विज्ञानवाटा Vidnyanwata

आयुका :IUCAA ,पुणे

2020-10-04T17:23:00.000+05:30

२८फेब्रुवारी १९२८ रोजी भारतीय भौतिकशास्त्रज्ञ 'चंद्रशेखर व्यंकट रमण' यांनी 'रमण परिणाम'चा शोध लावला व त्यांना या शोधा निमित्त 'नोबेल' पारितोषिक प्राप्त झाले आणि या दिवसाचे औचित्य साधून २८फेब्रुवारी हा दिवस 'राष्ट्रीय विज्ञान दिन' म्हणून साजरा करतात. त्या दिवशी सर्वांसाठी ज्ञान विज्ञाचा अमूल्य खजाना खुला करण्यासाठी सुसज्ज असते आपल्या जयंत नारळीकर सरांची 'आयुका'.

पुणे विद्यापीठाच्या आवारात एक संशोधन संस्था 'आयुका' नावाने सुप्रसिद्ध तसेच अत्यंत लोकप्रिय आहे.१९८८ मध्ये जागतिक दर्जाची ख्याती असणारे खगोलशास्त्रज्ञ 'जयंत नारळीकर' यांनी अजित केंभावी व नरेश दधीच यांच्यासोबत आयुकाची स्थापना केली. विज्ञान प्रेमींना आपला विज्ञान दिवस अविस्मरणीय घालवायचा असेल तर पुण्यातील आयुका सारखे उत्तम ठिकाण दुसरे नसेल. विद्यापीठातील प्रवेशद्वारापासून पायी चालत जाताना विद्यापीठातील भुलभुलय्या ठरलेले रस्ते जरा वेळ घेत असत, पण आता तीही समस्या गायब झाली आहे.जवळच इको-फ्रेंडली बस येते व विद्यापीठांमध्ये हवे त्या ठिकाणी सोडते, ते ही अगदी विनामूल्य. विज्ञान दिनानिमित्त विविध कार्यक्रमांची रेलचेल येथे असते...सर्वजणच गडबडीत धावपळीत असतात व तितकेच उत्साही असतात आपला राष्ट्रीय महोत्सव साजरा करण्यासाठी.एरवी निसर्गाच्या मधुर संगीत सोडता शुकशुकाट व शांतता पूर्ण आयुका आज बाल चमू लहान थोरांच्या गजबजाटाने भरून गेलेली असते. आयुका मध्ये जाताना प्रवेशद्वाराच्या भिंतीजवळ मोठा 'लोगो दिसतो'

याचा अर्थ असा की, जग हे अमर्याद, अनंत आहे. जमिनीवर पाय घट्ट रोवून अवकाशाचा वेध कसा घेता येतो हे आपल्याला जयंत नारळीकरांनी आयुका द्वारे सांगितले आहे.

आयुकातील इमारती:

खरे तर अवाढव्य परिसर असून ही गडबड गोंधळ उडण्याचे काही कारणच नाही ,कारण जागोजागी नकाशे बसवलेले असतात.

१. शास्त्रज्ञ कॉलनी:

येथे विविध कार्यनिमित्त येणारे शास्त्रज्ञ, संशोधक विद्यार्थी,प्राध्यापक किंवा इतर staff यांच्यासाठी असणारी निवासस्थाने आहेत.

आयुकाच्या प्रवेशद्वारातून आत प्रवेश करताच डावीकडे शास्त्रज्ञांना राहण्यासाठी आहे व

२.प्रमुख चौक:या चौकामध्ये निसर्गरम्य वातावरण असून त्यापुढे विविध ऑडिटोरियम आहेत या.चौकामध्ये चार शास्त्रज्ञांचे पुतळे आहेत यामध्ये न्यूटन,गॅलिलिओ, आइन्स्टाईन व आर्यभट्ट हे चारही बाजूंना आहे. विज्ञान दिना दिवशी थोरामोठ्यांचा पासून ते अगदी बाल विद्यार्थीसर्वांची गर्दी येथे या शास्त्रज्ञांविषयी माहिती ऐकण्यासाठी उत्सुक असते.

यांच्याबद्दल असणारे विविध शंका ,प्रश्न विचारण्यासाठी विद्यार्थी या चौकाच्या कठड्यावर बसलेले असतात व त्यांना उत्तर देणारे आयुका मधील प्रशिक्षित लोकही असतात. शास्त्रज्ञांच्या कॉलनीत शास्त्रज्ञांच्या कॉलनीच्या खाली एक दोलक

दिसतो तो 'फोकल्ट पेंड्यूलम':

या पेंडुलम मुळे आपली पृथ्वी वर्तुळाकार फिरते हे आपल्याला समजते.

डोम:

खरे तर डोम हे दुर्बिणी ठेवून आकाश निरीक्षण करण्यासाठी केलेल्या असतात पण आयुकाचा निर्मितीकार चार्ल्स कोर याने आपला हट्ट सोडला नाही.या डोम मधुन हि आकाशनिरीक्षण करता येते. तसेच खाली आयुका ची प्रतिकृती ही ठेवलेली आहे.

वराहमिहीर व ब्रह्मगुप्त:

चौकाच्या उत्तर दिशेला वराहमिहिर नावाचे ग्रंथालय आहे. या ग्रंथालयांमध्ये खगोलशास्त्राशी संबंधित विविध प्रकारची पुस्तके, ग्रंथ, नियतकालिके, मासिके, पाक्षिके भरपूर प्रमाणात उपलब्ध आहेत. ग्रंथालयात जाताना वाचक ग्रंथसंपदेच्या जवळ जाऊन पोचतो परंतु येताना त्याला कमानीतून बाहेर यावे लागते. समजा कोणी वाचकांनी एखादे पुस्तक स्वतःजवळ बाळगल्यास त्या कमानीतून एक आवाज येतो. अर्थातच ग्रंथालयाला एवढी सुरक्षितता देणारे भारतातील हे पहिले ग्रंथालय आहे.

तिथेच ब्रह्मगुप्त नावाची इमारत असून ते एक संगणक केंद्र व उपकरणांची प्रयोगशाळा आहे.

चंद्रशेखर प्रेक्षागृह:

या इमारतीच्या बाहेर पडल्यास समोरच चंद्रशेखर प्रेक्षागृह आहे. सुमारे ५०० लोक मावतील तेवढे हे प्रेक्षागृह आहे. विज्ञान दिनाच्या कार्यक्रमा दिवशी या प्रेक्षागृहा मध्ये 'आस्क सायंटिस्ट' हा कार्यक्रम होतो त्यावेळी जयंत नारळीकर व आयुका चे डायरेकटर यांच्यासोबत मुले व मोठी विज्ञानप्रेमी माणसे आपले विविध प्रश्न पत्रांद्वारे सादर करतात व जयंत नारळीकर आणि बरोबर उपस्थित असणारे विविध शास्त्रज्ञ त्यांना सुलभरीत्या उत्तरे देतात.

मुक्तांगण विज्ञान शोधिका:

चंद्रशेखर प्रेक्षागारा शेजारीच 'मुक्तांगण विज्ञान शोधिका' आहे. खरे तर ही उभारण्यासाठी पु ल देशपांडे व सुनीता देशपांडे यांनी फार मोलाचे सहकार्य केले आहे. या मुक्तांगण विज्ञान शोध इमारतीला सूर्य मानून सूर्य माले प्रमाणे विविध आकाराचे गोल दगड ठेवले आहेत.याचबरोबर धुमकेतू विविध ग्रहांचे उपग्रह हि आठवणीने दाखवले आहेत

सायन्स पार्क: विज्ञान दिना दिवशी या सायन्स पार्क मध्ये विविध भित्तीपत्रिका प्रदर्शन, सायन्स टॉईज प्रदर्शन भरलेले असते. या बरोबरच सायन्स पार्क मधील विशेष आकर्षण केंद्र म्हणजे सम्राट यंत्र या यंत्रामुळे आपल्याला प्रमाणित वेळ समजून घेता येते.

याचबरोबर विज्ञान झोका,विज्ञान पट्टा, एकीकडून बोलल्यावर दुसऱ्या अंतरावर असणारा लोखंडी चकती त्यातून येणारा आवाज,चंद्र,मंगळ यांच्या प्रतिकृती यांसारख्या विविध गोष्टींचा समावेश सायन्स पार्क मध्ये होतो.

आयुकाच्या आवारामध्ये खगोलशास्त्राशी संबंधित असणाऱ्या विविध अद्ययावत विषयांवर भित्तीपत्रिका द्वारे विज्ञान प्रसाराचे कार्य होतच असते आणि सर्वांनी ते ऐकावे याकरिता एक छोटीशी युक्ती आयुकाने आयोजित केलेली असते. तेथे असणारी सर्व व्याख्याने ऐकून त्यांनी दिलेल्या कार्डवर त्या त्या व्याख्यान ऐकल्यानंतर चे शिक्के मारून घेणे व सर्व झाल्यानंतर जेथून आपण कार्ड घेतले आहे तेथे जमा करणे. यानंतर आपल्याला आयुका पारितोषक म्हणून आकाशगंगा व गिरवली ची दोन छायाचित्रे देते.

दिवसभर आता कार्यक्रमांमध्ये सर्वांना प्रवेश असतो यामध्ये 'सर्वसमावेशक खगोलशास्त्र' या कार्यक्रमाचा देखील समावेश करण्यात आला आहे. येथे विविध प्रकारच्या विशेष मुला-मुलींना खगोलशास्त्राचे धडे दिले जातात. वेगवेगळ्या सभागृहांमध्ये वेगवेगळ्या प्रकारची व्याख्याने, प्रात्यक्षिके यांसारखे विविध कार्यक्रम दिवसभर सर्वांसाठी विनामूल्य खुले असतात. विविध प्रकारची वैज्ञानिक उपकरणे, मॉडेल्स येथे पाहताना डोळ्यांचे पारणे फिटते आणि आपला विज्ञान दिन नंबर वन झाला असे उद्गार आपल्या तोंडातून बाहेर पडतात. विज्ञान दिनकार्यक्रम फक्त एवढ्यातच संपत नाही, तर रात्रीसुद्धा विज्ञान प्रेमींसाठी मेजवानीच असते.

आकाशदर्शन:

रात्री आपल्याला विनामूल्य आकाश दर्शन व त्यासंबंधीचे मार्गदर्शन हादेखील कार्यक्रम आयोजित केलेला असतो.

आकाशात घडणाऱ्या घडामोडी,असणाऱ्या तारका समूहाचे स्थान व ते कसे ओळखावे याबद्दल खूप सुंदर मार्गदर्शन केले जाते.

तसेच त्या त्या वर्षातील नोबेल परितोषक विजेत्या वर एक व्याख्यान आयोजित केले जाते.

निघताना आपला अभिप्राय देणे आयुका नम्रपणे व आपल्याकडून जास्तीजास्त दर्जेदार गोष्टीद्वारे जास्तीत जास्त विज्ञान सर्वांपर्यंत पोचवण्याचा आटोकाट व अविरत प्रयत्न करते.

अत्यंत मोजक्या भाषेत आयुका येथील विज्ञान दिनाचे वर्णन केले आहे तरी कृपया सर्वांनी या दिवशी विज्ञान संस्था आयुकास जरूर भेट द्यावी.

नोबेल पारितोषक:भारताची सद्यस्थिती(Nobel Prize:Current Situation of India)

2020-10-03T21:30:00.000+05:30

नोबेल पारितोषिक हा जगातील अत्यंत प्रतिष्ठेचा पुरस्कार आहे.रसायनशास्त्र, भौतिकशास्त्र, साहित्य, जागतिक शांतता, वैद्यकशास्त्र किंवा जीवशास्त्र आणि अर्थशास्त्र या पाच क्षेत्रात अतुलनीय कामगिरी करणाऱ्या किमयागारांना नोबेल पारितोषिकाने पुरस्कृत केले जाते. काळाच्या किनाऱ्यावर तुमची पावले ठसवायची असतील तर तुमचे पाय फरपटून देऊन कसे चालेल? हे वाक्य आपल्या भारतीय तरुणांना उद्देशून वापरावेसे वाटते कारण, नोबेल पारितोषिकाची सुरुवात झाल्यापासून ते आजतागायत आपल्या देशाच्या वाट्याला हातावर मोजता येतील एवढीच नोबेल पारितोषके मिळालेली आहेत, यामध्ये रवींद्रनाथ टागोर, सी. व्ही. रमण, अमर्त्य सेन, कैलाश सत्यार्थी, हरगोविंद सिंग खुराणा, सुब्रमण्यम चंद्रशेखर, व्यंकटरमण रामकृष्णन, अभिजीत बॅनर्जी या व्यक्तींचा समावेश होतो. या व्यक्तींनी आपल्या जीवनातील आंतरिक ऊर्जेचा जादुभरा स्रोत वापरून जी भरीव कामगिरी केली तिला व्यवसाय कधीच बनू दिले नाही त्यास ध्यास, ध्येय व धर्म बनवले व पूर्ण कार्यक्षमतेने कार्य केले. आजही पालक आपल्या मुलांना डॉक्टर, इंजिनिअर बनण्याची स्वप्ने पाहतात. यामध्ये किती पालक आहे जे आपल्या पाल्यांना तू नोबेल मिळवशील असा आत्मविश्वास देतात, याही पलिकडे विचार करावयाचा झाल्यास 'नोबेल' शब्दाचा अर्थ तरी किती लोकांना माहित आहे, यावर संशोधन करावे लागेल. क्रांती घडवणाऱ्या बद्दल त्यांच्या जन्मदिनी आपण भरभरून बोलतो पण चाकोरीबद्ध जीवन जगण्यातच आपण धन्यता मानतो. मग यात पैसा मिळवण्यासाठी अगणित स्वप्न,छ्न्द,ध्येयं, आकांक्षा धुळीस मिळतात. आपले स्वप्न साकार करण्यासाठी आपण तितका पैसा उभा करण्याचे धाडस का करू नये? प्रत्येक पलकास आपल्या पाल्याने पैसा मिळवून देणारे कार्य करावे असे वाटते. जगभरात अजरामर होणारे कामगिरी मुलांनी करावी असे कोणालाच वाटत नाही.' लाथ मारीन तिथे पाणी काढीन' असं व्यक्तिमत्त्व आपल्या भारतीय युवा चेहऱयांमध्येही दिसू शकते पण मार्गदर्शनाअभाव आम्हा भारतीयांचं तारुण्य घोडचुका करण्यात, प्रौढत्व आळसात, तर म्हातारपण पश्चाताप करण्यात संपून जाते. यशाच्या गुलाल खोबऱ्याची चव चाखायची सोडून पोटापुरता पसा पाहिजे नको पिकाया पोळी, देणार्‍याचे हात हजारो दुबळी माझी झोळी असेच म्हणताना आजचा भारतीय दिसतो. कुवतीपेक्षा कमी कार्यक्षमता वापरल्यामुळे आपण सामान्य म्हणून संबोधले जातो हे मर्म न जाणताच माझ्या नशिबात नव्हतं असं म्हणून आप मोकळं होतो.

नोबेल पारितोषिक विजेत्या पहिल्या पाच देशांमध्ये अमेरिका, युनायटेड किंग्डम, फ्रान्स, जर्मनी व स्वीडन यांचा क्रमांक लागतो दुर्दैवाची बाब म्हणजे आपण शेवटून दुसऱ्या क्रमांकास आहोत.गलती किसकी असा सवाल खडा करण्याऐवजी गलती कौनसी असा अगदी रास्त प्रश्न विचारावासा वाटतो.

१. निधीची कमतरता: एकूण देशांतर्गत उत्पादनाच्या केवळ ०.८ टक्के भाग आपण संशोधनावर खर्च करतो. यामध्ये दोन तृतीयांश खर्च सरकारी आहे, तर खासगी उद्योगाचं योगदान फक्त एक तृतीयांश इतकंच आहे. या तुलनेत अमेरिकेत उद्योगांचा भाग निम्म्यापेक्षा जास्त आहे.

2. संशोधन संस्थांमधील कारभारावर नोकरशाहीचा वरचष्मा : काहीही घ्यावयाचे असू दे मग सरकारी कार्यालयातील फर्निचर असो किंवा प्रयोगशाळेतील उच्च दर्जाची उपकरणे सगळी त्याच वेळखाऊ प्रक्रियेने खरेदी केली जातात. बरीच उपकरणे किंवा प्रगतशील तंत्रज्ञानामुळे आपल्याकडे नसणाऱ्या विविध गोष्टी आपण परदेशातून आयात करतो, यामध्येही वेळेचे मूल्य धुळीत मिळते.

3 शास्त्रज्ञापेक्षा नोकरशहा वरचढ: क्लिष्ट गुंतागुंतीची प्रक्रिया, किचकट नियम,यामुळे कोणताही अंतिम निर्णय घेण्याचा अधिकार शास्त्रज्ञांच्या हातात नसतो आणि जगात चालणाऱ्या राजकारणाशी शास्त्रज्ञाला काही घेणेदेणे नसते नोकरशाही वरचढ ठरवून नको त्या गोष्टींची खरेदी केली जाते.कोणी याला विरोध दर्शवला तर ऑडिट ऑब्जेक्शनचा बागुलबुवा दाखवला जातो व त्यांच्या कुळाचा उद्धार होतो. याउलट परदेशात तज्ञ व्यक्तिनी कशाची मागणी करण्याचा अवकाश की घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन तात्काळ त्यांची पूर्तता करण्याकडे कल असतो.मग आता आपले संशोधन व विकसित देशांमधील संशोधन म्हणजे तूर्तास तरी पृथ्वीचे दोन धृव म्हणावे लागतील.

४.आपली मानसिकता: आपल्या पूर्वजांनी शास्त्राला अनेक गोष्टी दिल्या. आपण अजूनही त्याच यशाचे सेलिब्रेशन करण्यात गुंतलेला आहोत. ब्रिटिशांनी आणलेली शिक्षण पद्धती ही नोकरशाही तयार करणारी आहे, स्वतंत्र विचारांना प्रोत्साहन देणारी गुरुकुल पद्धती आपल्या खिजगणतीतही नाही. परदेशातून शिकून पैशांच्या मोहापायी आपले सुपीक मेंदू तिथेच विकले जातात. रिस्क मे बनते है नाम, कन्फर्ट झोन छोडने से बनते हे काम हा मूलमंत्र परदेशात वास्तव्य करणाऱ्या युवा पिढीला द्यावासा वाटतो. अजून एक महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे, जरी आपल्याकडे सोयीसुविधा नसतीलही पण आपल्यातूनच परदेशात गेलेल्यांपैकी खूपच थोडे जण नोबेल पुरस्काराचे मानकरी ठरलेले आहेत. कठोर परिश्रम, जिद्द, सातत्य, आत्म शोधता, सहनशीलता कमालीचा संयम, यांचाही थोडासा अभाव कुठेतरी जाणवतो असे नक्कीच म्हणावे लागेल.शाळेपासूनच विद्यार्थ्यांना स्वतंत्र विचार करायला प्रोत्साहन देण्याबरोबरच त्या स्वातंत्र्याचा वापर व्यवसाय क्षेत्र निवडीसाठी करण्यास शिकवावे. गोष्टी अर्ध्यावर सोडून सामान्यत्वाचे भूषण माथी मारून घेण्यापेक्षा अखेरच्या श्वासापर्यंत मला माझ्या विश्वातील बांधवांसाठी समाज जीवनासाठी काहीतरी करता येईल,जितके कष्ट मी अधिकाधिक घेईन तितका मी खऱ्या अर्थाने जगेन,असा विचार पालकांनी भावी पिढीमध्ये जागृत करावयास हवा. फक्त स्वार्थ साधण्यासाठी कृष्णकर्तृत्व करण्यापेक्षा गरुड भरारी घेण्यास शिकवावे. 'स्वदेशे पूज्यते राजा, विद्वान सर्वत्र पुज्यते' या सुभाषिताचा अर्थ बालकांच्या मानसिकतेत आमूलाग्र बदल घडवून आणू शकतो आणि आपण भारताला नोबेल पुरस्कार मिळविण्याची आशा नक्कीच करू शकतो. अन्यथा पूर्वीच्या करण्यात आपण आपली ऊर्जा संपेल अशी भीती वाटते.

चुंबक

2020-10-03T13:56:00.001+05:30

मॅग्नेटाईट नावाच्या लोखंडाच्या किंवा पोलादाच्या खाणीत आढळणार्‍या एक प्रकारच्या पदार्थाचा दगड. त्याचे 'लोडस्टोन' असे नाव होते.या पदार्थात चुंबकाचे गुणधर्म होते. ख्रिस्तपूर्व ८०० च्या सुमारास ग्रीक लोकांनी चुंबकाचा उल्लेख आपल्या लिखाणात केला आहे.जाणून घेऊया चुंबकाविषयी...

चुंबक

रामानुजन

2020-10-02T18:47:00.001+05:30

श्रीनिवास रामानुजन (जन्म : तिरोड-तंजावर, २२ डिसेंबर १८८७; मृत्यू : कुंभकोणम, २६ एप्रिल १९२०) भारतीय गणितज्ञ होते. रामानुजन हे अलौकिक गणिती होते. रामानुजन हे गणिताचा विचार करीत असे. झोपेतही बहुधा त्यांचा मेंदू गणिताचाच विचार करत असे म्हणूनच ते झोपेतून जागे होताच अवघड अशी गणिती सूत्रे लिहून टाकत.

या महान गणित्तज्ञा वर बोलू काही...

रामानुजन

गणितज्ञ रामानुजन होते महान

संपूर्ण जगात आजही त्यांना मानाचे स्थान

प्रतिभावंत बुद्धीला जग आजही करते सलाम

कायच अलौकिक आहे दुनियेचा त्यास सलाम

अंकांची त्यांची दुनिया अंकांमध्ये व्यस्त असत

अंक हा त्यांचा ईश्वर, अंकांची पूजा करत

२२ डिसेंबर १८८७ या दिनी

चिरस्मरणीय मंगलमय घटना घडली या क्षणी

या मंगल दिनी रामानुजन यांचा जन्म गणिताच्या इतिहासात नवव्या प्रतिमेस मिळाला पुनर्जन्म

पाचव्या वर्षी सुरू केला विद्याभ्यास आपल्या कुशाग्र बुद्धीने शिक्षकांचे बनले ते खास

गणितामध्ये प्रथम येणे होते त्यांचे स्वप्न त्यासाठीच अप्पर प्रायमरी परीक्षा तयारी असायचे ते मग्न

४२/४५ गुण मिळवले अंकगणितात

पैकीच्या पैकी गुण नसल्याने बुडाले दुःखात

पहिला शोधप्रबंध होता कठीण व क्लिष्ट

सर्व सामान्यांना वाचताना येऊ लागले अनिष्ट

जगात त्यांची प्रतिभेची आता जाणीव झाली

विविध तज्ज्ञांनी शुभेच्छा पत्रांची बरसात केली

१६ जानेवारी १९१३ प्रा. हार्डी ना प्रथम पत्र लिहिले

प्रमेयानी वर्णित पत्र इतिहासात प्रसिद्ध झाले

हार्डी यांनी लक्षपूर्वक पत्र वाचले

अलौकिक प्रतिभा पाहून तेही अचंबित झाले

१८ फेब्रुवारी १९१८ ला त्यांचा गौरव झाला 'रॉयल सोसायटी लंडन' ने फेलोशिप देऊन सत्कार केला

'मद्रास' विश्वविद्यालयात ही मिळाले सत्कार व सन्मान

गणिताचे प्राध्यापक म्हणून रुजू होण्याचा दिला त्यांना मान

भारताची प्रतिभा.. भारतीय शरीरास इंग्लंड प्रतिकूल होते

थंड हवा.. बिघडणारी तब्येत.. त्यांना हे त्रासदायक होते

या शोधातच इंग्लंड सोडले थेट भारत गाठले

संशोधनाच्या विविध सुविधांच्या अभावाने मन दुःखी झाले

कसे होणार बरे? देवालाच नव्हते मंजूर गणिताला विराम देणे रामानुजननी केले नामंजूर

अंतसमयीदेखील देखील मॉक,थिटा फंक्शन वर काम केले

घनिष्ठ मित्र हार्डी ना कार्याचे पत्र तात्काळ पाठवले

बिकट संकटात न झुकणारे,काळापुढे हरले त्यांच्या जाण्याने सर्व विश्व शोकाकुल झाले

२६ एप्रिल १९२० ला झाले विलीन अनंतात

कार्य त्यांचे अजूनही अजरामर आहे जनमाणसांत

विज्ञानवाटा

2020-10-02T10:47:00.000+05:30

आईन्स्टाईन कुशाग्र बुद्धिमत्तेच्या होता हा आदर भाव ठेवणे अतिउत्तम आहे पण आपण सर्वसामान्य आहोत, विज्ञान समजण्याची कुवत असतानाही या बाबतीत मनात विचार आणणे ही महापाप आहे. काय झाले आपण न्यूटन आइन्स्टाईन नसलो तर मनातील उत्कंठा शमवण्यासाठी अशा ज्ञानपिपासू नी आपलं लॉजिक विकसित करणे व प्रयोगाची तयारी ठेवली तरी विज्ञानवाटांवर हे ज्ञान पिपासू आनंदाने चालू शकतात. आता म्हणजे नक्की काय करायचं, हे सुचवणारा हा 'विज्ञानवाटा' नावाचा लेख...

