . दादाभाई नौरोजी हे १९०६ च्या राष्ट्रीय सभेच्या अधिवेशनाचे अध्यक्ष होते . अध्यक्षपदावरून बोलताना ' स्वराज्य ' हे राष्ट्रीय सभेचे ध्येय असल्याचे त्यांनी जाहीर केले . ' एकजुटीने राहा , स्वराज्य मिळवा व त्यासाठी अखंड चळवळ करा ' , असा संदेश त्यांनी भारतीय जनतेला दिला . याच अधिवेशनात स्वराज्य , स्वदेशी , बहिष्कार , राष्ट्रीय शिक्षण ही चतुःसूत्री राष्ट्रीय सभेने एकमताने स्वीकारली .

मवाळ व जहाल यांच्यातील मतभेद :

ब्रिटिशांच्या जुलमी व अन्याय्य धोरणाचा सामना कसा करायचा , या मुद्द्यावरून राष्ट्रीय सभेत मतभेद निर्माण होऊ लागले होते . ब्रिटिश सरकारने राष्ट्रीय सभेच्या मागण्या पूर्ण केल्या नसल्या , तरी राष्ट्रीय सभेने सनदशीर मार्गानेच कार्य करावे अशा मताचा एक गट होता . त्याला ' मवाळ ' असे म्हणत . याउलट अर्ज - विनंत्यांचा ब्रिटिश राज्यकर्त्यांवर काही परिणाम होणार नाही , राष्ट्रीय चळवळ तीव्र करावी , ती सामान्य जनतेपर्यंत न्यावी , लोकांमध्ये राजकीय जागृती घडवून आणावी , त्यांना राष्ट्रीय चळवळीत सामील करून घ्यावे , लोकमताच्या दडपणाखाली नमण्यास सरकारला भाग पाडावे , असे म्हणणारा दुसरा गट होता . त्याला ' जहाल ' असे म्हणत , मवाळांनी स्वातंत्र्य चळवळीचा पाया घातला आणि जहालांनी ही चळवळ पुढे नेली .

सुरत अधिवेशन :

राष्ट्रीय सभेतील हे मतभेद १९०७ सालच्या सुरत येथे झालेल्या अधिवेशनात विकोपाला गेले . स्वदेशी व बहिष्कार हे ठराव बाजूला सारण्याचा मवाळ नेत्यांचा प्रयत्न होता . तो यशस्वी होऊ नये अशी जहाल गटाची खटपट होती . त्यामुळे अधिवेशनाच्या वेळी तणाव वाढला . तडजोड अशक्य झाली . अखेरीस राष्ट्रीय सभेत फूट पडली .

ब्रिटिश सरकारची दडपशाही :

वंगभंगानंतर सुरू झालेले प्रभावी जनआंदोलन पाहून सरकार अस्वस्थ झाले . या आंदोलनाला पायबंद घालण्यासाठी सरकारने दडपशाहीचे धोरण स्वीकारले . सार्वजनिक सभांवर कायदयाने बंदी घातली . हा कायदा मोडणाऱ्यांना कठोर शिक्षा केल्या . शाळकरी मुलांनाही फटके मारले . वृत्तपत्रांवर अनेक निर्बध लादले . सरकारवर टीका केल्याच्या आरोपावरून अनेक छापखाने जप्त केले .

लाल बाल पाल

लेखकांना व संपादकांना तुगात डांबले . सरकारने जहाल नेत्याविरुद्ध कडक कारवाई केली , लोकमान्य टिळकांवर राजद्रोहाचा आरोप ठेवून त्यांना सहा वर्षे मंडालेच्या तुरंगात पाठवले . विपिनचंद्र पाल यांना कारावासाची शिक्षा ठोठावली , तर लाला लजपतराय यांना पंजाबमधून हद्दपार केले .

मुस्लिम लीगची स्थापना :

वंगभंग आंदोलनात राष्ट्रीय सभेला नमवागारा जनतेचा प्रचंड प्रतिसाद पाहून ब्रिटिश सत्ताधीश बेचैन झाले . इंग्रजांनी ' फोडा आणि राज्य का ' या मार्गाचा पुन्हा एकदा अवलंब केला . मुसलमानांचे हितसंबंध जपण्यासाठी मुसलमानांची स्वतंत्र राजकीय संघटना असली पाहिजे , असे अनेक इंग्रज अधिकारी सांगू लागले . ब्रिटिश सरकारच्या या प्रोत्साहनामुळे मुस्लिम समाजातील उच्चवर्गीयांचे एक शिष्टमंडळ आगाखान यांच्या नेतृत्वाखाली गवर्नर जनरल लॉर्ड मिटी यांना भेटले , लॉर्ड मिंटो व अन्य ब्रिटिश अधिकारी यांच्या उतेजनाने १९०६ साली ' मुस्लिम लीग ' या संघटनेची स्थापना झाली . लीगच्या संस्थापकांमध्ये आगाखानांसारखे धर्मगुरू व मोहसिन उल् मुल्क , नवाब सलीम उल्ला यांसारखे जमीनदार व सरंजामदार यांचे वर्चस्व होते .

१९०९ चा कायदा :

सरकारने १९०९ साली एक कायदा केला . या कायदयास ' मोर्ले - मिंटो सुधारणा कायदा ' म्हणतात . या कायद्यान्वये कायदेमंडळातील भारतीय प्रतिनिधींची संख्या वाढवण्यात आली आणि काही निर्वाचित भारतीय प्रतिनिधींचा समावेश कायदेमंडळात करण्याची तरतूद करण्यात आली . तसेच मुस्लिमांसाठी विभक्त मतदारसंघ निर्माण करण्यात आले . ब्रिटिशांच्या या भेदनीतीमुळे भारतात फुटीर वृत्तीची बीजे रोवली गेली .

भारतीयांची एकजूट :

कारावासाची शिक्षा भोगून लोकमान्य टिळक सन १९१४ मध्ये भारतात परत आले . त्यानंतर जहाल व मवाळ गटांची एकजूट घडवून आणण्याचे प्रयत्न सुरू झाले . १९१६ साली हे दोन्ही गट राष्ट्रीय सभेत पुन्हा एकत्र आले . याच वर्षी राष्ट्रीय सभा व मुस्लिम लीग यांच्यातही लखनौ येथे तडजोड झाली . याला

' लखनौ करार ' असे म्हणतात . या करारानुसार मुस्लिमांच्या विभक्त मतदारसंघांना राष्ट्रीय सभेने मान्यता दिली आणि भारताला राजकीय अधिकार मिळवण्याच्या कामी राष्ट्रीय सभेशी सहकार्य करण्याचे मुस्लिम लीगने मान्य केले .

होमरूल चळवळ :

१९१४ च्या ऑगस्टमध्ये युरोपात पहिले महायुद्ध सुरू झाले . या युद्धाची झळ भारतालाही लागली . दैनंदिन गरजेच्या वस्तूंचे भाव वाढू लागले . सरकारने नागरिकांवर अनेक निर्बंध लादले . यामुळे भारतीयांत असंतोष वाढत गेला . अशा परिस्थितीत डॉ . अॅनी बेझंट व लोकमान्य टिळक यांनी होमरूल चळवळ सुरू केली . होमरूल म्हणजे आपला राज्यकारभार आपण करणे . यालाच ' स्वशासन ' म्हणतात . आयर्लंड या देशात वसाहतवादाविरुद्ध अशी चळवळ झाली होती . त्याच धर्तीवर भारतीय होमरूल चळवळीने स्वशासनाचे अधिकार ब्रिटिश सरकारकडे मागितले . अॅनी बेझंट व लोकमान्य टिळक यांनी देशभर झंझावाती दौरे केले व स्वशासनाची मागणी लोकांपर्यंत पोचवली . ' स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे व तो मी मिळवणारच ' , असे टिळकांनी ठामपणे सांगितले . होमरूल चळवळीमुळे राष्ट्रीय आंदोलनात नवे चैतन्य निर्माण झाले .

१९१७ ची घोषणा :

भारतातील वाढता असंतोष , होमरूल चळवळीची वाढती लोकप्रियता , युरोपातील युद्धजन्य परिस्थिती या पार्श्वभूमीवर ब्रिटिश सरकारने भारतीयांना काही राजकीय अधिकार देण्याचे ठरवले . ब्रिटिश सरकार भारताला टप्याटप्प्याने स्वशासनाचे अधिकार आणि जबाबदार राज्यपद्धती देईल , असे १९१७ साली भारतमंत्री माँटेग्यू यांनी घोषित केले . सरकार जर भारतीयांच्या मागण्यांविषयी सहानुभूती व समजूतदारपणा दाखवणार असेल , तर भारतीय जनतासुद्धा सरकारशी सहकार्य करेल , असे लोकमान्य टिळकांनी जाहीर केले . लोकमान्य टिळकांच्या या धोरणाला ' प्रतियोगी सहकारिता ' असे म्हणतात . १९१९ मध्ये ब्रिटिश पार्लमेंटने भारतात घटनात्मक सुधारणा घडवून आणण्यासाठी एक कायदा मंजूर केला . ' माँटेग्यू - चेम्सफर्ड कायदा ' म्हणून हा कायदा ओळखला

जातो .

माँटेग्यू - चेम्सफर्ड कायदा :

या कायद्याने प्रांतिक पातळीवर काही बिनमहत्त्वाची खाती भारतीय मंत्र्यांकडे सोपवण्यात आली ; परंतु अर्थ , महसूल , गृह यांसारखी महत्त्वाची खाती गव्हर्नरच्या ताब्यात होती .

१९१९ च्या कायद्याने भारतात जबाबदार राज्यपद्धतीचा पाया घातला जाईल , अशी सर्वांची अपेक्षा होती ; परंतु प्रत्यक्षात या कायदयाने सर्वांचीच निराशा केली . हे स्वराज्य नव्हे आणि त्याचा पायाही नव्हे ' , अशा शब्दांत लोकमान्य टिळकांनी या कायद्यावर टीका केली . सरकारला वठणीवर आणायचे असेल , तर व्यापक राष्ट्रीय आंदोलनाची आवश्यकता आहे , याची सर्व भारतीयांना जाणीव झाली . भारत नव्या आंदोलनास सिद्ध झाला .

स्वातंत्र्य चळवळीची पायाभरणी

2020-05-28T02:20:00.000-07:00

एकोणिसाव्या शतकातील प्रबोधनामुळे भारतात राष्ट्रीय ऐक्याच्या भावनेचे बीजारोपण झाले . या प्रक्रियेस नवी शिक्षणपद्धती व वृत्तपत्रांची वाढ यांच्यामुळे चालना मिळाली . ऐक्याची भावना , देशप्रेम , सांस्कृतिक व ऐतिहासिक परंपरांचा अभिमान , अन्यायाची चीड यांतून भारतात राष्ट्रवादाची जाणीव विकसित होऊ लागली . राष्ट्रीय सभेची स्थापना हा राष्ट्रवादाचाच एक आविष्कार होता . राष्ट्रवाद हे केवळ राजकीय तत्त्वज्ञान नव्हते . ब्रिटिश करत असलेल्या आर्थिक शोषणाविरुद्धची जागृती हासुद्धा राष्ट्रवादाचा आविष्कार होता .

ब्रिटिश राजवटीतील प्रशासकीय केंद्रीकरण :

ब्रिटिशांनी भारतात एकछत्री शासन प्रस्थापित केले . देशात सर्वत्र समान धोरणे लागू केली . सर्वांना कायदयासमोर समान दर्जा असावा , असे तत्त्व घालून दिले . ब्रिटिश सत्ताधीशांनी रेल्वे , रस्ते यांसारख्या दळणवळणाच्या सोई भारतात आणल्या . त्यांचाही भारतीयांना फायदा झाला . या पार्श्वभूमीवर प्रांतोप्रांतीच्या भारतीयांचा परस्परांशी अधिक संबंध येऊन राष्ट्रीयत्वाची भावना विकसित झाली .

भारताचे आर्थिक शोषण :

इंग्लंडच्या साम्राज्यवादी धोरणामुळे भारताचे आर्थिक शोषण होऊ लागले . अनेक मार्गांनी भारताची संपत्ती इंग्लंडकडे जात होती . मध्यम वर्गाला नवनव्या करांचा भार सोसावा लागत होता . शेतकरीवर्ग शेतसाऱ्याच्या ओझ्याखाली दबलेला होता . दुष्काळांमुळे त्याच्या दुर्दशेत भर पडत होती . भांडवलदारांकडून कामगार वर्गाचे शोषण होत होते . यामुळे सर्वांच्याच मनात असंतोष खदखदत होता .

काही भारतीयांनी आर्थिक शोषणाविरुद्ध ग्रंथरूपाने आपले विचार मांडले . उदाहरणार्थ , दादाभाई नौरोजी यांनी ब्रिटिशांच्या धोरणांमुळे भारतीयांचे आर्थिक शोषण होत असल्याचे व भारतीय संपत्ती इंग्लंडमध्ये नेली जात असल्याचे दाखवून दिले .

पाश्चात्य शिक्षणाचा प्रभाव :

इंग्रजांनी भारतात पाश्चात्त्य शिक्षण सुरू केले . या शिक्षणातून भारतीय तरुणांनी बुद्धिनिष्ठा , मानवता , समता , स्वातंत्र्य , विज्ञाननिष्ठा , लोकशाही , राष्ट्रवाद इत्यादी मूल्ये आत्मसात केली . या मूल्यांच्या आधारे आपल्या देशाची उन्नती करावी , अशी भावना सुशिक्षितांच्या मनात रुजू लागली . अशा रीतीने पाश्चात्त्य शिक्षणातून भारतीयांच्या राष्ट्रीय भावनेला आधुनिक स्वरूप प्राप्त झाले .

प्राच्यविदयेचा अभ्यास :

अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात काही पाश्चात्त्य विद्वानांनी प्राचीन भारतीय इतिहास व संस्कृती यांसंबंधी संशोधन सुरू केले होते . कोलकता येथील एशियाटिक सोसायटीने संस्कृत , फारसी आणि अन्य भारतीय भाषांमधील शेकडो हस्तलिखिते संपादित करून प्रसिद्ध केली . डॉ . भाऊ दाजी लाड , डॉ . रा . गो . भांडारकर अशा काही भारतीय तज्ज्ञांनीसुद्धा भारतीय इतिहास व संस्कृतीच्या अभ्यासाला चालना देणारे संशोधन केले . त्यामुळे पौर्वात्य संस्कृतीच्या अभ्यासात म्हणजेच प्राच्यविदयेत मोलाची भर पडली . आपल्याला प्राचीन समृद्ध सांस्कृतिक वारसा आहे , हे समजल्याने भारतीयांची अस्मिता जागृत झाली .

वृत्तपत्रे , नियतकालिके व साहित्य :

एकोणिसाव्या शतकात भारतात मुद्रण व्यवसाय झपाट्याने वाढला . प्रादेशिक भाषांतून तसेच इंग्रजी भाषेतून वृत्तपत्रे व नियतकालिके प्रकाशित होऊ लागली . त्यातून देशाच्या सामाजिक , आर्थिक व राजकीय स्थितीसंबंधी लेख प्रसिद्ध होऊ लागले . दर्पण , प्रभाकर , हिंदू पेट्रिअट , अमृत बझार पत्रिका , केसरी , मराठा इत्यादी वृत्तपत्रांनी राजकीय जागृतीचे बहुमोल कार्य केले . या नियतकालिकांमधून सरकारच्या धोरणावर टीका होऊ लागली व देशाच्या प्रगतीसाठी उपाय सुचवले जाऊ लागले . तसेच बंगालमध्ये बंकिमचंद्र चटर्जी , महाराष्ट्रात विष्णुशास्त्री चिपळूणकर इत्यादींनी आपल्या लिखाणाने राजकीय जागृती केली .

पाश्चात्त्य शिक्षण घेतलेल्या मध्यमवर्गाने लोकशाहीचे तत्त्वज्ञान आत्मसात केले . राज्यकारभारात प्रजेला सहभाग मिळाला पाहिजे , अशी त्यांची धारणा होती . ब्रिटिश शासकांची वंशश्रेष्ठत्वाची भावना , प्रशासनात भारतीयांना दिले जाणारे दुय्यम स्थान यांसारख्या गोष्टींची त्यांना चीड आली . आपली गाऱ्हाणी आणि असंतोष सरकारपुढे मांडण्यासाठी संघटित प्रयत्नांची गरज आहे , हे त्यांनी ओळखले . या जाणिवेतूनच प्रांतिक संघटनांचा उदय झाला .

राष्ट्रीय सभेच्या स्थापनेची पार्श्वभूमी :

सुरेन्द्रनाथ बॅनर्जी

ब्रिटिशांच्या अन्यायी धोरणाविरुद्ध आपण राजकीयदृष्ट्या संघटित व्हावे अशी सुशिक्षित भारतीयांची भावना झाली . सनदशीर मानि न्याय मिळवावा , जनजागृती करावी , जनतेच्या मागण्या सरकारपर्यंत पोचवाव्या ही त्यांची उद्दिष्टे होती . त्यासाठी देशाच्या वेगवेगळ्या भागांत प्रादेशिक संघटना स्थापन झाल्या . बंगाल प्रांतातील ' इंडियन असोसिएशन ' ही संस्था अखिल भारतीय चळवळीचे केंद्र बनावी , अशी सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी यांची इच्छा होती . त्यांनी १८८३ मध्ये कोलकत्याला अखिल भारतीय स्तरावर राष्ट्रीय परिषद भरवली . देशाच्या निरनिराळ्या भागांतून सुमारे शंभर प्रतिनिधी या अधिवेशनाला उपस्थित होते . एक देशव्यापी संघटना स्थापण्याच्या दिशेने भारतीयांनी टाकलेले हे पहिले पाऊल होते .

राष्ट्रीय सभेची स्थापना :

२८ डिसेंबर १८८५ रोजी मुंबईतील गोकुळदास तेजपाल संस्कृत पाठशाळेत राष्ट्रीय सभेचे पहिले अधिवेशन भरवण्यात आले . व्योमेशचंद्र बॅनर्जी हे या अधिवेशनाचे अध्यक्ष होते . देशाच्या निरनिराळ्या भागांतून ७२ प्रतिनिधी अधिवेशनासाठी आले होते .

या सर्वांनी मिळून याच अधिवेशनात ' भारतीय राष्ट्रीय सभेची ' ( इंडियन नॅशनल काँग्रेस ) स्थापना केली .अॅलन ऑक्टेव्हिअन ह्यूम या ब्रिटिश अधिकाऱ्यानेही राष्ट्रीय सभेच्या स्थापनेत पुढाकार घेतला .

या अधिवेशनात विविध स्वरूपाच्या राष्ट्रीय समस्यांवर चर्चा झाली . भारतीयांना देशाच्या प्रशासनात स्थान दिले जावे , लष्करी खर्चात कपात करावी इत्यादी मागण्या करण्यात आल्या . या मागण्यांची निवेदने ब्रिटिश सरकारकडे पाठवण्यात आली . राष्ट्रीय सभेच्या स्थापनेमुळे भारताच्या स्वातंत्र्य चळवळीची पायाभरणी झाली .

राष्ट्रीय सभेची उद्दिष्टे :

भारताच्या निरनिराळ्या भागांतील लोकांना एकत्र आणणे , धर्म , वंश , जात इत्यादी भेद बाजूला सारून लोकांमध्ये ऐक्याची भावना निर्माण करणे , परस्परांच्या समस्या व मते जाणून घेण्याची त्यांना संधी देणे , राष्ट्राच्या उन्नतीसाठी आवश्यक त्या उपायांची चर्चा करणे ही राष्ट्रीय सभेची उद्दिष्टे होती .

राष्ट्रीय सभेची वाटचाल :

राष्ट्रीय सभेचे नेते आधुनिक विचारांनी व देशप्रेमाने प्रेरित झालेले होते . स्वातंत्र्य , समता , बंधुता या तत्त्वांवर त्यांची निष्ठा होती , त्यांचा सनदशीर मार्गावर विश्वास होता . सनदशीर मार्गाने कार्य केल्यास इंग्रज आपल्या मागण्यांना योग्य तो प्रतिसाद देतील अशी त्यांना आशा वाटत होती .

राष्ट्रीय सभेची अधिवेशने दरवर्षी भरवली जात असत . त्यामुळे लोकांना आपल्या समस्यांची जाणीव होत असे . त्यांची सोडवणूक करण्यासाठी आपण संघटित झाले पाहिजे असे त्यांना वाटे . सरकारची दडपशाही , आर्थिक शोषण , भ्रष्टाचार इत्यादींसंबंधी आवाज उठवून राष्ट्रीय सभेने लोकजागृती घडवून आणली . राष्ट्रीय सभेने भारतीय जनतेला राजकीय हक्क मिळावे , यासाठी आग्रह धरला . दादाभाई नौरोजी यांनी भारताच्या समस्या इंग्लंडमधील जनतेपुढे मांडल्या .

राष्ट्रीय सभेला मिळणारा लोकांचा प्रतिसाद वाढत गेला . इ . स . १८९० मध्ये सरकारने एक आदेश काढून सरकारी नोकरांना राष्ट्रीय सभेच्या अधिवेशनास हजर राहण्यास बंदी केली , तेव्हा राष्ट्रीय सभेने सरकारच्या अन्यायी धोरणाविरुद्ध लोकमत जागृत केले . त्यामुळे ब्रिटिश सरकारला हा आदेश रद्द करावा लागला , मात्र लवकरच ब्रिटिश सरकारचे धोरण अधिक आक्रमक बनले .

सरकारने भारतीय जनतेत फूट पाडण्यासाठी ' फोडा आणि राज्य करा ' या नीतीचा अवलंब केला . त्यामुळे भारतीयांचा असंतोषही वाढला आणि स्वातंत्र्य चळवळ अधिक तीव्र होत गेली .

भारतीय प्रबोधन

2020-05-26T10:01:00.000-07:00

एकोणिसाव्या शतकात भारतामध्ये प्रबोधनयुगास सुरुवात झाली . भारताला मध्ययुगाकडून आधुनिकतेकडे नेणारी प्रबोधन ही एक व्यापक चळवळ होती . सामाजिक , राजकीय , धार्मिक , आर्थिक , सांस्कृतिक अशा सर्व क्षेत्रांमध्ये प्रबोधनाचा आविष्कार झाला . त्याचा अभ्यास आपण या पाठामध्ये करणार आहोत .

भारतीय प्रबोधन :

भारतीय समाजातील कर्मकांडाचे स्तोम , अंधश्रद्धा , रूढिप्रियता , जातिभेद , उच्चनीचता , चौकस व चिकित्सक वृत्तीचा अभाव इत्यादी गोष्टींमुळे समाजाची प्रगती कुंठित झाली आहे , याची जाणीव सुशिक्षित भारतीयांना होऊ लागली . समाज मागासलेला असल्यामुळे देशाचे स्वातंत्र्य नष्ट झाले , हे त्यांच्या लक्षात आले . देशाची उन्नती साधण्यासाठी भारतीय समाजातील दोष व अनिष्ट प्रवृत्ती कशा दूर करता येतील याचा विचार ते करू लागले . समाजाच्या व देशाच्या उन्नतीचा मार्ग ते शोधू लागले . भारत आधुनिक कसा होईल यासंबंधी विचार मांडले जाऊ लागले . तत्कालीन भारतात सुरू झालेल्या या वैचारिक जागृतीला ' भारतीय प्रबोधन ' असे म्हणतात . असे वैचारिक परिवर्तन पाश्चात्त्य शिक्षण घेतलेल्या मध्यम वर्गात प्रथम सुरू झाले . पाश्चात्त्य ज्ञानातून मिळणारे नवे विचार , नवी मूल्ये या वर्गाने आत्मसात केली .

