ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ ΑΠΟΨΕΙΣ

Ένα τρελό σενάριο για το BREXIT

2016-06-26T11:58:00.001+03:00

Το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος δεν ήταν παράδοξο. Τρεις ήταν οι λόγοι οι οποίοι ώθησαν τους Βρετανούς στο να υποστηρίξουν την έξοδο. Πρώτον, η μεγάλη πλειοψηφία των πολιτών της χώρας δεν έχει αποβάλει τις αποικιοκρατικές λογικές που παρουσιάζουν την Μεγάλη Βρετανία ως αυτοκρατορία. Δεύτερον, η πλειοψηφία των πολιτών της χώρας, όπως και σε πολλά άλλα κράτη μέλη, ταυτίζουν την Ευρωπαϊκή Ένωση ως ανάθεμα. Συσχετίζουν δηλαδή την οικονομική αναποτελεσματικότητα στο εσωτερικό με συμμετοχή στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Τρίτον, οι πολιτικές και οι οικονομικές ελίτ της χώρας απέτυχαν να αναδιανείμουν τα οφέλη από την συμμετοχή στην Ευρωπαϊκή Ένωση στην εργατική τάξη. Στην πραγματικότητα εδώ μιλάμε για την αποτυχία των ελίτ της χώρας.

Παρόλα αυτά το κόστος της εξόδου θα είναι δυσβάσταχτο για τους Βρετανούς η μεγάλη πλειοψηφία των οποίων μάλλον δεν υπολόγισε σωστά. Μόλις αρχίσουν να διαφαίνονται οι συνέπειες του δημοψηφίσματος οι πολίτες της χώρας, οι ιδέες των οποίων ταυτίζονται με το σύστημα της ελεύθερης αγοράς και τον νεοφιλελευθερισμό, τότε ενδέχεται να δημιουργηθεί τεράστια δυναμική αποτροπής αυτού του σεναρίου. Αυτό σημαίνει πως όσο αργοπορήσουν οι διαδικασίες εξόδου τόσο μεγαλύτερη θα είναι η δυναμική αποτροπής.

Σύμφωνα με την παράγραφο 2 του άρθρου 50 το οποίο καθορίζει την έξοδο μια χώρας από την ΕΕ «Το κράτος μέλος που αποφασίζει να αποχωρήσει οφείλει να γνωστοποιήσει την πρόθεσή του στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο». Ποιος όμως θα πραγματοποιήσει αυτή την γνωστοποίηση και πότε; Οποιαδήποτε γνωστοποίηση και αυτό δεν είναι σενάριο επιστημονικής φαντασίας θα μπορεί να πραγματοποιηθεί τουλάχιστόν μετά από 3 μήνες. Δηλαδή μετά την φυγή του Cameron και την αντικατάσταση του από τον ηγέτη που θα υλοποιήσει την έξοδο. Σε αυτό το σημείο δεν θα πρέπει να ξεχνάμε επιπλέον πως ο νέος ηγέτης της χώρας θα ταυτιστεί πλήρως με μια πολύ σκοτεινή περίοδο πολιτικής μετάλλαξης της χώρας. Πέρα από τις άμεσες συνέπειες στον τουρισμό στις εξαγωγές την εκπαίδευση καθώς και από τα εσωτερικά ζητήματα που θα προκύψουν για την ανεξαρτητοποίηση της Σκωτίας και την ενοποίηση της Βόρεια Ιρλανδίας με την Ιρλανδία, οι Βρετανοί θα πρέπει να εξηγήσουν το πώς η χώρα θα παραμείνει το ίδιο εξωστρεφής και ανοικτή υψώνοντας ταυτόχρονα ένα τείχος εθνικής υπερηφάνειας με όλο τον κόσμο.

Εξαιτίας όλων των παραπάνω και των επιπτώσεων της εξόδου που θα γίνουν κατανοητές μετά από 3 μήνες το ερώτημα που τίθεται είναι πως και με ποιο τρόπο τα μέλη του Βρετανικού Κοινοβουλίου θα αναγκαστούν να ψηφίσουν μια σειρά από μέτρα τα οποία δεν υποστηρίζουν, ούτε εκλέχθηκαν για να υλοποιήσουν, έτσι ώστε να πραγματοποιηθεί η έξοδος της χώρας από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Το Βρετανικό Κοινοβούλιο πρέπει να περάσει μια σειρά από νομοθετικά μέτρα που θα υλοποιήσουν την έξοδο. Το ερώτημα που τίθεται τώρα είναι το εξής αν θα τα υπερψηφίσουν ή εάν είναι δεσμευμένα τα μέλη να τα υπερψηφίσουν. Η απάντηση εδώ είναι όχι. Τα μέλη του κοινοβουλίου δεν εκλέχθηκαν για να υλοποιήσουν ένα τέτοιο πρόγραμμα εξόδου και είναι πολύ πιθανό μάλλον, τα μέλη που υποστήριζαν την παραμονή, δηλαδή σχεδόν όλοι οι εργατικοί και η μεγάλη πλειοψηφία των συντηρητικών, κάτω και από την πίεση των επιχειρηματικών συμφερόντων, να παραιτηθούν και η χώρα να πάει σε εκλογές. Επιπλέον, δεν είναι βέβαιο εάν η Βουλή των Λόρδων θα επικυρώσει την αποχώρηση. Εάν πάμε σε εκλογές τότε είναι πολύ πιθανό το κόμμα που θα κερδίσει τις εκλογές θα είναι αυτό που θα υποσχεθεί την παραμονή της χώρας στην Ευρωπαϊκή Ένωση αφού οι συνέπειες θα έχουν ήδη γίνει πολύ κατανοητές σε όλους. Τότε, εκείνο το κόμμα θα μπορεί μπορεί να υποστηρίξει πως εκλέχθηκε για να υλοποιήσει την παραμονή της χώρας και για αυτό ποτέ δεν θα πραγματοποιηθεί η γνωστοποίηση της χώρας στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο για την έξοδο από την Ευρωπαϊκή Ένωση όπως προβλέπεται από το άρθρο 50.

Τι δεν καταλαβαίνετε;

2016-02-05T12:55:00.002+02:00

Αλήθεια πίστευε κανένας από εσάς πως μέσα σε μια νύχτα, ο πρίγκιπας του παραμυθιού, θα φιλήσει την κοκκινοσκουφίτσα, και ο κακός ο λύκος, που την κυρίευε τόσα και τόσα χρόνια, ως δια μαγείας θα εξαφανιστεί;

Οι μάσκες έπεσαν και μαζί τους έληξε και η περίοδος χάριτος. Η κυβέρνηση πλέον θα πρέπει να υλοποιήσει άμεσα ένα σχέδιο που δεν μπορεί να υποστηρίξει. Δεν μπορεί να υποστηρίξει γιατί δεν το πιστεύει ούτε η ίδια. Για αυτό και δεν θα το υλοποιήσει ποτέ. Τα δύο στρατόπεδα ανταλλάσσουν πυρά την ίδια στιγμή που οι ανεκπλήρωτες προσδοκίες σαν μια θηλιά στο λαιμό κόβουν το οξυγόνο της κυβέρνησης και την οδηγούν σε αργό θάνατο. Οι υποσχέσεις του χθες στοιχειώνουν την ανάπτυξη του αύριο και το σήμερα αμαυρώνει την ψυχή όλων μας. Ένα φάντασμα πλανιέται πάνω από την Ελλάδα. Το φάντασμα της ίδιας της χώρας.

Την ίδια στιγμή, η οικονομική κατάσταση στην χώρα πάει από το κακό στο χειρότερο. Οι πιο αισιόδοξες προβλέψεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής αναφέρουν ύφεση 0.7%, ανεργία 24%, έλλειμμα στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών 3.4%, ακαθάριστο δημόσιο χρέος 185%, και έλλειμμα στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών 1.4%. Λίγη σημασία όμως έχουν πλέον οι αριθμοί. Τα ατομικά δικαιώματα και οι ελευθερίες στην χώρα καταλύονται μέρα με την μέρα. Μαζί τους καταλύεται και η δημοκρατία.

Στην Ελλάδα εδώ και καιρό η εσωτερική κυριαρχία έχει απολεσθεί αφού το ίδιο το κράτος δεν κατέχει πλέον το ίδιο την εξουσία θέσπισης και τροποποίησης νόμων ενώ η εξωτερική κυριαρχία ασκείται ασύμμετρα αφού γίνεται αντικείμενο διαπραγμάτευσης σε ένα άνισο περιβάλλον. Ταυτόχρονα, στο ευρωπαϊκό επίπεδο η αρχή της ισότητας των κρατών μελών παραβιάζεται καθημερινά. Οι Ευρωπαίοι φαίνεται να μην έχουν κατανοήσει την σημασία των ιστορικών εξελίξεων, σφυρίζουν αδιάφορα και ετοιμάζονται με το πρόσχημα της Συνθήκης του Σένγκεν να εκδιώξουν την χώρα από την Ένωση. Το κατάλαβε ο Γιουνκέρ και αντέδρασε. Δεν φτάνει όμως μόνο αυτό.

Αυτές τις κρίσιμες στιγμές ο Τσίπρας αφού σπατάλησε όσο χρόνο απέμεινε ψηφίζει πάλι ΣΥΡΙΖΑ. Άραγε για πόσο ακόμα; Θα ήταν προτιμότερο να παραιτηθεί. Πιστεύω θα το κάνει σύντομα. Η πραγματικότητα τον ξεπέρασε. Η πραγματικότητα στην πραγματικότητα έχει ξεπεράσει και τον μελλοντικό διάδοχό του τον Κυριάκο. Προσωπικά μου είναι πλέον ξεκάθαρο. Καμία εσωτερική υποτίμηση δεν μπορεί να επαναφέρει την χώρα σε ισορροπία. Όσες ευκαιρίες δημιουργήσαμε (προσοχή δεν μας χαρίστηκαν), τις σπαταλήσαμε στον βωμό του λαϊκισμού. Το οπαδιλίκι κατέστρεψε την Ελλάδα. Το οπαδιλίκι και η ελαφρότητα που αντιμετωπίζουμε τα πράγματα. Τι δεν καταλαβαίνετε; «Ένας «Αναχωρητής» για τους μισούς είναι, αναγκαστικά, για τους άλλους μισούς, ένας «Ερχόμενος»».

ΑΣΥΜΜΕΤΡΗ ΚΥΡΙΑΡΧΙΑ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΟΛΟΚΛΗΡΩΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΦΑΚΟΥΣ ΤΗΣ ΚΡΙΣΗΣ

2016-01-17T16:32:00.000+02:00

Σε σχέση με τις πρώτες δεκαετίες μετά τον Β’ παγκόσμιο πόλεμο ο κόσμος δεν είναι καθόλου ο ίδιος. Τεράστιες αλλαγές έχουν συντελεστεί στο διεθνές σύστημα και κατ’ επέκταση στη νέα διεθνή νομισματική και χρηματοπιστωτική αρχιτεκτονική. Οι αλλαγές αυτές επηρέασαν τόσο την φύση όσο και την ουσία των κύριων δρώντων του διεθνούς συστήματος, τις μεταξύ τους οικονομικές σχέσεις καθώς και τον ρόλο του κράτους μέσα στο νέο αυτό κόσμο. Κάτω από αυτές τις συνθήκες πολλοί ήταν αυτοί που αμφισβήτησαν τον κυρίαρχο ρόλο του κράτους. Κύρια αιτία για αυτή την αμφισβήτηση υπήρξε το φαινόμενο της παγκοσμιοποίησης και η επίδρασή του στις εθνικές οικονομίες. Δεν ήταν όμως μόνο η παγκοσμιοποίηση.
Στο περιφερειακό επίπεδο τις τελευταίες δεκαετίες η διαδικασία ευρωπαϊκής ενοποίησης δημιούργησε ένα νέο πλαίσιο μέσα στο οποίο το έθνος κράτος μετεξελίχθηκε σε κράτος μέλος και η έννοια της εθνικής κυριαρχίας απέκτησε νέο περιεχόμενο. Ενώ όμως θα περιμέναμε κυρίως από τους ακαδημαϊκούς να διερευνήσουν την ουσία αυτής της αλλαγής αυτοί προτίμησαν να στραφούν στην μελέτη μόνο συγκεκριμένων περιοχών πολιτικής ανάλυσης. Έτσι, παρόλο που η διαδικασία της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης επηρέασε σε μεγάλο βαθμό τις εγχώριες, περιφερειακές και διεθνείς σχέσεις, η σχέση ανάμεσα στον θεσμό της κυριαρχίας και την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση καθώς και το τι αυτή συνιστά για τα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ) δεν έχει μελετηθεί διεξοδικά.
Τόσο ο θεσμός της κυριαρχίας όσο και η διαδικασία της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης αποτελούν δύο πολύ σημαντικά αντικείμενα μελέτης της πολιτικής επιστήμης τα οποία εκτός του ότι μεταβάλλονται και μετεξελίσσονται διαρκώς ακολουθούν και αντίθετες διαδρομές. Στο ευρωπαϊκό πλαίσιο, όσο η διαδικασία της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης προχωρά, τόσο μερίδια κυριαρχίας μεταφέρονται από το εθνικό στο υπερεθνικό επίπεδο, και τόσο η κυριαρχία των κρατών μελών τείνει να αμφισβητηθεί. Η σχέση αυτή γίνεται όλο και πιο αυστηρή, πιο απαιτητική και συγκρουόμενη μέσα στα πλαίσια της Οικονομικής και Νομισματικής Ένωσης (ΟΝΕ) αφού η ΟΝΕ θέτει σαφή όρια στην άσκηση των κυριαρχικών δικαιωμάτων ανεξάρτητης οικονομικής πολιτικής από την πλευρά των κρατών μελών.
Με αυτό τον τρόπο η διαδικασία της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης θέτει στο κράτος και στην κυριαρχία πολύ σημαντικές προκλήσεις. Με την ιδιότητα του κράτους μέλους τα κράτη μέλη, εφόσον έχουν χάσει τόσο την νομική (de jure) όσο και την πολιτική (de facto) δυνατότητα αυτόνομης δράσης όπως προστάζει η αρχή της ανώτατης εξουσίας, έχουν μόνο περιορισμένη ικανότητα άσκησης κυριαρχίας. Επίσης, εξαιτίας της ίδιας της διαδικασίας ολοκλήρωσης η κυριαρχία των κρατών μελών μεταβιβάζεται σταδιακά σε υπερεθνικούς ευρωπαϊκούς θεσμούς, οι οποίοι πλέον, ειδικότερα στο επίπεδο της οικονομικής πολιτικής, έχουν την δυνατότητα να παίρνουν αποφάσεις σε βάρος των κρατών μελών δημιουργώντας σημαντικά ζητήματα νομιμοποίησης. Φυσικά δεν είναι όλοι οι ευρωπαϊκοί θεσμοί όργανα υπερεθνικού χαρακτήρα, όπως για παράδειγμα είναι η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Όμως, ακόμα και στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, ένας καθαρά διακυβερνητικός θεσμός, οι αποφάσεις παίρνονται ασύμμετρα καθώς τα πιο ισχυρά κράτη μπορούν να επιβάλλουν τις απόψεις τους στα πιο ανίσχυρα, εισάγοντας με αυτό τον τρόπο το χαρακτηριστικό της ασυμμετρίας στην έννοια της κυριαρχίας. Αυτή η δυνατότητα της ασύμμετρης κυριαρχίας όπου η λήψη αποφάσεων είναι αποτέλεσμα άτυπων συμφωνιών και nonpaper μεταξύ μιας μόνο ομάδας κρατών μελών δημιουργεί σοβαρά προβλήματα νομιμοποίησης στο ευρωπαϊκό εγχείρημα και με αυτό τον τρόπο η ίδια η διαδικασία καταργεί την ιδιότητα του κράτους μέλους. Είναι επίσης αξιοπρόσεκτο το πως ενώ στο εξωτερικό επίπεδο η δημιουργία της ΟΝΕ έχει επιβάλει σημαντικά όρια στην άσκηση ανεξάρτητης οικονομικής πολιτικής, στο εσωτερικό επίπεδο τα ίδια τα κράτη μέλη συνεχίζουν να αναζητούν τον χαμένο ρόλο τους.
Συμπερασματικά, μέσα στην ΟΝΕ ο θεσμός της κυριαρχίας μεταβάλλεται τόσο σε ουσία όσο και σε περιεχόμενο. Η ΟΝΕ έχει επιβάλει ενός είδους ασύμμετρης άσκησης της εθνικής κυριαρχίας από τα κράτη μέλη και αυτό γίνεται απόλυτα φανερό στην περίπτωση της κρίσης χρέους. Αυτού του είδους ασύμμετρης κυριαρχίας δημιουργεί σοβαρά προβλήματα νομιμοποίησης τα οποία επηρεάζουν την φύση και την ουσία της ευρωπαϊκής ενοποίησης.

Ένα οργανωμένο σχέδιο διάλυσης του καπιταλισμού

2015-07-04T08:51:00.001+03:00

Ο ΣΥΡΙΖΑ δεν είχε άλλη επιλογή. Έπρεπε με κάθε τρόπο να δημιουργήσει τις συνθήκες επιβίωσης του. Τα προβλήματα στην Ελλάδα είναι τόσα πολλά που όποιες συμφωνίες και εάν έκανε δεν θα μπορούσε με κανένα τρόπο να αντιστρέψει την οικονομική κατάσταση στην Ελλάδα. Επιπλέον, η πολιτική του ιδεολογία δεν ταυτίζεται με κανένα τρόπο με την δημιουργία και την λειτουργία της ΟΝΕ. Έτσι, δεν είναι μόνο ότι προσπάθησε να δικαιολογήσει και να νομιμοποιήσει τις αποφάσεις του στο εσωτερικό του κόμματος. Η εξαγγελία για δημοψήφισμα σημαίνει κάτι πιο ουσιαστικό. Το δημοψήφισμα δημιουργεί τις προϋποθέσεις για την μακροχρόνια επιβίωση ενός αντι-ευρωπαϊκού, αντι-καπιταλιστικού κόμματος. Μόνο κάτω από συνθήκες αστάθειας και εκτός της Ευρωζώνης μπορούν να νομιμοποιηθούν μακροχρόνια οι απόψεις και οι ιδεοληψίες του κόμματος. Δηλαδή, μόνο μετά την χρεοκοπία και την έξοδο της Ελλάδας από την ζώνη του ευρώ, τα στελέχη του θα μπορούν να συνεχίζουν τον λαϊκισμό, το κυνήγι των μαγισσών, την συνέχεια του κρατισμού και όλα εκείνα τα στοιχεία που χαρακτηρίζουν αυτό το πολιτικό χώρο. Έτσι, η ρήξη με την Ευρωπαϊκή Ένωση, δίνει λόγο ύπαρξης και δημιουργεί εκείνες τις προϋποθέσεις για την λειτουργία του κόμματος.

Στην πραγματικότητα δηλαδή ο ΣΥΡΙΖΑ έριξε ολόκληρο τον Ελληνισμό σε μια τεράστια παγίδα και τον έστησε στο εκτελεστικό απόσπασμα για να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις μακροχρόνιας συνέχειας του. Έστησε τον ελληνισμό στο απόσπασμα γιατί οποιοδήποτε και εάν είναι το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος θα διαλύσει ολόκληρο το τραπεζικό σύστημα της χώρας είτε το θέλουμε πλέον είτε όχι. Αυτό όμως είναι το πρώτο βήμα για την διάλυση της οικονομίας (οικονομικών συνθηκών) της χώρας. Γιατί θα συμβεί αυτό; Γιατί οι τράπεζες δεν πρόκειται να ανοίξουν σε μια εβδομάδα. Μην πλανάστε. Εάν ψηφίσουμε "ΟΧΙ" στο δημοψήφισμα τότε θα πρέπει να βγούμε εκτός της Ευρωζώνης. Άρα, θα επιστρέψουμε στην δραχμή οι τράπεζες θα είναι κλειστές 3 επιπλέον εβδομάδες τουλάχιστον. Ποιος δεν καταλαβαίνει το γιατί; Εάν ψηφίσουμε "ΝΑΙ" στο δημοψήφισμα τότε η κυβέρνηση θα πρέπει να παραιτηθεί και να έχουμε εκλογές. Σκεφτείτε, στην περίπτωση που θα μπορούσαμε να επαναδιαπραγματευούμε, χρειάζονται άλλες 3 εβδομάδες για εκλογές. Γιατί ποια κυβέρνηση θα διαπραγματευτεί; Αυτή που καλούσε το λαό να ψηφίσει όχι; Μα δεν θα είναι νομιμοποιημένη. Κάτω από αυτές τις συνθήκες είναι σχεδόν σίγουρο πως αυτή η στρατηγική του κόμματος του ΣΥΡΙΖΑ θα διαλύσει ότι απέμεινε όρθιο στην Ελληνική πολιτεία καταστρέφοντας αρχικά σαν μέρος μιας γενικότερης στρατηγικής το τραπεζικό σύστημα της χώρας έτσι ώστε να δημιουργηθούν οι κατάλληλες συνθήκες μακροχρόνιας επιβίωσης του κόμματος. Είναι δηλαδή ένα οργανωμένο σχέδιο διάλυσης του καπιταλισμού στην Ελλάδα.

Η νομιμοποίηση των «Μνημονίων»

2015-01-04T21:38:00.004+02:00

Σκοπός αυτού του κειμένου είναι να αποδείξει κάτι πολύ απλό που δεν έχουμε ακόμα μάλλον κατανοήσει. Επιπλέον, έστω και εάν δεν θα αναφερθούμε, η παρακάτω συζήτηση θα μας καθορίσει και τα όρια όχι μόνο της πολιτικής αλλά και των πολιτικών κομμάτων στην Ελλάδα σήμερα.

Όλο αυτό το διάστημα η συζήτηση περί πολιτικής και οικονομίας στην Ελλάδα καθορίζονταν με βάση τον όρο «Μνημόνιο». Ευτυχώς, μετά από αυτές τις εκλογές του Ιανουαρίου, σε κάθε περίπτωση η χρησιμοποίηση του όρου «Μνημόνιο» όπως και τα παράγωγα του «μνημονιακός» και «αντι-μνημονιακός» νομιμοποιείται και μαζί με αυτήν επανακαθορίζεται η πολιτική και οικονομική πορεία των οικονομικών δρώντων στην ελληνική κοινωνία. Με άλλα λόγια, ανεξάρτητα με το αποτέλεσμα των εκλογών, η συζήτηση περί πολιτικής οικονομίας στην Ελλάδα θα γίνεται χωρίς κάποιος να χαρακτηρίζεται πλέον με τον όρο «μνημονιακός» ή «αντί-μνημονιακός», κακός ή καλός, ηθικός ή ανήθικος.

Μπορούμε να διακρίνουμε 3 περιπτώσεις:

Περίπτωση Α.

Εάν κερδίσει η Νέα Δημοκρατία τις εκλογές τότε αυτό θα σημάνει πως ο ελληνικός λαός για τους εκάστοτε λόγους αποφάσισε δημοκρατικά να συνεχίσει να είναι μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεχόμενος ασφαλώς και τους δυσβάσταχτους όρους συμμετοχής. Ταυτόχρονα, η απόφαση αυτή θα επιβραβεύει όχι μόνο την αναγκαιότητα της συμμετοχής της Ελλάδας στην ζώνη του ευρώ αλλά και τις ακολουθούμενες πολιτικές εξόδου. Το μνημόνιο νομιμοποιείται με τον πιο πανηγυρικό τρόπο.

Περίπτωση Β

Εάν τώρα τις εκλογές τις κερδίσει ο ΣΥΡΙΖΑ μπορούμε να διακρίνουμε κάποιες υποπεριπτώσεις.

Β1. Ο ΣΥΡΙΖΑ διαπραγματεύεται στο Ευρωπαϊκό επίπεδο και συμφωνεί με τους Ευρωπαίους ηγέτες για τον από εδώ και πέρα τρόπο επίλυσής της ελληνικής κρίσης χρέους στην βάση των ήδη συμφωνημένων αρχών και κανόνων. Τότε, και σε αυτή την περίπτωση οι πολιτικές του μνημονίου νομιμοποιούνται.

Β2. Ο ΣΥΡΙΖΑ διαπραγματεύεται στο Ευρωπαϊκό επίπεδο αλλά διαφωνεί με τους Ευρωπαίους ηγέτες για τον από εδώ και πέρα τρόπο επίλυσής της ελληνικής κρίσης χρέους στην βάση των ήδη συμφωνημένων αρχών και κανόνων. Για αυτό τον λόγο είναι πολύ πιθανό ο ΣΥΡΙΖΑ να ζητήσει την διεξαγωγή δημοψηφίσματος. Θα πρέπει ο ελληνικός λαός να αποφασίσει πιο δρόμο να διαλέξει. Σε αυτή την περίπτωση, είτε θα περάσουμε στην περίπτωσή Α (πραγματοποίηση εκλογών και νίκη της ΝΔ), είτε στην περίπτωση Β1 (ο ελληνικός λαός αποφασίζει να αποδεχτούμε τους ευρωπαϊκούς κανόνες με μια κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ), είτε στην περίπτωση Γ. Σε κάθε μια από αυτές τις υποπεριπτώσεις η συζήτηση περί μνημονίων και μνημονιακών πολιτικών νομιμοποιείται.

Περίπτωση Γ.

Οι διαπραγματεύσεις του ΣΥΡΙΖΑ με τις πολιτικές ηγεσίες στην Ευρώπη πέφτουν στο κενό. Σε αυτή την περίπτωση θα πρέπει μέσα σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα να εγκαταλείψουμε την Ευρωζώνη. Τότε, σε εκείνη την περίπτωση, είτε θα επέλθει μια βίαιη εσωτερική αλλαγή η οποία θα αποκαταστήσει τις αρχικές ισορροπίες, είτε η χώρα θα αναγκαστεί να ακολουθήσει τον δρόμο της δραχμής. Και στις δύο αυτές περιπτώσεις ο όρος «μνημόνιο» νομιμοποιείται. Στην πρώτη περίπτωση, γιατί ο λαός θα έχει επαναφέρει την χώρα στην αρχική ισορροπία (έστω και εάν θα βρισκόμαστε τώρα σε πολύ χειρότερη θέση) και στην δεύτερη γιατί πλέον θα πάψουν να υφίστανται τα μνημόνια.

Ασφαλώς και υπάρχει ακόμα το ενδεχόμενο το πρώτο κόμμα να μην καταφέρει να σχηματίσει κυβέρνηση ή το ενδεχόμενο της δημιουργίας μιας κυβέρνησης εθνικής ενότητας. Ακόμα όμως και έτσι να είναι δεν μπορούμε να ξεφύγουμε από τους παραπάνω δρόμους με τον έναν ή τον άλλο τρόπο.

Η κρίση της αριστεράς και ο καπιταλισμός σήμερα

2014-08-06T11:22:00.000+03:00

Ευθύς εξαρχής θα πρέπει να τονίσουμε πως καπιταλισμός είναι εκείνο το σύστημα παραγωγής οπού η εργασία γίνεται εμπόρευμα, δηλαδή πωλείται και αγοράζεται ελεύθερα στην οικονομία. Αυτή είναι η κύρια διαφορά του καπιταλισμού από όλα τα άλλα συστήματα παραγωγής. Από αυτή και μόνο την παραδοχή κατανοούμε πως είναι πολύ δύσκολο όχι μόνο να έρθει το τέλος του καπιταλισμού αλλά και να δημιουργήσουμε μια εναλλακτική πρόταση. Γιατί οποιαδήποτε εναλλακτική πρόταση οργάνωσης της οικονομίας θα πρέπει να μας απαντά στο εξής ερώτημα: Με ποιο τρόπο θα γίνεται η εκμετάλλευση του εργατικού δυναμικού το οποίο θα παράγει το προϊόν της οικονομίας. Όπως τόνισε και η Θάτσερ, η εμφάνιση μιας εναλλακτικής πρότασης έναντι του καπιταλισμού δεν μπορεί ουσιαστικά υπό τις παρούσες συνθήκες να υπάρξει γιατί πολύ απλά δεν υπάρχει. Για την εμφάνιση ενός εναλλακτικού τρόπου παραγωγής χρειάζεται να αλλάξουμε ολόκληρο το εννοιολογικό πλαίσιο σκέψης της ανθρωπότητας.

Σήμερα, είναι φανερό πως ολόκληρος ο μηχανισμός δημιουργίας και παραγωγής ιδεών και πολιτικής βρίσκεται σε κρίση. Για παράδειγμα, σήμερα, σε αντίθεση με την Μεγάλη Ύφεση, δεν έχει αναπτυχθεί κανένα εναλλακτικό θεωρητικό πλαίσιο για την αντιμετώπιση της κρίσης. Σκεφτείτε πως την δεκαετία του 1930 είχε αναπτυχθεί η κεϋνσιανή επιχειρηματολογία που τόνιζε την σημασία της κρατικής παρέμβασης και τον ρόλο που έπαιζε η ενεργός ζήτηση στην οικονομική αποτελεσματικότητα και στην έξοδο μιας χώρας από την κρίση. Το ίδιο είχε συμβεί και κατά την κρίση της δεκαετίας του 1980 όπου ο μονεταρισμός έγινε το κύριο πρότυπο πολιτικής. Έως τώρα δεν έχει αναπτυχθεί κανένα εναλλακτικό σχέδιο πολιτικής και επίσης σχεδόν κανένας δεν φαίνεται να προτείνει τουλάχιστον ανοικτά την επιστροφή μας σε σοσιαλιστικές ή κομουνιστικές πρακτικές. Η αριστερά εδώ φαίνεται και είναι απούσα αφού η πιο ριζοσπαστική πρόταση της είναι η επιστροφή στις κεντρικά ελεγχόμενες οικονομίες.

Σήμερα επίσης, βλέπουμε τα κινήματα σε όλο τον κόσμο να μην δραστηριοποιούνται σε αντίθεση με τις προηγούμενες δεκαετίες. Θα περίμενε κανείς οι διαδηλώσεις, οι απεργίες και πορείες των κινημάτων αντίστασης να είναι καθημερινές. Όμως, τα διάφορα κινήματα που αναπτύχθηκαν τα τελευταία χρόνια πολύ γρήγορα ξεθώριασαν. Η αριστερά και εδώ φαίνεται πως είναι απούσα αφού εάν δεν μπορεί να οργανώσει μαζικές διαδηλώσεις αντίστασης σήμερα πότε θα το κάνει; Μάλιστα, η αδράνεια αυτή των πολιτικών κινημάτων αντίστασης δημιούργησε τέτοια ψυχολογική πίεση στους αντί-μνημονιακούς πολιτικούς αρχηγούς που κάποιοι από αυτούς διερωτήθηκαν εάν μας ψεκάζουν. Αυτό το γεγονός θα πρέπει να μας κάνει να κατανοήσουμε ότι ο κόσμος φαίνεται να αντιλαμβάνεται αυτό που δεν αντιλαμβάνονται οι πολιτικοί.

Οι κανόνες λειτουργίας του σημερινού παγκόσμιου οικονομικού συστήματος έχουν εδώ και πολύ καιρό αναλυθεί από διαπρεπείς μελετητές. Για παράδειγμα, ο Thomas Friedman στο υπέροχο βιβλίο του "Τo Lexus και η Ελιά" αναφέρεται πολύ εύστοχα στον χρυσό ζουρλομανδία που βρίσκεται στο επίκεντρο του σημερινού συστήματος της παγκοσμιοποίησης. Αυτός ο χρυσός ζουρλομανδίας, το προσδιοριστικό πολιτικο-οικονομικό ένδυμα της παγκοσμιοποιημένης εποχής, έχει συγκεκριμένους κανόνες λειτουργίας που δυστυχώς ή ευτυχώς πρέπει να ακολουθούνται για να μην ξαναγυρίσουμε στην ζούγκλα. Η αρχή του χρυσού ζουρλομανδύα πραγματοποιήθηκε από την Θάτσερ και τον Ρέιγκαν. Στην βιβλιογραφία αναφέρεται κυρίως ως νεοφιλελευθερισμός ή αλλιώς συναίνεση της Ουάσινγκτον.

Στην σημερινή εποχή της παγκοσμιοποίησης, οι αγορές διαμορφώνουν σε μεγάλο βαθμό τις πολιτικές και οικονομικές συνθήκες, και το κράτος έχει χάσει σε ένα σημαντικό βαθμό την ικανότητα παρέμβασης και τον ρόλο του. Αυτό το βλέπουμε ξεκάθαρα από όλα όσα γίνονται σήμερα γύρω μας. Για παράδειγμα, αυτή την χρονική στιγμή οι ΗΠΑ δεν φαίνονται ικανές να αντιδράσουν στις παγκόσμιες προκλήσεις και ο πρόεδρος Ομπάμα έχει μάλλον χάσει την δυνατότητα μονομερών δράσεων. Σκεφτείτε για παράδειγμα τι γίνεται στο Ισραήλ και στην Ουκρανία. Οι συνεχόμενες συγκρούσεις ανάμεσα στο Ισραήλ και την Παλαιστίνη, η κρίση στην Ουκρανία, ακόμα και η κατάρριψη του αεροσκάφους των Μαλαισιανών αερογραμμών μας δείχνουν ξεκάθαρα πως η ηγεμονία των ΗΠΑ έχει εδώ και καιρό παρέλθει. Στο νέο παγκοσμιοποιημένο σύστημα ηγεμονίες δεν υπάρχουν και για αυτό το λόγο τα επόμενα χρόνια μάλλον θα επικρατήσει έντονη αστάθεια στο επίπεδο των διεθνών σχέσεων.

Κάτω από αυτές τις συνθήκες, το μεγάλο πρόβλημα της αριστεράς σήμερα, όχι μόνο της ελληνικής αριστεράς, είναι το γεγονός πως δεν διαφαίνεται στο άμεσο μέλλον κανένας τρίτος δρόμος. Ευτυχώς, είναι δικαίωμα κάθε δημοκρατικής κοινωνίας να επιλέξει εκείνη το εάν θα αντισταθεί στις δυνάμεις της παγκόσμιας αγοράς. Δυστυχώς, όμως αυτό δεν μπορεί να γίνει χωρίς κόστος. Στο τέλος πάντα οι αρχηγοί των κρατών θα βρίσκονται στην δύσκολη θέση να αναθεματίζουν δαίμονες και να κυνηγούν μάγισσες. Το 1997, για τον πρωθυπουργό της Μαλαισίας Μαχατλίρ Μοχαμάντ οι δαίμονες πήραν την μορφή άγριων θηρίων οι οποίοι κατευθυνόταν από μια μικρή ομάδα Εβραίων συνωμοτών. Σήμερα, για την πρόεδρο της Αργεντινής Κριστίνα Φερνάντεζ Κίρχνερ οι δαίμονες έχουν πάρει την μορφή όρνεων. Όλοι αναθεματίζουν τον καπιταλισμό και την παγκοσμιοποίηση αφού αυτά τα δύο ελεγχόμενα συστήματα δημιουργήθηκαν για να τους καταστρέψουν. Ένα σύγχρονο κυνήγι μαγισσών. Η κατάσταση δεν φαίνεται να είναι διαφορετική και στην Ελλάδα σκεφτείτε το λίγο. Φαίνεται πως δεν κυνηγούν μόνο οι Έλληνες πολίτες μύθους, όπως παρουσιάστηκε σε μια πρόσφατη έρευνά, αλλά και οι ίδιοι οι πολιτικοί εκπρόσωποί τους. Μάλιστα, όσο πιο ακραίος φαίνεται να είναι ο μύθος που υποστηρίζουν τόσο πιο υψηλή δημοτικότητα έχουν.

Για ποια αριστερά όμως μιλάμε σήμερα; Σε ευρωπαϊκό επίπεδο τα περισσότερα κόμματα της αριστεράς, έστω και εάν οι συνθήκες επιτρέπουν την ενδυνάμωση τους, βρίσκονται σε κρίση. Υπάρχουν βέβαια και ελάχιστες εξαιρέσεις όπως για παράδειγμα το ΣΥΡΙΖΑ στην Ελλάδα. Όμως, ούτε το ΣΥΡΙΖΑ σαν πολιτικός μηχανισμός μπορεί να ξεφύγει από τους κανόνες του παγκοσμιοποιημένου συστήματος. Με αυτό τον τρόπο εξηγείται και η μετάλλαξη του ΣΥΡΙΖΑ σε ένα ουσιαστικά σοσιαλιστικό "έκτρωμα". Ακόμα και ο Alex Callinicos καθηγητής παγκόσμιας πολιτικής οικονομίας στο Kings College του Λονδίνου, σε μια πρόσφατη διάλεξη του τόνισε μεταξύ άλλων: Τι συμβαίνει τώρα; Όσο πιο κοντά έρχεται ο ΣΥΡΙΖΑ στην κυβέρνηση, τόσο ο Αλέξης Τσίπας, ο ηγέτης, ταυτίζει το κόμμα με το παλαιό πολιτικό κέντρο. Κάνοντας να σωπάσει την αριστερά και δημιουργώντας συμβιβασμούς. Φτάνει στο σημείο να υποστηρίξει και τον Jean Claude Juncker. Για πιο λόγο το κάνει αυτό ο Τσίπρας; Πολύ απλά γιατί θέλει να δείξει πως είναι ένας σημαντικός παράγοντας της πολιτικής στην ΕΕ. Ποιας όμως πολιτικής; Της νεοφιλελεύθερης.

Κάτω από αυτές τις συνθήκες, το να καταριόμαστε τον καπιταλισμό και να υποστηρίζουμε ότι δήθεν προσφέρουμε εναλλακτικές επιλογές, οι οποίες στις περισσότερες των περιπτώσεων μπορεί να οδηγήσουν σε ανεξέλεγκτες καταστάσεις την ελληνική πολιτεία, είναι τουλάχιστον υποκριτικό και ανεύθυνο. Η ίδια η αριστερά φαίνεται πως σκάβει τον λάκκο της. Για ποιο λόγο το υποστηρίζω αυτό; Γιατί πολύ απλά, αμέσως μετά της εκλογές, εάν το ΣΥΡΙΖΑ είναι πρώτο κόμμα, θα πρέπει να αποδείξει στον ελληνικό λαό ότι όντως οι εναλλακτικές επιλογές μπορούν να πραγματοποιηθούν και να εφαρμοστούν στην πράξη. Αυτό που με προβληματίζει είναι πως δυστυχώς για τον ΣΥΡΙΖΑ κανένας δεν μπορεί να αλλάξει την ιστορία και κανένας δεν μπορεί να σταματήσει την εξέλιξη του κόσμου. Όποιος δεν μπορεί να κατανοήσει τους κανόνες λειτουργίας του σημερινού παγκοσμιοποιημένου κόσμου τότε περιθωριοποιείται. Αυτό το γεγονός είναι πολύ ανησυχητικό για το μέλλον της Ελληνικής πολιτείας.

Αξίζει να θυμόμαστε και κάτι τελευταίο πως ο ίδιος ο Μαρξ με τον Ένγκελς στο Κομουνιστικό Μανιφέστο είχαν γράψει "Με την εκμετάλλευση της παγκόσμιας αγοράς η αστική τάξη διαμόρφωσε κοσμοπολιτικά την παραγωγή και κατανάλωση όλων των χωρών… αφαίρεσε το εθνικό έδαφος κάτω από τα πόδια της βιομηχανίας…τα προϊόντα δεν καταναλώνονται μονάχα στην ίδια την χώρα αλλά ταυτόχρονα σε όλα τα μέρη του κόσμου…στη θέση της τοπικής και εθνικής αυτάρκειας και αποκλειστικότητας μπαίνει μια ολόπλευρη συναλλαγή, μια ολόπλευρη αλληλεξάρτηση των κρατών…από τις πολλές εθνικές και τοπικές φιλολογίες διαμορφώνεται μια παγκόσμια φιλολογία…η αστική τάξη οδηγεί στον πολιτισμό όλα ακόμα και τα πιο βάρβαρα έθνη, ανεξάρτητες επαρχίες συσπειρώθηκαν σε ένα έθνος, μια κυβέρνηση, ένα νόμο, ένα εθνικό ταξικό συμφέρον, μια τελωνειακή ένωση"

Η κοκκινοσκουφίτσα, οι τρείς δήμοι και άλλα παραμύθια

2013-10-02T08:26:00.001+03:00

Είναι φαίνεται χαρακτηριστικό της φυλής μας να κυνηγάμε μάγισσες και λύκους παντού. Έτσι, μάθαμε να δικαιολογούμε τα πάντα, ακόμα και τους εαυτούς μας, και με αυτό τον τρόπο, συνεχίζουμε ακόμα και τώρα να παραμυθιαζόμαστε.

Τι χρειάζεται να ακούσει ο λαός; Πως θα κατευνάσουμε τον θυμό του; Πως θα κερδίσουμε την εμπιστοσύνη του; Με ποιο τρόπο θα τον πείσουμε να μας ψηφίσει; Πως θα αποδείξουμε πως μετράμε πολιτικά; Με έναν τρόπο. Πουλώντας παραμύθια. Παραμύθια της χαλιμάς.

Έτσι τουλάχιστον νοιώθω όταν διαβάζω πως το πιο σοβαρό θέμα που μας απασχολεί σήμερα, δεν είναι η σωστή διακυβέρνηση του τόπου, αλλά ο τρόπος διανομής των λαφύρων. Ο Αλή Μπαμπά και οι 40 κλέφτες δηλαδή.