विज्ञान, विज्ञान म्हणजे खुप गंभीरतेने वाचण्यासारखा किंवा आंबट तोंड लांब चेहरे करून ऐकण्यासारखा विषयच नाही. फक्त सैद्धांतिक माहिती वाचून किंवा सांगून माहितीचा भरमसाठ साठा करणाऱ्या प्रियजनांना सांगावेसे वाटते, आपल्या आयुष्यात विज्ञान अनुभवता आले पाहिजे, आपण त्यामध्ये जगलो पाहिजे, दैनंदिन जीवन जगताना येणाऱ्या समस्या व त्यांचे समस्या निराकरण होताना असणारी विज्ञानाची भूमिका म्हणजे खरे विज्ञान प्रेमी आयुष्य.एकंदरीत म्हणायचे झाल्यास, ज्ञानाचे उपयोजन करणे म्हणजेच प्रयोग करणे व आपल्याला काय करता येईल हा प्रश्न प्रत्येकाने स्वतःला विचारावा. जेवढ्या नेमकेपणाने, टोकदारपणे विचारू तितकीच आपली वैज्ञानिकता वाढेल. त्यापुढची पायरी म्हणजे 'समस्या -निराकरण' तेही क्रमबद्ध पद्धतीने . ही पायरी यशस्वी करण्यासाठी पर्याय स्वतः निवडावा. व्यक्तिगत कि सामूहिक...यामध्ये साधनांची जुळवणी,निष्कर्ष पद्धती,निरीक्षणे अशा गोष्टी येतात.

सुरुवात आपण कशा प्रश्नापासून करूया

तुम्ही ज्यावर हा लेख वाचत आहात या तंत्रज्ञानाचा आपल्याला आपली कार्यक्षमता वाढवणे व वेळ व्यवस्थापनात खरोखर किती उपयुक्त ठरतो?

अलीकडे डिजिटल तंत्रज्ञानाच्या अतिवापरामुळे आपल्या आरोग्याच्या समस्या डोके वर काढत आहेत, यातून शारीरिक व्याधी बरोबर मानसिक व्याधी ही आपल्याला त्रस्त करतात हे आपण अनुभवतो. तसेच

आपल्या होणाऱ्या वेळेचा अपव्यय टाळण्यासाठी आपण काय करू शकतो?

हाच आपला प्रथम वैज्ञानिक प्रयोग असेल. आत्ममग्नतेच्या विळख्यातुन एकदा बाहेर पडून पाहूया. आपसूकच अनेक प्रश्न मनात पिंगा घालतील. याव्यतिरिक्त आपल्या प्रयोगांबद्दल आपल्या आप्तस्वकीयांशी भरभरून बोलल्यास ज्ञानाची नवनवीन कवाडे खुली होतील. उदाहरणार्थ फेसबुक मित्र, आभासी मित्रांची यादी न लांबवता प्रत्यक्षात भेटून किंवा फोनवरून संपर्क करुन चार मित्र जोडणे, क्रिकेट सामने/वेबसिरीज पाहत दिवस घालवण्यापेक्षा सकाळ-सायंकाळचा खुल्या मैदानावरील फेरफटका ,व्यायाम,प्राणायाम करणे,मोबाईल मध्ये गेम खेळून त्याचे चार्जिंग सम्पवण्यापेक्षा घरात कुटुंबियांसोबत बैठे खेळ खेळून स्वतःला रिचार्ज करणे.

काही गमतीदार प्रयोग:

एकट्याने-समूहाने,लहान-थोराने,स्त्री-पुरुषाने करून आपल्या रिकाम्या वेळेस क्वालिटी टाइम बनवण्यासारखे होईल.

कृती:

कुंडी, परिसरात, मोकळ्या जागेत घरातील सदस्यसंख्या एवढी झाडे लावणे. (अगदी कोणत्याही प्रकारची)

त्यांची देखभाल करणे.

निरीक्षणे:

त्यांची होणारी वाढ, लागलेला वेळ, त्यावर होणारे चांगले वाईट परिणाम यांची निरीक्षणे काळजीपूर्वक करणे.

नोंदी:

या निरीक्षणाच्या नोंदी ठेवणे. याच बरोबर यामधून मिळणारे उत्पन्न, तोटा -फायदा यांचे हिशोब ठेवणे.

महत्त्वाच्या नोंदी:

केलेल्या प्रयोगातून झालेले फायदे, त्यासाठी घेतलेली विशेष मेहनत, घेतलेल्या तोटे, त्यामागे झालेल्या चुका त्यांची कारणे व त्यावर करता येण्यासारखे उपाय यांची टिपणे ठेवणे.

अशाप्रकारे काही प्रयोगांचे विषय पुढीलप्रमाणे:

घरातील 'रिटायर्ड बट नॉट टायर्ड' लोकांना करता येण्यासारखे प्रयोग:

१ घरातील बालवीरांना अंधश्रद्धाळू न बनवतात प्रत्येक गोष्टीला चमत्काराचे मुखवटे न घालता त्यामागचे वैज्ञानिक सत्य सांगणे. जादू, राजाराणी यांपेक्षा विज्ञान कथा सांगण्यावर भर द्यावा, विविध विज्ञान संकल्पना सांगताना बालकांना रुजेल आवडेल अशा गाण्यांमध्ये त्याचे रूपांतरण करावे. त्यांच्याबरोबर विविध शारीरिक, वैज्ञानिक,बौद्धिक खेळ खेळावेत.

२. समाज माध्यमांवर येणाऱ्या माहितीची खातरजमा करूनच इतरत्र प्रसार करण्याचं धैर्य करावे. कारण त्यामागचा वैज्ञानिक दृष्टिकोन ओळखणे अगोदर महत्त्वाचे असते.

नुकत्याच सेवानिवृत्त झालेल्या वर्गाने

१. आपल्या आईवडिलांकडून मिळणारे अमूल्य ज्ञानभंडार स्मार्टफोनमध्ये लेखांकित करून ठेवावे (यामध्ये औषधी उपाय, दिनचर्या, आहारशास्त्र, शेतीविषयक ज्ञान,)

२.त्यांनी आजूबाजूच्या प्राणी-पक्षांचे निरीक्षण, अवकाश निरीक्षण, वनस्पतींचे शुष्क वानसालय,विविध उत्तम पुस्तकांचे सारांशीकरण करणे.या उपक्रमातून तुमच्या ज्ञानेंद्रियांची वृद्धी होईल हे निश्चित.

३. आपल्याभोवती जळी स्थळी काष्टी पाषाणी अनेक गोष्टी आहेत आपल्या सोडवण्यासाठी त्यांचा पाठपुरावा करावा.

घरातील मध्यमवयीन वर्गासाठी काही प्रयोग:

१. कचरा वर्गीकरण केल्यानंतर हिरव्या कचऱ्याचे कंपोस्ट खत करण्याकरिता टाळेबंदी कालावधी सारखा उत्तम मुहूर्त नाही.

२. कोणतीही एक कृती ज्याने विज्ञानातील नव्या संकल्पनेचा उगम होईल.

३. पर्यावरणातील नैसर्गिक स्रोतांची शक्य तेवढी बचत व त्यांचे पुनर्चक्रीकरण.

४. रोजच्या आयुष्यात घडणाऱ्या अनेकाविध घटना व त्यामागचे वैज्ञानिक कारण त्यांची नियमित टिपणे ठेवणे.

५. घरातील थोरामोठ्यांना विज्ञानातील अद्ययावत तंत्रज्ञानाची माहिती व हाताळणी करण्यास शिकवणे, ही विज्ञानसेवा नक्कीच ठरू शकते भलेही अनेक गोष्टी गुढ राहतील, परंतु अशा प्रश्नांच्या निर्मिती मागचा मिश्किल आनंद तर आपल्याला नक्कीच प्राप्त होईल. चला तर मग विज्ञान सेवेचे व्रत घेऊन तुम्ही कोणता प्रयोग केला यावर सविस्तर आम्हाला नक्की कळवा व विज्ञानप्रेमी बनून विज्ञानवाटा आपल्याशा करूया.

संतुलित आहार म्हणजे काय ,तो का व कसा घ्यावा?

2020-10-01T13:25:00.001+05:30

शरीरक्रियाशास्त्रामध्ये आहार हा महत्त्वपूर्ण विषय आहे. शालेय जीवनात विज्ञानाच्या पेपर ला घोकंपट्टी करून उत्तरं लिहितो व आहाराशी असणारा संबंधास आहुती देतो. पृथ्वी व मानवाचा जितका प्राचीन इतिहास आहे, तितकाच मानव व त्याचा आहार आणि त्याच्याशी संबंधित असणारे आजार यांचाही ऋणानुबंध पुरातन आहे. पाषाण युगात १० ते १२ हजार वर्षांपूर्वी झालेली क्रांती व मानवाने केलेली शेती यामुळे अन्न शोधाची समस्या कायमची संपुष्ट झाली व मानवाच्या आयुष्यात स्थैर्य प्राप्त झालं. तुम्ही काय खाता,यावरून तुम्ही कसे आहात हे आहार तज्ज्ञ तुम्हाला सांगतात. कारण आपण जे खातो त्यातून आपल्या मन व शरीरावर परिणाम होत असतो.

अहं वैश्वानरो भुत्वा प्राणिनां देहमाश्रित: ।

प्राण पान समा युक्त: पचाम्यन्न चतुविर्धम।।

गीतेच्या पंधराव्या अध्यायातील १४ वा श्लोक थोडक्यात हेच सांगतो की अन्नातून विविध पोषक पदार्थ ऊर्जा मिळवण्यासाठी वापरले जातात यामध्ये पिष्टमय पदार्थ, स्निग्ध पदार्थ, प्रथिने, जीवनसत्त्वे, तसेच सेंद्रिय पोषक पदार्थ इत्यादींचा समावेश होतो.अन्न कशाचा बनतं?त्याचं शरीरात काय होतं व त्याचे व रोगाचे काही समीकरण असते का? यांसारखे प्रश्न बालके आपल्याला विचारत असतात परंतु आपणामध्ये जागृत शेफ एवढा छान पदार्थ केला त्याच कौतुक नाही म्हणून रागावतात न नसत्या चौकश्या म्हणून रागावतात परंतु मनात असलेला स्वयं कथित 'शेफ'आपल्यातील आहार तज्ज्ञाची वाढ होऊच देत नाही त्यामुळे ती व्यक्ती मुलांना योग्य प्रकारे मार्गदर्शनच करू इच्छित नाही. खरे तर हे प्रश्न बाळबोध नसून या प्रश्नांचा उलगडा करणे तेवढच रंजक व उत्कंठावर्धक आहे. चार वेदांपैकी 'अथर्ववेद' यांच्या शेवटच्या भागात म्हणजे आयुर्वेदात आरोग्यविज्ञानाचा समावेश केलेला आहे. चरकसंहितेत 'संतुलित आहार' ही संकल्पना आहे संतुलित आहार मनाचं संतुलन राखतं आणि यातून प्रकृतीची स्थापना होते म्हणून तर 'जैसे खाओ अन्न, वैसा होगा मन'असं म्हटलं आहे. तर अयोग(आहार न घेणे), अतियोग (खूप जास्त प्रमाणात अन्नग्रहण करणे) व मिथ्यायोग (चुकीचा आहार घेणे) यातून रोग उत्पत्ती होते. अन्नाचं पचन, शरीरात निर्माण होणारे रस, मांस, रक्त, मेद, अस्थी, मज्जा व शुक्र कसे तयार होतात यांचेही सखोल वर्णन चरक संहितेमध्ये केलेले आहे.

वदनी कवळ घेता... म्हणण्यापूर्वी आपल्या ताटामध्ये कोणत्या अन्नपदार्थांचा समावेश असावा याचे वर्णन सुश्रुत करताना म्हणतात-

भक्ष्य भोज्य च पेयं च लेह्य च चोष्य च पिच्छिलम ।

इति: भेदा: षडन्नस्य मधुराद्याश्र्च षड्रसा:।।

मधूरो लवणस्तिक्त: कशायोस्ल: कटूस्रथा ।

संतीती रसनीयत्वादन्नआद्ये षडमी रसा: ।।

अर्थात अन्न हे चावून खाता येईल, भातासारखे सहज खाता येईल, पीता येईल, चाटून खाता येईल, चोखून खाता येईल म्हणजेच चटणी कोशिंबीर असणारे पदार्थ अशा सहा प्रकारांनी बनलेले असते, तसेच मधुर, खारट, तिखट, तुरट, आंबट, कडू अशा सहा त्यांच्यात चवी समाविष्ट असततत् असं त्यांनी सांगितले आहे. अशा अन्नपदार्थांचे सेवन यानेच होईल आरोग्य संवर्धन असे म्हणणे अतिशयोक्ती पूर्ण नक्कीच ठरणार नाही.

ना आवडे पिझ्झा कावळ्यास

न कोकिळेला बर्गर

त्यांना हवय हळदी वाले

दूध वाटीभर....

दोघे भेटले डायनिंग टेबलवर

दर्शवली आपली आवड

पिझ्झा बर्गर चाउमीन नावानेच

मळमळून उलट्या होतात भडभड गरमागरम पोळी भाकरी

खा सकाळी सकाळी

भात वरण भाजी कोशिंबिरी बरोबर चटणी

खा दुपारच्या जेवणावेळी

कोशिंबीर, सॅलड ,पालेभाज्या ताज्या खाल जरी

तरच प्रसन्न होईल तुमच्यावर आरोग्य देवता धन्वंतरी

आरोग्य मिळेल तेव्हाच मिळतील पोषकतत्वे शरीरासाठी पूर्ण

दिवसभर कष्ट करूनही राहाल उत्साहपूर्ण

विश्व प्रिय झाले आहे आपले जेवन भारतीय

आपणच आपल्या जेवणास का करावे अप्रिय

घेऊन आहार संतुलित म्हणे करू प्रफुल्लित उत्साहपूर्ण पण मनाने गाऊ आरोग्य पूर्ण जीवनाचे आनंद गीत

संन्याशासारखा विचार करा या जय शेट्टी यांच्या पुस्तकची प्रस्तावना; Introduction : Think Like a Monk by Jay Shetty (Marathi)

2020-09-24T03:57:00.004+05:30

'संन्याश्यासारखा विचार करा' या पुस्तकाची प्रस्तावना

तुम्हाला नवीन कल्पना हवी असेल, तर जुने पुस्तक वाचा.

(इव्हान पावलॉव)

मी अठरा वर्षांचा होतो आणि लंडनमधील कास बिझनेस स्कूल या महाविद्यालयात पहिल्या वर्षात शिकत होतो, त्या वेळी माझ्या एका मित्राने मला त्याच्याबरोबर एका संन्याशाचं व्याख्यान ऐकायला येण्यास सांगितलं. मी विरोध केला. ‘एखाद्या संन्याशाचं व्याख्यान ऐकायला मी का जावं?’ महाविद्यालयाच्या परिसरात मी नेहमीच सीईओंना, प्रसिद्ध व्यक्तींना आणि इतर यशस्वी लोकांना व्याख्याने देताना पाहत होतो; पण मला एखाद्या संन्याशामध्ये बिलकूल स्वारस्य नव्हतं. ज्या लोकांनी प्रत्यक्षात आपल्या आयुष्यात काही गोष्टी मिळवलेल्या आहेत, अशा वक्त्यांचं व्याख्यान ऐकण्यास मी प्राधान्य देत होतो.

माझ्या मित्राने आग्रहच धरला आणि अखेरीस मी म्हणालो, ‘जर त्यानंतर आपण बारमध्ये जाणार असलो तरच मी येईन.’ ‘प्रेमात पडणं’ हा वाक्प्रचार जवळजवळ नेहमीच अगदी निर्णायकपणे शृंगारिक नातेसंबंधांचं वर्णन करण्यासाठी वापरला जातो; पण त्या रात्री मी त्या संन्याशाला त्याचे अनुभव सांगताना ऐकलं आणि मी त्याच्या प्रेमातच पडलो. व्यासपीठावर असलेली ती व्यक्ती साधारणपणे तीस वर्षांची भारतीय व्यक्ती होती. त्याने मुंडन केलं होतं आणि भगवी कफनी घातली होती. तो बुद्धिमान, रसाळ वक्तृत्वशैली असलेला आणि भुरळ पाडणाऱ्या आकर्षक व्यक्तिमत्त्वाचा होता. ‘निःस्वार्थी त्याग’ या तत्त्वाविषयी तो बोलला. ज्या झाडाच्या सावलीत बसण्याचा आपला विचार नसेल, अशी झाडं आपण लावली पाहिजेत, असं त्याने सांगितलं त्या वेळी माझ्या शरीरातून एक अपरिचित शिरशिरी निघून गेल्याचं मला जाणवलं. विशेषतः तो मुंबई आयआयटीचा म्हणजे भारताच्या एमआयटीचा विद्यार्थी होता हे समजल्यावर तर मी जास्तच प्रभावित झालो. एमआयटीप्रमाणेच मुंबई आयआयटीतही प्रवेश मिळणं जवळजवळ अशक्य असतं. मी आणि माझे मित्र ज्या ज्या गोष्टी मिळवण्यासाठी अहमहमिकेने प्रयत्न करत होतो, अशी प्रत्येक गोष्ट मिळवण्याची संधी निव्वळ संन्यासी बनण्याच्या बदल्यात त्याने सोडून दिली होती.

काहीही नसण्यापासून काहीतरी मिळवण्यापर्यंत पोहोचलेल्या लोकांकडे - म्हणजे दरिद्री अवस्थेतून वैभवशाली बनेपर्यंतचा प्रवास केलेल्या लोकांकडे मी संपूर्ण आयुष्यभर आकर्षित होत राहिलो होतो. आता अगदी पहिल्यांदाच मी ज्याने जाणीवपूर्वक याच्या अगदी विरुद्ध गोष्ट केली होती, अशा व्यक्तीच्या सान्निध्यात होतो. आपण सगळ्यांनी ज्या आयुष्याची इच्छा धरली पाहिजे, असं मला जगाने सांगितलं होतं, तसं आयुष्य त्याने सोडून दिलं होतं; पण त्यामुळे एखादी कडवट, अपयशी व्यक्ती बनण्याऐवजी तो एकदम हर्षोल्हासाने भरलेला, आत्मविश्वासू आणि मनःशांती मिळालेल्या अवस्थेत असल्याचं दिसत होतं. खरं तर मी तोपर्यंत ज्या व्यक्तींना भेटलो होतो, त्या सर्वांहून तो जास्त आनंदी दिसत होता.

अठराव्या वर्षी मी अनेक श्रीमंत लोकांना भेटलो होतो. प्रसिद्ध, सामर्थ्यशाली, दिसायला चांगल्या असलेल्या किंवा या तिन्ही गोष्टी एकत्रितपणे लाभलेल्या कित्येक लोकांची व्याख्याने मी ऐकली होती; पण खरोखरच आनंदी असलेल्या कोणाला आपण भेटलो होतो, असं मला वाटत नाही. त्यानंतर तो किती विलक्षण होता आणि त्याच्यामुळे मला किती प्रेरणा मिळाली होती ते सांगण्यासाठी गर्दीतून वाट काढत मी त्याच्यापर्यंत पोहोचलो. “मला तुमच्याबरोबर आणखी जास्त वेळ कसं काय राहता येईल?” मी त्याला विचारलं. मला हव्या असलेल्या गोष्टी असणाऱ्या लोकांसमवेत नव्हे, तर मला हवी असलेली मूल्यं असलेल्या लोकांसमवेत राहण्याची तळमळ माझ्या मनात निर्माण झाल्याचं मला जाणवलं. त्या संन्याशाने मला सांगितलं की, तो संपूर्ण आठवडाभर तो यूकेमधून व्याख्याने देत फिरणार होता आणि त्याच्या उर्वरित कार्यक्रमांना जाण्याची माझी इच्छा असली तर माझं स्वागतच होतं. मग मी तसंच केलं. त्या संन्याशाचं नाव गौरांग दास होतं आणि तो कुठली तरी योग्य गोष्ट करत होता, असं माझं त्याच्याविषयीचं पहिलं मत बनलं होतं. त्यानंतर त्या योग्य गोष्टीमागचं विज्ञान मी शोधून काढू शकेन, असंही मला वाटत होतं.

ध्यान करत असताना संशोधकांना आपल्या मेंदूचं कार्य कसं चालतं ते पाहता यावं, यासाठी नेपाळच्या काठमांडूतून बाहेर पडलेला योंगेय मिंग्युर रिंपोचे नावाचा एक तिबेटी संन्यासी सन २००२मध्ये युनिव्हर्सिटी ऑफ विस्कॉन्सिन-मॅडिसन इथे गेला होता. शॉवर घेताना केस भिजू नयेत म्हणून वापरल्या जाणाऱ्या टोपीसारख्या साधनाने (ईईजीने) संशोधकांनी त्या संन्याशाचं डोकं झाकलं. त्या साधनातून सेन्सर जोडलेल्या २५०हून अधिक सूक्ष्म तारा बाहेर पडत होत्या आणि त्या प्रयोगशाळेतील तंत्रज्ञाच्या टाळूशी जोडण्यात आल्या होत्या. हा अभ्यास करण्यात आला त्या वेळी त्या संन्याशाने त्याच्या हयातीत बासष्ट हजार तासांचा ध्यानाचा सराव केला होता. नियंत्रक कक्षातून निरीक्षण करणाऱ्या वैज्ञानिकांच्या संघात, ध्यानधारणेत तज्ज्ञता प्राप्त केलेल्या काही वैज्ञानिकांचाही समावेश होता. वैज्ञानिकांनी तयार केलेल्या ध्यानाच्या प्रणालीनुसार त्या संन्याशाने ध्यानास सुरुवात केली. त्यात आलटून पालटून एक मिनिट करुणेवर ध्यान करायचं आणि तीस सेकंदं विश्रांती घ्यायची असा नियम होता. रूपांतरकाराने दिलेल्या सूचक इशाऱ्यांनुसार या संरचनेतून त्या संन्याशाने झटपट सलग चार चक्रं पूर्ण केली. संशोधक चकित होऊन निरीक्षण करत होते. कारण, ज्या ज्या वेळी त्या संन्याशाने ध्यान करण्यास सुरुवात केली होती, नेमक्या त्याच क्षणी ईईजीने मेंदूच्या कार्याची तीव्रता प्रचंड प्रमाणात वाढल्याची नोंद केली होती. त्या संन्याशाने त्याची स्थिती बदलल्यामुळे किंवा त्याने केलेल्या हालचालीमुळे एवढ्या मोठ्या प्रमाणात झपाट्याने तीव्रता वाढली असावी, असं संशोधकांनी गृहीत धरलं. मात्र त्यांच्या नजरेला तर तो अगदी स्थिर बसल्याचं दिसत होतं.