स्त्रीविषयक सुधारणा :

राजा राममोहन रॉय

एकोणिसाव्या शतकाच्या प्रारंभी स्त्रियांची स्थती दयनीय होती . त्यांना समानतेची वागणूक दिली जात नव्हती . त्यांना शिक्षण नाकारण्यात आलेले होते . स्त्रियांना आर्थिक व सामाजिक अधिकार नव्हते . बालिकाहत्या , बालविवाह , जरठ - कुमारी विवाह , हुंडापद्धती , सती , केशवपन , विधवाविवाहबंदी अशा दुष्ट प्रथांच्या त्या बळी ठरल्या होत्या . स्त्रीविषयक सुधारणा चळवळीने या प्रश्नांना हात घातला . सतीच्या निघृण चालीविरुद्ध राजा राममोहन रॉय यांनी केलेल्या आंदोलनामुळे सतीबंदीचा कायदा झाला.

गोपाळ हरि देशमुख ( लोकहितवादी ) यांनी हिंदू समाजव्यवस्थेतील स्त्रीविषयक अनिष्ट रूढींवर कडाडून टीका केली . ' ईश्वराने स्त्री व पुरुष सारखेच निर्माण केले आहेत , म्हणून त्यांचे अधिकारही समान आहेत , ' अशा शब्दांत त्यांनी स्त्री - पुरुष समानतेचा पुरस्कार केला .

महात्मा फुले

महात्मा जोतीराव फुले यांनी १८४८ साली पुण्यात मुलींची पहिली शाळा काढली . समाजाचा रोष पत्करूनसुद्धा त्यांच्या पत्नी सावित्रीबाई या शाळेत शिकवत असत . जगन्नाथ शंकरशेट ,

ईश्वरचंद्र विद्यासागर , पंडिता रमाबाई इत्यादी समाजसुधारकांनी स्त्रीशिक्षणाच्या कामी मोठे योगदान दिले . महात्मा फुले यांनी स्वतःच्या घरात एक बालहत्या प्रतिबंधक गृह सुरू केले . केशवपनाची चाल बंद व्हावी , म्हणून त्यांनी मुंबईत नाभिकांचा एक संप घडवून आणला . स्त्रियांच्या संदर्भातील विविध समस्या सोडवण्यापुरते महात्मा फुले यांचे प्रयत्न मर्यादित नव्हते . स्त्रियांना दुय्यम लेखणारी पुरुषी मनोवृत्ती बदलण्याचा त्यांचा प्रयत्न होता . त्यांच्या प्रयत्नांचेच एक फळ म्हणजे ताराबाई शिंदे यांचा ' स्त्री पुरुषतुलना '

( १८८२ ) हा ग्रंथ होय . बुलढाणा परिसरातील एका मराठमोळ्या कुटुंबातील या स्त्रीने अत्यंत जहाल भाषेत स्त्रियांच्या हक्कांचा पुरस्कार केला .

विधवांच्या पुनर्विवाहाला मान्यता मिळवून देण्यासाठी ईश्वरचंद्र विद्यासागर , विष्णुशास्त्री पंडित व वीरेशलिंगम पंतलु यांनी विशेष प्रयत्न केले . चूल आणि मूल या क्षेत्रापुरते स्त्रीला मर्यादित ठेवण्याच्या वृत्तीस गोपाळ गणेश आगरकर यांनी कडाडून विरोध केला . मुलामुलींना एकसारखेच शिक्षण दिले पाहिजे , असे त्यांचे मत होते . सार्वजनिक क्षेत्रात स्त्री ही पुरुषाच्या बरोबरीने वावरू शकली पाहिजे , हा विचार त्यांनी ठासून सांगितला .

महर्षि धोंडे केशव कर्वे

महर्षी धोंडो केशव कर्वे यांनी विधवांच्या शिक्षणासाठी अनाथ बालिकाश्रम स्थापन केला . त्यांच्या प्रयत्नांतूनच विसाव्या शतकात पहिले महिला विदयापीठ उभे राहिले . महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी बहुजन समाजातील

स्त्रियांसाठी सुधारणेची चळवळ उभारली . त्यांनी मुंबई येथे देवदासी प्रथेविरुद्ध परिषद भरवली . पेरियार रामस्वामी नायकर यांनी दक्षिण भारतातील देवदासी प्रथेला कडाडून विरोध केला , तसेच स्त्रीला दुय्यम लेखणाऱ्या खर्चीक विवाहपद्धतीचा त्यांनी धिक्कार केला .

पुरुषप्रधान समाजव्यवस्थेत स्त्रियांवर होणाऱ्या अन्यायाला

डॉ . बाबासाहेब आंबेडकर यांनी आपल्या लेखनातून वाचा फोडली . त्यांच्या चळवळीत अनेक स्त्रिया सहभागी होऊ लागल्या , या चळवळीमुळे स्त्रीसुधारणा समाजाच्या तळागाळापर्यंत पोहोचू लागली .

स्त्रीसुधारणा चळवळीमुळे अनेक अन्यायकारक प्रथा बंद झाल्या , स्त्रियांना समानतेने वागवले पाहिजे , ही दृष्टी वाढू लागली . जीवनाच्या विविध क्षेत्रांमध्ये स्त्रियांचे कर्तृत्व फुलून येऊ लागले .

जातिभेद निर्मूलनाची चळवळ :

गोपाल गणेश आगरकर

भारतीय समाजात जातिव्यवस्था प्रचलित होती . विषमता , शोषण , अन्याय यांवर जातिव्यवस्था आधारलेली होती . भारताची प्रगती साधायची असेल , तर जातिभेदाचा अडसर दूर व्हायला हवा हे समाजसुधारकांनी ओळखले . लोकहितवादी , महात्मा फुले , गोपाळ गणेश आगरकर , स्वामी दयानंद सरस्वती , नारायण गुरू , वीरेशलिंगम पंतलु यांसारख्या सुधारकांनी जातिव्यवस्थेतील दोषांवर कडाडून हल्ला केला . महात्मा फुले यांनी दलितांसाठी शाळा काढल्या . आपल्या लेखनाद्वारे त्यांनी दलितांमध्ये जागृती घडवून आणण्याचा प्रयत्न केला . शिक्षणाच्या संधी फक्त उच्चवर्णीय पुरुषांपुरत्या मर्यादित न ठेवता , दलित वर्ग व स्त्रिया यांना शिक्षणाच्या सर्व संधी मिळाल्या पाहिजेत , अशी त्यांची भूमिका होती . त्यांनी ' सत्यशोधक समाजा'ची स्थापना केली . आपल्या चळवळीद्वारे त्यांनी सामाजिक समता व न्याय ही मूल्ये समाजात रुजवण्याचा प्रयत्न केला .

नारायण गुरू यांनी सामाजिक विषमता दूर करण्यासाठी केरळमध्ये सुधारणा चळवळ उभारली . त्यांनी आंतरजातीय विवाहाच्या मार्गाने जातिभेद नष्ट करण्याला महत्त्व दिले .

धर्मसुधारणा चळवळ :

भारतात काही सुधारणावादी संस्था स्थापन झाल्या . त्यांनी समाजसुधारणा व धर्मसुधारणा यांना चालना दिली .

राजा राममोहन रॉय यांनी बंगालमध्ये ' ब्राह्मो समाजा'ची स्थापना केली . ब्राम्हो समाजाचे अनुयायी ' ईश्वर एकच आहे ' , असे मानत असत . दादोबा पांडुरंग तर्खडकर यांनी ' परमहंस सभा ' स्थापन केली . जातिसंस्थेला विरोध हे या संस्थेचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य होते . आत्माराम पांडुरंग तर्खडकर यांनी मुंबईत ' प्रार्थना समाजा'ची स्थापना केली . न्यायमूर्ती . म. गो . रानडे , डॉ . रा . गो . भांडारकर आणि न्यायमूर्ती कृ . त्र्यं . तेलंग हे प्रार्थना समाजाचे नेते होते . प्रार्थना समाजाने वारकरी संप्रदायाची शिकवण आधारभूत मानली . कर्मकांडांऐवजी भजन व प्रार्थना हा ईश्वरपूजेचा मार्ग सांगितला .

स्वामी विवेकानंद

स्वामी दयानंद सरस्वतींनी मुंबईत ' आर्य समाज ' स्थापन केला . स्वामी विवेकानंदांनी रामकृष्ण मिशनची स्थापना केली . त्यांनी मानवाची सेवा हाच खरा धर्म आहे , ही शिकवण दिली . या संस्थांनी समाजातील अंधश्रद्धा , जातिव्यवस्था इत्यादी दोषांवर टीका केली . धर्मग्रंथांवर अंधविश्वास ठेवण्याऐवजी सदसद्विवेकबुद्धीवर विश्वास ठेवण्याची शिकवण या संस्थांनी दिली . ' रामकृष्ण मिशन ' , ' आर्य समाज ' आणि ' थिऑसॉफिकल सोसायटी ' या संस्थांनी जगाला भारतीय संस्कृतीची थोरवी सांगितली .

शिखांमधील धर्मसुधारणेसाठी अमृतसर येथे ' सिंगसभा ' स्थापन झाली . शीख समाजात या संस्थेने शिक्षणप्रसार व आधुनिकीकरण घडवून आणण्याचे काम केले . पुढे ' अकाली चळवळी'ने शीख समाजातील सुधारणावादाची परंपरा चालू ठेवली .

अब्दुल लतीफ यांनी मुस्लिम समाजातील समाजसुधारणेला प्रारंभ केला . त्यांनी बंगालमध्ये ' द मोहमेडन लिटररी सोसायटी ' या संस्थेची स्थापना केली . सर सय्यद अहमद खान यांनी ' मोहमेडन अँग्लो - ओरिएंटल कॉलेज ' स्थापन केले . पुढे याचेच अलिगढ मुस्लिम विद्यापीठात रूपांतर झाले . मुस्लिम समाजातील अज्ञान , अंधश्रद्धा , अनिष्ट रूढी यांना त्यांनी वीरोध केला . पाश्चात्त्य शिक्षण आणि विज्ञान यांचा अंगीकार मुस्लिम समाजाने केल्याशिवाय त्याची प्रगती होणार नाही , असे त्यांचे ठाम मत होते .

प्रबोधनाचे इतर क्षेत्रांमधील आविष्कार :

सुधारणेच्या चळवळींप्रमाणेच प्रबोधनकाळात साहित्य , कला , विज्ञान यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये घडून आलेली प्रगती महत्त्वाची होती . साहित्याच्या क्षेत्रात गुरुदेव रवींद्रनाथ टागोर यांना , तर विज्ञानाच्या क्षेत्रात सी . व्ही . रामन यांना नोबेल पारितोषिक मिळाले . त्यावरून भारताच्या प्रगतीची कल्पना येते . अशा प्रगतीमुळे आधुनिक भारताची जडणघडण झाली .

या काळात साहित्य व कलेच्या क्षेत्रात खूप बदल घडून आले . कादंबरीसारखा नवा साहित्यप्रकार उदयास आला . सामान्य स्त्री - पुरुषांच्या जीवनाचे चित्रण साहित्यातून घडू लागले . विचारांना चालना देणारे निबंध लिहिले जाऊ लागले . निसर्गसौंदर्य , राष्ट्रप्रेम , मानवी भावना यांचा आविष्कार प्रादेशिक भाषांमधून होऊ लागला . कथा - कादंबऱ्यांमधून स्वातंत्र्याची प्रेरणा मिळू लागली . समाजसुधारणेचा विचारही व्यक्त होऊ लागला .

या काळात स्त्रिया लेखन करू लागल्या . या लेखनातून स्त्री - मन प्रभावीपणे व्यक्त होऊ लागले . नवी वृत्तपत्रे व मासिके ही समाजसुधारणा राजकीय जागृतीची वाहक ठरली .

साहित्याच्या क्षेत्राप्रमाणे कलेच्या क्षेत्रातही या काळात प्रगती झाली . संगीत अधिक लोकाभिमुख होऊ लागले . राष्ट्रीय चळवळीतसुद्धा संगीतकलेचा वापर केला गेला . मराठीत संगीत नाटके सादर केली जाऊ लागली .

भारतीय शैली आणि पाश्चात्त्य तंत्रे यांचा मेळ घालून नवी चित्रकला पुढे आली , अजिंठा शैली , मुघल व पहाडी लघुचित्रशैली यांचे या काळात पुनरुज्जीवन झाले . स्थापत्यावर पाश्चात्त्य शैलीचा प्रभाव पडून नव्या संमिश्र शैलीचा उदय झाला .

विज्ञानाविषयी अनेक ग्रंथ लिहिले जाऊ लागले . प्रयोगशीलता व वैज्ञानिक दृष्टीचे भारताच्या प्रगतीसाठी असणारे महत्त्व लोकांना उमगू लागले .

आधुनिक भारताच्या इतिहासात प्रबोधनाचा हा आविष्कारही महत्त्वाचा आहे . स्वातंत्र्य , समता , राष्ट्रवाद या कल्पनांनी भारलेल्या सुधारकांनी राजकीय क्षेत्रात राष्ट्रव्यापी चळवळ उभी केली .

स्वराज्यस्थापना

2020-05-25T10:09:00.000-07:00

शके १५५१ , फाल्गुन वद्य तृतीयेस म्हणजेच १ ९ फेब्रुवारी , १६३० रोजी पुणे जिल्ह्यातील जुन्नरजवळील शिवनेरी किल्ल्यावर शिवाजीमहाराजांचा जन्म झाला . शहाजीराजे हे दक्षिणेतील एक मातब्बर सरदार होते . मुघलांनी निजामशाही जिंकून घेण्यासाठी मोहीम हाती घेतली . या मोहिमेत विजापूरच्या आदिलशाहाने मुघलांशी सहकार्य केले . शहाजीराजांनी त्यांना प्रखर विरोध करून निजामशाही वाचवण्याचा प्रयत्न केला ; परंतु मुघल व आदिलशाही यांच्या सामर्थ्यापुढे त्यांचा निभाव लागला नाही . इ.स. १६३६ मध्ये निजामशाहीचा पाडाव होऊन ती नष्ट झाली .

निजामशाहीचे अस्तित्व संपुष्टात आल्यानंतर शहाजीराजे विजापूरच्या आदिलशाहीचे सरदार झाले . शहाजीराजांकडील भीमा व नीरा या नदयांमधील पुणे , सुपे , इंदापूर व चाकण हे परगणे हा त्यांच्या मूळ जहागिरीचा मुलूख आदिलशाहाने त्यांच्याकडेच ठेवला . आदिलशाहाकडून शहाजीराजांना कर्नाटकात बंगळूर व त्याच्या आसपासचा प्रदेश जहागीर म्हणून मिळाला .

शहाजीराजांनी पुण्याच्या जहागिरीचा कारभार शिवाजीराजे व वीरमाता जिजाबाई यांच्याकडे सोपवला . त्यांच्यासोबत दादाजी कोंडदेव हा एकनिष्ठ व अनुभवी अधिकारी दिला . दादाजीने जहागिरीमध्ये शांतता व सुव्यवस्था निर्माण केली .

सहकारी :

शिवाजीमहाराजांनी स्वराज्यस्थापनेची सुरुवात मावळ भागात केली . मावळचा प्रदेश डोंगराळ , दऱ्याखोऱ्यांचा व दुर्गम .

छत्रपती शिवाजीमहाराज

मावळच्या भौगोलिक परिस्थितीचा उपयोग महाराजांनी स्वराज्यस्थापनेत मोठ्या कौशल्याने केला . त्यांनी लोकांच्या मनात विश्वासाची व आपलेपणाची भावना निर्माण केली . या स्वराज्यस्थापनेच्या कार्यात त्यांना चांगले सवंगडी व सहकारी मिळाले . येसाजी कंक , बाजी पासलकर , बापूजी मुद्गल , नन्हेकर देशपांडे बंधू , कावजी कोंढाळकर , जिवा महाला , तानाजी मालुसरे , कान्होजी जेधे , बाजीप्रभू देशपांडे , दादाजी नरसप्रभू देशपांडे यांसारखे अनेक सवंगडी , सहकारी मिळाले . या सहकाऱ्यांच्या बळावर शिवाजीमहाराजांनी स्वराज्याचे कार्य हाती घेतले .

राजमुद्रा :

स्वराज्यस्थापनेमागील शिवाजीमहाराजांचे ध्येय त्यांच्या तत्कालीन राजमुद्रेवरून स्पष्ट होते . त्यांच्या या राजमुद्रेवर पुढील संस्कृत ओळी कोरलेल्या आहेत .

प्रतिपच्चंद्रलेखेव वर्धिष्णुर्विश्ववंदिता ॥

शाहसुनोः शिवस्यैषा मुद्रा भद्राय राजते ।

शिवाजी महाराजांची राजमुद्रा

शिवाजीमहाराजांनी या राजमुद्रेतून ' शहाजीचा पुत्र शिवाजी याचे प्रतिपदेच्या चंद्रकोरीप्रमाणे वाढत जाणारे लोकांच्या कल्याणासाठी आहे , ' अशी लोकांना ग्वाही दिलेली आहे .

स्वराज्यस्थापनेच्या हालचाली :

शिवाजीमहाराजांच्या जहागिरीतील किल्ले हे त्यांच्या अमलात नव्हते , तर ते आदिलशाहीच्या ताब्यात होते . त्या काळात किल्ल्यांचे विशेष महत्त्व होते . किल्ला ताब्यात असला म्हणजे आजूबाजूच्या प्रदेशांवर नियंत्रण ठेवता येत असे . ज्याचे किल्ले त्याचे राज्य अशीपरिस्थिती असे . यामुळे किल्ले ताब्यात घेण्याचा प्रयत्न करणे म्हणजे आदिलशाही सत्तेस आव्हान देण्यासारखे होते . आपल्या जहागिरीतील किल्ले आपल्या ताब्यात

घेण्याचे महाराजांनी ठरवले . त्यांनी मुरुंबदेव , तोरणा , कोंढाणा , पुरंदर हे किल्ले ताब्यात घेतले आणि स्वराज्याची मुहूर्तमेढ रोवली . मुरुंबदेव किल्ल्याची डागडुजी करून त्याचे नाव ' राजगड ' ठेवले . सुरुवातीच्या काळात राजगड ही स्वराज्याची पहिली राजधानी होती .

आदिलशाहीमध्ये जावळीचे मोरे , मुधोळचे घोरपडे व वाडीचे सावंत इत्यादी सरदार होते . स्वराज्यस्थापनेच्या कार्यास त्यांचा विरोध होता . या व अशांसारख्या सरदारांचा बंदोबस्त करणे हे स्वराज्यस्थापनेसाठी आवश्यक होते .

जावळीचा ताबा :

सातारा जिल्ह्यातील जावळी या ठिकाणी चद्रराव मोरे हा आदिलशाहीतील मातब्बर सरदार होता . स्वराज्यस्थापनेच्या कार्यास त्याने विरोध दर्शवला , तेव्हा इ.स. १६५६ मध्ये शिवाजीमहाराजांनी जावळीवर स्वारी करून तो प्रदेश जिंकून घेतला . तेथे आपले ठाणे वसवले . नंतर रायगडही जिंकून घेतला . जावळीवरील विजयाने महाराजांच्या कोकणातील हालचाली वाढल्या . त्यांनी किनारपट्टीवरील कल्याण व भिवंडी ही ठिकाणे जिंकून घेतली . त्यांचा संबंध पश्चिम किनारपट्टीवरील सिद्दी , पोर्तुगीज व इंग्रज या सत्तांशी आला . सत्तांशी संघर्ष करायचा असेल , तर आपल्याला प्रबळ असे आरमार उभारले पाहिजे हे महाराजांच्या लक्षात आले . त्यामुळे त्यांनी आरमार उभारणीकडे लक्ष दिले . जावळीच्या खोऱ्यात प्रतापगड हा किल्ला बांधला . जावळीची प्रचंड संपत्ती शिवाजीमहाराजांच्या हाती पडली . अशा रीतीने जावळीच्या विजयाने त्यांचे सामर्थ्य सर्व प्रकारे वाढले .

अफजलखानाचे पारिपत्य :

शिवाजीमहाराजांनी आपल्या व आसपासच्या आदिलशाही प्रदेशातील किल्ले घेण्यास सुरुवात केली होती . जावळीच्या मोऱ्यांचा विरोध मोडून काढलेला होता . कोकण किनारपट्टीवर स्वराज्यस्थापनेच्या कार्यास गती आली होती . या सर्व गोष्टी हे आदिलशाहीस आव्हान होते . या वेळी आदिलशाहीचा कारभार बडी साहेबीण पाहत होती . शिवाजीमहाराजांचा बंदोबस्त करण्यासाठी तिने आदिलशाहीतील अफजलखान या बलाढ्य व अनुभवी सरदारास पाठवले .

अफजलखान विजापूरहून तुळजापूर , पंढरपूर व रहिमतपूर या मार्गे वाईस आला . वाटेत त्याने लोकांना व मंदिरांना उपद्रव दिला . अफजलखानास वाई प्रांताची चांगली माहिती होती . वाईजवळील प्रतापगड किल्ल्याच्या पायथ्याशी शिवाजीमहाराज आणि अफजलखान यांची १० नोव्हेंबर १६५ ९ रोजी भेट झाली . या भेटीत अफजलखानाने महाराजांना दगाफटका करण्याचा प्रयत्न केला . त्यामुळे त्यांनी अफजलखानास ठार मारले . आदिलशाही सैन्याचे पारिपत्य केले .

अफजलखानाच्या वधानंतर शिवाजीमहाराजांनी लढाईतील जखमी सैनिकांना भरपाई दिली . ज्यांनी या लढाईत चांगली कामगिरी केली , त्यांना बक्षिसे दिली . अफजलखानाच्या सैन्यातील जे सैनिक व अधिकारी शिवाजीमहाराजांच्या सैन्याच्या हाती लागले त्यांना चांगली वागणूक दिली .

सिद्दी जौहरची स्वारी :

शिवाजीमहाराजांनी आदिलशाहीतील बलाढ्य सरदार अफजलखानाचे पारिपत्य केले होते . त्यानंतर त्यांनी आदिलशाहीतील पन्हाळा , वसंतगड व खेळणा हे किल्ले जिंकून घेतले . खेळणा किल्ल्यास महाराजांनी ' विशाळगड ' असे नाव दिले .

शिवाजीमहाराजांनी आदिलशाहीसमोर मोठे आव्हान निर्माण केले , तेव्हा आदिलशाहाने इ.स. १६६० मध्ये सिद्दी जौहर या कर्नुल प्रांताच्या सरदारास महाराजांवर चालून जाण्यास सांगितले . आदिलशाहाने सिद्दीला ' सलाबतखान ' असा किताब दिला . सिद्दी जौहरच्या मदतीस रस्तुम - इ - जमान , बाजी घोरपडे व फाजलखान हेही होते . या परिस्थितीत शिवाजीमहाराजांनी पन्हाळा किल्ल्यावर आश्रय घेतला . सुमारे पाच महिने सिद्दीच्या सैनिकांचा पन्हाळ्यास वेढा चालू होता . वेढ्यातून बाहेर पडणे महाराजांना कठीण झाले होते . नेतोजी पालकरने बाहेरून सिद्दीच्या सैन्यावर हल्ला करून वेढा उठवण्याचा प्रयत्न केला ; परंतु त्याचे सैन्य थोडे असल्याने ते शक्य झाले नाही . सिद्दी वेढा उठवेल अशी चिन्हे दिसत नव्हती . तेव्हा महाराजांनी सिद्दीशी बोलणी सुरू केली . त्यामुळे पन्हाळगडास दिलेल्या वेढ्यामध्ये शिथिलता निर्माण झाली .