Μέσα σε μια νύχτα, ο πρίγκιπας του παραμυθιού, θα φιλήσει την κοκκινοσκουφίτσα, και ο κακός ο λύκος, που την κυριεύει τόσα και τόσα χρόνια, ως δια μαγείας θα εξαφανιστεί.

Από την πλευρά της, η κακιά μάγισσα, βλέποντας στον μαγικό της καθρέφτη την πριγκίπισσα να απελευθερώνεται από τα μάγια, ποντάρει και αυτή στην ανατροπή.

ΝΕΝΙΚΗΚΑΜΕΝ. Σιγά που θα χάναμεν. Και νενικήκαμεν και με ανατροπη και over κύριοι. Βέβαια, έτσι όπως πάμε θα ξεμείνουμε από δρομείς. Αλλά αυτό δεν είναι καθόλου σημαντικό.

Δυστυχώς όμως, όλοι ξέχασαν πως τόσο ο λαγός όσο και ο παπουτσωμένος γάτος, φόραγαν μάλλον σταράκια και κατάφερναν πάντα να ξεφεύγουν. Επίσης ξέχασαν πως ο λύκος κι αν εγέρασε κι άσπρισε το μαλλί του, μήτε την γνώμη άλλαξε μήτε την κεφαλή του. Λύκος ποιος λύκος; Ο λύκος και τα 7 κατσικάκια; Ο λαγός και ο λύκος ή η κοκκινοσκουφίτσα και ο κακός ο λύκος;

Τι με κοιτάς; Τι με ρωτάς; Παραμύθια πουλώ της οκάς.

Και ζήσαν αυτοί καλά και εμείς καλύτερα.

Η παγίδα της δημοκρατικής νομιμοποίησης

2013-09-26T13:14:00.000+03:00

Για να το κάνουμε ξεκάθαρο από την αρχή, η δημοκρατική νομιμοποίηση ταυτίζεται με την αποτελεσματικότητα των καπιταλιστικών οικονομιών και των κυβερνήσεων τους και όχι με ζητήματα μετασχηματισμού τους. Βέβαια, αυτό προϋποθέτει πως οι δημοκρατικά υπόλογες κυβερνήσεις θα έχουν την δυνατότητα να σχηματίσουν οι ίδιες την οικονομική τους πολιτική. Όμως, εξαρχής η συμμετοχή ενός κράτους στην ΕΕ και ειδικότερα στην ΟΝΕ μειώνει την κυριαρχία-δυνατότητα των κρατών στην άσκηση της οικονομικής πολιτικής. Αυτό όμως δεν είναι ένα ζήτημα το οποίο δεν γνωρίζαμε.
Ήδη από τις αρχές τις δεκαετίας του 1970 η επιτυχημένη οικονομική διακυβέρνηση μιας χώρας δεν ήταν μια εύκολη διαδικασία. Ενώ κάθε χώρα μπορούσε να επιλέξει μόνη της τόσο το σύστημα παραγωγής όσο και τον τρόπο άσκησης της μακροοικονομικής της πολιτικής, η παγκόσμια οικονομική ολοκλήρωση και η αυξημένη οικονομική αλληλεξάρτηση των κρατών δημιούργησε σημαντικούς περιορισμούς στην οικονομική διακυβέρνηση των κρατών. Σε αυτό συνέβαλε και η σχεδόν ταυτόχρονη ολοκλήρωση του χρηματοοικονομικού και χρηματοπιστωτικού συστήματος. Σε αυτά τα πλαίσια, ο κύριος στόχος της εθνικής οικονομικής πολιτικής ήταν η διατήρηση της μακροχρόνιας διεθνής ανταγωνιστικότητας του κράτους υπό τον περιορισμό του ισοζυγίου πληρωμών.

Όμως, γενικά κάθε προσπάθεια αποδοτικής και αποτελεσματικής οικονομικής διακυβέρνησης, είτε αυτή έχει τις ρίζες στην κεϋνσιανή είτε στην μονεταριστική ρητορική, δημιουργεί ένα δίλλημα-διαμάχη περί δημοκρατικής νομιμοποίησης. Η δημοκρατική νομιμοποίηση έχει δύο κυρίως διαστάσεις α. μια προσανατολισμένη στις εισροές (input-oriented legitimacy), την «κυβέρνηση από το λαό» όπου οι συλλογικά δεσμευτικές αποφάσεις πηγάζουν από την αυθεντική έκφραση των προτιμήσεων του εκλογικού σώματος και β. μια προσανατολισμένη στις εκροές (output-oriented legitimacy), την «κυβέρνηση για το λαό» όπου οι συλλογικά δεσμευτικές αποφάσεις πρέπει να υπηρετούν το «κοινό συμφέρον» του εκλογικού σώματος. Στην πρώτη περίπτωση, οι κυβερνήσεις είναι υπόλογες για τις επιλογές πολιτικής που κάνουν και οι οποίες έρχονται σε σύγκρουση με τα πολιτικά συμφέροντα του εκλογικού σώματος, ενώ στην δεύτερη οι κυβερνήσεις μπορεί να τιμωρούνται εάν τα αποτελέσματα των κυβερνητικών πολιτικών παραβιάζουν τις πολιτικές ανησυχίες των διακυβερνωμένων. Στην δεύτερη περίπτωση, η υπακοή εξασφαλίζεται γιατί, είτε τα μεμονωμένα άτομα είτε η εθελοντική συνεργασία των μελών, δεν μπορούν να υποκαταστήσουν τον ρόλο της κυβέρνησης στην επίλυση συγκεκριμένων προβλημάτων. Και στις δύο περιπτώσεις αυτό που παίζει σημασία είναι η πολιτική υποστήριξη της κυβέρνησης.

Άρα, το θέμα της δημοκρατικής νομιμοποίησης της κυβέρνησης επηρεάζεται από την μια πλευρά από την σχέση της με του πολίτες στους οποίους είναι υπόλογη και από την άλλη από την αποτελεσματικότητα των κυβερνητικών πολιτικών. Στην Ελλάδα σήμερα είναι προφανές πως έχουμε πέσει σε μια παγίδα νομιμοποίησης. Η κυβέρνηση στην προσπάθεια της να υπηρετήσει το «κοινό συμφέρον» μέσω της εφαρμογής των πολιτικών της λιτότητας στην πράξη υποβαθμίζει την input-oriented νομιμοποίηση και το αντίστροφο. Στην πραγματικότητα, η παγίδα εξαρτάται όχι μόνο από τον τύπο των οικονομικών προκλήσεων που αντιμετωπίζουμε αλλά και από την επιλογή του παραδείγματος που θα διαλέξουμε για την επίλυση της κρίσης (κεϋνσιανό, μονεταριστικό, μαρξιστικό;). Αυτό που θα πρέπει να κατανοήσουμε είναι πως το κύριο θέμα που θα έπρεπε να μας απασχολεί είναι η αποτελεσματικότητα του ελληνικού καπιταλιστικού μοντέλου και όχι ο μετασχηματισμός του όπως ανεύθυνα προτείνεται από την αξιωματική αντιπολίτευση και άλλα πολιτικά κόμματα. Το γιατί συμβαίνει αυτό θα εξηγήσουμε παρακάτω.

Ναι, είναι γεγονός πως η ελληνική κυβέρνηση εφαρμόζει ένα πρόγραμμα με σοβαρά ελλείμματα δημοκρατικής νομιμοποίησης. Όσον αφορά την output-oriented νομιμοποίηση η κυβέρνηση με το σχέδιο διάσωσης, το μνημόνιο, τις πολιτικές λιτότητας και τις προσπάθειες για μεταρρύθμιση και εξυγίανση του δημόσιου τομέα μπορεί να υποστηρίξει πως εφαρμόζει σκληρές πολιτικές που υπηρετούν το «κοινό συμφέρον» και έως ένα βαθμό αυτές γίνονται αποδεκτές. Όμως οι ψηφοφόροι πολλές φορές δεν είναι δίκαιοι και η κυβέρνηση μπορεί να τιμωρηθεί ακόμα και για αποτελέσματα τα οποία δεν ελέγχει. Επίσης, πολλές φορές αυτό που παίζει σημαντικό ρόλο στις αποφάσεις του εκλογικού σώματος είναι οι σχετικές απόψεις του για διάφορα θέματα. Έτσι, οι πολιτικές λιτότητας ή το σχέδιο διάσωσης της Ελλάδας δεν είναι μόνο ανεπιθύμητες αλλά ισοδυναμούν και με την πολιτική καταστροφή της χώρας. Έστω και εάν οι πολιτικές της κυβέρνησης υπηρετούν το «κοινό συμφέρον» δεν είναι σίγουρο πως θα αυτή θα ευεργετηθεί από την ικανοποίηση αυτών. Από την άλλη, η δημοκρατία σχετίζεται με την συλλογική αυτοδιάθεση παρά με την ικανοποίηση των επιθυμιών. Σε πολλές περιπτώσεις μπορεί μια κυβέρνηση να υποστηρίξει σκληρές και οδυνηρές επιλογές μόνο εάν αυτές μπορούν να δικαιολογηθούν δημόσια και στοχεύουν στην επίτευξη των συλλογικών στόχων της πολιτείας. Όμως, πολλές φορές όταν οι επιλογές έχουν επιβληθεί από τρίτους δεν μπορεί να δικαιολογηθούν.

Σήμερα, είναι γεγονός πως το μεγαλύτερο μέρος του ελληνικού λαού δεν υποστηρίζει τις επιλογές της κυβέρνησης για αυτό και εν μέρει αυτές δεν νομιμοποιούνται. Η σημερινή κυβέρνηση δυστυχώς δεν μπορεί να νομιμοποιήσει τις επιλογές για σκληρή λιτότητα στην βάση των ελληνικών παραδοσιακών αξιών όπως για παράδειγμα έκανε η κυβέρνηση της Θάτσερ στην Μεγάλη Βρετανία. Επίσης, η σημερινή κυβέρνηση δεν έχει στον έλεγχο της όλα τα εργαλεία πολιτικής που θα της επέτρεπαν να μετριάσει τις συνέπειες της πολιτικής της και το κυριότερο το πρόγραμμα το οποίο εφαρμόζει της επιβλήθηκε από τρίτους. Στην πράξη, στην Ελλάδα αυτή την στιγμή οποιαδήποτε κυβέρνηση θα ήταν δύσκολο να νομιμοποιήσει τις αποφάσεις που θα έπαιρνε γιατί οποιεσδήποτε αποφάσεις επιφέρουν σύγκρουση ανάμεσα στις δυο διαστάσεις της νομιμοποίησης. Ποιες είναι οι αυθεντικές εκφράσεις των προτιμήσεων του εκλογικού σώματος σήμερα; Ποιες είναι οι συλλογικές αποφάσεις που υπηρετούν το συλλογικό καλό; Έρχονται σε σύγκρουση μεταξύ τους; Είναι φανερό πως οι προτιμήσεις του εκλογικού σώματος δεν ταυτίζονται με τις πολιτικές που υπηρετούν το «κοινό συμφέρον».

Τα μέτρα λιτότητας και το μνημόνιο είναι ένα πολύ καλό παράδειγμα για να εξηγήσουμε πως δημιουργείται η παγίδα νομιμοποίησης. Από την μια πλευρά, τα μέτρα αυτά αποτελούν τις αναγκαίες και ικανές προϋποθέσεις για να παραμείνει η Ελλάδα μέλος της ευρωπαϊκής οικογένειας. Αδιαμφισβήτητα, αυτός ο στόχος είναι στρατηγικής σημασίας και υπηρετεί το «κοινό συμφέρον». Το γεγονός αυτό μάλιστα καταγράφεται και από μια σειρά από δημοσκοπήσεις που έγιναν τα τελευταία χρόνια και δείχνουν την μεγάλη πλειοψηφία του ελληνικού λαού να υποστηρίζει την συμμετοχή της Ελλάδας στην ΕΕ. Από την άλλη όμως πλευρά, όσον αφορά την διάσταση της input-oriented νομιμοποίησης, οι πολιτικές της λιτότητας και του μνημονίου δεν είναι η αυθεντική έκφραση των προτιμήσεων του εκλογικού σώματος. Σύμφωνα με μια τελευταία δημοσκόπηση, στην πρόθεση ψήφου τα δυο κόμματα της συγκυβέρνησης συγκεντρώνουν μαζί περίπου το 30-31%. Από την άλλη, τα υπόλοιπα κόμματα που στηρίζουν την καταγγελία του μνημονίου και την έξοδο της Ελλάδας από το ευρώ συγκεντρώνουν συνολικά περίπου το 40-45%. Είναι φανερό πως στην Ελλάδα το μεγαλύτερο ποσοστό του εκλογικού σώματος στηρίζει κόμματα που θέλουν την ανατροπή του μνημονίου και των μέτρων λιτότητας. Εδώ, όμως παρουσιάζεται ένα μεγάλο δίλλημα. Δεν μπορούμε να παραμείνουμε μέλη της ΕΕ όπως το «κοινό συμφέρον» προστάζει και την ίδια στιγμή να μην ακολουθήσουμε τις πολιτικές λιτότητας όπως οι προτιμήσεις του εκλογικού σώματος επιβάλλουν. Να το πούμε διαφορετικά, οι κυβερνητικές πολιτικές που μπορεί να νομιμοποιούνται σύμφωνα με την output-oriented διάσταση της νομιμοποίησης δεν μπορούν ταυτόχρονα να νομιμοποιούνται σύμφωνα με την input-oriented διάσταση της. Για να το καταλάβουμε καλύτερα, μια συγκεκριμένη πολιτική μπορεί να νομιμοποιείται και να από-νομιμοποιείται ταυτόχρονα. Αυτό σημαίνει πως σήμερα εξαιτίας του διχασμού της ελληνικής κοινωνίας η έννοια της νομιμοποίησης έχει αυτό-καταργηθεί. Για αυτό το λόγο μπορούν και εμφανίζονται στην ελληνική πολιτική και κοινωνική ζωή παραστρατιωτικές και νεοναζιστικές οργανώσεις όπως η χρυσή αυγή.

Ότι ισχύει όμως σήμερα για την κυβέρνηση της ΝΔ θα ισχύσει ίσως αύριο και για μια ενδεχόμενη κυβέρνηση του ΣΥΡΙΖΑ. Για αυτό το λόγο τα στελέχη του θα πρέπει να ανησυχούν ιδιαίτερα. Εάν για παράδειγμα το ΣΥΡΙΖΑ κερδίσει τις επόμενες εκλογές κάθε φορά που θα προσπαθεί είτε να αλλάξει το οικονομικό-πολιτικό κλίμα στην Ελλάδα, είτε να μετασχηματίσει το παραγωγικό μοντέλο της οικονομίας, είτε να οδηγήσει την χώρα εκτός ΕΕ, το κυβερνητικό επιτελείο, όποιο και να είναι αυτό, θα αντιμετωπίζει ένα ακόμα σοβαρότερο πρόβλημα νομιμοποίησης. Αυτή την φορά όμως το πρόβλημα θα είναι αντίστροφο. Άρα, σήμερα το κυριότερο ερώτημα που θα πρέπει τα στελέχη του ΣΥΡΙΖΑ να απαντήσουν είναι το εάν μπορούν οι μελλοντικές επιλογές τους να νομιμοποιηθούν δημοκρατικά. Η απάντηση όμως είναι μια. Με κανένα τρόπο. Στην προσπάθεια τους να ικανοποιήσουν τους ψηφοφόρους τους, προσφέροντας τους ότι εκείνοι πιστεύουν ότι επιθυμούν (input-oriented legitimization) την ίδια στιγμή θα πάρουν αποφάσεις που θα έρθουν σε σύγκρουση με τα γενικότερα ελληνικά συμφέροντα, το «κοινό συμφέρον» (output-oriented legitimization). Πολύ απλά δηλαδή, η δημοκρατική νομιμοποίηση που ενστερνίζεται και διακηρύττει το ΣΥΡΙΖΑ προϋποθέτει σύγκρουση με το ήδη θεσπισμένο παγκόσμιο οικονομικό και πολιτικό σύστημα. Αυτό μάλλον θα οδηγήσει την Ελλάδα στην αφάνεια και στον παραγκωνισμό. Όλα αυτά χωρίς να είμαστε σίγουροι, ούτε για την αποτελεσματικότητα των πολιτικών τους, ούτε και για το εάν θα καταφέρουν να ικανοποιήσουν τις προτιμήσεις του εκλογικού σώματος. Για αυτό το πιο σημαντικό ερώτημα που σήμερα καλείται να απαντήσει ο ΣΥΡΙΖΑ, το οποίο δεν έχει καταφέρει μέχρι στιγμής να το κάνει, γεγονός που υποβαθμίζει στο μέγιστο βαθμό την αξιοπιστία του, είναι ποιο είδος οικονομικής πολιτικής θα ακολουθήσει η οποία θα είναι δημοκρατικά νομιμοποιημένη και ταυτόχρονα να προστατεύει στο μέγιστο βαθμό το «κοινό συμφέρον».

Μέχρι στιγμής η οικονομική πολιτική του ΣΥΡΙΖΑ όπως και άλλων πολιτικών κομμάτων νομιμοποιείται στην βάση αφελών και λαϊκίστικων ισχυρισμών περί «υποδούλωσης» της Ελλάδας, η οποία όπως περιγράψαμε παραπάνω, είναι η άλλη όψη του ίδιου νομίσματος και η οποία συντελεί στην δημιουργία της παγίδας νομιμοποίησης. Η παγίδα νομιμοποίησης, είναι αυτή που δίνει τροφή και σε παραστρατιωτικές και νεοναζιστικές οργανώσεις όπως η χρυσή αυγή. Εάν όλα τα άλλα κόμματα κατηγορούν τα κόμματα της συγκυβέρνησης για υποδούλωση της Ελλάδας, εξαιτίας των μη-δημοκρατικά νομιμοποιημένων αποφάσεων της, τότε ουσιαστικά νομιμοποιούν τις δράσεις της χρυσής αυγής. Δηλαδή, εάν όλα όσα συμβαίνουν γύρω μας τα δικαιολογούμε στην βάση της ύπαρξης των μνημονίων και της λιτότητας την ίδια στιγμή νομιμοποιούμε κάθε τι που έρχεται σε αντίθεση με αυτά. Και όλα αυτά γιατί στην Ελλάδα τίθεται σήμερα, σε αντίθεση με τον υπόλοιπο κόσμο, σοβαρό θέμα μετασχηματισμού της ελληνικής οικονομίας στην βάση ενός αστήρικτου τόσο ιστορικά όσο και λειτουργικά αριστερού παραδείγματος. Για να είμαστε δίκαιοι βέβαια, το γεγονός αυτό οφείλεται και στην αναποτελεσματικότητα των ελληνικών κυβερνήσεων τα τελευταία 30 χρόνια. Το είχαμε τονίσει άλλωστε εξαρχής «η δημοκρατική νομιμοποίηση ταυτίζεται με την αποτελεσματικότητα των καπιταλιστικών οικονομιών και των κυβερνήσεων τους και όχι με ζητήματα μετασχηματισμού τους».

Πηγή: http://www.skai.gr/news/opinions/article/242515/i-pagida-dimokratikis-nomimopoiisis-/#ixzz2fzahbTIB
Follow us: @skaigr on Twitter | skaigr on Facebook

Οι μεγάλες προκλήσεις της Ευρωπαϊκής πολιτείας

2013-06-02T14:05:00.001+03:00

Οι μεγάλες προκλήσεις της Ευρωπαϊκής πολιτείας

Η Οικονομική Κρίση στην Ελλάδα και η Ευρώπη

2013-05-17T10:09:00.002+03:00

Η Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) στο προσεχές μέλλον έχει να αντιμετωπίσει σοβαρές προκλήσεις που επηρεάζουν ήδη την μακροχρόνια, ισορροπία, σταθερότητα και βιωσιμότητα της. Αυτές οι προκλήσεις μπορούν καλύτερα να μελετηθούν σε δύο κυρίως επίπεδα. Στο ευρωπαϊκό επίπεδο θα πρέπει να δώσει άμεσα λύσεις σχετικά με την ευρωπαϊκή οικονομική διακυβέρνηση και ειδικότερα στο πώς τα κράτη μέλη θα μπορούν να απολαμβάνουν όλα τα πλεονεκτήματα της νομισματικής ένωσης ελαχιστοποιώντας το κόστος από την συμμετοχή τους σε αυτή. Στο εγχώριο επίπεδο η ΕΕ θα πρέπει να βρει τρόπους για την πραγματική σύγκλισή των κρατών μελών όχι μόνο στον οικονομικό αλλά και στο πολιτικό και θεσμικό τομέα.

Το Ευρωπαϊκό επίπεδο

Η κρίση χρέους των περιφερειακών κρατών της Ευρωζώνης μας δείχνει πως το πλαίσιο της ΟΝΕ είναι ένα αρκετά περίπλοκο περιβάλλον για πολλά κράτη μέλη της ΕΕ αφού αυτά παραμένουν ευπαθή στις πολιτικές και οικονομικές διαταραχές που συμβαίνουν αρκετά συχνά στον ευρωπαϊκό χώρο κυρίως εξαιτίας των συγκρούσεων συμφερόντων, των προτιμήσεων των κρατών μελών καθώς και της έλλειψης συντονισμού της μακροοικονομικής και μικροοικονομικής πολιτικής. Σε αυτό το πλαίσιο ο De Grauwe (2010, σελ. 172) αναφέρει πως «Μεγάλες περιοχές οικονομικών πολιτικών παραμένουν στα χέρια των εθνικών κυβερνήσεων δημιουργώντας ασύμμετρες διαταραχές οι οποίες υποβιβάζουν την βιωσιμότητα της νομισματικής ένωσης».

Η αποτελεσματικότητα του Ευρωπαϊκού νομισματικού πλαισίου μπορεί καλύτερα να αναλυθεί μέσω της εφαρμογής των κριτηρίων των άριστα νομισματικών περιοχών όπως αυτές αναπτύχτηκαν από τον Mundell (1961) και αργότερα από τον McKinnon (1963) και τον Kennen (1969) καθώς και από την αξιολόγηση των ευπαθειών των κυριότερων πολιτικών και οικονομικών θεσμών του ευρωπαϊκού χώρου. Η οικονομική και πολιτική ολοκλήρωση καθώς και η οικονομική σύγκλιση της Ελλάδας στην Ευρωζώνη δεν ήταν ποτέ ικανοποιητική. Έτσι, η ελληνική συμμετοχή στην ΕΕ μπορεί να υποτεθεί πως βασίστηκε σε πολιτικές αποφάσεις.

Αυτό το πλαίσιο μαζί με τις ελληνικές δομικές, πολιτικές και οικονομικές αδυναμίες δημιουργεί ουσιαστικά ένα εκρηκτικό μείγμα συνθηκών μακροχρόνια. Σύμφωνα με τον Wyplosz (2006, σελ 220) «Εάν η Ευρώπη δεν είναι Άριστη Νομισματική Περιοχή και αποφασίσει να δημιουργήσει ένα κοινό νόμισμα, τότε θα υπάρξει σοβαρό κόστος. Εάν αυτό το κόστος είναι υψηλό και τα πολιτικά κριτήρια δεν θα ικανοποιηθούν, τότε θα αποτύχει». Για να μπορέσουμε δηλαδή να αξιολογήσουμε την μακροχρόνια βιωσιμότητα της Ευρωζώνης, χρειάζεται να επικεντρωθούμε στις πολιτικές και οικονομικές συνθήκες οι οποίες οδήγησαν στην ύπαρξη της.

Κάτω από αυτές τα συνθήκες πολλές ευρωπαϊκές χώρες, ανάμεσα τους και η Ελλάδα, παραμένουν ανίκανες να ανεχθούν το ευπαθές και μονομερές, αδύναμο πολιτικό και οικονομικό ευρωπαϊκό νομισματικό πλαίσιο μέσα στο οποίο χάνουν αρκετά στοιχεία της πολιτικής και οικονομικής τους κυριαρχίας. Όσο αυτές οι χώρες παραμένουν ανίκανες να ανταποκριθούν τον οικονομικό ανταγωνισμό που παρατηρείτε στα πλαίσια της Ευρωζώνης και όσο καμία δομική ή θεσμική αλλαγή δεν γίνεται στο σύστημα της ευρωπαϊκής οικονομικής διακυβέρνησης, τόσο αυτό το πλαίσιο μετασχηματίζεται σε μια πολιτική και οικονομική παγίδα για τα κράτη μέλη. Δεν θα πρέπει να ξεχνάμε πως αυτή η παγίδα δημιουργήθηκε από το γεγονός ότι πολλά κράτη μέλη συμμετέχουν στην Ευρωζώνη κυρίως και εξαιτίας του ρόλου της πολιτικής σε όλες τις διαδικασίες ένταξης.

Το Ελληνικό επίπεδο

Όσον αφορά τώρα την περίπτωση της Ελλάδας δεν θα πρέπει να ξεχνάμε πως τα τελευταία 30 χρόνια τα ποσοστά μεγέθυνσης της χώρας καθώς και οι ελληνικοί οικονομικοί δείκτες είναι μάλλον παραπλανητικοί για να ερμηνεύσουν την κρίση της ελληνικής πολιτείας. Η οικονομική σύγκλιση με την ΕΕ δεν ήταν μόνο ονομαστική αλλά και δεν ακολουθήθηκε την αναγκαία πολιτική και θεσμική σύγκλιση. Για αυτό το λόγο οι πολιτικές και θεσμικές ανεπάρκειες της ελληνικής πολιτείας θεωρείται πως είναι οι βασικές αιτίες κατάρρευσης της ελληνικής οικονομίας.

Σε αυτά τα πλαίσια, το ελληνικό μοντέλο πολιτικής και θεσμικής ανάπτυξης καθώς και το μοντέλο διακυβέρνησης της χώρας μπορεί να θεωρηθεί πως έχουν παίξει καθοριστικό ρόλο στην οικονομική αποτυχία της χώρας. Έτσι, μια σειρά από πολιτικούς παράγοντες μπορούν να αναλυθούν σαν οι βασικοί συντελεστές της κρίσης. Η ανάπτυξη του κρατισμού, ο αποτυχημένος εξευρωπαϊσμός της χώρας, τα υψηλά επίπεδα διαφθοράς, η επίδραση των συνδικάτων και των διάφορων ομάδων συμφερόντων στον σχηματισμό των οικονομικών πολιτικών, το ευπαθές μοντέλο διακυβέρνησης, ο λαϊκισμός και το ασταθές πολιτικό και κοινοβουλευτικό καθεστώς είναι ανάμεσα στου κύριους συντελεστές οι οποίοι έχουν συνεισφέρει στην κρίση τα τελευταία 30 χρόνια.

Φαίνεται πως όλες οι προσπάθειες για εκσυγχρονισμό και εξευρωπαϊσμό της ελληνικής κοινωνίας όχι μόνο απέτυχαν να δημιουργήσουν ένα σταθερό πολιτικό και οικονομικό σύστημα, αλλά ουσιαστικά νομιμοποίησαν ένα ώριμο πελατειακό σύστημα σαν το κύριο χαρακτηριστικό της ελληνικής πολιτείας. Όλοι οι παραπάνω συντελεστές συνδέονται άμεσα και έμμεσα με αυτό το πελατειακό σύστημα το οποίο αναπτύχθηκε στην Ελλάδα τα τελευταία 30 χρόνια και το οποίο επίσης ευθύνεται για την κρίση. Οι πολιτικές ελίτ ουσιαστικά χρησιμοποίησαν τους νέους πολιτικούς θεσμούς που δημιουργήθηκαν στα πλαίσια της ΕΕ μέσω των οποίων επέκτειναν τα δίκτυα πατρωνίας τους γεωγραφικά και λειτουργικά. Ακόμα και εάν τα πολιτικά κόμματα αναγνώριζαν την αναγκαιότητα για μεταρρυθμίσεις και πραγματικό εκσυγχρονισμό της ελληνικής πολιτείας, ταυτόχρονα υποβίβαζαν κάθε προσπάθεια για μεταρρυθμίσεις και εκσυγχρονισμό (Sklias και Maris, 2013).

Έτσι, οι πολιτικές αιτίες του ελληνικού προβλήματος δεν είναι ίδιες με τα άλλα υπερχρεωμένα ευρωπαϊκά κράτη. Είναι πολύ δύσκολο για το ελληνικό πολιτικό σύστημα να αλλάξει αξιόλογα. Τα αιτήματα των ευρωπαίων αξιωματούχων και της τρόικάς για ένα μικρότερο και πιο αποδοτικό κράτος με αυτό τον τρόπο μπορεί να είναι από την μια πλευρά κατανοητά αλλά απαιτούν από την άλλη την ελληνική πολιτική κουλτούρα να αλλάξει δραματικά σε ένα τόσο σύντομο χρονικό διάστημα. Αυτό όμως δεν είναι εύκολη δουλειά για να γίνει και μάλλον είναι απίθανο να πραγματοποιηθεί βραχυχρόνια.

Συμπεράσματα

Αυτές οι πολιτικές και θεσμικές ανισορροπίες μας κάνουν να ανησυχούμε ακόμα περισσότερο για το μέλλον της Ευρώπης. Από την μια πλευρά η ΕΕ δεν είναι δεδομένο πως θα μπορέσει να αλλάξει αξιόλογα κατά την διάρκεια αυτής της κρίσης έτσι ώστε να ενσωματώσει πολλά από τα αναγκαία στοιχεία που θα την κάνουν αλώβητη και θα τις προσφέρουν τις προϋποθέσεις μακροχρόνιας ισορροπίας και σταθερότητας. Από την άλλη δημιουργούνται σοβαρά ερωτήματα που αφορούν την πραγματική σύγκλιση των κρατών μελών σε όλα τα επίπεδα. Αυτές οι διαφορές στην πολιτική κουλτούρα των κρατών μελών φαίνεται πολλές φορές όχι μόνο ότι είναι αγεφύρωτες αλλά ταυτόχρονα και καταστροφικές όπως έδειξε η περίπτωση της Ελλάδας. Απομένει να δούμε εάν η ΕΕ καταφέρει να απαντήσει θετικά στις παραπάνω προκλήσεις. Εάν όχι, τότε χρησιμοποιώντας μια έκφρασή του Keynes μάλλον οι πύλες της κολάσεως θα ανοίξουν.

Βιβλιογραφία

De Grauwe, P. (2010) ‘The Fragility of the Eurozone’s Institutions’, Open Economies Review, Vol. 21, No. 1, 167–174.

Kenen, P. (1969) ‘The Theory of Optimum Currency Areas’, in Mundell, R. and Swoboda, A. (Eds): Monetary Problems of the International Economy, Chicago University Press, Chicago.

McKinnon, R. (1963) ‘Optimum Currency Areas’, American Economic Review, Vol. 53, No. 4, 717–725.

Mundell, R. (1961) ‘A Theory of Optimal currency Areas’, American Economic Review, Vol. 51, No. 4, 657–665.

Sklias, P. and Maris, G. (2013) ‘The Political Dimension of the Greek Financial Crisis’, Perspectives on European Politics and Society, Vol. 14, No. 1, 144-164.

Wyplosz, C. (2006) ‘European Monetary Union: The Dark Sides of a Major Success’, Economic Policy, Vol. 21, No. 46, 207–261.

The Political Dimension of the Greek Financial Crisis

2013-05-09T14:45:00.000+03:00

Abstract

Many scholars have tried to comprehend and analyse the root causes of the Greek economic crisis. In the majority of these analyses, a series of economic factors were mainly highlighted as the key to understanding the nature of the problem. While these factors are profound aspects of the Greek financial and economic failure, they are only a part of the reality. The root causes for the Greek crisis can be found within the Greek political and institutional model of development and its model of governance. In this paper a series of political factors are highlighted as the key factors of this crisis. The development of statism, the failed Europeanization, the high level of corruption, the impact of syndicates and interest groups on the formation of economic policies, the skewed model of governance, populism and the unstable political and parliamentary regime are the most profound. The Greek crisis has a political element that cannot be overlooked and it is highly different than any other European country. This political element makes us worry about the future of the Greek crisis and the EU.

Reassessment of the OCA Criteria in the Euro Area: The Case of Greece

2013-01-07T16:17:00.001+02:00

Abstract

The Greek crisis should not be considered an unexpected phenomenon. On the contrary, it has been caused by, among other things, rushed political decisions, incomplete EU institutions of governance and hidden political and economic causes. We analyze the optimality and effectiveness of the European monetary framework on two different levels, first by applying the OCA criteria to the EMU. Second, by evaluating the main political and economic institutions and their vulnerabilities within the European level. We claim that many European countries, including Greece and other countries of Southern Europe remain unable to afford the vulnerable and one-sided, weak political and economic European monetary context. Additionally, we claim that unless deep governance structures emerge, a possible enlargement of the eurozone could create more costs than benefits for both the candidate members and the Eurozone itself.

JEL Code: G01, F50

Key words: Political Economy, Optimal Currency Areas, Greek crisis, EMU, European Governance

Introduction

In 1991, the Maastricht Treaty was signed by all the European member states. The unique project marked the end of long road efforts to establish the European Monetary Union (EMU). From its early beginning the EMU was a result of intergovernmental bargaining by the most powerful European countries in order to overcome global, regional and national challenges (Moravcsik, 1998; Hosli 2000). However, twenty years later, the Greek crisis revealed that the EMU’s framework is a complex political and economic environment in which many peripheral European economies remain vulnerable to the political and economic shocks that can happen on a regular basis mainly because of conflicted national interests and preferences at the European level. In this regard, De Grauwe (2010e, p.172) argues that ‘large areas of economic policies remain in the hand of national governments creating asymmetric shocks that undermine the sustainability of the monetary union’. Thus, the weak European politico-economic institutional context, in which the current Greek crisis was developed, has also contributed to the current crisis.

The effectiveness of the European monetary framework can be better analyzed through the application of the optimal currency areas (OCA) criteria as it was first developed by Mundell (1961) and later by McKinnon (1963), and Kennen (1969) together with the evaluation of vulnerabilities of the main political and economic institutions. The economic and political integration and convergence of Greece within the Eurozone has never been satisfactory or real. In fact, Baldwin (2001) believes that Luxemburg was the only country which fulfilled all the Maastricht criteria for membership. Thus, the Greek membership within the European Union was, from its beginning, a rushed political decision. This context, together with the Greek political and economic structural deficiencies (Sklias and Galatsidas, 2010) and the continuous neglect of the EMU’s norms (Kosters, 2010a) creates an explosive mixture of conditions that in the long run will have a negative impact on both regionally and globally. As Wyplosz (2006, p.220) stated ‘If Europe is not an OCA and yet decides to create a common currency, there will be economic costs. If these costs are high and the political criteria are not met, the undertaking will fail’. As a result, in order to assess the long-run sustainability of the Eurozone we need to focus on both the political and economic conditions that led to its existence.

Thus, this paper intends to analyze the European political and economic context in which the Greek crisis was developed. As it will be argued many European countries, including Greece and other countries of Southern Europe remain unable to afford the vulnerable and one-sided, weak political and economic European monetary context within which they lose important elements of their political and economic sovereignty. Thus, as long as these countries remain unable to afford the economic competition within the Eurozone and as no structural improvement can be observed within the whole system of the European economic governance, then the European monetary framework is potentially transformed to a political and economic trap. This trap was developed because in fact the European area is not an optimal currency area and many European countries joined the European Union politically. This omission is also responsible for the current crisis together with the neglect of the European political leaders to create a sustainable system of the European economic governance because of their national interests. Moreover, unless deep governance structures emerge, a possible enlargement of the Eurozone could create more costs than benefits for both the candidate members and the Eurozone itself. Under these conditions the EU will remain unstable in the long run.

First, we apply the first three OCA economy-related criteria for the case of Greece, those being labor mobility, production diversification, and openness. Second, we assess the remaining three criteria, namely, the homogeneous preferences, the fiscal transfers and the solidarity which are related not only to the level of European economic performance but also to political and institutional vulnerabilities that can be observed at the European level. In this framework we also assess whether the European Central Bank (ECB) or the Stability and Growth Pact (SGP) are as effective as the European member states need. Then, we argue that the possibility of future crises will be increased, especially when the NMS join the EMU. Finally, we make specific recommendations for future thought and consideration, focusing on the European economic governance structure.

The Application of the OCA Criteria to the EMU.

The OCA theory is an adequate means for assessment of the European monetary project. However, its significance affected neither the Maastricht Treaty nor the formation of convergence criteria. The Maastricht Treaty was affected only by a few and, as it proved later, controversial publications like the Delors Report. The policy makers and politicians omitted the fact that Europe is not a perfect OCA, contrary to what many important studies for example Eichengreen (1991) and Bayoumi and Eichengreen (1992) had argued, and thus the creation of a solid European economic and political architecture failed. Consequently, the whole European economic governance was limited by some inefficient and insufficient economic and political institutions and policy goals. Such failures and omissions are responsible for today’s European governance problems.

For the application of the OCA Baldwin and Wyplosz (2006) propose six criteria in order to answer the question of whether one country is able or unable to participate in a monetary union. These criteria can either be based on economic factors like labour mobility, production diversification, and openness or on semi-economic semi-political elements like the possibility of fiscal transfers, homogeneous preferences and the solidarity criterion. According to them, European countries do not satisfy either the labour mobility or the fiscal transfer criterion, they only partly satisfy the homogeneity of preferences criterion and it is very unclear whether there exists a common sense of solidarity. Instead, the European countries satisfy the trade openness and the production diversification criteria. However, a closer look at the data reminds us that Greece was an exception.

However, one could ask if is it too early to assess whether the Eurozone fails to determine the OCA (Wyplosz, 2006). The European economic crisis which started in Greece nearly 3 years ago is a sign of a negative answer to the question. Within the EMU there exist major economic divergencies on Gross Domestic Product (GDP), employment, labour productivity, budget deficits and debt. The partial fulfillment of the OCA criteria and the partial integration prescribed to a large extent the fact that the participation within the EMU could create many disadvantages and costs for the majority of European countries as the process of the monetary unification was a political project based on national preferences and interests.

It is now obvious that many critical elements of OCA theory was disregarded by many European political leaders. The first critical issue which is related to Mundell’s OCA theory is the incidence of asymmetric shocks which are directly related to labour mobility and wage rigidities. According to the OCA framework many argued that the United States (US) is in a much better position than the European Union to form a monetary union because its regions can adapt to asymmetric shocks better than the EU’s regions and, in fact, labour mobility at the European level is lower than that in the US (Eichengreen, 1990; Bayoumi and Eichengreen, 1992). Barry Eichengreen (1990b) also argued that within the U.S. there is a faster labour market adjustment than within the Euro area. This suggests that when an asymmetric shock, either supply or demand, happens within the Euro area the member states are unable to act against this shock because of such a lack in labour mobility. Thus, because of the low level of labour mobility and existence of major wage rigidities within the Eurozone there are substantial limits on the EU’s ability to absorb the negative supply and demand shocks (Dibooglu and Horvath, 1997).

The current global financial and economic crisis that started in the US in 2007 proved that peripheral European countries are not only affected by very different economic shocks, but in contrast to the core countries, they have less ability to surpass these negative shocks because of major flaws in the European economic architecture. Within the Eurozone there is no official and effective mechanism to compensate the negative shocks. Thus, Greece, was unable theoretically and empirically to manage the economic shocks.

Applying the first OCA criterion to the Greek case Table 1 shows the existence of substantial asymmetries in supply and demand shocks. In conjunction with the fact that within the Eurozone labour mobility and wage flexibility are not of an adequate level (Fink and Salvatore, 1999) the members cannot respond effectively to major economic disturbances. As it had been argued ‘Greece and

Italy

in 2003 had the last two degrees in labour force participation within the Eurozone’ (Angeloni, Flad, and Mongelli, 2007, p.383). Many of the NMS had better degrees of labour force participation. This implies that important factors remain immobile even within the Greek region and the asymmetric costs for many peripheral countries are much higher than the core European countries. For example, Wyplosz (2006, p.220) stated that ‘Greece is the only country found to have undergone asymmetric shocks for all three variables’ (GDP growth, inflation, and unemployment).

Table 1. Correlation Coefficients of Supply and Demand Shocks in Germany with Other European Countries

	Supply Shocks	Demand Shocks
Germany	1	1
France	0,54	0,35
Belgium	0,61	0,33
Netherlands	0,59	0,17
Denmark	0,59	0,39
United Kingdom	0,11	0,16
Italy	0,23	0,17
Spain	0,31	-0,07
Ireland	-0,06	-0,08
Portugal	0,21	0,21
Greece	0,14	0,19

Source: Bayoumi and Eichengreen (1992).

In this regard, Greece is much less equipped to overcome these asymmetric shocks than Germany because of the subjective and objective costs of moving away, the cultural differences and the differences in language compared to the other European countries which are huge. Even though the existence of significant shocks and asymmetries within the Eurozone are uncontested as well as the labour mobility and wage flexibility is lower than the US, no economic and political tool has been developed at the European level in order to overcome these flaws. As a result, for Greece and other peripheral countries the asymmetric and idiosyncratic disturbances within the Eurozone, together with the presence of labour immobility and wage rigidities, but also with the loss of any monetary policy tool make the participation a serious challenge for the country itself.

Second, following Kenen’s production diversification criterion we assume that an OCA should be created only when the member states have a well diversified level of production and exports. Does

Greece

fulfill the production diversification criterion? According to the trade dissimilarity index, it is clear that there are significant differences in terms of the effect of trade on monetary integration (Baldwin and Wyplosz, 2006). A more critical examination shows that Greece is second, behind Norway, in terms of the dissimilarity score, its economy is not as integrated with the European economy. Thus, even though there are many members that are very enthusiastic to participate in the EMU because of their economic interests, the Greek score implies that the EMU could have a negative impact on Greece. As a result, the EMU has not been advantageous for the Greece.