संन्याशाच्या मेंदूच्या कार्यातील सातत्य म्हणजे ध्यानाची कृती सुरू करणं आणि ती थांबवून विश्रांतीच्या कालावधीत शिरणं या पुनःपुन्हा सुरू आणि बंद करण्याच्या कृतीतील सातत्य ही गोष्टच फक्त लक्षणीय नव्हती, तर या कृतींच्या तयारीसाठी त्याला ‘वॉर्म अप’ कालावधीची गरज भासत नव्हती, ही गोष्टही तितकीच लक्षणीय होती. जर तुम्ही ध्यान करणारी व्यक्ती असाल किंवा किमान तुमच्या मेंदूला शांत करण्याचा प्रयत्न करणारी व्यक्ती असाल तर तुम्हाला हे नक्कीच माहिती असेल की, तुमच्या मनातून सतत संचलन करत राहणारे, लक्ष विचलित करणारे विचार शांत करण्यासाठी थोडा काळ लागतो. खरोखरच एखादं बटण चालू आणि बंद केल्याप्रमाणे तो संन्यासी अगदी सहजगत्या ध्यानाच्या सामर्थ्यशाली अवस्थेत शिरू आणि बाहेर पडू शकत होता, असं दिसत होतं. या सुरुवातीच्या अभ्यासांनंतर सुमारे दहा वर्षांहून अधिक कालावधी उलटून गेल्यावर त्या एकेचाळीस वर्षांच्या संन्याशाच्या मेंदूचं विश्लेषण करण्यात आलं. त्यातून त्याच्या समवयस्क सहकाऱ्यांच्या तुलनेत त्याचा मेंदू वयस्करपणाची कमी लक्षणं दाखवत होता. त्याचा मेंदू त्याच्याहून सुमारे दहा वर्षांहून तरुण असलेल्या व्यक्तीएवढा तरुण होता.

बौद्ध संन्यासी मॅथ्यू रिकार्ड याच्या मेंदूचंही संशोधकांनी विश्लेषण केलं आणि त्याला ‘जगातील सर्वाधिक आनंदी पुरुष’ असं नामाभिधान देण्यात आलं. कारण, काळजीपूर्वक विचार करणं किंवा लक्ष देणं, स्मृती, अध्ययन आणि आनंदीपणा या संदर्भात विज्ञानाने आतापर्यंत नोंदवलेल्या गॅमा लहरींच्या पातळीहून त्याच्या मेंदूत संशोधकांना गॅमा लहरींची सर्वोच्च पातळी आढळून आली. एखाद्या संन्याशाच्या नोंदी नियमित नोंदींहून भिन्न असणं ही गोष्ट कदाचित नेहमीच्या तुलनेत एक वेगळी असलेली गोष्ट म्हणावी लागेल; पण रिकार्ड हा याबाबतीतील एकमेव व्यक्ती नाही. विविध प्रकारच्या ध्यानांच्या वेळी आपल्या मेंदूंचं विश्लेषण करून घेतलेल्या इतर एकवीस संन्याशांच्या मेंदूंमध्येही ध्यान न करणाऱ्या व्यक्तींच्या तुलनेत ध्यानाच्या वेळी गॅमा लहरींच्या पातळी जोरदारपणे वाढल्याचं आणि तशाच दीर्घकाळ (अगदी झोपेतसुद्धा) टिकून राहिल्याचं आढळून आलं.

आपण संन्याशांप्रमाणे विचार का केला पाहिजे? तुम्हाला बास्केटबॉलच्या मैदानावर कसं वर्चस्व राखावं हे जाणून घेण्याची इच्छा असेल, तर तुम्ही बहुधा मायकेल जॉर्डनकडे वळाल. तुम्हाला नावीन्यपूर्ण कल्पना शोधण्याची इच्छा असेल, तर तुम्ही इलॉन मस्कचा तपास कराल, कशा प्रकारे कामगिरी करावी हे शिकायचं असेल तर तुम्ही बेयॉन्सचा अभ्यास कराल; पण तुम्हाला शांतता, शांती आणि उद्दिष्ट यांचा शोध घेण्यासाठी मनाला प्रशिक्षित करण्याची इच्छा असेल तर? मग याबाबतीत संन्यासीच तज्ज्ञ असतात. ब्रदर डेव्हिड स्टिन्डल-रास्ट या बेनेडिक्टिन संन्याशाने सेंटर फॉर स्पिरिच्युअल स्टडीची स्थापना केली. या केंद्रात यहुदी, हिंदू, बौद्ध, ख्रिश्चन आणि इस्लाम या विविध धर्मांना एकत्र आणलं जातं. रास्टने लिहिलं आहे की, ‘वर्तमानकाळात सातत्याने जिवंत राहण्याचं सजग उद्दिष्ट बाळगणारी सामान्य व्यक्ती म्हणजे संन्यासी होय.’

संन्यासी मोहापासून दूर राहतात, टीकाटिप्पणी करण्यापासून स्वतःला परावृत्त करतात, दुःखांशी आणि चिंतांशी दोन हात करतात. अहंभावाचं शमन करतात आणि उद्दिष्टांनी व अर्थांनी काठोकाठ भरलेल्या आयुष्यांची उभारणी करतात. मग पृथ्वीवरच्या अशा सर्वाधिक शांत, आनंदी आणि अत्यंत अर्थपूर्ण लोकांकडून आपण का शिकू नये? संन्याशांसाठी शांत, प्रसन्न आणि निवांत राहणं ही गोष्ट सोपी असते, असा विचार तुम्ही कदाचित करत असाल. जिथे त्यांना कामांशी आणि शृंगारिक जोडीदारांशी जमवून घ्यावं लागत नाही आणि होय, रहदारीच्या तुफान गर्दीच्या वेळांनाही तोंड द्यावं लागत नाही, अशा शांत रचनांच्या, परिस्थितींच्या ठिकाणी दूरवर ते लपून राहतात, त्यामुळे या आधुनिक जगात संन्यासी मला मदत करू शकतो, असा विचार करणं कसं काय शक्य आहे, असा विचारही कदाचित तुम्ही करत असाल.

सगळ्यात पहिली गोष्ट म्हणजे संन्यासी हे जन्मतःच संन्यासी नसतात. ते स्वतःचा कायापालट करण्याची निवड केलेले आणि सर्व प्रकारच्या पार्श्वभूमीतून आलेले लोक असतात. ‘जगातील सर्वाधिक आनंदी पुरुष’ असलेला मॅथ्यू रिकार्ड हा पूर्वाश्रमीच्या आयुष्यात जीवशास्त्रज्ञ होता, हेडस्पेस या ध्यानाच्या ॲपचा सहसंस्थापक अँडी पुड्डीकोंबने सर्कशीत प्रशिक्षण घेतलं होतं. आधी वित्तीय क्षेत्रात आणि रॉक बँड्समध्ये असलेले संन्यासीही मला माहिती आहेत. ते तुमच्यासारखेच शाळांमधून, गावांमधून आणि शहरांतून लहानाचे मोठे झालेले असतात. संन्यासी बनण्यासाठी तुम्हाला घरात मेणबत्त्या पेटवण्याची, अनवाणी फिरण्याची किंवा पर्वतशिखरांवर वृक्षासन करत उभे असल्याची तुमची छायाचित्रं पोस्ट करण्याची गरज नसते. संन्यासी बनणं ही एक प्रकारची मनोवस्था आहे आणि ती कोणीही स्वीकारू शकतो.

आजच्या बहुतांश संन्याशांप्रमाणेच मीही एखाद्या आश्रमात वाढलो नाही. माझं बहुतांश बालपण मी संन्याशांशी कसलंच साधर्म्य नसलेल्या गोष्टी करण्यात घालवलं. चौदाव्या वर्षापर्यंत मी एक आज्ञाधारक मूल होतो. लंडनच्या उत्तरेकडच्या भागात माझ्या पालकांसमवेत आणि माझ्या लहान बहिणीसमवेत मी मोठा झालो. मी एका मध्यमवर्गीय भारतीय कुटुंबातील आहे. अनेक पालकांप्रमाणे माझे पालकही शिक्षणाशी आणि मला तातडीने चांगल्या भवितव्याकडे नेण्याशी बांधील होते. मी संकटांपासून दूर राहिलो, शाळेत चांगला अभ्यास केला आणि प्रत्येकाला आनंदी बनवण्यासाठी शक्य तितके उत्तम प्रयत्न केले.

पण माध्यमिक शालेय शिक्षण सुरू झाल्यानंतर या सगळ्याला कलाटणी मिळाली. आधी मी भरपूर वजन असलेला एक लठ्ठ मुलगा होतो आणि त्यामुळे माझा नेहमीच उपहास, छळ केला जात होता; पण आता मात्र माझं वजन मी कमी केलं आणि सॉकर व रग्बी खेळायला सुरुवात केली. पारंपरिक भारतीय पालक सहसा ज्या विषयांना अनुकूल नसतात, ते कला, डिझाईन आणि तत्त्वज्ञान या विषयांकडे मी वळलो. हे सारं काही सुरळीतपणे सुरू राहिलं असतं; पण त्याच वेळी मी चुकीच्या टोळक्यांमध्ये मिसळण्यास सुरुवात केली. वाईट मुलांच्या संगतीत मी राहू लागलो. मादक पदार्थ चाखून पाहू लागलो. मारामाऱ्या करू लागलो. खूप प्रमाणात दारू पिऊ लागलो. माझं सारं काही सुरळीतपणे सुरू नव्हतं. हायस्कूलमध्ये मला तीन वेळा निलंबित करण्यात आलं. अखेरीस मला शाळा सोडण्यास सांगण्यात आलं.

‘मी स्वतःला बदलेन,’ असं मी वचन दिलं, ‘तुम्ही मला शाळेत राहू दिलं तर मी माझ्यात बदल घडवून आणेन.’ शाळेने मला ठेवून घेतलं आणि मी जबाबदारीने वागण्यास सुरुवात केली. अखेरीस, महाविद्यालयात गेल्यावर कठोर परिश्रम, त्याग, शिस्त आणि आपल्या उद्दिष्टपूर्ततेच्या प्रयत्नांमधील सातत्य या गोष्टींचं मूल्य माझ्या लक्षात येऊ लागलं. यातली समस्या अशी होती की, त्या वेळी चांगली नोकरी मिळवणं, एखाद्या दिवशी लग्न करणं, आपलं कुटुंब तयार करणं यांसारख्या नेहमीच्या गोष्टींखेरीज माझ्यासमोर दुसरं कुठलंही उद्दिष्ट नव्हतं. याहून काहीतरी अधिक सखोल असलं पाहिजे असा संशय मला येत होता; पण ते काय होतं ते मला माहिती नव्हतं.

माझ्या महाविद्यालयात गौरांग दास व्याख्यान देण्यासाठी येईपर्यंत मी नवनवीन कल्पनांचा धांडोळा घेणं, जगण्याचा नवीन नमुना शोधणं आणि (माझ्यासकट) प्रत्येकालाच मी जो मार्ग चोखाळावा, असं वाटत होतं, त्याहून वेगळ्या मार्गाचा शोध घेणं हीच मला सर्वांत महत्त्वाची गोष्ट वाटत होती. मला विनयशीलता करुणा आणि समरसता या गोष्टींना केवळ सैद्धान्तिक संकल्पना म्हणून समजून घ्यायचं नव्हतं, तर मला त्या गोष्टी जगायच्या होत्या. शिस्त, चारित्र्य आणि सचोटी, प्रामाणिकपणा या गोष्टी फक्त मी वाचलेल्या गोष्टी म्हणून तेवढ्यापुरत्याच मर्यादित राहाव्यात, असं मला वाटत नव्हतं. मला त्या जगायच्या होत्या.

त्यानंतरची पुढची चार वर्षं मी दोन जगांमध्ये हातचलाखी करत फिरत राहिलो. बारमध्ये आणि मांसाहारी पदार्थांच्या खानावळींमध्ये जाण्यापासून ते ध्यान करणं आणि जमिनीवर झोपणं इथपर्यंतच्या दोन जगांत मी वावरत होतो. लंडनमध्ये वर्तनशास्त्र विषयावर भर देऊन मी व्यवस्थापन विषयाचा अभ्यास केला आणि एका मोठ्या सल्ला संस्थेत प्रशिक्षणार्थी म्हणून काम केलं. माझ्या कुटुंबाबरोबर आणि मित्रांसोबत वेळ घालवला. माझ्या ख्रिसमसच्या आणि उन्हाळी सुट्ट्यांपैकी बहुतेक सुट्ट्या मी मुंबईतील आश्रमात संन्याशांच्या सान्निध्यात राहण्यात, प्राचीन ग्रंथांच्या वाचनात आणि अभ्यासात घालवल्या. हळूहळू माझ्या मूल्यांमध्ये बदल घडून आला. मला संन्याशांच्या आसपास राहण्याची इच्छा असल्याचं माझ्या लक्षात आलं. खरं तर संन्याशाच्या मनोरचनेत स्वतःला बुडवून टाकण्याची माझी इच्छा होती. औद्योगिक जगात मी करत असलेलं काम मला अधिकाधिक निरर्थक असल्यासारखं वाटू लागलं. जर त्याचा कोणावरही सकारात्मक परिणाम होत नसेल तर त्यात काय अर्थ होता?

महाविद्यालयातून पदवी मिळवल्यानंतर मी सुटाऐवजी कफनी घातली आणि जिथे आम्ही जमिनीवर झोपत होतो आणि जिमच्या लॉकर्सहून बाहेरच्या जगात जगत होतो त्या आश्रमात प्रवेश केला. मी भारतात राहिलो आणि भारतात, यूकेमध्ये व युरोपमध्ये सर्वत्र प्रवास केला. रोज मी तासन्तास ध्यान केलं आणि प्राचीन ग्रंथांचा अभ्यास केला. मुंबईच्या बाह्य भागातील एका खेड्यात असलेल्या आश्रमाचं पर्यावरणस्नेही आध्यात्मिक एकांतवासाच्या सुरक्षित ठिकाणात (गोवर्धन इकोव्हिलेज) रूपांतर करण्याच्या सुरू असलेल्या कामात साहाय्य करण्याची आणि माझ्या सहकारी संन्याशांबरोबर सेवा करण्याची संधी मला मिळाली. त्याचबरोबर रोज सुमारे दहा लाखांहून अधिक जणांना अन्नदान करण्याच्या (अन्नामृत) कार्यक्रमातही मला सहभागी होता आलं. जर एखाद्या संन्याशासारखा विचार करण्यास मी शिकू शकतो, तर कोणीही तसा विचार करू शकतो.

मी ज्या हिंदू संन्याशांकडून शिकलो ते त्यांचे पायाभूत ग्रंथ म्हणून वेदांचा वापर करत होते (ज्ञान असा अर्थ असलेल्या वेद या संस्कृत शब्दापासून या ग्रंथांना हे शीर्षक देण्यात आलं आहे. संस्कृत ही प्राचीन भाषा असून दक्षिण आशियात आज बोलल्या जाणाऱ्या बहुतांश भाषांची ही अग्रभाषा आहे). सध्या पाकिस्तानात असलेले काही भाग आणि वायव्य भारत या परिसरातून किमान तीन हजार वर्षांपूर्वी निर्माण झालेल्या या ग्रंथांच्या प्राचीन संग्रहातून हिंदू धर्माचा पाया असलेल्या तत्त्वज्ञानाचा प्रारंभ झाला, असा युक्तिवाद तुम्ही करू शकाल. होमरच्या अविस्मरणीय महाकाव्याप्रमाणेच वेदही पहिल्यांदा मौखिक पद्धतीनेच संक्रमित करण्यात येत होते. त्यानंतर अंतिमतः ते लिखित स्वरूपात तयार करण्यात आले; पण ते ज्यावर लिहिले गेले होते (भुर्जपत्रं आणि ताडपत्रं) त्या साहित्याच्या नाजूकपणामुळे सध्या आपल्याकडे टिकून राहिलेला बहुतेक दस्तऐवज हा काही शेकडो वर्षांपूर्वीचा आहे. वेदांमध्ये स्तोत्रांचा, ऐतिहासिक कथांचा, कवितांचा, प्रार्थनांचा, मंत्रांचा, समारंभांच्या-सोहळ्यांच्या विधींचा आणि दैनंदिन आयुष्यासाठीच्या सल्ल्यांचा समावेश आहे.

माझ्या आयुष्यात मी सतत गीतेचा संदर्भ घेतो आणि या पुस्तकातही मी वरचेवर भगवत् गीतेचा (परमेश्वराचं गीत असा त्याचा अर्थ आहे) संदर्भ दिला आहे. ख्रि.पू. सुमारे ८०० ते ४०० वर्षं लिहिल्या गेलेल्या उपनिषदांवर ती ढोबळमानाने आधारित आहे. भगवत् गीता ही जीवनविषयक वैश्विक आणि कालातीत माहितीपुस्तिका मानली जाते. यातील कथा ही संन्याशांविषयीची नाही किंवा आध्यात्मिक संदर्भातही ती आलेली नाही. एका बुद्धिमान धनुर्धारी असलेल्या विवाहित पुरुषाला ती सांगितली गेली आहे. ती फक्त एकाच धर्माला किंवा प्रदेशाला लागू केली जावी असा तिचा उद्देश नव्हता - ती संपूर्ण मानवजातीसाठी आहे. एकनाथ ईश्वरन् या आध्यात्मिक लेखकाने आणि प्राध्यापकाने भारताच्या अनेक पवित्र ग्रंथांचं भाषांतर केलं आहे. त्यामध्ये भगवत् गीतेचाही समावेश आहे, त्यांनी भगवत् गीतेला ‘भारताने जगाला दिलेली सर्वाधिक मौल्यवान भेट’ म्हटलं आहे.

आपल्या १८४५च्या नियतकालिकात राल्फ वाल्डो इमर्सनने असं लिहिलं होतं की, ‘माझ्या मित्राचा मी ऋणी आहे - आणि भगवत् गीतेच्या (होय, गीतेच्याच) त्या भव्यदिव्य दिवसाचाही मी ऋणी आहे. जणू काही एखादी साम्राज्यसत्ताच आपल्याशी बोलत असावी असं ते होतं, भगवत् गीतेतील कोणतीही गोष्ट लहान किंवा बिन महत्त्वाची नव्हती, तर ती भव्यदिव्य, पवित्र, सातत्यपूर्ण होती. दुसऱ्या एका युगात आणि वातावरणात चिंतन करण्यात आलेल्या पुरातन ज्ञानाचा तो आवाज होता आणि आपल्याला आजही पडणाऱ्या त्याच प्रश्नांना तिने निकाली काढलं होतं. सर्व पुस्तकांमधील अशा प्रकारचं ते पहिलंच पुस्तक होतं.’ इतर कोणत्याही ग्रंथाच्या तुलनेत गीतेविषयी अधिक प्रमाणात भाष्यं करण्यात आली आहेत, असं म्हटलं जातं. संन्यासी म्हणून मला देण्यात आलेल्या शिक्षणाचा पाया असलेल्या इतर प्राचीन शिकवणुकींसह या ग्रंथातील कालातीत विद्वत्तेशी जोडलं जाण्यास तुम्हाला मदत करणं हा हे पुस्तक लिहिण्यामागचा माझा एक हेतू आहे. आज आपण सर्वच जण ज्या आव्हानांना तोंड देत आहोत, त्यांच्याशी या ग्रंथांमधील विद्वत्ता लक्षणीयपणे समर्पक, सुसंबद्ध आहे.

मी संन्याशांचं तत्त्वज्ञान वाचलं, त्या वेळी गेल्या तीन हजार वर्षांत माणूस खरोखरच बदललेला नाही ही गोष्ट माझ्या मनाला सर्वाधिक भिडली. आपण नक्कीच अधिक उन्नत झालो आहोत आणि आपलं सरासरी आयुर्मानही वाढलं आहे; पण संन्याशाच्या शिकवणुकीत क्षमाशीलता, ऊर्जा, हेतू, उद्देशाधिष्ठित जगणं आणि अशाच प्रकारच्या आजच्या काळातही निनादत असलेल्या इतर मुद्द्यांवर भाष्य असतं हे बघून मी आश्चर्यचकित आणि प्रभावितही झालो. हे ग्रंथ ज्या काळात लिहिले गेले, त्या काळातही या गोष्टी नक्कीच अशाच निनादत, दुमदुमत राहिलेल्या असल्या पाहिजेत. याहूनही अधिक प्रभावी गोष्ट म्हणजे या पुस्तकात सर्वत्र आपण पाहू, त्याप्रमाणे संन्याशांच्या विद्वत्तेला विज्ञानाकडून मोठ्या प्रमाणात पाठबळ देणं शक्य आहे. कित्येक सहस्रकांपासून संन्याशांचा असा विश्वास आहे की ध्यान आणि विचारपूर्वकता या गोष्टी लाभदायक असतात, कृतज्ञता ही गोष्टच तुमच्या दृष्टीने चांगली असते, सेवा तुम्हाला अधिक आनंदी बनवते आणि अशाच इतर आणखी काही गोष्टीही तुम्ही या पुस्तकातून शिकाल. आधुनिक विज्ञानाला या कल्पना दाखवून देणं किंवा त्यांना वैध ठरवणं शक्य होण्याच्या कित्येक वर्षं आधीच त्यांनी या कल्पनांभोवती काही प्रघात, रीती विकसित केल्या. आइन्स्टाईनने असं म्हटलं होतं, ‘तुम्हाला सहजपणे एखादी गोष्ट स्पष्ट करता येत नसेल, तर तुम्हाला ती योग्य प्रकारे पुरेशा प्रमाणात समजलेली नाही.’ मी शिकत असलेले धडे आधुनिक जगाशी किती समर्पक आहेत, हे मला दिसलं त्या वेळी इतरांनाही मला ते सांगता यावेत, यासाठी मला त्यांच्यामध्ये आणखी सखोल बुडी मारण्याची इच्छा झाली.

मी मुंबईत आल्यानंतर तीन वर्षांनी माझे गुरू गौरांग दास यांनी मला असं सांगितलं की, मी आश्रम सोडून देऊन, मी जे काही शिकलो होतो, ते जगाला सांगितलं तर त्यामुळे मी जास्त मोलाचा आणि सेवाभावी ठरेन, असा त्यांचा विश्वास होता. संन्यासी म्हणून मी व्यतीत केलेली तीन वर्षं ही जीवनाच्या शाळेसारखी होती. संन्यासी होणं ही गोष्ट कठीण होती आणि आश्रम सोडून जाणं ही त्याहूनही कठीण गोष्ट होती; पण आश्रमाच्या बाहेरच्या भागात जीवनाची विद्वत्ता वापरणं हा कर्मकठीण भाग होता - मला ते अंतिम परीक्षेसारखं वाटत होतं. रोजच माझ्या असं लक्षात येत होतं की, संन्याशाची मनोरचना काम करते - ती प्राचीन विद्वत्ता अगदी धक्कादायकपणे, आश्चर्यकारकपणे आजही समर्पक आहे म्हणूनच मी ती सांगत आहे.

मी विवाहित आहे आणि संन्याशांना लग्न करण्याची परवानगी नसते म्हणून मी स्वतःचा संदर्भ ‘माजी संन्यासी’ असा देत असलो तरी या काळात अजूनही मी स्वतःला संन्याशीच समजतो. मी लॉस एंजेलिसमध्ये राहतो. लोक मला असं सांगतात की, लॉस एंजेलिस हे भौतिकतावादी, वरकरणी देखावा करणाऱ्या, फसव्या, कल्पनाजाल विणणाऱ्या आणि सर्वसामान्यपणे धोकेबाज, अविश्वसनीय असलेल्या जागतिक राजधान्यांपैकी एक शहर आहे; पण आधीच अज्ञान दूर झालेल्या, संस्कारसंपन्न ठिकाणी मुळातच का राहावं? आता जगात आणि या पुस्तकात मी जगलेल्या आयुष्यातून मी घेतलेल्या गोष्टींविषयी आणि मी जे शिकलो आहे, त्याविषयी मी सांगणार आहे. हे पुस्तक पूर्णपणे अ-सांप्रदायिक आहे. ही कोणत्याही प्रकारची धर्मांतर करण्याची चोरटी व्यूहरचना नाही, हे मी शपथपूर्वक सांगतो! मी सादर करत असलेल्या साहित्याशी तुम्ही जोडले गेलात आणि तुम्ही त्याचा सराव केलात तर तुमच्या आयुष्याचा खरा अर्थ, उत्कटता आणि हेतू तुम्हाला शोधता येईल.