या परिस्थितीचा फायदा शिवाजीमहाराजांनी घेतला . ते पन्हाळगडाच्या वेढ्यातून बाहेर पडून विशाळगडाकडे निघाले . ही बातमी सिद्दीस समजली . सिद्दीच्या सैन्याने त्यांचा पाठलाग केला . महाराजांनी सिद्दीच्या सैन्यास विशाळगडाच्या पायथ्याजवळ झ थोपवण्याची जबाबदारी बाजीप्रभू देशपांडे याच्याकडे सोपवली . बाजीप्रभूने गजापूरजवळील घोडखिंडीत सिद्दीच्या सैन्यास अडवले . त्याने पराक्रमाची शर्थ केली . या संघर्षात बाजीप्रभूला वीरमरण आले . बाजीप्रभूच्या सैन्याने सिद्दीच्या सैन्यास थोपवून धरल्यामुळे महाराजांना विशाळगडाकडे कूच करणे शक्य झाले . विशाळगडाकडे जाताना महाराजांनी आदिलशाही सरदार पालवनचे दळवी व शृंगारपूरचे सुर्वे यांचाही विरोध मोडून काढला . महाराज विशाळगडावर सुखरूप पोचले .

शिवाजीमहाराज पन्हाळगडाच्या वेढ्यात अडकले होते , तेव्हा मुघल सरदार शायिस्ताखानाने पुणे प्रांतावर स्वारी केलेली होती . आदिलशाहीशी संघर्ष चालू होता . मुघलांचे सैन्यही स्वराज्यावर चालून आले होते . अशा परिस्थितीत दोन शत्रूबरोबर एकाच वेळी लढणे , ही गोष्ट बरोबर होणार नाही , हे महाराजांनी लक्षात घेतले . विशाळगडावर सुखरूप पोचल्यानंतर त्यांनी आदिलशाहाबरोबर तह केला . या तहानुसार पन्हाळा किल्ला आदिलशाहाला परत केला .

मुघल सत्तेची स्थापना व विस्तार

2020-05-24T09:58:00.000-07:00

इ.स. १५२६ मध्ये दिल्ली येथील सुलतानशाही संपुष्टात आली . तेथे मुघल सत्तेची स्थापना झाली . मुघल सत्तेची स्थापना आणि तिचा विस्तार यासंबंधीची माहिती आपण मिळवणार आहोत .

बाबर :

बाबर हा मुघल सत्तेचा संस्थापक होय . तो मध्य आशियातील फरघाना राज्याचा राजा होता . मध्य आशियातील सत्तास्पर्धेमध्ये त्याला स्थैर्य लाभले नाही . त्याने अफगाणिस्तानातील काबूल , गझनी आणि त्याच्या आसपासचा प्रदेश जिंकून घेतला . अफगाणिस्तानमध्ये त्याने आपली सत्ता स्थिर केली . भारतातील संपत्तीसंबंधीचे वर्णन त्याने ऐकलेले होते , म्हणूनच त्याने भारतावरील स्वारीची आखणी केली .

बाबर

दिल्लीमध्ये इब्राहीम लोदी हा सुलतान राज्यकारभार करत होता . सुलतानशाहीतील पंजाबच्या प्रदेशात दौलतखान लोदी हा प्रमुख अधिकारी होता . इब्राहीम लोदी आणि दौलतखान लोदी याच्या संबंधांमध्ये तणाव निर्माण झाला . दौलतखानाने भारतावर आक्रमण करण्यासाठी बाबराला निमंत्रित केले . ही संधी साधून बाबराने भारतावर आक्रमण केले . बाबराच्या आक्रमणास विरोध करण्याकरिता इब्राहीम लोदी सैन्य घेऊन निघाला . इब्राहीम लोदी आणि बाबर यांच्यामध्ये २१ एप्रिल १५२६ या दिवशी पानिपत या ठिकाणी लढाई झाली . या लढाईमध्ये बाबराने भारतात प्रथमच तोफखान्याचा प्रभावी बाबर उपयोग केला . इब्राहीम लोदीच्या सैन्याचा पराभव केला . या लढाईनंतर पुढे दिल्लीकडे गेला . भारताच्या इतिहासामध्ये ही पानिपतची पहिली लढाई म्हणून ओळखली जाते .

पानिपतच्या लढाईनंतर बाबराला राजपुतांच्या विरोधास तोंड दयावे लागले . मेवाडच्या राणासंगाने राजपूत राजांना एकत्र आणले . बाबर आणि राणासंग यांच्यामध्ये खानुआ या ठिकाणी लढाई झाली . या लढाईत राणासंग आणि त्याच्या सैन्याने पराक्रमाची शर्थ केली , तथापि याही लढाईत बाबराचा तोफखाना आणि त्याचे राखीव सैन्य यांनी मोठी प्रभावी कामगिरी केली . राणासंगाच्या सैन्याचा पराभव झाला . अशा रीतीने राजपुतांकडून मिळालेल्या आव्हानावर मात करण्यात बाबर यशस्वी झाला . इ.स. १५३० मध्ये बाबराचा मृत्यू झाला .

हुमायून :

बाबराच्या मृत्यूनंतर त्याचा मुलगा हुमायून गादीवर आला , बाबराने अफगाणांची सत्ता संपुष्टात आणलेली होती . अफगाण हे मुघलांचे विरोधक झालेले होते . बिहारमधील अफगाणांचा प्रमुख शेरखान आणि हुमायून यांच्यामध्ये चौसा या ठिकाणी लढाई झाली . शेरखानाने या लढाईत हुमायूनचा पराभव केला . चौसाच्या लढाईनंतर शेरखानाने ' शेरशाह ' हे नवीन नाव धारण केले . हुमायून व शेरशाह यांच्यामध्ये कनोज येथे इ.स. १५४० मध्ये पुन्हा लढाई झाली . याही लढाईत शेरशाहाने हुमायूनचा पराभव केला . शेरशाहाने आग्रा , दिल्ली जिंकून घेतले . बाबराने स्थापन केलेले राज्य हुमायून गमावून बसला . शेरशाहाने दिल्ली येथे सूर घराण्याची सत्ता स्थापन केली . हुमायूनला पुढे पंधरा वर्षे राज्याविना भटकंती करावी लागली .

शेरशाह सूर :

दिल्लीवर सत्ता प्रस्थापित केल्यानंतर शेरशाहाने आपल्या राज्याचा विस्तार केला . त्याच्या साम्राज्यामध्ये पंजाब , मुलतान , सिंध , राजस्थानचा बराचसा भाग , माळवा , बुंदेलखंड या प्रदेशांचा समावेश होता .

शेरशाहाने प्रशासनामध्ये कार्यक्षमता आणली . जमीन महसूल पद्धतीमध्ये सुधारणा केली . एकूण पीक उत्पादनापैकी शेतकऱ्यांनी सरकारला द्यायचा हिस्सा निश्चित केला . त्याने राज्यात शांतता व सुव्यवस्था निर्माण केली . लोककल्याणाकडे विशेष लक्ष पुरवले . राजधानीला जोडणाऱ्या महामार्गावर सरायांचे जाळे निर्माण केले . सैन्याच्या हालचालींसाठी व टपालाची ने - आण करणाऱ्या सेवकांसाठी सरायांचा उपयोग होत होता . शेरशाहाने चलनव्यवस्थेत सुधारणा केली . रुपया हे नाणे त्यानेच सुरू केले . त्याने व्यापार आणि व्यवसायास चालना दिली . साम्राज्याच्या बाहेरून साम्राज्यात वस्तू आणताना त्यावरील अनावश्यक कर त्याने रद्द केले .

शेरशाहाचे नाणे - रुपया

शेरशाह हा न्यायी होता . सर्वसामान्य लोकांना न्याय मिळावा , असा त्याचा कटाक्ष होता . गरिबांसाठी त्याने मोफत अन्नछत्रालये सुरू केली . अनाथ मुले , विधवा स्त्रिया यांना मदत मिळावी असा त्याचा प्रयत्न असे . अशा रीतीने कार्यक्षम प्रशासनाबरोबरच जनहित साधण्याचा त्याने प्रयत्न केला . इ.स. १५४५ मध्ये शेरशाहाचा मृत्यू झाला .

अकबर :

सम्राट अकबर

हुमायूनने अफगाणांकडून दिल्ली पुन्हा जिंकून घेतली . त्यानंतर लगेचच हुमायूनचा मृत्यू झाला .त्यानंतर त्याचा मुलगा अकबर हा गादीवर आला . अकबराचा अफगाणांबरोबर संघर्ष अटळ होता . सूर घराण्यातील सुलतान मुहम्मद आदिलशाह याचा सेनापती हेमू याच्या बरोबर १५५६ मध्ये अकबराची पानिपत येथे लढाई झाली . अकबराने हेमूच्या सैन्याचा पराभव केला . मुघलांनी निर्णायक विजय मिळवला . सूर घराण्याची सत्ता कायमची संपुष्टात आली . ही पानिपतची दुसरी लढाई म्हणून ओळखली जाते .

अकबर हा एक सुजाण आणि जागरूक शासक होता . त्याने समाजातील अनिष्ट प्रथांना आळा घालण्याचा प्रयत्न केला . युद्धकैदयांना गुलाम केले जाण्याची प्रथा बंद केली . यात्रा कर , जिझिया कर यांसारखे कर रद्द केले . सती , बालहत्या यांसारख्या प्रथांवर बंदी घातली . विधवांच्या पुनर्विवाहास मान्यता दिली .

अकबराचे धार्मिक धोरण उदार व सहिष्णू होते . सर्व धर्मांतील चांगली तत्त्वे एकत्र करून अकबराने ' दीन - इ - इलाही ' ही नवी व्यवस्था निर्माण केली . मानवतावाद , एकेश्वरवाद आणि विश्वबंधुत्व या तत्त्वांवर आधारित ही नवी व्यवस्था होती . हा एक विश्वधर्माचा प्रयोग होता . अकबराने दीन - इ - इलाही स्वीकारण्याची सक्ती कोणावरही केली नाही .

अकबर हा विदयाप्रेमी आणि कलाप्रेमी होता . अकबराच्या दरात अनेक विद्वान व्यक्ती , तसेच गुणी कलाकार होते . अबूल विद्वान पंडित व इतिहासकार होता . फैजी हा कवी व तत्त्वज्ञ होता . मुत्सद्देगिरी व चातुर्यासाठी बिरबल प्रसिद्ध होता . तानसेन हा संगीत सम्राट होता . बदायुनी हा प्रसिद्ध इतिहासकार होता . गुणग्राहकता , दृष्टी , मानवतावादी दृष्टिकोन इत्यादी गुणांमुळे अकबर हा एक महान राज्यकर्ता म्हणून इतिहासात प्रसिद्ध आहे . इ.स .१६०५ मध्ये सम्राट अकबराचा मृत्यू झाला .

अकबराचे साम्राज्य उत्तरेला काश्मीरपासून दक्षिणेला अहमदनगरपर्यंत , तर पश्चिमेला काबूल , कंदाहारपासून पूर्वेला बिहार , बंगालपर्यंत पसरले होते . अकबराने आपले एकछत्री साम्राज्य निर्माण केले . या साम्राज्य निर्मितीमध्ये मेवाडचा राणा प्रताप आणि अहमदनगरची चांदबिबी यांनी अकबराविरुद्ध केलेला संघर्ष उल्लेखनीय आहे .

राणा प्रताप :

महाराणा प्रताप

अकबराला आपल्या राज्याचा विस्तार करायचा होता . अकबराच्या या साम्राज्यवादी धोरणास मेवाडचा राणा उदयसिंह याने विरोध दर्शवला . मेवाडची राजधानी चितोडला अकबराने वेढा दिला व चितोडचा किल्ला जिंकून घेतला . उदयसिंहाच्या मृत्यूनंतर मेवाडच्या गादीवर महाराणा प्रताप आला . त्याने मेवाडच्या स्वातंत्र्यासाठी अकबराबरोबर संघर्ष चालू ठेवला . कितीही प्रतिकूल परिस्थिती निर्माण झाली तरीही त्यास तोंड द्यायचे , असा निर्धार त्याने केला . अकबराला शेवटपर्यंत मेवाड जिंकून घेता आला नाही . अशा रीतीने राणा प्रतापने अखेरपर्यंत मेवाडच्या स्वातंत्र्यासाठी संघर्ष केला .

चांदबिबी :

इ.स. १५९५ मध्ये मुघलांनी निजामशाहीची राजधानी अहमदनगरवर हल्ला केला . मुघल सैन्याने अहमदनगरच्या किल्ल्याला वेढा दिला . अहमदनगरच्या राजघराण्यातील कर्तबगार स्त्री चांदबिबीने अत्यंत धैर्याने तो किल्ला लढवला . या वेळी निजामशाहीतील सरदारांमध्ये दुही निर्माण झाली . या दुहीतून चांदबिबीस ठार मारले गेले . पुढे मुघलांनी अहमदनगरचा किल्ला जिंकून घेतला . मात्र संपूर्ण निजामशाहीचे राज्य मुघलांच्या ताब्यात आले नाही .

१८५७ चा स्वातंत्र्यलढा

2020-05-23T02:33:00.001-07:00

१८५७ साली इंग्रज सत्तेला हादरवून टाकणारा मोठा लढा भारतात झाला . हा लढा काही अचानक उद्भवला नाही . त्यापूर्वीही भारतात इंग्रजांविरुद्ध अनेक लढे झाले होते . मात्र १८५७ च्या लढ्याची व्याप्ती आणि त्यामागची भूमिका लक्षात घेऊन त्याला ' स्वातंत्र्यसमर ' हे नाव स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर यांनी दिले . सावरकरांनी ज्या पुस्तकातून ही मांडणी केली त्या ' १८५७ चे स्वातंत्र्यसमर ' या पुस्तका अनेक क्रांतिकारकांना ब्रिटिशांविरुद्ध लढण्याची प्रेरणा दिली .

१८५७ पूर्वीचे लढे :

भारतात ज्या ज्या भागात इंग्रजांची सत्ता स्थापन झाली , तेथील लोकांना इंग्रज शासनाचे दुष्परिणाम भोगावे लागले . त्यामुळे त्यांनी इंग्रजांच्या विरोधात लढे दिले . शेतकरी , कारागीर , आदिवासी , फकीर , सैनिक अशा विविध गटांनी हे लढे दिले .

कंपनी सरकारच्या काळात शेतकऱ्यांचे शोषण झाले . त्यामुळे शेतकरी वर्गात असंतोष निर्माण झाला . सन १७६३ ते १८५७ या काळात बंगालमध्ये प्रथम संन्याशांच्या व त्यानंतर फकिरांच्या नेतृत्वाखाली शेतकऱ्यांनी लढे दिले . असेच लढे गुजरात , राजस्थान , महाराष्ट्र व दक्षिण भारतातही झाले .

भारतातील आदिवासी व वन्य जमातींनीही इंग्रज सत्तेला आव्हान दिले . जंगल संपत्तीवर उदरनिर्वाह करण्याच्या त्यांच्या हक्कांवर ब्रिटिशांच्या कायदयांनी गदा आणली . छोटा नागपूर परिसरातील कोलाम , उडीसातील गोंड , महाराष्ट्रातील कोळी , भिल्ल , रामोशी यांनी इंग्रजांविरुद्ध लढे दिले . बिहारमध्ये संथाळांनी फार मोठ्या प्रमाणावर लढा दिला . हा लढा दडपण्यासाठी इंग्रजांना अनेक वर्षे लष्करी मोहिमा कराव्या लागल्या . महाराष्ट्रात उमाजी नाईक यांनी केलेला लढाही असाच उग्र होता . उमाजींनी आपल्या रामोशी बांधवांना व स्थानिक युवकांना संघटित करून इंग्रजांविरुद्ध बंड केले . त्यांनी एक जाहीरनामा काढून इंग्रजांविरुद्ध लढा देण्याचे व इंग्रजी सत्ता झुगारून देण्याचे आवाहन केले . १८३२ साली त्यांना फाशी देण्यात आले .

कोल्हापूर परिसरात गडकऱ्यांनी व कोकणात फोंड - सावंतांनी इंग्रजांविरुद्ध लढे दिले . इंग्रजांच्या दडपशाहीविरुद्ध १८५७ सालापूर्वी देशाच्या निरनिराळ्या भागांत काही जमीनदार आणि राजेरजवाड्यांनीही लढे दिले .

इंग्रजांच्या लष्करातील हिंदी शिपायांनीदेखील आपल्या अधिकाऱ्यांविरुद्ध वेळोवेळी लढे दिले होते . त्यांपैकी १८०६ सालचा वेल्लोर येथील तसेच १८२४ सालचा बराकपूर येथील लढा , असे दोन्ही लढे विशेष उग्र स्वरूपाचे होते .

इंग्रजांच्या विरोधी झालेले हे सर्व लढे स्थानिक स्वरूपाचे व एकाकी असल्यामुळे इंग्रजांनी ते मोडून काढले हे खरे ; परंतु त्यामुळे लोकांमधील असंतोष फक्त दडपला गेला . तो नाहीसा झाला नाही , मात्र जनतेतील असंतोषाचा वणवा १८५७ मध्ये भडकला . दारूच्या कोठारावर ठिणगी पडावी तसे १८५७ साली घडले आणि भारतातील भिन्न वर्गामध्ये साचत गेलेल्या इंग्रजविरोधी असंतोषाचा उद्रेक अभूतपूर्व अशा लढ्याने झाला .

१८५७ च्या लढ्याची कारणे :

इंग्रजपूर्व काळात भारतात राजवट बदलली तरी गावगाडा पूर्वीसारखा चालू राही . इंग्रजांनी मात्र प्रचलित व्यवस्था मोडून नवीन व्यवस्था अस्तित्वात आणली . त्यामुळे भारतीयांच्या मनात अस्थिरतेची व असुरक्षिततेची भावना निर्माण झाली व वाढत गेली .

आर्थिक कारणे :

इंग्रजांनी सुरू केलेल्या नव्या महसूल पद्धतीमुळे शेतकऱ्यांची आर्थिक स्थिती खालावली . इंग्रजांच्या व्यापारी धोरणामुळे भारतातील उद्योगधंदयांचा -हास झाला . त्यामुळे अनेक कारागीर बेकार झाले . त्यांच्या मनात इंग्रजविरोधी भावना बळावली . तसेच जी संस्थाने इंग्रजांनी ताब्यात घेतली , तेथील सैनिक बेकार झाले व तेही इंग्रजांचे विरोधक बनले .

सामाजिक कारणे :

भारतीय समाजातील अनेक परंपरागत चालीरीती व रूढी यांत इंग्रज शासकांनी हस्तक्षेप केला . त्यांनी सतीबंदीचा कायदा , विधवा विवाहविषयक कायदा असे कायदे केले . असे कायदे करून परकीय सरकार आपली जीवनपद्धती मोडू पाहत आहे , असा लोकांचा समज झाला . त्यामुळे ते असंतुष्ट बनले .

राजकीय कारणे :

१७५७ सालापासून इंग्रजांनी अनेक भारतीय राज्ये नष्ट केली होती . सन १८४८ ते १८५६ या दरम्यान लॉर्ड डलहौसी याने अनेक संस्थाने खालसा केली . गैरकारभाराची सबब पुढे करून त्याने अयोध्येच्या नवाबाला पदच्युत केले . त्याचे संस्थान ताब्यात घेतले . सातारा , झाशी , नागपूर इत्यादी काही संस्थाने तेथील राजांच्या दत्तकपुत्रांचा वारसाहक्क नामंजूर करून खालसा केली . काही पदच्युत राजांच्या वारसदारांचे तनखे रद्द केले . त्यामुळे त्यांच्यात तीव्र असंतोष पसरला .

हिंदी सैनिकांतील असंतोष :

हिंदी सैनिकांना इंग्रज अधिकारी तुच्छतेने वागवत . सैन्यात सुभेदारपदापेक्षा वरचे पद त्यांना दिले जात नसे . गोऱ्या सैनिकांपेक्षा त्यांचा पगार कमी असे . त्यांना सुरुवातीला दिले जाणारे भत्तेही इंग्रजांनी हळूहळू कमी केले . अशा अनेक कारणांमुळे हिंदी सैनिकांत असंतोष साचत गेला .

तात्कालिक कारण :

इंग्रजांनी १८५६ साली हिंदी सैनिकांच्या हाती लांब पल्ल्याच्या एन्फिल्ड बंदुका दिल्या . त्यात वापरण्यासाठी नवी काडतुसे दिली . त्या काडतुसांवरील आवरण दातांनी तोडावे लागे . काडतुसांवरील आवरणाला गाईची किंवा डुकराची चरबी लावलेली असते , अशी बातमी पसरली . त्यामुळे हिंदू - मुस्लिमांच्या धार्मिक भावना दुखावल्या आणि सैनिकांमध्ये असंतोष पसरला .

वणवा पेटला :

मंगल पांडे

२९ मार्च १८५७ रोजी पहिला भडका बराकपूर येथील लष्करी छावणीत उडाला . काडतुसे वापरण्याची सक्ती करणाऱ्या इंग्रज अधिकाऱ्यावर मंगल पांडे यांनी गोळी झाडली . त्यांना अटक करून फाशी दिले गेले . ही बातमी देशातील इतर लष्करी छावण्यांमध्ये वणव्यासारखी पसरली . १० मे १८५७ रोजी मेरठ छावणीतील हिंदी सैनिकांची पूर्ण पलटणच बंड करून उठली . सैनिकांनी दिल्लीकडे कूच केले . वाटेत हजारो सामान्य नागरिक त्यांना सामील झाले . दिल्लीला पोचताच तेथील इंग्रजांच्या छावणीतील हिंदी शिपाई त्यांना येऊन मिळाले . त्यांनी मुघल बादशाहा बहादुरशाहा जफर यांच्याकडे लढ्याचे नेतृत्व दिले . भारताचा सम्राट म्हणून त्यांच्या नावाने द्वाही फिरवण्यात आली .

लढ्याची व्याप्ती :

पाहता पाहता लढ्याचे लोण उत्तर भारतभर पसरले , बिहारपासून राजपुतान्यापर्यंतच्या इंग्रज छावण्यांतील हिंदी सैनिकांनी बंडाचे निशाण उभारले . त्यांना अनेक लोक येऊन मिळाले . मे महिन्यात लढ्याला सुरुवात झाल्यानंतरच्या तीन - चार महिन्यांत पूर्व पंजाब , दिल्लीचा परिसर , रोहिलखंड , बुंदेलखंड , अलाहाबाद , अयोध्या , पश्चिम बिहार या प्रदेशांमध्ये हा वणवा पसरला . त्याचे लोण दक्षिण भारतातही पोहोचले . सातारा छत्रपतींचे वारसदार शहाजी प्रताप व कारभारी रंगो बापूजी , कोल्हापूरचे चिमासाहेब , नरगुंदकर भावे , अहमदनगर जिल्हयातील संगमनेरजवळील भागोजी नाईक इत्यादी या लढ्यात अग्रभागी होते . नाशिक जिल्ह्यातील पेठ , सुरगाण्याच्या राणीसारख्या स्त्रियाही त्यात सामील झाल्या .

१८५७ साली खानदेशात कजारसिंग यांच्या नेतृत्वाखाली झालेले भिल्लांचे लढे व सातपुडा भागात शंकरशाहांच्या नेतृत्वाखालील स्थानिक लढे इंग्रजांनी चिरडून टाकले . खानदेशातील लढ्यात सुमारे ४०० भित्त स्त्रिया सहभागी झाल्या होत्या .

लढ्याचे नेतृत्व :

मुघल साम्राज्य दुबळे झाल्यानंतर नादिरशाह , अब्दालीसारख्या परकीयांनी हिंदुस्थानवर आक्रमण करावयास सुरुवात केली . मुघल साम्राज्य त्यांना प्रतिकार करू शकत नाही हे लक्षात आल्यानंतर मराठ्यांनी परकीय आक्रमणापासून हिंदुस्थानच्या रक्षणाची जबाबदारी आपल्या शिरावर घेतली . त्याच भूमिकेतून मराठे अब्दाती विरुद्ध पानिपतावर लढले . १८५७ च्या स्वातंत्र्यलढ्यात दुबळ्या मुघल साम्राज्याचा वारसदार बहादुरशाहा इंग्रजांविरुद्ध लढण्यास असमर्थ आहे . हे लक्षात आल्यानंतर बहादुरशाहाचे नेतृत्व मान्य काम नानासाहेब पेशवे ,

झाशीची राणी लक्ष्मीबाई , तात्या टोपे यांनी १८५७ च्या स्वातंत्र्यलढ्याची सूत्रे आपल्या हातात घेतली . याचाच परिणाम या स्वातंत्र्यलढ्यात हिंदू - मुस्लीम बांधवांचे ऐक्य झाल्याचे दिसून येते .

