MYSZKĄ PO MAPIE

noreply@blogger.com (Małgorzata Pakuła) — Wed, 03 Oct 2018 08:37:00 +0000

ZAPRASZAM NA NOWY ADRES:

PANTALICA: WODĄ, DŁUTEM, DYNAMITEM

noreply@blogger.com (Małgorzata Pakuła) — Wed, 04 Jul 2018 08:15:00 +0000

Będzie o tym jak ten skrawek Gór Iblejskich kształtowała nieprzejednana przyroda, niestrudzone ręce człowieka, a nawet kopytka osiołków (no joke!) od czasów, kiedy historia nie była jeszcze historią aż po wiek obecny. Będzie o historiach ludzkich tych wesołych i smutnych, o narodzinach i śmierciach, najeźdźcach i wyswobodzicielach. Słowem spojrzenie racjonalno-emocjonalne na prawdziwy brylant... zespół nekropoli Pantalica.

Kiedy pierwszy raz natrafiłam na nazwę Pantalica, od razu przyszło mi na myśl to słynne heraklitowskie "Panta rei" i zastanowiło mnie czy jedno ma coś wspólnego z drugim. Poniekąd tak. Tam, w sposób szczególnie dosadny, czuje się na skórze widmo przemijającego czasu. Natomiast suche fakty historyczne mówią, że gdy przybyli w tamte strony Arabowie odnaleźli na płaskowyżu miejsce po mieście Hybla (od sykulskiej bogini) i pionowe ściany usiane grobami skalnymi. Nazwali je Buntarigah czyli "miejsce pełne jaskiń". Stąd po wielu przekształceniach powstała nazwa Pantalica.

Fot. 1. Góry Iblejskie.

PANTALICA: WODĄ

Kiedyś było tu ciepłe morze. Znamy to nazbyt dobrze z lekcji geografii: przez miliony lat na dno opadały skorupki żyjątek tworząc osady wapienne i kalkarenitowe. Tak powstały Góry Iblejskie (wł. Monti Iblei, fot. 1), niezbyt wysokie pagórki rozciągające się orientacyjnie między Syrakuzami a Ragusą. Subtelny dowód na biologiczny rodowód skał znajdziemy w ruinach starej stajni, gdzie jeden kamień wbudowany w ścianę zawiera koral (fot. 2, 3).

Fot. 2. Stara stajnia...

Fot. 3. ... z zachowanym koralem.

Jak to w górach tego typu bywa jest tutaj silnie zaznaczona krasowość. Przez chropowatą skałę przedostała się woda (fot. 4). Na obszarze Pantalica najbardziej okazałym przykładem krasu jest Grotta dei Pipistrelli (fot. 5, więcej o nazwie i niechlubnej przeszłości tego miejsca za chwilę).

Fot. 4. Porowata skała wapienna.

Fot. 5. Krasowa Jaskinia Nietoperzy.

Na tutejszy krajobraz silnie działały (i nadal to robią!) wody powierzchniowe, ale też podziemne. Obecnie są tu trzy rzeki. Te dwie najważniejsze to Calcinara i Anapo. Calcinara (fot. 6) jest bujną oazą zieleni: brzegi porasta akant (fot. 7). Skojarzenie z detalem roślinnym z głowic greckich kolumn w stylu korynckim słusznie się nasuwa. Jak pięknie starożytni artyści potrafili inspirować się otaczającymi ich roślinami! Można też dojrzeć "włosy Wenus", gatunek paproci Adianthum capillus-veneris Linne (fot. 8).

Fot. 6. Rzeka Calcinara.

Fot. 7. Liść akantu.

Fot. 8. Paprocie zwane "włosami Wenus".

Anapo czyli "niewidoczna" (z języka greckiego) za czasów fenickich była rzeką spławną na całej długości. Tędy przeprawiano się do i z wybrzeża. Poziom wody miał sięgać podobno połowy klifów. Starożytna nazwa rzeki jest nadal aktualna (fot. 9) - stojąc na szlaku powyżej doliny nie widać jej wcale. Dlaczego? Drzewa i krzewy tak gęsto porastają brzegi, że uniemożliwiają zobaczenie lustra wody z góry! (fot. 10). Nie wysycha w okresie lata, co jest rzadkością na Sycylii.