याआधी कधीही लोक इतके असमाधानी नव्हते किंवा ‘आनंद’ मिळवण्यासाठी इतका निष्फळ खटाटोप करण्यात एवढे व्यग्र झालेले नव्हते. आपल्यासमोर कर्तबगार आणि यश मिळवलेल्या लोकांचे नमुने ठेवून आपली संस्कृती आणि प्रसारमाध्यमं आपल्या मनात आपण कोण आणि काय असावं याविषयीची प्रतिमा आणि संकल्पना भरवतात. प्रसिद्धी, पैसा, भुरळ पाडणाऱ्या गोष्टी आणि अत्यंत आकर्षक सौंदर्य, लैंगिकता यांपैकी कोणतीही गोष्ट अखेरीस आपलं समाधान करू शकत नाहीत. आपण फक्त या मंडलातील गोष्टी अधिकाधिक प्रमाणात शोधू लागतो आणि त्या आपल्याला नैराश्य, भ्रमनिरास, असमाधान, नाखुशी आणि शीण किंवा थकवा यांच्याकडे घेऊन जातात.

मला संन्यस्त मनोरचना आणि सहसा नेहमीच जिचा संदर्भ माकडाची मनोरचना असा दिला जातो, ती मनोरचना यांच्यातील विरोधाभास दाखवून देण्याची इच्छा आहे. आपलं मन एक तर आपली उन्नती घडवून आणतं किंवा आपली अधोगती करतं. आज आपण सगळेच जण अतिविचार, दिरंगाई आणि चिंता यांच्याशी संघर्ष करत आहोत आणि परिणामी, माकडाच्या मनाचे लाड पुरवत आहोत. माकडाचं मन हे निरुद्देशपणे एका विचारावरून दुसऱ्या विचारावर आणि कुठलंही आव्हान खरोखरच न सोडवता फक्त एका आव्हानावरून दुसऱ्या आव्हानावर टुणटुण उड्या मारत राहतं; पण आपल्याला काय हवं आहे याचा मुळापर्यंत सखोल शोध घेऊन आणि वाढीसाठी कृती करण्याजोग्या पायऱ्या निर्माण करून आपण स्वतःला संन्याशाच्या मनोरचनेपर्यंत उन्नत बनवतो. संन्याशाची मनोरचना आपल्याला संभ्रमातून, गोंधळातून आणि विचलितपणातून वर उचलते आणि स्पष्टता, अर्थपूर्णता आणि दिशा शोधण्यास मदत करते.

<<सामान्य माणसाचे मन आणि संन्याशाचे मन यातील फरक>>

सामान्य माणसाचे मन आणि संन्याशाचे मन यातील फरक

‘संन्याशासारखा विचार करणं’ ही गोष्ट आयुष्याकडे पाहण्याचा आणि आयुष्यापर्यंत पोहोचण्याचा आणखी एक मार्ग विचारार्थ पुढे ठेवते. बंडखोरी, अलिप्तता, पुनर्शोध, हेतू, लक्ष एकवटणं, शिस्त आणि सेवा यांचा हा मार्ग असतो. अहंभाव, असूया, लालसा, चिंता, क्रोध, कडवटपणा, ओझं यांपासून आयुष्याला मुक्त करणं हे संन्याशाच्या विचारसरणीचं उद्दिष्ट असतं. माझ्या मते, संन्याशाची मनोरचना स्वीकारणं फक्त शक्यच नाही, तर ते आवश्यकही आहे. आपल्याकडे दुसरा पर्याय नाही. आपण अविचलपणा, नीरवता, शांतता यांचा शोध घेण्याची गरज असते.

संन्याशांच्या शाळेतील माझा पहिला दिवस मला अगदी लख्ख आठवतो, मी नुकतंच मुंडन केलं होतं; पण तोपर्यंत मी कफनी घालत नव्हतो आणि तेव्हाही लंडनवरून आल्यासारखाच दिसत होतो. माझं लक्ष एका लहान वयाच्या संन्याशाकडे गेलं - त्याचं वय नक्कीच दहाहून जास्त नसावं, तो पाच वर्षांच्या मुलांच्या गटाला शिकवत होता. तो अतिशय प्रभावशाली होता. त्याच्याकडे प्रौढांसारखं आत्मसंयमन आणि आत्मविश्वास होता.

‘तू काय करतोयस?’ मी विचारलं.

‘आम्ही नुकताच त्यांना पहिला धडा शिकवून संपवला,’ तो म्हणाला आणि नंतर त्याने मला विचारलं, ‘शाळेत पहिल्या दिवशी तुम्ही काय शिकला होतात?’

‘मी अक्षरं आणि आकडे शिकण्यास सुरुवात केली होती. ते काय शिकले?’

‘श्वसन कसं करावं ही गोष्ट आम्ही त्यांना पहिल्यांदा शिकवतो.’ ‘का?’ मी विचारलं. ‘कारण तुमच्या जन्मापासून ते तुमच्या मृत्यूपर्यंत तुमच्या सोबत तुमचा श्वास, तुमचं श्वसन हीच गोष्ट कायम असते. तुमचे सगळे मित्र, तुमचं कुटुंब, तुम्ही राहत असलेला तुमचा देश या सगळ्या गोष्टी बदलू शकतात; पण तुमच्यासोबत जी गोष्ट कायम राहते ते तुमचं श्वसन असतं.’

त्या दहा वर्षांच्या साधूने पुढे सांगितलं, ‘तुम्ही तणावात असता, त्या वेळी कशात बदल होतो? तुमच्या श्वसनात. तुम्ही संतप्त होता, त्या वेळी कशात बदल होतो? तुमच्या श्वसनात. श्वसनातील बदलासमवेतच आपण प्रत्येक भावनेचा अनुभव घेतो. ज्या वेळी तुम्ही आपल्या श्वसनावर नियंत्रण मिळवू शकता, त्याला दिशा देऊ शकता आणि त्याचं व्यवस्थापन करण्यास शिकता, त्या वेळी तुम्ही आयुष्यातील कोणत्याही परिस्थितीवर नियंत्रण ठेवू शकता, तिला दिशा देऊ शकता.’ या संभाषणाच्या आधीपासूनच मला वृक्षाच्या पानावर किंवा समस्येच्या लक्षणांवर लक्ष केंद्रित करण्यास शिकवलं जात नव्हतं, तर गोष्टींच्या मुळावर लक्ष केंद्रित करण्यास शिकवलं जात होतं आणि एखादी व्यक्ती फक्त पाच किंवा दहा वर्षांचीच असली तरी कोणीही संन्यासी बनू शकतो ही गोष्ट मी थेट निरीक्षणाच्या माध्यमातून शिकत होतो.

जन्म झाल्याबरोबर आपल्याला जी पहिली गोष्ट करावीच लागते ती असते श्वसन; पण जसजसं त्या नवजात अर्भकाच्या दृष्टीने आयुष्य अधिकाधिक गुंतागुंतीचं बनत जातं तसतसं निश्चल अवस्थेत बसून श्वसन करणं अतिशय आव्हानात्मक बनू शकतं. या पुस्तकातून तुम्हाला संन्याशाचा मार्ग दाखवला जाईल, अशी मला आशा आहे - आपण गोष्टींच्या मुळाशी जातो, आत्मपरीक्षणात सखोल शिरतो. या जिज्ञासेतून, चौकसपणातून, विचारांतून, परिश्रमातून आपण हे करत जातो आणि आपल्याला शांतता, नीरवता आणि हेतू सापडत असल्याची जाणीव होते. आश्रमातील माझ्या शिक्षकांनी दिलेल्या या विद्वत्तेचा वापर करून मी तुम्हाला त्या संदर्भात मार्गदर्शन करेन, अशी मला आशा आहे.

पुढच्या पानांतून मी तुम्हाला संन्याशाची मनोरचना स्वीकारण्याच्या तीन टप्प्यांमधून नेणार आहे. पहिला टप्पा हा आपल्याला मागे खेचणाऱ्या बाह्य प्रभावांपासून, अंतर्गत अडथळ्यांपासून आणि भीतींपासून आपली सुटका करून घेणं म्हणजेच त्या गोष्टी सोडून देणं हा असतो. याला आपण ‘सोडून द्या’ किंवा ‘जाऊ द्या’ असं म्हणतो. वाढीसाठी जागा मिळवण्याकरिता करावयाची साफसफाई म्हणून आपण याचा विचार करू शकतो. ‘आपण वाढू किंवा वाढत राहा,’ हा दुसरा टप्पा असतो. तुम्हाला हेतू, उद्दिष्ट आणि आत्मविश्वास यांच्यासह निर्णय घेणं शक्य व्हावं, यासाठी तुमच्या आयुष्याची पुन्हा नव्याने जडणघडण करण्यास मी तुम्हाला मदत करेन. अखेरीस, आपल्या पलीकडचं जग पाहून, आपल्या मनातील कृतज्ञतेची भावना व्यापक बनवून आणि ती इतरांशी वाटून घेऊन, तसंच आपले नातेसंबंध अधिक सखोल, दृढ बनवून ‘आपण देऊन टाकू किंवा देऊन टाका’ हा टप्पा येतो. आपल्याला लाभलेल्या देणग्या आणि प्रेम आपण इतरांशी वाटून घेतो आणि आपल्याला खऱ्या आनंदाचा शोध लागतो. सेवेमुळे होणाऱ्या लाभांनी आपण आश्चर्यचकित होतो.

या मार्गावर मी तुम्हाला ध्यानाचे तीन अतिशय वेगळे प्रकार सांगणार आहे. तुमच्या सरावात तुम्ही त्यांचा समावेश करावा, अशी मी शिफारस करतो. श्वसनकार्य, कल्पनाचित्र आणि ध्वनी हे ते तीन प्रकार आहेत. या सर्वांचे लाभ आहेत; परंतु त्यांच्यात फरक करण्याचा सर्वांत सोपा मार्ग म्हणजे तुम्ही शारीरिक लाभांसाठी - शांततेसाठी, निःस्तब्धतेसाठी आणि समतोलासाठी श्वसनाचे स्वाध्याय पार पाडता, मानसशास्त्रीय लाभांसाठी - भूतकाळातील जखमा भरून काढून भविष्याची तयारी करण्यासाठी कल्पनाचित्रं रेखाटता आणि परामानसी किंवा आत्मिक लाभांसाठी - आपल्या अत्यंत सखोल असलेल्या स्वत्वाशी आणि विश्वाशी जोडले जाण्यासाठी, खरोखरच्या शुद्धीकरणासाठी मंत्रपठण करता.

या पुस्तकातून लाभ मिळवण्यासाठी तुम्ही ध्यान केलंच पाहिजे असं नाही; पण तुम्हाला जर लाभ मिळवायचे असतील तर त्यासाठी मी दिलेली साधने अधिक तेजाळ, धारदार आहेत. हे संपूर्ण पुस्तक म्हणजेच एक ध्यानधारणा आहे, असं मी म्हणू शकेन. हे पुस्तक म्हणजे आपल्या विश्वासांवर, श्रद्धांवर, मूल्यांवर आणि हेतूंवर विचार करणं आहे. आपण स्वतःकडे कसं पाहतो, आपण कसे निर्णय घेतो, आपल्या मनांना कसं प्रशिक्षित करतो आणि लोकांची निवड करण्याचे आणि त्यांच्याशी आंतरक्रिया करण्याचे आपले मार्ग कसे व कोणते आहेत, या सर्वांवर विचार करणं म्हणजे हे पुस्तक आहे, असं सांगण्यापर्यंतही मी पुढे जाऊ शकेन. अशा प्रकारची सखोल आत्मजागृती प्राप्त करणं हा ध्यानाचा हेतू आहे आणि तेच ध्यानामुळे मिळणारं बक्षीसही आहे. एखाद्या संन्याशाने याविषयी कसा विचार करावा? हा प्रश्न अगदी आताच तुम्ही स्वतःला विचारण्याची गरज नसावी - बहुधा सध्या हा प्रश्न तुम्हाला फारसा जवळचाही वाटत नसावा - पण या पुस्तकाच्या अखेरीपर्यंत तुम्ही तो विचारू शकाल.

(अमेझॉनवर पुस्तक खरेदी करण्यासाठी खाली दिलेल्या लिंकवर क्लिक करा.)

जेव्हा जगण्याची दिशा हरवली आहे असं वाटू लागतं, तेव्हा खंबीर मार्गदर्शक बनणाऱ्या 'संन्याशासारखा विचार करा' पुस्तकाविषयी काही... Think Like a Monk - Jay Shetty (Marathi)

2020-09-24T02:06:00.015+05:30

(अमेझॉनवर पुस्तक खरेदी करण्यासाठी खाली दिलेल्या लिंकवर क्लिक करा.)

'संन्याशासारखा विचार करा' पुस्तकाविषयी काही...

जय शेट्टी यांच्या पुस्तकामध्ये संन्याशाची मनोरचना स्वीकारण्याचे तीन टप्पे सांगितले आहेत.

पहिला टप्पा हा आपल्याला मागे खेचणाऱ्या बाह्य प्रभावांपासून, अंतर्गत अडथळ्यांपासून आणि भीतींपासून आपली सुटका करून घेणं म्हणजेच त्या गोष्टी सोडून देणं हा असतो. याला आपण ‘सोडून द्या’. किंवा ‘जाऊ द्या’ असं म्हणतो.

वाढीसाठी जागा मिळवण्याकरिता करावयाची साफसफाई म्हणून आपण याचा विचार करू शकतो. ‘आपली वाढ कशी होत राहील', हा दुसरा टप्पा असतो. तुम्हाला हेतू, उद्दिष्ट आणि आत्मविश्वास यांच्यासह निर्णय घेणं शक्य व्हावं, यासाठी तुमच्या आयुष्याची पुन्हा नव्याने जडणघडण करण्यास या टप्प्याची तुम्हाला मदत होईल.

आपल्या पलीकडचं जग पाहून, आपल्या मनातील कृतज्ञतेची भावना व्यापक बनवून आणि ती इतरांशी वाटून घेऊन, तसंच आपले नातेसंबंध अधिक सखोल, दृढ बनवून ‘आपण मुक्तहस्ते देऊया’ हा टप्पा येतो. आपल्याला लाभलेल्या देणग्या आणि प्रेम आपण इतरांशी वाटून घेतो आणि आपल्याला खऱ्या आनंदाचा शोध लागतो. सेवेमुळे होणाऱ्या लाभांनी आपण आश्चर्यचकित होतो.

अनुक्रमणिका

भाग एक - सोडून द्या

(ध्यान : श्वसनक्रिया)

१ ओळख -

(माझ्याविषयी मी जसा विचार करतो तसाच मी आहे)

२ नकारात्मकता -

(दुष्ट राजा उपाशी राहतो)

३ भीती -

(हॉटेल पृथ्वीमध्ये स्वागत असो)

४ संकल्प -

(सोन्याने दीपून गेलेली नजर)

भाग दोन - विकास करून घ्या

(ध्यान : कल्पनाचित्र नजरेसमोर आणणं)

५ हेतू

(विंचवाचा स्वभाव)

६ दिनक्रम

(स्थळाकडे ऊर्जा असते, काळाकडे स्मृती असते)

७ मन

(सारथ्याची द्विधा मनःस्थिती)

८ अहंकार

(शक्य असेल तर मला पकडून दाखवाच)

भाग तीन - द्या

(ध्यान : मंत्रपठण)

९ कृतज्ञता -

जगातील सर्वांत शक्तिशाली औषध

१० नातेसंबंध -

लोक निरीक्षण करतात

११ सेवा -

ज्या वृक्षांच्या सावलीत बसण्याचं तुमचं नियोजन नसेल, त्यांची लागवड करा

सामान्य माणसाचे मन विरुद्ध संन्याश्याचे मन

जय शेट्टी यांच्याविषयी काही ...

जय शेट्टी हा अशा एका घरात जन्मला होता की ज्या घरात डॉक्टर किंवा वकील झालं नाही तर तो अपयशी आहे असं समजलं जायचं. त्याने अपयशी होण्याचा मार्ग निवडला. त्याने एका नावाजलेल्या बिझनेस स्कूल पदवी घेतल्यानंतर सूट बूट घालण्याऐवजी संन्याश्याचे कपडे परिधान केले. त्याने संन्याशी होण्याचं ठरवलं. कॉलेजमध्ये असताना गौरांग दास या संन्याशाचे (जो स्वतः आय आय टी मुंबईचा पदवीधर असून संन्याशी झाला होता) भाषण ऐकण्यासाठी गेला होता. कॉलेजनंतर तो भारतात आला आणि गौरांग दास याचे शिष्यत्व स्वीकारले. खरा साधक बनण्यासाठी चार ते आठ तास ध्यान करू लागला. तीन वर्षाच्या या संन्याशी जीवनानंतर त्याच्या गुरूंनी त्याला सांगितले की तू जो शहाणपण मिळवलं आहे आणि अनुभव घेतलाय हे जगात मुक्तहस्ताने वाट.

तो पुन्हा लंडनला त्याच्या पालकांसोबत आल्यानंतर त्याला जाणवलं की मोठ्या कंपनीत काम करणारे, मोठ्या हुद्द्यावर काम करणारे त्याचे मित्र हे आनंदी-समाधानी नाहीत, ते सतत तणावाखाली वावरत आहेत. त्याने मित्रांसाठी काहीतरी करायचं ठरवलं. त्यातून त्याने समुपदेशनपर व्हिडिओ बनवायला सुरुवात केली. जय शेट्टी हा सोशल मीडियाचा सुपरस्टार झाला आहे. 'ऑन पर्पज'/ उद्देशावर हे जगात क्रमांक १ चा ई-आकाशवाणी कार्यक्रम (पॉडकास्ट) आहे. 2017 मध्ये त्याचं नाव फोर्ब्स मासिकाच्या 'तिशीच्या आतले ३०' या यादीत आले होते. सोशल मीडियावर त्याचे 3.8 कोटी फॉलोअर्स आहेत. जो स्वतः एका साधूचे जीवन जगला आणि नंतर या जगात त्यांनी शिकलेले धडे समजावून सांगून जगात आणखी आनंद व शहाणपण एक अर्थपूर्ण जीवन जगण्यासाठी कार्य करत आहे.

जय शेट्टी यांचे 'संन्याशासारखा विचार करा' हे नवीन पुस्तक बाजारात आले आहे.

माझा मित्र मला म्हणाला तू विज्ञानविषयक पुस्तके वाचतो, मग हे 'संन्याशासारखा विचार करा' हे पुस्तक कशाला वाचातोयस? मी काही न बोलता पुस्तकातील प्रस्तावनेतील पुढील परिच्छेद वाचायला दिला -

<< संन्याशांच्या शाळेतील माझा पहिला दिवस मला अगदी लख्ख आठवतो, मी नुकतंच मुंडन केलं होतं; पण तोपर्यंत मी कफनी घालत नव्हतो आणि तेव्हाही लंडनवरून आल्यासारखाच दिसत होतो. माझं लक्ष एका लहान वयाच्या संन्याशाकडे गेलं - त्याचं वय नक्कीच दहाहून जास्त नसावं, तो पाच वर्षांच्या मुलांच्या गटाला शिकवत होता. तो अतिशय प्रभावशाली होता. त्याच्याकडे प्रौढांसारखं आत्मसंयमन आणि आत्मविश्वास होता.

‘तू काय करतोयस?’ मी विचारलं.

‘मी अक्षरं आणि आकडे शिकण्यास सुरुवात केली होती. ते काय शिकले?’

‘श्वसन कसं करावं ही गोष्ट आम्ही त्यांना पहिल्यांदा शिकवतो.’

‘का?’ मी विचारलं.

‘कारण तुमच्या जन्मापासून ते तुमच्या मृत्यूपर्यंत तुमच्या सोबत तुमचा श्वास, तुमचं श्वसन हीच गोष्ट कायम असते. तुमचे सगळे मित्र, तुमचं कुटुंब, तुम्ही राहत असलेला तुमचा देश या सगळ्या गोष्टी बदलू शकतात; पण तुमच्यासोबत जी गोष्ट कायम राहते ते तुमचं श्वसन असतं.’

त्या दहा वर्षांच्या साधूने पुढे सांगितलं, ‘तुम्ही तणावात असता, त्या वेळी कशात बदल होतो? तुमच्या श्वसनात. तुम्ही संतप्त होता, त्या वेळी कशात बदल होतो? तुमच्या श्वसनात. श्वसनातील बदलासमवेतच आपण प्रत्येक भावनेचा अनुभव घेतो. ज्या वेळी तुम्ही आपल्या श्वसनावर नियंत्रण मिळवू शकता, त्याला दिशा देऊ शकता आणि त्याचं व्यवस्थापन करण्यास शिकता त्या वेळी तुम्ही आयुष्यातील कोणत्याही परिस्थितीवर नियंत्रण ठेवू शकता, तिला दिशा देऊ शकता.’ या संभाषणाच्या आधीपासूनच मला वृक्षाच्या पानावर किंवा समस्येच्या लक्षणांवर लक्ष केंद्रित करण्यास शिकवलं जात नव्हतं, तर गोष्टींच्या मुळावर लक्ष केंद्रित करण्यास शिकवलं जात होतं आणि एखादी व्यक्ती फक्त पाच किंवा दहा वर्षांचीच असली तरी कोणीही संन्यासी बनू शकतो ही गोष्ट मी थेट निरीक्षणाच्या माध्यमातून शिकत होतो.

जसे विज्ञान, कला व खेळ शिकायला त्यातील सर्वोत्तम प्रशिक्षकाकडून प्रशिक्षण घेतो, जीवनाचा उद्देश समजून घेऊन ते शांतता व समाधानाने जगण्यासाठी व यशस्वी होण्यासाठी त्यातील सर्वोत्तम असलेल्याकडूनच शिकायला हवं!

या पुस्तकातील काही अर्थपूर्ण वाक्ये -

१. ज्या वेळी तुमचं सर्वाधिक अस्सल, खरं आयुष्य जगण्याचा तुम्ही प्रयत्न करता, त्या वेळी तुमचे काही नातेसंबंध धोक्यात येतात, ते गमावण्याची जोखीम तर सहन करण्याच्याही पलीकडची असते, तुमच्या आयुष्यात त्यांना तसंच ठेवण्याचा मार्ग शोधणं हे तुम्ही पत्करावं असं आव्हान असतं.

२. लक्ष विचलित करणाऱ्या कोणत्याही गोष्टी तिथे नव्हत्या. ज्या वेळी आमच्या सभोवतालच्या जगाची मतं, अपेक्षा आणि बंधने आमच्या कानांवर पडेनाशी झाली, त्या वेळी आम्ही स्वतःचं म्हणणं ऐकू लागलो.

३. मनाचा आजार : तुलना करणं, तक्रार करणं आणि टीका करणं’ असं आम्हाला शिकवलं होतं. वर्गात आम्ही दुसऱ्यांच्या खासगी गोष्टींची चवीने चर्चा करण्याच्या सवयीसह नकारात्मक विचाराच्या सवयींविषयी बोललो होतो. तिथे आम्ही केलेल्या एका स्वाध्यायात आपण केलेली किंवा विचार करत असलेली प्रत्येक टीका पडताळून पाहण्याचा समावेश होता. त्यापैकी प्रत्येक टीकेसाठी आम्हाला त्या व्यक्तीविषयी दहा चांगल्या गोष्टी लिहून काढाव्याच लागत होत्या.

आपण ज्या वेळी दुसऱ्यांवर टीका करतो, त्या वेळी आपल्यातील वाईट गोष्टीही आपल्याला अपरिहार्यपणे दिसतातच; पण ज्या वेळी आपण इतरांमधील चांगल्या गोष्टींचा शोध घेतो, त्या वेळी आपण आपल्यातील उत्तम गोष्टींकडे पाहू लागतो.

४. तुम्ही आतापर्यंत केलेल्या निवडींपैकी तीन उत्तम आणि तीन अत्यंत वाईट निवडींचा विचार करा. तुम्ही त्या का केल्या होत्या? तुम्ही त्यापासून काय शिकलात? त्या वेळी तुम्ही कशा प्रकारे वेगळ्या निवडी करू शकला असता?

संन्याश्यासारखा विचार करा या पुस्तकाची संपूर्ण 'प्रस्तावना' वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा.

(अमेझॉनवर पुस्तक खरेदी करण्यासाठी खाली दिलेल्या लिंकवर क्लिक करा.)

पृथ्वीचे मानवाला पत्र (जागतिक ओझोन संरक्षण दिन)

2020-09-16T13:39:00.006+05:30

प्रिय मानवास,

अनेक प्रेमपूर्ण आशीर्वाद ...