नानासाहेब पेशवे

तात्या टोपे

कुंवरसिंह व मुघल सेनापती बख्तखान या नेत्यांची कामगिरी महत्त्वाची आहे . दिल्ली , कानपूर , लखनौ , झाशी येथील व पश्चिम बिहारच्या भागातील लढ्याचे स्वरूप विशेष उग्र होते . दिल्लीच्या रक्षणाची जबाबदारी बख्तखान याने आपल्या शिरावर घेतली . दिल्ली हस्तगत करण्यासाठी इंग्रजांनी आपली सर्व शक्ती पणाला लावली .सप्टेंबर १८५७ मध्ये इंग्रजांनी दिल्लीचा ताबा घेतला . बहादुरशाहा यांना कैद केले व त्यांच्या मुलांची हत्या केली .

पश्चिम बिहारमध्ये जगदीशपूरचे जमीनदार कुंवरसिंह हे लढ्यात उतरले . रोहिलखंडात मौलवी अहमदउल्ला यांनी लोकांना इंग्रजांविरुद्ध लढण्यास प्रेरणा दिली .

बीमोड :

स्वातंत्र्य योद्धे व त्यांचे नेते प्राणांची पर्वा न करता इंग्रजांविरुद्ध लढले ; परंतु अचानक सुरू झालेल्या लढ्याच्या पहिल्या धक्क्यातून इंग्रज लवकरच सावरले . पुढील सहा महिन्यांतच संघर्षाचे स्वरूप पालटले . हातून गेलेली सर्व महत्त्वाची ठिकाणे इंग्रजांनी परत मिळवली . राणी लक्ष्मीबाई , कुंवरसिंह , अहमदउल्ला हे धारातीर्थी पडले . बहादुरशाहांना रंगून येथे बंदिवासात ठेवण्यात आले . नानासाहेब व बेगम हजरत महल यांनी नेपाळमध्ये आश्रय घेतला . तात्या टोपे मात्र सुमारे दहा महिने इंग्रजांविरुद्ध लढत राहिले ; परंतु फितुरीमुळे ते इंग्रजांच्या हाती पडले . त्यांना इंग्रजांनी फासावर चढवले . अशा रीतीने सन १८५८ च्या अखेरीपर्यंत इंग्रजांनी हा लढा कठोरपणे दडपून टाकला .

लढ्याचे स्वरूप :

१८५७ च्या या लढ्याची सुरुवात हिंदी सैनिकांमधील असंतोषाच्या उद्रेकाने झाली . पुढे त्यात शेतकरी , कारागीर वगैरे सामान्य लोकही सामील झाले . तसेच काही जमीनदार व राजेरजवाडेही त्यात सहभागी झाले . इंग्रजांच्या जाचक वर्चस्वातून मुक्त होण्यासाठी भारतीयांनी केलेला हा सशस्त्र संग्राम होता . या लढ्यात हिंदू व मुसलमान , भिन्न जातीजमाती , अमीर - उमराव व सामान्य लोक यांचा सहभाग होता . इंग्रजांचे भारतातून उच्चाटन करणे हे त्यांचे समान ध्येय होते . त्यामुळे या लढ्याला व्यापक राष्ट्रीय स्वरूप प्राप्त झाले .

अपयश का आले ? :

१८५७ चा लढा मोठ्या प्रमाणावर झाला ; परंतु इंग्रजी सत्ता नष्ट झाली नाही , कारण लढ्यामध्ये एकसूत्रता नव्हती . एककेंद्री नेतृत्व नव्हते . तसेच लढणाऱ्यांजवळ पुरेशी शस्त्रास्त्रे नव्हती . सुशिक्षित भारतीय व बहुसंख्य संस्थानिक लढ्यापासून अलिप्त राहिले . याउलट इंग्रजांजवळ एककेंद्री नेतृत्व होते . शिस्तबद्ध सैन्य होते . अद्ययावत शस्त्रास्त्रे होती . अनुभवी सेनानी होते . दळणवळणाचे नियंत्रण त्यांच्या हाती होते . त्यामुळे त्यांच्यापुढे भारतीयांचा निभाव लागला नाही . १८५७ चा लढा अयशस्वी ठरला असला , तरी त्यांच्यातील हुतात्म्यांचे हौतात्म्य वाया गेले नाही . हा लढा भारतीयांना पुढे प्रेरणादायी ठरला . या लढ्यामुळे इंग्रज सत्ता हादरली .

परिणाम :

१८५७ च्या लढ्याचे फार दूरगामी परिणाम झाले . इंग्रजी सत्तेविरुद्ध भारतीयांमध्ये असलेल्या असंतोषामुळे हा लढा झाला याची जाणीव इंग्लंडच्या राज्यकर्त्यांना झाली . भारतातील इंग्रजी सत्ता कंपनीच्या हाती सुरक्षित नाही , अशी त्यांची पक्की धारणा झाली , म्हणून त्यांनी १८५८ साली एक कायदा करून ईस्ट इंडिया कंपनीची भारतातील सत्ता संपुष्टात आणली . भारताचा कारभार ब्रिटिश पार्लमेंटने आपल्या हाती घेतला .

राणीचा जाहीरनामा :

इंग्लंडची राणी व्हिक्टोरिया हिने भारतीयांना उद्देशून नोव्हेंबर १८५८ मध्ये एक जाहीरनामा काढला . सर्व भारतीय आपले प्रजाजन आहेत . वंश , धर्म , जात किंवा जन्मस्थान यांवरून प्रजाजनांत भेदभाव केला जाणार नाही , शासकीय नोकऱ्या देताना गुणवत्ता हाच निकष राहील असे राणीने जाहीर केले . भारतीयांच्या धार्मिक बाबतींत सरकार हस्तक्षेप करणार नाही असेही आश्वासन दिले . भारतीय संस्थानिकांशी इंग्रजांनी केलेले करार पाळले जातील , कोणतेही संस्थान यापुढे खालसा केले जाणार नाही , अशी स्पष्ट ग्वाही राणीच्या जाहीरनाम्याने दिली .

लष्कराची पुनर्रचना :

भारतातील इंग्रज लष्कराची पुनर्रचना करण्यात आली . युरोपीय सैनिक आणि अधिकारी यांच्या संख्येत वाढ करण्यात आली . भारतीय सैनिकांच्या पलटणी जातीनिहाय करण्यात आल्या . तोफखाना हा पूर्णपणे इंग्रज अधिकाऱ्यांच्या ताब्यात ठेवण्यात आला . हे सर्व करण्यामागे भारतीय सैनिक एकत्र येऊ नयेत व त्यांनी पुन्हा असा लढा उभारू नये , हा इंग्रजांचा हेतू होता .

धोरणात्मक बदल :

१८५७ नंतर ब्रिटिशांनी आपल्या अंतर्गत धोरणातही बदल केले . भारताच्या सामाजिक बाबतींत ढवळाढवळ करायची नाही , असे धोरण त्यांनी स्वीकारले . त्याचबरोबर भारतीयांची सामाजिक एकजूट होऊ नये म्हणून ब्रिटिश शासन प्रयत्नशील राहिले . ' फोडा आणि राज्य करा ' या नीतीचा वापर करून भारतातील साम्राज्य जास्तीत जास्त दृढ करण्यावर त्यांनी भर दिला .

भारतीयांवरही या लढ्याचा खोलवर परिणाम झाला . प्रादेशिक निष्ठांच्या जागी राष्ट्रीय भावनेचा उदय होऊ लागला . ब्रिटिशांशी लढा देण्यासाठी वापरलेले मार्ग निरुपयोगी ठरल्यामुळे नवे मार्ग शोधण्याची गरज भारतीयांना जाणवू लागली . १८५७ चा स्वातंत्र्यलढा हा भारताच्या स्वातंत्र्य चळवळीचे प्रेरणास्रोत ठरला .

ब्रिटिश सत्तेचा भारतावरील परिणाम

2020-05-21T10:02:00.000-07:00

इंग्लिश ईस्ट इंडिया कंपनीने १७५७ ते १८५६ या कालावधीत जवळजवळ संपूर्ण भारत हस्तगत केला . आपली सत्ता दृढ करण्यासाठी इंग्रजांनी येथे नवी राज्यव्यवस्था उभारली .

दुहेरी राज्यव्यवस्था :

रॉबर्ट क्लाइव्हने १७६५ साली बंगालमध्ये दुहेरी राज्यव्यवस्था अस्तित्वात आणली . महसूल गोळा करण्याचे काम कंपनीने हाती घेतले , तर शांतता व सुव्यवस्था राखण्याचे काम बंगालच्या नवाबाकडे ठेवले . यालाच ' दुहेरी राज्यव्यवस्था ' असे म्हणतात .

दुहेरी राज्यव्यवस्थेचे दुष्परिणाम कालांतराने दिसू लागले . सामान्य जनतेकडून कररूपाने वसूल केलेले पैसे कंपनीतील अधिकाऱ्यांनी स्वतःच्या खिशात घातले . भारतातील व्यापाराचा मक्ता फक्त ईस्ट इंडिया कंपनीला दिल्यामुळे इंग्लंडमधील अनेक व्यापाऱ्यांना कंपनीचा हेवा वाटत होता . कंपनीच्या भारतातील कारभारावर इंग्लंडमध्ये टीका होऊ लागली , तेव्हा कंपनीच्या कारभारावर नियंत्रण घालण्यासाठी इंग्लंडच्या पार्लमेंटने काही महत्त्वाचे कायदे केले .

पार्लमेंटने केलेले कायदे :

१७७३ च्या रेग्युलेटिंग कायद्यानुसार बंगालच्या गव्हर्नरला ' गव्हर्नर जनरल ' असा हुद्दा देण्यात आला . मुंबई व मद्रास इलाख्यांच्या धोरणावर नियंत्रण ठेवण्याचा अधिकार त्याला मिळाला . त्याच्या मदतीला चार सदस्यांची समिती नेमण्यात आली .

१७८४ मध्ये पिटचा भारतविषयक कायदा मंजूर झाला . कंपनीच्या भारतातील राज्यकारभारावर पार्लमेंटचे नियंत्रण ठेवण्यासाठी एक कायम स्वरूपाचे नियामक मंडळ स्थापन करण्यात आले .कंपनीला भारतातील राज्य कारभाराविषयी आदेश देण्याचा अधिकार या मंडळाला देण्यात आला . १८१३ , १८३३ व १८५३ मध्ये कंपनीच्या कारभारात फेरबदल करणारे कायदे पार्लमेंटने केले . अशा प्रकारे कंपनीच्या भारतातील प्रशासनावर ब्रिटिश सरकारचे अप्रत्यक्ष नियंत्रण अस्तित्वात आले .

इंग्रज सत्तेच्या आगमनापाठोपाठ नवी प्रशासकीय पद्धत भारतात रूढ झाली . मुलकी नोकरशाही , लष्कर , पोलीस दल व न्यायसंस्था हे इंग्रजांच्या भारतातील प्रशासनाचे प्रमुख आधारस्तंभ होते .

मुलकी नोकरशाही :

भारतात इंग्रजांची सत्ता दृढ करण्यासाठी इंग्रजांना नोकरशाहीची गरज होती . लॉर्ड कॉर्नवालिस याने नोकरशाहीची निर्मिती केली . मुलकी नोकरशाही हा इंग्रजी शासनाचा महत्त्वाचा घटक बनला . कंपनीच्या अधिकाऱ्यांनी खासगी व्यापार करू नये , असा नियम त्याने घालून दिला . त्यासाठी त्याने अधिकाऱ्यांचे पगार वाढवले .

प्रशासनाच्या सोईसाठी इंग्रजांच्या ताब्यातील प्रदेशांची जिल्हावार विभागणी करण्यात आली . जिल्हाधिकारी हा जिल्हा शासनाचा प्रमुख असे . महसूल गोळा करणे , न्याय देणे , शांतता व सुव्यवस्था राखणे त्याची जबाबदारी असे . अधिकाऱ्यांची भरती इंडियन सिव्हिल सर्व्हिसेस ( आय . सी . एस . ) या स्पर्धात्मक परीक्षेद्वारे केली जाऊ लागली .

लष्कर व पोलीस दल :

भारतातील इंग्रजांच्या ताब्यातील प्रदेशांचे संरक्षण करणे , नवे प्रदेश हस्तगत करणे व भारतातील इंग्रजांविरोधी उठाव मोडून काढणे ही लष्कराची कामे होती . देशात कायदा व सुव्यवस्था राखणे हे पोलीस दलाचे काम असे .

न्यायव्यवस्था :

इंग्लंडमधील न्यायव्यवस्थेच्या धर्तीवर इंग्रजांनी भारतात नवी न्यायव्यवस्था स्थापन केली . प्रत्येक जिल्ह्यात मुलकी खटल्यासाठी दिवाणी न्यायालय व फौजदारी खटल्यासाठी फौजदारी न्यायालय स्थापन केले . त्यांच्या निर्णयांच्या फेरविचारासाठी उच्च न्यायालये स्थापन केली .

कायदयापुढील समानता :

भारतामध्ये पूर्वी ठिकठिकाणी वेगवेगळे कायदे होते . न्यायदानात जातींनुसार भेदभाव केला जाई . लॉर्ड मेकॉलेच्या नेतृत्वाखाली स्थापन झालेल्या विधिसमितीने कायदयाची संहिता तयार केली . सर्व भारतात एकच कायदा लागू केला . कायदयापुढे सर्व समान आहेत , हे तत्त्व इंग्रजांनी रूढ केले . या पद्धतीतसुद्धा काही दोष होते . युरोपीय लोकांवरील खटले चालवण्यासाठी स्वतंत्र न्यायालये व वेगळे कायदे अस्तित्वात होते . नवे कायदे सामान्य लोकांना समजत नसत . न्याय ही सामान्य लोकांसाठी खूपच खर्चीक बाब होती . खटले वर्षानुवर्षे चालत .

इंग्रजांची आर्थिक धोरणे :

प्राचीन काळापासून भारतावर आक्रमण होत राहिली . अनेक आक्रमक भारतामध्ये स्थायिक झाले . ते भारतीय संस्कृतीशी समरस झाले . त्यांनी जरी येथे राज्य केले , तरी भारताच्या अर्थव्यवस्थेत मूलभूत बदल केले नाहीत . इंग्रजांचे मात्र असे नव्हते .

इंग्लंड हे आधुनिक राष्ट्र होते . औदयोगिक क्रांतीमुळे तेथे भांडवलशाही अर्थव्यवस्था रूढ झाली होती . या व्यवस्थेला पोषक अशी अर्थव्यवस्था त्यांनी भारतात रुजवली . त्यामुळे इंग्लंडचे आर्थिक लाभ झाले ; परंतु भारतीयांचे मात्र आर्थिक शोषण होऊ लागले .

जमीन महसूलविषयक धोरण :

इंग्रजी अंमल सुरू होण्यापूर्वी खेड्यातील अर्थव्यवस्था स्वयंपूर्ण होती . शेती व इतर उदयोग यांच्याद्वारे गावाच्या गरजा गावातच भागत असत . जमीन महसूल हे राज्याच्या उत्पन्नाचे प्रमुख साधन होते . इंग्रजपूर्व काळात पिकानुरूप शेतसारा आकारला जात असे . पीक चांगले आले नाही , तर शेतसाऱ्यात मिळे . महसूल प्रामुख्याने धान्यरूपाने घेतला जाई . शेतसारा भरण्यास उशीर झाला , तरी शेतकऱ्यांकडून जमीन काढून घेतली जात नसे .

उत्पन्न वाढवण्यासाठी इंग्रजांनी महसूल पद्धतीत महत्त्वाचे बदल केले . इंग्रजांनी जमिनीची मोजणी करून जमिनीच्या क्षेत्रानुसार शेतसाऱ्याची आकारणी निश्चित केली . रोख रकमेत व ठरावीक वेळेत शेतसारा भरावा अशी सक्ती केली . शेतसारा वेळेत न भरल्यास शेतकऱ्यांची जमीन जप्त केली जाईल , असा नियम केला . महसूल गोळा करण्याची इंग्रजांची पद्धत भारताच्या वेगवेगळ्या भागांत वेगवेगळी होती . सर्वत्र शेतकऱ्यांचे शोषण होत असे .

नव्या जमीन महसूलव्यवस्थेचे परिणाम :

नव्या जमीन महसूलव्यवस्थेचे अनिष्ट परिणाम ग्रामीण जीवनावर झाले . शेतसारा भरण्यासाठी येईल त्या किमतीला शेतकरी पीक विकू लागले . व्यापारी व दलाल वाजवीपेक्षा कमी दराने त्यांचा माल खरेदी करू लागले . प्रसंगी शेतकऱ्यांना सारा भरण्यासाठी सावकाराकडे जमीन गहाण टाकून कर्ज घ्यावे लागे . त्यामुळे शेतकरी कर्जबाजारी झाले . कर्जफेड झाली नाही तर त्यांना आपल्या जमिनी विकाव्या लागत . सरकार , जमीनदार , सावकार , व्यापारी हे सर्व शेतकऱ्यांचे शोषण करत असत .

शेतीचे व्यापारीकरण :

पूर्वी शेतकरी प्रामुख्याने अन्नधान्य पिकवत असत हे अन्नधान्य त्यांना परच्या वापरासाठी व गावाची गरज भागवण्यासाठी उपयोगी पडत असे . कापूस , नीळ , तंबाखू , चहा इत्यादी नगदी पिकांना इंग्रज सरकार उत्तेजन देऊ लागले . अन्नधान्याच्या लागवडीपेक्षा नफा मिळवून देणारी व्यापारी पिके घेण्यावर जो भर दिला जाऊ लागला , त्या प्रक्रियेला ' शेतीचे व्यापारीकरण ' असे म्हणतात .

दुष्काळ :

१८६० ते १ ९ ०० या काळात भारतात मोठे दुष्काळ पडले ; परंतु इंग्रज राज्यकर्त्यांनी दुष्काळ निवारणासाठी पुरेसे प्रयत्न केले नाहीत . तसेच पाणीपुरवठ्याच्या योजनांवर फारसा खर्चही केला नाही .

वाहतूक व दळणवळण व्यवस्थेत सुधारणा :

इंग्रजांनी व्यापारवृद्धी आणि प्रशासनाची सोय यांसाठी भारतात वाहतूक व दळणवळण यांच्या आधुनिक सोईसुविधा निर्माण केल्या . कोलकता व दिल्ली यांना जोडणारा महामार्ग त्यांनी बांधला . १८५३ साली मुंबई - ठाणे मार्गावर आगगाडी धावू लागली . त्याच वर्षी तारायंत्राद्वारे संदेश पाठवण्याची यंत्रणा इंग्रजांनी भारतात सुरू केली . या यंत्रणेने भारतातील प्रमुख शहरे आणि लष्करी ठाणी एकमेकांना जोडली गेली . त्याचप्रमाणे इंग्रजांनी डाकव्यवस्थाही सुरू केली .

मुंबई ते ठाणे पहिली रेल्वे सेवा १८५३

या सर्व सुधारणांमुळे भारतीय समाजजीवनावर दूरगामी परिणाम झाले . देशाच्या विविध भागांमधील लोकांचा परस्परांशी संपर्क वाढला त्यामुळे त्यांच्यातील एकतेची भावना वाढण्यास हातभार लागला .

भारतातील जुन्या उदयोगधंदयांचा ऱ्हास :

भारतातून इंग्लंडला जाणाऱ्या मालावर इंग्रज सरकार जबरदस्त कर आकारत असे . उलट इंग्लंडमधून भारतात येणाऱ्या मालावर अतिशय कमी कर आकारण्यात येई . तसेच इंग्लंडमधून येणारा माल हा यंत्रावर तयार झालेला असे . त्यामुळे त्याचे उत्पादन मोठ्या प्रमाणात व कमी खर्चात होई . अशा स्वस्त मालाशी स्पर्धा करणे भारतीय कारागिरांना कठीण झाले . परिणामी भारतातील काही उद्योगधंदे बंद पडले व अनेक कारागीर बेकार झाले .

भारतात नव्या उद्योगधंद्यांचा विकास :

इंग्रज सरकारचा पाठिंबा , व्यवस्थापनाचा अनुभव व भांडवल इत्यादी गोष्टींच्या अभावामुळे भारतीय उद्योजक मोठ्या संख्येने पुढे येऊ शकले नाहीत ; परंतु अशा अडचणींवर मात करून काही भारतीयांनी उद्योगांची उभारणी केली .

१८५३ मध्ये कावासजी नानाभॉय यांनी मुंबईत पहिली कापड गिरणी सुरू केली . १८५५ मध्ये बंगालमधील रिश्रा येथे तागाची पहिली गिरणी सुरू झाली . १९०७ साली जमशेदजी टाटा यांनी जमशेदपूर येथे टाटा आयर्न अँड स्टील कंपनीचा पोलाद निर्मितीचा कारखाना स्थापन केला . भारतामध्ये कोळसा , धातू , साखर , सिमेंट व रासायनिक द्रव्ये या उद्योगांनाही सुरुवात झाली .

सामाजिक व सांस्कृतिक परिणाम :

एकोणिसाव्या शतकात युरोपमध्ये मानवतावाद , बुद्धिवाद , लोकशाही , राष्ट्रवाद , उदारमतवाद या मूल्यांवर आधारित नवे युग साकारले होते . पाश्चिमात्य जगातील या परिवर्तनाचे पडसाद भारतातसुद्धा उमटणे स्वाभाविक होते . इंग्रजांना प्रशासन चालवण्यासाठी भारतातील समाजाची ओळख करून घ्यायची होती . त्यासाठी त्यांनी येथील परंपरा , इतिहास , साहित्य , कला , तसेच येथील संगीत , प्राणी - पक्षी यांचाही अभ्यास करण्यास सुरुवात केली . १७८४ साली विल्यम जोन्स या इंग्रज अधिकाऱ्याने कोलकता येथे एशियाटिक सोसायटी ऑफ बंगाल ही संस्था स्थापन केली . मॅक्सम्युलर हा जर्मन विचारवंत भारतीय धर्म , भाषा , इतिहास यांचा गाढा अभ्यासक होता . या उदाहरणांमुळे आपणही आपला धर्म , इतिहास , परंपरा यांचा अभ्यास करायला हवा , अशी जाणीव नवशिक्षित भारतीयांमध्ये होऊ लागली .

लॉर्ड बेंटींक

इंग्रजांनी अनेक कायदे केले . १८२ ९ मध्ये लॉर्ड बेंटिंकने सतीबंदीचा कायदा केला . १८५६ मध्ये लॉर्ड डलहौसीने विधवा पुनर्विवाहाला मान्यता देणारा कायदा केला . हे कायदे समाजसुधारणेस भारतात पूरक ठरले . प्रशासन चालवण्यासाठी ब्रिटिशांना इंग्रजी शिक्षण घेतलेल्या भारतीयांची गरज होती . लॉर्ड मेकॉलेच्या शिफारशीनुसार १८३५ मध्ये भारतात पाश्चात्त्य शिक्षण सुरू करण्यात आले . नव्या शिक्षणाद्वारे नवे पाश्चात्त्य विचार , आधुनिक सुधारणा , विज्ञान व तंत्रज्ञान यांची भारतीयांना ओळख करून देण्यात आली . १८५७ साली मुंबई , मद्रास ( चेन्नई ) व कोलकता येथे विद्यापीठांची स्थापना करण्यात आली पाश्चात्त्य शिक्षण घेतलेल्या मध्यमवर्गाने भारतातील सामाजिक प्रबोधनाच्या चळवळीचे नेतृत्व केले .