Third, what happened to the openness within the Eurozone? Is

Greece

an open enough economy? The majority of the members of the EMU seem to fulfill the openness criterion as they have demonstrated an increased average in ratios of exports and imports to GDP and larger pass-through coefficients at the same time. However, again

Greece

seems to be an exception. According to the Statistical Annex of European Economy (2005), Greece has the lowest average of exports and imports in relation to GDP with 25.5%. In contrast, Italy’s average is 27.9%, Portugal’s average is 36.2%, Bulgaria’s average is 65.9% and Turkey’s average is 36.5%. As a result, it can also be argued that in terms of openness Greece was unable to participate in the EMU. Again this fact was overlooked, not only by Greece, but also by the European political leaders.

The aforementioned discussion makes it evident that within the EMU there are significant differences between the countries as to what concerns the application of the first three OCA criteria that directly affect each country’s ability to overcome external shocks. In the case of Greece, the data demonstrate an adverse tendency, weakening the sustainable long term participation of the country in the Eurozone.

Institutional, Political and Economic Vulnerabilities

The OCA theory provides three more criteria for the evaluation of each country’s ability to participate in a currency union. However, the last three criteria namely, homogeneous preferences, fiscal transfers and solidarity are not related only to the European economic performance but also with political and institutional vulnerabilities that can be observed at the European level. As it will also be stated the political and institutional weaknesses at the European level affect the performance of the EMU’s member states and mainly the performance of the peripheral countries. In this regard, Greece stands alone within the European community when an economic shock directly or indirectly affects its performance.

First, the homogeneity of preferences criterion states that, any time a crisis arises, a monetary union should propose common actions on how to solve the crisis. But, do the European states share the same preferences or at least the same priorities in order to solve the problems and shocks that frequently arise within the EMU? The current crisis and especially the Greek case proved that within the EMU there is no common consensus on how to deal with crises. For the last two years the European countries have tried to compensate the negative effects of the global financial crisis on an individual basis where national preferences and interests prevail. Moreover, it is clear that Greece needs a very special monetary and fiscal policy that within the EMU is regarded as a utopia. Greece is unable to take any monetary decision and after the IMF’s intervention cannot even use its fiscal policy. Furthermore, even within the monetary field Greece and Portugal have very little in common with Germany and France. The great divergencies in the GDP, current account deficits and public debts, and inflation rates between the core European countries and the peripheral countries have caused an explosive political and economic environment within EMU.

The European context has also been transformed into a trap because of the function of its main economic institution. The ECB has been developed in order to serve as a monetary union with a rather limited sense of solidarity. Furthermore, anytime the ECB’s Executive Board follows the method of ‘one member, one vote’ and the economic cycles among the countries are unequally allocated then severe conflicts and crises can arise (Bindseil, 2001). For example, when a sudden economic shock occurs within the Eurozone, the effectiveness of the ECB is decreased. In addition, the “one-size-fits-all” monetary policy of the ECB could worsen the macroeconomic performance of many European countries like Greece. As a result, there are many flaws and deficiencies that affect the operational capacity of the ECB and pose a substantial risk to Euroland’s survival (Buiter, 1999). In this context, the majority of the peripheral countries cannot remain competitive within the Eurozone.

On the other hand, the Stability and Growth Pact (SGP) which was adopted as one of the main institutional projects for stability and growth within the Eurozone in order to overcome the limits of the fiscal autonomy of the member states and to stop the ‘free riders’(Horstmann and Schneider, 1994) seems very weak. First, its weak institutional foundation is related to the lack of accountability of the Commission (De Grauwe, 2010e). As McNamara (2005, p.156) argues ‘although the SGP has the word growth in its title, it is not likely to promote growth, but rather to be excessively restrictive’. In this respect, not only many countries like Greece have no incentive to comply with the pre-agreed rules, but also it seems that at the same time these countries have been trapped under the vulnerable institutional guidelines of the SGP, which undermines the sustainability of the Eurozone. As one can observe from Figure 1. eleven of the sixteen European countries failed to fulfill the Maastricht criterion for at least one year out of the last three.

Figure 1. Public Debt within the EU

The most important weakness of the SGP is derived from the political elements of the Excessive Deficit Procedure which was first suspended from France and Germany (Leblond, 2006; Heipertz and Verdun, 2004). Moreover, as Kosters (2010b, p.341) states ‘The acceptance of Greece into the EMU in 2001 on the basis of false budget figures, and the fact that it failed to comply with the budget criteria in every single year after its admission without being sanctioned, confirmed that the examination of adherence was too lax’. With regards to Greece’s inclusion in the Eurozone, Leblond (2006, p.986) believes that ‘It was always considered a political animal more than an economic one’. As Stark (2001) argues ‘political authorities in many member states were unaware or only vaguely aware that the signing of the Maastricht Treaty, with its requirement that excessive deficits be avoided, has limited national sovereignty in the area of fiscal policy’.

Finally, there is not only a lack of a mechanism for fiscal transfers but also a coordination mechanism between fiscal and monetary policies. The EU needs an economic institution that could organize not only the monetary but also the budgetary and fiscal policies in the Eurozone. Jovanovic (2005, p.60) states that the EU ‘unlike in the

, there is no fiscal element in the deal. Automatic fiscal transfers as built-in stabilisers do not exist’. On the other hand, there is a strong political unwillingness from many European countries to prevent the possibility of a coordination mechanism. Thus, “the one size fits all” monetary policy that cannot accommodate regional variations and lacks adequate mechanism for fiscal transfers will impede rather than promote efficient operation of the internal market’ (Gillingham, 2003, p.269). According to De Grauwe (2010c, p.3) ‘this imbalance leads to creeping divergencies between member states and there is no mechanism to correct or to alleviate them’.

The aforementioned deficiencies are important elements of the European complexities. As long as Germany and other core European countries are able to follow their own economic policies then not only will the economic divergencies within the Euro area continue to exist but also that many peripheral countries will remain, unable to resist, trapped within the euro area.

As Feldstein (1997, p.41) argued ‘Political leaders in Europe seem prepared to ignore these adverse consequences (…) though such a policy is often advocated as a way to reduce conflict within Europe, it may well have the opposite effect’. This behaviour can only be explained in the name of national preferences and interests. Theoretically, is explained through Moravcsik’s liberal intergovernmentalism (Moravcsik, 1993) and more specifically through the revised embedded intergovernmentalism in which the concerns of the stronger nation states within the Eurozone are affected by their powerful socio-economic actors (Talani, 2005; Talani, 2007; Talani, 2008). As Talani (2007, p.299) argues ‘Intergovernmentalist would predict that the interest of the most powerful member states prevail over the one of smaller states’. Thus, it is not extreme to argue that conflicts of interest can be observed among the most powerful European states the last two decades (Tombazos, 2011). As a result, the weak member states seem to be trapped by national business preferences that can modify policy decisions already agreed at the European level (Crouch, 2002). .

Eventually, we can argue that:

1. A small peripheral country like

Greece

is unable to use most of the economic and political tools that have been developed in the European context aiming at overcoming many of the regular or sudden economic and political socks within the Eurozone

2. Such countries did not initially fulfill the set criteria for participation in the EMU. In this respect, it seems that Greece entered into the European context without the qualifications required. Eventually,

Greece

entered into a vicious cycle without the necessary qualifications of eligibility.

3. Within the EMU the political and economic environment is more violent and conflicted than harmonious, although this is very difficult to be observed. Weak economies such as Greece are exposed to both internal and external shocks.

4. The politico-economic European governance framework is insufficient with many flaws and deficiencies.

5. No political-will, leadership can be identified sufficient to overcome the governance deficiencies.

The Case of the New Member States

The Greek crisis has been analysed as a phenomenon that was caused by rushed political decisions, incomplete institutions of governance, and hidden political and economic causes within the EMU. However, if this is the situation what does the case of the NMS tell us? Several studies have been developed in order to assess whether the NMS are able to participate in the EMU. The majority of these studies have concluded that their performance is at best as good as the peripheral countries (Fidrmuc and Korhonen, 2006) But, if this is the best and most optimistic scenario then we should be very concerned.

Horvath and Ratfai (2004) claim that the supply socks remain uncorrelated among Germany, France, and Italy on the one side and Czech Republic, Slovakia, Poland, Hungary, Slovenia, Estonia, Latvia and Lithuania. Moreover, Fidrmuc and Korhonen (2003) argued that there are many prospective countries with great asymmetries in business cycles. According to them only Hungary and Estonia are able to participate in the EMU without substantial and detrimental costs. Darvas and Szapary (2008) argued that not only are there substantial differences in the degree of correlation but also, in fact, these divergencies change with time creating huge gaps. In a more recent study, Mikek (2009) argued that the symmetry of shocks of both supply and demand among the old and the new member states should not be taken for granted. All the above studies conclude that the shocks for the majority of the NMS are asymmetric. A possible enlargement of the Eurozone could create in the long run more costs and problems than benefits not only for the NMS but also for the Eurozone as a whole.

Under the aforementioned analysis, one should be more critical in the question of whether a prospect enlargement will have positive effects both for the prospect countries and for the Eurozone. The Greek crisis and the majority of studies the last 20 years show that participation within the EMU is not as simple as it looks. The one-sided political decisions for membership should be avoided. The theoretical studies should influence more of the European political and economic decisions and policy making. The European context has been transformed to a big and unseen trap for the majority of the European countries which has to be taken into consideration for future enlargements. We have few reasons to believe that the new member states, the candidates and potential candidates’ countries are really different than Greece or at least if they are more capable to survive within the EMU context. Do not forget that they will loose any monetary instrument directly; they will not be able to use the money supply, exchange rate or interest rate as important policy tools. Furthermore, their fiscal policies do not ensure their success. Take for example the Greek, the Spanish, and the Portuguese cases. In addition, within the EMU the comparative advantage is transformed to an absolute advantage with huge negative consequences not only for the trade, but also for their competitiveness, exports, and growth. We have few reasons to believe that the case for the NMS is really any different. Thus, these countries do not in reality have any mechanisms to fight the asymmetries within the Eurozone. In the long run these countries will face the same problems that now Portugal, Spain and Greece have faced.

What needs to be done?

It is ironic but true, that many scholars proposed solutions for the problems of the European economic governance and it is even more ironic that none of these have been transformed into policy measures. Even today, the recently agreed solution for the Greek debt situation is not a solution at all. In contrast to the optimistic public statements, the agreement does not provide an adequate framework for solving the structural weaknesses of the Eurozone. This is because of the calculated political and economic costs for the core European countries. This means that the Eurozone will continue to trap its weaker members in a shadow and unsustainable political and economic environment. This is because a) it is a solution only for the Greek case, b) no improvements of the Eurozone’s structural economic and political governance problems can be observed c) the European leaders also failed to see that the European economic crisis calls for better coordination within the structures of European economic governance at the political and economic level. The Greek economic crisis is only a sign of how all these hidden and non-hidden economic, political and institutional characteristics affect the stability and development in Europe. But, what needs to be done?

Effective Institutions

In 1991, Barry Eichengreen (1991, p.3) wrote:

‘the establishment of a currency union in Europe will be associated with non-negligible regional problems. This makes it all the more essential to develop the political and economic institutions necessary for the smooth operation of a currency union […] the absence of comparable institutions in Europe is a serious challenge to the case for an OCA turns out to be a complicated question’.

Unfortunately, none of the established political and economic institutions contributed to the overall stability of the Eurozone. As we have already analyzed even the ECB with its “one size fits all” policy creates several problems because not all the countries are able to follow their decisions especially because significant asymmetries lie within the Eurozone. The creation of more effective political and economic institutions in order to improve the European economic and political governance is a necessity.

Alternative Adjustment Mechanism

Moreover, Eichengreen (1991) proposed a system of budgetary transfers, a possible injection of liquidity from other countries. This calls for a system of redistributive policies which also requires a central fiscal authority (Dibooglu and Horvath, 1997). There is a need for an economic institution that could organize not only the monetary but also the budgetary and fiscal policies in the Eurozone (Verdun, 2007). It is obvious that not only can no European representative for fiscal policies be found (Dominguez, 2006) but also it is clear that within the Eurozone no redistributive system exists in order to compensate for the negative asymmetries (De Grauwe, 2009a). Thus, the creation of an alternative adjustment mechanism in order to compensate for the negative asymmetric failures within the Eurozone is also being necessary.

The European Monetary Fund and the Common Euro-bond Market

The European Monetary Fund (EMF) and the Common Euro-bond Market are two more important solutions for the problems within the Eurozone (Gros and Mayer, 2010a; Gros and Mayer, 2010b; Gros and Micossi, 2008; De Grauwe and Moesen, 2009). One more step could also be the creation of a ‘clear framework to deal with the consequences of a member country’s failure to abide by the fundamental rules’ (Gros, 2010, p. 2).

Political Union

Under certain circumstances, a political union as a final outcome within the EMU is the most highly desirable outcome because the lack of a concurring political union is the most severe deficiency within the Eurozone (De Grauwe, 2006; De Grauwe, 2008; De Grauwe, 2009b). The political union not only makes the membership less costly but also reduces the asymmetries that emanate from political conflicts (De Grauwe, 2009a). Thus, its absence is regarded as a major failure. However, the EMU has few possibilities to construct an ever closer political union. One of the main reasons for this is that the citizens of the EU do not seem to share a feeling of mutual perspective that surpasses many of the nationalist propensities. The other is the political unwillingness to do it. As Dominguez (2006, p.68) observes ‘European economic integration is built on a group of countries each of which wants to stay largely as it was before integration (…) many citizens in Europe are still grappling with the question of how truly unified they care to be’. As a result, it is clear that there is an absence of the ‘deep variable’ (De Grauwe, 2009b) that is highly related with the solidarity criterion. As De Grauwe (2006, p.723) states ‘A union in which member states show zero solidarity for the plight of other states cannot hope to have a reasonable chance of survival’.

Conclusion

According to the analysis above it is not as obvious as to whether the rules and principles within the EMU are concrete and can create a solid background for viable economic and financial policies. The EMU from its early beginning was based not on each country’s ability to participate but on political reasons. Political and economic priorities have considerably overcome economic and fiscal principles in the formation and function of the EMU. However, it is obvious that the rules of the game are not viable anymore. Greece and other peripheral countries cannot afford to remain in a European context full of deficiencies, flaws and inequalities. Either as a matter of economic or political necessity a great transformation to the system of the European economic governance has to occur in the near future.

More specifically, this paper argues that the EMU’s political, economic and institutional context seems to be a rather complicated framework for certain member states of the EMU like Greece, Portugal, Spain and Ireland, namely the “weak” or ‘‘peripheral’’ economies. In this regard, there are some important observations:

1. The political leaders omitted several theoretical and empirical studies related to some shocking aspects of the European unification. A rushed system of political and economic governance was created. This system cannot assist member states to address asymmetric shocks.

2. The production factors remain immobile and the wages rigid. This does not help with the appeasement of asymmetric shocks. Certain member states, including

Greece

do not fulfil the production diversification and the openness criteria, a fact that was also omitted. Considering that the criterion of homogeneity of preferences within the Eurozone is only partly satisfied, the weak peripheral countries remain unable to be competitive and to overcome the economic and political challenges within the Eurozone.

3. The ECB is not as efficient as it could be and its one size fits all monetary policy creates several problems for the peripheral countries with special needs. SGP does not provide an adequate mechanism for growth at all.

4. But the most important of all is the lack of solidarity. As Dyson and Featherstone (1999, p.796) stated ‘EMU’s Achilles heel was the prospect of people being asked to make sacrifices for others with whom there was a weak sense of solidarity’.

The above observations create increased anxieties for prospective enlargements because the Maastricht criteria are not an adequate sign of the state’s ability to cope with several problems and to remain competitive within the Eurozone. It is a considerable concern that even in the midst of the major economic crisis the so called Greek solution does not provide an adequate framework for tackling the root causes of the problem.

It is now obvious that economically weak European states remain trapped within the Eurozone both economically and politically. The economic reasons create disastrous unseen conditions that negatively affect the economic performance of the peripheral European countries. On the other hand, the political and institutional context does not help these countries to overcome their challenges at all and also no real improvement of this framework can be observed even in the middle of the great European economic crisis.

Greece

cannot use any monetary policy tool and because of its huge public deficits and debts and the memorandum with the IMF, it cannot use any fiscal policy tool to increase its growth. How can anyone expect this country to overcome the economic and political coma? So as long as the European political and economic context remains as weak as it is, many European countries will be unable to overcome their challenges. As long as the political leaders do not intervene in the aforementioned political and economic context by taking important decisions for its improvement, the pessimistic prospect prevails and the Eurozone remains unsustainable.

Bibliographical References

Angeloni, I. Flad, M and Mongelli, F.P. (2007) ‘Monetary Integration of the New EU Member States: What Sets the Pace of Euro Adoption?’, Journal of Common Market Studies, Vol. 45 No. 2, pp.367-409.

Baldwin, R. (2001) ‘On the Microeconomics of the European Monetary Union’, European Economy, Special Edition, No. 1, pp.19-35.

Baldwin, R and Wyplosz, C. (2006) ‘The Economics of European Integration’, McGraw-Hill Education, Berkshire.

Bayoumi, T and Eichengreen, B. (1992) ‘Shocking Aspects of European Monetary Unification’, NBER Working Paper No. 3949, Cambridge.

Bindseil, U. (2001) ‘A Coalition-Form Analysis of the ‘One Country-One Vote’ Rule in the Governing Council of the European Central Bank’, International Economic Journal, Vol. 15 No. 1, pp.141-164.

Buiter, W. H. (1999) ‘Alice in Euroland’, CEPR Policy Paper, No. 1, pp.1-36.

Crouch, C. (2002) ‘The Euro and Labour Markets and Wage Policies’, in Dyson, K., (eds) European States and the Euro. Oxford University Press, Oxford, pp.278-305.

Darvas, Z and Szapary, G. (2008) ‘Bussiness Cycle Synchronization in the Enlarged EU’, Open Economies Review, Vol. 19 No. 1, pp.1-19.

De Grauwe, P. (2006) ‘What have we Learnt about Monetary Integration since the Maastricht Treaty?’, Journal of Common Market Studies, Vol. 44 No. 4, pp.711-730.

De Grauwe, P. (2008) ‘Review: On the Need to Renovate the Eurozone’, International Finance, Vol. 11 No. 3, pp.327-333.

De Grauwe, P. (2009a) ‘Some Thoughts on Monetary and Political Union’, in Talani, S., L., (Eds) The Future of EMU. Palgrave MacMillan, New York, pp.9-28.

De Grauwe, P. (2009b) ‘The Euro at Ten: Achievements and Challenges’, Empirica, Vol. 36 No.1, pp.5-20.

De Grauwe, P. (2010c) ‘Crisis in the Eurozone and How to Deal with it’, Centre for European Policy Studies, CEPS Policy Brief, No. 204, February.

De Grauwe, P. (2010e) ‘The Fragility of the Eurozone’s Institutions’, Open Economies Review, Vol. 21 No.1, pp.167-174.

De Grauwe, P and Moesen, W. (2009) ‘Gains for All: A Proposal for a Common Euro Bond’, Intereconomics, Vol. 44 No. 3, pp.132-141.

Dibooglu, S and Horvath, J. (1997) ‘Optimum Currency Areas and the European Monetary Unification’, Contemporary Economic Policy, Vol. 15 No. 1, pp.37-49.

Dominguez, K. (2006) ‘The European Central Bank, the Euro, and Global Financial Markets’, Journal of Economic Perspectives, Vol. 20, No.4, pp.67-88.

Dyson, K and Featherstone, K. (1999) ‘The Road to Maastricht: Negotiating Economic and Monetary Union’, Oxford University Press, Oxford.

Eichengreen, B. (1990) ‘Costs and Benefits of European Monetary Unification’, Centre for Economic Policy Research, Discussion Paper No. 453, London.

Eichengreen, B. (1990b) ‘One Money for Europe? Lessons from the U.S. Currency Union’. Economic Policy, Vol. 5 No. 10, pp.117-187.

Eichengreen, B. (1991) ‘Is Europe an Optimum Currency Area?’, NBER Working Paper, No. 3579, Cambridge.

European Central Bank, (2010) ‘Euro Area Fiscal Policies and the Crisis’, Eurosystem, Occasional Paper Series, No. 109.

European Economy, (2005) ‘Statistical Annex of European Economy’, Directorate General Economic and Financial Affairs, Spring.

Feldstein, M. (1997) ‘The Political Economy of the European Economic and Monetary Union: Political Sources of and Economic Liability’, Journal of Economic Perspectives, Vol. 11 No. 4, pp.23-42.

Fidrmuc, J and Korhonen, L. (2003) ‘Similarity of Supply and Demand Schocks between the Euro Area and the CEECs’, Economic Systems, pp.313-334.

Fidrmuc J and Korhonen, L. (2006) ‘Meta analysis of the Bussines Cycle Correlation between the Euro Area and the CEEC’s’, Journal of Comparative Economics, Vol. 34 No. 3, pp.518-537.

Fink, G and Salvatore, D. (1999) ‘Benefits and Costs of European Economic and Monetary Union’, The Brown Journal of World Affairs, Vol. 6 No. 2, pp.187-194.

Gillingham, J. (2003) ‘European Integration 1950-2003: Superstate or New Market Economy?’, Cambridge University Press, Cambridge.

Gros, D. (2010) ‘Is Financial Failure an Option in the EU?’, Centre for European Policy Studies, CEPS Commentary.

Gros, D and Mayer, T. (2010a) ‘Financial Stability beyond Greece: Making the most of the European Stabilisation Mechanism’, Centre for European Policy Studies, CEPS Commentary.

Gros, D and Mayer, T. (2010b) How to deal with Sovereign Default in Europe: Create the European Monetary Fund now!’, Centre for European Policy Studies, CEPS Policy Brief, No. 202.

Gros, D and Micossi, S. (2008) ‘A Call for a European Financial Stability Fund’, Centre for European Policy Studies, CEPS Commentaries.

Heipertz, M and Verdun, A. (2004) ‘The Dog that would Never Bite? What we can Learn from the Origins of the Stability and Growth Pact’, Journal of European Public Policy, Vol. 11 No. 5, pp.765-780.

Horstmann, W and Schneider, F. (1994) ‘Deficits, Bailout and Free Riders: Fiscal Elements of a European Constitution’, Kyklos, Vol. 47 No. 3, pp.355-383.

Hosli, O. (2000) ‘The Creation of the European Economic and Monetary Union (EMU): Intergovernmental Negotiations and Two-Level Games’, Journal of European Public Policy, Vol. 7 No. 5, pp.744-766.

Horvath, J and Ratfai, A. (2004) ‘Supply and Demand Shocks in Accession Countries to the Economic and Monetary Union’, Journal of Comparative Economics, Vol. 32 No. 2, pp. 202-211.

Jovanovic, M. (2005) ‘The Economics of the European Integration: Limits and Prospects’, Edward Elgar, Massachusetts.

Kenen, P. (1969) ‘The Theory of Optimum Currency Areas’, in Mundell, R. and Swoboda, A. (Eds) Monetary Problems of the International Economy, Chicago University Press, Chicago.

Kosters, W. (2010a) ‘Challenges Facing European Monetary Union – Rules and Assignment or Discretion and Coordinatiion?’, Intereconomics, Vol. 45 No. 2, pp.86-89.

Kosters, W. (2010b) ‘Credible Rules, Not Discretion, Will Make the Euro Sustainable’, in Intereconomics Forum (Eds), Eight Months Later – Has the Eurozone Been Stabilised or Will EMU Fall Apart? Intereconomics, Vol. 45 No. 6, pp.340-356.

Leblond, P. (2006) ‘The Political Stability and Growth Pact is Dead: Long Live the Economic Stability and Growth Pact’, Journal of Common Market Studies, Vol. 44 No. 5, pp.969-990.

McKinnon, R. (1963) ‘Optimum Currency Areas’, American Economic Review, Vol. 53 No. 4, pp.717-725.

McNamara, K. R. (2005) ‘Economic and Monetary Union: Innovation and Challenges for the Euro’, in Wallace, H., Wallace, W and Pollack, M. (Eds). Policy-Making in the European Union, Oxford University Press, Oxford, pp.141-160.

Mikek, P. (2009) ‘Shocks to New and Old Europe. How Symmetric?’, Journal of Common Market Studies, Vol. 47 No. 4, pp.811-830.

Moravcsik, A. (1993) ‘Preferences and Power in the European Community: A Liberal Intergovernmentalist Approach’, Journal of Common Market Studies, Vol. 31 No. 4, pp.473-524.

Moravcsik, A. (1998) ‘The Choice for Europe: Social Purpose and State Power from Messina to Maastricht’, Cornell University Press, Ithaca.

Mundell, R. (1961) ‘A Theory of Optimal Currency Areas’, American Economic Review, Vol. 51 No. 4, pp.657-665.

Sklias P and Galatsidas G. (2010) ‘The political economy of the Greek crisis: roots, causes and perspectives for sustainable development’, Middle Eastern Finance and Economics, Vol. 7, pp.166-177.

Stark, J. (2001) ‘Genesis of a Pact’, in Brunila, A. Buti, M. and Franco, D. (Eds), The Stability and Growth Pact, Palgrave, London, pp.77-105.

Talani, S. (2005) ‘The European Central Bank: Between Growth and Stability’, Comparative European Politics, Vol. 3 No. 2, pp.204-231.

Talani, S. (2007) ‘The Future of EMU: Towards the Disruption of the European Integration Process’, in Stivachtis, Y. (Eds) The State of European Integration, Ashgate, Hampshire, pp.279-306.

Talani, S. (2008) ‘A Dead Stability and Growth Pact and a Strong Euro: There Must be a Mistake’, in Talani, S and Casey, B. (Eds) Between Growth and Stability: The Demise Reform of the European’s Union Stability and Growth Pact, Edward Elgar Publishing, Massachusetts, pp.85-108.

Tombazos, S. (2011) ‘Centrifugal Tendencies in the Euro Area’, Journal of Contemporary European Studies, Vol. 19 No. 1, pp.33-46.

Verdun, A. (2007) ‘Economic and Monetary Union’, in Cini, M. (Eds) European Union Politics, Oxford University Press, Oxford, pp.324-339.

Wyplosz, C. (2006) ‘European Monetary Union: The Dark Sides of a Major Success’, Economic Policy, Vol. 21 No. 46, pp.207-261.

Figure 1. Public Debt within the EU

Source: European Central Bank (2010).

Can the Euro ever be a global reserve currency? The Role of Politics and Economics

2013-01-05T11:20:00.001+02:00

Abstract

This paper will examine whether the euro could surpass the American’s greenback or it is likely to continue to exist as a subordinate currency. In order to do that we need to focus both on economics and politics as they directly or indirectly affect the role of the euro. In this article we will argue that even though the introduction of the euro in 1999 had considerable implications for the global financial, monetary, and economic system, the euro as a medium of exchange, as a store of value, and as a unit of account remains and it will continue to remain the second global reserve currency in the world. Moreover, it could be argued that not only the Eurozone the last ten years suffers from serious deficiencies that negatively affect the euro’s leading role as a global reserve currency but also the political and institutional conditions do not favor such evolution. Under these conditions it could be said that it is unlikely for the euro to overcome the pre-eminence of the US dollar as a global reserve currency.

1. INTRODUCTION

In 1999, the single European currency (euro) was adopted by eleven founder members of the European Union (EU). It was the last step for the creation of the Economic and Monetary Union (EMU) whose idea was negotiated on the Treaty of Rome, was reinforced by the Delors Report, and was consolidated by the Treaty of the EU in 1991. Despite the remarkable success, some aspects of the project remained unsuccessful (Bladen, 2007). The last European crisis is a clear result of this failure in which many important issues remain questionable. One of them is whether the Euro can ever be a global reserve currency. The answer for this question is not so obvious because each currency’s global role has to be earned (Baldwin and Wyplosz, 2004). The birth of the Euro triggered a new area of theoretical discussion and a new rival among the most prominent scholars was started. The global financial and economic crisis that began in 2007 has been a good opportunity for the euro to overcome the US dollar and as Cohen (2009, p. 742) states ‘the joint currency of the EU could legitimately aspire to join America’s greenback at the peak of global finance’. However, it could be said that this aspiration does not seem to be feasible. Not only because of the current European systemic crisis but clearly because of the systemic flaws and disadvantages that exist within the whole structures of European economic governance and their relation with the American counterpart. Thus, even though the euro has become a strong regional currency both in Europe and the Mediterranean, it has not challenged the dollar as the world’s leading reserve currency and the European economic governance during the crisis has not strengthen the euro’s international role (Pisani-Ferry and Sapir, 2009). In this context, as Callinicos (2009) believes the global economy may confront a new period of currency uncertainty.

Under these circumstances this essay will examine whether the euro could surpass the American’s greenback or it is likely to continue to exist as a subordinate currency. In order to do that we need to focus both on economics and politics as they directly or indirectly affect the role of the euro. In this respect, this paper will begin by noting some theoretical explanations for what a global reserve currency is, and it will then go on to explain under which conditions a currency can ever be a global reserve currency. The second section of this paper will evaluate the current relationship between the US dollar and the euro in order to answer the question whether the euro can ever be a global reserve currency from economic perspective. In the third section we will focus on the role of politics and how the system of the European economic governance affects the euro’s primacy. In this regard, it is important to say that the current European crisis does not affect the outcome of this paper because the crisis is just the result of euro’s long term inconsistency. In this article we will argue that even though the introduction of the euro in 1999 had considerable implications for the global financial, monetary, and economic system, the euro as a medium of exchange, as a store of value, and as a unit of account remains and it will continue to remain the second global reserve currency in the world. Moreover, it could be argued that not only the Eurozone the last ten years suffers from serious deficiencies that negatively affect the euro’s leading role as a global reserve currency but also the political and institutional conditions do not favor such evolution. Under these conditions it could be said that it is unlikely for the euro to overcome the pre-eminence of the US dollar as a global reserve currency.

2. THE DEBATE

From the early beginning many scholars agreed that the euro will challenge dollar’s global dominance. However, these early predictions had one main difference, the time period that this could happen. Alogoskoufis and Portes (1997) believed that the full parity could be happened shortly after the introduction of the euro. In this case, the macroeconomic fundamentals could play a significant role. Other believed that the euro could surpass the dollar as a global reserve currency after a long period (Eichengreen, 1998). For Fred Bergsten (1997, p.91) ‘the euro’s rise may have to await a serious policy lapse by the United States’. Furthermore, Chinn and Frankel (2005) predicted that if the thirteen candidates and potential candidate countries join the EMU by 2020, the euro will be able to surpass the US dollar as a global reserve currency. In contrast, other studies argued that this is not likely to happen (Feldstein, 1997; Cohen, 2003). As it is said three years after the global financial and economic crisis the dollar’s role as an international currency not only retained but also was reinforced (Cohen, 2009). After nearly thirteen years it can be said that none of the positive expectations was affirmed.

Before we proceed to the evaluation of whether the euro can be a global reserve currency, a closer explanation of theoretical issues is needed. In general, each currency has three functions; it can be used either as medium of exchange, or as a unit of account, or as a store of value. In addition, the most prominent scholars acknowledge three main dimensions for the assessment and evaluation whether the euro will ever be a global reserve currency. These are the trajectory, the scope, and the domain. According to Cohen (2009) there are two levels of analysis: the private market and the public policy (official sector) in which role of the euro can be analyzed. The analysis of the euro as a reserve currency mainly belongs at the level of public policy under which the euro has two functions as a medium of exchange and as a store of value. However, the euro as a unit of account in its public policy sector is related with exchange rate decisions as an anchor currency. The table 1 below shows the roles of an international currency.

Table 1. Roles of an international currency

Source: Galati and Wooldridge (2009).

A global reserve currency is the currency that it controlled by the monetary public authorities (official sector) for the implementation of three main targets. It can be used to maintain either the exchange rate capabilities, or to mediate in foreign exchange markets, and/or to guarantee wealth (Galati and Wooldridge, 2009). Moreover, there are four main elements that affect the formation of a global reserve currency. Namely, these are the size of the economy and the global share in output and trade (Eichengreen, 1998; Bergsten, 1997), the macroeconomic stability (Hartmann and Issing, 2002) and macroeconomic fundamentals (Alogoskoufis and Portes, 1997), the creation, size and liquidity of foreign exchange financial markets (Eichengreen, 1998; Cooper, 2000) and the network externalities (Rey, 2001). In addition it can be said that the institutional structure is a key factor that influence the creation of a global reserve currency (Eichengreen, 1998). In this sense, not only the rejection of the UK to be a member of the Eurozone reduced euro’s ability as a global reserve currency but also its impediments in the euro bond markets (Portes and Rey, 1998).

Under the aforementioned conditions it could be said that there exist many factors that could undermine the US dollar’s role as a leading global reserve currency. Among of these are the macroeconomic fundamentals, like the net external debt of the US or the EMU’s function (Eichengreen, 2005; Flandreau and Jobst, 2006). As Portes and Rey (1998b, p. 308) state ‘Given the euro’s fundamentals-the EU’s economic size, the liberalization and integration of its financial markets, and confidence in its international creditor status and stability oriented monetary policy- we find that the most likely outcome is that the dollar will have to share the number one position’. However, as Cohen (2009, p.742) believes ‘the real issue is not price but use: the extent to which the euro is being adopted by actors outside EMU for the standard functions of a medium of exchange, unit of account or store of value’. Under these conditions the US dollar has sustained not only its international role but also its role as a global reserve currency. It seems that the greater size of dollar financial markets and the inertia in the use of international currencies have helped to this respect[1].

3. The Role of Economics

3.1. Composition of official reserves

As Galati and Wooldridge (2009, p.4) state ‘the euro’s share of reserves is higher today than it was immediately prior to monetary union, but it is still well below the US dollar’s share and below even the share of euro legacy currencies in the 1980s and early 1990s’. This is clear in Figure 1 that shows the currency composition of reserves as a percentage of total allocated foreign currency holdings for the US dollar, the euro legacy currencies until 1999 and the euro until 2006 respectively.

Figure 1. Currency Composition of Reserves.

US Dollar Euro-1999 Euro-2006

Source: Galati and Wooldridge (2009).

As it can be observed from the figure above the minimum point for the US reserves and deposits was in 1990 with 45% and the maximum point was in 2001 with a share of 70% in global reserves and deposits. It could be said that this supports Cohen’s (2009) argument that during crises the dollar’s role as an international currency is reinforced. Furthermore, it is clear that in 2004, five years after the creation of EMU, there was a significant difference between the euro and the dollar in reserves and deposits, although the dollar has decreased to 66% and 59% of reserves and deposits respectively.

Figure 2. Emerging Markets Official Reserves

Source: Alexandraki 2009.

Moreover, as it can be observed from the figure 2 the vast majority of official reserves in emerging markets are still concentrated in the US dollar (Alexandraki, 2009). In addition, it can also be said that after 1999 the euro’s total share in industrial and developing countries increased but this improvement was geographically limited (Lim, 2006). The aforementioned arguments shows that indeed, the euro not only is by far the second currency in official reserves in developed and in developing world but also that it seems to be only a regional currency.

3.2 Medium of Exchange

In order to analyze whether the euro can ever be a global reserve currency, when it is used as a medium of exchange, one should focus on liquidity conditions in foreign exchange markets and in money and government securities markets. First, it is ambiguous if the liquidity of the euro challenges the dollar’s liquidity in foreign exchange markets. It is clear in Figure 2 that the dollar’s percentage in foreign exchange markets changed only slightly from 1992 to 2007 (Galati and Wooldridge 2009).

Figure 2. Foreign Exchange Markets Turnover.

Source: Galati and Wooldridge (2009)

Moreover, as it can be observed from the Table 2 which shows the currency distribution of foreign exchange market turnover from 1989 to 2007, the dollar is the sovereign currency, and no other currency can overcome its dominance. In this sense, as Cohen (2009) believes not only the euro in contrast with the dollar is not equally distributed across the regions but also the euro is not functions as a vehicle currency globally. Consequently, as he states ‘outside the European region, the use of the currency for trade with EMU economies remains limited; in transactions between third countries, where neither counterparty is an EMU member, it is practically non-existent’ (2009, p.751). It is clear that as one can observe from table 3 which shows the currency shares on foreign exchange market transactions in Asia, the leading dollar’s role is unambiguous as a vehicle currency. As a result, it can be argued that the dominant role of the dollar in world trade cannot be challenged by the euro (Kamps, 2006; Henning, 2009).

Table 2. Currency Distribution of Foreign –Exchange Market Turnover

Source: Bank of International Settlements (2008).

Table 3. Currency Shares on Foreign Exchange Market Transactions

Source: Henning (2009).

Second, as Cohen (2009, p.752) states ‘the securities markets have proved to be, by far, the area of greatest success in the internationalization of the euro’. However, even though the EMU has developed the most significant alternative in government securities market at the end of 2005, as it can be noticed from Table 4, in 2005 the total outstanding stock of securities was 6,4 trillion for the yen, 4,7 trillion for the euro, and 4,2 trillion for the dollar, the magnitude is an inadequate standard for a judgment against the dollar (Galati and Wooldridge, 2009). In addition, ECB’s (2008) annual review of the international role of the euro points out that the euro’s share of international bank loans remains at the same level since 1999 and in the case of international deposits stands lower. The primacy of the dollar in both cases is incomparable. As a result, it can be said that the dollar seems to posses important benefits against the euro like the wider bill market, the greater homogeneity and the higher credit quality of the treasury market, and the huge liquidity in US Treasury market.

Table 4. Government Securities Markets

Source: Galati and Wooldridge (2009)

Third, it can be observed from the table 5 that between 2001 and 2005 the outstanding value of repos increased from 3 to 4,7 trillion and from 3,4 to 6,1 trillion in the euro and dollar market respectively (Galati and Wooldridge, 2009). It is clear that from 2001 to 2005 the dollar’s repos market has dominated the euro’s repos market. The aforementioned denomination against the euro is also observable in the cases of overnight maturity, of tri-party agreements and in collateral transactions.

Table 5. Repos Market

Source: Galati and Wooldridge (2009)

As a result, it can be argued that although the euro has, as a medium of exchange, increased its global role not only in foreign exchange markets but also in government securities and repo markets, it is not clear whether it could challenge the more widespread traded and more liquid US dollar.

3.3 Unit of account

As a unit of account the euro in public sector is used as a monetary anchor. In this context, it is important whether the euro has developed a significant gravitational role. According to the figure 3 it can be noticed that the euro the last decade has increased its global role but it is not again clear if this change could create a new global dominator in reserves. As Galati and Wooldridge (2009, p. 16) state ‘Since 2002, the US dollar has depreciated against many currencies, and so the higher co-movement of currencies with the euro may reflect temporary dollar weakness rather than a long-term increase in the euro’s influence’. Furthermore, from the introduction of the euro it can be counted that nearly forty countries pegged their exchange rates with the euro but it is ambiguous whether this development represent a demonstration of the euro’s greater international role or its regional character (Cohen, 2009). Moreover, it can also be said that the majority of the countries that have aligned their currencies with the euro are smaller as compared with the larger financial economies that have pegged their currencies with the dollar. As a result, as Cohen (2009, p.755) states ‘If any currency is exerting increasing gravitational force, it would appears to be the greenback, not the euro’.

Figure 3. Exchange rate sensitivities with respect to dollar/euro rate changes

Source: Galati and Wooldridge (2009)

3.4 Store of value

As a store of value each currency can be used as a reserve of accumulation because every currency is related to purchasing power and macroeconomic stability. Moreover, Galati and Wooldridge (2009, p.16) state that ‘the store of value function of an international currency is linked to the breadth and depth of financial markets’.

Figure 4. Total Reserves

Source: Galati and Wooldridge (2009)

In this case, as it can be observed from the figure 4 above the magnitude of total reserves increased from 1978 to 2005 more than 7%. In this respect, the monetary authorities like the central banks not only use the total reserves for monetary targets more but also they have increased their importance as a monetary and intervention tool. It is clear that from the table 6 that from 1999 to 2008 the euro share of official foreign exchange reserves increased from 17,9% to 25,5%. The same evolution can be observed also from the figure 5 which shows from 1995-2008 the development of the dollar and the euro as official reserve currency. However, according to the ECB the euro’s share of global reserves is quite misleading because in constant exchange rates its share decreased (ECB, 2008). Indeed, it can be argued that the euro’s trajectory after its fast start has remained stable (Cohen, 2009).

Furthermore, it can be argued that the introduction of the euro in 1999 created the second largest market after the US market in the world in terms of the euro securities markets and in credit quality and it has been noticed that in liquidity terms the pre-eminence of the US dollar is now declining (Galati and Wooldridge, 2009). Moreover, in terms of international bonds and notes it can be observed a substantial rise in the use of the euro (Cohen, 2009). However, as Cooper (2000) states the attractiveness of the US dollar as a reserve currency derived from the existence of a deeper and more liquid market in US treasury securities and in particular in treasury bills compared with euro markets. In this sense, this seems to become the core problem not only for the euro but also for the Eurozone. As Cohen (2008, p.44) argues ‘the euro is condemned to remain at a disadvantage vis-à-vis the dollar as long as EMU is unable to offer a universal financial instrument that can match the US treasury bill for international investor liquidity and convenience’.