मी सुरुवातीपासून स्वतःला खूप भाग्यवान समजते कारण,' जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गदपी गरीयसी' अशा अनमोल शब्दांमध्ये माझा गौरव केला गेला. माझ्या कुशीत जगणाऱ्या जीवसृष्टीच्या उभारणीमध्ये ऋषी, महर्षी, अध्यात्म शक्ती, व निसर्ग देवतेचा मोठा वाटा आहे. मी आदी-अनादी काळापासून लता,वेली यांनी बहरून गेले होते. तुझ्या सारख्या अनंत लेकरां बरोबर मी सुखासमाधानाने आयुष्याचा परमानंद घेत होते... पण, एक दिवस मला प्राण्या पक्षांच्या मधुर स्वरां ऐवजी जीवाचा आकांत ऐकु आला. यात वेदना व विरहाच्या संमिश्र भावना होत्या. दुःख दृश्य म्हणजे तुमचा एक बंधू धारदार कुऱ्हाडीने माझ्या डेरेदार हिरव्या लेकरावर घाव घालून मातेपासून अलग करू पाहत होता. तेव्हाच ठरवलं, तुम्हाला योग्य तो धडा शिकवायचा.आई निष्ठूर होत नाही, ती मारते ते खून करण्यासाठी नसून आपल्या मुलांना योग्य संस्कार करणे हा त्यामागचा तिचा शुद्ध मानस असतो. आता सांगितलेला प्रसंग लहानपणापासून आपण ऐकला असेल. नंतर काय होते तर वृक्षतोड तुम्ही करत होता तेव्हा कुऱ्हाड तुमच्याच कोणाच्यातरी पायावर पडते म्हणजेच, ऑक्सिजनचे प्रमाण कमी होतं अर्थातच ओझोनच्या थरात घट होते व जगणही मुश्कील होतं. तुम्ही केलेल्या स्वैराचाराचा फटका सबंध जीवसृष्टीला सहन करावा लागतो. सहनशीलता नसणाऱ्या असंवेदनशील मनाच्या मानवा... तुम्हाला सर्वकाही इन्स्टंट हवं म्हणून आधुनिक जीवनशैली जगताना वापरलेली घरातील रेफ्रिजरेटर, एयर कंडीशनर यांसारखी यंत्रे यामुळे क्लोरोफ्ल्युओरोकार्बन या रसायनांमुळे माझ्या भोवती असणाऱ्या ओझोन रुपी कवचाला छिद्र पडले आहे, यामुळे सूर्यप्रकाशातील अतिनील प्रारणे माझ्यापर्यंत पोहोचतात व हवामानात बदल घडवून तुम्ही धोक्यात येता हे समजतंय न? मग समजून पण ना उमगल्या प्रमाणे वागणे कितपत योग्य आहे? पूर्व जन्मीची पुण्याई म्हणून काही सुपुत्रांनी १९९५ पासून आजच्या दिवशी ओझन संरक्षणासाठी काही करार केले ठरवून दिलेल्या २०१० व२०३०या कालमर्यादा पाळल्या गेल्या हे पाहून सुटकेचा श्वास सोडला आहे. एखादी भीषण स्थिती आल्याशिवाय आपण सावध होत नाही म्हणून परत एकदा लक्षात आणून देते की क्लोरीनचा अणू सरासरी एक लाख ओझोनच्या अणू ना नष्ट करतो तुम्ही केलेल्या प्रदूषणामुळे ओझोनला अकल्पनिय असा धोका निर्माण झाला आहे. अंटार्टिका ध्रुवावर ओझोन ल६०% व आर्कटीक ध्रुवावर ३०% ओझोनचे प्रमाण कमी होत आहे त्यामुळे तिथे बर्फ वितळत असून समुद्राच्या पाण्याची पातळी देखील वाढते आहे. हे जर असेच राहिले तर सृष्टीचे पर्यावरण व पशुपक्ष्यांच्या आरोग्याच्या समस्या उद्भवतीळ.

प्रामुख्याने पडणारे प्रश्न :

अतिनील किरणे किती धोकादायक आहेत:

सूर्यप्रकाशात सोबत येणारी ही किरणे मानव प्राणी व वृक्षांना देखील तेवढीच हानिकारक आहेत. मानवाच्या त्वचा, डोळ्यांना इजा पोहोचते, आपल्या आरोग्य आपल्या रोगप्रतिकारक शक्तीवर परिणाम होतो.

ओझोन परमाणूची हानी कशी होते:

मानवी वापरातील वस्तुमुळे क्लोरोफ्लोरो कार्बन वायू वातावरणात उत्सर्जित होतो. त्यामुळे ओझोनच्या थरात घट होते. वातावरणातील हवेत इतर वायू बरोबर ओझोन परमाणु असतात पण ते खूप अल्प प्रमाणात असतात, म्हणजेच हवेच्या दहा लाख परमाणु मध्ये दहापेक्षा कमी परमाणु ओझोनचे आहेत.

ओझोन संरक्षणासाठी आपण काय करू शकतो:

शक्य होईल तेव्हा ओझरला हानिकारक उत्पादने न वापरणे किंवा त्यांचा वापर कमी करणे आपल्या हातात आहे. अशी उपकरणे (स्प्रे, अग्निप्रतिबंधक उपकरणे, शीतकपाट) खरेदी करताना यांच्यावरील लेबल तपासून ओझोन थराचे हित जपणारी उत्पादने खरेदी करावीत. ओझोन थराला उपउपद्रव पोचवणारी रसायने असणारी उत्पादने नष्ट करताना किंवा दुरुस्त करताना ओडीएस हाताळू शकणार्‍या प्रमाणपत्रधारित तंत्रज्ञाकडे जावे.

उन्हात फिरताना योग्य ती दक्षता घ्यावी. शक्‍यतो उन्हात फिरणे टाळावे. यासोबत खारीचा वाटा म्हणून आपण पिंपळ, वड, कडुनिंब अशा दीर्घकाळ टिकणाऱ्या वृक्षांचे संवर्धन व रोपण करावे. याबरोबर घरोघरी प्राणवायू व ओझोन वायूवर्धक बहुगुणी तुळस लावण्याचा संकल्प आजच्या दिवशी नक्कीच करा. शेवटी एकच सांगू इच्छिते आज सबंध विश्व 'ओझोन संरक्षण दिन' साजरा करत आहे जणू निसर्गोत्सवच आहे .खरंचप्रेमाने मन भरून गेले. तुम्ही चुकलात पण कोमल मनांना वेळीच सावरा. मी सांगितलेला हा वसा टाकू नका. हा वसा पुढे चालवा.परत एकदा हिरवी समृद्ध वसुंधरा बनवण्याचा इरादा करा. तुमच्या घामाच्या थेंबातून परत एकदा मला बहार आणा.

स्वर्गातील अप्सरांचे मनोराज्य रंगवत बसण्यापेक्षा माझे पूर्वीचे सौंदर्य मला परत करा. नव्याने सुरुवात करून स्वर्गाहुनी सुंदर मला बहाल कराल असा मला विश्वास आहे. आपल्या आईला दिलेले हिरव्या शालू चे वचन पूर्ण करा.

तुमची वात्सल्यसिंधू प्रेमस्वरूप माता

-पृथ्वी

आकाश कवेत घेताना... (अवकाश निरीक्षणाच्या इतिहासावर ओझरती नजर)

2020-09-14T15:24:00.001+05:30

सहज काल रात्री आकाशाकडे लक्ष गेले असता मनात विचार आला... २००९ साली 'आंतरराष्ट्रीय खगोलशास्त्र वर्ष' साजरे केले परंतु अजूनही आपणास या या कधी निळेभोर तर कधी काळ्याकुट्ट कधी लालसर छटा पसरलेल्या तर कधी चमचम करणाऱ्या चांदण्यांनी सुशोभित होणाऱ्या अश्या अवकाशाची नेमकी व अद्ययावत स्वरूपाची माहिती नाही ही खंत मनात वाटली.

जॅने टेलर यांनी लिहिलेली,

"Twinkle twinkle little star,

How I wonder what you are,

up above the world so high,

like a diamond in the sky"

या कवितेच्या ओळी सहज ओठांवर आल्या. खरंच आकाशातील चंद्र चंद्र सूर्य आणि चांदण्यांची विलोभनीय मांडणी

आदिम काळापासून मानवाला भूल पाडत आली आहे, असा विचारही मनात आला.

मानवाला प्राचीन काळापासून खुणावणाऱ्या आकाशाचे, आकाशातील घटनांची शास्त्रीय दृष्टिकोनातून निरीक्षणे करणे कधी सुरू झाले हा प्रश्न मनात आला आणि या प्रश्नांचा पाठपुरावा करण्यासाठी प्रयत्न सुरू झाले खरेतर ही निरीक्षणे केव्हा सुरू झाली हे निश्चितपणे सांगता येणे शक्य नाही, पण सर्वात प्राचीन वेधशाळा म्हणावी अशी जागा इंग्लंडमध्ये 'सॅलिसबरी' च्या टेकडीवर आहे असे मानतात. सुमारे ४८००० वर्षापूर्वींची ही वेधशाळा म्हणजे मोठे दगड रचून बनवलेल्या काही कमानी आणि त्याभोवती लहान दगडांची वर्तुळे आहेत. या मांडणीतून सूर्याचे उत्तरायण दक्षिणायन प्रामुख्याने समजून येते. या प्रकारची दगडांची वर्तुळे युरोपमध्ये अनेक ठिकाणी आढळतात. कोरियामध्ये चिमणीच्या आकाराची विटांच्या बांधकामाने बनलेली वेधशाळा ही प्राचीन कालखंड कालखंडामध्ये दुसऱ्या क्रमांकावर आहे असे म्हटले जाते. पहिली बंदिस्त वेधशाळा हिला म्हणावे लागेल याची बसून खगोलाचे वेध घेतले जात असत. त्यानंतरच्या खगोल निरीक्षणामध्ये अरब देशांनी भरीव कामगिरी केलेली दिसून येते. 'समरकंद ' येथे तर खगोल विश्व विद्यालय होते. 'अल्-गोबी' या निरीक्षकाने सर्वप्रथम आकाशाचा चेंडूसारखा नकाशा तयार केला असे म्हणतात. त्याने त्या काळातील सरदार, राजे-महाराजे यांची नावे ताऱ्यांना दिली ती आजतागायत जगन्मान्य आहेत. तारे, चंद्र, सूर्य आणि ग्रहांच्या गतीचे गणिते याच काळी प्रथम मांडली गेली असे म्हटले जाते.अँस्ट्रोलेब हे उपकरण प्रचलित झाले ते याच काळात.

भारतीयांमध्ये आर्यभटाच्या 'आर्यभटीय' मध्ये ग्रहगणिताचा, गोलीय गणिताचा ही खगोल शास्त्रासाठी चांगला उपयोग केलेला दिसतो. तसेच सूर्याभोवती पृथ्वी अधांतरी फिरते असाही उल्लेख आढळतो. त्याच्यानंतर वराहमिहीर,लल्लन यांनीही खगोल गणितावर विचार केलेला दिसतो; पण प्रत्यक्ष निरीक्षणे घेण्याची वेधशाळा भारतात निर्माण झाली ती फारच अलीकडच्या काळात, १७३४ च्यादरम्यान राजा सवाई जयसिंग दुसरा याने बांधलेल्या या वेधशाळा भारतीय खगोलशास्त्रावर जशा आधारित होत्या तशाच त्या उघुलबेगच्या वेधशाळेच्या सुधारित आवृत्त्या होत्या आणि समरकंद होऊन मागवलेल्या कारागिरांच्या साहाय्याने बनवण्यात आल्या होत्या या वेधशाळा नुसत्या डोळ्यांनी आकाशाचे वेध घेण्यासाठी उपयोगात आणल्या जायच्या.

हँस लिप्परप्शिएच्या दुर्बिणीच्या शोधानंतर खगोल निरीक्षणात फार मोठे स्थित्यंतर आले ,परंतु या स्थित्यंतराचे श्रेय मात्र दिले जाते गॅलिलिओला. दुर्बिणीचा वापर आकाश निरीक्षणासाठी करून त्या निरीक्षणांचे टिपण शास्त्रोक्त करून ठेवणे गॅलिलिओने सुरू केले, या घटनेला आज चारशे वर्षे पूर्ण होत आहेत. या निमित्ताने २००९ हे आंतरराष्ट्रीय खगोलशास्त्र वर्ष म्हणून जाहीर झाले ते अगदी सार्थ आहे. खगोल विज्ञानातील गॅलिलिओ चे काम हर्षल, केसीनी सारख्या निरीक्षकांनी पुढे नेले.

इथे एक महत्त्वाची गोष्ट नमूद करावीशी वाटते की या खगोल विज्ञानात अनेक महिलांचाही सहभाग होता. आजही आकाशाचे वेध घेण्याच्या कामात ४०% महिलांचा सहभाग आहे. प्रकाशीय दुर्बिणी नंतर रेडिओ दुर्बिणी आल्या. अवरक्त,जंबूपार किरणांच्या आणि त्यानंतर गॅमा किरणांच्या साहाय्याने गेल्या शतकात आकाशाचे वेध घेणे सुरू झाले. अवकाशातील दुर्बिणी सोडल्या गेल्या भारतात सध्या कार्यरत असणाऱ्या अनेक वेधशाळा आहेत आपण नुकतेच 'चांद्रयान१' हे चंद्राच्या जवळ निरीक्षणासाठी पाठवले आहे. त्याच्याकडून येणाऱ्या मधून माहिती मिळवण्याची आशा आहे. यामुळे अनभिज्ञ असणाऱ्या अवकाशाबद्दल बऱ्याच गोष्टींचा उलघडा आपल्याला होईल...

विज्ञानवाटेवर चालूया:

ब्लॉग, फेसबुक, टेलिग्राम, wp/tg 8788406543

चला तर मग अवकाश निरीक्षणा सोबत विज्ञान वाचनाची गोडी जपुया...आणि त्यातून मिळणाऱ्या ज्ञानाने उंचच उंच आकाश ठेंगणे करूया...

वैज्ञानिक पद्धतीने संशोधन करणे म्हणजे नक्की काय?

2020-09-14T13:39:00.006+05:30

वैज्ञानिक पद्धती : निरीक्षण, प्रयोग, परीक्षण व सामान्यीकरण याद्वारे ज्ञानाची बांधणी म्हणजे वैज्ञानिक पद्धती होय.

अल्हाझेन या वैज्ञानिकाने ११ व्या शतकात

भौतिक प्रयोगाद्वारे सिद्ध केले की,

"जी वस्तू आपल्या डोळ्यांना दिसते, तेथून प्रकाश सरळ रेषेत आपल्या डोळ्यात प्रवास करतो." हा वैज्ञानिक पद्धतीने प्रथम काढलेला निष्कर्ष आहे. या कल्पनेच्या आधारावर फ्रँकिस बेकन यांनी इ.स. १६२० मध्ये वैज्ञानिक पद्धतीचा पाया घातला.

संशोधन: नैसर्गिक शास्त्रात किंवा सामाजिक शास्त्रात घडणाऱ्या घटनांचे स्पष्टीकरण व त्या घटनांना नियमन करणारी तथ्य यांच्याविषयी सामान्य नियम शोधण्यासाठी केलेला पद्धतशीर प्रायोगिक प्रयत्न म्हणजे संशोधन होय.

ज्ञान म्हणजे उत्तर जाणून घेणे किंवा समस्येवर उपाय सुचवणे.

उपयोजन म्हणजे ज्ञानाद्वारे जाणून घेतलेल्या उपायांची अंमलबजावणी करणे

वैज्ञानिक पद्धतीचे सामान्यतः सहा ते सात टप्पे असतात.

१. समस्या सूत्रन :

'असे का' याचे उत्तर माहीत नसेल तर त्या गोष्टीला समस्या म्हणतात.

उदा. शाळेतील विद्यार्थ्यांची उपस्थिती कमी आहे, ही विशिष्ट समस्या निश्चित केली.

२. माहिती (तथ्य) संकलन :

समस्या संबंधी माहिती देणाऱ्या वस्तुनिष्ठ गोष्टी यासंबंधी नोंदी घेणे.

उदा. गैरहजर व हजर विद्यार्थ्यांची आर्थिक व सामाजिक पार्श्वभूमीसंबधी तथ्यात्मक माहिती संकलन

३. वर्गीकरण व विश्लेषण :

अत्यवस्थ विखुरलेली माहिती साम्य व भेद यासारखे गुणधर्म समजावून घेऊन त्यांचे वर्ग पाडणे याला वर्गीकरण म्हणतात.

विश्लेषण : तथ्यांचे वर्गीकरण आतून तिच्याशी गुंतलेले विविध घटक वेगवेगळे करून समजावून घेणे.

उदा. उत्पन्न, वर्ग इ गुणधर्मानुसार माहितीचे वर्गीकरण केले.

४ गृहीतक तयार करणे :

समस्यांच्या कारणांचा निरीक्षण आधारित तात्पुरता अंदाज किंवा स्पष्टीकरण करणे म्हणजे गृहीतक होय.

उदा. वर्गीकरणावरून गैरहजेरिमागे गरिबी हे कारण असू शकते असे गृहीतक मानले.

५. गृहीतकाचे परीक्षण :

गृहीतक खरे मानून त्यापासून निगामी पद्धतीने निष्कर्ष काढला जातो व त्या निष्कर्ष या प्रमाणे वस्तुस्थिती आहे का पाहिले जाते, म्हणजेत गृहीत धरलेली शक्यता पडताळणी म्हणजेच गृहीतकाचे परीक्षण होय.

उदा. श्रीमंत विद्यार्थी गैरहजर असतात का, त्याचे प्रमाण इ गोष्टींचे परीक्षण करून इतर गृहीतके खरी मानून ती परिस्तिथी व गृहितकाचा विरोधाभास सिद्ध केलं की ते गृहीतक खोटे ठरते.

६. गृहीतकाची सिद्धता :

गृहितकला पर्यायी गृहितके असू शकतात. परीक्षणामध्ये योग्य स्पष्टीकरण दिले जाते. सिद्धता म्हणजे घटनेचे समाधानकारक स्पष्टीकरण देणारे कोणतीतरी एकच गृहितक बरोबर आहे हे दाखवले जाते.

उदा. इतर गृहीतके रद्दबातल झाल्यावर आपण गृहीत धरलेल्या गृहितकाचा प्रयोग व निरीक्षण यांच्या माहितीच्या विश्लेषणाच्या आधारे गृहीतक सिद्ध करतो.

७. सामान्यीकरण :

सामान्यीकरण यामध्ये सामान्य नियम बनवले जातात. विशिष्ट परिस्थितीत जो अनुभव आला तोच अनुभव समान परिस्थितीत सर्वत्र येईल असे विधान करणे म्हणजे सामान्यीकरण होय.

उदा. जगात शाळेतील मुलांच्या गैरहजेरीसाठी गरिबी हे एक मुख्य कारण आहे.

विज्ञानवाटेवर चालूया :

विज्ञानातील वरवर साधे दिसणारे परंतु जीवनाचा अविभाज्य भाग असणारे कुतूहल व शोध सहज सोप्या मराठी भाषेत समजून घेऊन वैज्ञानिक दृष्टिकोन जोपासूया.

ब्लॉग, फेसबुक, इन्स्टाग्राम, टेलिग्राम, whats_app/telegram_no_8788406543

चला, बीजगोळ्यांच्या साहाय्याने झाडे लावूया... Let's plant trees with the help of seedballs...

2020-06-08T13:36:00.001+05:30

चला, बीजगोळ्यांच्या साहाय्याने झाडे लावूया ...

बीजगोळे seedballs

स्वीडनमधील अवघ्या १७ वर्षांची 'ग्रेटा थर्नबर्ग' हिने ढासळणाऱ्या पर्यावरणाचा जाब जगाला विचारला. बीजमाता पद्मश्री पुरस्कार प्राप्त 'राहीबाई पोपरे' यांनी विविध प्रकारच्या बीजांचे संवर्धन केले. तर आपण निसर्ग संवर्धनासाठी आपला खारीचा वाटा नक्कीच देऊ शकतो नाही का? पावसाळ्यात पावसाचे शुभ संदेश बरोबर पर्यावरण उपयुक्त एक सुंदर उपक्रम आपणासमोर सादर करताना अत्यानंद होतो आहे. आज तो मौका भी है और दस्तूर भी... मान्सूनपूर्वी या उपक्रमाबद्दल जाणून घेऊया, जेणेकरून हा उपक्रम अंमलात आणण्यास सुलभता येईल.

१. बीजगोळे पद्धती म्हणजे काय?

बीज गोळे म्हणजे विविध बिया चिखला मध्ये टाकून त्यांचे चेंडूच्या आकाराचे बनवलेले गोळे होत.

२. बीजगोळे विखरण पद्धती :

जंगल हटवून अधिवास नष्ट करणं व विषाणूला आपल्याजवळ करणं. हे टाळण्याचा महामंत्र म्हणजे वृक्षारोपण व वृक्षसंवर्धन... वृक्षरोपणासाठी हवी ती रोपटी त्यावेळेस मुबलक प्रमाणात मिळत नाही. यावर जालीम उपाय बीजगोळे बनवणे होय.

३. बीजगोळे कसे बनवावेत?

खरेतर पोस्टाची तिकिटे, नाणी यांचा संग्रह करण्याचा छंद असतो त्याप्रमाणे आपण खाल्लेल्या विविध फळांच्या बियांचा संग्रह करण्याचा छंद प्रत्येकास जडणे गरजेचे आहे. या बिया संग्रहामध्ये (सीड बँक) मध्ये आपण साठवू शकतो. प्रथमतः खाल्लेल्या फळांच्या बिया स्वच्छ करून त्या उन्हात वाळवून घ्याव्या. बीजगोळे बनवताना लागणारी माती सुपीक असावी, पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता जास्त असते त्यामुळे ते बीजगोळे पाण्याविना जास्त काळ त्यामध्ये असणाऱ्या बीजास ओलावा पुरवू शकतात. एक बीज घेऊन मातीचा छोट्या आकाराचा गोळा तयार करावा. असे सगळे गोळे करून झाले की किमान एक दिवस तरी ते खोलीमध्ये सुकवण्यासाठी ठेवावेत.

४. बीजगोळे विखुरण्यासाठी जागेची निवड:

डोंगर, उजाड माळरान, रिकाम्या जागा, जंगलक्षेत्र, शेताचे बांध, राखीव क्षेत्र, वनराया, नदीचे काठ, बंधारे इत्यादी ठिकाणी बीजगोळे विखुरणे योग्य राहील.

५. बीजगोळे विखुरण्याचा योग्य कालावधी:

पावसाळा सुरू झाला की पावसाळा संपेपर्यंत आपण केव्हाही हा कार्यक्रम उरकून घेऊ शकतो.

६. बीजगोळे बनवण्यासाठी बीजाची निवड:

खरेतर कोणत्याही वृक्षाचा मानवाला कल्पनेच्या सीमेपलीकडील फायदा होतो. आपण आपल्याला उपयुक्त व पर्यावरणाचा समतोल राखतील अशा वनस्पतींचे बीजगोळे तयार करू शकतो. यामध्ये चिंच, कडूलिंब, बोरी, जांभूळ, फणस, आंबा इ. यांसारखी देशी झाडांच्या बीजाचा वापर यासाठी करू शकतो. विशेषतः सावली व ऑक्सिजन देणारे वृक्ष तयार व्हावेत हा यामागचा उद्देश आहे.

थंड हवा, ढगाळ आकाश ,धुक्यात डोंगर, मातीचा गंध, कडक चहा चिंब भिजायला तयार राहा ... पावसाचा शुभेच्छा नातेवाईकांना समाज माध्यमांद्वारे पाठवण्यापेक्षा या समाज माध्यमांचा उपयोग पर्यावरण संवर्धन उपक्रम राबवण्यासाठी करून घ्या.

सध्याच्या टाळेबंदीने आपल्याला काय शिकवले याचा विचार करू लागल्यास निसर्गाचं सुधारलेला रूप पाहण्यास मिळाले. पर्यावरणाचा योग्य समतोल राखण्यासाठी आवश्यक त्या नियमावलीचे रेखाटन निसर्गाने केले आहे. परंतु त्या नियमांची पूर्तता करण्यात केली तर निसर्ग सर्वांसाठी नियम आहेत, मानव जातीची चुकांची निसर्ग गय करत नाही. हा धडा आपल्याला कोरोना साथीमुळे मिळतो. मानव यातून धडा घेऊन भावी पिढीसाठी सुदृढ पर्यावरणाची सोय करणार का? असा प्रश्न उपस्थित राहतो. विविध महामारीसारख्या समस्या या आज प्रथमच घडत नाही, या आधीही अशा घटना घडल्या आहेत, परंतु आज ज्या प्रमाणात पर्यावरणाची हानी झालेली आहे, त्या प्रमाणात साथीचा धोका वाढला आहे.