भारतात इंग्रजी सत्तेची स्थापना आणि विस्तार

2020-05-20T10:06:00.000-07:00

भारतात इंग्रजी सत्तेची स्थापना आणि विस्तार

वास्को - द - गामा भारताच्या पश्चिम किनाऱ्यावरील कालिकत येथे येऊन पोहोचला , त्यानंतर सोळाव्या शतकाच्या सुरुवातीस पोर्तुगिजांनी भारताच्या पश्चिम किनाऱ्यावर आपली सत्ता स्थिर केली . सतराव्या शतकात डच , इंग्रज व फ्रेंच व्यापारी भारतात आले . त्या वेळी भारतात मुघलांची प्रबळ सत्ता अस्तित्वात होती . या पार्श्वभूमीवर भारतातील इंग्रजी सत्तेची स्थापना आणि विस्तार यांची माहिती आपण घेऊया .

युरोपीय व्यापाऱ्यांच्या प्रारंभिक हालचाली :

सुरुवातीस युरोपीय व्यापारी मुघल सम्राटाकडून परवाने मिळवून शांततेने व्यापार करत असत . व्यापाराच्या सोईसाठी पोर्तुगीज , डच , इंग्लिश व फ्रेंच व्यापारी कंपन्यांनी भारतात आपली व्यापारी ठाणी स्थापन केली . अशा ठाण्यास ' वखार ' म्हणतात . औरंगजेब बादशाहाच्या मृत्यूनंतर मुघल सत्तेला उतरती कळा लागली .

इंग्रजांची वखार - सूरत

मुघल साम्राज्याचे सुभेदार स्वतंत्रपणे वागू लागले . देशात राजकीय अस्थिरता निर्माण झाली . त्याचा फायदा युरोपीय व्यापाऱ्यांनी घेतला .

इंग्रज - फ्रेंच संघर्ष :

भारतात व्यापारी मक्तेदारी मिळवण्यासाठी परकीय सत्तांमध्ये अटीतटीची स्पर्धा होती . अठराव्या शतकात कर्नाटकच्या नवाबपदासाठी भारतीय सत्ताधीशांमध्ये तंटा सुरू झाला . कर्नाटकच्या राजकारणात चंचुप्रवेश करण्याची ही सुवर्णसंधी असल्याचे फ्रेंचांनी व इंग्रजांनी ओळखले . नवाबपद मिळवण्यासाठी उत्सुक असलेल्या एका स्पर्धकाला फ्रेंचांनी , तर त्याच्या विरोधकाला इंग्रजांनी लष्करी मदत दिली . या स्पर्धेमुळे इंग्रज व फ्रेंच यांच्यात तीन युद्धे झाली . ती ' कर्नाटक युद्धे ' म्हणून ओळखली जातात . तिसऱ्या युद्धात इंग्रजांनी फ्रेंचांचा पराभव केला . त्यामुळे इंग्रजांना भारतात प्रबळ युरोपीय स्पर्धक उरला नाही .

बंगालमधील राजकीय घडामोडी :

बंगालमध्ये इंग्रज व फ्रेंच व्यापारी त्यांना मिळालेल्या व्यापारी सवलतींचा गैरवापर करू लागले . सिराज उद्दौला या बंगालच्या नवाबाची परवानगी न घेता इंग्रजांनी आपल्या वखारींभोवती तटबंदी उभारली . यातूनच सिराज उद्दौला व इंग्रज यांच्यात संघर्ष सुरू झाला . १७५७ मध्ये प्लासी येथे लढाई झाली . मीर जाफर या सेनापतीला नवाबपदाचे आमिष दाखवून इंग्रजांनी आपल्याकडे वळवून घेतले . त्याच्या नेतृत्वाखालील नवाबाचे लष्कर युद्धात उतरलेच नाही . नवाबाला नाइलाजाने माघार घ्यावी लागली . अशा प्रकारे शस्त्रबळाचा वापर न करता इंग्रजांनी फंदफितुरीने प्लासीची लढाई जिंकली .

इंग्रजांच्या पाठिंब्याने मीर जाफर बंगालचा नवाब बनला , पण पुढे त्याने विरोध करताच इंग्रजांनी त्याचा जावई मीर कासीम याला नवाद बनवले . इंग्रजांच्या बेकायदेशीर व्यापाराला आळा घालण्याचा प्रयत्न मीर कासीमने केला , तेव्हा इंग्रजांनी मीर जाफरला पुन्हा नवाबपद दिले .

बंगालमधील इंग्रजांच्या कारवायांना लगाम घालण्यासाठी अयोध्येचा नवाब शुजा उद्दौला , मीर कासीम व मुघल बादशाह शाहआलम यांनी एकत्र मोहीम काढली . १७६४ साली बिहारमधील बक्सार येथे युद्ध झाले . त्यात इंग्रजांना विजय मिळाला . या लढाईनंतर अलाहाबादचा तह झाला . या तहान्वये बंगालच्या सुभ्यात महसूल गोळा करण्याचा अधिकार इंग्रजांनी मिळवला . याला ' दिवाणी अधिकार ' असे म्हणतात . अशा प्रकारे भारतातील इंग्रजी सत्तेचा पाया बंगालमध्ये घातला गेला .

इंग्रज - म्हैसूर संघर्ष :

टिपू सुलतान

म्हैसूरचे शासक व इंग्रज यांच्यात चार युद्धे झाली . म्हैसूरच्या हैदरअलीच्या मृत्यूनंतर त्याचा पुत्र टिपू सुलतान याने इंग्रजांविरुद्धची मोहीम नेटाने चालू ठेवली . १७ ९९ मध्ये श्रीरंगपट्टणच्या लढाईत टिपू धारातीर्थी पडला . त्यामुळे म्हैसूरचे राज्य इंग्रजांच्या वर्चस्वाखाली आले .

इंग्रज व मराठे :

मुंबई हे इंग्रजांचे पश्चिम भारतातील प्रमुख केंद्र होते . त्याच्या जवळपासचा प्रदेश मिळवण्याचा त्यांचा प्रयत्न होता ; परंतु या प्रदेशावर मराठ्यांची घट्ट पकड होती . माधवराव पेशवे यांच्या मृत्यूनंतर रघुनाथरावाने पेशवेपदाच्या लालसेपोटी इंग्रजांची मदत मागितली . त्यामुळे मराठ्यांच्या राजकारणात इंग्रजांचा शिरकाव झाला .

१७७४ ते १८१८ या दरम्यान मराठे व इंग्रज यांच्यात तीन युद्धे झाली . पहिल्या युद्धात मराठा सरदारांनी एकजुटीने इंग्रजांना तोंड दिले . त्यामुळे मराठ्यांची सरशी झाली . १७८२ साली सालबाईचा तह होऊन पहिले इंग्रज - मराठा युद्ध संपले .

तैनाती फौज :

१७९८ मध्ये लॉर्ड वेलस्ली गव्हर्नर जनरल म्हणून भारतात आला . सर्व भारतावर इंग्रजांचे वर्चस्व प्रस्थापित करण्याचे त्याचे धोरण होते . त्यासाठी त्याने अनेक भारतीय सत्ताधीशांशी तैनाती फौजेचे करार केले . या करारांन्वये भारतीय सत्ताधीशांना इंग्रजांच्या लष्करी मदतीचे आश्वासन देण्यात आले , मात्र त्यासाठी काही अटी घातल्या . भारतीय राज्यकर्त्यांनी त्यांच्या राज्यात इंग्रजांचे लष्कर ठेवावे , त्या लष्कराच्या खर्चासाठी रोख रक्कम किंवा तेवढ्या उत्पन्नाचा प्रदेश कंपनीला तोडून दयावा , त्यांनी इतर सत्ताधीशांशी इंग्रजांच्या मध्यस्थीनेच संबंध ठेवावे , आपल्या दरबारी इंग्रजांचा रेसिडेंट ( प्रतिनिधी ) ठेवावा अशा त्या अटी होत्या . भारतातील काही सत्ताधीशांनी ही पद्धत स्वीकारली व आपले स्वातंत्र्य गमावले .

१८०२ मध्ये दुसऱ्या बाजीराव पेशव्याने इंग्रजांशी तैनाती फौजेचा करार केला . हा करार वसईचा तह म्हणून प्रसिद्ध आहे ; परंतु हा तह काही मराठा सरदारांना मान्य नव्हता . त्यामुळे दुसरे इंग्रज - मराठा युद्ध झाले . त्यातील विजयानंतर इंग्रजांचा मराठी राज्यातील हस्तक्षेप वाढू लागला . तो असह्य होऊन दुसऱ्या बाजीरावाने इंग्रजांविरुद्ध युद्ध पुकारले . या युद्धात त्याचा पराभव झाला . १८१८ मध्ये त्याने शरणागती पत्करली .

सिंधवर इंग्रजांचा ताबा :

भारतातील आपली सत्ता सुरक्षित करण्यासाठी इंग्रज वायव्य सरहद्दीकडे वळले . रशिया भारतावर अफगाणिस्तानातून आक्रमण करेल अशी त्यांना भीती होती , म्हणून इंग्रजांनी अफगाणिस्तानवर आपला प्रभाव प्रस्थापित करण्याचे ठरवले . अफगाणिस्तानकडे जाणारे मार्ग सिंधमधून जात होते . यामुळे सिंधचे महत्त्व इंग्रजांच्या ध्यानात आले आणि १८४३ साली त्यांनी सिंध गिळंकृत केला .

शीख सत्तेचा पाडाव :

रणजीत सिंह

एकोणिसाव्या शतकाच्या प्रारंभी पंजाबमधील शीख राज्याची सत्ता रणजितसिंहाच्या हाती होती . रणजितसिंहाच्या मृत्यूनंतर त्याचा अल्पवयीन मुलगा दलीपसिंग गादीवर बसला . त्याच्या वतीने त्याची आई जिंदन राज्याचा कारभार पाहू लागली , मात्र सरदारांवर तिचा अंकुश राहिला नाही . ही संधी साधून इंग्रजांनी काही शीख सरदारांना फितूर पंजाबवर आक्रमण करणार , असा शिखांचा समज झाल्यामुळे त्यांनी इंग्रजांवर हल्ला केला . या पहिल्या शीख - इंग्रज युद्धात शिखांचा पराभव झाला . दलीपसिंगाला इंग्रजांनी गादीवर कायम ठेवले . पंजाबवरील इंग्रजांचा वाढता प्रभाव काही स्वातंत्र्यप्रिय शिखांना जाचू लागला . मुलतानचा अधिकारी मूलराज याने इंग्रजांविरुद्ध बंड केले . हजारो शीख सैनिक इंग्रजांविरुद्ध युद्धात उतरले . या दुसऱ्या युद्धातही शीख पराभूत झाले . १८४९ मध्ये इंग्रजांनी पंजाबचा प्रदेश आपल्या राज्याला जोडला .

अशा प्रकारे देशी सत्तांना निष्प्रभ करून इंग्रजांनी भारतात आपले वर्चस्व प्रस्थापित केले .

Dr. Bhimrao Ramji Ambedkar biography in short

2020-05-19T05:15:00.000-07:00

डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर

डॉ. भीमराव यांचा जन्म 14 एप्रिल 1891 मध्ये मध्यप्रदेश मधील महू गाव येथे झाला . त्यांच्या वडिलांचे नाव रामजी सकपाळ होते , जे भारतीय सेनेमध्ये असताना देशाची सेवा करत होते आणि आपल्या चांगल्या कार्यामुळे ते सुभेदार च्या पद वरती होते . त्यांच्या आईचे नाव भिमाबाई असे होते रामजी सुरुवातीपासून आपल्या मुलांना अभ्यासासाठी प्रोत्साहित करत होते त्याच्यामुळे भिमराव यांना लहानपणापासून अभ्यासाचा छंद होता . परंतु ते महार जातीमधील होते . त्यांना त्याकाळी शूद्र असे म्हणत होते , शूद्र याचा अर्थ असा होतो की , खालच्या जातीतील लोकांच्या द्वारा वरच्या जातीतील लोकांच्या कोणत्याही वस्तूला हात लागला तर ती अपवित्र मानली जात होती . अशा खराब विचारांमुळेच खालच्या जातीतील मुलांना शाळेत जाऊ देत नव्हते . परंतु भाग्याने सरकारने सेना मधील काम करणाऱ्या कर्मचाऱ्यांच्या मुलांसाठी शाळा सुरू केली आणि त्यांच्यामुळेच भीमरावांची शाळेची सुरुवात सुरू झाली . शाळेमध्ये अभ्यासात चांगले असतानासुद्धा भीमरावांना वर्गामध्ये एका कोपऱ्यात बसावे लागत असे आणि त्यांना पाणी पिण्यासाठी सुद्धा नळाला हात लावण्याची परवानगी नव्हती . शाळेचा शिपाई येऊन दुरून त्यांच्या हातावरती पाणी टाकायचा तेव्हा ते पाणी प्यायचे आणि शिपाई नसल्यास त्यांना बिना पाण्याने राहावं लागत होते.

1894 मध्ये रामजी सकपाळ रिटायर झाल्यानंतर त्यांचा पूर्ण परिवार महाराष्ट्र मधील सातारा जिल्ह्यामध्ये स्थायिक झाल . सातारा आल्यानंतर केवळ दोन वर्षांमध्ये भीमराव यांच्या आईचा मृत्यू झाला त्यानंतर त्यांची देखभाल त्यांची आत्या मीराबाई यांनी अतिशय कठीण परिस्थितीत केली . रामजी सकपाळ आणि भीमाबाई यांचे चौदा मुलांन पैकी फक्त तीन मुले बलराम , आनंदराव आणि भीमराव आणि तीन मुली मंजुला , गंगा आणि तुळसा हेच या कठीण परिस्थितीमध्ये जिवंत राहू शकले . आपल्या भावांपैकी आणि बहिणींपैकी फक्त भीमराव यांनी समाजाला दुर्लक्ष करून आपलं शिक्षण पूर्ण केलं .

1897 मध्ये एल्फिस्टन हाय स्कूल मुंबई येथे ऍडमिशन घेतले आणि शाळेत छोटी जात मधील सर्वात पहिले विद्यार्थी होते . 1907 मध्ये भीमरावांनी हायस्कूल ची परीक्षा पास केली या यशामुळे त्यांच्या जातीमधील लोकांना एक मोठी खुशी झाली होती कारण त्याकाळी हायस्कूल पास करणे हे एक मोठी गोष्ट होती आणि तेही एक शूद्र मुलाने हे त्याहून आश्चर्यजनक गोष्ट होती . ह्या यशाला बघून अर्जुन केळुसकर यांनी भीमरावांना गौतम बुद्ध यांचे पुस्तक पुरस्कार म्हणून दिले .

1912 मध्ये इकॉनॉमिक्स आणि पॉलिटिकल सायन्स यांच्यामध्ये आपली डिग्री प्राप्त करून आणि ते 1913 मध्ये स्कॉलरशिप प्राप्त करून पोस्ट ग्रॅज्युएशन साठी अमेरिका निघून गेले . तिथे त्यांनी कोलंबिया युनिव्हर्सिटी मधून 1915 मध्ये एम ए ची डिग्री घेतली , आणि त्याच्याच पुढच्या वर्षी 1916 मध्ये त्यांना एक रिसर्चसाठी पीएचडी या डिग्री ने सन्मानित केले गेले . या रिसर्चला त्यांनी "evolution of provincial finance in British India" या रूप मध्ये प्रकाशित केले . आपली डॉक्टरेट ची डिग्री घेऊन 1916 मध्ये भीमराव लंडन मध्ये गेले तिथे त्यांनी लॉ मध्ये आणि अर्थशास्त्र मध्ये डॉक्टरेट ची तयारी करण्यासाठी आपले नाव लिहिले , परंतु पुढच्या वर्षी स्कॉलरशिप संपल्यामुळे त्यांना त्यांचे शिक्षण अर्ध्या मध्येच सोडून भारतात परत यावे लागले .भारतात येऊन ते क्लर्क आणि अकाऊंट यांसारखी नोकरी केली यानंतर 1920 मध्ये आपले साठवलेले पैसे आणि आपल्या मित्राच्या मदतीने लंडनला गेले . तिथे त्यांनी 1923 मध्ये त्यांनी आपलं रिसर्च "प्रॉब्लेम ऑफ रुपी" हे पूर्ण केलं . त्यानंतर त्यांना लंडन युनिव्हर्सिटी द्वारा डॉक्टर ऑफ सायन्स हे उपाधी दिली गेली.

त्यानंतर त्यांनी आपलं जीवन समाजकार्यासाठी लावून दिलं होत . दलित समाजाला आजादी आणि भारत स्वतंत्र राष्ट्र बनवण्यासाठी त्यांनी बरेच पुस्तके लिहिली होती की जे पूर्ण समाजावरती प्रभावशाली ठरली .

1926 मध्ये ते मुंबई विधानसभा परिषद मध्ये सदस्य बनले . 13 ऑक्टोबर 1935 मध्ये डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर यांना सरकारी लॉ कॉलेज मध्ये प्रिन्सिपल बनविले होते . 1936 मध्ये भिमराव यांनी स्वतंत्र लेबल ची स्थापना केली की जे 1937 मध्ये केंद्रीय विधानसभा मध्ये लढून 15 सीटे जिंकली होती .

1941 ते 1945 मध्ये त्यांनी विविध पुस्तके प्रकाशित केली . 15 ऑगस्ट 1947 मध्ये भारत स्वतंत्र झाल्यानंतर डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर यांना पहिले कानून मंत्री बनवले आणि ठोस कानून भारताला त्यांनी दिले त्यानंतर त्यांनी लिहिलेले संविधान 26 जानेवारी 1950 रोजी लागू केले आणि त्यानंतर डॉक्टर भीमराव रामजी आंबेडकर यांच्या विचाराने भारतीय रिजर्व बैंक यांची स्थापना झाली .

6 डिसेंबर 1956 रोजी डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर यांचं मुंबईमध्ये निधन झाले .

Dr. A. P. J. Abdul Kalam Inspiration Thoughts

2020-05-18T02:17:00.000-07:00

स्वप्न ती नसतात जी तुम्ही झोपेत बघता , स्वप्न तर ती असतात जी तुम्हाला झोप लागू देत नाहीत .
वाट बघणार्‍यांना तेवढंच मिळते जेवढं प्रयत्न करणारे सोडून देतात .
" ज्या दिवशी तुमची सिग्नेचर ऑटोग्राफ मध्ये बदलेल , त्या दिवशी समजून जा की तुम्ही यशस्वी झाले . ''
" स्वप्न खरे होण्याआधी तुम्हाला स्वप्न बघावे लागतील . "
" जर तुम्हाला सुर्यासारखे चमकायचे असेल तर आधी सुर्यासारखे तपावे लागेल . "
तुम्ही तुमचे भविष्य बदलू शकत नाही . परंतू तुम्ही तुमच्या सवयी नक्कीच बदलू शकता आणि तुमच्या सवयीच तुमचे उद्याचे भविष्य बदलतील , तुमच्या सवयी बदला आणि मग तुमचे भविष्य बदलेल .
" प्रेम करण्यासाठी तर संपूर्ण आयुष्य कमी पडते . काय माहित लोक राग करण्यासाठी वेळ कोठून काढतात ? "
प्रयत्न न करता कधीच यश प्राप्त होत नाही आणि खऱ्या मनाने केलेला प्रयत्न कधीच अयशस्वी होत नाही .
जर तुम्हाला मातीत तुमच्या पाऊलखुणा उमटवायच्या असतील तर एकच उपाय आहे कधीच पाऊल मागे घेऊ नका.
आपण एका अशा समाजामध्ये राहतो जिथे सुंदरता रंगावरुन पाहली जाते . शिक्षण मार्क्स वरून पाहले जाते . आदर , इज्जत पैसा पाहून दिली जाते .
एखाद्याला हरवणेखूप सोपे आहे परंतू एखाद्याला जिकणे खूप अवघड आहे .
काळ्या रंगाला अशुभ मानले जाते परंतु शाळेतील काळ्या रंगाचा फळाच विद्यार्थ्यांचे आयुष्य , त्यांचे भविष्य उज्वल बनवते .
यशस्वी लोकांचे चरित्र वाचु नका , त्यातून तुम्हाला फक्त संदेश मिळेल . अपयशी लोकांचे चरित्र वाचा , त्यातुन तुम्हाला यशस्वी होण्याचे मार्ग मिळतील .
जोपर्यत चांगले शिक्षण घेणे , म्हणजे चांगली नोकरी लागणे , हि संकल्पना पालकांच्या आणि विद्यार्थ्यांच्या डोक्यातून निघत नाही , तोपर्यंत समाजात नोकरच जन्माला येतील , मालक नाही .
आयुष्यात येणाया कठिण परिस्थिती ह्या तुम्हाला उध्वस्त करायला येत नसतात , ते तर तुम्हाला तुमच्या मधिल क्षमता आणि ताकदीची ओळख करून देण्यासाठी येत असतात . म्हणून कठीण परिस्थितीना देखिल कळू द्या , कि तुम्ही देखील खुप कठीण आहात .
मी हॅन्डसम व्यक्ति नाही आहे , पण मी माझे हॅन्ड गरजू someone ला मदत म्हणून देऊ शकतो . सुंदरता ही मनात असते तोंडावर नाही .
कधी कधी वर्गबुडवून मित्रांसोबत वेळ घालवणे चांगले असते , कारण आज मी मागे वळून बघतो , तर माझे मार्क्स मला हसवत नाहीत .
दोन परिस्थीतीमध्ये नेहमी शांत रहा .

एक- जेव्हा तुम्हाला वाटेल की व्यक्ति तुमच्या शब्दांवरून तुमच्या भावना समजू शकणार नाही .

दोन - जेन्हा समोरचा व्यक्ति तुम्हाला तुम्ही शब्दही न बोलता समजुन घेईल .
जुने मित्र सोन्यासारखे असतात आणि नविन मित्र हियासारखे असतात . जेव्हा तुम्हाला हियासारखे मित्र मिळतील तेव्हा सोन्यासारख्या मित्रांना विसरू नका . कारण सोन्याची अंगठीच हिन्यांना पकडून ठेवू शकते .
प्रेम आंधळे असते , हे खरं आहे . कारण माझ्या आईने मला न बघताच प्रेम करणे सुरू केले होते .
पहिल्या विजयानंतर थांबू नका , कारण दुसऱ्यांदा अपयशी ठरलात , तर तुमचं पहिलं यशनशिबाने मिळालं होतं , हे म्हणण्यासाठी अनेकजणतयार असतात .
महान स्वप्न पाहणाऱ्यांचे महान स्वप्न नेहमीच पूर्ण होतात .
माणसाला समस्या , अपयशाची आवश्यकता असते . कारण नंतर यशाचा आनंद घेण्यासाठी ते गरजेचे असते .
छोटे ध्येय ठेवणे अपराध आहे , तुमचं ध्येय नेहमी मोठे असले पाहिजे .
तोपर्यंत लढणे थांबवू नका , जोपर्यंत तुम्ही तुमच्या ठरवलेल्या ध्येयापर्यंत पोहचत नाही , तुम्ही एकमेव आहात .जीवनात एक ध्येय ठेवा , सतत ज्ञान प्राप्त करत रहा , कठोर मेहनत करा , महान जीवन मिळण्यासाठी नेहमी कार्यरत रहा .
जर आपण स्वतंत्र नसणार , तर कोणीच आपला आदर करणार नाही .
आकाशाकडे बघा , आपण एकटे नाही आहोत . संपूर्ण ब्रम्हांड आपल्यासाठी अनुकूल आहे . जे स्वप्न बघतात , मेहनत करतात , त्यांना त्याच्या मेहनतीचे फळ देण्यासाठी ब्रह्मांड नेहमी तयार असते .
तरुणांना माझा संदेश आहे की , वेगळ्या पद्धतीने विचार करा , काहीतरी नवीन करण्याचा प्रयत्न करा , स्वतःचा रस्ता स्वतः बनवा आणि जे अशक्य आहे , ते मिळवा .
तुमच्या कामामध्ये यशस्वी होण्यासाठी तुम्ही एकाग्र होऊन ध्येयावर लक्ष द्यायला पाहिजे .
पावसामध्ये सर्व पक्षी आश्रय शोधतात , परंतु गरुड ढगांच्या वरती उडून पावसाला टाळतो . समस्या सर्वांसाठी सारख्याच असतात , परंतु तुमचा त्या समस्या बद्दलचा दृष्टीकोन खूप मोठा बदल घडवतो .
मला पूर्ण विश्वास आहे , ज्याने अपयशाची कडू गोळी चाखलेली नसेल , तो यशासाठी आवश्यक तेवढी महत्त्वकाक्षा ठेऊ शकत नाही .
सतत अपयश येत नसल्यास निराश होऊ नका , कारण कधी कधी अनेक चाव्यातील शेवटची चावी कुलूप उघडू शकते .
सक्रिय व्हा , जबाबदारी घ्या ! त्या गोष्टीवर काम करा ज्यावर तुमचा विश्वास आहे . जर तुम्ही हे करत नसाल तर तुम्ही तुमचे भाग्य दुसऱ्यांच्या हाती देत आहात .
अपयश नावाच्या रोगासाठी आत्मविश्वास आणि अथक परिश्रम हे जगातील सर्वात गुणकारी औषध आहेत .
देशातील सर्वोत्तम मेंदू हा वर्गातील शेवटच्या बेंचवर सापडतो .
यशाचे रहस्य काय ?