Table 6. Dollar and Euro Shares of Official Foreign Exchange Reserves

Source: Cohen (2009)

Figure 5. The Dollar and the Euro as Official Reserve Currency

Source: Mayer (2009).

4. THE ROLE OF POLITICS

In the case of political considerations one could say that there are many structural limitations and deficiencies that negatively influence the euro’s role as a global reserve currency. Even though it can be argued that in economic output and trade the EU is in many cases in a better position than the US[2], the EU today faces three main substantial imbalances on trade, on productivity and on budget deficit that affect its sustainability. Moreover, in the institutional domain, as Eichengreen (1998) argued, the institutional structure and the lack of supervisory and regulatory authority of the ECB are likely to have a negative impact on the euro’s prospects as a global reserve currency. According to him, even the US dollar, during the conflict period among the sterling and the dollar, was not able to capture the primacy from the sterling because of the initial absent of the Federal Reserve.

As Benjamin Cohen (2003) has clearly observed from the early beginning, the EMU’s ambiguous governance structure reveals uncertainties and confusion for its prospect primacy. It could be said that the aforementioned deficit is the most prominent of all. According to him the EU needs to solve three main issues on the governance of the ECB, the problem of the exchange rate policy, and the uncertainty about the political authority responsible for macroeconomic issues in the Eurozone. Under these conditions the Eurozone seems to be an artificial creation. In this sense, Cohen (2008, p.38) states that ‘the euro is a currency without a country-the product of an interstate agreement, not the expression of a single sovereign power’. In addition, McNamara and Meunier (2002, p. 850) believe that ‘as long as no single voice has the political authority to speak on behalf of the euro area, as the U.S. Secretary of the Treasury does for the American currency, the pre-eminence of the US in the international monetary matters, as in other realms, is likely to remain unchallenged’. For Cohen (2009, p.744) ‘the euro’s handicaps includes troubling ambiguities in EMU’s governance structure-difficult to avoid when a single currency is jointly managed by more than one sovereign state-as well as a strong anti-bias built into the bloc’s provisions for monetary and fiscal policy’. In this case, it can be said that the permanent limitations of the euro appear to have weighted on EMU’s legitimacy and there is a need for other significant mechanisms of legitimization different than that of economic fundamentals[3] (Deroose, Hodson and Kuhlmann, 2007). For Hodson (2009) the EU has failed to produce a European vanguard because the decision-making lies on the national level.

It is also clear that even today two years after the Greek financial crisis the European Union’s political leaders seem unable to solve the crisis because of the weak foundations and architecture of the Economic and Monetary Union. The EMU is a unique example of transnational economic and political cooperation, but it is full of flaws and problems. From its early beginnings the political leaders accepted in many countries that in fact couldn’t be competitive within the Eurozone. There are two important economic laws that affect their sustainability negatively. The first law is the transformation of comparative advantage to absolute advantage within the Eurozone. This means that within the Euroland only the most competitive enterprises can survive. Thus, the states stand unable to help the industries and the entrepreneurs. The second law argues that it is impossible to have a symmetric and balanced economic growth within the whole area of the Eurozone. In this way, we can explain the occurrence of two major different areas of economic growth within the EU, namely the core countries and the peripheral countries. Under these conditions, many countries of the European periphery that have been unable to remain competitive in the Eurozone joined the EU only because of political priorities and decisions. These actions are also highly responsible for the euro’s inability to surpass the US dollar.

Moreover, the system of European economic governance is not a well-rounded system that can help all its diverse countries in remaining competitive. The European Central Bank (ECB), although it is a highly credible institution, does not function as the American Federal Reserve. Thus, because the European economic integration is uneven, when the ECB takes a monetary decision, e.g. changing the interest rates or the money supply, the outcome of this decision does not have the same effect on all European countries. In this regard, the ECB cannot help Greece or countries similar to Greece. Furthermore, the Stability and Growth Pact (SGP) has also many omissions and we can’t forget that France and Germany were the first two countries that failed to comply with its targets. Furthermore, the EMU suffers from asymmetric and adverse economic shocks, inflexible labour markets, rigid wages, centralization of economic activity to specific areas, incomplete trade integration, and uncoordinated monetary and fiscal policies. Together with its major institutional weaknesses and the fact that a European political union is not regarded as feasible and the European sense of solidarity is inexistent, the result is ruinous both for the European project and for its member states. In fact, Greece and many other largely peripheral countries remain trapped within the Eurozone. They cannot use either their monetary or fiscal policies to regain their competitive advantage. This is also an important lesson that the New Member States (NMS) must learn. Living within the Eurozone is not as simple as it looks. Accordingly, the European Economic Governance is not only responsible for the Greek crisis but also for the euro’s inability to suppress the US dollar as the global reserve currency.

Furthermore, it can be said that the EU’s political influence is considerably decreased beyond its neighborhood (Posen, 2008). As Posen (2006, p. 11) argues ‘recent developments obscure the reality that the euro is at a temporary peak of influence, and the dollar will continue to benefit from the geopolitical sources of its global role which the euro cannot yet or soon, if ever, match’. In this context, Momani (2008) believes that even though it can be found a global currency as an alternative to dollar, no state can be found to replace the US security umbrella. Adam Posen (2009, p.99) clearly points out that ‘because the euro area is not offering to the states behind potentially associated currencies a broader range of security relationships in general, it will not attract as many adherents as the economic factors would seem to suggest would come’.

As a result, it can be said that not only the euro has significant institutional and political obstacles to overcome but also it is almost unlikely for the EU to defeat the preeminence of the US in political affairs. It seems that it is unlikely for the euro to overcome the dollar’s primacy. As Mundell (1993, p.10) states ‘Great powers have great currencies’ and in this case in contrast to the US neither the EU’s currency nor its global political influence is significant. In this context, Frieden (1998, p.38) was right for his argument that ‘political realities of today’s EU will define the future of the euro’.

5. CONCLUSION

In conclusion, it is clear from the aforementioned analysis that the euro’s global leading role is vague. The euro not only as medium of exchange, as a store of value, and as a unit of account has an unambiguous international position, but also it suffers from important institutional and political deficiencies and limitations that influence its role negatively. In this sense, it could be said that it is very difficult for the euro to overcome the dollar’s dominance as a global reserve currency. The euro could be the second global reserve currency but not the leading currency. Even though Eichengreen (2009) believes that the euro is the only reasonably major opponent, it could be said that the decision for a currency to become a global reserve currency is not influenced only from economic but also from political and institutional factors. However, it can also be said that as Eichengreen (2009, p.67) argues the dollar ‘it will not be as dominant as in the past, for the same reasons that the United states will not be as dominant economically as it once was’. In this case, the euro will be able to earn only a small part of the dollar’s dominance but not the primacy. It could be said, that many other political and economic factors could affect the future not only for the euro but also for the dollar. In this context, one could focus on the role of the China as the main catalytic factor for the road ahead (Bowles and Wang, 2008).

REFERENCES

Alexandraki, K. Challenging the US Dollar’s Reserve Currency Status, Alliance Bernstein, 2009.

Alogoskoufis, G. and Portes, R. “The Euro, the Dollar, and the International Monetary system,” in Masson, P. Krueger, T. and Turtelboom, B. ed., EMU and the International Monetary System, Washington: International Monetary Fund, 1997, pp. 58-78.

Baldwin, R. and Wyplosz, C. The Economics of European Integration, Berkshire: McGraw-Hill Education, 2004.

Bank of International Settlements. BIS Quarterly Review, Basel, 2008.

Bergsten, F. “The Dollar and the Euro,” Foreign Affairs, 76, 4, 1997, pp. 83-95.

Bladen-Hovell, R. “The Creation of EMU,” in Artis, M. and Nixson, F. ed., The Economics of the European Union, Oxford: Oxford University Press, 2007. pp. 245-262.

Bowles, P. and Wang, B. “The Rocky Road Ahead: China, the US and the Future of the Dollar,” Review of International Political Economy, 15, 3, 2008, pp. 335-353.

Callinicos, A. Imperialism and Global Political Economy, Cambridge: Polity Press, 2009.

Chinn, M. and Frankel, J. Will the Euro Eventually Surpass the Dollar as a Leading International Reserve Currency?, NBER Working Papers 11510, 2005.

Chinn, M. and Frankel, J. “Why the Euro Will Rival the Dollar,” International Finance, 11, 1, 2008, pp. 49-73.

Cohen, B. “Global Currency Rivalry: Can the Euro Ever Challenge the Dollar?,” Journal of Common Market Studies, 41, 4, 2003, pp. 575-595.

Cohen, B. “The Euro in a Global Context: Challenges and Capacities,” in Dyson, K. ed., The Euro at 10: Europeanisation, Power, and Convergence, Oxford: Oxford University Press, 2008, pp. 37-53.

Cohen, B. “Dollar Dominance, Euro Aspirations: Recipe for Discord?,” Journal of Common Market Studies, 47, 4, 2009, pp. 741-766.

Cooper, R. “Key Currencies after the Euro,” in Mundell, R. and Clesse, A. ed., The Euro as a Stabilizer in the International Economic System, Boston: Kluwer, 2000, pp. 177-203.

Deroose, S. Hodson, D. and Kuhlmann, J. “The legitimation of EMU: Lessons from the Early Years of the Euro,” Review of International Political Economy, 14, 5, 2007, pp. 800-819.

Eichengreen, B. “The Euro as a Reserve Currency,” Journal of the Japanese and International Economies, 12, 1998, pp. 483-506.

Eichengreen, B. Sterling’s Past, Dollar’s Future: Historical Perspectives on Reserve Currency Competition, NBER WP 11336, 2005.

Eichengreen, B. “The Dollar Dilemma: The World’s Top Currency Faces Competition,” Foreign Affairs, 88, 2009, pp. 53-68.

European Central Bank. Review of the International Role of the Euro, Frankfurt, 2008.

European Central Bank. The International Role of the Euro, Frankfurt, 2009.

Flandreau, M. and Jobst, C. The Empirics of International Currencies: Evidence from the 19^th Century, CEPR Discussion Paper 5529, 2006.

Feldstein, M. “The Political Economy of the European Economic and Monetary Union: Political Sources of an Economic Liability,” Journal of Economic Perspectives, 11, 4, 1997, pp. 23-42.

Frieden, J. “The Euro: Who Wins? Who Loses?,” Foreign Policy, 112, Fall, 1998, pp. 25-40.

Galati, G. and Wooldridge, P. “The Euro as a reserve Currency: A Challenge to the Pre-Eminence of the US Dollar?,” International Journal of Finance & Economics, 14, 2009, pp. 1-23.

Hartmann, P. and Issing, O. “The International role of the Euro,” Journal of Policy Modeling, 24, 2002, pp. 315-345.

Henning, R. “Regional Perspectives: East Asia,” in Pisani-Ferry, J. and Posen, A. ed., The Euro at Ten: The Next Global Currency?, Bruegel: Peterson Institute of International Economics, 2009, pp. 102-118.

Hodson, D. “EMU and Political Union: What, if anything, have we learned from the euro’s first decade?,” Journal of European Public Policy, 16, 4, 2009, pp. 508-526.

Kamps, A. The Euro as an Invoicing Currency in International Trade, European Central Bank Working Paper No 665, Frankfurt, 2006.

Lim, E. The Euro’s Challenge to the Dollar. Different Views from Economists and Evidence from COFER and other Data, IMF Working Paper WP/06/153, 2006.

McNamara, K. and Meunier, S. “Between National Sovereignty and International Power: What External Voice for the Euro?,” International Affairs, 78, 4, 2002, pp. 849-868.

Momani, B. “Gulf Co-operation Council Oil Exporters and the Future of the Dollar,” New Political Economy, 13, 3, 2008, pp. 293-314.

Mundell, A. EMU and the International Monetary System: A Transatlantic Perspective, Austrian National Bank Working Paper 13, Vienna, 1993.

Pisani-Ferry, J. and Sapir, A. Weathering the Storm: Fair-weather versus Stormy-Weather Governance in the Euro Area, Bruegel Policy Contribution 03, 2009.

Portes, R. and Rey, H. “The Emergence of the Euro as an International Currency, Economic Policy, 13, 26, 1998, pp. 305-343.

Posen, A. “Its not Just about the Money,” The International Economy, Spring, 2006, pp. 10-11.

Posen, A. “Why the Euro will not Rival the Dollar,” International Finance, 11, 1, 2008, pp. 75-102.

Posen, A. “Geopolitical Limits to the Euro’s Global Role,” in Pisani-Ferry, J. and Posen, A. ed., The Euro at Ten: The Next Global Currency?, Bruegel: Peterson Institute of International Economics, 2009, pp. 85-102.

Rey, H. “International Trade and Currency Exchange,” Review of Economic Studies, 68, 2, 2001, pp. 443-464.

[1] According to the Cohen (2003) the euro does not provide significant advantages over the dollar in order to overcome inertia.

[2] See for example Bergsten (1997).

[3] Hodson (2009) provides an overview of the challenges that EMU confronts.

Οι λογιστές της Ευρώπης και οι πύλες της κολάσεως.

2012-11-26T23:14:00.000+02:00

Αυτή την στιγμή που γράφω αυτές τις λέξεις οι Ευρωπαίοι ηγέτες προσπαθούν να συμφωνήσουν και να προβούν σε ένα πολιτικό συμβιβασμό για δύο κυρίως πράγματα, το πότε θα δώσουν τις δόσεις πού έχουν υποσχεθεί στην Ελλάδα και στο ποιος θα χάσει τι για να ξαναμπεί το ελληνικό χρέος σε μια βιώσιμη τροχιά. Αυτό μάλλον θα γίνει με έναν ή και περισσότερους τρόπους όπως αυτούς που ακούμε καθημερινά στα ελληνικά και διεθνή μέσα. Αυτή όμως η λύση θα είναι μια λύση καθαρά λογιστικού χαρακτήρα και δεν θα έχει καθόλου πολιτική χροιά έστω και εάν ο συμβιβασμός θα είναι πολιτικός.

Η λύση όπως ήδη έχω γράψει εδώ και αρκετά χρόνια στο ελληνικό πρόβλημα θα είναι πολιτική. Πολιτική άλλωστε ήταν και η απόφασή ένταξη της χώρας μας στην Ευρωπαϊκή οικογένεια. Η πολιτική όμως λύση ήδη έχει πολλές αρνητικές επιπτώσεις στην ελληνική κοινωνία. Πάνω από όλα όμως σημαίνει πως αυτή η λύση θα κρατάει την Ελλάδα σε κώμα για την επόμενη ίσως δεκαετία. Σε κώμα γιατί τα πολιτικοοικονομικά συμφέροντα των ισχυρών κρατών μελών από την Ευρωζώνη είναι τεράστια. Σε κώμα γιατί ο κίνδυνος κατάρρευσης του παγκόσμιου χρηματοοικονομικού και τραπεζικού συστήματος από μια έξοδο της Ελλάδας από την Ευρωζώνη τεράστιος. Σκεφτείτε μόνο πόσα χρήματα θα χρειαστεί να πληρώσουν τα μεγάλα επενδυτικά και τραπεζικά σχήματα εξαιτίας των στοιχημάτων που έχουν παιχτεί υπέρ της χρεοκοπίας της Ελλάδας. Είναι τέτοια τα ποσά που θα καταρρεύσουν και θα χρεοκοπήσουν σχεδόν όλα. Σε κώμα γιατί θα πληγεί άμεσα και ολοκληρωτικά η οικονομική ανάπτυξή και το ενδοπεριφερειακό εμπόριο ολόκληρης της Ευρώπης. Σε κώμα γιατί ο κίνδυνος διάχυσης όλων αρνητικών επιπτώσεων της εξόδου της Ελλάδας και της μετάδοσης τους στο παγκόσμιο επίπεδο είναι τεράστιος.

Ναι, η Ευρωπαϊκή οικονομική διακυβέρνηση πρέπει να αλλάξει. Το θέμα όμως σήμερα είναι το πώς, με ποιο τρόπο και πότε θα αλλάξει ουσιαστικά. Προς το παρόν όλα τα σχέδια που έχουν ήδη δημιουργηθεί από τα κράτη μέλη και την Ευρωπαϊκή Επιτροπή είναι ικανοποιητικά. Όμως δεν ούτε ικανά ούτε και επαρκούν για να φέρουν την ισορροπία ξανά στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Εκτός των άλλων είναι τόσο χρονοβόρες οι διαδικασίες που πρώτα μπορεί να πεθάνεις και μετά να σε ναρκώσουν για να μπεις στο χειρουργείο. Η Ελλάδα όμως ήδη αυτή την στιγμή βρίσκεται σε κώμα και καμία από όλες αυτές οι λύσεις που έχουν ήδη προταθεί δεν μπορεί να την βγάλει από το κώμα. Όμως όλα τα ακραία στοιχεία στην Ελλάδα βρίσκονται προ των πυλών και καραδοκούν. Όταν θα ξυπνήσει η Ελλάδα θα πρέπει να βρίσκονται και πάλι μακριά φέρνοντας την αξιοπιστία και την ισορροπία στο πολιτικό σύστημα. Ούτε όμως αυτό πρόκειται να γίνει πολύ γρήγορα. Η πολιτική κουλτούρα δεν αλλάζει τόσο γρήγορα δυστυχώς.

Κάτω από αυτές τις προϋποθέσεις οι λογιστές της Ευρώπης θα αποφασίσουν με ποιο τρόπο θα κάνουν ξανά πάλι το ελληνικό χρέος βιώσιμο μέχρι ίσως και την επόμενη φορά. Έχουν εδώ και καιρό κατανοήσει το πόσο σημαντική είναι η Ελλάδα στην σταθεροποίηση του ευρωπαϊκού οικοδομήματος, σταθεροποίηση βέβαια που τους προσφέρει το κατάλληλο περιβάλλον για να προσφέρουν αυτοί τουλάχιστον ανάπτυξη στους κατοίκους των κρατών τους. Όμως αυτό δεν αρκεί. Όλα τα μέχρι τώρα προτεινόμενα μέτρα είναι και ανεπαρκή για την πραγματική αναζωογόνηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ναι όπως έγραψα πριν λίγο καιρό υπάρχουν κάποιες σημαντικές λύσεις που θα μπορούσαν να δώσουν την δυνατότητα στην Ελλάδα να έχει μια πιθανότητα ανάπτυξης, όμως πιο εύκολα αυτά τα μέτρα μπορούν να την κρατάνε σε κώμα. Στόχος τους όπως έχω γράψει εδώ αρκετό καιρό είναι να κρατήσουν την Ελλάδα σε κώμα και να τις δίνουν ενέσεις ώθησης ανάλογα με τις συνθήκες που επικρατούν. Οι Ευρωπαίοι ηγέτες θα πρέπει να σταματήσουν να σκέφτονται σαν λογιστές. Θα πρέπει να βάλουν την ουσία της πολιτικής και των πολιτικών στις συζητήσεις τους. Ποια είναι όμως αυτά τα θέματα που δεν βάζουν ηθελημένα ή και εξαιτίας της άγνοιας; Τι άλλο όμως θα μπορούσε να γίνει πέρα από όλα όσα ανέφερα σε ένα προηγούμενο κείμενο και το οποίο βραχυχρόνια ή μακροχρόνια θα μπορούσε να προσφέρει συνθήκες πραγματικής ανάπτυξης στην ελληνική οικονομία;

Πρώτα από όλα στο εγχώριο επίπεδο θα μπορούσαμε όλοι μας να κάνουμε σιωπηρό εμπάργκο στα προϊόντα εκτός Ελλάδας. Με αυτό τον τρόπο θα μπορούσαμε να τονώσουμε σημαντικά την εγχώρια πραγματική ζήτηση και να βοηθήσουμε τις ελληνικές επιχειρήσεις να ορθοποδήσουν. Δεύτερον, θα μπορούσαμε να κάνουμε την εκμάθηση μια δεύτερης ξένης γλώσσας υποχρεωτική όχι όμως με την έννοια της υποχρεωτικότητας που καταλαβαίνουμε στην Ελλάδα. Αυτό θα μπορούσε να μας βοηθήσει να αναπτύξουμε την κινητικότητα των Ελλήνων εντός της Ευρώπης και να μειώσουμε τις αρνητικές συνέπειες από τις ακαμψίες στην αγορά εργασίας και στους μισθούς. Τρίτον, και δεδομένου του ότι δεν υπάρχει ένας μηχανισμός δημοσιονομικών μεταβιβάσεων ή αλλιώς ένα μηχανισμό ανακύκλωσης πλεονασμάτων σε επίπεδο Ευρωζώνης, να δημιουργήσουμε κοινό μέτωπο με τις άλλες περιφερειακές χώρες ζητώντας έναν μόνιμο μηχανισμό μεταβιβάσεων στην Ευρωζώνη ο οποίος θα εξάλειφε τις αρνητικές επιπτώσεις των ασυμμετριών που υπάρχουν στην Ευρωζώνη. Δεν πρέπει να ξεχνάμε πως άμεσα ή έμμεσα αυτός ο μηχανισμός υπάρχει στις ΗΠΑ. Χωρίς αυτόν τον μηχανισμό εξάλλου η Ευρωζώνη είναι καταδικασμένη να αποτύχει. Τέταρτον, αυτός ο μηχανισμός θα μπορούσε να υπάρχει και σε ένα επίσημο επίπεδο μέσω επιδομάτων ανεργίας όπως αυτά που δίνονται ανάμεσα στις περιφέρειες των ΗΠΑ. Δηλαδή θα μπορούσαμε να διεκδικήσουμε ένα στην ουσία Ευρωπαϊκό Επίδομα Ανεργίας. Πέμπτον, στην βάση επίσης της παραπάνω ανισορροπίας να διεκδικήσουμε την μεταφορά μεγάλων επενδυτικών σχεδίων από τις ευρωπαϊκές κοινοπραξίες στην περιφέρεια της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Με αυτό τον τρόπο θα δημιουργούσαμε τις κατάλληλες συνθήκες για την μεταφορά επενδυτικών κεφαλαίων στις ελλειμματικές χώρες όπως η Ελλάδα. Έκτον, θα πρέπει επίσης να διεκδικήσουμε την αποκέντρωση των ευρωπαϊκών υπηρεσιών στην βάση τόσο της ανταγωνιστικότητας όσο και του ασύμμετρου ανταγωνισμού που υπάρχει αυτή την φορά όχι όμως ανάμεσα στις επιχειρήσεις αλλά ανάμεσα στα κράτη μέλη. Γιατί δηλαδή σχεδόν όλες οι ευρωπαϊκές υπηρεσίες να έχουν την βάση τους στις Βρυξέλλες; Έβδομον, θα πρέπει να διεκδικήσουμε και να δημιουργήσουμε κάποιες κυρώσεις για το ενδοπεριφερειακό εμπόριο ειδικότερα στις χώρες που έχουν τεράστια πλεονάσματα από αυτό όπως η Γερμανία. Αν δηλαδή η Γερμανία εξάγει προς την Ελλάδα ένα ποσοστό προϊόντων μεγαλύτερο από ένα ήδη συμφωνημένο ποσοστό να υπάρχει κάποια «ποινική ρήτρα» για αυτήν αφού θα θέτει σε κίνδυνο την ισορροπία της οικονομικής ένωσης. Όγδοων, θα πρέπει επίσης η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα να μπορεί να δανείζει με μηδενικό επιτόκιο τα κράτη μέλη που έχουν μεγάλα προβλήματα ελλείμματος τουλάχιστον έως ένα ποσοστό. Μια δηλαδή καθαρά Κευνσιανή πρόταση.

Όλα τα παραπάνω (άλλα λιγότερο άλλα περισσότερο) θα μπορούσαν να βοηθήσουν στην ισορροπία της Ευρωζώνης στην ισορροπία της ΟΝΕ. Χωρίς βέβαια να παραβλέπεται ο ρόλος των αλλαγών που έχουν ήδη προταθεί σε ευρωπαϊκό επίπεδο, το ρόλο που θα μπορούσε να παίξει η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων, η ΕΚΤ ή ένα σχέδιο Μάρσαλ, αλλαγές που ήδη θα έπρεπε να είχαν αναπτυχθεί προς μια πολιτική ένωση. Είναι προτιμότερο πέρα από τις λογιστικές αποτιμήσεις να επικεντρωθούμε λίγο περισσότερο στις πραγματικές πολιτικές λύσεις που θα ξανά ενώσουν τους λαούς της Ευρώπης. Σε διαφορετική περίπτωση και εάν οι ευρωπαίοι ηγέτες δεν προβούν στις απαραίτητες αλλαγές σε σύντομο χρονικό διάστημα είναι σίγουρο πως οι πύλες της κολάσεως θα ανοίξουν.

Η κρίση της Ευρωζώνης και το χέρι του Θεού

2012-11-07T00:38:00.000+02:00

Η παγκόσμια οικονομική κρίση που ξεκίνησε το 2007 στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής είχε τρομερές επιπτώσεις σε όλους του τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας. Ξεκίνησε σαν κρίση στην αγορά κατοικίας και σχεδόν ταυτόχρονα όχι μόνο μετατράπηκε σε χρηματοοικονομική και τραπεζική κρίση αλλά και διαδόθηκε σε ολόκληρο τον κόσμο. Η κρίση επηρέασε όλες τις περιοχές του πλανήτη και σηματοδότησε την αρχή του τέλους για τα πιο αδύναμα στοιχεία του παγκόσμιου οικονομικού συστήματος. Με αυτόν τον τρόπο μεταδόθηκε από την Αμερική στην περιοχή της Ευρώπης και οδήγησε στην αποκάλυψη των αδυναμιών και ευπαθειών που υπήρχαν όχι μόνο στο ευρωπαϊκό αλλά και στο επίπεδο των κρατών μελών.

Βεβαία τα τελευταία 100 και πλέον χρόνια έχουν εκδηλωθεί μια σειρά από οικονομικές κρίσεις που έκαναν φανερό πως αιφνίδιες διαταραχές μπορούν πολύ εύκολα να συμβούν στο παγκόσμιο χρηματοοικονομικό σύστημα. Για αυτό το λόγο πολλές θεωρητικές συζητήσεις έχουν αναπτυχθεί τόσο για τους κυριότερους λόγους εμφάνισης τέτοιων κρίσεων όσο και για τους τρόπους αντιμετώπισης τους. Σήμερα όμως είναι πλέον φανερό πως ο καπιταλισμός της ελεύθερης αγοράς δεν μπορεί να επιλύει μακροχρόνια το οικονομικό πρόβλημα και πως η θεωρία της αποτελεσματικής χρηματοοικονομικής αγοράς μπορεί να οδηγεί σε κρίσεις. Οι παράγοντες της αγοράς δεν μπορούν να διαμορφώνουν ορθές αντιλήψεις ως προς την πορεία της οικονομίας. Μάλιστα είναι αυτές οι εσφαλμένες ιδέες των οικονομολόγων που νομιμοποίησαν την απορρύθμιση του χρηματοοικονομικού τομέα και αυτή ακριβώς η απορρύθμιση οδήγησε στην πιστωτική έκρηξη που μετατράπηκε τελικά σε πιστωτική συμπίεση. Οι οικονομίες της αγοράς δεν μπορούν να αυτορυθμίζονται και η κυβερνητική παρέμβαση κρίνεται αναγκαία.

Το χειρότερο όμως στοιχείο αναφορικά με την σημερινή κρίση είναι πως βρισκόμαστε χρονικά στο επίκεντρο της, οι κυβερνήσεις έχουν αποτύχει στα μέτρα σταθεροποίησης των οικονομιών, υπάρχει τεράστια ανεργία, έχουν χαθεί τα πλεονεκτήματα που θα μπορούσαμε να απολαμβάνουμε παρεμβαίνοντας στην κρίση εκ των προτέρων και έτσι ήδη κυκλοφορούν ελεύθερα στον πολιτικό χώρο όλα τα ακραία στοιχεία που προσφέρονται να λύσουν το οικονομικό πρόβλημα καταργώντας θεμελιώδη και δημοκρατικά δικαιώματα των πολιτών. Μπορεί να φαίνεται τόσο δεδομένο σήμερα αλλά αυτή είναι ουσιαστικά η πεμπτουσία της πολιτικής επιδίωξης του Keynes. Μέσα σε αυτά τα πλαίσια η Ελλάδα βρίσκεται παγιδευμένη τόσο από το Ευρωπαϊκό και διεθνές πλαίσιο όσο και από τις εγχώριες αδυναμίες της που αφορούν κατά κύριο λόγο την κρίση της ελληνικής πολιτείας.

Η Ελλάδα είναι ένα τέλειο παράδειγμα του πως η πολιτική και θεσμική υπανάπτυξη καθώς και ο στρεβλός τρόπος διακυβέρνησης μπορεί να οδηγήσει σε επικίνδυνες κρίσεις. Αυτό το στρεβλό μοντέλο διακυβέρνησης δημιουργήθηκε τα τελευταία τριάντα χρόνια και ενδυναμώθηκε από τα φαινόμενα του κρατισμού, της διαφθοράς, των προσοδοθηρικών συμπεριφορών, της πολιτικής ανισορροπίας, του λαϊκισμού, και της πολιτικής και κοινοβουλευτικής ανισορροπίας. Δηλαδή αυτό που με την πρώτη ματιά μπορεί να φαίνεται πως είναι το αποτέλεσμα κακών δημόσιων οικονομικών πρακτικών, στην πραγματικότητα είναι η έλλειψη ενός ικανοποιητικού και επαρκούς μοντέλου διακυβέρνησης. Οι Έλληνες φαίνεται πως δημιούργησαν έναν στρεβλό «Λεβιάθαν» ο οποίος απέτυχε να τους υποστηρίξει. Για αυτό το λόγο όλες οι προσπάθειες για εκσυγχρονισμό και εξευρωπαϊσμό απέτυχαν να δημιουργήσουν ένα σταθερό πολιτικό και οικονομικό σύστημα και ταυτόχρονα μονιμοποίησαν και νομιμοποίησαν ένα «ώριμο πελατειακό σύστημα» σαν το κύριο χαρακτηριστικό της Ελληνικής πολιτείας.

Αυτό το «ώριμο πελατειακό σύστημα» είναι η κύρια αιτία της Ελληνικής κρίσης και μπορεί να θεωρηθεί πως είναι η κύρια συνέπεια της παραπάνω πολιτικής και θεσμικής υπανάπτυξης στην Ελλάδα. Όλοι οι παραπάνω συντελεστές συνδέονται με το πελατειακό σύστημα το οποίο όλες οι πολιτικές ελίτ στην Ελλάδα χρησιμοποίησαν για να επεκτείνουν τα δίκτυα πατρωνίας μέσα από τους νέους πολιτικούς θεσμούς που δανειστήκαμε τα τελευταία χρόνια τόσο γεωγραφικά όσο και λειτουργικά. Για αυτό το λόγο είναι πολύ δύσκολο έστω και αν τα οικονομικά μέτρα λιτότητας έχουν στο μέλλον ικανοποιητικά αποτελέσματα, να αλλάξει σε ένα σύντομο διάστημα η ελληνική πολιτική κουλτούρα. Η αλλαγή του τρόπου λειτουργίας της ελληνικής πολιτείας είναι μια πολύ δύσκολή δουλειά για τους Έλληνες και τους Ευρωπαίους αξιωματούχους και μάλλον είναι απίθανο να πραγματοποιηθεί βραχυχρόνια.

Σε πολύ λίγο σύντομο χρονικό διάστημα σto ευρωπαϊκό επίπεδο πολλά πράγματα θα αλλάξουν ή έχουν ήδη αρχίσει να αλλάζουν. Το σχέδιο Ντράγκι για την απεριόριστη αγορά ομολόγων από την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα είναι ένα βήμα προς την θεσμική βελτίωση της Ευρωζώνης. Το σχέδιο για την τραπεζική ένωση και τα σχέδια της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την βελτίωση της ΟΝΕ καθώς και οι καθημερινές δηλώσεις συμπαράστασης και στήριξης της Ελλάδας από όλες σχεδόν τις χώρες της Ευρωζώνης είναι ενθαρρυντικά σημεία. Δυστυχώς όμως αυτές οι αλλαγές δεν θα αποκαταστήσουν την εμπιστοσύνη των Ελλήνων απέναντι στο πολιτικό σύστημα και επίσης δεν θα πραγματοποιηθούν άμεσα. Η αποκατάσταση αυτής της πολιτικής εμπιστοσύνης θα πρέπει να είναι το επόμενο βήμα της κυβέρνησης.

Έτσι, καθίσταται πολύ σημαντική η αποκατάσταση των στοιχείων καλής διακυβέρνησης της ελληνικής πολιτείας όπως για παράδειγμα του νόμου και του κράτους δικαίου στα μάτια των πολιτών της. Η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης ανάμεσα στους πολίτες από την μια πλευρά και των πολιτών και της πολιτικής από την άλλη είναι επίσης αναγκαία. Η αναδημιουργία του κοινωνικού κράτους και η παροχή κοινωνικών και άλλων παροχών ιδιαίτερα προς τις ευπαθείς ομάδες είναι μια ακόμα αναγκαιότητα. Η δημιουργία ενός νέου πλαισίου πολιτισμικών και πολιτιστικών αξιών και ηθικής που να δημιουργεί τις προϋποθέσεις για την ανάπτυξη της ελληνικής πολιτείας είναι επίσης τόσο σημαντική όσο και οι οικονομικές μεταρρυθμίσεις. Έστω και αν σε ευρωπαϊκό επίπεδο το στοίχημα κερδηθεί, τίποτα δεν θα πρέπει να θεωρείται ακόμα δεδομένο στο εγχώριο επίπεδο. Αν θέλουμε όμως πραγματικά να κρατήσουμε την χώρα μας μέσα στην Ευρωζώνη θα πρέπει να την στηρίξουμε και στο εγχώριο επίπεδο. Η αποκατάσταση της ελληνικής πολιτικής κουλτούρας είναι ένα πολύ σημαντικό και δύσκολο έργο στο οποίο θα πρέπει να επικεντρωθεί η κυβέρνηση για να μπορέσουμε οριστικά να μπούμε στον δρόμο της οικονομικής και πολιτικής σταθερότητας και ανάπτυξης και να ξεπεράσουμε την κρίση της Ελληνικής Πολιτείας .

Εκτός από τις παραπάνω συνθήκες στην Ελλάδα αυτή την στιγμή δεν μπορεί να ασκηθεί επίσης καμία ουσιαστική νομισματική και δημοσιονομική πολιτική. Οι πολιτικοί στο Ευρωπαϊκό επίπεδο καθώς και η Τρόικα φαίνεται πως έχουν ξεχάσει τον ρόλο της πολιτικής, επιδίδονται σε συνεχόμενες λογιστικές αναλύσεις και προτείνουν λύσεις καθαρά λογιστικού χαρακτήρα. Έτσι με αυτό τον τρόπο μονιμοποιούν την αβεβαιότητα που επικρατεί στην ελληνική οικονομία. Φαίνεται πως δεν έχουν διαβάσει ποτέ τον Keynes και επίσης φαίνεται να αγνοούν δυο πολύ σημαντικά στοιχεία των θεωριών του που αναφέρουν από την μια πλευρά πως ριζική αβεβαιότητα είναι ο κύριος λόγος για την αστάθεια των οικονομιών η οποία εμποδίζει εκτός των άλλων και την ανάρρωση τους και από την άλλη πως η οικονομία της αγοράς είναι κυκλικά ασταθής όταν δεν υπάρχει κρατική παρέμβαση.

Με βάση αυτήν την παραπάνω οπτική η κρίση και η βαθιά ύφεση στην Ελλάδα είναι αποτέλεσμα της επενδυτικής αστάθειας και των χαμηλών επιπέδων πραγματικής ζήτησης. Για αυτό είναι αναγκαία η αύξηση των συνολικών κρατικών δαπανών. Εάν το κράτος δεν λαμβάνει μέτρα για την σταθεροποίηση της συνολικής δαπάνης τότε η οικονομία της αγοράς γίνεται αρκετά ασταθής και οι επενδύσεις επηρεάζονται από τις αβέβαιες προσδοκίες για τις μελλοντικές εξελίξεις. Η μονεταριστική οπτική ότι η αύξηση της προσφοράς χρήματος αποτελεί αναγκαία συνθήκη για την αναζωογόνηση της ιδιωτικής δαπάνης όμως σήμερα στην Ελλάδα μπορεί να μην έχει κανένα αποτέλεσμα. Αυτό σημαίνει ότι έστω και εάν ήταν δυνατή η αύξηση της προσφοράς χρήματος, άμεσα ή έμμεσα, αυτή την στιγμή δεν θα είχε σημαντικά αποτελέσματα για την χώρα. Αυτό έγινε φανερό και στην περίπτωση της Ιαπωνίας . Στην Ελλάδα αυτή την στιγμή τόσο ο ιδιωτικός τομέας όσο και ο δημόσιος βρίσκονται σε μια διαδικασία απομόχλευσης. Όταν ο ιδιωτικός τομέας προσπαθεί να μειώσει τις δαπάνες και τα ελλείμματα του, μια ταυτόχρονη δημοσιονομική προσαρμογή δεν θα έχει θετικές επιπτώσεις στην κρίση παρά μάλλον θα την έκανε χειρότερη. Αυτό ο Keynes ονόμασε παράδοξο της φειδούς λέγοντας επίσης πως δεν είναι η ποσότητα του χρήματος που έχει σημασία αλλά η δαπάνη του.

Σε όλα αυτά βέβαια θα πρέπει να προσθέσουμε και το γεγονός όπου σε μια έκθεση της η Standard & Poor’s που δημοσιεύτηκε στις 25 Σεπτεμβρίου του 2012 δείχνει πως στην Ευρώπη αυτή την στιγμή επικρατούν μια σειρά από δυσμενείς οικονομικές συνθήκες που εμποδίζουν την οικονομική ανάπτυξη των κρατών μελών που βρίσκονται στην διαδικασία δημοσιονομικής προσαρμογής. Αυτές οι συνθήκες είναι ανάμεσα σε άλλες η επίπτωση του δημοσιονομικού πολλαπλασιαστή στα κράτη μέλη που είναι κατά πολύ μεγαλύτερος από τον μέσο όρο προηγούμενων ετών, το ότι το διεθνές εμπόριο σήμερα δεν είναι τόσο επωφελές για τις περιφερειακές κυρίως χώρες, το ότι έχουν εξαφανιστεί παράγοντες υποστήριξης της ανάπτυξης όπως για παράδειγμα η ζήτηση για ευρωπαϊκές εξαγωγές από τις αναδυόμενες αγορές, το ότι οι καταναλωτές στα διάφορα κράτη μέλη ανταποκρίνονται με διαφορετικούς τρόπους στην δημοσιονομική λιτότητα, επίσης υπάρχουν αποκλίνουσες επιχειρηματικές επενδύσεις και προσδοκίες και τέλος δεν υπάρχει ικανή και επαρκής ροή χρήματος-ρευστότητα στην πραγματική οικονομία. Μάλιστα από οικονομική άποψη αυτή την αρνητική επίπτωση του δημοσιονομικού πολλαπλασιαστή δεν πρέπει να την αγνοούμε καθόλου. Όλες οι παραπάνω συνθήκες δεν βοηθούν στην καταπολέμηση της κρίσης χρέους της Ελλάδας και στην ηπιότερη δημοσιονομική προσαρμογή. Όπως τονίζει και ο Pisany-Ferry σε ένα πρόσφατο άρθρο του αναφορικά με την κρίση της Ευρωζώνης υπάρχουν πάρα πολλοί παράγοντές γνωστοί (οι οποίοι παραβλέφθηκαν) που επηρεάζουν την κρίση (known unknowns) αλλά και ακόμα και σήμερα πολλοί άγνωστοί (unknown unknowns).

Είναι φανερό πως για να μπορέσουμε να βγούμε από τον φαύλο κύκλο της ύφεσης στην Ελλάδα απαιτούνται συγκεκριμένες πολιτικές που να σχετίζονται με την ώθηση της πραγματικής οικονομίας και όχι σε λογιστικές αποτιμήσεις. Μέσα σε αυτά τα πλαίσια έστω και εάν ο κ. Ντράγκι ανέφερε ότι θα κάνει τα πάντα για την σταθερότητα του ευρώ οι κυβερνήσεις της Ευρωζώνης πρέπει να δημιουργήσουν τα κατάλληλα εργαλεία και τα κατάλληλα αναπτυξιακά προγράμματα για την αύξηση των κρατικών δαπανών που θα δώσουν ώθηση στην ελληνική οικονομία. Οι πολιτικοί θα πρέπει να αφήσουν στο περιθώριο τους τεχνοκράτες σύμβουλους τους και να επαναφέρουν στα σχέδια τους την πραγματική οικονομική πολιτική. Γιατί οι επενδυτές γνωρίζουν πως όσα εργαλεία και εάν αναπτυχθούν στο νομισματικό ή στο τραπεζικό επίπεδο αυτά μπορούν μόνο να κρατήσουν την Ελλάδα σε κώμα προσφέροντας μόνο σταθερότητα στο παγκόσμιο χρηματοοικονομικό επίπεδο. Πολλά από τα μέτρα δεν μπορούν να υποκαταστήσουν τον ρόλο πραγματικών δαπανών στην ελληνική οικονομία. Η Ελλάδα όμως σε καμία περίπτωση σύμφωνα με τα μέχρι τώρα δεδομένα δεν μπορεί να δημιουργήσει τέτοιες ροές δαπανών. Έτσι όλα μεταφέρονται προς την πλευρά της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Μια χώρα που δεν μπορεί να ασκήσει νομισματική και δημοσιονομική πολιτική μπορεί να βγει από την ύφεση μόνο με την βοήθεια του θεού. Αυτό τον ρόλο θα πρέπει να παίξει η Ευρωπαϊκή Ένωση. Αυτό όμως είναι πολύ δύσκολο να συμβεί σε ένα ευρωπαϊκό επίπεδο με βάση τα σημερινά δεδομένα και όταν ακόμα περισσότερο οι πολιτικές και οικονομικές συγκρούσεις συμφερόντων βρίσκονται πάνω από την προσπάθεια δημιουργίας μιας ολοκληρωμένης Ευρωπαϊκής πολιτείας. Με βάση αυτές τις συνθήκες η μεγαλειώδης ελληνική προσπάθεια πορεύεται χωρίς καμία βοήθεια από την νομισματική και δημοσιονομική πολιτική. Πως περιμένουμε λοιπόν την Ελλάδα χωρίς καμία πραγματική προσπάθεια δημοσιονομικής ή έστω και νομισματικής ώθησης να βγει από την κρίση; Εάν αυτά τα πακέτα ώθησης δεν βγουν γρήγορα στην πραγματική οικονομία και εάν οι Ευρωπαίοι ηγέτες δεν πείσουν τους επενδυτές πως πραγματικά θα αλλάξουν το Ευρωπαϊκό πλαίσιο στηρίζοντας την ανάπτυξη τότε μάλλον κάθε προσπάθεια μας έστω και εάν αυτή είναι μεγαλειώδη θα είναι χωρίς σημασία.