मानवाने निसर्गाप्रती आस्था, सजग वृत्ती, जागरुकता, कृतज्ञता, व्यक्त करण्याचे गुण अजूनही सुप्त अवस्थेतच आहेत. निसर्गाच्या या इशाऱ्याकडे दुर्लक्ष केल्यास 'बैल गेला न झोपा केला' अशी परिस्थिती ओढावेल. यातून आपण शिकून भविष्याचे नियोजन करतानाही शाश्वत व सर्वसमावेशक मार्गांचा विचार करावयास हवा. पर्यावरण संवर्धन उपक्रम राबवण्यासाठी विविध माध्यमांचा वापर करूया.

विज्ञानवाटेवर चालूया ...

vidnyanwata.blogspot.com

fb.com/vidnyanwata

instagram.com/vidnyanwata1

t.me/vidnyanwata

Whatsapp 8788406543

काही ग्रॅम वजनाचे धातूचे नाणे पाण्यात टाकल्यावर बुडते, परंतु हजारो टन वजनाचे जहाज पाण्यावर तरंगते. हे कसे काय शक्य होत असेल?A coin weighing a few grams sinks when dropped into the water, but a ship weighing thousands of tons floats on the water. How is this possible?

2020-06-05T16:25:00.001+05:30

काही ग्रॅम वजनाचे धातूचे नाणे पाण्यात टाकल्यावर बुडते, परंतु हजारो टन वजनाचे जहाज पाण्यावर तरंगते. हे कसे काय शक्य होत असेल?

A coin weighing a few grams sinks when dropped into the water, but a ship weighing thousands of tons floats on the water. How is this possible?

याचे कारण इ.स.पू. २५० मध्ये आर्किमिडीज यांनी सांगितले - द्रवामध्ये एखादी वस्तू टाकल्यास, ती त्याच्या आकारमानाएवढे द्रव बाजूला सारते. पाण्यात एखादी वस्तू टाकली की पाण्याचा स्तराची उंची वाढते, हे तत्व आपण रोज पाहतो, परंतु त्याचे जीवनात उपयोजन करण्यासाठी त्याचा शास्त्रीय पध्दतीने अभ्यास करावा लागतो. तेच तत्व व्यवहारात उपयोग कसे आणले ते जाणून घेणार आहोत.

"विज्ञान हे विषयाच्या ज्ञानाचे संघटन आहे, तर शहाणपण हे आयुष्याच्या सर्व पैलूंचे संघटन आहे." - इमॅन्युएल कान्ट

कोणत्याही द्रवपदार्थात एखादी वस्तू तरंगते किंवा बुडते हे ठरवण्यासाठी जा गोष्टी महत्त्वपूर्ण ठरतात, त्या आपण समजून घेणार आहोत.

१. वस्तूची घनता

२. उत्कर्ष बल

३. आर्किमिडीजचे तत्व

४. शोधाची कथा

५. जीवनात उपयोजन

६. वैज्ञानिक पद्धती

नवीन पोस्ट ई-मेल द्वारे मिळवण्यासाठी ब्लॉगला सबस्क्राईब करा.

फेसबुक पेज लाईक करा: www.facebook.com/vidnyanwata

१. घनता :

घनता म्हणजे एकक आकारमानामध्ये (१ घन सेंटीमीटर) किती वस्तुमान (ग्रॅम) मावू शकते. समजा एखाद्या वस्तूची घनता ही पाण्यापेक्षा कमी असेल, तर ती वस्तू पाण्यावर तरंगते. याचं कारण आहे उत्कर्ष बल.

जेव्हा पाण्यामध्ये एखादी घन किंवा द्रव वस्तू, द्रव पदार्थामध्ये टाकली असता, द्रव त्या वस्तूवर उत्कर्ष बल लावते, हे उत्कर्ष बल हे तो पदार्थ किती पाणी बाजूला सारतो यावर अवलंबून असते. समजा एखादी वस्तू पाण्यात टाकली तर तिच्यावर दोन प्रकारचे बल कार्यरत असते -

i) गुरुत्व बल (gravitational force)

ii) उत्कर्ष बल (upthrust)

गुरुत्व बल जर उत्कर्ष बलापेक्षा जास्त असेल तर ती वस्तू पाण्यामध्ये बुडते आणि उत्कर्ष बल गुरुत्व बलापेक्षा जास्त असेल तर ती वस्तू तरंगते. जर वस्तूची घनता ही पाण्यापेक्षा कमी असेल, तर उत्कर्ष बल हे गुरुत्व बलापेक्षा जास्त असते, त्यामुळे ती वस्तू पाण्यावर तरंगते.

२. उत्कर्ष बल :

*उत्कर्ष बल* म्हणजे द्रवाने वस्तूला गुरुत्व बलाच्या विरुद्ध दिशेने वर ढकलण्याची लावलेले बल आणि हे बल त्या वस्तूने जेवढा आकारमानाचे द्रव बाजूला सारते तेवढ्या प्रमाणात असते.

(उत्कर्ष बल = बाजूला सारलेल्या द्रवाचे वजन)

(वजन = वस्तुमान × गुरुत्व त्वरण, Weight = Mass × Acceleration due to gravity, जर वस्तूचे वस्तुमान १० kg असेल तर त्याचे वजन १० kg ×९.८ m/s2 = ९८ newton) (आकडेमोडीच्या सोयीसाठी आपण g = 10 m/s2 घेवूया)

१ घन सेंटीमीटर लाकडाच्या तुकड्याचे वजन साधारण ०.७५ ग्रॅम असते, तर एक घनसेंटीमीटर पाण्याचे वजन १ ग्रॅम असते, त्यामुळे १ घन सेंटीमीटर लाकडाच्या तुकड्यांनी १ घन सेंटीमीटर पाणी बाजूला सारले, तर त्याच्यावर असणारे उत्कर्ष बल ७.५ न्यूटन असेल आणि तेवढेच गुरुत्व बल असेल, त्यामुळे दोन्ही बलांचा समतोल साधून वस्तू पाण्यावर तरंगेल. त्यामुळे कोणत्याही आकाराचा लाकडाचा तुकडा पाण्याच्या पृष्ठभागावर तरंगतो.

परंतु १ घनसेंटीमीटर धातूची नाणे पाण्यावर पाण्यात टाकले, तर त्याच्यावर ते १ घन सेंटीमीटर पाणी बाजूला सारते. त्याच्यावर लागणारे उत्कर्ष बल हे एक १० न्यूटन असेल परंतु त्याच्यावर असणारे गुरुत्व बल ८० न्यूटन असेल, त्यामुळे गुरुत्व बल हे उत्कर्ष बलापेक्षा जास्त होईल. नाणे पाण्याच्या तळ्यात जाईल.

त्यामुळे प्रश्न निर्माण होतो जर जड वस्तू पाण्यामध्ये तरंगावायची असेल तर काय केले पाहिजे आणि इथे उपयोगी पडते आर्किमिडीजचे तत्व.

३. आर्किमिडीजचे तत्व :

आर्किमिडीजचे तत्व सांगते की एखाद्या वस्तूवर असणारे उत्कर्ष बल हे हे त्यांनी बाजूला सारल्या पाहण्याच्या वजन एवढे असते.

स्टीलचे जहाज पाण्यात तरंगावायचे असेल, तर त्याला त्याच्या आकारमानाच्या आठपट पाणी बाजूला सारावे लागेल, कारण पाण्याची घनता स्टीलची घनता पाण्याच्या आठपट जास्त आहे. त्यामुळे जहाजाचा आकार पोकळ आणि खोल असतो जेणेकरून स्टीलचे जहाज त्याच्या वजनाच्या आकारमानाच्या आठपट आकारमानाचे पाणी बाजुला सारु शकेल.
जर जहाजाचे वस्तुमान १००० kg (जर गोल आकार असेल तर १२५ लिटर) असेल, तर त्याचे वजन १०,००० newton असेल. जहाजाने

जर त्याने १००० kg (१००० लिटर) वस्तुमानाचे बाजूला सारले, तर त्याच्यावर प्रयुक्त उत्कर्ष बल पाण्याच्या वजनाएवढे म्हणजे १०,००० newton असेल. दोन्ही बलांचा समतोल साधून जहाज पाण्यावर तरंगते.

४. शोधाची कथा :

ही कथा आहे इसवी सन पूर्व तिसऱ्या शतकातील. आर्किमिडीज हा राजवैज्ञानिक होता. एकदा राजाने सोन्याचा मुकुट बनवून घेतला परंतु त्या सोन्यामध्ये भेसळ असण्याची शंका राजाच्या मनात आली. त्याने आर्कमिडीजला बोलून मुकुटाला काही न होता तो शुद्ध आहे का भेसळयुक्त आहे, हे शोधून काढायला सांगितले. अंघोळ पाण्याच्या टबमध्ये आंघोळ करता करता त्याला मनात हा विचार आला, की पाणी पाण्यात पडलेली वस्तू त्याच्या आकारमानाएवढे पाणी बाजूला सारते. त्यामुळे समान वजनाचे शुद्ध सोने हे भेसळयुक्त सोन्यापेक्षा कमी पाणी बाजूला सारेल, कारण शुध्द सोन्याची घनता जास्त असते, त्यामुळे त्याचे आकारमान कमी असते. आर्किमिडीजने भेसळयुक्त सोन्याचा मुकुट व तेवढ्याच वजनाचा शुद्ध सोन्याचा तुकडा घेतला. काठोकाठ भरलेल्या पाण्यात भांड्यात सोन्याचा मुकुट व सोन्याचा तुकडा टाकला, त्यातून बाहेर पडलेले पाणी मोजले. दोघातील आकारमानातील फरक अत्यंत सूक्ष्म असल्यामुळे तो मोजता आला नाही. त्यांनी पाण्याच्या टबमध्ये सोने मोजण्याच्या तराजू ठेवला व त्याच्या एका बाजूला सोन्याचा मुकुट तर दुसऱ्या बाजूला तेवढ्याच वजनाचा शुद्ध सोन्याचा तुकडा ठेवला. मुकुट व सोन्याचा तुकडा यांचे वजन सारखे असल्यामुळे दोघांवर गुरुत्व बल सारखेच होते. मुकुटमध्ये भेसळ असल्यामुळे त्याचे आकारमान जास्त होते, त्यामुळे त्याच्यावर शुद्ध सोन्यापेक्षा जास्त उत्कर्ष बल लागले. त्यामुळे मुकुट असलेली तराजूची बाजू वर गेली आणि अस्सल सोन्याचा बाजूला खाली आली. अशाप्रकारे सोन्यातील भेसळ ओळखली गेली.

आर्किमिडीजच्या तत्वाचा उपयोग:

१. पाणबुडी : पाणबुडीमध्ये एक स्थिरीकरण टाकी असते, त्या टाकीमध्ये गरजेनुसार समुद्रातून पाणी आत घेतले जाते व पाणबुडी समुद्राच्या आत खाली जाते, जेव्हा पाणबुडीला वर यायचे असते, तेव्हा स्थिरीकरण टाकीतून पाणी बाहेर काढले जाते.

२. वस्तूचे आकारमान/घनता मोजणे :

पाण्याने काठोकाठ भरलेल्या भांड्यात ज्या वस्तूचे आकारमान मोजायचे आहे ती वस्तू टाका. ओसंडून वाहिलेले पाणी दुसऱ्या भांड्यात घेऊन त्याचे मोजपात्राच्या साहाय्याने आकारमान मोजा. त्या वस्तूचे वस्तुमान वजन काट्याच्या साहाय्याने मोजा. घनता = वस्तुमान / आकारमान (gm/cm3)

वैज्ञानिक पध्दती :

१. कुतूहल/प्रश्न - i) काही वस्तू पाण्यावर तरंगतात तर काही बुडतात

ii) एकाच पदार्थापासून बनलेले धातूचे नाणे पाण्यात बुडते तर त्याच धातूचे भांडे पाण्यावर तरंगते

२. गृहीतक - i) वस्तूच्या घनतेचा पाण्यावर तरंगणे किंवा बुडणे यावर परिणाम होत असावा.

ii) विशिष्ट आकारामुळे धातूचे वस्तू पाण्यावर तरंगत असावे.

३. प्रयोग :

एकाच धातूचे वेगवेगळ्या आकाराच्या वस्तू पाण्यात टाकून बाजूला होणारे पाण्याचे आकारमान मोजणे.

४. विदा किंवा माहिती :

वेगवेगळ्या वस्तूंनी बाजूला सारलेल्या पाण्याच्या आकारमानाचा तक्ता

५. विश्लेषण :

आकार आणि बाजूलाच ठरलेले वस्तुमान यांच्यातील संबंध वस्तुमानाच्या प्रमाणात बाजूला सारलेल्या पाण्याचे आकारमान जास्त असेल तर वस्तू तरंगते.

६. निष्कर्ष :

पाण्यात पडलेल्या वस्तूवर दोन प्रकारचे बल असते गुरुत्व बल आणि उत्कर्ष बल. उत्कर्ष बल हे त्या पाण्याने सारलेल्या वस्तूने सारलेल्या पाण्याच्या वजनाएवढे असते.

माहिती कशी वाटली ती कमेंट्स करून सांगा. तुम्हाला या संकल्पनेबद्दल अधिक माहिती असेल किंवा दिलेल्या माहितीत सुधारणा करायची असेल तसेच कोणते प्रश्न असतील तरीही कमेंट्स करा. अशाच विज्ञानविषयक माहिती मिळवण्यासाठी ब्लॉगला subscribe करा.

#vidnyanwata #विज्ञानवाटा

#science #विज्ञान #science_in_marathi #मराठीतून_विज्ञान

#marathi #मराठी

ताण-तणावाचा सामना करण्यासाठीचे ७ परिणामकारक उपाय / 7 Effective Ways to Face the Stress

2020-05-26T23:13:00.001+05:30

ताण-तणावापासून मुक्तता Relief from stress

धकाधकीच्या जीवनात आपण विविध समस्यांना सामोरे जात असतो, तेव्हा मनामध्ये बैचेनी निर्माण होते, यामुळे अर्थातच मानसिक आरोग्य खालावते. सध्या नैराश्य व ताणतणाव हेच सर्वाधिक आरोग्याला घातक आहेत. ताण मेंदूवर वाईट परिणाम करतो, त्यामुळे आपण मानसिकरित्या आजारी पडतो, त्यामुळे आपल्या जैविक संतुलनावर परिणाम होतो. इतर व्यक्तीमुळे ताण निर्माण होतो,अशी ताणाविषयी सर्व सामान्य व्यक्तींची पूर्व मते आहेत, परंतु बऱ्याच मानसशास्त्रज्ञांनी मांडलेल्या विचारा नंतर ताण हा प्रत्येक वेळी हानिकारकच असतो असे नाही किंबहुना, *कोणत्याही बदलाला दिली जाणारी प्रतिक्रिया म्हणजे ताण होय.* 'ताणा'शिवाय जीवन शक्यच नाही, परंतु अति-ताण किंवा दीर्घकालीन ताण अपायकारकच असतो असे संशोधनाचे जनक 'हान्स सॅली' यांनी सांगितले. १९३५ मध्ये सॅली यांनी सिद्धांत मांडला, यानुसार ताण हा कोणत्याही आजाराचे प्रमुख कारण असून दीर्घकालीन ताणामुळे दूरगामी रासायनिक बदल घडून येतात.याच्या पुढील अवस्था आहेत.

तणावस सामोरे जातानाच्या तीन अवस्था : हान्स सॅलीचा सिद्धांत theory of Hans Salley : हान्स सॅलीचा सिद्धांत theory of Hans Salley

१. सावधान अवस्था : (Alarm Stage):

येथे व्यक्ती ती एखाद्या धोक्याचा सामना करण्यासाठी तयार होत असते.

२. प्रतिरोध अवस्था (Resistance Stage)

या अवस्थेमध्ये ताणाचे स्तर सर्वात जास्त असतो. प्रयत्नाने शरीर ताणाचे समायोजन करते.

३. क्लांती व्यवस्था (Tired Stage):

या अवस्थेत थकाव्यामुळे ताणाचे प्रमाण कमी होऊ लागते असते.

ताणाचा सामना करण्यापूर्वी त्यांचे स्रोत कोणते ते पाहूया. आता ताणाची तीव्रता ठरवण्यासाठी त्यांचे प्रकार पाहणे आवश्यक ठरते -

१. शारीरिक ताण :

अतिश्रम, शरीराची दगदग यामुळे शारीरिक ताण जाणवतो.

२. मानसिक ताण :

आपल्या विशिष्ट मनस्थितीतून मानसिक ताण निर्माण होतो.

३. सामाजिक ताण :

इतर व्यक्तींबरोबर आपली होणारी आंतरक्रिया व त्यातून होणारा ताण यामुळे सामाजिक ताण निर्माण होतो.

४. परवेशीय ताण :

परिसर , वायू प्रदूषण, गर्दी, गोंगाट म्हणजेच सभोवतालच्या परिस्थितीतुन परवेशीय ताण निर्माण होतो.

आता आपण ताणाशी सामना कसा करावा हे समजावून घेऊया.

१. बेन्सन शिथिलीकरण प्रक्रिया :

हर्बर्ट बेन्सन यांनी सुचवलेल्या शिथिलीकरण प्रक्रियेत खालील घटक महत्त्वाचे आहेत.यामध्ये-

१. स्वस्थ अवस्थेत शांत बसणे.

२. डोळे बंद करणे.

३. स्नायू शिथिल करणे, यात पायापासून सुरुवात करून हळूहळू चेहऱ्यावरचे स्नायू शिथिल करणे.

२. सहज श्वासोच्छवासाची क्रिया :

प्राणायाम Pranayam

दहा मिनिटे सहज श्वासोच्छवासाची क्रिया करणे दररोज एक-दोनदा तरी ही क्रिया करावी, ही क्रिया जेवण करण्यापूर्वीच करावी. जेवण झाल्यानंतर दोन तासांच्या आत मध्ये हिचा सराव करण्याचे टाळावे, कारण चयापचय क्रियेवर त्याचे विपरीत परिणाम होतात.

३. ध्यानधारणा :

ध्यान याचा अर्थ एकरूप होणे होय.त्यासाठी आपण श्वासापासून सुरुवात करतो.

ध्यान करणे म्हणजे काय?

डोळे बंद करून आपल्या नैसर्गिक श्वासाबाहेर राहा.असे कमीत कमी २०तरी श्वास करा...

यात मन स्थिर ठेवण्यास मदत होते. दहा पंधरा मिनिटांचे ध्यान आपली सर्व दबाव,ताण तणावापासून सुटका करते.

४. जैवप्रतिभरण :

जैवप्रतिभरण Bio-remediation

यामध्ये तीन अवस्था असतात.

i) विशिष्ट शारीरिक प्रतिक्रियांबद्दल अशी जाणीव निर्माण करणे.

ii) त्यांच्यावर ताबा मिळवणाऱ्या पद्धतीचे अध्ययन करणे.

iii) ते उपयोगात आणण्याचे प्रशिक्षण देणे.

५. ताण संरोपण प्रशिक्षण :

डोनाल्ड मायकेनबाज म्हणतात, या प्रशिक्षणात व्यक्तीस स्वतःच्या नकारात्मक विचारांची ओळख पटवून देऊन त्यांची जागा सकारात्मक विचाराने भरून टाकण्याचे प्रशिक्षण दिले जाते.

६. व्यायाम :

दिवसाची सुरुवात भरपूर घाम येईल अशा शारीरिक व्यायामाने करणे अत्यावश्यक आहे. यामध्ये धावणे, दोर-उड्या, गतीत चालणे ई. प्रकार करता येतील. व्यायामामुळे शरीरातील डोपामाईनची पातळी वाढल्यामुळे उत्साह व सकारात्मक वृत्तीमध्ये कमालीची वृद्धी होते. तसेच हृदयाचे अभिसरण चांगले होते व शरीराच्या प्रतिकार क्षमतेमध्ये वाढ होते.

७. जीवन कौशल्यांचा विकास :

अभिव्यक्ती, वेळेचे व्यवस्थापन, तार्किक विचार, नातेसंबंधातील सुस्थिती, स्व काळजी, सकस आहार, सकारात्मकता, सामाजिक आधार, छंद जोपासणे यांसारख्या गोष्टी अंमलात आणून आपल्या आयुष्यातील तणाव दूर होऊन आरोग्य व स्वास्थ्य भर टाकली जाते.

ताणतणावाचे समायोजनाविषयीची माहिती कशी वाटली ती कमेंट्स करून सांगा. तुम्हाला या संकल्पनेबद्दल अधिक माहिती असेल किंवा दिलेल्या माहितीत सुधारणा सुचवायची असेल, तसेच कोणते प्रश्न असतील तर कमेंट्स करा. चर्चेतून अनेक संकल्पना स्पष्ट होतात व समस्येचे निराकरण करण्यास मदत होते.

फेसबुक पेज लाईक करा: विज्ञानवाटा
www.facebook.com/vidnyanwata

Subscribe to our blog : विज्ञानवाटा
www.vidnyanwata.blogspot.com

#विज्ञानवाटा #vidnyanwata

#मानसशास्त्र #psychology

संदर्भ :
१. इयत्ता १२ वी मानसशास्त्र
http://cart.ebalbharati.in/BalBooks/ebook.aspx

जैवविविधतेचे संवर्धन करण्याचे ६ फायदे, 6 benefits of Conserving Biodiversity

2020-05-22T12:20:00.001+05:30

२२ मे रोजी आंतरराष्ट्रीय जैवविविधता दिन साजरा केला जातो. याचा उद्देश जैवविविधतेच्या संवर्धन करण्यासाठी जागृती करणे आहे. २०२० मध्ये या दिनाचा विषय आहे : मानवाच्या समस्यांचे उपाय निसर्गात आहेत.

जैवविविधता म्हणजे विविध प्राणी आणि वनस्पती यांची

1. प्रजाती दरम्यान असणारी जनुकीय विविधता

2. दोन वेगवेगळ्या प्रजातींमध्ये असणारी विविधता तसेच

3. वस्तीस्थानातील व परिसंस्थेतील यांच्यातील विविधता होय.

प्रत्येक प्राणी व वनस्पती यांना जगण्यासाठी आवश्यक अन्न व संसाधने निसर्गात उपलब्ध असतात, तसेच होणारे रोग व जखमा नैसर्गिकरित्या बऱ्या करण्याची क्षमता निसर्गात असते. पर्यावरणातील जैवविविधता मानवजातीला अनेक सेवा पुरवत असते.

१. मृदेचे संवर्धन व पोषक द्रव्यांचे पुनर्वापर :

मृदेतून वनस्पतींना पाणी व पोषकद्रवे मिळतात व त्यातून अन्ननिर्मिती होते. जमिनीत असलेल्या विविध सूक्ष्मजीव हे जमिनीतील पोषक द्रव्यांचा वनस्पतीला वापरता येतील अशा प्रकारात रूपांतर करून अन निर्मितीस मदत करतात तसेच जमिनीची सुपीकता टिकवण्यात त्यांचा मोलाचा वाटा असतो परंतु अलीकडे होणाऱ्या अति रासायनिक खतांचा वापर कीटकनाशकांचा वापर यामुळे त्यांचे अस्तित्व धोक्यात आले आहे, त्यामुळे मातीचे परीक्षण करून आवश्यक रसायनांचा वापर करणे रास्त ठरते.

२. स्वच्छ व खेळती हवा :

प्राण्यांच्या श्वसन क्रियेतून बाहेर पडणारा कार्बन डाय-ऑक्साइड हा वनस्पती द्वारे शोषला जातो तसेच प्प्रकाश संश्लेषणातून तयार झालेला ऑक्सिजन प्राण्याद्वारे वापरला जातो. अशा प्रकारे हवामानाचा समतोल साधला आहे त्यामुळे वनस्पतींचे रक्षण करणे म्हणजे स्वतःचे रक्षण केल्याप्रमाणेच आहे.