योग्य निर्णय घेणे

योग्य निर्णय कसे घ्यावे ?

अनुभवाने

आणि अनुभव कसे घ्यावे ?

चुकीचे निर्णय घेऊन .
इंग्रजी शब्द ' END ' चा अर्थ शेवट नसून " Effort Never Dies " प्रयत्न कधीच वाया जात नाहीत , असा होतो .
FAIL चा अर्थ अपयश असा होत नाही . तर तो " First Attempt in Learning " म्हणजेच " शिकण्यासाठी पहिला प्रयत्न "

सिद्धार्थ गौतम का गृह त्याग

2020-05-17T00:25:00.000-07:00

गृह त्याग

सिद्धार्थ ने सोचा कि वह भारद्वाज के पास जाकर प्रवजित हो जायेगा । भारद्वाज का आश्रम कपिलवस्तु में ही था । तदनुसार वह अपने सारथी छन्न हो साथ लेकर और अपने प्रिय अश्व कन्यक पर चढ़कर आश्रम की ओर चला । ज्योहर वह आश्रम के समीप पहुँचा , द्वार पर ही एकत्र हुए पुरूषो और स्त्रियों ने उसे ऐसे घेर लिया मानो वह एक नयी - नवेली वधू का स्वागत कर रहे हों । जब वे उसके सामने आये , उनकी आंख्ने आश्चर्य से खुली रह गई । उन्होने बन्द कमल की तरह हाथ जोड़कर उसे नमस्कार किया । वे उसे घेरे खड़े थे । उनके हृदय भावाविष्ट थे । वे ऐसे खड़े थे कि मानो वे अपने अर्ध - खिले नेत्रों से उसका पान ही कर रहे हों । कुछ स्त्रियों ने तो यही समझा कि वह कामदेव का साकार -रूप है । क्योकि वह अपने लक्षण तथा अलंकारों से ऐसा ही अंलकृत था । कुछ दूसरी स्त्रियों ने उसकी कोमलता और ऐश्वर्य की ओर ध्यान देकर सोचा कि अपनी अमृतमयी किरणों के साथ चन्द्रमा पृथ्वी पर उतर आया है । कुछ दूसरी स्त्रियाँ उस सौन्दर्य से इतनी पराभूत थी कि वह मुँह बाये खड़ी थीं , मानो उसे निगल ही जायेंगी । वे लम्बे आश्वास ले रही थी । इस प्रकार स्त्रियां केवल उसकी ओर देख ही रही थी । न उनके मुंह में शब्द था , न चेहरे पर मुस्कराहट । वे उसे घेरे खड़ी थी और उसके प्रव्रजित होने के विश्ख्य पर आश्चर्य से विचार कर रही थी । बड़ी कठिनाई से उसने उस भीड़ में से अपने लिये रास्ता निकाला और आश्रम के द्वार में प्रवेश किया । सिद्धार्थ को यह अच्छा नहीं लगता था कि शुद्धोदन और प्रजापति गौतमी उसके प्रव्रजित होने के समय उपस्थित रहे । क्योंकि वह जानता था कि ऐसे समय वे अपने को संभाले न रख सकेंगे । लेकिन उसकी जानकारी के बिना ही वे पहले से आश्रम आ पहुँचे थे ।

ज्योती उसने आश्रम में प्रवेश किया उसने देखा कि उपस्थित मणडली में उसके माता - पिता भी है । अपने माता - पिता को वहाँ उपस्थित देखकर वह सर्वप्रथम उनके पास गया और उनका आशीर्वाद पाहा । ये भावना से इतने अधिक अभिभूत थे कि उनके मुंह से एक शब्द नहीं निकल रहा था । वे लगातार रोते रहे । उन्होने उसे छाती से लगाया और आसुओ से उनका अभिषेक किया । छन्न ने कंथक को एक पेड़ से बांध दिया था और पास खड़ा था । जब उसने देखा कि शुद्धोदन और प्रजापति आँसू बहा रहे है तो वह भी भावनावश अपने आँसुओं को न रोक सका । बही कठिनाई से अपने माता - पिता से पृथक् हो सिद्धार्थ वहाँ गया जहाँ द खड़ा था । उसे वापिस घर ले जाने के लिये उसे अपने वस्त्र और गहने - कपड़े दे दिये । तब उसने सिर गुण्डवाया । ऐसा करना परिखजाक के लिये आवश्यक था । उसका चचेरा भाई महानाम परिव्राजक के योग्य वस्त्र और भिक्षापात्र के आया था । सिद्धार्थ ने उन्हे पहन लिया । इस प्रकार परिखामक का जीवन व्यतीत करने की पूरी तैयारी करके वह भरद्वाज के पास गया कि वह उसे विधिवत् प्रअजित कर दें । अपने शिष्यों की सहायता से भारद्वाज ने आवश्यक संस्कार किये और सिद्धार्थ गौतम के परिब्राज़क बनने की घोषणा कर दी । यह याद करके कि उसने शाक्य संघ के सम्मुख दोहरी प्रतिमा की थी , एक तो प्रव्रज्या लेने और दूसरे अविलम्ब ही शाक्य जनपद की सीमा से बाहर आरम्भ कर दी । जो जनरागृह आश्रम में इकट्ठा हो गया था यह असामान्य था । सिद्धार्थ गौतम की प्रव्रज्या लेने की और दूसरे अविलम्ब ही शाक्य जनपद की सीमा से बाहर हो जाने की सिद्धार्थ गौतम ने प्रव्रज्या का संस्कार समाप्त होते ही अपनी यात्रा आरम्भ कर दी । उसने कपिलवस्तु से विदा ली और अनोमा नदी की ओर क्या पीछे मुड़कर देखा तो जनता अभी भी पीछे - पीछे चली आ रही थी । उसने उन्हें रोका और कहा- " बहनो और भाइयो ! मेरे पीछे - पीछे चले आने से क्या लाभ है ? मै शाक्यों और कालियों के बीच का माहा म निपटा सका । लेकिन यदि तुम समझौते के पक्ष में जनमत तैयार कर लो , तो तुम सफल हो सकते हो । इसलिये कृपा करके वापिस लोट जाओ । " उसकी प्रार्थना सुनी तो लोग पीछे लौटने लगे । शुद्धोदन और गौतमी भी महल को वापस चले गये । सिद्धार्थ के त्यागें वस्त्रों और गहनों को देखना गौतमी के लिये असह था । उसने उन्हे एक केवल के तालाब में फिंकवा दिया । प्रव्रज्या ग्रहण करने के समय सिद्धार्थ गौतम की आयु केवल २१ वर्ष की थी । लोग उसे याद करते थे और यह कह कह कर प्रशंसा करते थे कि " यह उस कुलोत्पत्र है , यह श्रेष्ठ माता - पिता की सन्तान है , यह सम्पन्न है , यह तारूण्य के मध्य में है , यह सुन्दर शरीर और बुद्धि से युक्त है , सुख - भोग में पला है और वही अपने सम्बन्धियों से इसलिये दण्ड स्वीकार किया जिसका जिसका मतलब था ऐश्वर्य के स्थान पर दरिद्रता , सुख समृद्धि के स्थान पर भिक्षाटन , गृह - निवास के स्थान पर गृह त्याग । और यह जा रहा है जब कोई इसकी चिन्ता करने वाला नहीं , और यह जा रहा है बिना किसी भी ऐसी एक चीज को साथ लिये जिसे अपनी कह सके । “ इसका यह स्वेच्छा से किया हुआ महान् त्याग है । यह बड़ी ही वीरता और साहस का कार्य है । संसार के इतिहास में इसकी उपमा नहीं । यह शाक्य मुनि अथवा शाक्य - सिहं कहलाने का अधिकारी है । " शाक्य - कुमारी कृषा गौतमी का कथन कितना सही था । सिद्धार्थ गौतम के ही सम्बन्ध में उसने कहा था । “ धन्य है वे माता - पिता जिन्होंने ऐसे पुत्र को जन्म दिया और धन्य है वह नारी जिसका ऐसा पति है । "

Thoughts of Gautam Buddha

2020-05-15T03:08:00.000-07:00

एक पल एक दिन को बदल सकता है एक दिन एक जीवन को बदल सकता है और एक जीवन इस पूरी दुनिया को बदल सकता है ।
क्रोध को प्यार से बुराई को अच्छाई से स्वार्थ को उदारता से और झूठे व्यक्ति को सच्चाई से जीता जा सकता है ।
जिस व्यक्ति का मन शांत होता है जो व्यक्ति बोलते और अपना काम करते समय शांत रहता है , वह वही व्यक्ति होता है जिसने सच को हासिल कर लिया है और जो दुःख - तकलीफों से मुक्त हो चुका है ।
जो व्यक्ति अपने जीवन को समझदारी से जीता है उसे मृत्यु से भी डर नहीं लगता ।
अज्ञानी आदमी एक बैल के समान है । वह ज्ञान में नहीं , आकार में ब बढ़ता है ।
क्रोध को पाले रखना गर्म कोयले को किसी और पर फेंकने की नीयत से पकडे रहने के सामान है , इसमें आप ही जलते हैं ।
ईर्ष्या और नफरत की आग में जलते हुए इस संसार में खुशी और हंसी स्थाई नहीं हो सकती । अगर आप अँधेरे में डूबे हुए हैं , तो आप रौशनी की तलाश क्यों नहीं करते ।
एक जागे हुए व्यक्ति को रात बड़ी लम्बी लगती है , एक थके हुए व्यक्ति को मंजिल बड़ी दूर नजर आती है । इसी तरह सच्चे धर्म से बेखबर मूखों के लिए जीवन - मृत्यु का सिलसिला भी उतना ही लंबा होता है ।
निश्चित रूप से जो नाराजगी युक्त विचारों से मुक्त रहते हैं , वही जीवन में शांति पाते हैं ।
अतीत में ध्यान केन्द्रित नहीं करना ना ही भविष्य के लिए सपना देखना बल्कि अपने दिमाग को वर्तमान क्षण में केंद्रित करना ।
जिस प्रकार लापरवाह रहने पर घास जैसी नरम चीज की धार भी हाथ को घायल कर देती है , उसी तरह से धर्म के वास्तविक स्वरूप को पहचानने में हुई गलती आपको नर्क के दरवाजे पर पहुंचा सकती है ।
बुराई अवश्य रहना चाहिए , तभी तो अच्छाई इसके ऊपर अपनी पवित्रता साबित कर सकती है ।
माता - पिता बनना अत्यंत सुखद अनुभव है । उत्साह से जीवन जीना और स्वयं पर महारत हासिल करना खुशी देता है।
बुराइयों से दूर रहने के लिए अच्छाई का विकास कीजिए और अपने मन को अच्छे विचारों से भर लीजिए ।
अच्छे स्वास्थ्य में शरीर रखना एक कर्तव्य है , अन्यथा हम अपने मन को मजबूत और साफ रखने में सक्षम नहीं हो पाएंगे।
रास्ता आकाश में नहीं है । रास्ता दिल में है ।
जिस तरह से आकाश में मिट्टी उछालने पर वह मुंह पर ही गिरती है , उसी तरह से मूर्ख व्यक्ति जब अच्छे लोगों के साथ बुरा करने की कोशिश करते हैं , तो उनका खुद का ही बुरा होता है ।
हमेशा याद रखें कि बुरा कार्य अपने मन में बोझ रखने के समान है ।
जो व्यक्ति जो 50 लोगों से प्यार करता है उसके पास खुश होने के लिए 50 कारण होते हैं । जो किसी से प्यार नहीं करता उसके पास खुश रहने का कोई कारण नहीं होता ।
झरना बहुत शोर मचाता है , लेकिन सागर गहरा और शांत होता है ।
जिस काम को करने में वर्तमान में तो दर्द हो लेकिन भविष्य में खुशी , उसे करने के लिए काफी अभ्यास की जरूरत होती है।
ज्ञान ध्यान से पैदा होता है और ध्यान के बिना ज्ञान खो जाता है , इसलिए ज्ञान की प्राप्ति और हानि के इस दुगुने मार्ग को जानकर , व्यक्ति को खुद को इस तरह से साधना चाहिए ताकि ज्ञान में वृद्धि हो ।
दूसरे लोगों के दोषों को ना देखें ना ही उनकी गलतियों को , इसके बजाय अपने खुद के कर्मों को देखें कि आप क्या कर चुके हैं और क्या करना अभी बाकी है ।
अकेलापन ऐसे व्यक्ति को खुशी देता है जो कि संतोषी है जिसने धर्म के बारे में सुना है और उसे साफ तौर पर देखा है ।
ईर्ष्या और नफरत की आग में जलते हुए इस संसार में खुशी और हंसी कैसे स्थाई हो सकती है ? अगर आप अँधेरे में डूबे हुए हैं , तो रौशनी की तलाश क्यों नहीं करते ?
जो व्यक्ति सच्चाई की तलाश नहीं करते , वे जीवन जीने के असली उद्देश्य भटक गए हैं ।
मैं कभी नहीं देखता कि क्या किया गया है , मैं केवल ये देखता हूं कि क्या करना बाकी है ।
कोई भी व्यक्ति बहुत ज्यादा बोलने से कुछ नहीं सीख पाता । समझदार व्यक्ति वही कहलाता है , जो धीरज रखने वाला , क्रोधित न होने वाला और निडर होता है ।
उदार हृदय , दयालु वाणी , और सेवा व करूणा का जीवन वे बातें हैं जो मानवता का नवीनीकरण करती हैं ।
शक की आदत सबसे खतरनाक है । शक लोगों को अलग कर देता है । यह दो अच्छे दोस्तों को और किसी भी अच्छे रिश्ते को बरबाद कर देता है ।
मन सभी मानसिक अवस्थाओं के ऊपर होता है ।
अगर आपको अच्छा साथी ना मिले तो अकेले चलें उस हाथी की तरह जोकि अकेले ही जंगल में घूमता है , अकेले रहना कहीं अच्छा है बजाय उन लोगों के साथ के जोकि आप की प्रगति में बाधा बनते हैं ।
तीन चीजें लंबे समय तक छिप नहीं सकती : सूर्य , चंद्र और सत्य
जीवन में एक दिन भी समझदारी से जीना कहीं अच्छा है बजाय एक हजार साल तक बिना ध्यान के साधना करने के
बंधन ही सभी दुखों की जड़ है ।
शब्दों के भीतर नष्ट करने की और स्वस्थ करने की दोनों ही शक्तियां होती हैं , जब शब्द सच्चे और दयालु होते हैं तो वे हमारे जीवन को बदल सकते हैं ।
आप अपने गुस्से के लिए दंडित नहीं हुए आप अपने गुस्से के द्वारा दंडित हुए हो , जैसे मोमबत्ती बिना आग के नहीं जल सकती वैसे ही मनुष्य भी बिना आध्यात्मिक जीवन के नहीं जी सकता ।
असली खुशी सब कुछ प्राप्त करने में नहीं है सब कुछ दे देने में है ।
किसी बात पर हम जैसे ही क्रोधित होते हैं हम सच का मार्ग छोड़कर अपने लिए प्रयास करने लग जाते है ।
हर इंसान अपने स्वास्थ्य या बीमारी का लेखक है ।
सदैव अपने से समझदार व्यक्तियों के साथ सफर करिए मूर्तों के साथ सफर करने से अच्छा है अकेले सफर करना ।
उसने मेरा अपमान किया , मुझे कष्ट दिया , मुझे लूट लिया जो व्यक्ति जीवन भर इन्हीं बातों को लेकर शिकायत करते रहते हैं, वे कभी चैन से नहीं रह पाते , सुकून से वही व्यक्ति रहते हैं , जो खुद को इन बातों से ऊपर उठा लेते हैं ।
मन सब कुछ है तुम जैसा सोचते हो , वैसा ही बनते हो ।
जिस तरह से तूफान एक मजबूत पत्थर को हिला नहीं पाता , उसी तरह से महान व्यक्ति , तारीफ या आलोचना से प्रभावित नहीं होते ।
आकाश में पूरब और पश्चिम का कोई भेद नहीं है , लोग अपने मन में भेदभाव को जन्म देते हैं और फिर यह सच है ऐसा विश्वास करने लगते हैं ।
आपका शरीर अनमोल है । यह जाग्रत होने के लिए हमारा वाहन है । इसका ध्यान रखें ।
विचलित मन वाले व्यक्ति को मौत उसी तरह से बहा कर ले जाती है जिस तरह से अचानक आई बाढ़ में गांव के सोते हुए लोग बह जाते हैं ।
सच्चा प्यार समझदारी से ही पैदा होता है ।
हर दिन नया दिन होता है इससे कोई फर्क नहीं पड़ता कि बीता हुआ कल कितना मुश्किल था । आप हमेशा एक नई शुरुआत कर सकते हैं ।
एक विचारहीन मनुष्य की प्यास अमर बेल की तरह बढ़ती है । वह एक जीवन से दुसरे जीवन की तरफ उसी तरह से भागता है , जैसे जंगल में एक बंदर फलों के लिए एक पेड़ से दूसरे पेड़ पर भागता रहता है ।
इंसान को एक बंधन मुक्त मन का निर्माण करना चाहिए जो ऊपर और नीचे और चारों ओर फैला हुआ हो , वह भी बिना किसी बाधा के , बिना किसी दुश्मन के , बिना किसी बदले की भावना के ।
अगर आपका चित्त शांत है , तभी आप इस ब्रह्मांड के प्रवाह को सुन पाएंगे , इसकी लय ताल को महसूस कर पाएंगे । खुशी इसके आगे रहती है और ध्यान इसकी चाबी है ।
अगर आप उन चीजों की कद्र नहीं करते जो आपके पास हैं , तो फिर आपको खुशी कभी भी नहीं मिलेगी ।
सच्चाई को अपनी जमीन बनाएं , सच्चाई को अपना घर बनाएं । क्योंकि दुनिया में इससे बड़ा कोई घर नहीं है ।
सभी व्यक्तियों को सजा से डर लगता है , सभी मौत से डरते हैं । बाकी लोगों को भी अपने जैसा ही समझिए , खुद किसी जीव को ना मारें और दूसरों को भी ऐसा करने से मना करें ।
आपका काम है अपनी पसंद के काम को खोजना । उसे खोजें और फिर उस काम में खुद को पूरी तरह से लगा दें । यही सफलता का मार्ग है ।
स्वास्थ्य सबसे बड़ा उपहार है , संतोष सबसे बड़ी संपत्ति और वफादारी सबसे अच्छा रिश्ता है ।
अगर आप किसी दूसरे के लिए दिया जलाते हैं तो यह आपके रास्ते को भी रौशन कर देता है ।
आपका बड़े से बड़ा दुश्मन भी आपको उतना नुकसान नहीं पहुंचा सकता , जितना नुकसान आपके अनियंत्रित विचार आपको पहुंचाते हैं ।
आप खुद अपने प्यार और स्नेह के उतने ही हकदार हैं जितना इस दुनिया में कोई भी अन्य व्यक्ति है ।
सभी बुरे कार्य मन के कारण उत्पन्न होते हैं । अगर मन परिवर्तित हो जाये तो क्या अनैतिक कार्य रह सकते हैं ?
सभी बुराइयों से दूर रहने के लिए अच्छाई का विकास कीजिए और अपने मन में अच्छे विचार रखिए बुद्ध आपसे सिर्फ यही कहता है ।
आज हम जो करते हैं जीवन में वही सबसे ज्यादा मायने रखता है ।
जो व्यक्ति थोड़े में ही खुश रहता है सबसे अधिक खुशी उसी के पास होती है ।
सत्य के मार्ग पर चलते हुए कोई व्यक्ति दो गलतियां कर सकता है । एक पूरा रास्ता तय न करना और दूसरा , इसकी शुरुआत भी न करना ।
जब तक आपके मन में नाराजगी के विचार पोषित होते रहेंगे तब तक आपका क्रोध भी बना रहेगा , लेकिन जैसे ही आप नाराजगी के विचारों को भुला देंगे वैसे ही आपका क्रोध भी गायब हो जाएगा ।
जो व्यक्ति विचलित करने वाले विचारों से मुक्त होते हैं , उन्हें शांति अवश्य प्राप्त होती है ।
चाहे आप जितने पवित्र शब्द पढ़ लें या बोल लें , वो आपका क्या भला करेंगे जब तक आप उन्हें उपयोग में नहीं लाते ?
इच्छाओं का कभी अंत नहीं होता । अगर आपकी एक इच्छा पूरी होती है , तो दूसरी इच्छा तुरंत जन्म ले लेती है ।
एक समझदार व्यक्ति अपने अंदर की कमियों को उसी तरह से दूर कर लेता है , जिस तरह से एक स्वर्णकार चांदी की अशुद्धियों को चुन - चुन कर , थोडा - थोडा करके और इस प्रक्रिया को बार - बार दोहरा कर दूर कर लेता है ।
अगर थोड़े से आराम को छोड़ने से व्यक्ति एक बड़ी खुशी को देख पाता है , तो एक समझदार व्यक्ति को चाहिए कि वह थोड़े से आराम को छोड़कर बड़ी खुशी को हासिल करे ।
यदि आप समस्या का हल निकाल सकते , तो फिर चिंता क्यों ? और यदि समस्या का कोई समाधान नहीं है , तो फिर चिंता करने का भी काई फायदा नहीं ।
दुनिया नहीं जानती कि हम सभी का अंत यहीं पर होना है । लेकिन जो लोग इस सत्य को जानते हैं , उनके सारे झगड़े एक ही बार में खत्म हो जाते हैं ।
विश्वास के बिना आप कहीं भी नहीं पहुँच सकते , इसलिए अगर आप धर्म को पाना चाहते हैं तो विश्वास बहुत जरूरी है ।
अस्तित्व का पूरा रहस्य है डर से मुक्त हो जाना । कभी भी इस बात से ना डरें कि आपका क्या होगा । किसी पर भी निर्भर ना रहें । जिस वक्त आप सभी तरह की मदद को इनकार कर देते हैं , आप आजाद हो जाते हैं ।
सच्चाई के रास्ते पर चलते हुए इंसान दो ही तरह की गलतियां कर सकता है , एक यह कि रास्ते पर आखिर तक ना चलना और दूसरा यह कि शुरूआत ही ना करना ।
खुशी अच्छे स्वास्थ्य और बीती बातों को भुला देने से ज्यादा कुछ नहीं है ।
सारे बुरे कार्य मन के कारण ही होते हैं । अगर मन ही बदल जाए तो क्या बुरा कार्य हो सकता है ?
अगर व्यक्ति से कोई गलती हो जाती है तो कोशिश करें कि उसे दोहराएं नहीं । उसमें आनन्द ढूंढने की कोशिश न करें क्योंकि बुरोई में डूबे रहना दुःख को न्योता देता है ।
जीभ एक तेज चाकू की तरह होती है , यह बिना खून निकाले ही मारती है ।
जिसका मन एकाग्र होता है वही चीजों को उनके सही स्वरूप में देख पाता है ।
किसी जंगली जानवर की अपेक्षा एक कपटी और दुष्ट मित्र से अधिक डरना चाहिए , क्योंकि जानवर तो बस आपके शरीर को नुक्सान पहुंचा सकता है , पर एक बुरा मित्र आपकी बुद्धि को नुक्सान पहुंचा सकता है ।
हमें अपने द्वारा की गयी गलतियों की सजा तुरंत भले न मिले , पर समय के साथ कभी न कभी अवश्य मिलती है ।
जिस तरह से एक तीर बेचने वाला अपने तीर को सीधा करता है , उसी तरह से एक समझदार व्यक्ति खुद को साध लेता है ।
व्यक्ति खुद ही अपना सबसे बड़ा रक्षक हो सकता है ; और कौन उसकी रक्षा कर सकता है ? अगर आपका खुद पर पूरा नियंत्रण है , तो आपको वह क्षमता हासिल होगी , जिसे बहुत ही कम लोग हासिल कर पाते हैं ।

कोल्हापूरच्या राजगादीचा इतिहास

2020-05-14T01:49:00.000-07:00

राजर्षी शाहू महारज

राजर्षी शाहू महारजांचा जन्म २६ जुन १८७४ रोजी कोल्हापूर जिल्यातील कागल गावी घाटगे घराण्यात झाला . कोल्हापूर संस्थानेचे राजे चौथे शिवाजी महाराज यांच्या मृतीऊ नंतर गादीला वारस नव्हता . म्हणून महाराजांच्या मृतीऊ नंतर तीनच्या पत्नी आनंदीबाई यांनी घाटगे घराण्यातील “यशवंत जयसिंग घाटगे” यांना १७ मार्च १८८४ रोजी दत्तक घेतले, आणि नामकरण झाले शाहू महाराज .