Fot. 9. Dolina "Niewidzialnej".

Fot. 10. Eksplozja zieleni w dolinie rzeki.

PANTALICA: DŁUTEM

Skąd się wzięli na Sycylii i kiedy przybyli nie wiadomo. Sykulowie nie zaliczali się do specjalnie zaawansowanych technologicznie społeczeństw jak na ówczesne standardy. To, co Paolo Orsi wykopał w Pantalice czyli garnki z terakoty, sztylety i brzytwy z brązu, grzebienie i całe mnóstwo ozdobnych szpilek do spinania togi nie było dziełem rąk rolników i pasterzy. Wcześniej na Sycylię trafiła cywilizacja mykeńska (protoplaści Greków) z głównym ośrodkiem miejskim w Thapsos (koło dzisiejszej Augusty), która prężnie handlowała z Fenicjanami. Gdy Sykulowie zaczęli napływać na wyspę, mieszkańcy Thapsos traktowali ich jak potencjalnych klientów. Sykulowie sprowadzali stamtąd narzędzia, ozdoby, naczynia i uczyli się od nich technik budowlanych. Sami najprawdopodobniej mieszali w drewnianych chałupach. Jedynie anaktoron zwany "Pałacem Księcia" (wł. Palazzo del Principe) na płaskowyżu był kamienny - mógł w nim mieszkać przywódca plemienia. Uprawiali pszenicę i doglądali swych trzód. Mieli historyczne szczęście i jednocześnie nieszczęście sąsiadować z kulturą wyższą od nich samych. I o ile od Thapsos czerpali pełnymi garściami podnosząc standard swojego życia, o tyle pięć stuleci po przeprowadzce na Sycylię ich egzystencja stanęła w obliczu zagrożenia. Na sycylijskim lądzie stanęła stopa "tych złych Greków" czyli Dorów z Koryntu. Różnili się od Greków jońskich z Wysp Egejskich, budowniczych Naxos koło Taorminy zainteresowanych pokojową koegzystencją z sąsiadami. Jonowie już tacy skorzy do współpracy nie byli - ich modus operandi to "zdominuj" i "weź w niewolę". Taki los niestety spotkał pasterzy z gór. W 733 r. p.n.e. Grecy założyli kolonię Syrakuzy, spaliwszy uprzednio lokalną sykulską wioskę na Ortygii. Potem zrobiło im się ciasno, więc zbudowali Neapolis, a potem... likwidując kolejne sykulskie osady wyparli Sykulów z nizin i stolicy w Pantalice na niekorzystne terytoria. Plemię Sykulów nie potrafiło stawić zbrojnego oporu Grekom. Owszem mieli sztylety z brązu, które kupili, ale sami broni produkować nie potrafili. Kultura grecka ich zdominowała, zniewoliła i wchłonęła.

Grecy też zmieniali krajobraz Pantaliki. Wybudowali akwedukt. Można by się spodziewać kilkupoziomowych łukowych konstrukcji, jakie zwykle kojarzymy ze słowem akwedukt. Ale nie.. tak budowali Rzymianie. Grecy wyżłobili w skale kanał zaopatrujący w wodę Syrakuzy (fot. 11). Odcinek końcowy można do dzisiaj podziwiać na górnym tarasie teatru greckiego w Parku Archeologicznym Neapolis w Syrakuzach. Aż dziw bierze, że od stuleci ta sama zimna, orzeźwiająca woda z Anapo (fot. 12) nadal płynie wciąż sprawnym urządzeniem hydrologicznym jakby nie patrzeć. A my musimy po 15 lat wszystko remontować!?!

Fot. 11. Grecki akwedukt.

Fot 12. Nimfeum w Syrakuzach.