३. अन्न, पाणी व औषधे :

आपल्या आवश्यक अन्नाची गरज विविध पिके, भाज्या व फळझाडे येऊन भागवली जाते, जलचक्रातून विविध स्रोतात आलेले पाण्याचे जातं व संवर्धन जैवविविधतेच्या माध्यमातून होते. महात्मा गांधी यांनी म्हटल्याप्रमाणे एक व्यक्ती एक गुंठा जमिनीवर स्वतःचा उदरनिर्वाह करू शकतो. पर्यावरणस्नेही ही जीवनशैली आत्मसात करून आपण जैवविविधतेचे रक्षण करू शकतो. सेंद्रिय खाद्य अन्न व विविध नैसर्गिक आयुर्वेदिक वनस्पतींचा वापर करून निरोगी व आनंदी जीवन व्यतीत करू शकतो.

४. नैसर्गिक व सांस्कृतिक मूल्ये :

आपले विविध सण हे विशिष्ट विविध ऋतूतील नैसर्गिक घटनांची संबंधित असतात, तसेच त्यावेळी केले जाणारे खाद्यपदार्थ हे त्या शरीराला असणाऱ्या गरजांना अनुरूप असतात. निसर्ग हा स्वतःच्या गतीत चालत असतो, तो माणसाला परिस्थितीनुरूप स्वतःमध्ये आवश्यक बदल घडवण्यासाठी प्रेरणा देतो. त्यातूनच निसर्ग आपल्याला जगण्याची मूल्ये शिकवतो.

५. पर्यटन व संशोधन :

जैवविविधतेचे महत्त्व पाहता अनेक जैवविविधतेचे रक्षण करणारे राष्ट्रीय उद्याने, अभयारण्ये, जीवावरण राखीव क्षेत्रे व संरक्षित जंगले याचा उपयोग पर्यटनासाठी करता येतो. निसर्गतच्या सानिध्यात आल्यावर मानवाच्या शरीराची व मनाची पुनर्भरणाचे क्रिया अधिक गतीने होऊन, मन प्रसन्न होते व शरीराला ऊर्जा प्राप्त होते. अशी ठिकाणे जैवविविधतेचा अभ्यास संशोधन करणाऱ्यासाठी उपयुक्त ठरतात.

६. स्वतःचे अस्तिव टिकवणे :

जैवविविधतेचा सर्वात महत्त्वाचा फायदा म्हणजे स्वतःचे अस्तित्व टिकवणे होय. कोणताही प्राणी किंवा वनस्पती हा विशिष्ट वातावरणात वस्तीस्थानात राहू शकतो. त्यामध्ये होणारे बदल जुळवून घेण्यासाठी जनुकीय बदल होणे आवश्यक असते, परंतु ही दीर्घकालीन प्रक्रिया आहे. त्यामुळे अस्तित्व टिकवण्यासाठी विविध जातींचे एकमेकांवरील अवलंबित्व हे अपरिहार्य आहे. जर एखादी प्रजाती नष्ट झाली तर अन्नजाळे असो अप्रत्यक्ष फायदे-तोटे या साखळ्या तुटल्या जातात. त्यामुळे अस्तित्व टिकवणे अवघड होऊन अनेक प्रजाती नामशेष होतात. त्यामुळे मानवजातीचे अस्तित्व टिकवण्यासाठी जैवविविधतेचे संवर्धन करणे आवश्यक आहे.

शाश्वत विकास व पर्यावरण :

मानवी हस्तक्षेपामुळे निसर्गाची पुनर्भरणाची क्षमता कमी होत चालली आहे. काहींच्या सजातींचे आपल्याशी असलेले संबंध प्रत्यक्ष असतो तर काहींचा अप्रत्यक्ष. तसेच काहींचा आपल्याला आर्थिक फायदा असतो, काहींचा तोटा असतो तर काहींचा कोणताच परिणाम होत नाही. निसर्गातील प्रत्येक घटकाचे स्थान हे कोणतीतरी कार्य करण्यासाठीच असते. उदारणार्थ, मातीतील गांडूळांच्या मानवाला प्रत्यक्ष कोणताच फायदा नाही, परंतु जमीन सुपीक करून तो आपल्याला अन्न मिळवून देण्यासाठी अप्रत्यक्ष मदत करतो. त्यामुळे पर्यावरणाशी छेडछाड करताना त्याचा सर्वकष अभ्यास करून पर्यावरणाचा समतोल राखून, शाश्वत विकास होईल एवढाच हस्तक्षेप करणे गरजेचे आहे.

जैवविविधतेबद्दलची माहिती कशी वाटली ती कमेंट्स करून सांगा. तुम्हाला या संकल्पनेबद्दल अधिक माहिती असेल किंवा दिलेल्या माहितीत सुधारणा करायची असेल तसेच कोणते प्रश्न असतील तरीही कमेंट्स करा. चर्चेतून अनेक संकल्पना स्पष्ट होऊ शकतात.

३ कारणे ज्यामुळे पाण्याची वाफ अनेक डब्यांची ट्रेन ओढू शकते!! What Makes A Steam Locomotive Work?

2020-05-21T09:21:00.000+05:30

पाणी हे जीवन आहे. पण पाण्यामध्ये असे काय आहे त्यामुळे पाणी हे सजीवसृष्टीचा आधार आहे? १६ व्या शतकात ज्ञानाच्या पुनरुत्थान होत असताना, मानव तर्कशुद्ध व वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून विचार करू लागला. निसर्गातील कुतूहलांचे उत्तर निरीक्षणाने व जीवनातील समस्यांचे निराकरण वैज्ञानिक पद्धतीनने प्रयोग करून करू लागला. उष्णतेचा वापर करून यांत्रिक कार्य करणे शक्य झाले ते वाफेच्या इंजिनमुळे.१८व्या शतकामध्ये त्यातूनच औद्योगिक क्रांती झाली. उष्णतेचा वापर करून यांत्रिक कार्य करणे शक्य झाले ते वाफेच्या इंजिनमुळे. स्वयंपाक करताना प्रेशर कुकरचा वापर अन्नपदार्थ शिजवण्यासाठी करतात . यामध्ये पाणी जेव्हा उच्च दाबाखाली पाण्याचा उत्कलनांक वाढतो, त्यामुळे पदार्थ लवकर शिजतो. याच पाण्याचा वाफेचा उपयोग वाफेचे इंजिन चालवण्यासाठी केले जातो. परंतु वाफेत एवढी ताकद येते कुठून की जी अनेक डब्यांची रेल्वे ओढू शकते?

१. पाण्याचे तापमान १०० डिग्री झाल्यावर पाण्याची लगेच वाफ का होत नाही? : अप्रकट ऊष्मा

२. पाण्याच्या रेणूंमध्ये असणाऱ्या सुप्त ऊर्जेचे रहस्य : हैड्रोजन बंध

३. जेव्हा वाफ पाण्याप्रमाणे वाहू लागते : निर्णायक बिंदू व वाफेचे इंजिन

१. पाण्याचे तापमान १०० अंश सेल्सिअस झाल्यावर पाण्याची लगेच वाफ का होत नाही? : अप्रकट ऊष्मा (Latent Heat)

Boiling Point of water पाण्याचा उत्कलन बिंदू

कोणत्याही गोष्टीला तापमान हे त्या वस्तूमधील उष्णतेचे प्रमाण होय. जेव्हा पाण्याला उष्णता दिली जाते तेव्हा तापमानही वाढते. पाण्याचे तापमान जेव्हा १०० अंश सेल्सिअस होते तेव्हा त्याची वाफ होण्यासाठी दोन रेणूंमधील आंतर-रेण्वीय आकर्षण बलावर (inter-molecular force) मात करण्याआठी उष्णता शोषली जाते परंतु पाण्याचे तापमान वाढत नाही. त्यानंतर पाण्याचे रूपांतर वाफेमध्ये होते. परंतु सामान्य वातावरणीय दाबात वाफेचे तापमान १००अंश सेल्सिअस असते. मग प्रश्न पडतो की पाणी १००अंश सेल्सिअस तापमानाला पोहोचते आणि काही वेळाने वाफ निर्माण होते, या मधल्या काळातील पाण्याला दिलेली उष्णता जाते कुठे? हाच प्रश्न 'जोसेफ ब्लॅक' या वैज्ञानिकाला पडला. त्यांनी या ऊर्जेला १७६१ मध्ये 'अप्रकट ऊष्मा 'असे नाव दिले.

* अप्रकट ऊष्मा * म्हणजे पदार्थाचे एका अवस्थेतून दुसऱ्या अवस्थेत रूपांतर होण्यासाठी लागणारी उष्णता. पाण्याची अप्रकट ऊष्मा ही इतर सर्व द्रव पदार्थांपेक्षा जास्त आहे, कारण पाण्याच्या रेणूंमध्ये आंतर- रेण्वीय बलाव्यतिरिक्त एक अतिरिक्त बंध असतो- हायड्रोजन बंध. त्यामुळेच पाणी हे विशेष बनते.

२. पाण्याच्या रेणूंमध्ये असणाऱ्या सुप्त ऊर्जेचे रहस्य : हायड्रोजन बंध (Hydrogen Bond)

Hydrogen Bonding among Water Molecules पाण्याच्या रेणूंमधील हायड्रोजन बंध

याचं गुपित पाण्याच्या विशिष्ट रासायनिक संरचनेत आहे. हायड्रोजन बंध पाण्याला विशेष बनवतो, कसं तेे पाहूया .पाणी हेे दोन हायड्रोजन अणू आणि एक ऑक्सिजनचा अणू यांच्या रासायनिक बंधातून तयार झालेले आहे. हायड्रोजनचा अणूअंक १ आहे, तर ऑक्सिजनचा अणूअंक ८ आहे . हायड्रोजन त्याचे द्विक (duplet) पूर्ण करण्यासाठी एका इलेक्ट्रॉनची गरज असते तर ऑक्सिजनच्या बाहेरच्या कक्षेत सहा इलेक्ट्रॉन असल्यामुळे त्याला अष्टक (octet) पूर्ण करण्यासाठी दोन इलेक्ट्रॉन ची आवश्यकता असते. त्यामुळे दोन हायड्रोजनचे अणू व एक ऑक्सिजनचा अणू एकत्र येऊन, दोन इलेक्ट्रॉन एकमेकात वाटून घेतात; यालाच आपण 'सहसंयुज बंध' (covalent bond) म्हणतो. आता खरी गंमत आहे जेव्हा ऑक्सिजनच्या शेवटच्या कक्षेत सहा इलेक्ट्रॉन असतात तसेच दोन इलेक्ट्रॉन हायड्रोजन चे दोघात समान असतात त्यामुळे ऑक्सिजन च्या शेवटच्या एकूण ४ संकरित उपकक्षा (orbitals: s,p,d,f) तयार होतात. त्यातील दोन कक्षामध्ये ऑक्सिजन मधीलच प्रत्येकी दोन इलेक्ट्रॉन असतात, तर राहिलेल्या दोन कक्षांमध्ये एक इलेक्ट्रॉन ऑक्सिजनचा तर एक इलेक्ट्रॉन हायड्रोजनचा असतो, हायड्रोजन हा विद्युत धन (electropositive) तर ऑक्सिजन हा विद्युत ऋण मूलद्रव्य आहे. त्यामुळे सहसंयुज बंधातील आतील इलेक्ट्रॉनची जोडी ही ऑक्सिजनच्या अणूकडे आकर्षिली जाते. परिणामी ऑक्सिजन अणुवर आंशिक ऋण भार (partial negative charge) तर हायड्रोजनच्या अणुवर आंशिक ऋण भार निर्माण होतो. ऑक्सिजन अणुवरील आंशिक ऋण भार सहसंयुज जोडीकडून एकल (unpaired/lone) जोडीकडे हस्तांतरित होतो. त्यामुळे पाण्याच्या रेणूमध्ये (H2O) दोन आंशिक ऋण भार व दोन आंशिक धन भार निर्माण होतात. पाण्यामध्ये एका पाण्याच्या रेणूचे २ आंशिक धन व २ आंशिक ऋण भार सभोवतालच्या इतर पाण्यांच्या रेणूतील २ ऋण आंशिक भार व २ आंशिक धन भाराला आकर्षित करून कमी ताकदीचे बंध निर्माण होतात. या बंधालाच 'हायड्रोजन बंध' म्हणतात. या बंधामुळेच पाण्याच्या दोन रेणूमध्ये इतर द्रवापेक्षा जास्त आकर्षण असते. हायड्रोजन बंध हे हायड्रोजन व ग्रुप १४,१५ व १६ मूलद्रव्यांमध्ये निर्माण होतात. उदा. अमोनिया (NH3). पाण्याला उष्णता दिल्यानंतर त्याचे वाफेत रूपांतर होताना सहसंयुज बंधासोबत हायड्रोजन बंध तोडण्यासाठी जास्त उष्णतेची गरज असते. ही उष्णता पाण्याचे रेणू ही जास्तीची उष्णता ग्रहण केल्यामुळे पाण्याची वाफ ही ताकदवान बनते.

३. जेव्हा वाफ पाण्याप्रमाणे वाहू लागते : वाफेचे इंजिन (Steam Engine)

Critical Point of Water पाण्याचा निर्णायक बिंदू

सामान्य वातावरणीय दाबाला पाण्याच्या वाफेचे तापमान हे १०० अंश सेल्सिअस असते व तिचे तापमान कमी झाले तर वाफेचे लगेच पाण्यात रूपांतर होते, त्या वाफेला * आर्द्र वाफ * (wet steam) म्हणतात. जेव्हा पाणी बंदिस्त कंटेनर मध्ये तापवले जाते, तेव्हा पाण्याचा उत्कलन बिंदू (boiling point) तसेच पाण्याच्या वाफेचे तापमान व दाब वाफेने निर्माण केलेला दाब वाढत जातो. परंतु पाण्याची पूर्ण ताकद वापरायचे असेल तर पाण्याची शुष्क वाफ वापरावी लागते. पाण्याची * शुष्क वाफ * (dry steam) म्हणजे अशा तापमान व दाब स्थितीतील वाफ, जी पाण्यात पुन्हा परावर्तित होत नाही. ही वाफ तयार करण्यासाठी पाण्याचे तापमान व दाब हा * निर्णायक बिंदू * (critical point) पेक्षा जास्त असावा लागतो. पाण्याचा निर्णायक बिंदू ३७४ अंश सेल्सियस आणि २१८ वातावरणीय दाब एवढा आहे. या बिंदूच्या पलीकडे पाण्याची वाफ ही अतिशक्तिशाली (super critical fluids) पाण्याप्रमाणे वाहू लागते. वाफेच्या इंजिनमध्ये बाष्पपात्र (boiler) बंदिस्त कंटेनर कोळशाच्या ज्वलनाच्या साहाय्यानेे उच्च तापमान व उच्च दाबाला पाण्याची वाफ केली जाते. यामध्ये पाण्याच्या वाफेची शक्ती धरणातून उंचावरून खाली सोडलेल्या पाण्यात शक्तीप्रमाणे असते.

Steam Engine वाफेचे इंजिन

ही ऊर्जा रेल्वे इंजिनामध्ये पिस्टनवर दाब निर्माण करून रेल्वे इंजिन ची चाके गोलाकार फिरवण्यासाठी वापरली जाते. अशाप्रकारे पाण्याची वाफ ही संपूर्ण ट्रेनला ओढते.

वाफेचे इंजिनाची घ्यावी लागणारी अतिरिक्त देखभाल व लागणारी जागा यामुळे वाफेच्या इंजिनची जागा डिझेल इंजिन व विद्युत इंजिन यांनी घेतली. तरीही अजूनही अनेक उद्योगामध्ये वाफेच्या शक्तीचा उपयोग बाष्पपात्र (बॉयलर) च्या स्वरूपात केला जातो

पाण्याच्या वाफेविषयी वैज्ञानिक माहिती कशी वाटली ती कमेंट्स करून सांगा. तुम्हाला या संकल्पनेबद्दल अधिक माहिती असेल किंवा दिलेल्या माहितीत सुधारणा करायची असेल तसेच कोणते प्रश्न असतील तरीही कमेंट्स करा. चर्चेतून अनेक संकल्पना स्पष्ट होऊ शकतात.

#विज्ञानवाटा #vidnyanwata #physics 2 #chemistry 2 #steamengine

१० विज्ञानविषयक पुस्तके (मराठीतून) जी तुम्ही वाचायलाच हवीत!! 10 Science Books in Marathi you must read!!

2020-05-17T14:02:00.010+05:30

असं म्हणतात की, ग्रंथाच्या लेखकाशी संवाद साधावयाचा असेल तर तो ग्रंथ वाचा. सामान्यतः लोकांच्या शैक्षणिक व व्यावसायिक जगामध्ये पुस्तकाचं स्थान कमी-जास्त प्रमाणात असतं. शैक्षणिक पुस्तकं आपल्या आयुष्याचा मोठा भाग असतात आणि वैज्ञानिक पुस्तकं आपलं आयुष्य अधिक आधुनिक करण्यासाठी रामबाण उपाय असतो.आपण मागील ब्लॉग मध्ये आकाश निरीक्षण छंद जोपासणे याविषयी बोललो. रात्रीचा छंद जोपासला रात्र तर छान गेली, दिवसा मस्तपैकी एखादे पुस्तक वाचले तर आयुष्याचे सार्थक झाल्यासारखे वाटेल. मग ती पुस्तके कोणती? चला तर बोलूया आज विज्ञान पुस्तकावर....

१. किमयागार : अच्युत गोडबोले

पदार्थविज्ञान, जीवशास्त्र, भूगर्भशास्त्र, रसायनशास्त्र, वगैरेंना ज्यांनी आद्य शास्त्राचा दर्जा प्राप्त करून दिला, त्या महान शास्त्रज्ञांचा संघर्ष अत्यंत रोचक व सुलभ भाषेत लेखकाने सर्वसामान्यांपर्यंत पोचवण्याचा सर्वोत्कृष्ट प्रयत्न केला आहे

२. चार नगरातील माझे विश्व : जयंत विष्णू नारळीकर

सुमारे साडेपाचशे पानांचे हे पुस्तक जयंत नारळीकर यांचे आत्मचरित्र आहे. त्यांना 'साहित्य अकादमीचा पुरस्कार' मिळाला आहे. नितांत निर्भेळ उगवतं असे आत्मचरित्र आहे. जयंत विष्णू नारळीकर या एका सामान्यातील असामान्य अशा संशोधकाचा सरळसोट आयुष्य चितरलेलं आहे, ज्याने वाचकांना मात्र खिळवून ठेवलं आहे. नारळीकरांना न भेटलेल्या लोकांना या पुस्तकाच्या माध्यमातून भेटता येतं, संवाद साधता येतो, जाणून घेता येतं.

३. गणिती : अच्युत गोडबोले, माधवी ठाकूर-देसाई

गणिताची आवड निर्माण करणारी एक रसिली सफर या पुस्तकातून करता येते. गणित विषयाची भीती घालून त्याची गोडी वाढवणारं गणिताची मूलभूत तत्व इतिहास अत्यंत सोप्या व सुटसुटीत भाषेत समजावून सांगणारे हे पुस्तक आहे. यामध्ये प्राचीन संस्कृतीतील गणिताचा वापर ते आर्यभट्ट, ब्रह्मगुप्त, भास्कराचार्य, पायथागोरस, न्यूटन, आर्किमिडीज, रीमन, ऑयलर, रामानुजन हे महान व्यक्ती भेटतील. अंकगणित, भूमिती, बीजगणित, कॅल्क्युलस, ग्राफ, वक्र स्पेस, टोपोलॉजी, चौथी मिती, नॉन युक्लिडियन भूमिती, सेट ग्रुप, मॅट्रिक्स, तर्कशास्त्र, संभाव्यताशास्त्र, अनंत अशा अनेक कल्पना हे पुस्तक सोप्या भाषेत समजावून सांगतात.

४. दोस्ती गणिताशी :मंगला नारळीकर

गणिततज्ञ मंगला नारळीकर लिखित हे पुस्तक आहे. आपल्या बालमित्रांनी गणिताला न घाबरता या पुस्तकाच्या मदतीने गणिताचा पाया भक्कम करावा. या पुस्तकातील संकल्पना समजून घेऊन इयत्ता पाचवी साठी असलेल्या स्कॉलरशिप, नवोदय इत्यादी परीक्षा तसेच स्पर्धा परीक्षा पूर्वतयारी उपयुक्त असे हे पुस्तक आहे.

५. काळाची जन्मकथा :स्टीफन हॉकिंग

बिग बँक थेअरी कृष्णविवर पर्यंतची लोकप्रिय कॉस्मोलॉजी यावर असणारे पुस्तक ब्रिटिश भौतिकशास्त्रज्ञ स्टीफन हॉकिंग यांनी लिहिले आहे .याचे मराठी मध्ये भाषांतर सुभाष देसाई यांनी केले आहे. 1988 हे पुस्तक प्रथम प्रकाशित झाले आहे .खगोलशास्त्राचा काहीही गंध नसणाऱ्या परंतु नवीन काहीतरी शिकण्याची इच्छा असणाऱ्या रसिकांसाठी हॉकिंग यांनी मूलभूत संकल्पना या पुस्तकातून मांडल्या आहेत.

६.दुर्बिणी आणि वेधशाळा : आनंद घैसास

विविध दुर्बिनी त्यामागचा इतिहास त्यांचे उपयोग तसेच प्रसिद्ध अशा वेधशाळांची सविस्तर माहिती या पुस्तकातून होते.

७. मला उत्तर हवंय: मोहन आपटे

विज्ञानातील अनेक विषयांवर उत्तर शोधण्याचा प्रयत्न मला उत्तर हवय या पुस्तकांच्या मालिकेतून करण्यात आला आहे त्यापैकी पृथ्वी विषयी माहिती देणाऱ्या पुस्तकात पृथ्वीचे वर्णन तिचे भूप्रदेश, महासागर यांची माहिती, ज्वालामुखीचे उद्रेक, भूकंपाचे हादरे, पृथ्वी बद्दलच्या अनेक शंकांची उत्तर समजावून देणारा पृथ्वी विज्ञान या पुस्तकातून आपणास कळते.

८. सुवर्णगरुड : मारुती चितमपल्ली

पक्षी आणि वन्य प्राणी यांचा जीवन वृत्तांत सांगणाऱ्या कथा मराठी मध्ये मांडण्याचा सुंदर प्रयत्न मारुती चितमपल्ली यांनी केलेला आहे. या पुस्तकामध्ये आपण अनामिका आणि गरुडाचे घर ,मुकणा मोर, खंड्या,रुद्धा, आणि नागेर पक्षी, शेखर नावाची खार, नकुल ,मनोली एक पाडस ,एनाक्षीमिया आणि वाघीण, पांढरा भुजंग अजगर, घुंगरू पग बांधे, रखमजी चाचा यांच्याविषयी जंगलही नाते जोडणाऱ्या कथा वाचू शकतो.

९. झाड आणि माणूस : निळू दामले

पर्यावरण विशेष पर्यावरण विशेष वनस्पती म्हणजे काय? वनस्पती म्हणजे काय? वनस्पतींचा काम कसं चालतं? हे या पुस्तकात सांगितलेलं आहे. वनस्पतीशास्त्र शिकवणारी पाठ्यपुस्तके असतात. पाठ्यपुस्तकात वनस्पतीचे विविध भाग, वनस्पतीची वाढ, वनस्पतीमध्ये विविध प्रक्रिया इत्यादी गोष्टी सांगितलेल्या असतात. पुस्तकातला मजकूर फक्त विद्यार्थ्यांसाठी असतो. झाड आणि माणूस या पुस्तकातला मजकूर वर्गात न जाता कळणार आहे. शाळा, मास्तर, परीक्षा, पास, नापास इत्यादीच्या बाहेर राहून वनस्पतींची मैत्री करण्याचा प्रयत्न या पुस्तकात आहे. हे पुस्तक वाचून वनस्पतींची गंमत कळते. या पुस्तकाची दुसरी गंमत अशी या मजकुरात माणसं आहेत, प्रसंग आहेत, घटना आहेत, किस्से आहेत आणि अर्थातच शास्त्राचा आधार असलेली माहिती आहे, म्हटलं तर ही गोष्ट आहे, म्हटलं तर ही पत्रकारिता, हे म्हटलं तर हे शिक्षण ही आहे, ज्ञान आहे, आणि गंमत ही आहे. कथा कादंबरी पत्रकारिता शिक्षण इत्यादी हेतूंसाठी तयार केल्या जाणाऱ्या मजकुराचे हेतू ठरलेले आहेत. मजकुराची साचेबद्ध शैलीची सवय दूर सारून लेखक वाचकांशी बोलला आहे.