Η κρίση της Ευρωζώνης, η Ελλάδα και ο Keynes

2012-10-24T14:19:00.002+03:00

Η παγκόσμια οικονομική κρίση που ξεκίνησε το 2007 στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής είχε τρομερές επιπτώσεις σε όλους του τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας. Ξεκίνησε σαν κρίση στην αγορά κατοικίας και σχεδόν ταυτόχρονα όχι μόνο μετατράπηκε σε χρηματοοικονομική και τραπεζική κρίση αλλά και διαδόθηκε σε ολόκληρο τον κόσμο. Έτσι, η κρίση επηρέασε όλες τις περιοχές του πλανήτη και σηματοδότησε την αρχή του τέλους για τα πιο αδύναμα στοιχεία του παγκόσμιου οικονομικού συστήματος. Με αυτόν τον τρόπο η κρίση μεταδόθηκε από την Αμερική στην περιοχή της Ευρώπηw και οδήγησε στην αποκάλυψη των αδυναμιών και ευπαθειών που υπήρχαν όχι μόνο στο ευρωπαϊκό αλλά και στο επίπεδο των κρατών μελών.

Βεβαία τα τελευταία 100 και πλέον χρόνια έχουν εκδηλωθεί μια σειρά από οικονομικές κρίσεις που έκαναν φανερό πως αιφνίδιες διαταραχές μπορούν πολύ εύκολα να συμβούν στο παγκόσμιο χρηματοοικονομικό σύστημα. Για αυτό το λόγο πολλές θεωρητικές συζητήσεις έχουν αναπτυχθεί τόσο για τους κυριότερους λόγους εμφάνισης τέτοιων κρίσεων όσο και για τους τρόπους αντιμετώπισης τους. Σήμερα όμως είναι πλέον φανερό πως ο καπιταλισμός της ελεύθερης αγοράς δεν μπορεί να επιλύει μακροχρόνια το οικονομικό πρόβλημα και πως η θεωρία της αποτελεσματικής χρηματοοικονομικής αγοράς μπορεί να οδηγεί σε κρίσεις. Οι παράγοντες της αγοράς δεν μπορούν να διαμορφώνουν ορθές αντιλήψεις ως προς την πορεία της οικονομίας. Μάλιστα είναι αυτές οι εσφαλμένες ιδέες των οικονομολόγων που νομιμοποίησαν την απορρύθμιση του χρηματοοικονομικού τομέα και αυτή ακριβώς η απορρύθμιση οδήγησε στην πιστωτική έκρηξη που μετατράπηκε τελικά σε πιστωτική συμπίεση. Φαίνεται τελικά πως οι οικονομίες της αγοράς δεν μπορούν να αυτορυθμίζονται και η κυβερνητική παρέμβαση κρίνεται αναγκαία.

Το χειρότερο όμως στοιχείο αναφορικά με την σημερινή κρίση είναι πως βρισκόμαστε χρονικά στο επίκεντρο της, οι κυβερνήσεις έχουν αποτύχει στα μέτρα σταθεροποίησης των οικονομιών, υπάρχει τεράστια ανεργία, έχουν χαθεί τα πλεονεκτήματα που θα μπορούσαμε να απολαμβάνουμε παρεμβαίνοντας στην κρίση εκ των προτέρων και έτσι ήδη κυκλοφορούν ελεύθερα στον πολιτικό χώρο όλα τα ακραία στοιχεία που προσφέρονται να λύσουν το οικονομικό πρόβλημα καταργώντας θεμελιώδη και δημοκρατικά δικαιώματα των πολιτών. Μπορεί να φαίνεται τόσο δεδομένο σήμερα αλλά είναι ουσιαστικά η πεμπτουσία της πολιτικής επιδίωξης του Keynes. Μέσα σε αυτά τα πλαίσια η Ελλάδα βρίσκεται παγιδευμένη τόσο από το Ευρωπαϊκό πλαίσιο όσο και από τις εγχώριες αδυναμίες της που αφορούν κατά κύριο λόγο την κρίση της ελληνικής πολιτείας.

Η Ελληνική πολιτεία σήμερα όσο ποτέ άλλοτε στο παρελθόν είναι διχασμένη. Εξαιτίας όλων αυτών των διαδικασιών-μετασχηματισμών που συμβαίνουν στο εγχώριο, ευρωπαϊκό και παγκόσμιο πλαίσιο έχει πληγεί η εμπιστοσύνη των Ελλήνων απέναντι στην δημοκρατία και στον ρόλο που θα πρέπει να διαδραματίζει η πολιτική. Η ουσία του ελληνικού προβλήματος, βρίσκεται πέρα από την οικονομική αποτελεσματικότητα. Η ελληνική χρηματοοικονομική κρίση έχει μια πολιτική πλευρά η οποία δεν μπορεί να παραβλεφθεί και η οποία είναι τελείως διαφορετική από τα άλλα ευρωπαϊκά κράτη. Αυτό είναι ένα σημαντικό χαρακτηριστικό της κρίσης το οποίο δεν πρέπει να ξεχνάμε και το οποίο διαφοροποιεί την ελληνική περίπτωση. Ακόμα και μέσα στα πλαίσια της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι φανερό πως η οικονομική σύγκλιση δεν έχει ενδυναμωθεί από την αντίστοιχη πολιτική και θεσμική σύγκλιση. Θα μπορούσαμε δηλαδή να πούμε πως έστω και εάν η ελληνική οικονομική και δημοσιονομική λειτουργία μπορεί να εξυγιανθεί, είναι πολύ αμφίβολο εάν το πολιτικό και θεσμικό πλαίσιο μπορεί να αλλάξει σε τόσο σύντομο χρονικό διάστημα. Για να γίνει αυτό όμως είναι αναγκαία η πίστη απέναντι στον ρόλο της πολιτικής και κατ’ επέκταση η βελτίωση της εμπιστοσύνης απέναντι στην ελληνική πολιτεία.

Η Ελλάδα είναι ένα τέλειο παράδειγμα του πως η πολιτική και θεσμική υπανάπτυξη καθώς και ο στρεβλός τρόπος διακυβέρνησης μπορεί να οδηγήσει σε επικίνδυνες κρίσεις. Αυτό το στρεβλό μοντέλο διακυβέρνησης δημιουργήθηκε τα τελευταία τριάντα χρόνια και ενδυναμώθηκε από τα φαινόμενα του κρατισμού, της διαφθοράς, των προσοδοθηρικών συμπεριφορών, της πολιτικής ανισορροπίας, του λαϊκισμού, και της πολιτικής και κοινοβουλευτικής ανισορροπίας. Δηλαδή αυτό που με την πρώτη ματιά μπορεί να φαίνεται πως είναι το αποτέλεσμα κακών δημόσιων οικονομικών πρακτικών, στην πραγματικότητα είναι η έλλειψη ενός ικανοποιητικού και επαρκούς μοντέλου διακυβέρνησης. Οι Έλληνες φαίνεται πως δημιούργησαν έναν στρεβλό «Λεβιάθαν» ο οποίος απέτυχε να τους υποστηρίξει. Για αυτό το λόγο όλες οι προσπάθειες για εκσυγχρονισμό και εξευρωπαϊσμό απέτυχαν και ταυτόχρονα μονιμοποίησαν και νομιμοποίησαν ένα «ώριμο πελατειακό σύστημα» σαν το κύριο χαρακτηριστικό της Ελληνικής πολιτείας.

Αυτό το «ώριμο πελατειακό σύστημα» είναι η κύρια αιτία της Ελληνικής κρίσης και μπορεί να θεωρηθεί πως είναι η κύρια συνέπεια της πολιτικής και θεσμικής υπανάπτυξης. Όλοι οι παραπάνω συντελεστές συνδέονται με το πελατειακό σύστημα το οποίο όλες οι πολιτικές ελίτ στην Ελλάδα χρησιμοποίησαν για να επεκτείνουν τα δίκτυα πατρωνίας μέσα από τους νέους πολιτικούς θεσμούς που δανειστήκαμε τα τελευταία χρόνια τόσο γεωγραφικά όσο και λειτουργικά. Για αυτό το λόγο είναι πολύ δύσκολο έστω και αν τα οικονομικά μέτρα λιτότητας έχουν στο μέλλον ικανοποιητικά αποτελέσματα, να αλλάξει σε ένα σύντομο διάστημα η ελληνική πολιτική κουλτούρα. Η αλλαγή του τρόπου λειτουργίας της ελληνικής πολιτείας είναι μια πολύ δύσκολή δουλειά για τους Έλληνες και τους Ευρωπαίους αξιωματούχους και μάλλον είναι απίθανο να πραγματοποιηθεί βραχυχρόνια.

Πέρα από την κρίση που αφορά την ελληνική πολιτική κουλτούρα η Ελλάδα είναι παγιδευμένη τόσο από το Ευρωπαϊκό πλαίσιο όσο και από το μνημόνιο. Με βάση αυτές τις συνθήκες στην Ελλάδα αυτή την στιγμή δεν μπορεί να ασκηθεί καμία ουσιαστική νομισματική και δημοσιονομική πολιτική. Οι πολιτικοί στο Ευρωπαϊκό επίπεδο καθώς και η Τρόικα φαίνεται πως έχουν ξεχάσει τον ρόλο της πολιτικής, επιδίδονται σε συνεχόμενες λογιστικές αναλύσεις και προτείνουν λύσεις καθαρά λογιστικού χαρακτήρα. Έτσι με αυτό τον τρόπο μονιμοποιούν την αβεβαιότητα που επικρατεί στην ελληνική οικονομία. Θα μπορούσαμε να πούμε πως δεν έχουν διαβάσει ποτέ τον Keynes και αγνοούν δυο πολύ σημαντικά στοιχεία των θεωριών του που αναφέρουν από την μια πλευρά πως ριζική αβεβαιότητα είναι ο κύριος λόγος για την αστάθεια των οικονομιών και η οποία εμποδίζει την ανάρρωσή τους από τις κρίσεις και από την άλλη πως η οικονομία της αγοράς είναι κυκλικά ασταθής όταν δεν υπάρχει κρατική παρέμβαση.

Με βάση αυτήν την οπτική η κρίση και η βαθιά ύφεση στην Ελλάδα είναι αποτέλεσμα της επενδυτικής αστάθειας και των χαμηλών επιπέδων πραγματικής ζήτησης. Για αυτό είναι αναγκαία η αύξηση της συνολικής δαπάνης μέσω της κρατικής παρέμβασης. Εάν το κράτος δεν λαμβάνει μέτρα για την σταθεροποίηση της συνολικής δαπάνης τότε η οικονομία της αγοράς γίνεται αρκετά ασταθής και οι επενδύσεις επηρεάζονται από τις αβέβαιες προσδοκίες για τις μελλοντικές εξελίξεις. Η μονεταριστική οπτική ότι η εκτύπωση χρήματος αποτελεί αναγκαία συνθήκη για την αναζωογόνηση της ιδιωτικής δαπάνης σήμερα στην Ελλάδα μπορεί να μην έχει κανένα αποτέλεσμα. Αυτό σημαίνει ότι έστω και εάν ήταν δυνατή η δυνατότητα εκτύπωσης χρήματος αυτή την στιγμή δεν θα ήταν αποτελεσματική για την χώρα. Αυτό έγινε φανερό και στην περίπτωση της Ιαπωνίας . Στην Ελλάδα αυτή την στιγμή τόσο ο ιδιωτικός τομέας όσο και ο δημόσιος βρίσκονται σε μια διαδικασία απομόχλευσης. Όταν ο ιδιωτικός τομέας προσπαθεί να μειώσει τις δαπάνες και τα ελλείμματα του μια ταυτόχρονη δημοσιονομική προσαρμογή δεν θα έχει θετικές επιπτώσεις στην κρίση παρά μάλλον θα την κάνει χειρότερη. Αυτό ο Keynes ονόμασε παράδοξο της φειδούς λέγοντας επίσης πως δεν είναι η ποσότητα του χρήματος που έχει σημασία αλλά η δαπάνη του.

Για να μπορέσουμε δηλαδή να βγούμε από τον φαύλο κύκλο της ύφεσης στην Ελλάδα απαιτούνται συγκεκριμένες πολιτικές και όχι λογιστικές αποτιμήσεις. Οι πολιτικοί θα πρέπει να αφήσουν στο περιθώριο τους τεχνοκράτες σύμβουλους τους και να επαναφέρουν στα σχέδια τους την πραγματική οικονομική πολιτική. Αυτό όμως είναι πολύ δύσκολο να συμβεί σε ένα ευρωπαϊκό επίπεδο με τα σημερινά δεδομένα και όταν ακόμα περισσότερο οι πολιτικές και οικονομικές συγκρούσεις συμφερόντων βρίσκονται πάνω από την προσπάθεια δημιουργίας μιας ολοκληρωμένης Ευρωπαϊκής πολιτείας. Με βάση αυτές τις συνθήκες η μεγαλειώδης ελληνική προσπάθεια πορεύεται χωρίς καμία βοήθεια από την νομισματική και δημοσιονομική πολιτική της χώρας. Πως περιμένουμε λοιπόν την Ελλάδα χωρίς καμία πραγματική προσπάθεια δημοσιονομικής ή έστω και νομισματικής ώθησης να βγει από την κρίση; Εάν αυτά τα πακέτα ώθησης δεν βγουν γρήγορα στην πραγματική οικονομία και εάν οι Ευρωπαίοι ηγέτες δεν πείσουν τους επενδυτές πως πραγματικά θα αλλάξουν το Ευρωπαϊκό πλαίσιο στηρίζοντας την ανάπτυξη τότε μάλλον κάθε προσπάθεια μας έστω και εάν αυτή είναι μεγαλειώδη θα είναι χωρίς σημασία.

Αναγκαίες συνθήκες για την ανάπτυξη στην Ελλάδα κατά την διάρκεια της κρίσης

2012-10-11T17:48:00.000+03:00

Το επόμενο διάστημα είναι πολύ σημαντικό για το μέλλον της Ελλάδας στο παγκόσμιο και ευρωπαϊκό στερέωμα καθώς μια σειρά από σημαντικές αποφάσεις πρόκειται να παρθούν. Πέρα όμως από αυτές τις αποφάσεις την τύχη της Ελλάδας θα την καθορίσουν μια σειρά από συνθήκες που θα μπορούσαν να την οδηγήσουν ξανά στην ανάπτυξη. Η ενίσχυση της αξιοπιστίας της χώρας την οποία προσπαθεί να πραγματοποιήσει η κυβέρνηση τους τελευταίους μήνες είναι μια πολύ σημαντική συνθήκη. Θα πρέπει όμως να πραγματοποιηθεί ταυτόχρονα με πολλές άλλες σημαντικές εξελίξεις. Πρώτα από όλα θα πρέπει να πάρουμε την δόση των 31.5 δις. Ευρώ. Δεύτερον, να επιτύχουμε την επιδιωκόμενη επιμήκυνση (μειώνει την αρνητική επίπτωση των μέτρων στο διαθέσιμο εισόδημα και κάνει την ύφεση πιο ανεκτή) στα πλαίσια της διαπραγμάτευσης που θα γίνει στο επόμενο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο. Θα πρέπει όμως να έχουμε κατά νου πως επιμήκυνση σημαίνει και αύξηση του χρέους. Τρίτον, πέρα από την βελτίωση της πολιτικής αξιοπιστίας θα πρέπει να βελτιωθεί σημαντικά και η αξιοπιστία της ελληνικής οικονομίας, η σταθερότητα της αγοράς και η αλλαγή του επιχειρηματικού κλίματος. Τέταρτον, θα πρέπει άμεσα να μειωθούν οι πιέσεις και οι αντιδράσεις σε εγχώριο επίπεδο που δεν βοηθούν καθόλου τις όλες προσπάθειες. Πέμπτον, θα πρέπει η κυβέρνηση να ελαχιστοποιήσει τους κραδασμούς που θα έχει στα κόμματα η ψήφιση των μέτρων για να ισχυροποιηθεί και να σταθεροποιηθεί το πολιτικό σύστημα στην Ελλάδα. Έκτον, θα πρέπει να ασκηθεί μεγαλύτερη πίεση προς τους ευρωπαίους εταίρους μας με στόχο την δημιουργία ενός αναπτυξιακού πακέτου βοήθειας προς τη χώρα.

Όλα αυτά θα πρέπει να γίνουν σε μια περίοδο όπου η Ισπανία ανακοίνωσε σκληρά μέτρα δημοσιονομική λιτότητας, και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ανακοίνωσε πως το οικονομικό κλίμα στην Ευρωζώνη επιδεινώθηκε περαιτέρω τον Σεπτέμβριο, υποχωρώντας στο χαμηλότερο επίπεδο από τον Αύγουστο του 2009. Ταυτόχρονα, η έκθεση της Standard & Poor’s που δημοσιεύτηκε στις 25 Σεπτεμβρίου του 2012 δείχνει πως στην Ευρώπη αυτή την στιγμή επικρατούν μια σειρά από δυσμενείς οικονομικές συνθήκες που εμποδίζουν την οικονομική ανάπτυξη των κρατών μελών που βρίσκονται στην διαδικασία δημοσιονομικής προσαρμογής. Αυτές οι συνθήκες είναι ανάμεσα σε άλλες η επίπτωση του δημοσιονομικού πολλαπλασιαστή στα κράτη μέλη που είναι κατά πολύ μεγαλύτερος από τον μέσο όρο, το ότι το διεθνές εμπόριο σήμερα δεν είναι τόσο επωφελές για τις περιφερειακές κυρίως χώρες, το ότι έχουν εξαφανιστεί κάποιοι παράγοντες υποστήριξης της ανάπτυξης όπως για παράδειγμα η ζήτηση για ευρωπαϊκές εξαγωγές από τις αναδυόμενες αγορές, το ότι οι καταναλωτές στα διάφορα κράτη μέλη ανταποκρίνονται με διαφορετικούς τρόπους στην δημοσιονομική λιτότητα, οι αποκλίνουσες επιχειρηματικές επενδύσεις και προσδοκίες και τέλος η μη ικανή και επαρκής ροή χρήματος-ρευστότητα στην πραγματική οικονομία. Όλες αυτές οι συνθήκες δεν βοηθούν στην καταπολέμηση της κρίσης χρέους της Ελλάδας και στην ηπιότερη δημοσιονομική προσαρμογή. Δεν είναι δηλαδή η αναποτελεσματικότητα των κρατών μελών ούτε και η απροθυμία των πολιτών τους που επηρεάζει τις προσπάθειές για ανάκαμψη όσο οι τρέχουσες οικονομικές συνθήκες στην Ευρωζώνη, η αβεβαιότητα στις χρηματαγορές και οι ευπάθειες της αρχιτεκτονικής της Ο.Ν.Ε. που δυσκολεύουν κάθε προσπάθεια ανάκαμψη. Για αυτό το λόγο μια σειρά από εκθέσεις και αναφορές από την Fitch, από την Moody’s και την Ernst & Young προβλέπουν περαιτέρω συρρίκνωση της ελληνικής οικονομίας, αναιμική ανάπτυξη και ανεργία

Για να μπορέσουμε να πετύχουμε τους στόχους μας και να εκμεταλλευτούμε την αντιστροφή του κλίματος για την Ελλάδα σε ευρωπαϊκό επίπεδο, άσχετα αυτό αν αυτό προέρχεται από την προσπάθεια των κρατών μελών να διατηρήσουν τα συμφέροντα τους σε ευρωπαϊκό επίπεδο, θα πρέπει επιπλέον να πραγματοποιηθούν μια σειρά από αναγκαίες ή και ικανές συνθήκες οι οποίες οι οποίες παρουσιάζονται παρακάτω

Στο εγχώριο επίπεδο

Να πάρουμε τα μέτρα για την δημοσιονομική προσαρμογή.
Να υλοποιήσουμε το πρόγραμμα αποκρατικοποιήσεων όσο το δυνατόν συντομότερα.
Να ενεργοποιηθεί το πρόγραμμα των δημοσίων επενδύσεων καθώς και του ΕΣΠΑ. Για παράδειγμα παρέχονται 14 δις. για επενδύσεις στους μεγάλους οδικούς άξονες ως πιστωτικές ενισχύσεις για την χρηματοδότηση των έργων μέσω της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων.
Να προχωρήσουμε με ταχύ ρυθμό προς την εξυγίανση του τραπεζικού συστήματος μέσω της ανακεφαλαιοποίησης των βιώσιμων και εξυγίανσης των μη βιώσιμων τραπεζών
Να αναδείξουμε την καλύτερη του αναμενομένου εκτέλεση του προϋπολογισμού και την δημιουργία πλεονάσματός από φέτος κάτι που φαίνεται αρκετά πιθανό.
Να προβούμε στην εξυγίανση του δημόσιου τομέα και στην πάταξη της φοροδιαφυγής.
Να προωθήσουμε όσο το δυνατόν μεγαλύτερο κεφάλαιο από αυτό που θα αντλήσουμε από την δόση των 30 και πλέον δις στην αγορά και στην πραγματική οικονομία.
Να τονώσουμε την αυτοπεποίθηση και την αισιοδοξία των πολιτών και των επιχειρηματιών ενημερώνοντας τους για τις θετικές εξελίξεις.
Μέσω μεταρρυθμίσεων να ελαχιστοποιήσουμε τις στρεβλώσεις που προκύπτουν τόσο στον ιδιωτικό όσο και στον δημόσιο τομέα. Για παράδειγμα, θα πρέπει επιτέλους να πραγματοποιηθεί το άνοιγμα των κλειστών επαγγελμάτων και άλλων σημαντικών αλλαγών.

Στο ευρωπαϊκό

Οι δράσεις που κρίνονται ή θα έπρεπε να κριθούν αναγκαίες ή ικανές σε ευρωπαϊκό επίπεδο είναι

Θετική εισήγηση από την Τρόικα καθώς και από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο για την βιωσιμότητα του χρέους.
Η δυνατότητα ελάφρυνσης της εξυπηρέτησης του χρέους μέσω πχ της επιστροφής κερδών από ελληνικά ομόλογα που πραγματοποίησε η ΕΚΤ.
Η δυνατότητα μείωσης των επιτοκίων με τα οποία δανείζεται η Ελλάδα από τον EFSF.
Αποκατάσταση της ρευστότητας μέσω ενός είδους ποσοτικής χαλάρωσης όπως έπραξε ο Ben Bernake κατά την διάρκεια του 2008 στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Ολοκλήρωση των αλλαγών που ήδη ανακοινώθηκαν στο ευρωπαϊκό επίπεδο προς μια ουσιαστικότερη ΟΝΕ βραχυπρόθεσμα ή μεσοπρόθεσμα. Για παράδειγμα η ενιαία ευρωπαϊκή εποπτεία των τραπεζών, το κοινό πλαίσιο εγγύησης των καταθέσεων και εξυγίανσης, αποτελεσματικότεροι δημοσιονομικοί μηχανισμοί, η έκδοση κοινών χρεογράφων, το σχέδιο Ντράγκι, τα μέτρα αποτελεσματικότερης υλοποίησης των μεταρρυθμίσεων που προωθούν την οικονομική ανάπτυξη, ο φορολογικός συντονισμός. Σε αυτά τα πλαίσια η Ελλάδα έχει πολλά να κερδίσει.
Ένα νέο σχέδιο Μάρσαλ για την Ευρώπη. Σε αυτό σημαντικός είναι και ο ρόλος της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων όπου τα κράτη μέλη θα μπορούσαν να αντλούν το δικό τους ποσοστό συγχρηματοδότησης (50%) από τον δανειακό λογαριασμό που έχουν με την ΕΚΤ χωρίς αυτά τα δάνεια να προσμετρώνται στο εθνικό χρέος εφόσον αυτό το σχέδιο επενδύσεων έχει εγκριθεί από την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων.

Η κρίση της Ελληνικής πολιτείας

2012-09-16T20:51:00.002+03:00

Σε προηγούμενα άρθρα μου σε αυτόν εδώ τον χώρο είχα τονίσει πως η Ελληνική πολιτεία σήμερα όσο ποτέ άλλοτε στο παρελθόν είναι διχασμένη. Εξαιτίας όλων αυτών των διαδικασιών-μετασχηματισμών που συμβαίνουν στο εγχώριο, ευρωπαϊκό και παγκόσμιο πλαίσιο έχει πληγεί η εμπιστοσύνη των Ελλήνων απέναντι στην δημοκρατία και στον ρόλο που θα πρέπει να διαδραματίζει η πολιτική. Είχα επίσης τονίσει πως παρόλη την απογοήτευση ο δρόμος για την ελληνική πολιτεία είναι ένας. Ο δύσκολός δρόμος που θα μας κρατά μέσα στην ευρωπαϊκή οικογένεια και θα μας δώσει τις προϋποθέσεις να αναπτύξουμε το ελληνικό καπιταλιστικό σύστημα προωθώντας τις επενδύσεις, την επιχειρηματικότητα και την ιδιωτική πρωτοβουλία.

Είναι όμως γεγονός πως οι κύριες αιτίες, η ουσία του ελληνικού προβλήματος, βρίσκεται πέρα από την οικονομική αποτελεσματικότητα. Η ελληνική χρηματοοικονομική κρίση έχει μια πολιτική πλευρά η οποία δεν μπορεί να παραβλεφθεί και η οποία είναι τελείως διαφορετική από τα άλλα ευρωπαϊκά κράτη. Αυτό είναι ένα σημαντικό χαρακτηριστικό της κρίσης το οποίο δεν πρέπει να ξεχνάμε και το οποίο διαφοροποιεί την ελληνική περίπτωση. Ακόμα και μέσα στα πλαίσια της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι φανερό πως η οικονομική σύγκλιση δεν έχει ενδυναμωθεί από την αντίστοιχη πολιτική και θεσμική σύγκλιση. Θα μπορούσαμε δηλαδή να πούμε πως έστω και εάν η ελληνική οικονομική και δημοσιονομική λειτουργία μπορεί να εξυγιανθεί, είναι πολύ αμφίβολο εάν το πολιτικό και θεσμικό πλαίσιο μπορεί να αλλάξει σε τόσο σύντομο χρονικό διάστημα. Για να γίνει αυτό όμως είναι αναγκαία η πίστη απέναντι στον ρόλο της πολιτικής και κατ’ επέκταση η βελτίωση της εμπιστοσύνης απέναντι στην ελληνική πολιτεία.

Σε πολύ λίγο σύντομο χρονικό διάστημα στους επόμενους δύο μήνες σε ευρωπαϊκό επίπεδο πολλά πράγματα θα αλλάξουν ή έχουν ήδη αρχίσει να αλλάζουν. Το σχέδιο Ντράγκι για την απεριόριστη αγορά ομολόγων από την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα είναι ένα βήμα προς την θεσμική βελτίωση της Ευρωζώνης. Με βάση αυτήν την προϋπόθεση η ουσιαστική απομάκρυνση του κινδύνου χρεοκοπίας της χώρας μας είναι ένα ακόμα σημαντικό γεγονός. Το σχέδιο για την τραπεζική ένωση και τα σχέδια της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την βελτίωση της ΟΝΕ καθώς και οι καθημερινές δηλώσεις συμπαράστασης και στήριξης της Ελλάδας από όλες σχεδόν τις χώρες της Ευρωζώνης είναι ενθαρρυντικά σημεία πως στο επόμενο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο πολλά προβλήματα θα λυθούν οριστικά. Δυστυχώς όμως αυτές οι αλλαγές δεν θα αποκαταστήσουν την εμπιστοσύνη των Ελλήνων απέναντι στο πολιτικό σύστημα. Η αποκατάσταση αυτής της εμπιστοσύνης θα πρέπει να είναι το επόμενο βήμα της κυβέρνησης.

Έτσι, είναι πολύ σημαντική η αποκατάσταση των στοιχείων καλής διακυβέρνησης της ελληνικής πολιτείας όπως για παράδειγμα του νόμου και του κράτους δικαίου στα μάτια των πολιτών της. Η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης ανάμεσα στους πολίτες από την μια πλευρά και των πολιτών και της πολιτικής από την άλλη είναι επίσης αναγκαία. Η αναδημιουργία του κοινωνικού κράτους και η παροχή κοινωνικών και άλλων παροχών ιδιαίτερα προς τις ευπαθείς ομάδες είναι μια ακόμα αναγκαιότητα. Η δημιουργία ενός νέου πλαισίου πολιτισμικών και πολιτιστικών αξιών και ηθικής που να δημιουργεί τις προϋποθέσεις για την ανάπτυξη της ελληνικής πολιτείας είναι επίσης τόσο σημαντική όσο και οι οικονομικές μεταρρυθμίσεις. Έστω και αν σε ευρωπαϊκό επίπεδο το στοίχημα κερδηθεί, τίποτα δεν θα πρέπει να θεωρείται ακόμα δεδομένο στο εγχώριο επίπεδο. Αν θέλουμε όμως πραγματικά να κρατήσουμε την χώρα μας μέσα στην Ευρωζώνη θα πρέπει να την στηρίξουμε και στο εγχώριο επίπεδο. Η αποκατάσταση της ελληνικής πολιτικής κουλτούρας είναι ένα πολύ σημαντικό και δύσκολο έργο στο οποίο θα πρέπει να επικεντρωθεί η κυβέρνηση για να μπορέσουμε οριστικά να μπούμε στον δρόμο της οικονομικής και πολιτικής σταθερότητας και ανάπτυξης και να ξεπεράσουμε την κρίση της Ελληνικής Πολιτείας .

Τα Βαθύτερα Αίτια της Ελληνικής Οικονομικής Κρίσης

2012-05-19T10:56:00.001+03:00

To άρθρο αυτό έχει αρχικά δημοσιευτεί στο Sklias, P. and Maris, G. (2013) The Political Dimension of the Greek Financial Crisis, Perspectives on European Politics and Society, vol. 14, no. 1, pp. 144-164.
Το λίνκ του άρθρου είναι το

http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/15705854.2012.732392#.Uz_p4Kh_uSo

Για να αναφέρετε αυτό το άρθρο στη βιβλιογραφία σας παρακαλώ χρησιμοποιείστε είτε την παραπάνω αναφορά είτε το Σκλιάς, Π., Ρουκανάς, Σ. και Μαρής, Γ. (2012) Η Πολιτική των Διεθνών και Ευρωπαϊκών Οικονομικών Σχέσεων, Εκδόσεις Παπαζήση, Αθήνα. καθώς αυτό ειναι το 9ο κεφάλαιο του βιβλίου.

Τα Βαθύτερα Αίτια της Ελληνικής Οικονομικής Κρίσης

1. Εισαγωγή

Πρόσφατα πολλοί ερευνητές προσπάθησαν να αναλύσουν τις βασικές αιτίες της ελληνικής οικονομικής κρίσης. Στην πλειοψηφία αυτών των αναλύσεων τους, εστίασαν σε μια σειρά από οικονομικούς συντελεστές, οι οποίοι τονίστηκαν ως τα βασικά αίτια του προβλήματος. Πιο συγκεκριμένα, θεωρήθηκε πως τα υψηλά δημόσια ελλείμματα, η μη ορθολογική διαχείριση του χρέους και των δαπανών, το εξωτερικό χρέος, η έλλειψη εξαγωγών, η ελάχιστη ανταγωνιστικότητα και η κατάρρευση της αγοράς εργασίας ήταν ανάμεσα στους πιο σημαντικούς παράγοντες της κρίσης. Ενώ αυτοί οι παράγοντες είναι σημαντικοί και επηρέασαν το τελικό αποτέλεσμα σε αυτή τη μελέτη θα υποστηριχθεί ότι είναι μόνο ένα μέρος της πραγματικότητας[1]. Αυτό το πλαίσιο της ανάλυσης μπορεί να παράσχει μόνο ένα μέρος της εξήγησης για τους λόγους αυτής της πρωτοφανούς κρίσης και σε κάθε περίπτωση δεν συμπεριλαμβάνει τις πολιτικές και θεσμικές συνιστώσες που στο εγχώριο πεδίο θεωρείται πως αποτελούν τις κύριες αιτίες της κρίσης. Σε αυτή τη μελέτη, επιχειρούμε να αναδείξουμε τους βασικούς παράγοντες αυτής της κρίσης που θεωρούμε πως είναι ο πυρήνας του ελληνικού προβλήματος.

Σκοπός δηλαδή αυτή της μελέτης είναι να απαντήσει στο ερώτημα γιατί η Ελλάδα έφτασε σε τέτοια κατάσταση παρόλο που τα ποσοστά μεγέθυνσης την προηγούμενη δεκαετία ήταν πολύ υψηλότερα από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο, γεγονός το οποίο από μόνο του αποτελεί παράδοξο. Θα προσπαθήσουμε να αναπτύξουμε τα ήδη υφιστάμενα πλαίσια της ανάλυσης μαζί με μια σειρά δεικτών διακυβέρνησης, πολιτικών και θεσμικών μεταβλητών οι οποίες είναι στενά συνδεδεμένες με την ποιότητα της πολιτικής ανάπτυξης της χώρας. Θα υποστηρίξουμε πως στο εσωτερικό της χώρας την οικονομική σύγκλιση δεν την ακολούθησε η ανάλογη πολιτική και θεσμική σύγκλιση. Με άλλα λόγια, τα ποσοστά μεγέθυνσης ήταν παραπλανητικά στοιχεία για την πορεία της χώρας και η ελληνική κρίση θα έπρεπε να αναμενόταν. Δεδομένου του ότι δεν είναι εύκολο να αλλάξει το ελληνικό πολιτικό και θεσμικό πλαίσιο, ακόμα και εάν οι τρέχουσες απαιτήσεις των αξιωματούχων της Τρόικας για λιτότητα και μικρότερο, πιο αποδοτικό κράτος είναι κατανοητές, δεν είναι κατανοητό το πώς η Ελληνική πολιτική κουλτούρα μπορεί να αλλάζει αξιόλογα σε ένα τόσο σύντομο χρονικό διάστημα.

Χρησιμοποιώντας το ελληνικό παράδειγμα θα δείξουμε επίσης πως το επίπεδο της πολιτικής και θεσμικής ανάπτυξης μιας χώρας είναι ένα κρίσιμο συστατικό στοιχείο για την εμφάνιση μιας οικονομικής κρίσης. Πιο συγκεκριμένα, στην Ελλάδα αυτό το στρεβλό μοντέλο αναπτύχθηκε κυρίως τα τελευταία τριάντα χρόνια ταυτόχρονα με μια σειρά από άλλα πολιτικά φαινόμενα όπως ο κρατισμός, η διαφθορά, οι προσοδοθηρικές συμπεριφορές, η πολιτική και κοινοβουλευτική ανισορροπία, ο λαϊκισμός, και η αποτυχία των μεταρρυθμίσεων. Επίσης θα υποστηρίξουμε πως αυτό που με την πρώτη μάτια φαίνεται να είναι το αποτέλεσμα των κακών δημοσιονομικών πρακτικών και του σχεδιασμού της οικονομικής πολιτικής, στην πραγματικότητα είναι το αποτέλεσμα της έλλειψης ενός διαδεδομένου και μονιμοποιημένου συστήματος διακυβέρνησης. Έτσι, η Ελληνική οικονομική κρίση σχετίζεται μάλλον με το στρεβλό μοντέλο της πολιτικής και θεσμικής ανάπτυξης της χώρας και του αποτυχημένου μοντέλου διακυβέρνησης. Για αυτό το λόγο, πιστεύουμε πως ακόμα και εάν μπορεί να συμφωνηθεί σε ευρωπαϊκό επίπεδο μια οικονομική λύση για το πρόβλημα, αυτή δεν θα αντιμετωπίσει την ουσία της ελληνικής κρίσης.

Η Ελλάδα είναι πολύ πίσω σε κάθε δείκτη πολιτικής και θεσμικής ανάπτυξης και διακυβέρνησης στην ΕΕ. Όσο αυτού του είδους τα φαινόμενα παρατηρούνται τόσο η ελληνική κρίση θα παραμένει. Αυτό μας κάνει να είμαστε απαισιόδοξοι για το ίδιο το μέλλον της Ευρώπης. Η ελληνική κρίση μας φανέρωσε επίσης τόσο την ανεπάρκεια των κριτήριων του Μάαστριχτ όσο και την ανεπαρκή ικανότητα της ΕΕ να προωθήσει και να υποστηρίξει την πολιτική και θεσμική ανάπτυξη των κρατών μελών της ΕΕ. Δεν υπάρχει κανένας λόγος να πιστεύουμε πως θα μπορεί αυτό το στρεβλό πλαίσιο να αλλάξει τόσο γρήγορα.

Για να πετύχουμε τον στόχο μας, πρώτα από όλα σε αυτή τη μελέτη θα παρουσιάσουμε το πλαίσιο της ανάλυσης. Δεύτερον, θα αναλύσουμε τους κρίσιμους δείκτες της οικονομικής ανάπτυξης της Ελλάδας, πιο συγκεκριμένα τα ποσοστά μεγέθυνσης, των δημόσιων χρεών, των δημόσιων ελλειμμάτων, τους δείκτες παραγωγικότητας και της ανταγωνιστικότητας. Θα υποστηρίξουμε πως, η συνολική οικονομική επίδοση της ελληνικής οικονομίας δεν επαρκούσε για να προβλέψουμε την μελλοντική εξέλιξη των γεγονότων. Αντίθετα μάλλον, αυτή η εικόνα οδήγησε σε παραπλανητικές υποθέσεις σχετικά με την επίδοση της ελληνικής οικονομίας η οποία σε σύντομο χρονικό διάστημα κατέρρευσε. Τρίτον, θα προχωρήσουμε στην ανάλυση των δεικτών της πολιτικής και θεσμικής ανάπτυξης της χώρας, δηλαδή του κρατισμού, της αποδοτικότητας της διακυβέρνησης, της επίδραση των ισχυρών συνδικάτων και των ομάδων συμφερόντων στην ελληνική οικονομία, του λαϊκισμού, της διαδικασίας εξευρωπαϊσμού της χώρας, της διαφθοράς και της πολιτικής και κοινοβουλευτικής ασυνέχειας. Η αξιολόγηση των παραπάνω δεικτών θα μας δώσει να κατανοήσουμε όχι μόνο πως η οικονομική αποτυχία της κρίσης μπορεί να εξηγηθεί στην βάση της ανεπαρκούς πολιτικής και θεσμικής λειτουργίας της χώρας, αλλά και πως η ελληνική πολιτική κουλτούρα είναι απίθανο μάλλον να αλλάξει σε τόσο σύντομο χρονικό διάστημα όσο απαιτούν η Τρόικα και οι Ευρωπαίοι αξιωματούχοι. Έτσι, η Ελληνική οικονομική κρίση είναι πιθανόν να παραμένει για πολλά χρόνια.

2. Το πλαίσιο ανάλυσης

Προκειμένου να αξιολογήσουμε την ελληνική κρίση θα πρέπει να επικεντρωθούμε στους πολιτικούς θεσμούς της χώρας και στο τρόπο διακυβέρνησης. Η πολιτική και θεσμική ανισορροπία παίζει ένα πολύ σημαντικό ρόλο. Σύμφωνα με τον North (1990, σ. 3) «Οι θεσμοί είναι οι κανόνες του παιχνιδιού σε μια κοινωνία ή, πιο επίσημα, είναι οι ανθρώπινα κατασκευασμένοι περιορισμοί οι οποίοι σχηματίζουν την ανθρώπινη αλληλεπίδραση […] Το ότι η διαφορετική απόδοση των οικονομιών στον χρόνο κυρίως επηρεάζεται από τον τρόπο με τον οποίο οι θεσμοί αναπτύσσονται δεν είναι αμφισβητήσιμο». Όπως οι Acemoglu και Robinson, (2008, σ. 1) τονίζουν οι «θεσμοί, επίσης πολύ ευρέως ερμηνευμένοι, είναι η κύρια αιτία οικονομικής μεγέθυνσης και των διαφορών της ανάπτυξης ανάμεσα στις χώρες»[2]. Επίσης υποστηρίζουν πως είναι πιθανό να δημιουργηθεί ένα πλαίσιο μέσω του οποίου μπορούμε να κατανοήσουμε το πώς και το γιατί οι θεσμοί διαφέρουν ανάμεσα στις χώρες, πως αλλάζουν, πως μπορούν να αναλυθούν οι παγίδες των θεσμικών μεταρρυθμίσεων καθώς και να δούμε πως όλο το παραπάνω πλαίσιο συνδέεται με την οικονομική επιτυχία ή αποτυχία των κρατών. Σε αυτά τα πλαίσια οι Acemoglu και Robinson (2008, σ. 25) καταλήγουν πως:

«The main determinants of cross-country differences in income per capita are differences in economic institutions. Though institutions often persist for long periods of time and have unintended consequences, differences in institutions across countries primarily reflect the outcome of different collective choices. Different collective choices reflect differences in political institutions and different distributions of political power. As a result, understanding underdevelopment implies understanding why different countries get stuck in political equilibria that result in bad economic institutions. Solving the problem of development entails understanding what instruments can be used to push a society from a bad to a good political equilibrium.