शाहू महाराज

शुहू महराजांचा राज्याभिषेक इ.स. १८९४ ला पार पडला . महाराजांचे शिक्षण राजकोट आणि धारवाड येथे पार पडले . उच्च शिक्षणासाठी राजवाड्यात व्यवस्था करण्यात आली . त्याची जबाबदारी ब्रिटिश अधिकारी Stuart Midford Fraser यांच्याकडे इंग्लिश शिक्षणाचा शाहू महाराजच्या जीवनावर कायम प्रभाव होता . त्यामुळेच कार्यात आधुनिकतेचा आणि दूरदृष्टीचा प्रभाव आढळतो . राज्याभिषेकपासून चालू असलेल्या राज्यकारभारात , सामाजिक कार्यात अनेक ढळसी निर्णय घेतले आणि ते आमलात देखील आणले . छत्रपती शाहू महाराजांनी सर्व बहुजन समाजातील मुलामुलीन च्या शिक्षणासाठी मोफत व्यवस्था केली . त्यासाठी प्राथमिक शाळा , हायस्कूल , कॉलेज आणि वसतिगृह यांची मोठ्या प्रमाणावर निर्मिती केली . मुलांना शाळेत न पाठवणार्‍या पालकांवर त्याकाळी शाहू महाराजांनी १ रु. दंड लावला होता . स्वता उत्तम कुस्ती पटू असल्यामुळे कुस्ती या खेळाला राजश्रेय मिळाऊन दिल तर शाहू महाराजांनीच त्यासाठी १८९५ साली मोतिबा तलमी ची स्थापना केली, तर येव्हढेच करून थांबले नाही तर खासाबाक सारख्या मैदानाची इ.स. १९१२ साली निर्मिती केली .

शेतकर्‍याचे प्रश्न , शेतीचे सिंचन , पिण्यासाठी पाण्याची व्यवस्था , वीजनिर्मिती यासाठी राधांनगरी धरण बांधण्याचा संकल्प केला . इ.स. १९०९ साली त्या धरणाच्या कामासाठी सुरूवाट झाली . इ.स. १९१८ पर्यंत धरणाचे काम ४० फूटा पर्यंत झाले . इ.स. १९५७ ला हा प्रकल्प पूर्ण झाला . सामाजिक बांधीलकेचे भान आणि दूरदृष्टी यामुळेच कोल्हापुरात रेल्वे आण्यात महाराजांचा मोठा वाटा होता .

छत्रपती शाहू महाराज यांचा विवाह १८९१ साली बडोद्याचे मराठा सरदार कृष्णराव खानविलकर यांची कन्या लक्ष्मीबाई यांच्याशी झाला . कोल्हापूर शहराचा विकास करतांना भटक्या जनावारांसाठी पांजर पोर , घोड्यांची देखभालीसाठी सोंतली येथे मोठी पागा . कोल्हापूर शहराचा विकास करतांना कोल्हापूर मध्ये अनेक बाजार पेठ निर्माण केल्या . गुळाची मोठी बाजारपेठ तयार केली . इ.स. १९१७ साली विधवा पुनर्विवाह कायदा केला . इ.स. १९१९ आंतरजातीय विवाह कायद्यात मंजूरी दिली . जात-पात , उच-नीच याचा विरोध करून सर्व धर्म समभाव ही भावना कायम जनसामन्याच्या मनात जागृत ठेवली .

कानपुर मध्ये भरलेल्या १३व्या क्षत्रीय कुर्मी अधिवेशनात महाराजांना राजर्षी हा बहुमान मिळाला . कलेला महत्व देतांना केशवराव भोसले नाट्यगृहाची निर्मिती केली , गायन समाज देवल क्लब स्थापना केली . २७ मार्च १८९५ ला फर्ग्युसन महाविद्यालयाच्या नवीन इमारतीचे उटघाटण त्यांच्या हस्ते झाले . ४८ वर्षाच्या अल्प आयुष्यात बहुजन समाजासाठी येव्हढे मोठे महान कार्य केल्यामुळेच छत्रपती , राजर्षी , रायतेचा राजा या उपद्या त्यांना सार्थ ठरतात .

०६ मे १९२२ रोजी मुंबई येथे राजर्षी छत्रपती शाहू महाराजांचं महानिर्वाण झाले .

अनुसूचीत जातीकरिता संरक्षणाविषयक तरतुदी

2020-05-13T03:50:00.000-07:00

विधानमंडळात प्रतिनिधीत्वाचा अधिकार

१ ) प्रतिनिधीत्वाचे प्रमाण : -

एकूण लोकसंख्येच्या प्रमाणात अनुसूचित जातीचे जेवढे प्रमाण असेल , कमीत कमी तेवढे प्रमाण केंद्र व राज्य सरकारच्या विधीमंडळातील अनुसूचित जातींच्या प्रतिनिधीचे राहील . जर काही गटांचे एकत्र संविधान असेल तर त्या गटातील एकूण लोकसंख्येच्या प्रमाणात असलेल्या अनुसूचित जातीच्या प्रमाणा एवढे प्रतिनिधीत्व राहील .
( एक ) मात्र अन्य कोणत्याही अल्पसंख्य जातीस तिच्या संपूर्ण लोकसंख्येशी असलेल्या प्रमाणापेक्षा जास्त प्रतिनिधीत्व मागता येणार नाही .
( दोन ) सिंध , व वायव्य सरहद्द प्रांतातील अनुसूचित जातींना त्यांचा प्रतिनिधीत्वाचा योग्य वाटा देण्यात येईल .
( तीन ) जास्त मोठे जातीय बहुमत कमी करुन झकत्या मापाने वाजवी संख्या करण्याची गरज भासल्यास फक्त बहुसंख्य असणाऱ्या जातींच्याच वाट्यातून हे प्रतिनिधीत्व कमी होईल . कोणत्याही परिस्थितीत अन्य अल्पसंख्य जातींच्या संख्याबळाला याचा धक्का पोचता कामा नये .
( चार ) बहुसंख्य जातींच्या घटवलेल्या प्रतिनिधींचा वाटा एकाच अन्य जमातीस जाणार नाही तर तो वाटा सर्व अल्पसंख्य जमातीत समान वाटला जाईल अथवा व्यस्त प्रमाणात खालीलप्रमाणे वाटप केले जाईल .
( १ ) आर्थिक स्थान ( २ ) सामाजिक प्रतिष्ठा ( ३ ) शैक्षणिक प्रगती
या बाबी लक्षात घेऊन जे जास्त मागासलेले त्यांना जास्त प्रतिनिधीत्वाना वाटा व जे कमी मागासलेले त्यांना कमी वाटा देण्यात येईल .
( ब ) खास हितसंबंध असलेल्याना ( तत्कालीन जमीनदार , मालगुजार आदि वर्ग ) कोणतेही प्रतिनिधीत्व द्यायला नको . परंतु द्यायचेच असेल तर ते प्रतिनिधी त्यांच्या समाजाच्या सदस्यसंख्येतून देणात यावे .

२ ) निवडणूक पद्धती :

( अ ) विधानमंडळे

( अ ) पुणे कराराने दिलेली निवडणूक पद्धती नष्ट करण्यात यावी .
( ब ) तिचे जागी विभक्त मतदार संघ निर्माण करावेत .
( क ) प्रौढ मतदानाचा अधिकार असावा .
( ड ) संकलित ( Cumulative ) मतदानाची पद्धती असावी .

( ब ) स्थानिक संस्था :

संघसरकार व राज्यसरकारे यांनी स्वीकारलेले प्रतिनिधीत्वाच्या प्रमाणाचे तत्व आणि निवडणुक पद्धती , हे नगरपरिषदा व स्थानिक स्वराज्य संस्था यांनाही लागू होतील .

कार्यकारिणीत ( मंत्रीमंडळात ) प्रतिनिधीत्वाचा अधिकार

१ ) अनुसूचित जातींना राज्य व केंद्र सरकारांत त्यांच्या एकूण लोकसंख्येच्या प्रमाणात प्रतिनिधीत्व राहील , तथापि कोणत्याही अल्पसंख्य जातीस तिच्या लोकसंख्येच्या प्रमाणपेक्षा जास्त प्रतिनिधीत्व मागता येणार नाही .
२ ) वाजवीपेक्षा जास्त बहमत असलेल्यांचे प्रतिनिधीत्व कमी करण्याची आवश्यकता असेल त्यावेळी बहुसंख्य असलेल्या जातीच्या वाट्यातून ही कपात करण्यात येईल . कोणत्याही परिस्थितीत अन्य अल्पसंख्य जातींच्या प्रतिनिधीत्वास धक्का लावता येणार नाही .
३ ) बहुसंख्यांकांच्या वाट्यातून केलेली कपात अन्य कोणत्याही एकाच जातीच्या वाट्यास जाणार नाही . एकतर ती सर्व अल्पसंख्यांकांना समान वाटला जाईल अथवा खालील बाबी लक्षात घेऊन व्यस्त प्रमाणात विभागली जाइल . त्यांची आर्थिक परिस्थिती ( १ ) सामाजिक स्तर आणि ( २ ) शैक्षणिक प्रगती .

नोकऱ्यांत प्रतिनिधीत्वाचा अधिकार

अ ) अनुसूचित जातींचा ( शासकीय ) सेवेतील प्रतिनिधीत्वाचा वाटा :

( एक ) केंद्रीय शासकीय सेवा : भारताच्या किंवा ब्रिटिश भारताच्या मपर्ण लोकसंख्येच्या प्रमाणात त्यांचे जे प्रमाण राहील त्या प्रमाणात प्रतिनिधीत्व राहील .
( दोन ) राज्य शासकीय सेवा : संघराज्यातील अथवा त्या त्या राज्यातील लोकसंख्येच्या प्रमाणात अनुसूचित जातीचे जे प्रमाण राहील त्या प्रमाणात त्यांचे नोकऱ्यातील प्रतिनिधीत्व राज्यातील अथवा केंद्रातील शासकीय नोकऱ्यातील प्रतिनिधीत्व राज्यातील अथवा केंद्रातील शासकीय नोकऱ्यात राहील .
( तीन ) नगरपालिका आणि स्थानिक मंडळातील नोकऱ्या : नगरपालिका व लोकल बोर्डाच्या हद्दीतील एकूण लोकसंख्येशी अनुसूचित जातीच्या असलेल्या प्रमाणाप्रमाणे सेवेतील प्रतिनिधीत्व राहील .
तथापि सेवेतील प्रमाण लोकसंख्येतील प्रमाणापेक्षा जास्त मागण्याचा कोणत्याही अल्पसंख्य जमातीस अधिकार राहणार नाही .
( ब ) शैक्षणिक पात्रता , वयोमर्यादा आदि निम्नतम पात्रतेच्या अटी वगळता अन्य कोणत्याही परिस्थितीत नोकऱ्यांतील प्रतिनिधीत्वाचा हक्क कमी केला जाणार नाही . ( क ) नोकरीत प्रवेश करण्यासाठी घालण्यात येणाऱ्या नवीन अटींमुळे भारत सरकारने १९४२ ते १९४५ च्या ठरावाद्वारे अनुसूचित जातींना दिलेल्या सवलतीत घट होणार नाही .
( ड ) सरकारी नोकऱ्या भरण्याची पद्धत भारत सरकारच्या १९४२ आणि १९४५ च्या ठरावान्वये केलेल्या नियमांशी सुसंगत राहील .
( इ ) प्रत्येक लोकसेवा आयोगावर अथवा नोकरीच्या जागा भरणाऱ्या समितीवर अनुसूचित जातीचा कमीत कमी एक तरी प्रतिनिधी राहील .

विशेष जबाबदाऱ्या

उच्चतर शिक्षणाची तरतूद

१ ) अनुसूचित जातींच्या उच्चतर शिक्षणाची आर्थिक जबाबदारी संघ व राज्य सरकार स्वीकारील आणि त्याकरिता पुरेशी तरतूद आपापल्या वार्षिक अंदाजपत्रकात ( बजेटमध्ये ) करील अशी तरतूद केंद्र व राज्य सरकारच्या शिक्षण अंदाजपत्रकाचा “ प्रथम भार " ( फर्स्ट चार्ज ) म्हणून समजली जाईल .
२ ) भारतातील अनुसूचित जातींच्या माध्यमिक व महाविद्यालयीन शिक्षणासाठी पैशाची तरतूद करण्याची जबाबदारी राज्यसरकारांची राहील व प्रत्येक राज्यसरकार आपल्या राज्याच्या अंदाजपत्रकात त्यांच्या शिक्षणाकरिता एकूण लोकसंख्येशी असलेल्या अनुसूचित जातीच्या प्रमाणा एवढी रक्कम राखून ठेवील .
३ ) अनुसूचित जातींच्या परदेशातील शिक्षणाकरिता पैशाची तरतूद करण्याची जबाबदारी केंद्र सरकारची राहील आणि केंद्र सरकार या कामाकरिता दावर्षी दहा लाख रुपयाचा आपल्या अंदाजपत्रकात तरतूद करील .
४ ) राज्य सरकार राज्यातील लोकांच्या प्राथमिक शिक्षणाच्या विकासाकरिता जो खर्च करील त्यातील अनुसूचित जातीच्या वाट्याला आलेल्या रकमेला या विशेष खर्चामुळे बाधा येणार नाही .

नवीन वसाहतींची तरतूद

१ ) नवीन संविधानात एक " वसाहत आयोगाची " तरतूद ( सेटलमेंट कमिशन ) राहील तो राज्यातील वहितीखाली नसलेली जमीन स्वतःकडे विश्वस्त म्हणून ठेवून त्यावर अनुसूचित जातींच्या स्वतंत्र वसाहती स्थापन करील .
( एक ) वसाहतीची योजना राबविण्याकरिता केंद्र सरकार दरवर्षी ५ कोटी रुपये वेगळे राखून ठेवील .
( दोन ) आयोगाला कोणतीही जागा विकत घेण्याचा व तिचा वसाहतीच्या कार्याकरिता उपयोग करण्याचा अधिकार राहील .
२ ) आयोगाला आपले कार्य सुरळीत पार पाडता यावे म्हणून केंद्र सरकार वेळोवेळी आवश्यक ते कायदे करील .

अल्पसंख्यांकांच्या संरक्षणासंबंधी तरतूद

2020-05-12T02:16:00.001-07:00

भारतीय संघराज्याची घटना खालील बाबींची तरतूद करील :-

सांप्रदायिक कार्यकारिणी पासून संरक्षण

१ ) केंद्रीय असो अथवा राज्याची असो , कार्यकारिणीला विधानमंडळाची मुदत संपण्यापूर्वी काढता येणार नाही . म्हणजेच एका अर्थाने ती असंसदीय ( Non- Parliamentary ) स्वरुपाची राहील .
२ ) विधानमंडळाचे सदस्य नसलेला मंत्रीमंडळाच्या सदस्यांना विधानमंडळात बसण्याचा , बोलण्याचा , मतदान करण्याचा , प्रश्नांना उत्तरे देण्याचा अधिकार राहील .
३ ) संपूर्ण सभागृहाद्वारे प्रधानमंत्री " एकमत हस्तांतरण "
( एकल संक्रमणीय मत ) ( Single Transferrable Vote ) पद्धतीने निवडला जाईल .
४ ) मंत्रीमंडळातील विभिन्न अल्पसंख्यांकांचे प्रतिनिधी विधानमंडळातील प्रत्येक अल्पसंख्य जातीच्या प्रतिनिधीमधून " एकमत हस्तांतरण पद्धतीने " निवडण्यात येतील .
५ ) मंत्रीमंडळाचा बहुसंख्य जातीचे प्रतिनिधी " एकमत हस्तांतरण " पद्धतीने पूर्ण सभागृहाद्वारे निवडण्यात येतील .
६ ) मंत्रीमंडळाचा सदस्य एखाद्या दोषारोपामुळे किंवा अन्य काही कारणाने आपल्या सदस्यत्वाचा राजीनामा देऊ शकेल परंतु भ्रष्टाचार अथवा राजद्रोह या आरोपा - व्यतिरिक्त अन्य कोणत्याही कारणामुळे त्याचेवर महाभियोग
( Impeachment ) ठेवून सभागृहाला काढता येणार नाही

सामाजिक आणि शासकीय छळापासून संरक्षण

एक अधिकारी नेमण्यात येईल ज्याला " अल्पसंख्यांकांच्या समस्यांचा अधीक्षक " म्हणून संबोधण्यात येईल .
भारत सरकारच्या १९३५ च्या कायद्यातील कलम १६६ अन्वये नेमण्यात आलेल्या महालेखापालाच्या ( ऑडिटर जनरलच्या ) समान या अधिकाऱ्याचे पद राहील . सर्वोच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशाला ज्या कारणांकरिता व ज्या पद्धतीने पदच्युत करता येते त्याच पद्धतीने या अधिकाऱ्यास पदच्युत करता येऊ शकेल .
सामान्य जनता , भारत सरकार अथवा राज्य सरकारे यांचेकडून अल्पसंख्यांकांना दिली जाणारी वागणूक , अथवा सरकारे व त्यांच्या अधिकाऱ्यांद्वारे अल्पसंख्यांकांच्या कोणत्याही संरक्षण विषयक तरतुदीचे उल्लंघन अथवा जातीय द्वेषामुळे होणारा अन्याय याबद्दल दरवर्षी अहवाल तयार करणे हे या अधीक्षकांचे कर्तव्य राहील . संघ व राज्य सरकार यांच्या विधानमंडळासमोर अधीक्षकांचा वार्षिक अहवाल ठेवण्यात येईल व या अहवालाची चर्चा करण्याकरिता वेळ देण्याचे केंद्र व राज्य सरकारे या उभयतांना बंधन राहील .

सामाजिक बहिष्काराविरुद्ध संरक्षण

सामाजिक बहिष्कार टाकणे , सामाजिक बहिष्कार करण्यास प्रवृत्त करणे अथवा उत्तेजन देणे , अथवा सामाजिक बहिष्काराचा धाक घालणे , ज्यांची व्याख्या खाली दिलेली आहे . या सर्व बाबी गुन्हा म्हणून जाहीर करण्यात येतील .

१ ) बहिष्काराची व्याख्या :

कोणतीही व्यक्ती दुसऱ्या व्यक्तीस बहिष्कृत करते असे समजले जाईल , तर ती व्यक्ती -
क ) दुसऱ्या व्यक्तीस , आपले घर अथवा जमीन भाड्याने राहण्यास वा वापरु देण्यास नाकारते , भाड्याने काम करवून घेण्यास नाकारते अथवा त्या व्यक्तीशी कोणतेही काम घेण्यास अथवा देण्यास नकार देते अथवा वरीलपैकी कोणतीही बाब इतराशी सामान्यतः ज्या पद्धतीने करण्यात येते त्या पद्धतीने करण्यास नकार देते , अथवा
ख ) भारतीय संविधानाने दिलेल्या मूलभूत व इतर नागरिकत्वाच्या अधिकारांशी विसंगत नसलेल्या प्रचलित रुढीचा मान राखून दुसऱ्या व्यक्तीशी सामान्यतः ज्याप्रकारचे व्यावहारिक , व्यावसायिक अथवा धंदेवाईक संबंध ठेवायला हवे तसे ठेवीत नाही , अथवा
ग ) अन्य व्यक्तीला त्याच्या कायदेशीर अधिकाराचा वापर करताना दुखावते , चिडविते अथवा हस्तक्षेप करते .

२ ) बहिष्काराचा अपराध :

एखाद्या व्यक्तीस कृती करणास प्रवृत्त केले व कायद्याने बाध्य असलेली कृती करण्यापासून परावृत्त केले , अथवा त्या व्यक्तीच्या शरीर , मन , संपत्ती आणि प्रतिष्ठा यांना इजा पोचवली अथवा त्याच्या घंधात किंवा उत्पन्नाचा साधनास हानी पोचवली , अथवा अशा व्यक्तीस बहिष्कृत केले तर अशी व्यक्ती बहिष्काराच्या गुन्ह्यांची अपराधी व्यक्ती समजली जाईल .

तथापि आरोपीने कुणाच्या चिथावणीने अथवा कुणाशी संगनमत करुन अथवा अन्य कुणा व्यक्तीशी करार करुन अथवा कट करून बहिष्कार टाकलेला नाही असे , न्यायालयाचे ( चौकशी अंती ) मत झाले तर या कलमांतर्गत बहिष्काराचा गुन्हा घडला असे समजले जाणार नाही .

३ ) बहिष्कारास चिथावणी देणारा अथवा प्रवृत्त करणारा अपराध :

एका व्यक्तीविरुद्ध अथवा वर्गाविरुद्ध

अ ) जी व्यक्ती बहिष्काराची सूचना लोकात जाहीर करते , प्रसिद्ध करते अथवा सर्वत्र वितरण करते .

ब ) जी एखादे निवेदन , अफवा अथवा अहवाल , बहिष्काराच्या हेतूने अथवा बहिष्कारास कारणीभूत होईल याची जाणीव असून - देखील , प्रसिद्ध करते अथवा वितरण करते , अथवा वितरण करते , अथवा

क ) अन्य कोणत्याही मागनि बहिष्कारास चिथावणी देते आणि प्रवृत्त करते , अशी व्यक्ती बहिष्कारास चिथावणी देणारी व प्रवृत्त करणारी म्हणून या गुनद्याचा शिक्षेस पात्र ठरेल.

स्पष्टीकरण : -

या गुन्ह्यामुळे फटका बसलेली अथवा बसण्याची शक्यता असलेली व्यक्ती , तिच्या अथवा तिच्या वर्गाच्या नावाचा उल्लेख नसला तरी ज्याच्या वागणुकीद्वारे अथवा या वागणुकीपासून विशिष्ट पद्धतीने अलिप्त राहिल्यामुळे , हा गुन्हा घडला ' असे आढळले तरी त्याने गुन्हा केला ' । असे समजले जाईल .