१०. अणूबॉम्बची कहाणी : मोहन आपटे

ही कहाणी आहे, मानवजातीचा इतिहास बदलणारे एका अमोल शास्त्राची, न्यूट्रॉन कणांचा मारा केल्यानंतर युरेनियमचा अनुभवतो. त्याची दोन शकले उडतात ,प्रचंड वेगाने एकमेकांपासून दूर फेकली जातात, त्याच वेळी वस्तूंचा नाश होतो आणि आइन्स्टाइन यांचे E=mc2 या सूत्रानुसार त्याचे ऊर्जेत रूपांतर होते. विसाव्या शतकाचे सारे भविष्य बदलून टाकणारे हे संशोधन होते. तो कालखंड होता द्वितीय महायुद्धाचा अत्यंत विपरीत परिस्थितीत मात करून अफाट कर्तृत्व गाजवणाऱ्या माणसं या काळात मोठ्या संख्येने निर्माण झाली. सहा वर्षे रेंगाळलेले महायुद्ध अनुभवच या दोन संस्थांनी तडाखे यांनी तडकाफडकी कसे संपले, याची मोठी विलक्षण कथा या पुस्तकात वाचायला मिळते. सदर पुस्तकात पहिल्या पानापासून आपण कहाणी मध्ये गुंतत जातो व या प्रवासात एन्रिको फर्मी, हायजिनबर्ग, नील्स बोहर, ओपन हायमर, खुद्द आईन्स्टाईन आणि अजून असंख्य वैज्ञानिकांना आपण भेटतो व अणूविच्छेदन व पुढे अनुभव पर्यंत सिद्धता यामध्ये या विभूतींची कशी भूमिका होती व एकूणच जगावर त्याचे कसे परिणाम झाले याचं कहानी मोहन आपटे सरांनी अत्यंत रसाळ शैलीत लिहिले आहे. विज्ञान विषयाचे लेखन असून हे त्यांची मराठी भाषा शैली ही अव्वल लेखकाच्या तोडीचे आहे, त्यामुळे हे पुस्तक विज्ञानाची पार्श्वभूमी नसलेल्या व्यक्तीला पण निश्चित आवडेल यात शंका नाही.

रात्रीच्या आकाशात एवढ्या साऱ्या ताऱ्यांमध्ये आपल्या सूर्यमालेतील आपल्याला उघड्या डोळ्यांनी दिसणारे ५ ग्रह कसे ओळखायचे?(How to Identify Planets of our Solar System in Night sky?)

2020-05-14T11:36:00.001+05:30

रात्रीच्या आकाशात एवढ्या साऱ्या ताऱ्यांमध्ये आपल्या सूर्यमालेतील आपल्याला उघड्या डोळ्यांनी दिसणारे ५ ग्रह कसे ओळखायचे?
(How to Identify Planets of our Solar System in Night sky?)

सध्या कोरोना च्या भीतीने सर्वजनच आपापला quarantine time आपापल्या घरात बसून घालवत आहेत...दिवसरात्र tv, mobile ,लॅपटॉप पुढे बसून स्क्रीन time वाढवण्यापेक्षा एक नवीन छंद ...अवकाश दर्शन ... विरंगुळा म्हणून आपण जडवून घेऊ शकतो.रोज आकाश आपल्याला खुणावत असते...आपण गच्चीवर झोपून पण मोबाईल कडे लक्ष देतो त्यामुळे त्या दुनियेतील मौज आपण अनुभवू शकत नाही.
आकाशात चांदोबा, उल्का,चांदण्या,ग्रह विविध नक्षत्रे,सप्तर्षी इत्यादी विविध गोष्टींची रेलचेल असते.यातील बऱ्याच गोष्टी आपण कोणत्याही तिकीटशिवाय,विना अन्य साधन याशिवाय पाहू शकतो.होय अगदी सत्य आहे,मंगळ, बुध, गुरू, शुक्र,शनी,चांदोबा ,नक्षत्रे,सप्तर्षी या गोष्टी आपण उघड डोळ्यांनी पाहू शकतो.पण एक समस्या आहे ती म्हणजे आपण सगळे ग्रह एकाच वेळी नाही पाहू शकत,कारण त्याच्या कक्षेवरून त्यांची वेळ,काळ, स्थळ ठरत असते..
आता अवकाश दर्शन कसे करावे ते पाहू...

ग्रह व तारे मधील सर्वात मूलभूत फरक :(Difference between Planets and Star)

एक म्हणजे ग्रह ताऱ्यांपेक्षा तेजवी दिसतात. याचे श्रेय जाते ते आपल्या सुर्यालाच..त्याच्या प्रखर तेजाचे परावर्तन आपले ग्रह करत असतात.त्यांना स्वतःचा प्रकाश नसतो.दुसरे कारण म्हणजे ते ताऱ्यांपेक्षा अंतराने पृथ्वीच्या जवळ आहेत.
तारे लुकलुकतात,ग्रह नाहीत.

अजून एक मह्त्वाची गोष्ट प्रत्येक ग्रह सूर्याचा प्रकाश वेगवेगळ्या प्रकारे परावर्तित करतो.
१.मंगळ: लालसर ठिपका असल्यासारखा
२.बुध:प्रखर पिवळा
३.गुरु: सर्वात तेजस्वी पांढरा
४.शुक्र: चंदेरी (गडद)
५.शनी: पिवळसर पांढरा
काहीवेळा त्या प्रदेशातील प्रदूषणामूळे वर दिलेल्या रंगापेक्षा वेगळे रंग पण दिसण्याची शक्यता असू शकते.मात्र निरभ्र अवकाशात हे झिलमिल सितारे पाहण्याचे सुख काही औरच असते.
यानंतरच पुढील प्रश्न-

अवकाशात कोणता ग्रह कोणत्या दिशेला व कोणत्या वेळी असतो ?

(Position of planets)

१.बुध: हा ग्रह सूर्याच्या जवळचा ग्रह आहे.सूर्योदयाच्या थोडेसे अगोदर बुध ग्रह दिसतो...आपण निद्राधीन असाल तरीही काळजी करण्याचे कारण नाही सूर्य मावळल्यानंतर काही मिनिटे पुढे अगदी क्षितिजावर दिसतो.

२.शुक्र सुद्धा आपण बुधाप्रमाणे पाहू शकतो. शुक्र जास्त तेजस्वी दिसतो.

३.मंगळाला पाहण्यासाठी मात्र रात्री उशिरपर्यंत जागरण करावे लागते.रात्री उशिरा पासून ते पहाटे ५ते५:३०पर्यंत आपण तो सहज पाहू शकतो.मात्र याची दिशा प्रत्येक महिन्यात बदलते.

४.गुरु व शनी: मंगळ ग्रहाप्रमाणे आपण पाहू शकतो...चला तर मग आकाशदर्शनाचा छंद जडवूया...आकाशासोबतचे नाते जपुया.

Online Lectures शाप की वरदान?

2020-05-12T22:15:00.001+05:30

'न हि ज्ञाने सदृशं पवित्रमिह विद्यते' अर्थात ज्ञानासारखी पवित्र गोष्ट जगात कोणतीही नाही, असं आजही ज्ञानाबद्दल बोलले जाते.आजच्या विज्ञान युगाला तंत्रज्ञानाची जोड न दिल्यास आधुनिक युगाची अयोग्य व्याख्या केल्यासारखे आहे .विविध शाळा,महाविद्यालये,विद्यापीठे यांमध्ये एक नवीनच पद्धत उदयास आली आहे.आपण त्याचा online classes, virtual classes, flipped classes किंवा उत्प्रेक्षी वर्ग या गोंडस नावाने गौरव करतो.

या तंत्रज्ञानाचे फायदे:आज विज्ञान तंत्रज्ञानामूळे सर्व ज्ञान बोटांच्या साहाय्याने अगदी चुटकीसरशी क्षणार्धात मिळते. या तंत्रज्ञानाचा वापर आजची शिक्षणप्रणाली विकसित करण्यासाठी केला जातो आहे.यामध्ये आपली कामगिरी उत्तम व्हावी यासाठी दिलेले प्रशिक्षण असते.Online classes हि पद्धती आज खूप लोकप्रिय झाली आहे.या उत्प्रेक्षी वर्ग संकल्पनेत आपल्याला इंटरनेट ,LCD/संगणक या उपकरणांद्वारे एक शिक्षक व विदयार्थ्यांना उत्साहपूर्वक एका जागी खिळून ठेवण्याची सोय दिलेली असते.आजच्या प्रगत काळात गुरुकुल मधील पारंपारिक शिक्षणाबरोबरच आजच्या online classes ची जोड देणे अत्यावश्यक ठरले आहे.

Online Study using Mobile मोबाईलचा वापर करून ऑनलाईन शिक्षण

सध्या online courses चे वाढते प्रस्थ पाहून आजच्या महाविद्यालये,विद्यापीठांनीसुद्धा Flipped Classroom ची सुविधा सुरु केली आहे.

1.या वर्गात अभ्यास करताना पाठय -पुस्तक किंवा संदर्भ ग्रंथाची तसेच कोणत्या नोट्स किंवा इतर अभ्यासेत्तर साहित्य शोधण्यासाठी तारांबळ उडत नाही.

2.अध्यनकर्ता स्वेच्छेने जगाच्या कानाकोपऱ्यात बसून कुठेही काहीही कधीही कितीही वेळा शिकू शकतो.अशी ही काळ ,वेळ,स्थळ असे निर्बन्ध मुक्त सुविधा आहे.

3.विविध संदर्भ ग्रंथ, नियतकालिके,वृत्तपत्रे,संशोधन पत्रिका त्वरित खरेदी करणे शक्य नसते,किंवा आर्थिकदृष्टया परवडणारे नसते...online वर्ग ही या बाबतीत परवडणारी गोष्ट आहे.

4.विद्यार्थी आवश्यकतेनुसार ज्ञानाची खोली ,ज्ञानाची उजळणी,कुवतीनुसार गृहपाठ,प्रगतीसाठी आवश्यक सूचना,सर्वंकष मूल्यमापनासाठी आवश्यक त्या चाचण्या ,एखादा कोर्स पूर्ण झाल्यानंतर त्यांचे प्रमाणपत्र देणे ,एख्याद्या कौशल्याची निर्मिती करणे, यातुन व्यावसायिक वृद्धीस मदत करणे

5.याचबरोबर भाषा निवडण्याचे स्वातंत्र्य,गरजेनुरूप विश्रांती ,आवश्यकतेनुसार अध्यापनात लवचिकता आणणे व विद्यार्थ्यांवरील कामाचा बोझ कमी करणे इत्यादी सुविधांचा विचार उत्प्रेक्षी वर्गामध्ये केला जातो.

6. क्लिष्ट ,किचकट वाटणाऱ्या संकल्पना सहज शिकणे सोयीचे करणे यामुळे सोपे जाते.

7.थोडक्यात विद्यार्थ्यास केंद्रस्थानी ठेवून या सुविधेची निर्मिती केली आहे.

'अति सर्वत्र वज्यते' हि उक्ती लागू होतेच.
हेच तंत्रज्ञान शाप युक्त ठरते -

1.जेव्हा विद्यार्थी अभ्यासाव्यतिरिक्त इतर वेबसाइट सर्च करतात ,त्याचे घातक परिणाम त्यांच्या जीवनावर होतात. 'The Flipped Classroom is mindset not a method'. असं कोणीतरी म्हटलेच आहे .या विधानाचा विचार करणं आवश्यक वाटतं ,खरंच Online classes ची नित्यनियमित जीवनात आवश्यकता भासते काय?

2.Online Classes म्हणून यांचा स्क्रीन वेळ भरमसाठ वाढणार....त्याचा विपरीत परिणाम मुलांच्या डोळे व मेंदूवर होणार.

3.आम्ही ऑनलाइन अभ्यास करतो याचे समाज माध्यमावर फोटो टाकले जातात. एकंदरीत काय, ' रात्र थोडी सोंगे फार ' अशी अवस्था आजच्या विद्यार्थ्यांची झाली आहे .

4.सगळ्याच गोष्टी 'युट्यूब 'वर मिळतात.कशाला लक्षात ठेवा...त्यामुळे साहजीकच मुले आपली बुद्धी वापरतच नाहीत.

5.आजच्या पिढीला सर्वकाही त्वरित तयार गोष्टी पुरवून त्यांना संयमाचे धडे देण्याकडे आपण साफ दुर्लक्ष करत आहोत.

6.Zoom, Youtube, skype यांमुळे शिक्षकांची गरजच संपते साहजिकच विद्यार्थी गैरहजेरीचे .प्रमाण वाढते चांगल्या शिक्षकाची जागा तंत्रज्ञान कधीच घेऊ शकत नाही परंतु चांगले शिक्षक या तंत्रज्ञानात उत्तम वापर करू शकतात याचा विसर शिक्षकच मुलांना पाडत तर नाहीत ना ... अशी चिंता वाटते.अनेक तज्ञांचे असे मत आहे की शांततेत सृजनशीलता फुलते .त्यांना वेळ देऊन नवीन कल्पना प्रत्यक्ष उतरवण्याचे कार्य घडू शकते. स्वतःच्या चुकांतून अनुभवातून शिक्षण मोलाचे ठरते.

7.ऑनलाइन अभ्यास नाही केला तरी आपली मुले अभ्यासात मागे राहतील अशी बिनबुडाची भीती पालकांच्या मनात निर्माण करून काही लोक पैसेक असे करत नसतील ?

8.दुर्गम भागातील विद्यार्थ्यांना इंटरनेटची सुविधा नसते, गरिबीमूळे इंटरनेट प्लॅन खरेदी करणे ते आवाक्याबाहेरचे असते.

9. याचबरोबर ग्रामीण भागात वीज तुटवडा ही गंभीर समस्या असते .

10. व्यक्ती वर्गातील शिस्त नियम येथे राखली जात नाही विज्ञान कला यांची प्रात्यक्षिके उपकरणांशिवाय करणे निव्वळ अशक्य आहे .

11.वर्गातील साहचर्ययुक्त अध्यापनाच्या आनंदाला आजचा विद्यार्थी मुकतो आहे .

एकंदरीत ज्ञानपिपासूंची क्षुधा भागवण्यासाठी एकाच पद्धतीचा अवलंब न करता त्यामध्ये -साहचर्य युक्त अध्यापन, विचारविमर्ष पद्धती ,सामाजिक कौशल्य वृद्धी, विद्यार्थ्यांना प्रेरणा ,आवड उत्सुकता निर्माण करणारे शिक्षण ,विद्यार्थी गरजेनुरूप शिक्षण पद्धती वापरून अध्ययन अध्ययन अध्यापन प्रक्रिया अधिक लवचिक,प्रभावी,सक्रिय ,मनोरंजक तसेच विद्यार्थी विकासास उपयुक्त ठरेल.

सूर्य पृथ्वीभोवती फिरतो की पृथ्वी सूर्याभोवती फिरते ? Earth revolves around the Sun or Sun revolves around the Earth?

2020-05-11T11:46:00.001+05:30

पृथ्वीसापेक्ष सूर्य ग्रह व इतर तार्‍यांची गती

1. पृथ्वीवर सगळ्या गोष्टी स्थिर असतात.

आपण पृथ्वीवर वावरताना आपल्याला पृथ्वी फिरताना अजिबात दिसत नाही. यावरून आपण असा निष्कर्ष काढू शकतो की पृथ्वी स्थिर आहे.

परंतु जेव्हा आपण चालू बसमध्ये बसलेलो असतो, तेव्हा आपल्याला आपण, आपल्या सोबतच्या वस्तू तसेच सहप्रवासी स्थिर दिसतात, परंतु या सर्वांची गती ही बसच्या गती एवढी असते. यावरून असे सिद्ध होते की आपली पृथ्वीसापेक्ष गती ही शून्य आहे. त्यामुळे आपल्याला पृथ्वी स्थिर दिसते. (Relative motion is zero)

2. सूर्य, चंद्र व तारे यांचे उगवणे व मावळणे

सूर्य सकाळी पूर्वेला उगवतो आणि संध्याकाळी पश्चिमेला मावळतो तसेच चंद्र आणि आकाशातील तारे ही पूर्वेला उगवून पश्चिमेला मावळतात. यावरून असा निष्कर्ष काढू शकतो की सूर्य, चंद्र व तारे पृथ्वीभोवती फिरताहेत. परंतु सोळाव्या शतकात कोपर्निकस या पोलिश अवकाश निरीक्षकाने काही गोष्टी दाखवून दिल्या

की काही ग्रह ठराविक वेळी ठराविक दिशेला दिसतात. सूर्य मावळताना आकाशात दिसणाऱ्या गुरू व शुक्र हे ग्रह उगवत व मावळत नाहीत तर अवकाशात विशिष्ट वर्तुळाकार पद्धतीत फिरतात ही त्यांची गती त्यांच्यामागे असणाऱ्या ताऱ्यांच्या सापेक्ष दिसते. यावरून हे ग्रह पृथ्वीभोवती नक्कीच फिरत नाहीत हे सिद्ध झाले.

3. आपण ग्रह कसे ओळखायचे व ते आकाशात कधी दिसतात?

आपल्याला माहित आहे की तारे आकाशात लुकलुकतात तर सूर्यमालेतील उघड्या डोळ्यांनी दिसणारे ग्रह लुकलुकत नाहीत. ताऱ्यांपासून येणारा प्रकाश कमी तीव्रतेचा असतो तर ग्रह हे सूर्याचा प्रकाश परावर्तित करत असल्यामुळे त्यापासून येणारा प्रकाश जास्त तीव्रतेचा असतो. वातावरणाच्या विविध थरांचे तापमान सतत बदलत असल्यामुळे त्यांच्या घनातेत बदल होत असतो परिणामी त्याचे अपवर्तनांक सतत बदलत असतात. कमी तीव्रतेचा प्रकाशाचे वातावरणातून येताना वातावरणातून येताना सतत अपवर्तन (refraction) होते.

गुरु ग्रह सायंकाळी पश्चिम (वायव्येला) दिशेला क्षितिजाच्या 45 अंश वर अंतरावर सर्वात प्रथम दिसतो. त्यानंतर सायंकाळीच थोड्याच वेळाने पश्चिमेला शुक्र ग्रह क्षितिजाच्या थोड्या वर अंतरावर दिसतो तसेच मंगळ व शनि हे ग्रह मध्यरात्री आकाशात डोक्यावर दिसतात.

4. सत्य जगासमोर आणण्यासाठी केलेला संघर्ष

पूर्वीपासून चालत आलेली मान्यता - पृथ्वी केंद्रभागी असून बाकीचे ग्रहतारे पृथ्वीभोवती फिरतात ही संकल्पना खोडून कोपर्निकसने हे सिद्ध केले की पृथ्वी ही सूर्याभोवती फिरत आहे हे कार्य करताना त्याला अनेक रूढीवादी शक्तींचा सामना करावा लागला. त्याने त्याचे कार्य ई. स.1514 मध्ये एका पुस्तिकेत प्रकाशित केले. त्यानंतर त्याचा शिष्य जर्मन शिष्य रेटीकस याने कोपर्निकस यांच्या सोबत कार्य करून 1539 मध्ये सूर्यमालेचे प्रतिमान निर्माण केले व त्यांचे कार्य 1540 मध्ये संशोधन पत्रिकेत ही प्रसिद्ध केले. हाच काळ युरोपमध्ये ज्ञानाच्या पुनर्निर्मिती ठरला. संघर्षाविना ज्ञान मिळत नाही ही हे युरोपिय बुद्धिवाद्यांनी सिद्ध केले. त्यानंतर कोपरनिकसचा आणखी एक शिष्य केपलर याने ग्रह सूर्याभोवती वर्तुळाकार कक्षेत फिरत नसून लंबवर्तुळाकार कक्षेत फिरतात हे 1609 मध्ये दाखवून दिले. दुर्बिणीचा शोध लागल्यानंतर 1610 मध्ये गॅलिलिओने गुरूच्या चंद्रांची निरीक्षण करून कोपर्निकसच्या सूर्य केंद्रस्थानी असलेल्या सिद्धांताला मान्यता दिली.

कोपर्निकस चे सूर्य केंद्रस्थानी असलेले प्रतिमानचे सूर्य केंद्रस्थानी असलेले प्रतिमान

Image credit: astro.hopkinsschools.org

वैज्ञानिक पद्धती

1. कुतूहल किंवा प्रश्न

पृथ्वी सूर्याभोवती फिरते की सूर्य पृथ्वीभोवती फिरतो

2. गृहितक

1. सूर्य पृथ्वीभोवती फिरतो

2. पृथ्वी सूर्याभोवती फिरते

3. प्रयोग किंवा निरीक्षण

सूर्य, चंद्र व तारे यांचे उगवणे व मावळणे यांचे पृथ्वीभोवती फिरणे

फक्त काही ग्रह ठराविक ठिकाणी उगवणे व मावळणे

गृहितक १ निष्क्रिय

4. माहिती

अनेक वर्षांचे अवकाश निरीक्षणाची तक्ते

5. विश्लेषण

सूर्य केंद्रस्थानी असून ग्रह त्याच्याभोवती फिरत आहेत हे प्रतिमान निर्माण केले

6. निष्कर्ष व अहवाल

सूर्य केंद्रभागी असून बाकीचे ग्रह सूर्याभोवती फिरतात

चला, पृथ्वीचा परीघ मोजूया!! Let's measure Circumference of Earth!!

2020-05-09T22:50:00.001+05:30

याचे उत्तर "हो" असे आहे. पृथ्वी गोल आहे असे प्रथम पायथागोरस यांनी सांगितले. अक्षवृत्त व रेखावृत्त या संज्ञा 'इराॅटोस्टेनिस' याने मांडल्या. आधुनिक पद्धतीने पृथ्वीचा परीघ मोजण्याच्या अनेक पद्धती आहेत, परंतु २२०० वर्षापूर्वी इ.स.पू. २०० मध्ये दोन वेगवेगळ्या ठिकाणी जमिनीला लंबरूप धातूचा गजच्या सावल्यांचा उपयोग करून ग्रीक संशोधक इराॅटोस्टेनिस भूगोलशास्त्रज्ञाने पृथ्वीचा परीघ मोजण्याचा पहिला प्रयत्न केला.

२१ मार्च रोजी सूर्य कर्कवृत्तावर असतो, त्यावेळी स्वेनेट शहरावर सूर्य बरोबर डोक्यावर येतो त्यावेळी तेथे एक धातूचा गज लंब पद्धतीने उभा केली की की तिची ची सावली पडत नाही म्हणजेच तेथे शून्य सावली असते त्याच वेळी स्वेनेट शहरापासून आठशे किलोमीटर दूर साधारणपणे तेच रेखावृत्तीय स्थान असणारे परंतु वेगळे अक्षवृत्तीय स्थान असणारे शहर अलेक्झांड्रिया येथे जमिनीला लंबरूप असणाऱ्या धातूच्या गजाने सूर्याच्या शीर्षबिंदूशी 7.2 अंश कोन केला होता. हे अंशीय फरक स्थान म्हणजेच त्या दोन ठिकाणातील अक्षांश यातील फरक होता पृथ्वी गोल आहे त्यामुळे पृथ्वीचे अंशीय माप 360 अंश आहे.

7. 2 degree = 800 km

360 degree = 40,000 km

(आधुनिक पद्धतीने काढलेल्या मूल्याशी तुलना केल्यास 2% पेक्षा कमी त्रुटी)

अशा पद्धतीने पृथ्वीवरील एकाच रेखावृत्तावर असणाऱ्या परंतु वेगवेगळे अक्षवृत्तीय स्थान असणाऱ्या ठिकाणांच्या अक्षांश यातील फरक काढून पृथ्वीचा पाणी काढू शकतो उदाहरणार्थ पुणे (18.5° N, 73.8° E) आणि जयपुर (26.9° N, 75.7° E) या दोन ठिकाणातील हवाई अंतर १००० किलोमीटर आहे यावरून तुम्ही पृथ्वीचे परीघ मोजू शकता.

माहिती कशी वाटली ती कमेंट्स करून सांगा. तुम्हाला या संकल्पनेबद्दल अधिक माहिती असेल किंवा दिलेल्या माहितीत सुधारणा करायची असेल तसेच कोणते प्रश्न असतील तरीही कमेंट्स करा. अशाच विज्ञानविषयक माहिती मिळवण्यासाठी ब्लॉगला subscribe करा.