Πέρα από τους Acemoglu και Robinson, πολλοί άλλοι ακαδημαϊκοί προσπάθησαν να εξηγήσουν το πώς οι πολιτικοί και θεσμικοί παράγοντες επηρεάζουν την αποτελεσματικότητα των εθνικών οικονομιών και, τελικά, την απόδοση του κράτους (Roubini και Sachs 1989; Grilli et al. 1991; Corsetti και Roubini 1993; Alesina και Perotti 1995). Με βάση αυτή τη λογική, μπορεί να υπάρξει μια ξεκάθαρη διάκριση ανάμεσα στην αύξηση του εισοδήματος και στην βελτίωση ενός ευρύτερου πλέγματος πολιτικής και θεσμικής ανάπτυξης (Kaufmann και Kraay 2002). Έτσι, η ελληνική κρίση μας έκανε να κατανοήσουμε ότι οι πολιτικοί θεσμοί απέχουν από το να θεωρούνται ώριμοι και ικανοί για να ικανοποιήσουν τους αναπτυξιακούς στόχους της χώρας. Για αυτό το λόγο, όπως οι Mitsopoulos και Pelagidis (2009b) υποστηρίζουν, είναι μάλλον ο σχεδιασμός του ελληνικού πολιτικού συστήματος ο οποίος μας οδηγεί σε προσοδοθηρικές συμπεριφορές και στην μη πραγματοποίηση των μεταρρυθμίσεων.

Για να μπορέσουμε να κατανοήσουμε την σύγχρονη οικονομική και πολιτική πραγματικότητα στην Ελλάδα θα πρέπει να αναλύσουμε την οικονομική κρίση στην Ελλάδα ως συνέπεια του ανεπαρκούς πολιτικού και θεσμικού πλαισίου τα τελευταία 30 χρόνια. Μετά τη δικτατορία το ‘74 δύο κύρια πολικά κόμματα εμφανίστηκαν στην Ελλάδα. Όταν το ΠΑΣΟΚ όμως ήρθε στην εξουσία το 1981 ο Papas (2010) υποστηρίζει πως η:

«Greece experienced the rise of irresponsible populism, unrestrained patronage politics, and a powerful culture of ethnocentrism that worked against the country’s full Europeanization. To the extent that Greek society had willingly accepted the terms of the contract offered to it by Papandreou, most of his successors in power felt no need to reverse them».

Έτσι, ο Papas (2010) πιστεύει πως ο Παπανδρέου σε αντίθεση με τον Καραμανλή πρόσφερε στον ελληνικό λαό ένα πρόγραμμα με τρία χαρακτηριστικά:

the imprudent economic expansion based on the manipulation of the state and its resources without providing for a stable tax basis able to fund such a policy;
the backing for a large and expansive, albeit not necessarily strong, state geared towards patronage politics; and
ethnocentric nationalism, which was expressed either as a strong belief in the superiority of the Greek nation or as antipathy, let alone fear, towards other stronger nations.

Κάτω από αυτές τις συνθήκες το κράτος και ο δημόσιος τομέας τη δεκαετία του ‘80 επεκτάθηκε τρομακτικά και έστω και εάν κάποιος θα μπορούσε να υποστηρίξει πως όλο αυτό έγινε για να αποφευχθεί η ανεργία σε μη ανταγωνιστικούς τομείς, με κανένα τρόπο δεν μπορεί να δικαιολογηθεί η μετέπειτα λειτουργία και αποδοτικότητα του δημόσιου τομέα.

Την επόμενη δεκαετία, ο εξευρωπαϊσμός και ο εκσυγχρονισμός της χώρας δεν υποστηρίχθηκε από τους αναγκαίους θεσμούς και από ένα ευρέος διαδεδομένο και σταθερό μοντέλο οικονομικής διακυβέρνησης της χώρας. Σαν αποτέλεσμα, η διαδικασία εξευρωπαϊσμού και εκσυγχρονισμού και το ελληνικό μοντέλο διακυβέρνησης μπόρεσαν να ενισχύσουν και να μονιμοποιήσουν ένα ώριμο πελατειακό σύστημα ως το κύριο χαρακτηριστικό της ελληνικής πολιτείας. Για αυτό το λόγο, σχεδόν κάθε σοβαρή προσπάθεια για μεταρρυθμίσεις απέτυχε τα τελευταία 30 χρόνια. Και τα δύο πολιτικά κόμματα προσπάθησαν να μεταρρυθμίσουν το πλαίσιο αυτό αλλά στο τέλος, κάτω από το βάρος των πιέσεων που δεχόντουσαν, πάντα τις υποβάθμιζαν Έτσι, μπορεί να υπάρχουν πραγματικοί μεταρρυθμιστές μέσα σε κάθε κόμμα ξεχωριστά αλλά δεν μπορεί να υπάρχει ένα πραγματικό κόμμα μεταρρυθμίσεων.

Αναλύοντας το πλαίσιο αυτό είναι πιθανό να απομυθοποιήσουμε επίσης πολλούς μύθους σχετικά με την οικονομική ανάπτυξη της χώρας. Μεταξύ άλλων:

Η αποτυχία των μακροοικονομικών πολιτικών είναι η μοναδική αιτία για την εμφάνιση της κρίσης.
Η πολιτική σταθερότητα και η πολιτική συνέχεια επικράτησαν στην Ελλάδα και συντήρησαν την ελληνική πολιτική ηγεσία.
Τα κοινοβουλευτικά κόμματα είχαν ένα κοινό στρατηγικό όραμα για την ανάπτυξη της χώρας.
Η αντίληψη των Ελλήνων να προωθήσουν αυτό το κοινό όραμα τους βοήθησε να προωθήσουν την οικονομική και πολιτική ανάπτυξη στην Ελλάδα εξαλείφοντας πολλά άλλα αρνητικά φαινόμενα όπως η διαφθορά.

Όπως θα αποδειχθεί στην παρούσα μελέτη, αυτοί οι μύθοι σχετίζονται με την πολιτική και θεσμική υπανάπτυξη και την αναποτελεσματικότητα της διακυβέρνησης της χώρας. Τα επίπεδα των δεικτών διακυβέρνησης πολλές φορές λαμβάνονται ως δεδομένα σε πολλές ανεπτυγμένες χώρες της Ευρώπης, τις ΗΠΑ και την Ιαπωνία. Είναι αυτά τα επίπεδα που διαφοροποιούν ουσιαστικά την Ελλάδα από όλες τις άλλες ανεπτυγμένες οικονομίες του κόσμου. Κάτω από αυτές τις συνθήκες, η ελληνική κρίση κυρίως σχετίζεται με το μοντέλο πολιτικής και οικονομικής ανάπτυξης και της γενικότερης διακυβέρνησης. Με βάση αυτό εξάγεται το συμπέρασμα πως ακόμα και αν μια οικονομικά βιώσιμη λύση βρεθεί για το ελληνικό πρόβλημα στο ευρωπαϊκό επίπεδο, αυτή δεν θα λύσει ποτέ το πραγματικό πρόβλημα στην Ελλάδα, το πρόβλημα της πολιτικής και θεσμικής υπανάπτυξης και της κακής διακυβέρνησης. Η Ελλάδα βρίσκεται στην τελευταία θέση πολλών δεικτών διακυβέρνησης στην ΕΕ. Όσο αυτά τα φαινόμενα συνεχίζουν να παραμένουν, η ελληνική κρίση θα παραμένει. Η ελληνική κρίση αποκάλυψε πως ούτε τα κριτήρια του Μάαστριχτ είναι επαρκή, ούτε η ΕΕ έχει αναπτύξει πρακτικές οι οποίες μπορούν να υποστηρίξουν και να αναπτύξουν την ευρύτερη πολιτική και θεσμική θωράκιση των κρατών καθώς και τρόπους για τη βελτίωση των μεθόδων διακυβέρνησης.

Για να επιτευχθεί ο σκοπός αυτός μετέπειτα θα αξιολογήσουμε βασικούς δείκτες οικονομικής ανάπτυξης της χώρας, τα ποσοστά μεγέθυνσης, τα ποσοστά δημόσιων ελλειμμάτων και χρεών καθώς και τους δείκτες παραγωγικότητας και ανταγωνιστικότητας. Θα αποδειχθεί πως με βάση τη συνολική οικονομική αποδοτικότητα της ελληνικής οικονομίας δεν θα μπορούσαμε να προβλέψουμε την ελληνική κρίση. Αυτό σημαίνει πως πρέπει να γίνει μια πιο ενδελεχή ανάλυση για την έκταση της πολιτικής και θεσμικής ανάπτυξης στη χώρα. Για το αυτό λόγο παρακάτω αναλύονται επτά δείκτες πολιτικής και θεσμικής ανάπτυξής. Πιο συγκεκριμένα, θα διερευνηθεί ο ρόλος του κρατισμού, της αποδοτικότητας της διακυβέρνησης, το αποτέλεσμα των ισχυρών συνδικάτων και των ομάδων συμφερόντων, ο λαϊκισμός, το φαινόμενο του εξευρωπαϊσμού, η διαφθορά, η πολιτική ισορροπία και κοινοβουλευτική συνέχεια.

Η αξιολόγηση αυτών των δεικτών θα αποδείξει πως τα ποσοστά μεγέθυνσης βασίστηκαν σε λανθασμένα και παραπλανητικά στοιχεία και η οικονομική ανάπτυξη δεν ακολουθήθηκε από μια σημαντική πολιτική και θεσμική ανάπτυξη. Έτσι, η οικονομική αποτυχία μπορεί να εξηγηθεί με βάση της ελλιπούς πολιτικής λειτουργίας του κράτους και των θεσμών διακυβέρνησης.

3. Κύριοι δείκτες της ελληνικής οικονομικής ανάπτυξής

Στην παρούσα ενότητα θα επιχειρηθεί η αξιολόγηση μιας σειράς οικονομικών δεικτών, προκειμένου να αποδειχθούν οι εξής απόψεις:

Τα ποσοστά μεγέθυνσης από μόνα τους δεν ήταν τόσο αντιπροσωπευτικοί δείκτες για να αξιολογηθεί η πραγματική οικονομική ανάπτυξη στην Ελλάδα. Επιπλέον, θα μπορούσε να υποστηριχθεί πώς ήταν μάλλον παραπλανητικά στοιχεία, αφού η ανάπτυξη ήταν αποτέλεσμα κυρίως των προσωρινών και βραχυχρόνιων εισροών στην ελληνική οικονομία.
Το δημόσιο χρέος ήταν, επίσης, ένας παραπλανητικός δείκτης αφού από μόνος του δεν μπορούσε να δικαιολογήσει τη κατάρρευση της οικονομίας εκτός και αν είχε αναλυθεί σε συνδυασμό με την έλλειψη πολιτικής, θεσμικής και οικονομικής σύγκλισης.
Τα επίπεδα παραγωγικότητας και ανταγωνιστικότητας θα πρέπει, επίσης, να αξιολογηθούν σε σχέση με τη λειτουργία των ισχυρών ομάδων συμφερόντων και των διαφόρων ενώσεων.
Τα ποσοστά επενδύσεων έστω και αν είναι απογοητευτικά θα πρέπει επίσης να αναλυθούν στο πλαίσιο των βραχυχρόνιων εισροών όπως για παράδειγμα, τα κοινοτικά πακέτα στήριξης, οι εισροές των Ολυμπιακών Αγώνων, οι αδύναμες ιδιωτικές επενδύσεις, το φτωχό επιχειρηματικό και επενδυτικό περιβάλλον το οποίο ήδη επηρεάζεται από μια σειρά από ευπάθειες όπως είναι για παράδειγμα η υψηλή διαφθορά και η υψηλή γραφειοκρατία.

Από όλα τα παραπάνω προκύπτει πως από μόνοι τους οι οικονομικοί δείκτες δεν μπορούν να παρέχουν επαρκώς ένα αξιόλογο πλαίσιο ανάλυσης ώστε να αντιληφθεί κανείς τις βαθύτερες ρίζες της κρίσης στην Ελλάδα.

3.1 Τα ποσοστά μεγέθυνσης

Όπως προκύπτει από το Διάγραμμα 1, οι χώρες εντός της Ευρωζώνης ακολούθησαν μια σχεδόν πανομοιότυπη πορεία όσον αφορά τα ποσοστά μεγέθυνσής τους. Στην πραγματικότητα, μέχρι το 2007, η Ελλάδα, η Ιρλανδία και η Ισπανία ήταν θετικές εξαιρέσεις. Οι χώρες εντός της Ευρωζώνης είχαν χαμηλότερα ποσοστά μεγέθυνσης του ΑΕΠ από ότι μια δεκαετία πριν και επιπρόσθετα μεταξύ τους υπήρξαν σοβαρές αποκλίσεις. Αυτό σημαίνει πως τα τελευταία 10 χρόνια η οικονομική σύγκλιση στην Ευρωζώνη ήταν ανεπαρκής. Ειδικά για την περίπτωση της Ελλάδας, η θετική της συμπεριφορά ήταν παραπλανητική γιατί κυρίως βασίστηκε σε προσωρινές και βραχυχρόνιες οικονομικές επιδόσεις όπως για παράδειγμα, οι Ολυμπιακοί Αγώνες του 2004. Για αυτό το λόγο, θα μπορούσε να ειπωθεί ότι υπήρχαν μια σειρά από σημαντικές παραμέτρους, οι οποίες θα μπορούσαν να στρέψουν την Ελλάδα προς μια διαφορετική και ουσιαστικά πιο θετική οικονομική κατάσταση. Οι πιο σημαντικές ήταν οι ακόλουθες:

Η εισροή των κοινοτικών πακέτων σύγκλισης προς την Ελλάδα τα τελευταία 30 χρόνια (1981-2011).
Τα αυξανόμενα έσοδα των δύο κύριων ελληνικών τομέων βιομηχανίας

δηλαδή του τουρισμού και της ναυτιλίας την ίδια περίοδο.

Το γεγονός ότι το 2007 η Ελλάδα ήταν ένα από τα πιο επιτυχημένα κράτη μέλη της ΕΕ από την άποψη της οικονομικής αποτελεσματικότητας.

Όμως, μπορεί η οικονομική μεγέθυνση της Ελλάδας να εξηγήσει γιατί η οικονομική κρίση εκδηλώθηκε την συγκεκριμένη περίοδο; Η απάντηση ασφαλώς και είναι όχι. Μετά το 2009 η ελληνική οικονομία κατέρρευσε και μέχρι σήμερα καμία βιώσιμη λύση δεν έχει προταθεί τόσο από την ελληνική κυβέρνηση όσο και από την πλευρά της ΕΕ.

Διάγραμμα 1. Αύξηση πραγματικού ΑΕΠ

Πηγή: Eurostat

3.2 Δημόσια ελλείμματα και τα δημόσια χρέη

Στην Ελλάδα η δημοσιονομική προσαρμογή τα τελευταία 30 χρόνια ήταν τελείως απογοητευτική. Αυτό, βέβαια, δεν σχετίζεται μόνο με τα ποσοστά δημόσιων ελλειμμάτων και των δημόσιων χρεών αλλά και με το μέγεθος, την έκταση, την λειτουργία και την αποδοτικότητα του δημόσιου τομέα. Υπάρχουν τεράστια και μη βιώσιμα δημόσια χρέη και ελλείμματα, αλλά όπως είναι γνωστό, η Ελλάδα δεν είναι η μόνη χώρα στην Ευρωζώνη με τέτοια στοιχεία. Αντίθετα, όπως προκύπτει και από το Διάγραμμα 2, τα τελευταία χρόνια έντεκα από τα ευρωπαϊκά κράτη μέλη απέτυχαν να διατηρήσουν τα δημόσια χρέη τους σε ποσοστό κάτω από το 60% του ΑΕΠ.

Έτσι, θα μπορούσε να υποτεθεί ότι τα δημόσια χρέη και τα δημόσια ελλείμματα δεν είναι ουσιαστικά η κύρια αιτία για αυτήν την κρίση. Γιατί όμως τότε η ελληνική κρίση είναι τόσο δύσκολο να επιλυθεί και ταυτόχρονα είναι τόσο μοναδική; Η απάντηση βασίζεται στην έλλειψη πολιτικής και θεσμικής σύγκλισης με τα υπόλοιπα κράτη μέλη της ΕΕ. Αυτό είναι το πιο σημαντικό στοιχείο αποτροπής της οικονομικής σύγκλισης και της μη πραγματοποίησης των κύριων στόχων της οικονομικής πολιτικής μέσω της δημοσιονομικής προσαρμογής, της φιλελευθεροποίησης των κινήσεων κεφαλαίων, τη σύγκλιση του πληθωρισμού και των επιτοκίων και τη σταθερότητα των συναλλαγματικών ισοτιμιών όπως αυτή περιγράφεται στη συνθήκη του Μάαστριχτ. Για παράδειγμα, η συντήρηση και επέκταση του κρατισμού δεν έκανε μόνο το κράτος ανίκανο να ξεπεράσει τα σοβαρά δημοσιονομικά προβλήματα του αλλά κατέστησε και αναγκαία τη λεγόμενη «Δημιουργική Λογιστική» η οποία είναι και αυτή χαρακτηριστικό της πολιτικής και θεσμικής υπανάπτυξης.

3.3 Παραγωγικότητα και ανταγωνιστικότητα

Η ΟΝΕ από τις αρχές της δημιουργίας της βασίστηκε όχι στην πραγματική ικανότητα κάθε κράτους να συμμετάσχει στην Ένωση αλλά κυρίως σε πολιτικούς υπολογισμούς. Αυτές οι πολιτικές και οικονομικές προτεραιότητες είχαν σαν

Διάγραμμα 2. Δημόσια χρέη (% του ΑΕΠ)

Πηγή: European Central Bank (2010)

αποτέλεσμα να δημιουργήσουν μια Ένωση γεμάτη ευπάθειες και παθογένειες. Η Ευρωζώνη απέτυχε να δημιουργήσει ένα πολιτικό, οικονομικό, και θεσμικό περιβάλλον μέσα στο οποίο κάθε κράτος μέλος, όπως για παράδειγμα η Ελλάδα, θα μπορούσε να αυξήσει την ανταγωνιστικότητα του, τόσο σε οικονομικούς όσο και σε πολιτικούς όρους. Είναι μάλιστα γεγονός πως, όπως ο Baldwin (2001) υποστηρίζει, το Λουξεμβούργο ήταν η μοναδική χώρα στην Ευρωζώνη η οποία πληρούσε τα κριτήρια του Μάαστριχτ. Με τους συγκεκριμένους όρους, η Ευρωζώνη μοιάζει περισσότερο με μια παγίδα παρά με μια περιοχή όπου η ανάπτυξη, η σταθερότητα και η ευημερία μπορούν να προωθηθούν (Sklias και Maris 2012). Η Ελλάδα δεν ήταν έτοιμη να παραμείνει ανταγωνιστική μέσα στο ευρωπαϊκό επίπεδο γιατί τα κριτήρια σύγκλισης ποτέ δεν εκπληρώθηκαν. Η συνεχώς μειούμενη ανταγωνιστικότητα της ελληνικής οικονομίας εμφανιζόταν στα ελλείμματα του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών της τελευταίας δεκαετίας τα όποια το 2007 έφτασαν στα επίπεδα του 14,1% του ΑΕΠ. Από το 1995, η παραγωγικότητα εργασίας στην Ελλάδα ήταν πάντα χαμηλότερη από κάθε άλλο ευρωπαϊκό κράτος μέλος με την εξαίρεση μόνο την Πορτογαλία.

Παρόλα αυτά αυτό είναι μόνο ένα μέρος τους ελληνικού προβλήματος γιατί στον εγχώριο τομέα, η ανεπάρκεια του πολιτικού, οικονομικού και θεσμικού μοντέλου σχετίζονταν με την μείωση της παραγωγικότητας και ανταγωνιστικότητας. Σύμφωνα με πολλούς οικονομολόγους, στην Ελλάδα όπως και σε κάθε άλλο περιφερειακό κράτος της Ευρωζώνης υπάρχουν πολύ οργανωμένες εργατικές ενώσεις οι οποίες επηρεάζουν την ευκαμψία των πραγματικών μισθών καθώς και των θεσμικών μεταρρυθμίσεων με αρνητικά αποτελέσματα στην συνολική παραγωγικότητα της χώρας (Λαπαβίτσας et al. 2010). Δεν είναι παράξενο ότι έως τώρα μέσα στην ελληνική περιοχή παραμένουν και συνεχίζουν να υπάρχουν ισχυρά μονοπώλια τα οποία επηρεάζουν αρνητικά αυτόν τον τομέα της οικονομίας. Για παράδειγμα, ακόμα και τώρα στους τομείς της ενέργειας, των τηλεπικοινωνιών, της ύδρευσης, των ταχυδρομικών υπηρεσιών και του φυσικού αερίου το κράτος παραμένει ο κύριος διαχειριστής. Κάτω από αυτές τις συνθήκες, η παραγωγικότητα και η ανταγωνιστικότητα στην Ελλάδα επηρεάζεται όχι μόνο από τις οικονομικές συνθήκες αλλά και από τα στοιχεία πολιτικής και θεσμικής υπανάπτυξης και το ευρύτερο μοντέλο διακυβέρνησης της χώρας το οποίο είναι ελλιπέστατο.

3.4 Επενδύσεις

Το 2000 στην Ελλάδα το συνολικό ποσοστό επενδύσεων ως ποσοστό του ΑΕΠ δεν ήταν απογοητευτικό. Παρόλα αυτά υπάρχουν ορισμένα σημαντικά σημεία για τα όποια απαιτείται να είμαστε λίγο πιο κριτικοί. Πρώτα από όλα, η περίοδος 2000-2004, ήταν μια περίοδος οικονομικής ανάπτυξης στην Ελλάδα γιατί ήταν η περίοδος των Ολυμπιακών Αγώνων του 2004 στην Αθήνα και πολύ μεγάλα κεφάλαια τόσο από την Ευρώπη όσο και από τον υπόλοιπο κόσμο εισέρρευσαν για αυτό τον σκοπό. Δεύτερον, η χώρα είχε πετύχει την είσοδο της στην Ευρωζώνη και υπήρχε στην Ελλάδα τεράστια αισιοδοξία για το μέλλον και την σταθερότητα της χώρας, η οποία επηρέασε την αποτελεσματικότητα και την αποδοτικότητα τόσο του δημόσιου όσο και του ιδιωτικού τομέα. Τρίτον, οι επιχειρηματικές επενδύσεις στην Ελλάδα ήταν κατά πολύ, οι χαμηλότερες στην Ευρωζώνη. Αυτό σημαίνει όχι μόνο πως το κράτος συμμετείχε ενεργά στην μεγέθυνση της ελληνικής οικονομίας αλλά και ότι το ελληνικό μοντέλο μεγέθυνσης ήταν κατά πολύ διαφορετικό από τα αλλά ευρωπαϊκά μοντέλα. Αυτό είναι ένα προφανές αποτέλεσμα της πολιτικής, οικονομικής και θεσμικής υπανάπτυξης στην Ελλάδα. Έτσι, η οικονομική αισιοδοξία της πρώτης περιόδου μέσα στην Ευρωζώνη μπορεί να υποτεθεί ότι ήταν ουσιαστικά παραπλανητική. Μετά το 2003 οι συνολικές επενδύσεις ως ποσοστό του ΑΕΠ μειώθηκαν και το 2009, η Ελλάδα ήταν σε απόδοση η δεύτερη χειρότερη χώρα στην Ευρωζώνη.

Όπως δείχνει το Διάγραμμα 3, κατά την διάρκεια των τελευταίων δέκα χρόνων οι επενδύσεις της κυβέρνησης στην Ελλάδα ήταν ανάμεσα στις υψηλότερες στην Ευρωζώνη. Η χώρα μας σε αντίθεση με τα άλλα ευρωπαϊκά κράτη είχε κάνει το κράτος την κύρια μηχανή οικονομικής μεγέθυνσης. Με αυτό τον τρόπο η χώρα δεν απέτυχε μόνο να αναπτύξει τις ικανότητες της να παράγει βιομηχανικά υλικά αλλά υποβάθμισε την ικανότητά της να παραμένει ανταγωνιστική στην Ευρωζώνη. Το πιο σημαντικό από όλα ήταν ότι, αυτό το στρεβλό μοντέλο οικονομικής μεγέθυνσης είχε

Διάγραμμα 3. Κυβερνητικές επενδύσεις (% του ΑΕΠ)

Πηγή: Eurostat

Διάγραμμα 4. Επιχειρηματικές επενδύσεις (% του ΑΕΠ)

Πηγή: Eurostat

γίνει ένα εγγενές στοιχείο της πολιτισμικής ανάπτυξης της χώρας. Για παράδειγμα, το Διάγραμμα 4, είναι το αποτέλεσμα αυτού του μεγάλου λάθους.

Στην Ελλάδα, σε αντίθεση με τα άλλα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η μερίδα των επενδύσεων των επιχειρήσεων ως ποσοστό του ΑΕΠ ήταν η χειρότερη και η πιο απογοητευτική από το 1980. Με βάση αυτό, δεν είναι παράδοξο το γεγονός ότι η Παγκόσμια Τράπεζα θεωρεί την χώρα μας ως το χειρότερο περιβάλλον για να γίνουν επιχειρηματικές επενδύσεις στην Ευρωζώνη (World Bank 2008). Ποια είναι όμως η κύρια αιτία για αυτήν την παρατήρηση; Γιατί οι Ελληνικές επιχειρήσεις δεν επενδύουν μέσα στην χώρα τους σε αντίθεση με τις επιχειρήσεις στην Ευρώπη; Σε μια θεωρητική έρευνα ο Μο (2009) περιγράφει πως η διαφθορά επηρεάζει ταυτόχρονα την πολιτική σταθερότητα και την οικονομική μεγέθυνση. Έτσι, ένα μέρος της απάντησης μπορεί να βρεθεί στο στρεβλό μοντέλο της διακυβέρνησης, στο ρόλο του κράτους και στο μοντέλο πολιτικής και θεσμικής υπανάπτυξης (Kaufmann et al. 2005). Το ίδιο συμβαίνει και με τα επίπεδα κατανάλωσης που αυξάνουν συνεχόμενα και είναι ουσιαστικά κατανάλωση προερχόμενη από προϊόντα που εισάγονται (Τράπεζα της Ελλάδος 2009). Οι Έλληνες ουσιαστικά σταμάτησαν να αγοράζουν τα εγχώρια προϊόντα και η πλειοψηφία των ελληνικών βιομηχανιών και εργοστασίων έκλεισε ή αυτά μετέφεραν τις δραστηριότητες τους στο εξωτερικό. Όπως υποστηρίζει και ο Καζάκος (2010), η ελληνική οικονομική κουλτούρα βασίστηκε κυρίως στις επενδύσεις για την αγορά διαμερισμάτων, στον τουρισμό, και στην αυξανόμενη κατανάλωση με αποτέλεσμα η βιομηχανική και γεωργική παραγωγή να μειώνεται. Με αυτό τον τρόπο, το κράτος και οι πολίτες αύξησαν τα χρέη τους για να συντηρήσουν το αυξανόμενο ποσοστό κατανάλωσης.

Η λειτουργία και αποδοτικότητα της Ελλάδας μέσα στην Ευρωζώνη έστω και αν ήταν σε μέτρια επίπεδα δεν μπορεί να μας εξηγήσει από μόνη της γιατί συνέβηκε αυτή η πρωτοφανής κρίση. Όπως διαφαίνεται, η οικονομική μεγέθυνση, τα δημόσια ελλείμματα, τα δημόσια χρέη, η παραγωγικότητα εργασίας και τα ποσοστά επενδύσεων δεν είναι από μόνα τους οι βασικές αιτίες αυτής της κρίσης αφού αυτά είναι αποτέλεσμα δύο πολύ σημαντικών πραγμάτων. Του στρεβλού ελληνικού μοντέλου διακυβέρνησης και της πολιτικής και θεσμικής υπανάπτυξης που ακολουθήθηκε τα τελευταία χρόνια. Οι παραπάνω δείκτες θα μπορούσαν να καταδείξουν πως οδηγούμαστε σε μια κρίση μόνο εάν υιοθετούσαμε μια πιο κριτική προσέγγιση. Όμως, είναι γεγονός πως τέτοιες κριτικές αναλύσεις αποσιωπήθηκαν. Για αυτό το λόγο, θα πρέπει να εστιάσει κανείς την προσοχή του στο ελληνικό μοντέλο διακυβέρνησης και στην πολιτική και θεσμική ανάπτυξη της Ελλάδας.

4. Πολιτική και θεσμική ανάπτυξη στην Ελλάδα

Σε αυτό το σημείο της μελέτης, θα αναλυθούν επτά πολιτικά και θεσμικά φαινόμενα των οποίων η αρνητική απόδοση είναι βασικό στοιχείο των κύριων αιτιών της ανεπανάληπτης ελληνικής κρίσης. Πιο συγκεκριμένα θα εξεταστούν, το φαινόμενο του κρατισμού, η λειτουργία της διακυβέρνησης, η επίδραση στην οικονομία των πανίσχυρων συνδικάτων και ομάδων συμφερόντων, ο λαϊκισμός, η αποτυχία του Εξευρωπαϊσμού, η διαφθορά, η πολιτική αστάθεια και η κοινοβουλευτική ασυνέχεια. Αυτά τα φαινόμενα, τα οποία μπορούν να παρατηρηθούν κατά την διάρκεια των τελευταίων 30 χρόνων, είχαν ένα πολύ σημαντικό αποτέλεσμα. Οι Έλληνες ακολούθησαν ένα τελείως εσφαλμένο και παραπλανητικό μοντέλο πολιτικής, οικονομικής και θεσμικής ανάπτυξης, το οποίο άμεσα και έμμεσα επηρέασε τις πολιτικές και οικονομικές τους επιλογές και προτιμήσεις καθώς και τον τρόπο σκέψης τους. Από το 1980, οι Έλληνες δημιούργησαν αυτό το στρεβλό μοντέλο και οι Έλληνες πολιτικοί ηγέτες απέτυχαν να το αλλάξουν. Για αυτό το λόγο ολόκληρο το σύστημα κατέρρευσε. Τα παραπάνω θα μπορούσαν να αποτελέσουν την εξήγηση για το γεγονός ότι οι Έλληνες ήθελαν στην μεγάλη τους πλειοψηφία να γίνουν δημόσιοι λειτουργοί, ή δημόσιοι υπάλληλοι ή να εργασθούν για το κράτος γενικότερα. Με αυτό τον τρόπο, στην Ελλάδα δημιουργήθηκε ένας στρεβλός Λεβιάθαν, ο οποίος εν τέλει απέτυχε να τους υποστηρίξει κατά την διάρκεια τριών διαφορετικών σταδίων ανάπτυξης τις τελευταίες δεκαετίες, δηλαδή την περίοδο της διαδικασίας κοινωνικοποίησης στις αρχές του 1980, την περίοδο της από-εθνικοποίησης τη δεκαετία του ‘90, και την τελευταία περίοδο του εκσυγχρονισμού.

Σύμφωνα με τους δείκτες της Lisbon Review για την ποιότητα της διακυβέρνησης, το 2008 και το 2010 η Ελλάδα ήταν η 23^η χώρα ανάμεσα στις χώρες

Πίνακας 1. Κατάταξη και βαθμολογία των χωρών

Πηγή: World Economic Forum (2010)

της ΕΕ (World Economic Forum 2010). Όπως φαίνεται από τον πίνακα 1, η Ελλάδα υστερεί σε σχέση με τις άλλες χώρες στην πολιτική, θεσμική και οικονομική ανάπτυξη. Αυτό το αποτέλεσμα επιβεβαιώνεται επίσης και από το Centre for European Reform (2010).

Εξαιτίας της πολιτικής και θεσμικής ανισορροπίας όλες σχεδόν οι αναγκαίες προσπάθειες μεταρρύθμισης και οι προσπάθειες εκσυγχρονισμού της χώρας οι οποίες πραγματοποιηθήκαν τις τελευταίες τρεις δεκαετίες στην Ελλάδα απέτυχαν. Ποια είναι όμως τα πιο σημαντικά χαρακτηριστικά του μοναδικού αυτού στρεβλού ελληνικού μοντέλου;

4.1 Η ανάπτυξη του κρατισμού κατά την διάρκεια του 1980 και του 1990

Όταν η Ελλάδα έγινε μέλος της Ευρωπαϊκής Κοινότητας το 1981, το συνολικό κατά κεφαλήν εισόδημα βρισκόταν στο 90,4% του Ευρωπαϊκού μέσου όρου αλλά δυστυχώς αυτό το ποσοστό μειώθηκε σε 82,5% το 1985 και 74,2% το 1990 (Αλογοσκούφης 2009). Κατά την διάρκεια αυτής της περιόδου της οικονομικής υπανάπτυξης, σε αντίθεση με τις άλλες ευρωπαϊκές χώρες, το ελληνικό κράτος επεκτάθηκε τρομακτικά. Αυτό έγινε με διάφορους τρόπους, όπως για παράδειγμα, με τον νόμο 1368/83 περί κοινωνικοποίησης των δημόσιων επιχειρήσεων και την εθνικοποίηση πολλών δημόσιων οργανισμών δημιουργώντας δυο πολύ σημαντικές συνέπειες. Από την μια πλευρά, δημιουργήθηκε η ανάγκη χρηματοδοτήσεις όλων αυτών των κρατικών δραστηριοτήτων και από την άλλη, η ίδια η επέκταση του κράτους, όχι μόνο μείωσε την δυνατότητα ιδιωτικών πρωτοβουλιών για ανάπτυξη και αποτελεσματικότητα των δράσεων της ελεύθερης αγοράς αλλά παράλληλα άλλαξε την αντίληψη των Ελλήνων για τον ρόλο του κράτους. Αυτό οδήγησε σε οικονομικές στρεβλώσεις οι οποίες μείωσαν το πραγματικό ΑΕΠ μακροπρόθεσμα και την ίδια περίοδο αύξησαν τα δημόσια ελλείμματα και τα δημόσια χρέη μόνιμα. Είναι χαρακτηριστικό ότι την περίοδο από το 1991-2007 έγιναν στην Ελλάδα 65 ιδιωτικοποιήσεις από τις οποίες όμως, μόνο στις 16 από αυτές η κρατική συμμετοχή μετά την ιδιωτικοποίηση ήταν κάτω από το 50% (Ράπανος 2009). Αυτό σημαίνει πως το ελληνικό κράτος προτίμησε να κάνει μερικές ιδιωτικοποιήσεις για να μην χάσει τα ήδη αποκτηθέντα κυριαρχικά του δικαιώματα έναντι του ιδιωτικού τομέα αλλά και για να περιορίσει τις αντιδράσεις της αντιπολίτευσης σε ένα ικανοποιητικό επίπεδο.

Σε πολιτικό και θεσμικό επίπεδο η ανάπτυξη του κρατισμού οδήγησε σε απόλυτη αποτυχία των προγραμμάτων σύγκλισης και σταθερότητας γιατί όπως υποστηρίζει ο Σημίτης (1989) ήταν πολύ δύσκολο για πολλές ομάδες συμφερόντων με συγκεκριμένα πολιτικά και οικονομικά ενδιαφέροντα να αποσυρθούν από την συμμετοχή τους από τα ενεργά αναδιανεμητικά σχήματα. Κάτω από αυτές τις συνθήκες, κάθε προσπάθεια για έναν προοδευτικό εκσυγχρονισμό του μοντέλου ανάπτυξης της Ελλάδας απέτυχε. Τα αποτελέσματα αυτού του είδους της ανάπτυξής μετατράπηκαν άμεσα σε λανθασμένες και στρεβλές πολιτικές επιλογές και αποφάσεις. Αυξήθηκαν οι φόροι για να χρηματοδοτηθούν οι δημόσιες επιχειρήσεις, αυξήθηκαν οι κρατικοποιήσεις, δημιουργήθηκαν πολλά μονοπώλια, συντηρήθηκαν οι προβληματικές επιχειρήσεις και έτσι μειώθηκαν οι επιχειρηματικές επενδύσεις στη χώρα.

4.2 Αποτελεσματικότητα διακυβέρνησης

Στην Ελλάδα, το ευρύτερο σύστημα διακυβέρνησης παίζει πραγματικό ρόλο εάν θέλουμε να κατανοήσουμε τις κύριες αιτίες της ελληνικής κρίσης. Πρώτα από όλα αυτό το σύστημα που περιλαμβάνει τόσο επίσημους όσο και ανεπίσημους θεσμούς είναι πολύ διαφορετικό από το ευρωπαϊκό. Ακόμα και αν χρησιμοποιήσουμε όρους όπως των ‘structural congruence’ (Katzenstein 1997) ή τον όρο ‘institutional fit’ (Giuliani 2003) το αποτέλεσμα είναι το ίδιο. Σχεδόν όλες οι προσπάθειες για μεταρρυθμίσεις απέτυχαν, όπως για παράδειγμα, η μεταρρύθμιση της αγοράς εργασίας το 2000, για αυτό και η υπόθεση διακυβέρνησης στην Ελλάδα θεωρείται πως είναι ένα χαμένο παιχνίδι. Αυτή η ‘θεσμική ακαταστασία’ (Tsebelis 1995) ήταν ο κύριος λόγος του γιατί οι πιθανότητες για πολιτικές και οικονομικές μεταρρυθμίσεις περιορίστηκαν τα τελευταία 30 χρόνια. Όπως τονίζει και ο Featherstone (2005a), το πρόβλημα της διακυβέρνησης ακόμα παραμένει, έστω και εάν θεωρεί πως το 1996 ήταν ένα σημαντικό σημείο αναφοράς για την Ευρωπαϊκή προοπτική της χώρας. Αυτό το πρόβλημα της διακυβέρνησης επίσης θέτει σε προβληματισμό τη φύση της ελληνικής σύγκλισης στην ΕΕ. Πιο συγκεκριμένα ο Featherstone τονίζει:

«Η σύγχρονη ελληνική πολιτική χαρακτηρίζεται από εντάσεις ανάμεσα στο αίτημα για μεταρρυθμίσεις και τα δομικά εμπόδια για την υλοποίηση τους. Οι πιέσεις συνδυάζουν εκείνες που προέρχονται από τις διαδικασίες του εξευρωπαϊσμού (για παράδειγμα το αίτημα της ΕΕ για οικονομικές μεταρρυθμίσεις) και το εσωτερικό αίτημα για ‘εκσυγχρονισμό’. Και οι δυο τύποι πιέσεων γίνονται αντιληπτές από κοινού στη Ελλάδα. Οι επακόλουθες εντάσεις έχουν δημιουργήσει ένα ζωτικό θέμα στη διακυβερνησιμότητα: σ’ έναν αριθμό θεματικών περιοχών η Ελλάδα έχει καταστεί μια ‘μπλοκαρισμένη κοινωνία’. Υπάρχουν συστημικές αδυναμίες οι οποίες προέρχονται από τη θεσμική ικανότητα του κράτους, το καθεστώς ενός ‘συντεχνιακού κατακερματισμού’ και τις πολιτισμικές πρακτικές των πελατειακών σχέσεων και του κέρδους. Αυτές περιορίζουν τις στρατηγικές του φορέα και της ηγεσίας… Η διαδικασία των μεταρρυθμίσεων είναι ασύμμετρη και αμφίβολη στο χαρακτήρα της. Το πρόβλημα της διακυβέρνησης παραμένει και ως συνέπεια θέτει υπό αμφισβήτηση την πορεία της σύγκλισης της Ελλάδας με την ΕΕ» (Featherstone 2005a, σ. 223).

Δεύτερον, η ικανότητα αποτελεσματικής διακυβέρνησης στην Ελλάδα περιορίζεται αφού είναι κατά πολύ η χειρότερη Ευρωπαϊκή χώρα στον τομέα αυτό. Για παράδειγμα, η Ελλάδα και η Ιταλία είναι οι δυο χειρότερες χώρες στην αποτελεσματικότητα της διακυβέρνησης όπως μπορούμε να δούμε και από το Διάγραμμα 5, το οποίο αντικατοπτρίζει τις αντιλήψεις για την ποιότητα των δημόσιων υπηρεσιών, τον βαθμό αλληλεξάρτησης τους από τις πολιτικές πιέσεις, την ποιότητα για τον σχηματισμό της πολιτικής και την εφαρμογή της, και την αξιοπιστία της κυβερνητικής δέσμευσης σε τέτοιες πολιτικές. Επίσης, σύμφωνα με τους Δείκτες Βιώσιμης Διακυβέρνησης το 2011, η Ελλάδα στην ικανότητα μεταρρυθμίσεων και στον δείκτη διαχείρισης είχε τν χειρότερη επίδοση, ενώ όσον αφορά τη λειτουργία της δημοκρατίας και της πολιτικής κατείχε τη δεύτερη χειρότερη επίδοση σε σχέση με 31 χώρες του ΟΟΣΑ .