Jeszcze jeden detal zwrócił moją uwagę, gdy jak kozica skakałam po ścieżkach rezerwatu próbując dotrzymać kroku Paolo: skąd te wgłębienia w ścieżce wypełnione wodą? Pantalica to trudny teren. Do transportu używano zwierząt jucznych i tak przez wieki ich kopytka wyżłobiły w wapieniu ślady (fot. 13). Turyści poprawili :)

Fot. 13. Ślady zwierząt jucznych.

Coś doniosłego jednak po pasterzach pozostało: groby ich bliskich. Małe, większe, tuż przy ziemi i wysoko na półkach skalnych (fot. 14). Jedna z pięciu wyodrębnionych nekropolii ma ich pięć poziomów! Nawet dzisiaj kiedy emocje opadły i wycieczka jest już tylko wspomnieniem zachodzę w głowę jak prości ludzie z epoki późnego brązu zdołali wycinać w pionowych ścianach jamy, umieszczać w nich ciała zmarłych i jeszcze do tego zabezpieczać wejścia blokami wapiennymi? Jacyś supermeni.

Fot. 14. Grobowce.

Zawsze w modzie było plądrowanie grobowców. Ten niecny proceder nie ominął Pantaliki. Nie zachował się ani jeden nienaruszony grób (z tych, o których wiemy oczywiście) nie mówiąc o chociażby jednym nawet szkielecie. Do tej pory odkryto ich ponad 5 tysięcy więc jest jakaś nikła szansa, że zobaczymy kiedyś rodowitego Sykula z Pantaliki.

Cmentarzysko po Sykulach przez stulecia pełniło funkcję bezpieczniej przystani. I tak: Grecy chowali się tutaj przed Rzymianami, Rzymianie przed Wandalami, Wandalowie przed Ostrogotami, Ostrogoci przed Bizantyjczykami, Bizantyjczycy przed Arabami, Arabowie przed Normanami. Najdłużej zagrzali tu miejsce Bizantyjczycy. Powstała tu wioska bizantyjska. Paolo opowiadał mi, że w jaskini mieszkało nawet po kilkanaście osób. Budowano z drewna konstrukcje wielopoziomowe - coś, co nazwalibyśmy dzisiaj łóżkami piętrowymi. Płaskie wyżłobienie, gdzie Sykulowie układali ciało członka rodziny służyło za palenisko. Era Bizancjum była czasem okropnego zaniedbania Sycylii - panował głód i bieda. Jak trwoga to do Boga - zaaranżowano w grobach kilka miejsc kultowych. Najlepiej dostępny jest kościółek krucyfiksu (fot. 15). Wewnątrz zachował się fragment mozaiki przedstawiający św. Mikołaja (fot. 16). "Okupację" arabską przywitano z otwartymi rękami.

Fot. 15. Kościółek bizantyjski.

Fot. 16. Świętemu Mikołajowi została tylko aureola.

PANTALICA: DYNAMITEM?

Wodą, dłutem..... dynamitem. Rym mi podpasował, ale niestety etiopscy więźniowie wojenni nie mieli takich ułatwień. Pantalicą na nowo zainteresowano się w czasach drugiej wojny światowej. Konkretnie włoscy faszyści zwęszyli tutaj swój afrodyzjak - proch, a raczej składniki do jego produkcji. Natenczas Mussolini nakazał wpierw wybudować linię kolejki wąskotorowej łączącą dno Doliny Anapo z Ferlą (18 km). Tunele w białej skale więźniowie kopali ręcznie (fot. 17, 18). Wagonami wywożono wydobywaną siarkę, węgiel z opalanych drewnem pieców i .... odchody nietoperzy z tutejszych jaskiń m.in. z Grotta dei Pipistrelli (pl. Grota Nietoperzy). Po co? Są bogate w azotan potasu, niezbędny składnik prochu. Pomyślcie ile tego g... musiało się przez stulecia nagromadzić! W czasach powojennych kolejką transportowano owoce uprawiane w okolicach. Wąskotorówka wyszła z użytku w latach pięćdziesiątych. Tory zdemontowano w 1956 r., teraz po ich śladzie biegnie piaszczysta droga i szlak pieszy. Ostatnio odremontowano zachowaną stację kolejki (fot. 19). Z mostu kolejowego po raz pierwszy widać lustro Anapo (fot. 20).