४ ) बहिष्काराच्या धमकीचा अपराध :

एखाद्या व्यक्तीने कायद्याने मान्य असलेली कृती केली अथवा कायद्याने अमान्य असलेली कृती केली नाही . अशा व्यक्तीस अथवा त्या व्यक्तीशी संबंधित असलेल्या अन्य व्यक्तीस एखाद्याने बेकायदेशीर कृत्य करण्यास प्रवृत्त केले अथवा कायदेशीर कृत्यापासून परावृत्त केले व ते न मानल्यामुळे बहिष्काराची धमकी दिली तर अशी व्यक्ती बहिष्काराच्या अपराधास पात्र ठरेल .

अपवाद : - खालील कृती बहिष्कार नव्हे :

( एक ) मजुरांच्या न्याय लढ्याकरिता केलेली कोणतीही कृती. ( दोन ) धंधातील सर्वसाधारण स्पर्धेत केलेली कोणतीही कृती.

हे सर्व अपराध दखलपात्र गुन्हे " कॉगनिझेबल अॅफिनसेस " समजल्या जातील . केंद्र विधीमंडळ या अपराधाकरिता शिक्षण देणार कायदे तयार करील

अल्पसंख्यांकांच्या हितांच्या उद्देशांसह भारत सरकारच्या कुठल्याही उद्देशांकरिता पैसा खर्च करण्याचा सरकारचा अधिकार .

वरीलपैकी कोणत्याही हेतुकरिता अनुदान देण्याचे केंद्र व राज्यसरकारचे अधिकार संकोच पावणार नाहीत अथवा काढले जाणार नाहीत . ज्या संबंधी कायदे करण्याचा राज्याला अथवा केंद्र सरकारला अधिकार आहे . अशा बाबींपैकी ही बाब नसली तरीही यापैकी कोणत्याही हेतुकरिता अनुदान देण्याचे केंद्र व राज्य सरकारचे अधिकार कमी करता येणार नाही अथवा काढूनही टाकता येणार नाहीत .

मलभूत अधिकारांवर आक्रमण झाल्यास उपाय भारतीय संघराज्य तरतुदी करील

2020-05-10T08:36:00.001-07:00

कार्यकारिणीच्या अत्याचारा विरुद्ध न्यायालयाकडून संरक्षण

१) सर्वोच्च न्यायालयात संपूर्ण भारताचे न्यायालयीन अधिकार समाविष्ट होतील .

२ ) सर्व न्यायालये व त्यातील न्यायलयीन अधिकारी , ( त्यांना अपील अथवा पुनर्निर्णयाचे अधिकार असो अथवा नसो ) यांचेवर सर्वोच्च न्यायालयाची अधिसत्ता राहील .

३ ) एखाद्या निर्णयाविरुद्ध दाद मागायला आलेल्या व्यक्तीच्या अर्जावर , ज्याला रिटचा स्वाधिकार म्हणतो त्या अन्वये हेबियस कॉर्पस , ( दोहोपस्थिती ) , को - वारन्टी ( अधिकार ) , प्रोहिबिशन ( प्रतिषेध ) , सर्टिरिओररी (प्राकर्षण ) आणि मंडामस ( महादेश ) करण्याचा अधिकार राहील . याकरितां सर्वोच्च न्यायालय हे संपूर्ण भारतात कार्यक्षेत्र असलेले सर्वव्यापक न्यायालय समजण्यात येईल .

४ ) बंड अथवा आक्रमणाची परिस्थिती याचा अपवाद वगळता रिट ( प्राधिलेख ) करीता अर्ज करण्याचा अधिकार प्रलंबित अथवा संकुचित करता येणार नाही .

विषम वागणुकीविरुद्ध संरक्षण

केंद्र तसेच समग्र भारतातील प्रत्येक राज्य सरकारांच्या विधानमंडळे व कार्यकारिणीचे अधिकार निम्नलिखित बंधनांनी मर्यादित राहतील .

भारतातील कोणत्याही विधानमंडळास अथवा कार्यकारिणीस नागरिकांच्या खालाल अधिकारांवर अतिक्रमण करणारा कायदा मंजूर करण्याचा अथवा तसा आदेश , नियम अथवा निबंध काढण्याचा अधिकार राहणार नाही .

१ ) करार करण्याचा व तो अंमलात आणण्याचा , दावा करण्याचा आणि पक्षकार म्हणून राहण्याचा अथवा पुरावा देण्याचा , संपत्तीचा वारसा मिळविण्याचा , तसेच खाजगी संपत्ती खरेदी - विक्री करण्याचा वा भाडेपट्ट्याने देण्याघेण्याचा अधिकार .

२ ) राज्यातील नागरिकांच्या सर्व वर्गाना योग्य व परेसे प्रतिनिधीत्व मिळवन देण्याच्या हेतूने लादलेल्या ठराविक अटी व बंधने सांभाळून सर्व शैक्षणिक संस्थांमध्ये आणि मुलकी व लष्करी नोकऱ्यांत प्रवेश मिळविण्याचा अधिकार .

३ ) सर्व वंश , वर्ग , जाती , वर्ण पंथ यांना लागू असलेली बंधने सांभाळून , शैक्षणिक संस्था , खाणावळी , उपहारगृहे , नद्या , पाणवठे , विहीरी , तलाव , रस्ते , महामार्ग , भूमी , जल आणि आकाश यातून जाणारी सार्वजनिक वाहने , सार्वजनिक नाट्यगृहे व इतर मनोरंजनाच्या जागा , यांचा वापर करण्याचा अधिकार .

४ ) सर्वसामान्य लोकांकरिता अथवा एखाद्या विशिष्ट धर्माच्या वा पंथाच्या लोकांकरिता निर्माण झालेल्या , चालवण्यात येणाऱ्या अथवा मान्यता मिळालेल्या धार्मिक अथवा धर्मादाय विश्वस्थ संस्थेच्या लाभांच्या , कोणताही भेद न पाळता उपभोग घेण्याचा अधिकार .

५ ) धर्माधिष्ठित अथवा अन्य रुढी आणि परंपरा यांना बाधा न येता इतर नागरिकांच्या वित्त व प्राणाच्या रक्षणासाठी केलेले कायदे व त्यांची अंमलबजावणी यांचा पूर्ण व समान लाभ घेण्याचा तसेच इतरांप्रमाणेच शिक्षा व दंडास पात्र ठरण्यास अधिकार .

भेदभावाविरुद्ध संरक्षण

१ ) सार्वजनिक प्रशासनातील शासकीय अधिकारी अथवा खाजगी कारखाने अथवा व्यापारी कंपन्यांचे मालक यांनी एखाद्यास वंश , जात अथवा सामाजिक स्तर लक्षात घेऊन पक्षपाती वागणूक दिल्यास , हे कृत्य गुन्हा समजले जाईल . असे दावे चालविण्याचा अधिकार , या उद्दिष्टांसाठी खास निर्माण करण्यात आलेल्या लवादाकडे ( ट्रायबुनलकडे ) राहील .

२ ) केंद्रीय विधान मंडळास , या तरतुदींना अंमलात आणण्यासाठी योग्य तो कायदा करण्याचा अधिकार तर राहीलच परंतु हे करण्याचे बंधनही राहील .

आर्थिक शोषणाविरुद्ध संरक्षण

भारतीय संघराज्य आपल्या संविधानातील कायद्याचा भाग म्हणून खालील बाबींचा समावेश करील .

१ ) जे उद्योगधंदे मूलभूत ( Key ) उद्योगधंदे आहेत अथवा जे तसे जाहीर करण्यात येतील , असे उद्योगधंदे राज्यसरकाराच्या मालकीचे राहतील व ते राज्यसरकार चालवील .

२ ) जे मूलभूत उद्योगधंदे नाहीत परंतु पायाभूत ( Basic ) उद्योग आहेत ते सर्व राज्याच्या मालकीचे राहतील व ते राज्य सरकार किंवा त्यांनी स्थापन केलेल्या महामंडळातर्फे चालवण्यात येतील .

३ ) विमाधंदावर राज्याचा मक्ता ( monopoly ) राहील . प्रत्येक सज्ञान नागरिकास राज्य विधानमंडळाने केलेल्या कायद्यानुसार त्याच्या उत्पन्नाशी जुळेल असा विमा काढण्याची राज्य सरकार सक्ती करील .

४ ) कृषी उद्योग हा राज्याचा राष्ट्रीय उद्योग राहील .

५ ) खाजगी व्यक्तींच्या मालकीचे , भाड्यांचे किंवा गहाण असलेले उद्योग , विमा कंपन्या व शेतजमिनी यातील त्या व्यक्तींचे अधिकार राज्यसरकार संपादन करील आणि त्याचे मोबदल्यात त्या व्यक्तीस कर्जरोख्याचे ( Debentures ) स्वरुपात मूल्य प्रदान करील , मात्र जमीन , उद्योग अथवा हिश्श्याचे मूल्यमापन करतांना आपत्कालीन परिस्थितीपुढे वाढलेले , अर्जित नसलेले , अथवा भविष्यात प्राप्त होणारे उत्पन्न सक्तीच्या संपादनाचे बाबतीत विचारात घेतले जाणार नाही .

६ ) रोखेधारक आपली रोख रक्कम कशी आणि केव्हा मांगणी करु शकतील हे राज्य सरकार ठरवील .

७ ) कर्जरोख्याचे हस्तांतरण करता येईल तसेच वारसा हक्कानेही ते वारसांना प्राप्त होतील . मात्र रोखेधारक अथवा ते घेणारा अथवा त्याचा वारस , राज्याने संपादन केलेल्या उद्योगातील जमीन अथवा त्यातील हिस्सा मागू शकणार नाही , अथवा त्याबद्दल कोणताही व्यवहार करू शकणार नाही .

८ ) कायद्याने निर्धारित केलेल्या दराने व्याज घेण्याचा रोखेधारकास हक्क राहाल . हे व्याज पैशाच्या अथवा वस्तूच्या स्वरुपात द्यावे , हे निश्चित करुन त्याप्रमाणे राज्यसरकार व्याजाची रक्कम देईल .

९ ) कृषी उद्योगाची खालील मुद्यांवर रचना करण्यात येईल ,

( एक ) संपादित केलेल्या जमिनीचे ठराविक आकाराचे राज्य सरकार द्वारे यात तुकडे करण्यात येतील आणि असे तुकडे गावातील रहिवाशांना ( काही कुटुंबाचे गट करून ) कुळ म्हणून खाली अटींवर वहिती ( शेती ) करण्यास देण्यात येतील.

( अ ) असे शेत सामुदायिक Collective शेती म्हणून वहिती करण्यात येईल .

( ब ) सरकारने तयार केलेल्या नियम व सूचनांनुसारच शेताची वहिती करण्यात येईल .

( क ) शेतीवर बसविलेला योग्य तो कर भरणा केल्यानंतर शेतीचे उरलेले उत्पन्न , ठरलेल्या पद्धतीप्रमाणे सर्व कुळामध्ये वाटण्यात येईल .

( दोन ) ग्रामवासीयांना जातपंथाचा भेद न करता जमीन अशा पद्धतीने भाड्याने वाटण्यात येईल की , जेणेकरुन गावामध्ये कोणीही जमीन मालक , कोणीही कळ अथवा कुणीही भूमीहीन राहणार नाही .

( तीन ) सामुदायिक शेतीत पाणी , वहितीसाठी जनावरे , शेतीची अवजारे , बी - बियाणे , खत आदि द्वारे आर्थिक मदत करण्याचे बंधन राज्यशासनावर राहील .

( चार ) राज्यसरकार -

( अ ) शेतीच्या उत्पन्नावर खालील कर बसवू शकेल :

( एक ) शेतसारा म्हणून काही भाग , ( ब ) कर्जरोखेधारकांना देण्याकरिता काही भाग , ( क ) शासनाने दिलेल्या वस्तूंचा वापर केल्याबद्दल मोबदला म्हणून काही वाटा .

( ब ) जी कुळे कुळासंबंधीच्या अटींचे उल्लंघन करतात अथवा राज्य सरकारने दिलेल्या वहितीच्या साधनांचा जाणीवपूर्वक दुरुपयोग करतात , अथवा सामुदायिक शेतीच्या योजनेला सुरूंग लावण्याचा प्रयत्न करतात , त्यांचेकरिता दंडाची तरतूद करील .

१० ) ही योजना शक्य तितक्या लवकर अंमलात आणली जाईल . परंतु कोणत्याही परिस्थितीत संविधान अंमलात आल्याच्या तारखेपासून दहा वर्षापक्षा जास्त काळ या योजनेची मुदतवाढ करता येणार नाही .

( लेखक ;- डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर )

सिद्धार्थ गौतम की शाक्य संघ में दीक्षा

2020-05-09T09:28:00.000-07:00

शाक्य संघ में दीक्षा

शाक्यों का अपना संघ था । बीस वर्ष की आयु होने पर हर शाक्य तरूण को शाक्य संघ में दीक्षित होना पड़ता था और संघ का सदस्य होना होता था । सिद्धार्थ गौतम बीस वर्ष का हो चुका था । अब यह समय था कि वह संघ में दीक्षित हो और उसका सदस्य बनें । शाक्यों का अपना एक संघ - भवन था , जिसे वह संथागार कहते थे । यह भूत कपिलवस्तु में ही था । संघ सभायें संथागार में ही होती थी । सिद्धार्थ को संघ में दीक्षित कराने के लिये शुद्धोदन ने शाक्य - पुरोहित को संघ की एक सभा बुलाने के लिये कहा । तद्नुसार कपिलवस्तु में शाक्यो के संथागार में संघ एकत्रित हुआ । सभा में पुरोहित ने प्रस्ताव किया कि सिद्धार्थ को संघ का सदस्य बनाया जाये । शाक्य - सेनापति अपने स्थान पर खड़ा हुआ और उसने संघ को सम्बोधित किया - " शाक्य कुल के शुद्धोदन के परिवार में उत्पन्न गौतम संघ का सदस्य बनना चाहता है । उसकी आयु बीस वर्ष की है और वह हर तरह से संघका सदस्य बनने के योग्य है इसलिए हो तो बोले । " मेरा प्रस्ताव है कि उसे शाक्य - संघ का सदस्य बनाया जाये । यदि कोई इस प्रस्ताव के विरुद्ध हो तो बोले । किसी ने प्रस्ताव का विरोध नहीं किया । सेनापति बोला - “ मै दूसरी बार भी पूछता हूँ यदि कोई प्रस्ताव के विरुद्ध हो तो बोले । " प्रस्ताव के विरुद्ध बोलने के लिये कोई खड़ा नहीं हुआ । सेनापति ने फिर कहा - " मे तीसरी बार भी पूछता हूँ यदि कोई प्रस्ताव के विरुद्ध हो तो बोले । " तीसरी बार भी कोई प्रस्ताव के विरुद्ध नही बोला ।
शाक्यों में यह नियम था कि बिना प्रस्ताव के कोई कार्यवाही नही हो सकती और जब तक कोई प्रस्ताव तीन बार पास न हो तब तक वह कार्य रूप में परिणत नहीं किया । सकता था । क्योकि सेनापति का प्रस्ताव तीन बार निर्विरोध पास हो गया था , इसलिए सिद्धार्थ को विधिवत शाक्य संघका सदस्य बन जाने की घोषणा कर दी गई । तब शाक्यों के पुरोहित ने खड़े होकर सिद्धार्थ को अपने स्थान पर खड़े होने के लिए कहा । " सिद्धार्थ को सम्बोधित करके उसने क्या आप इसका अनुभव करते है कि संघ आपको अपना सदस्य बनाकर सम्मनित किया है ? सिद्धार्थ का उत्तर था - " मैं अनुभव करता हूं । " क्या आप संघ के सदस्यों के कर्त्तव्य जानते हैं ? " " मुझे खेद है कि मैं उनसे अपरिचित हुँ , किन्तु उन्हें जानकर मुझे बडी प्रसन्नता होगी । "
पुरोहित बोला - " मैं सर्वप्रथम आपको बताऊँगा कि संघ के सदस्य की हैसियत से आपके क्या कर्तव्य है ? " उसने उन्हें एक एक करके क्रमश : गिनाया - " ( १ ) आपको अपने तन , मन और धन से शाक्यों के स्वार्थ की रक्षा करनी होगी । ( २ ) आपको संघ की सभाओं में उपस्थित रहना होगा । ( ३ ) आपको बिना किसी भय या पक्षपात के किसी भी शाक्य का दोष खुलकर कह देना होगा । ( ४ ) यदि आप पर कभी कोई दोषारोपण किया जाय तो आप को कोशिश नहीं होना होगा , दोष होने पर अपना दोष स्वीकार कर लेना होगा , निर्दोष होने पर वैसा कहना होगा । " इसके आगे पुरोहित ने कहा - " मै आपको बताना चाहता हूँ कि क्या करने संघ के सदस्य न रह सकेंगे - ( १ ) व्यभिचार करने से आप संघ के सदस्य न रह सकेंगे । ( २ ) किसी की हत्या करने पर आप संघ के सदस्य नही रह सकेंगे , ( ३ ) चोरी करने पर आप संघ सदस्य न रह सकेंगे । " सिद्धार्थ का उत्तर था - " मान्यवर ! मै आपका कृतज्ञ हूँ कि आपने मुझे संघ नियमों से परिचित कराया । मै आपको विश्वास दिलाता हूँ कि मै उनके अर्थ और व्यंजन सहित उन्हे पालन करने का प्रयास करूंगा ।

संघ से संघर्ष

सिद्धार्थ को शाक्य - संघका सदस्य बने आठ वर्ष बीत चुके थे । वह संघ का बड़ा ही वफादार और दृढ सदस्य था । जितनी दिलचस्पी उसे निजी मामलों में थी , उतनी ही दिलचस्पी उसे संघ के मामलों में भी थी । संघ के सदस्य की हैसियत से उसका आचरण आदर्श था । वह सबका प्रिय - भाजन बन गया था । उसकी सदस्यता के आठवें वर्ष में एक ऐसी घटना घटी जो सिद्धार्थ के परिवार के लिये दुर्घटना बन गई और उसके अपने लिये जीवन - मरण का प्रशन । इस दुःखान्त प्रकरण काआरम्भ इस प्रकार हुआ । शाक्यों के राज्य से सटा हुआ कोलियों का राज्य था । रोहिणी नदी दोनों राज्यों की विभाजक - रेखा थी । शाक्य और कोलिय दोनों ही रोहिणी नदी के पानी से अपने अपने खेत सीचते थे । हर का फसल पर उनका आपस में विवाद होता था कि रोहिणी के जल का पहले और कितना उपयोग कौन करेगा ? वह विवाद कभी - कभी झगड़ों में परिणत हो जाते झगड़े लडाई में । जिस वर्ष सिद्धार्थ की आयु २८ वर्ष की हुई उस वर्ष रोहिणी के पानी को लेकर शाक्यों के नौकरी में और कोलियों के नौकरी में बड़ा झगडा हो गाया । दोनों पक्षों ने चोट खाई । जब शाक्यों और कोलियों को इसका पता लगा तो उन्होने सोचा कि इस प्रश्न का युद्ध के द्वारा हमेशा के लिये निर्णय कर लिया जाय । शाक्यों के सेनापति ने कोलियों के विरुद्ध युद्ध छेड़ देने की बात पर विचार करने के लिये संघ का एक अधिवेशन बुलाया । संघ के सदस्यो को सम्बोधित करके सेनापति ने कहा - ' कोलियों ने हमारे लोगों पर आक्रमण किया । हमारे लोगों को पीछे हट जाना पड़ा । कोलियों ने इससे पहले भी अनेक बार ऐसी आक्रमणात्मक कार्यवाइयाँ की है । हमने आज तक उन्हे सहन किया । लेकिन यह इसी तरह नही चल सकता । यह रूकना चाहिये और इसे रोकने का एक ही तरीका है कि कोलियों के विरूद्ध युद्ध की घोषणा कर दी जाय । जो विरोध करना चाहे वे बोलें । " सिद्धार्थ गौतम अपने स्थान पर खड़ा हुआ बोला - " मैं इस प्रस्ताव का विरोध करता हूँ । युद्ध से कभी किसी समस्या का हल नहीं होता । युद्ध छेड़ देने से हमारे उद्देश्य की पूर्ति नहीं होगी । इससे एक दूसरे युद्ध का बीजारोपण हो जायेगा । जो किसी की हत्या करता है , उसे कोई जीतने ने वाला मिल जाता है , जो किसी को जीतता है उसे कोई दूसरा जीतने वाला मिल जाता है ; जो किसी को लूटता है उसे दूसरा कोई लूटने वाला मिल जाता है । " सिद्धार्थ गौतम ने अपनी बात जारी रखी - " मुझे ऐसा लगता है कि शाक्यों को कोलियों के विरुद्ध युद्ध छेड़ने में जल्दबाजी से काम नहीं लेना चाहिये । पहले सावधानी से इस बात की जाँच करनी चाहिये कि वास्तव में दोषी पक्ष कौन - सा है ? मैने सुना है कि हमारे आदमियों में भी ज्यादती की है । यदि ऐसा है तो हम भी निर्दोष नहीं है । सेनापति ने उत्तर दिया - “ यह ठीक है कि हमारे आदमियों ने ही पहल की थी । लेकिन यह याद रहना चाहिये कि पहले पानी लेने की भी यह हमारी ही बारी थी । " सिद्धार्थ गौतम ने कहा - " इससे स्पष्ट है कि हम भी सर्वधा निर्दोष नही है । इसलिए मेरा प्रस्ताव हे कि हम अपने में से दो आदमी चुनें और कोलियों से भी कहा जाय कि वे भी सदा आदमी चुनें और फिर वह चारों मिलकर एक पाँचवाँ आदमी चुनें । ये पाँचो आदमी मलकर झगडे का निपटारा करदें । " सिद्धार्थ गौतम ने प्रस्ताव में जो परिवर्तन सुझाया था उसका विधि - वत् समर्थन हो गया। किन्तु सेनापति ने विरोध किया । कहा - " मुझे निश्चय है कि जब तक कोलियों को कड़ा दण्ड नहीं दिया जाता तब तक उनका यह समाप्त नही होगा । " प्रस्ताव और उसमें सुझाये हुए परिवर्तन पर मत लेने आवश्यक हो गये । पहले सिद्धार्थ के सुझाये परिवर्तन पर ही मत लिये गये । बहुत बड़े बहुमत से सिद्धार्थ का सुझाव अमान्य हो गया।
इसके बाद सेनापति ने स्वयं अपने प्रस्ताव पर मत मांगे । सिद्धार्थ गौतम ने फिर खड़े होकर विरोध किया । उसने कहा - " मेरी प्रार्थना है कि संघ इस प्रस्ताव को स्वीकार न करे । । शाक्य और न कोकिलये निकट - सम्बन्धी है । परस्पर एक दूसरे का नाश करने में बुद्धिमानी नहीं है । सेनापति ने सिद्धार्थ गौतम की स्थापना का सर्वधा विरोध किया । उसने इस बात पर जोर दिया कि युद्ध में क्षत्रियों के लिये कोई अपना - पराया नही होता । राज्य के लिये उन्हें अपने सगे भाइयों से भी लड़ना ही चाहिये । ब्राह्मणों का धर्म है यज्ञ करना , क्षत्रियों का धर्म युद्ध करना , वैश्यों का धर्म है । व्यापार करना और शूद्रों का धर्म है सेवा करना । हर किसी को अपना अपना धर्म निभाने में ही पुण्य है । यही शास्त्रों की आज्ञा है । सिद्धार्थ का उत्तर था - " जहा तक मै समझ सका हूँ , धर्म तो इस बात के हृदयंगम करने में है कि वैर से वैर कभी शान्त नही होता । यह केवल अवैर से ही शान्त हो सकता है । सेनापति बेसबर हो उठा । बोला - " इस दर्शनिक शास्त्रार्थ में पडना बेकार है । स्पष्ट बात यह है कि सिद्धार्थ को मेरा प्रस्ताव अमान्य है । हम संघ का मत लेकर इसका निश्चय करें कि संघ का क्या विचार है ? " तदनुसार सेनापति ने अपने प्रस्ताव पर लोगो के मत मांगे । बड़े भारी बहुमत से प्रस्ताव पास हो गया ।