Διάγραμμα 5. Αποδοτικότητα διακυβέρνησης

Πηγή: World Bank Indicators

4.3 Ισχυρές ομάδες συμφερόντων και συνδικάτα

Σύμφωνα με τον Mitsopoulos και Pelagidis (2009a), η δημιουργία και η ύπαρξη ισχυρών και πολύ καλά οργανωμένων και αλληλεξαρτώμενων ομάδων συμφερόντων είναι το αποτέλεσμα της ελλιπούς ποιότητας διακυβέρνησης και του διοικητικού φορτίου. Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η αντίδραση τους στη λεγόμενη «Έκθεση Sprao» η οποία σύμφωνα με τον Featherstone et al. (2001, σ. 475):

«Ανέδειξε ένα βαθιά ριζωμένο δομικό σχίσμα στην ελληνική κοινωνία σχετικά με την παροχή των συντάξεων. Περιχαρακωμένα και κατακερματισμένα συμφέροντα επεδίωξαν να υπερασπιστούν τα συσσωρευμένα προνόμια τους ενώ ένα αναποτελεσματικό και χρηματοοικονομικά μη βιώσιμο σύστημα απέτυχε να ικανοποιήσει τις νόμιμες ανάγκες των υπόλοιπων κοινωνικών ομάδων».

Έτσι, στην Ελλάδα πολλές ομάδες συμφερόντων μπορεί να θεωρηθεί πώς επηρεάζουν αρνητικά τη γενικότερη πολιτική και οικονομική σταθερότητα και ανάπτυξη. Οι Mitsopoulos και Pelagidis (2009β, σ. 399) περιγράφουν τον τρόπο με τον οποίο αυτές οι ομάδες συμφερόντων αναπτύσσονται και δραστηριοποιούνται. Πιο συγκεκριμένα αναφέρουν:

«Αυτές οι πολυπληθείς ομάδες συμφερόντων περιορίζουν τον ανταγωνισμό του προϊόντος και των υπηρεσιών, αυξάνουν γραφειοκρατικά και διοικητικά εμπόδια και επιδιώκουν να εγκαθιδρύσουν την αδιαφάνεια σε όλες τις νομικές και διοικητικές διαδικασίες έτσι ώστε να είναι σε θέση να αυξήσουν τα κέρδη που μπορούν να αποκομίσουν. Την ίδια στιγμή, επιδιώκουν να εξασφαλίσουν ότι το κράτος δικαίου αποτυγχάνει με τέτοιο τρόπο έτσι ώστε η κοινωνία δεν θα είναι σε θέση να τους καταστήσει υπόλογους για τις δράσεις τους. Προεξέχοντα χαρακτηριστικά του τρόπου με τον οποίο σχεδιάστηκε το ελληνικό πολιτικό σύστημα υποδεικνύουν τους λόγους για τους οποίους οι Έλληνες πολιτικοί δεν είναι σε θέση να προωθήσουν μεταρρυθμίσεις και να αντιμετωπίσουν αποτελεσματικά τα σχέδια αυτών των ληστρικών ομάδων συμφερόντων».

Διάγραμμα 6. Δείκτης εφαρμογής κανόνα δικαίου

Πηγή: World Bank Indicators

Πράγματι, σύμφωνα με τον δείκτη της Παγκόσμιας Τράπεζας για την εφαρμογή του κανόνα δικαίου όπως φαίνεται στο Διάγραμμα 6, το οποίο αντικατοπτρίζει τις αντιλήψεις των ατόμων σχετικά με την εφαρμογή του κανόνα δικαίου, μας δείχνει πως από το 1996, η Ελλάδα και η Ιταλία ήταν τα χειρότερα σε απόδοση κράτη μέλη της ΕΕ.

4.4 Ο λαϊκισμός

Ο λαϊκισμός έχει επίσης χαρακτηριστεί ως ένα από τα σημαντικότερα ελληνικά προβλήματα που οδήγησαν στην κρίση και είναι μέρος του στρεβλού πολιτικού και θεσμικού μοντέλου που παρουσιάζουμε. Ο λαϊκισμός μπορεί έτσι να είναι η βασική αιτία για την κακή διαχείριση του δημόσιου τομέα (De Grauwe 2010a; Tsakalotos 1998). Με βάση αυτό το πλαίσιο, η ελληνική οικονομία είναι πολύ στενά συνδεδεμένη με τη λειτουργία του πολιτικού συστήματος, το οποίο δεν ήταν έτοιμο να αναλάβει μια σειρά από πολύ σημαντικές προκλήσεις. Αρχικά το φαινόμενο του λαϊκισμού παρατηρήθηκε κατά την δεκαετία του ‘80 όταν η ελληνική οικονομική πολιτική απέτυχε και η μακροοικονομική αποδοτικότητα του κράτους υπήρξε απογοητευτική. Κατά την διάρκεια αυτής της περιόδου, ήταν η πρώτη φορά που στην Ελλάδα η διαδικασία κοινωνικοποίησης μαζί με την ανάπτυξή του κρατισμού δημιούργησαν ένα στρεβλό και συνεχόμενα αυξανόμενο πλέγμα κρατικών δραστηριοτήτων του οποίου το αποτέλεσμα ήταν οι μετέπειτα προσοδοθηρικές δράσεις και συμπεριφορές του δημόσιου τομέα.

4.5 Αποτυχημένη διαδικασία εξευρωπαϊσμού

Η συμμετοχή της Ελλάδας στην ΟΝΕ δεν ήταν μια εύκολη διαδικασία αφού ήδη από τις αρχές των διαπραγματεύσεων ανάμεσα στην Ελλάδα και στα υπόλοιπα κράτη μέλη υπήρξαν μεγάλες ασυμμετρίες και αποκλίσεις οι οποίες επηρέασαν σημαντικά τις διαπραγματευτικές διαδικασίες και το τελικό αποτέλεσμα (Featherstone et al. 2000). Όμως ακόμα και εάν η Ελλάδα έγινε μέλος της ΕΚ πολύ πιο νωρίς από άλλα ευρωπαϊκά κράτη μέλη, έμεινε πολύ πίσω σχετικά με την τυπική και πραγματική εφαρμογή των ευρωπαϊκών κανόνων και αυτό που σήμερα ονομάζεται ευρωπαϊκό κεκτημένο (acquis communautaire). Είναι χαρακτηριστικό πως πολλές από τις ευρωπαϊκές οδηγίες δεν εφαρμόστηκαν και ακόμα και σήμερα δεν έχουν εφαρμοστεί. Για παράδειγμα, η Ανοικτή Μέθοδος Συντονισμού δεν εφαρμόστηκε επιτυχώς από όλες τις ελληνικές πολιτικές αρχές (Angelaki 2007). Όπως ο αναφέρουν οι Borras και Jacobsson (2004), οι συνθήκες για τη μεταφορά πολιτικών μπορεί εν τέλει να λείπουν. Αυτό το μειονέκτημα έχει επίσης αξιολογηθεί για πολλές περιπτώσεις και ειδικότερα όταν αναλύουμε τις σχέσεις ανάμεσα στο κράτος και τα συμφέροντα των διαφόρων ομάδων συμφερόντων. Μια τέτοια περίπτωση είναι η σχέση ανάμεσα στους δασκάλους και τις διδασκαλικές ενώσεις και τις κρατικές πολιτικές εκσυγχρονισμού (Athanasiades και Patramanis 2002).

Ακόμα είναι ενδιαφέρον πως στην Ελλάδα, η διαδικασία εκσυγχρονισμού ταυτίστηκε με την διαδικασία του εξευρωπαϊσμού (Featherstone 2005a). Παρόλα αυτά τόσο στην περίπτωση των «soft» όσο και στην περίπτωση των «hard» ευρωπαϊκών κανόνων δικαίου είναι φανερό πως αυτοί δεν υιοθετήθηκαν αποτελεσματικά. Η εφαρμογή και η πρακτική των κανόνων δικαίου είχε πολλούς περιορισμούς οι οποίοι έκαναν προφανές το χάσμα ανάμεσα στον τυπικό εκσυγχρονισμό και στην πραγματικότητα. Κατά την διάρκεια των τελευταίων δυο δεκαετιών, η ΕΕ στράφηκε κατά της Ελλάδας για την μη συμμόρφωση της χώρας με τους ευρωπαϊκούς κανόνες για πολλές περιπτώσεις. Δυο τυπικά παραδείγματα είναι η περίπτωση του εκσυγχρονισμού των λογιστικών προτύπων και της αναδιοργάνωσης των χρηματοπιστωτικών φορέων.

Τελικά, μπορεί να υποστηριχθεί ότι οι μεταρρυθμίσεις δεν ακολουθήθηκαν ή δεν υποστηρίχθηκαν από ένα επαρκές σύγχρονο πλαίσιο θεσμών έτσι ώστε να πραγματοποιηθούν. Φαίνεται πως μάλλον υπάρχουν: «Διεθνικοί παράγοντες παρά ιδιόμορφα χαρακτηριστικά που επηρεάζουν την ανικανότητα και την απροθυμία ενός κράτους να συμμορφωθεί και να προσαρμοστεί αντίστοιχα» (Mbaye 2001, σ. 259). Ακόμα περισσότερο, το χαμηλό επίπεδο εμπιστοσύνης ανάμεσα στους πολίτες και στο κράτος έχει αυξήσει το κόστος για να εφαρμοστούν αυτές (Boix και Posner 1998). Επίσης, η εφαρμογή ορθολογικών πολιτικών έχει γίνει πιο δύσκολη εξαιτίας των επίσημων και ανεπίσημων προνομίων των συγκεκριμένων ομάδων του δημόσιου τομέα. Έτσι, η πραγματική εφαρμογή των κανόνων δικαίου και ο

Διάγραμμα 7. Ρυθμιστική ποιότητα

Πηγή: World Bank Indicators

πραγματικός εκσυγχρονισμός της Ελλάδας ποτέ δεν υποβοηθήθηκε από ένα πολύ συνεκτικό ρυθμιστικό θεσμικό πλαίσιο έτσι ώστε να ενσωματωθούν οι ευρωπαϊκοί κανόνες τόσο πετυχημένα όσο χρειάζονταν. Μπορεί να φαίνεται παράδοξο αλλά μάλλον η ελληνική κρίση μας έδωσε την δυνατότητα να κατανοήσουμε ότι η πραγματική εφαρμογή των κανόνων δικαίου δεν πραγματοποιούνταν. Για αυτό το λόγο, το αποτέλεσμα του Διαγράμματος 7 τώρα πια δεν είναι καθόλου τυχαίο.

4.6 Διαφθορά

Η εξέλιξη της διαφθοράς στην Ελλάδα δεν είναι τόσο απλή όσο φαίνεται. Στην πραγματικότητα, σχετίζεται με την έλλειψη μιας ανεπτυγμένης κοινωνίας των πολιτών στην χώρα (Μακρυδημήτρης 2006). Επίσης, όπως ο Καζάκος (2010) πιστεύει, η υπερβολική μεγέθυνση του κράτους και τα ανεπτυγμένα πελατειακά δίκτυα επηρέασαν αρνητικά την λειτουργία των θεσμών και την διαφθορά. Σύμφωνα με τελευταίες εμπειρικές έρευνες, η διαφθορά επηρεάζει περισσότερο την ικανότητα διακυβέρνησης παρά την οικονομική αναποτελεσματικότητα (Graycar και Villa 2011). Όπως οι Κουτσούκης και Σκλιάς (2005) ισχυρίζονται, οι πιο σημαντικοί παράγοντες που συνεισφέρουν στο φαινόμενο της διαφθοράς στην Ελλάδα είναι το πολιτικό σύστημα που ενισχύει τον λαϊκισμό, ένα σύνθετο νομικό πλαίσιο το οποίο όχι μόνο είναι αναποτελεσματικό αλλά και προσφέρει την δυνατότητα για πολλές μανούβρες και μια πολιτική κουλτούρα η οποία παρέχει τον χώρο για συμπεριφορές γεμάτες παθογένειες και στρεβλώσεις.

Σύμφωνα με την Παγκόσμια Τράπεζα, όπως φαίνεται και από το Διάγραμμα 8, η Ελλάδα ανήκει στις δυο τελευταίες χώρες με την χειρότερη επίδοση στον έλεγχό της διαφθοράς στην Ευρώπη. Αυτό το αποτέλεσμα επιβεβαιώνεται, επίσης, και από την Transparency International (2010) και από το World Economic Forum (2010). Ο έλεγχος της διαφθοράς στην Ελλάδα δυστυχώς φαίνεται να είναι μια πολύ δύσκολη υπόθεση για τους Έλληνες πολιτικούς γιατί η διαφθορά σχετίζεται με το ελληνικό μοντέλο πολιτισμικής ανάπτυξης. Με βάση αυτό είναι βέβαιο πως το επίπεδο της διαφθοράς στην Ελλάδα επηρεάζει αρνητικά την ανταγωνιστικότητα και αυξάνει το κόστος παραγωγής και την ίδια στιγμή δημιουργεί έναν πιο στρεβλό και πιο δύσκολο να αντιμετωπιστεί κρατισμό (World Bank 2005).

Διάγραμμα 8. Έλεγχος της διαφθοράς

Πηγή: World Bank Indicators

4.7 Πολιτική σταθερότητα και κοινοβουλευτική συνέχεια

Το ελληνικό πολιτικό και κοινοβουλευτικό σύστημα είναι ασταθές. Για παράδειγμα, υποστηρίζεται πως στην Ελλάδα είχαμε εκλογές κάθε φορά που η πολιτική αριστοκρατία ήθελε να αναπαράγει τα συμφέροντα και την πολιτική εξουσία (Καζάκος 2010). Όπως τονίζει και ο Αλιβιζάτος (2001) τα μέλη του ελληνικού κοινοβουλίου έκαναν προτάσεις χωρίς κανενός είδους στρατηγική για τη θεσμική μεταρρύθμιση της χώρας. Ακόμα περισσότερο, τα τελευταία τριάντα χρόνια έχουν γίνει πάρα πολλοί κυβερνητικοί ανασχηματισμοί γεγονός που περιορίζει τις πιθανότητες επίτευξης συγκεκριμένων στόχων πολιτικής μέσα σε συγκεκριμένα χρονικά πλαίσια. Η κυρίαρχη φιγούρα του Ανδρέα Παπανδρέου είναι ένα τυπικό παράδειγμα αυτής της κατάστασης. Είναι χαρακτηριστικό ότι μόνο κατά τη διάρκεια των 4 πρώτων χρόνων της διακυβέρνησης του ΠΑΣΟΚ (1981-1985) χρησιμοποίησε 70 μέλη του κοινοβουλίου στην κυβέρνηση του. Το 1984 μόνο, το κράτος υπέστη 5 ανασχηματισμούς ενώ σε 6 περιπτώσεις πραγματοποιήθηκαν μεμονωμένες αλλαγές υπουργών. Κατά τη διάρκεια της δεύτερης περιόδου διακυβέρνησης του (1985-1989) συμμετείχαν στην κυβέρνηση συνολικά 105 άτομα ενώ τον πρώτο ενάμιση χρόνο της δεύτερης περιόδου διακυβέρνησης έγιναν 4 ανασχηματισμοί.

Με βάση τις παραπάνω συνθήκες δεν θα ήταν υπερβολή να πούμε ότι η συμπεριφορά των Ελλήνων πολιτικών μοιάζει με ένα καλά οργανωμένο κλαμπ το οποίο επιλέγει τα μέλη και ενδυναμώνει την προστασία του (Καζάκος 2010). Όπως οι Mitsopoulos και Pelagidis (2009b, σ. 406) υποστηρίζουν: «Πολιτικοί οι οποίοι θέτουν σε κίνδυνο το status quo εύκολα απομακρύνονται από την πολιτική σκηνή ενώ πολιτικοί που συνεργάζονται με ειδικές ομάδες συμφερόντων ανταμείβονται με μακροχρόνιες πολιτικές καριέρες και ασυλία για σχεδόν όλες τις άνομες πράξεις στις οποίες μπορεί να έχουν εμπλακεί». Για αυτό το λόγο, σύμφωνα με τους δείκτες της Παγκόσμιας Τράπεζας, η Ελλάδα είναι πάλι ένα από τα δυο χειρότερα σε απόδοση κράτη στο δείκτη συμμετοχής και λογοδοσίας (Διάγραμμα 9).

Διάγραμμα 9. Δείκτης συμμετοχής και λογοδοσίας

Πηγή: World Bank Indicators

Όπως ο Featherstone (2005b, σ. 747) ισχυρίστηκε:

«Τα εμπόδια στη μεταρρυθμιστική διαδικασία θέτουν υπό ερωτηματικό την φύση της δικαιοδοσίας της νομιμοποίησης και της συμμετοχής στο ελληνικό σύστημα. Θέτουν σημαντικά διλήμματα για τις δομικές οικονομικές μεταρρυθμίσεις που εκκινούνται από διαφορετικές ιδεολογικές οπτικές- σοσιαλδημοκρατικές ή νεοφιλελεύθερες- και οι οποίες είναι απίθανο να ξεπεραστούν στο πλαίσιο ενός βραχυπρόθεσμου σχεδίου. Η κυβέρνηση παγιδεύεται σε μια διαδικασία διαπραγμάτευσης, υποκύπτοντας σε αδιέξοδα ανίκανη να κτίσει αποτελεσματικές συμμαχίες και να προσφέρει επαρκή κίνητρα».

Είναι γεγονός πως κατά τη διάρκεια των τελευταίων 30 χρόνων σχεδόν κάθε μεταρρυθμιστική προσπάθεια απέτυχε. Για παράδειγμα, η μεταρρύθμιση της αγοράς εργασίας το 1998 και το 2000, η μεταρρύθμιση του ασφαλιστικού το 2000 και το 2008, η μεταρρύθμιση των κλειστών επαγγελμάτων, η μεταρρύθμιση του εθνικού συστήματος υγείας το 2000, η μεταρρύθμιση του εκπαιδευτικού συστήματος, της προστασίας του περιβάλλοντος, της φιλελευθεροποίησης της αγοράς ενέργειας και πάμπολλα ακόμα παραδείγματα, δεν έχουν πραγματοποιηθεί ακόμα. Είναι φανερό ότι κάτω από αυτές τις συνθήκες, κανένας δεν θα πίστευε πως στην Ελλάδα υπάρχει πολιτική σταθερότητα. Αυτό γίνεται αντιληπτό και από το Διάγραμμα 10.

Η Ελλάδα είναι ένα τέλειο παράδειγμα του πως η πολιτική και θεσμική υπανάπτυξη καθώς και ο στρεβλός τρόπος διακυβέρνησης μπορεί να οδηγήσει σε επικίνδυνες οικονομικές κρίσεις. Αυτό το στρεβλό μοντέλο διακυβέρνησης δημιουργήθηκε τα τελευταία τριάντα χρόνια και ενδυναμώθηκε από τα φαινόμενα του κρατισμού, της διαφθοράς, των προσοδοθηρικών συμπεριφορών, της πολιτικής ανισορροπίας, του λαϊκισμού, και της πολιτικής και κοινοβουλευτικής ασυνέχειας. Δηλαδή αυτό που με την πρώτη ματιά μπορεί να φαίνεται πως είναι το αποτέλεσμα κακών δημόσιων οικονομικών πρακτικών, στην πραγματικότητα αφορά την έλλειψη ενός ικανοποιητικού και επαρκούς μοντέλου διακυβέρνησης. Άρα, οι αιτίες της κρίσης στην Ελλάδα σχετίζονται μάλλον με την πολιτική παρά με την οικονομία. Οι Έλληνες

Διάγραμμα 10. Πολιτική σταθερότητα και απουσία βίας

Πηγή: World Bank Indicators

φαίνεται πως δημιούργησαν έναν στρεβλό «Λεβιάθαν» ο οποίος απέτυχε να τους υποστηρίξει. Για αυτό το λόγο, όλες οι προσπάθειες για εκσυγχρονισμό και εξευρωπαϊσμό απέτυχαν να δημιουργήσουν ένα σταθερό πολιτικό και οικονομικό σύστημα και ταυτόχρονα μονιμοποίησαν και νομιμοποίησαν ένα «ώριμο πελατειακό σύστημα» σαν το κύριο χαρακτηριστικό της Ελληνικής πολιτείας. Αυτό το «ώριμο πελατειακό σύστημα» είναι η κύρια αιτία της Ελληνικής κρίσης και μπορεί να θεωρηθεί πως είναι η κύρια συνέπεια της παραπάνω πολιτικής και θεσμικής υπανάπτυξης στην Ελλάδα. Όλοι οι παραπάνω συντελεστές συνδέονται με το πελατειακό σύστημα το οποίο όλες οι πολιτικές ελίτ στην Ελλάδα χρησιμοποίησαν για να επεκτείνουν τα δίκτυα πατρωνίας μέσα από τους νέους πολιτικούς θεσμούς που δανειστήκαμε τα τελευταία χρόνια τόσο γεωγραφικά όσο και λειτουργικά. Για αυτό το λόγο, είναι πολύ δύσκολο έστω και αν τα οικονομικά μέτρα λιτότητας έχουν στο μέλλον ικανοποιητικά αποτελέσματα, να αλλάξει σε ένα σύντομο διάστημα η ελληνική πολιτική κουλτούρα. Η αλλαγή του τρόπου λειτουργίας της ελληνικής πολιτείας είναι μια πολύ δύσκολή δουλειά για τους Έλληνες και τους Ευρωπαίους αξιωματούχους και μάλλον είναι απίθανο να πραγματοποιηθεί βραχυχρόνια.

5. Συμπεράσματα

Ο σκοπός αυτής της μελέτης ήταν να αναδείξει ότι η ελληνική κρίση μπορεί να γίνει αντιληπτή ως αποτέλεσμα του στρεβλού μοντέλου διακυβέρνησης της χώρας που αναπτύχθηκε τα τελευταία 30 χρόνια ταυτόχρονα με ύπαρξη σημαντικών πολιτικών και θεσμικών ευπαθειών. Αυτό το στρεβλό μοντέλο διακυβέρνησης και κυρίως η πολιτική και θεσμική διάσταση του έφεραν την Ελλάδα ένα βήμα πριν την ολοκληρωτική καταστροφή μετά το ξέσπασμα της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης του 2007. Κάτω από αυτές τις συνθήκες, η οικονομική σύγκλιση εντός των πλαισίων της ΕΕ ήταν μόνο ονομαστική, δεν ήταν πραγματική και δεν ακολουθήθηκε από την πολιτική και θεσμική σύγκλιση και την ανάπτυξη ενός αξιόπιστου μοντέλου διακυβέρνησης.

Το οικονομικό πλαίσιο από μόνο του δεν μπορούσε να μας προσφέρει όλες τις απαντήσεις για τα πραγματικά αίτια αυτής της κρίσης. Αυτό το πλαίσιο θα έπρεπε να εμπλουτιστεί και να ενδυναμωθεί με τον ρόλο των πολιτικών μεταβλητών που αναπτύξαμε παραπάνω. Πράγματι, από την παραπάνω ανάλυση γίνεται φανερό πως μέσα στα πλαίσια της ΕΕ δεν μπορούμε να κρίνουμε την αποτελεσματικότητα, σταθερότητα και ανάπτυξη μιας χώρας μόνο από τους οικονομικούς δείκτες γιατί αυτοί μπορεί να είναι παραπλανητικοί. Επίσης, θα πρέπει να αναπτυχτούν στα πλαίσια της ΕΕ, εκείνοι οι θεσμοί που να ελέγχουν ότι οι κανόνες δικαίου εφαρμόζονται και μεταφέρονται στα κράτη μέλη πραγματικά και όχι τυπικά. Αυτό είναι μια πολύ σημαντική έλλειψη της ΕΕ. Μέσα στην ΟΝΕ δηλαδή, εκτός από τη πραγματική οικονομική σύγκλισή απαιτείται και η πολιτική και θεσμική σύγκλιση των κρατών μελών. Δεν είναι τυχαίο πως οι τελευταίες προτάσεις για την βελτίωση της οικονομικής διακυβέρνησης περιλαμβάνουν μόνο οικονομικούς στόχους.

Οι αιτίες της κρίσης φαίνεται να σχετίζονται με την πολιτική και θεσμική διάσταση που αναπτύξαμε παραπάνω. Έτσι, θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι οποιαδήποτε παρέμβαση στον οικονομικό τομέα και εάν γίνει, είναι καταδικασμένη σε αποτυχία. Οι οικονομικοί συντελεστές έχουν συνεισφέρει στη δημιουργία της κρίσης μα οι βαθύτερες αιτίες φαίνεται να είναι πολιτικές και έχουν να κάνουν με την πολιτική και θεσμική υπανάπτυξη και το μοντέλο διακυβέρνησης. Για αυτό το λόγο, παραπάνω αναπτύχθηκαν και αναλύθηκαν μια σειρά από πολιτικούς παράγοντες. Η δημιουργία του κρατισμού, η αποτελεσματικότητα της διακυβέρνησης, η αποτυχία του εξευρωπαϊσμού, τα επίπεδα διαφθοράς, η επίδραση των συνδικάτων και των ομάδων ενδιαφέροντος, ο λαϊκισμός, το ασταθές πολιτικό και κοινοβουλευτικό καθεστώς είναι οι πιο σημαντικοί.

Για τους παραπάνω λόγους υποστηρίζεται πως αυτή η κρίση έχει ένα σημαντικό πολιτικό στοιχείο το οποίο δεν πρέπει να παραβλεφθεί. Είναι, μάλιστα, αυτό το πολιτικό στοιχείο που συμβάλλει στην όξυνση ανησυχιών που υπάρχουν όχι μόνο για την πορεία της Ελλάδας αλλά και για το μέλλον της ΕΕ. Έτσι, είναι αμφίβολο να υποθέσουμε πως η ελληνική οικονομική κρίση μπορεί να ξεπεραστεί σε ένα σύντομο χρονικό διάστημα όση βοήθεια και αν πάρει η Ελλάδα από τους τεχνοκράτες του ΔΝΤ και της ΕΕ. Η εξοντωτική λιτότητα που επιβάλλουν στην Ελλάδα είναι πολύ πιθανό να οδηγήσει την χώρα στην εξαθλίωση και το κυριότερο να εξασθενίσει ακόμα περισσότερο τη σχέση πολιτικής και πολίτη. Από την άλλη, δεν μπορεί κανείς να προβλέψει ότι η ΕΕ θα προβεί στις απαραίτητες μεταρρυθμίσεις έτσι ώστε να μπορέσει να αντιμετωπίσει τις προκλήσεις σε ευρωπαϊκό και εθνικό επίπεδο. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι, το μείγμα των πολιτικών εξόδου από την κρίση που ακολουθήθηκαν έως σήμερα στόχευαν περισσότερο στη διάσωση των ευρωπαϊκών τραπεζών και του κοινού νομίσματος παρά στην πραγματική μεταμόρφωση του συστήματος της ΕΟΔ.

Επιπλέον, στο εσωτερικό της χώρας είναι πολύ σημαντική η αποκατάσταση των στοιχείων καλής διακυβέρνησης της ελληνικής πολιτείας όπως για παράδειγμα του νόμου και του κράτους δικαίου στα μάτια των πολιτών της. Η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης ανάμεσα στους πολίτες από τη μια πλευρά και των πολιτών και της πολιτικής από την άλλη είναι επίσης αναγκαία. Η αναδημιουργία του κοινωνικού κράτους και η παροχή κοινωνικών και άλλων παροχών ιδιαίτερα προς τις ευπαθείς ομάδες είναι μια ακόμα αναγκαιότητα. Η δημιουργία ενός νέου πλαισίου πολιτισμικών και πολιτιστικών αξιών και ηθικής που να δημιουργεί τις προϋποθέσεις για την ανάπτυξη της ελληνικής πολιτείας είναι επίσης τόσο σημαντική όσο και οι οικονομικές μεταρρυθμίσεις. Έστω και αν σε ευρωπαϊκό επίπεδο το στοίχημα κερδηθεί, τίποτα δεν θα πρέπει να θεωρείται ακόμα δεδομένο στο εσωτερικό. Η αναμόρφωση της ελληνικής πολιτικής κουλτούρας είναι ένα πολύ σημαντικό και δύσκολο έργο στο οποίο θα πρέπει να επικεντρωθεί οποιαδήποτε κυβέρνηση για να μπορέσουμε οριστικά να μπούμε στον δρόμο της οικονομικής και πολιτικής σταθερότητας και ανάπτυξης και να ξεπεράσουμε την κρίση της ελληνικής πολιτείας.

[1] Όποιος ενδιαφέρεται να μελετήσει σε βάθος την ελληνική οικονομική κρίση θα πρέπει αρχικά να επικεντρωθεί στις τρείς μελέτες του Πάνου Καζάκου (2009, 2010, 2011). Αυτές οι τρείς μελέτες μαζί με το άρθρο του Kevin Featherstone (2011) σχετικά με τις δυο διαστάσεις της Ελληνικής κρίσης χρέους θεωρούνται βασικά προαπαιτούμενα οποιασδήποτε ανάλυσης σχετικά με την ελληνική οικονομική κρίση.

[2] Κατά την συγγραφή αυτής της ερευνητικής εργασίας την περίοδο του 2010 δεν είχε δημοσιευτεί το βιβλίο του Acemoglu και Robinson (2012) Why Nations Fail: The Origins of Power, Prosperity and Poverty, Profile Books, London. Η δεύτερη έκδοση του βιβλίου έγινε το 2013. Όπως οι Acemoglu και Robinson (2013, σ. 398) τονίζουν σε αυτό «Τα έθνη αποτυγχάνουν οικονομικά εξαιτίας των αποσπασματικών θεσμών. Αυτοί οι θεσμοί κρατούν τις χώρες φτωχές και τις αποτρέπουν από την πορεία της οικονομικής μεγέθυνσης».

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ ΤΟΠΙΚΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ Ν.Δ. ΚΑΛΛΙΘΕΑΣ

2012-03-26T00:09:00.000+03:00

Η τοπική οργάνωση της Ν.Δ. της Καλλιθέας δεν τρέφει αυταπάτες για την κρίσιμη σημερινή πολιτική και οικονομική κατάσταση της χώρας. Φυσική μετεξέλιξη του λαϊκισμού που περικλείεται στην ψεύτικη υπόσχεση «ΛΕΦΤΑ ΥΠΑΡΧΟΥΝ» αποτελούν σήμερα τα ανεύθυνα και επικίνδυνα συνθήματα του αντιευρωπαϊσμού και της επιστροφής στην δραχμή. Ποιόν προσπαθούν να κοροϊδέψουν; Χωρίς πολιτική, οικονομική και νομισματική σταθερότητα ο Δωδεκανησιακός τουρισμός θα καταρρεύσει, θα δεχθούμε ισχυρό πλήγμα και οι μικρές επιχειρήσεις μας θα γνωρίσουν άμεσα τι σημαίνει η χρεοκοπία την οποία φαίνεται κάποιοι να επιδιώκουν εμπαίζοντας τον λαό με ψεύτικες υποσχέσεις. Δεν προτείνουν καμία εναλλακτική επιλογή. Δεν έχουν επιλογή, έχοντας οι ίδιοι εγκλωβιστεί στο αδιέξοδο της ουτοπίας και των προσωπικών τους φιλοδοξιών. Δεν καταθέτουν προτάσεις παρά μόνο περιγράφουν τις δύσκολές στιγμές που περνάμε και όλοι γνωρίζουμε επιδιώκοντας να κερδίσουν την εμπιστοσύνη του λαού κάνοντας συναισθηματικό προσηλυτισμό.

Εμείς δεν κρυβόμαστε πίσω από τις λέξεις. Βγαίνουμε μπροστά με ξεκάθαρο λόγο και πολιτικές προτάσεις ακολουθώντας τον δύσκολο δρόμο της υπευθυνότητας και της αρετής. Η Ευρωπαϊκή πορεία της χώρας είναι αδιαπραγμάτευτη. Αδιαπραγμάτευτο επίσης είναι και το καθήκον μας να στηρίξουμε την προσπάθεια του Αντώνη Σαμαρά για αυτοδυναμία και πολιτική σταθερότητα. Πιστοί στις αρχές της παράταξης μας δίνουμε προτεραιότητα στον άνθρωπο και στην ανανέωση που θα επιβάλει η κομματική μας βάση. Σε αυτήν την κρίσιμη εποχή δεν συγχωρούνται λάθη, δεν περισσεύει κανένας και δεν διαπραγματευόμαστε το μέλλον μας ακολουθώντας ανεύθυνες πολιτικές.

Η Τοπική Οργάνωση Καλλιθέας και τα Μέλη

Ο Καπιταλισμός, η Ανάπτυξη και οι Έλληνες

2012-01-04T22:34:00.000+02:00

Ας ξεκινήσουμε από τα απλά για να ξεκαθαρίσουμε τα πράγματα. Σήμερα δεν έχουμε μια κρίση του καπιταλισμού. Καπιταλισμός είναι το σύστημα παραγωγής όπου η εργασία γίνεται εμπόρευμα, αντικείμενο ανταλλαγής δηλαδή με αντίτιμο το ωρομίσθιο. Ο καπιταλισμός κατά αυτόν τον τρόπο δεν μπορεί να πεθάνει από την μία στιγμή στην άλλη ούτε και βρίσκεται σε κρίση. Σήμερα τα μέτρα που παίρνονται στην Ελλάδα και στις άλλες περιφερειακές χώρες της Ευρωζώνης απλά τον εξυμνούν. Αντίθετα όμως, θα μπορούσαμε να πούμε πως έχουμε κρίση του λεγόμενου νεοφιλελεύθερου παραδείγματος που αναπτύχτηκε τις προηγούμενες δεκαετίες και έχει συγκεκριμένα χαρακτηριστικά στοιχεία.

Μία από τις σπουδαιότερες εξελίξεις που συνέβησαν κατά την διάρκεια ενδυνάμωσης αυτού του νεοφιλελεύθερου παραδείγματος είναι και η ανάπτυξη της Ευρωπαϊκής Κοινότητας. Στόχος της κοινότητας και μετέπειτα ένωσης όπως όλοι γνωρίζουμε ήταν να γίνει η Ευρώπη μία περιοχή ισορροπίας, ανάπτυξης και ευημερίας. Εν μέρει μέχρι έως ένα σημείο τα είχε καταφέρει θα πρέπει να το ομολογήσουμε. Όμως δυστυχώς πολλά πράγματα σε αυτήν την ζωή απλά συμβαίνουν ή απλά μπορεί να επιβεβαιώνονται ή και τα δύο μαζί.

Πριν μία εβδομάδα παρακολούθησα (σπάνια το κάνω ομολογώ) μια συζήτηση στις ειδήσεις ενός τηλεοπτικού καναλιού και ένοιωσα σαν να ζούσα στην εποχή όπου η Ελλάδα γινόταν μέλος της Ευρωπαϊκής Κοινότητας. Έντρομοι οι συμμετέχοντες στην συζήτηση ανακάλυψαν πως η συμμέτοχή στην ΕΕ σημαίνει μείωση των κυριαρχικών μας δικαιωμάτων. Μα καλά διερωτήθηκα αυτοί ανακάλυψαν τον τροχό μετά από 30 χρόνια; Και βέβαια η συμμετοχή σε έναν υπερεθνικό οργανισμό σημαίνει μια άμεση και έμμεση εκχώρηση των κυριαρχικών δικαιωμάτων μας. Αυτό το ξέρατε πριν καν γεννηθώ εγώ. Για ποιο λόγο αυτή η έκπληξη λοιπόν; Για ποιο λόγο αυτή η συζήτηση περί κυριαρχίας; Για ποιο λόγο η προσπάθεια αποπροσανατολισμού των Ελλήνων με δεδομένα πράγματα αυτήν την εποχή; Το μοναδικό θέμα που μπορεί να τίθεται είναι το εάν θέλουμε ακόμα να συμμετέχουμε σε αυτόν τον θεσμό. Η μη ουσιαστική αντίδραση του ελληνικού λαού σε όλα όσα συμβαίνουν γύρω του (οι αντιδράσεις θα μπορούσαν να είναι ακόμα χειρότερες) απλά μου επιβεβαιώνουν το γεγονός πως εμείς οι Έλληνες μάλλον θέλουμε να συμμετέχουμε σε αυτόν τον θεσμό. Αυτό επιβεβαιώνεται βέβαια και από τις πρόσφατες δημοσκοπήσεις.

Όμως, η συμμέτοχή της Ελλάδας δεν σημαίνει μόνο πως θα εισπράττουμε τα κοινοτικά πακέτα στήριξης μέσα στα πλαίσια της πολιτικής συνοχής της ΕΕ αλλά και πως θα πρέπει να τηρούμε και συγκεκριμένες δεσμεύσεις. Δυστυχώς τις περισσότερες φορές οι δεσμεύσεις αυτές δεν τηρήθηκαν από την πλευρά μας. Σε αυτό δεν μπορούμε να κατηγορήσουμε την ευρωπαϊκή πλευρά παρά μόνο τους εαυτούς μας. Το ευρωπαϊκό πλαίσιο μπορεί να κατηγορηθεί για πολλές ελλείψεις που τώρα πια γνωρίζουμε πως έχουν ένα σοβαρό δομικό και συστημικό υπόβαθρο. Επίσης, κανείς δεν μπορεί να τους κατηγορήσει για τους ηθικούς λόγους για τους οποίους ουσιαστικά μας τιμωρούν. Η ηθική και η ανηθικότητα στην συγκεκριμένη περίπτωση έχουν μια πολύ περίεργη υποκειμενική έννοια. Όμως τι είναι αυτό που πρέπει να κάνουμε εμείς στην Ελλάδα πέρα από το ευρωπαϊκό πλαίσιο; Χρειαζόμαστε εν τέλει έναν τρόπο οργάνωσης μακριά από τα καπιταλιστικά πρότυπα που έχουν αναπτυχτεί, ή ένα καπιταλιστικό μοντέλο που να μην διαφέρει και πολύ με το σημερινό, ή έναν καλύτερα οργανωμένο καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής σε αυτήν την χώρα; Ή μάλλον να το θέσω πιο ξεκάθαρα φταίει ο καπιταλισμός, σαν ένα σύστημα παραγωγής, για την ελληνική οικονομική κρίση, ή φταίει ότι αυτό το σύστημα δεν λειτουργεί στην Ελλάδα αποδοτικά; Η απάντηση σε αυτό το ερώτημα είναι πολύ σημαντική γιατί επηρεάζει την ουσία των αλλαγών που πρέπει να γίνουν σε αυτήν την χώρα και είναι το πιο βασικό θέμα και πρόβλημα που πρέπει να λύσουμε σήμερα. Οι διαφορές λύσεις που προτείνονται κατά καιρούς έστω και αν δεν το αντιλαμβανόμαστε πολλές φορές είναι μακριά από το καπιταλιστικό μοντέλο ανάπτυξης. Όσοι υποθάλπουν αυτό το μοντέλο ανάπτυξής θα πρέπει όχι μόνο να μας παρουσιάσουν με ακρίβεια τις προτάσεις τους αλλά και να είναι έτοιμοι να αναλάβουν τις ευθύνες ενδεχόμενης αποτυχίας. Από την άλλη πολλές ομάδες συμφερόντων και συντεχνίες σήμερα στην Ελλάδα πιέζουν για την διατήρηση του ήδη υπάρχοντος στρεβλού καπιταλιστικού μοντέλου.

Για αυτό σήμερα πολλοί είναι αυτοί που στην βάση των ελληνικών προβλημάτων καταριούνται όχι μόνο την Ευρωπαϊκή Ένωση σαν ένα πολιτικό και οικονομικό σχηματισμό αλλά και το ίδιο το καπιταλιστικό σύστημα που εάν δεν απατώμαι θα μπορούσε να ειπωθεί πως την στιγμή που μιλάμε μπορεί να έχει την μεγαλύτερή αναγνώριση παγκοσμίως από οποιαδήποτε άλλη εποχή της ανθρώπινης ιστορίας. Στην ουσία οι ίδιοι αποπροσανατολίζουν τον ελληνικό λαό με ψευδό-διλλήματα και ψευδό-υποσχέσεις. Έτσι η συζήτηση περί ευρωπαϊκής προοπτικής ή περί οικονομικής κρίσης της Ελλάδας μεταβιβάζεται σε ένα κατηγορώ κατά του συστήματος παραγωγής από την μια πλευρά και της Ευρωπαϊκής Ένωσης από την άλλη. Σε αυτό το σημείο θέτω τα εξής ερωτήματα: Η ελληνική οικονομική κρίση προέρχεται εξαιτίας του καπιταλιστικού μοντέλου παραγωγής ή εξαιτίας και μόνο της Ένωσης; Αν ναι, όπως πολλοί υποστηρίζουν, τι προτείνετε για να βγούμε από την κρίση;

Σε αντίθεση με αυτούς πιστεύω πως αν αναλύσουμε λίγο την ελληνική κρίση θα καταλάβουμε και θα κατανοήσουμε μάλλον κάτι διαφορετικό από αυτό που τόσο παρουσιάζεται στην Ελλάδα αυτήν την στιγμή. Η ελληνική οικονομική κρίση αναπτύχθηκε σε ένα διττό πλαίσιο. Βλέποντας την μία πλευρά, το εγχώριο πολιτικό και οικονομικό περιβάλλον, μπορούμε να βγάλουμε κάποια ασφαλή συμπεράσματα που δυστυχώς όμως έρχονται σε αντίθεση με τα πιστεύω πολλών σε αυτήν την χώρα αυτή την στιγμή. Πρώτον, θα μπορούσαμε να πούμε όπως έχει πάμπολλες φορές ειπωθεί πως η χώρα έχει τεράστιο πρόβλημα με τα χρέη και τα ελλείμματα της. Ναι όντως. Όμως κοιτώντας λίγο πιο αναλυτικά κάποια στοιχεία θα δούμε πως η Ελλάδα επίσης έχει σημαντικό πρόβλημα με τα ποσοστά επενδύσεων. Όσον αφορά το συνολικό ποσοστό επενδύσεων είναι από τα χαμηλότερα στην ΕΕ. Όμως οι κρατικές επενδύσεις και οι επενδύσεις των νοικοκυριών είναι από τις μεγαλύτερες στην ΕΕ τα τελευταία 15 χρόνια ενώ οι επενδύσεις των επιχειρήσεων είναι οι χαμηλότερες στην ΕΕ. Που οφείλεται αυτό το γεγονός; Μήπως είναι αποτέλεσμα του στρεβλού μοντέλου οικονομικής ανάπτυξής που δημιουργήσαμε; Μήπως εν τέλει το πρόβλημα των χρεών και των ελλειμμάτων είναι ουσιαστικά πρόβλημα επιχειρηματικότητας και επενδύσεων που τόσο λείπουν από αυτήν την χώρα εξαιτίας διάφορων ιδεολογικών και λοιπών προκαταλήψεων; Με βάση αυτό σας ρωτώ λοιπόν εσάς όλους που πρεσβεύεται δήθεν ριζοσπαστικές λύσεις τι είδους μοντέλο οικονομικής ανάπτυξης πρέπει να δημιουργήσουμε; Πρέπει να αναπτύξουμε ένα καλύτερο καπιταλιστικό μοντέλο οργάνωσης και παραγωγής ή μήπως όχι; Εάν όχι ποια είναι η εναλλακτική λύση; Γιατί δεν την προτείνεται ξεκάθαρα;

Δεύτερον, τα τελευταία 30 χρόνια στην Ελλάδα έχει παρατηρηθεί σε ανεπανάληπτο βαθμό το φαινόμενο του κρατισμού. Αυτό το φαινόμενο οδήγησε σε μία σειρά από άλλα πολύ αρνητικά αποτελέσματα όπως η διαφθορά, η γραφειοκρατία μα κυρίως η δημιουργία προσοδοθηρικών ομάδων οι οποίες πολλές φορές έχουν τα χαρακτηριστικά μαφίας και τα οποία έκαναν την Ελλάδα να είναι μια από τα χειρότερα κράτη για επιχειρηματικές δραστηριότητες με σχεδόν μηδενικά ποσοστά ξένων άμεσων επενδύσεων. Αυτές οι ομάδες έστω και αν δεν λέγεται έχουν κάθε είδους πολιτική προέλευση και έρχονται σε αντίθεση με κάθε πραγματική αλλαγή που επιχειρείται σε αυτόν τον τόπο. Στην βάση αυτής της παρατήρησης κρύβεται το γεγονός πως εμείς οι Έλληνες δημιουργήσαμε ένα «Λεβιάθαν» που δεν είναι ικανός να μας βοηθήσει να ξεφύγουμε από την μιζέρια μας. Δεν είναι τυχαίο ότι σχεδόν κάθε σημαντική προσπάθεια μεταρρυθμίσεων απέτυχε τα τελευταία 30 χρόνια. Σας ξανά ρωτώ τι πρέπει να κάνουμε με αυτόν τον «Λεβιάθαν»; Θα πρέπει μήπως να τον προστατέψουμε δίνοντάς του πάλι τα δικαιώματα που έχασε μέσα σε ένα υπερεθνικό οργανισμό αλλά αφήνοντας σε αυτόν όλα τα χαρακτηριστικά στοιχεία που μας συμφέρουν ή μήπως θα πρέπει να τον επαναδημιουργήσουμε σύμφωνα με τα νέα δεδομένα και τις νέες συνθήκες που υπάρχουν στο παγκόσμιο και στο ευρωπαϊκό επίπεδο; Αυτή η επαναδημιουργία θα είναι εντός ή εκτός της Ευρωπαϊκής οικογένειας; Μήπως όμως αυτή η επαναδημιουργία θα πρέπει να ακολουθεί και τους κανόνες οι οποίες μόνο μέσα στα σύγχρονα ευρωπαϊκά κράτη μπορούν να βρεθούν; Αυτό μήπως σημαίνει πως θα πρέπει πάλι να αναπτύξουμε το καπιταλιστικό μοντέλο οργάνωσης και παραγωγής μας και όχι απλά να προστατέψουμε το ήδη υπάρχον ή ακόμα χειρότερα να το φέρουμε σε αντίθεση με όσα συμβαίνουν σήμερα; Αυτό τι συνεπάγεται; Νομίζω ότι εάν προσπαθήσουμε να δημιουργήσουμε αυτό το μοντέλο ανάπτυξης εκτός της Ευρώπης τότε θα πέσουμε στην ίδια παγίδα μετά από 15 χρόνια να παρακαλάμε να αποκτήσουμε δικαιώματα που ήδη έχουν κατακτηθεί. Εν τέλει εάν πρέπει να φτιάξουμε αυτό το μοντέλο το καλύτερο περιβάλλον είναι δίπλα στα κράτη που επιτυχώς λειτουργεί.

Αυτοί οι δύο παραπάνω λόγοι οι οποίοι είναι δύο απλά παραδείγματα που μπορούμε να βρούμε στην καθημερινότητα, μας δίνουν να καταλάβουμε πως πολλά επιχειρήματα διάφορων σχολιαστών και ειδικών σήμερα στην Ελλάδα είναι τουλάχιστον υποκριτικά και μπορούν να οδηγήσουν σε πολύ επικίνδυνες καταστάσεις τον ελληνικό λαό. Θα πρέπει στην Ελλάδα επιτέλους να σταματήσουμε να κυνηγάμε μάγισσες και να κοιτάξουμε με ποιο τρόπο μπορούμε να εντάξουμε στην σκέψη μας, αφού αυτή η κρίση είναι πολιτισμική πάνω από όλα, τις αρχές και τις μεθόδους που θα μας οδηγήσουν στην πραγματική ανάπτυξη και στην ευημερία. Αυτές οι αρχές δεν μπορεί να είναι διαφορετικές από τις αρχές καλής διακυβέρνησης και των αποδοτικών θεσμών που έχουν αναπτυχτεί στα σύγχρονα κράτη σήμερα. Απλά εκφράζω τους φόβους μου γιατί ανησυχώ μήπως όλοι αυτοί που σήμερα δήθεν πρεσβεύουν τα δημοκρατικά ιδεώδη μας οδηγήσουν σε τελείως σκοτεινούς δρόμους. Θα πρέπει επιτέλους να ξεκαθαρίσουμε τι είμαστε και τι πρεσβεύουμε και να στραφούμε χωρίς προκαταλήψεις και μάγισσες στα αληθινά προβλήματα μας έτσι ώστε να μπορέσουμε να τα αντιμετωπίσουμε.

Η διχασμένη Ελλάδα και η Δραχμή

2011-12-22T22:01:00.002+02:00

Σήμερα όπως και πολλές άλλες φορές τα τελευταία χρόνια οι Έλληνες βρίσκονται αποπροσανατολισμένοι με τα λάθος ερωτήματα. Από τότε που ο Γ. Παπανδρέου σε αντίθεση με τις αποφάσεις του ευρωπαϊκού συμβουλίου αποφάσισε, πως έτσι επειδή ενδιαφέρεται για τα δημοκρατικά ιδεώδη σε αυτήν την χώρα, να ζητήσει την διεξαγωγή δημοψηφίσματος, εμείς οι έλληνες αρχίσαμε να εμπλεκόμαστε σε μια συζήτηση την οποία ένας κοινός νους δεν θα έκανε καν σκεφτόμενος τις συνθήκες που επικρατούν στο παγκόσμιο σύστημα. Η κίνηση του Παπανδρέου, χωρίς να το θέλει πραγματικά το πιστεύω, λίγο έλειψε να διαλύσει κάθε έννοια ορθολογικής σκέψης και πολιτικής όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και στο εξωτερικό. Μου θύμισε τις φορές που παίζω poker με τους φίλους μου και ένας εξ’ αυτών ο οποίος δεν μας έχει συνηθίσει στο επιθετικό παιχνίδι ξαφνικά μπλοφάρει για να κερδίσει. Εκείνη την στιγμή στο μυαλό είναι όλα αβέβαια και όλοι βρίσκονται αποσβολωμένοι μέχρι να συνειδητοποιήσουν το τι συμβαίνει. Τι είναι αυτό διερωτούνται, δεν μπορεί να συμβαίνει κάτι τέτοιο.

Από εκείνη την στιγμή όλοι στην Ελλάδα μιλούν για τα υπέρ και τα κατά του ευρώ και της δραχμής. Μία ανούσια συζήτηση που δεν θα έπρεπε καν να μας πέρνα από το μυαλό. Το πραγματικό ερώτημα είναι του με ποιους τρόπους θα μπορέσουμε να βγούμε όσο το δυνατόν γρηγορότερα και με λιγότερες συνέπειες από αυτήν την κρίση. Σε αυτό υπάρχει μια απάντηση: Καλή διακυβέρνηση και «πόλεμο» στο ευρωπαϊκό επίπεδο για την ικανοποίηση ζωτικών μας στόχων. Εδώ και αρκετό καιρό έχω αναλύσει το θέμα της ευρωπαϊκής οικονομικής διακυβέρνησης, τις παθογένειες και τα ελαττώματα που παρουσιάζονται τόσο σε πολιτικό όσο και σε οικονομικό πλαίσιο, τονίζοντας πως εν μέρει πολλές περιφερειακές χώρες μαζί με αυτές και η Ελλάδα είναι ουσιαστικά παγιδευμένες στο πλαίσιο της. Στα ίδια τα άρθρα όταν ακόμα στην Ελλάδα μιλούσαν για την ελληνική οικονομική κρίση έλεγα πως αυτή κρύβει ένα ισχυρό ευρωπαϊκό πλαίσιο. Όταν άρχισαν σιγά σιγά στην Ελλάδα να ανακαλύπτουν αυτήν την κρίση τότε την ίδια στιγμή άρχιζε και μία αντίστροφη ανάλυση που πάλι δεν έπαιρνε υπόψη της όλες της συνιστώσες. Η κατάληξη της ήταν το δημοψήφισμα και το λάθος ερώτημα ευρώ η δραχμή. Για ποιους λόγους όμως αυτό το ερώτημα είναι λάθος;

Πρώτον, από οικονομική άποψη η επιστροφή στην δραχμή είναι σωστή γιατί το κράτος θα μπορεί να πάρει στα χέρια του πάλι τα βασικά εργαλεία πολιτικής τα οποία χρειάζεται κάθε πολιτική οντότητα για να προσφέρει ευημερία και ανάπτυξη στους πολίτες του. Αναφέρομαι φυσικά στο ότι θα μπορέσει να ασκεί πάλι δημοσιονομικές και νομισματικές πολιτικές «ανεξάρτητα;» και να επιβάλει δασμούς και φραγμούς στα διάφορα εισαγόμενα προϊόντα βελτιώνοντας κατά αυτόν τον τρόπο την εγχώρια οικονομία. Με βάση αυτήν την λογική ναι συμφωνώ η Ελλάδα θα πρέπει να βγει εκτός ευρωζώνης. Σκεφτόμενος όμως λίγο πιο κριτικά, μία τέτοια κίνηση τι συνέπειες θα είχε σήμερα με βάση τις διαμορφωμένες συνθήκες στις διεθνείς και ευρωπαϊκές οικονομικές σχέσεις για την Ελλάδα; Αυτό θα είχε σαν αποτέλεσμα, την αποσάθρωση ολόκληρης της ελληνικής οικονομίας και κοινωνίας αφού δεν είμαστε ούτε μπορούμε να γίνουμε αυτόχθων. Ο διεθνής και ευρωπαϊκός οικονομικός παραμερισμός μας θα είχε τέτοια αρνητική επίδραση όπου μία δύο ή και τρείς γενιές ελλήνων θα κατέρρεε και δεν θα μπορούσε να επιβιώσει. Η υποτίμηση δεν θα ήταν της τάξης του 50% μόνο, όπως σωστά κατά τα άλλα έχει ερευνηθεί, αλλά για πολιτικούς λόγους θα σήμαινε την πλήρη αναξιοπιστία του ελληνικού νομίσματος για τουλάχιστον αλλά 20 χρόνια. Υπάρχει κανείς που να το ήθελε αυτό; υπάρχει κανείς που θα έβαζε την ελληνική κοινωνία σε ένα τέτοιο τεράστιο κίνδυνο και θα αναλάμβανε την ευθύνη για ένα τέτοιο εγχείρημα βασιζόμενος και μόνο σε μία ιδεολογία που έχει εντελώς καταρριφτεί από την ίδια την κομουνιστική Σοβιετική Ένωση; Το ερώτημα με βάση αυτή την πολιτική είναι βαθύτερο και κρύβεται απλά πίσω από τις δηλώσεις των κομμάτων. Θέλουν οι Έλληνες να γίνουν κουμουνιστές; Θέλουν να εμπλακούν σε ένα εμφύλιο πόλεμο; Εάν θέλουνε και εγώ είμαι μαζί σας, να βγούμε από την Ευρωπαϊκή Ένωση και να έρθουμε σε αντίθεση με όλο το παγκόσμιο σύστημα. Τότε θα είμαστε ήρωες, ηλίθιοι αλλά ήρωες. Σας δηλώνω όμως ότι αυτή η συζήτηση είναι εντελώς λάθος γιατί βάζει σε κίνδυνο το ίδιο το μέλλον του ελληνικού έθνους, για αυτό πρέπει να την σταματήσουμε αμέσως γιατί αποπροσανατολιζόμαστε και διχαζόμαστε ακόμα περισσότερο. Ψάχνουμε να βρούμε πάλι την δικαιολογία για να μην ουσιαστικά ξεφύγουμε από τα ήδη κατεστημένα συμφέροντα μας.

Δεύτερον, επιστροφή ή όχι στην δραχμή σημαίνει εκτός από οικονομική αποξένωση και πολιτική. Αναφέρει κανένας από όλους αυτούς που υποστηρίζουν την δραχμή τι αποτελέσματα θα είχε σε όλους μας σαν έλληνες μια έξοδο από την ευρωζώνη; Τι θα σήμαινε αυτό για τις σχέσεις μας με την Τουρκία, τι θα σήμαινε αυτό για την σχέση μας με την FYROM και τα γενικότερα διμερή θέματα μας. Πιστεύει μήπως κανείς πως η Τουρκία για παράδειγμα έπειτα από μια ενδεχόμενη έξοδο μας από την ΕΕ δεν θα βρει την τέλεια αφορμή για να κάνει πάλι μία απόβαση αυτήν την φορά πολύ πιο μεγαλειώδη στην Ελλάδα; Υπάρχει κανένας πολιτικός ή κανένα κόμμα που είναι σοβαρό που θα αναλάμβανε μια τέτοια ευθύνη για το παρόν και το μέλλον του ελληνισμού; Αναφέρει κανένας από αυτούς που θα βρούμε να πληρώνουμε για τους εξοπλισμούς μας, για τις τρέχουσες δαπάνες του κράτους ακόμα και για πετρέλαιο κίνησης. Εκτός και αν πιστεύουν πως το νέο νόμισμα η δραχμή θα είναι αμέσως δεκτή για διεθνείς συναλλαγές για αγορά πετρελαίου. Προσοχή, όσοι υποστηρίζουν αυτές τις απόψεις είναι πολύ επικίνδυνοι σε αυτήν την περίοδο για το μέλλον της Ελλάδας γιατί δεν βάζουν στην σκέψη τους αυτούς τους παράγοντες.

Τρίτον, επιστροφή ή όχι στην δραχμή σημαίνει πως θα απαρνηθούμε τους κόπους τις θυσίες τα οράματα και τα σχέδια των λίγων πραγματικών ηγετών αυτού του τόπου τα οποία σχετίζονται με τα οράματα μας ως Έλληνες. Υπάρχει κανένας που να θέλει να αντιμετωπίζεται η Ελλάδα σαν ένα Αφγανιστάν ή μία Λιβύη; Μετά από την έξοδό μας από το ευρώ ποιο θα είναι το μέλλον για εμάς τους νέους Έλληνες που θα μας έχει απομείνει; Ποιοι θα είναι οι φίλοι μας και ποιοι οι εχθροί μας; Όπως καταλαβαίνετε η συζήτηση για το ερώτημα της επιστροφής η όχι στην δραχμή κρύβει πολλούς μεγάλους κινδύνους.

Η Ελλάδα ναι μέσα στα πλαίσια της Ευρωζώνης θα βρίσκεται σε κώμα όσο οι πολιτικοί της δεν διαπραγματευτούν και δεν ζητήσουν με σθένος αναπτυξιακά προγράμματα και κονδύλια μέσα στα πλαίσια της ευρωζώνης. Για αυτό σε μία δημοσίευση αναζητώ το χαμένο ευρωπαϊκό σχέδιο Μάρσαλ για την ανάπτυξη στην Ελλάδα ή την προσπάθεια δημιουργίας ενός ευρωπαϊκού μηχανισμού δημοσιονομικών μεταβιβάσεων. Γιατί τέτοιες πολιτικές δεν έχουν γίνει οι κυριότεροι στόχοι μας; Αυτή η αμέλεια είναι για μένα η εθνική προδοσία σήμερα. Αμέλεια πολιτικής και προγραμματισμού. Θα πρέπει να αναπτύξουμε με κάθε επιχειρηματολογία και να πετύχουμε όσο πιο πολλούς αναπτυξιακούς στόχους μπορούμε μέσα στην ευρωπαϊκή οικογένεια. Αυτό θα απαλύνει μερικώς την δυστυχία μας και θα μας οδηγήσει σε ηπιότερη προσαρμογή και ισορροπία. Είναι η μόνη λύση, ο ένας και μοναδικός πόλεμος στα πλαίσια της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την κατάκτηση των στόχων μας. Αυτόν τον πόλεμο πρέπει να κερδίσουμε. Το μόνο που μας λείπει είναι όμως το να δούμε τον πραγματικό στόχο και να τον αναζητήσουμε με όσο περισσότερα διαπραγματευτικά εφόδια έχουμε. Δρόμοι υπάρχουν πολλοί ο ωριμότερος είναι αυτός, μην πλανάστε, οτιδήποτε άλλο θα φέρει την καταστροφή για το ελληνικό έθνος.

Εδώ Marshall Fund, εκεί Marshall Fund, που είναι το ευρωπαϊκό Marshall Fund;

2011-12-13T20:02:00.000+02:00

Τρίτη 13 Δεκεμβρίου του 2011 και στην Ελλάδα ψάχνουν για έσοδα. Τους μειώθηκαν λέει και δεν πιάσαμε του στόχους. Τα έσοδα είναι με βάση τον στόχο μειωμένα κατά 3.1% ενώ περιμέναμε να αυξηθούν κατά 1%. Από την άλλη πλευρά οι δαπάνες συνεχίζουν αυξανόμενες με ρυθμό 6.2% ενώ ανέμεναν μείωση στα 3.8%. Ο υπουργός οικονομικών της Ελλάδας πιστεύει πως το μεγάλο πρόβλημα είναι η απαισιοδοξία των πολιτών. Την ίδια στιγμή βέβαια αναγγέλλει πως ίσως χρειαστούν νέα μέτρα ενώ ο τόπος θα πρέπει να συνεχίσει να κυβερνάται από μία κυβέρνηση φάντασμα την ίδια στιγμή που η χώρα βρίσκεται σε κώμα. Και σας ρωτώ φίλοι μου: Υπάρχει κανένας που να χαίρεται όταν του μειώνουν το μισθό; Υπάρχει κανένας επιχειρηματίας που θα προσλάβει έστω και έναν εργάτη για να παράγει και να αυξήσει τα κέρδη του; Υπάρχει κανένας που σήμερα θα πάει να αγοράσει ένα σπίτι, ένα αυτοκίνητο, ένα οποιοδήποτε προϊόν που δεν έχει άμεσα ανάγκη; Υπάρχει κάποιος σε αυτήν την χώρα που να είναι τόσο ηλίθιος που να πιστεύει αυτές τις πολιτικές που προτείνουν οι κατά τα άλλα χρυσοπληρωμένοι σύμβουλοι των κυβερνήσεων; Υπάρχει κανένας που να πιστεύει πως έστω και νέα μέτρα να υιοθετηθούν εάν ανήκουν στην ίδια κατηγορία μέτρων θα φέρει αποτέλεσμα; Δεν μπορώ να ξέρω μονό κάτι, εάν ονειρεύονται ή εάν κοιμούνται.

Πριν τρεις ημέρες έγινε ένα ευρωπαϊκό συμβούλιο και πάρθηκαν αποφάσεις για την διάσωση της ευρωζώνης. Πως; Εάν δεν το έχετε καταλάβει ακόμα δημιουργώντας ένα ακόμα πιο ασφυκτικό κλοιό στις χώρες που δεν μπορούν να είναι το ίδιο ανταγωνιστικές σε μία περιφερειακή ένωση. Μα καλά, κανένας δεν ήξερε να προτείνει πως εξαιτίας των ασυμμετριών θα έπρεπε να δημιουργηθεί ένα μηχανισμός δημοσιονομικών μεταβιβάσεων για παράδειγμα ανάμεσα στην Γερμανία και στην Ελλάδα γιατί η Γερμανία καθημερινά κερδίζει εξαιτίας της ανταγωνιστικότητας της σε σχέση με την Ελλάδα; Γιατί η Ελλάδα δεν το έχει προτείνει σθεναρά και να το κάνει σαν στόχο πολιτικής. Κάτι που είναι τόσο απλό και τόσο τεκμηριωμένο επιστημονικά; Δεν είναι σκοπός μου να κρίνω σε βάθος το ευρωπαϊκό συμβούλιο αλλά που είναι το ευρωπαϊκό Marshall Fund;

Μα καλά από αυτούς όλους που πληρώνονται και παίρνουν εκατομμύρια ευρώ μηνιαίως σαν σύμβουλοι υπουργών, βουλευτών και κτλ, κανένας δεν έχει διαβάσει για την έννοια της Ενεργού Ζήτησης του Keynes; Δεν γνωρίζουν ότι σε περιόδους κρίσης εάν δεν αυξηθούν οι δημόσιες δαπάνες δεν θα μπορέσει να ξανά λειτουργήσει ποτέ η πραγματική οικονομία αφού οι επιχειρηματίες δεν θα αποκτήσουν ποτέ αισιοδοξία για αύξηση της ζήτησης, για αύξηση των πωλήσεων και για αύξηση των κερδών έτσι ώστε να αρχίσουν πάλι να προσλαμβάνουν άτομα; Μα καλά αυτοί όλοι σε ποιό όνειρο κοιμούνται; επιτέλους θα πρέπει να ξυπνήσουν και να απαιτήσουν άμεσα ένα μέρος από τα δισεκατομμύρια ευρώ που δανειζόμαστε από αυτούς για να ξεπληρώσουμε τους ίδιους για να αρχίσουν και πάλι οι επενδύσεις στην Ελλάδα.

Τα τελευταία 3 χρόνια η κυβέρνηση δεν έκανε ούτε μία αποκρατικοποίηση, δεν διαπραγματεύτηκε κανένα σχέδιο, δεν είχε καν ένα σχέδιο διάσωσης, δεν πήρε καμία απόφαση για να αλλάξει ουσιαστικά και πραγματικά αυτή η χώρα. Κατηγορούσαν τους δημοσίους υπαλλήλους; γιατί κάποιοι τους πούλησαν παραμύθι και το πουλάνε και αυτοί τώρα σε εμάς. Παραμύθια της χαλιμάς. Φταίμε όλοι για αυτοί την κρίση ναι, αλλά σταματήστε επιτέλους να κοροϊδεύεται τους εαυτούς σας και μετά να κοροϊδεύεται και να παραμυθιάζεται και εμάς γιατί θα είστε υπεύθυνοι της μεγαλύτερης κρίσης του παγκόσμιου καπιταλιστικού συστήματος από τότε που ο καπιταλισμός δηλαδή της δυνατότητας να εμπορευόμαστε την εργασία μας άρχισε γύρω στον 17^ο αιώνα. Δύο είναι οι περιπτώσεις ή είστε τόσο ηλίθιοι και δεν αντιλαμβάνεστε τι συμβαίνει ή έχετε σκοπό να διαμελίσετε όχι μόνο την Ελλάδα αλλά και άλλες χώρες για να υποστηρίξετε τα δικά τους συμφέροντα. Σταματήστε να διχάζετε τους Έλληνες. Πρόσφατα ήμουν παρόν σε ένα περιστατικό όπου ένας πελάτης σε ένα ταχυδρομείο απαίτησε από την υπάλληλο να κάνει πιο γρήγορα γιατί αυτός την πληρώνει. Τι θέλετε να γίνει εμφύλιος πόλεμος στην Ελλάδα γιατί έχετε αποπροσανατολίσει και διχάσει τον κόσμο;

Κανένας δημόσιος υπάλληλος δεν φταίει, κανένας ιδιώτης δεν φταίει, κανένας Έλληνας δεν φταίει. Φταίτε εσείς οι πολιτικοί γιατί δεν οργανώσατε ένα σωστό κράτος, δεν προβλέψατε καταστάσεις, αποπροσανατολίζατε τον κόσμο για να καλύπτετε τις κρυφές μεταβιβάσεις μιζών, φτιάξατε ένα πελατειακό σύστημα και το βάλατε μέσα μας, και στο τέλος τα φάγαμε μαζί γιατί κοιμόμασταν αφού ήμασταν σίγουροι ότι όλα πάνε καλά. Σταματήστε να πολεμάτε τους περήφανους Έλληνες. Ακόμα και ο νέος πρωθυπουργός της Ελλάδας ο οποίος είναι διάσημος σαν οικονομολόγος δεν τα γνωρίζει αυτά; Τι έκανε για να ενεργοποιηθούν χρηματοδοτήσεις για να αρχίσει η ανάπτυξη στην Ελλάδα; Εκτός και αν πιστεύει και αυτός ότι μία χώρα που δεν έχει κανένα εργαλείο νομισματικής πολιτικής, δεν μπορεί να χρησιμοποιήσει κανένα εργαλείο δημοσιονομικής πολιτικής, που δεν έχει κεντρική τράπεζα, που δεν μπορεί να αυξήσει την προσφοράς χρήματος θα μπορέσει να ασκήσει αποτελεσματικές πολιτικές. Μα καλά τι περιμένετε την βοήθεια του Θεού; Δεν θα έρθει ποτέ. Αυτό το παραμύθι πρέπει να τελειώσει εδώ.

Greek, European or Global Crisis?

2011-11-12T20:08:00.000+02:00

In 1991, when the Maastricht Treaty was signed an entirely new economic project was created. The Economic and Monetary Union (EMU) was unique not only because its area, magnitude and extension were unprecedented, but also because the European countries transferred important elements of their political and economic sovereignty to transnational and intergovernmental institutions. In fact, the EMU signalled a new epoch in the history of human economic cooperation and organization. However, nearly twenty years later the unique project is not as stable as its founders dreamed. The Greek crisis that started in 2009 revealed its endogenous and exogenous flaws both in political and economic areas.
In 2009, nobody in Greece could link the Greek domestic political and economic problems with the European Union (EU). Yes, in Greece there are huge and severe political and economic deficiencies and flaws. One could enumerate hundreds political and economic problems like the high inflation rates, unemployment, public deficits, public debts, bureaucracy, corruption and populism, the lack of institutional and structural reforms and so on. All the aforementioned factors are highly related to the Greek model of political, institutional and economic development, which is not only acknowledged as obsolete and unsustainable but also as unstable. This model changed everytime the Greeks had elections even if the government had remained the same. This is a very important observation because it is related to the absence of optimism in the markets.
Even though Greece is an extreme paradigm of deficiencies in political, institutional and economic development, it is not the only country in the European Union with these characteristics. In fact, there are many countries in the world that face the same problems as Greece does. Why is the crisis in Greece so severe and why the European Union’s political leaders seem unable to solve the crisis? The answer lies in the foundations of the Economic and Monetary Union. The EMU is a unique example of transnational economic and political cooperation, but it is full of flaws and problems. From its early beginnings the political leaders accepted in many countries that in fact couldn’t be competitive within the Eurozone. There are two important economic laws that affect their sustainability negatively. The first law is the transformation of comparative advantage to absolute advantage within the Eurozone. This means that within the Euroland only the most competitive enterprises can survive. Thus, the states stand unable to help the industries and the entrepreneurs. The second law argues that it is impossible to have a symmetric and balanced economic growth within the whole area of the Eurozone. In this way, we can explain the occurrence of two major different areas of economic growth within the EU, namely the core countries and the peripheral countries. Under these conditions, many countries of the European periphery that have been unable to remain competitive in the Eurozone joined the EU only because of political priorities and decisions. These actions are highly responsible for the today’s outcome.
Moreover, the system of European economic governance is not a well-rounded system that can help all its diverse countries in remaining competitive. The European Central Bank (ECB), although it is a highly credible institution, does not function as the American Federal Reserve. Thus, because the European economic integration is uneven, when the ECB takes a monetary decision, e.g. changing the interest rates or the money supply, the outcome of this decision does not have the same effect on all European countries. In this regard, the ECB cannot help Greece or countries similar to Greece. Furthermore, the Stability and Growth Pact (SGP) has also many omissions and we can’t forget that France and Germany were the first two countries that failed to comply with its targets. Furthermore, the EMU suffers from asymmetric and adverse economic shocks, inflexible labour markets, rigid wages, centralization of economic activity to specific areas, incomplete trade integration, and uncoordinated monetary and fiscal policies. Together with its major institutional weaknesses and the fact that a European political union is not regarded as feasible and the European sense of solidarity is inexistent, the result is ruinous both for the European project and for its member states. Accordingly, the European Economic Governance is also responsible for the Greek crisis. In fact, Greece and many other largely peripheral countries remain trapped within the Eurozone. They cannot use either their monetary or fiscal policies to regain their competitive advantage. This is also an important lesson that the New Member States (NMS) must learn. Living within the Eurozone is not as simple as it looks.
On the other hand, we need to investigate the crisis from a global perspective. In this regard, we can identify many important causes that negatively affect the European economies. First, the neoliberal paradigm, the so-called Washington Consensus, is not anymore viable and sustainable. Second, the United States have lost their hegemonic power mainly because of their economic problems, which are closely related to the rise of China and other developing countries. Consequently, one could argue that a new world order is emerging as the “unipolar” world is transformed to a “multipolar world”. Thus, the United States needs to come as close as they can to the European Union in order to overcome new global challenges. Under the aforementioned conditions it is clear that the Greek crisis is only a sign of something more important. Perhaps we face the first sign of the First Global Economic War and a great transformation will soon happen to the regional global political and economic affairs. The main question then remains ‘Is the Greek crisis a domestic, European , or global phenomenon?’. The answer is yours.

Η ελληνική οικονομική κρίση: Ο προάγγελος του πρώτου παγκόσμιου οικονομικού πολέμου.

2011-07-18T21:24:00.002+03:00

Ο Feldstein το 1997 στο άρθρο του EMU and International Conflict είχε τονίσει ότι εάν η Οικονομική και Νομισματική Ένωση προχωρήσει και εν τέλει οδηγήσει σε μία πολιτική ένωση τότε ο κόσμος μπορεί να μην είναι ασφαλέστερος αφού τα συμφέροντα της νέας ανεξάρτητης ευρωπαϊκής πολιτικής δύναμης μπορεί να συγκρούονται με αυτά της Αμερικής. Όμως σχεδόν 15 χρόνια μετά το άρθρο του Feldstein στο Foreign Affairs οι προφητείες του δεν φαίνεται να επιβεβαιώνονται. Αυτό το άρθρο σκοπεύει να παρουσιάσει την ελληνική κρίση σαν ένα μέρος μιας μελλοντικής δυτικής κρίσης και να αναλύσει εν τάχει τις πιο σημαντικές πτυχές της. Κάτω από αυτά τα πλαίσια η ευρωπαϊκή και η αμερικάνικη πλευρά φαίνεται να ταυτίζονται και να υπερασπίζονται η μία την άλλη απέναντι στο πραγματικό εχθρό.

Στα δύο προηγούμενα άρθρα μου είχα αναπτύξει πρώτον για ποιους λόγους η Ελλάδα δεν μπορεί να επιβιώσει μέσα στα πλαίσια της ευρωζώνης, λόγοι που αφορούσαν μια σειρά από οικονομικές, πολιτικές και θεσμικές αδυναμίες της ευρωπαϊκής οικονομικής διακυβέρνησης, αδυναμίες που ουδέποτε οι ισχυροί της Ευρώπης πήραν στα σοβαρά, εξαιτίας ίσως και των δικών τους συμφερόντων, και δεύτερον για ποιους λόγους η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν θα αφήσει την Ελλάδα να βγει εκτός της Ευρωζώνης. Σχεδόν λίγο καιρό μετά από αυτές τις δημοσιεύσεις έχει αρχίσει ευτυχώς και στην Ελλάδα η συζήτηση των αδυναμιών που παρουσιάζει η ευρωπαϊκή οικονομική διακυβέρνηση. Όμως στόχος αυτού εδώ του άρθρου είναι να προχωρήσει την συζήτηση ένα βήμα πιο μακριά.

Είναι γεγονός ότι η Ελλάδα παρουσιάζει ένα τεράστιο δημόσιο χρέος και ένα εξίσου τεράστιο δημόσιο έλλειμμα. Όμως εξίσου τεράστια χρέη και ελλείμματα παρουσιάζουν όχι μόνο η Ισπανία, η Πορτογαλία αλλά και άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Μελετώντας κανείς πιο κριτικά θα κατανοήσει ότι ακόμα και η Μεγάλη Βρετανία αλλά και η ίδια η Αμερική δεν βρίσκονται σε καλύτερη θέση. Και εδώ παρουσιάζεται το πρώτο παράδοξο. Για ποιους λόγους γίνεται τόσος ντόρος για το ελληνικό πρόβλημα όταν οι κύριες καπιταλιστικές δυνάμεις βρίσκονται στην ίδια ακριβώς κατάσταση? Η ελληνική περίπτωση φαίνεται να είναι απλά η αρχή των δυσμενών συνθηκών που θα βρεθούν πολλές άλλες χώρες στο μέλλον. Μελετώντας λίγο καλύτερα τα δεδομένα θα μπορούσαμε να βγάλουμε το συμπέρασμα πως εν τέλει τα δημόσια χρέη και τα ελλείμματα είναι αποτέλεσμα όχι τόσο των ανορθολογικών εγχώριων πολιτικών διαδικασιών αλλά της ανταγωνιστικότητας σε ευρωπαϊκό και παγκόσμιο επίπεδο. Έτσι τα ελληνικά ελλείμματα και χρέη συνδέονται με τα ελλείμματα στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών καθώς και στο εμπορικό ισοζύγιο. Το ίδιο μπορεί να ειπωθεί ότι ισχύει και για την περίπτωση των άλλων ευρωπαϊκών περιφερειακών χωρών. Για αυτό ακριβώς τον λόγο ήδη από την δευτέρα το Eurogroup θα εντάξει τα προβλήματα του χρέους στις διάφορες ευρωπαϊκές χώρες στο επίπεδο της ευρωζώνης.

Πέρα όμως από την Ευρωπαϊκή Ένωση, οι Ηνωμένες Πολιτείες φαίνεται να ενδιαφέρονται ίσως και σε μεγαλύτερο βαθμό για την επίλυση του ελληνικού χρέους από οποιονδήποτε άλλο. Δεν είναι τυχαίες άλλωστε οι παρεμβάσεις που ασκούν εδώ και πολύ καιρό στο ελληνικό πολιτικό και οικονομικό γίγνεσθαι και οι οποίες επιβεβαιώνονται από τα διάφορα δημοσιεύματα. Μάλιστα αυτές οι παρεμβάσεις δεν τονίζουν μόνο την αναγκαιότητα της για την επίλυση του ελληνικού προβλήματος άλλα συνδυάζουν άμεσα το ελληνικό με το αμερικανικό πρόβλημα του χρέους. Για αυτό το λόγο ο Έλληνας πρωθυπουργός τον πρώτο που παίρνει τηλέφωνο είναι τον αμερικανό συνάδελφο του και ο οποίος πιέζει από την πλευρά του την ευρωπαϊκή πλευρά για να επέλθουν οι διάφορες συμφωνίες σταθεροποίησης. Εν μέρει δηλαδή θα μπορούσε να ειπωθεί τον τελευταίο καιρό η ευρωπαϊκή και η αμερικανική πλευρά συσπειρώνονται γύρω από ελληνικό πρόβλημα και προωθούν λύσεις οι οποίες δεν είναι μόνο ζωτικές για τα συμφέροντα όλων των δυτικών δυνάμεων αλλά βασίζονται και στις αρχές της ενδυνάμωσης των σχέσεων και της συνεργασίας. Σχεδόν 15 δηλαδή χρόνια μετά το άρθρο του Feldstein δεν φαίνεται να έχει αναπτυχθεί η τόσο πολυσυζητημένη διαμάχη ανάμεσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση και στην Αμερική.

Από πού όμως πηγάζει αυτή η τρέχουσα σύσφιξη των σχέσεων ανάμεσα στην αμερικανική και ευρωπαϊκή πλευρά? Η απάντηση βρίσκεται στον λεγόμενο εξ ανατολών κίνδυνο. Ο εξ ανατολών κίνδυνος δεν είναι όμως η Τουρκία αλλά μια πολύ μεγαλύτερη δύναμη, η Κίνα. Εδώ και πολλά χρόνια έχει αρχίσει σιγά σιγά να αναπτύσσεται η συζήτηση για τον ρόλο που θα παίξει και παίζει ήδη στις διεθνείς οικονομικές σχέσεις και στην παγκόσμια πολιτική οικονομία. Η αμερικανική πλευρά τα τελευταία χρόνια έχει γίνει πολύ ευάλωτη σε μια σειρά από θέματα που συνδέονται μεταξύ τους. Αυτά είναι το ύψος της συναλλαγματικής ισοτιμίας, το ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών, το εμπορικό ισοζύγιο καθώς και το δημόσιο χρέος και το έλλειμμα. Δεν πρέπει να ξεχνάμε επίσης πως ο μεγαλύτερος οφειλέτης στον κόσμο είναι η Αμερική. Εάν σε αυτά προσθέσουμε και τα διάφορα προβλήματα στο ευρωπαϊκό επίπεδο τότε δεν είναι τυχαίο το γεγονός γιατί η αμερικανική και η ευρωπαϊκή πλευρά συσπειρώνονται για να αντιμετωπίσουν τον μεγαλύτερο οικονομικό κίνδυνο που έχει αναπτυχτεί την τελευταία χιλιετία. Οι οικονομίες των χωρών τους αρχίζουν να νοιώθουν τα οικονομικά σημάδια του πολέμου που έχει ήδη αρχίσει. Η ελληνική και η ευρωπαϊκή οικονομική κρίση είναι ένα περιφερειακό οικονομικό φαινόμενο που αναπτύσσεται σε μια τελείως ατελή οικονομική και νομισματική ένωση όμως σε παγκόσμιο επίπεδο εντάσσονται σαν ένα αποτέλεσμα του παγκόσμιου οικονομικού πολέμου. Τα επόμενα χρόνια αυτός ο πόλεμος θα γίνει πιο προφανής και πιο ξεκάθαρος.

Με βάση τα παραπάνω η παγκόσμια οικονομική και χρηματοπιστωτική σταθερότητα δεν μπορεί να θεωρηθεί δεδομένη αφού η παγκόσμια οικονομική σύγκρουση έχει ήδη αρχίσει. Η ελληνική κρίση είναι ο προ-άγγελος αυτού του πολέμου. Τα ίδια προβλήματα θα αρχίσουν να αντιμετωπίζουν και άλλες χώρες στα επόμενα χρόνια. Η διαφορά της ανταγωνιστικότητας και παραγωγικότητας της Κίνας δεν είναι μόνο προφανής αλλά και ανεπανάληπτη σε σχέση με όλες τις άλλες δυτικές οικονομίες που παρουσιάζονται ευάλωτες και ανίκανες να αντιδράσουν. Ο Feldstein έπεσε έξω στην πρόβλεψη αφού οι δύο πλευρές αντί να συγκρούονται φαίνεται να προετοιμάζονται από κοινού για ένα μεγαλύτερο παγκόσμιο οικονομικό πόλεμο. Αυτός ο πόλεμος δεν είναι όμως ο πόλεμος των πολιτισμών. Είναι ο πόλεμος της παγκόσμιας επικράτησης, πόλεμος οικονομικής κυριαρχίας και ηγεμονίας. Η αμερικανική και ευρωπαϊκή πλευρά το γνωρίζουν και θα κάνουν τα πάντα για να μην χάσουν τα κεκτημένα τους. Το γεγονός όμως είναι ένα ο πρώτος παγκόσμιος οικονομικός πόλεμος έχει ήδη αρχίσει.