Fot. 17. Tunel wykopany rękami więźniów z Etiopii.

Fot. 18. Scena jak z "Alicji w krainie czarów", ale Etiopczykom na pewno nie było do śmiechu.

Fot. 19. Odnowiona stacja kolejki wąskotorowej.

Fot. 20. Widok na Anapo z mostu kolejowego.

PANTALICA: PODSUMOWANIE

Pantalica jest doceniona w dwójnasób. Jest dziedzictwem kulturowym ludzkości wciągniętym od 2005 r. na listę UNESCO. Ma wspólny wpis z Syrakuzami. Jaki to ładny paradoks, wszakże Syrakuzy Pantalicę doprowadziły do upadku. Pod względem przyrodniczym jest objęta ochroną prawną z równie malowniczym sąsiadem, Wąwozem Cassibile tworząc Rezerwat Pantalici, Doliny Anapo i Strumienia Cassibile.

PANTALICA: REKOMENDACJA

Czasem warto nie słuchać Iwaszkiewicza i dać "nająć się przewodnikom". Nikt nie pokaże ci tylu miejsc i zakamarków, co osoba, która tam się urodziła. Jak my po drzewach, tak Paolo skakał z klifów do Anapo w dzieciństwie. Świetnie mówi po angielsku, jest w nim dużo entuzjazmu i pasji. Widać i słychać emocjonalne podejście do pracy i ludzi. Jest elastyczny i zaangażowany. Weźmie was tam, gdzie nie zabierze przewodnik papierowy i GPS. Organizuje wycieczki różnej długości i trudności łącznie z wejściami do wyżej położonych jaskiń. Także spływy kajakowe rzekami rezerwatu. Również po Cava Grande di Cassibile.
Kontakt:
Profil Pantalica Experience na Facebooku
Nr. telefonu: +39 338 475 2390

LA TIMPA: STARA ETNA MOCNO ŚPI

noreply@blogger.com (Małgorzata Pakuła) — Wed, 27 Jun 2018 17:38:00 +0000

Lubię ten suspens kiedy mysz komputerowa błądzi po monitorze to tu to tam i nie wiadomo gdzie się zatrzyma. Dłoń nagle zaczyna delikatnie drżeć, serce powoli przyspiesza, gardło irracjonalnie zaciska się, a w kąciku oka kręci się łza. W głowie, a może sercu tworzy się pomysł, inspiracja, podszept duszy. Człowiek podejmuje decyzję i zaczyna czuć się trochę jak Kolumb czy Magellan tylko trochę bardziej współczesny: studiuje zakurzone stare mapy, odmierza odległości dziwnymi przyrządami, wyznacza trasy. To było jedno z klasycznych znalezisk z serii myszką po mapie zanim jeszcze moja stopa stanęła na wschodniej Sycylii. Postanowiłam więc znalezisko wykorzystać i uciec z zatłoczonej Taorminy. Wyposażona w świstek wydrukowany z internetu i dużą dozę zapału i dobrej woli postanowiłam dać nieść się nogom i poczuć smak nieznanego. Tym sposobem niczym starodawny odkrywca trafiłam do Acireale i La Timpa – kawałka wybrzeża, którego turyści dziwnym trafem nie zdołali jeszcze zadeptać.

LA TIMPA: ZAPROSZENIE

Urok tego miejsca wynika z faktu, że jest tu zupełnie pusto. Acireale nie leży w kręgu zainteresowań przeciętnego turysty. Zapomniane miasteczko, chociaż ładne jest przyćmione przez pobliską Taorminę na północy, Etnę na wschodzie i wielkomiejską Katanię na południu. Daje to efekt oka cyklopu: w wymienionych miejscach masa ludzka wiruje jak oszalała; tymczasem w Acireale głucha cisza. Ludzie chyba uwierzyli w krążące legendy, że Acireale to brudne zaniedbane miasto, gdzie diabeł mówi dobranoc. A tu taki skarb przyrody się marnuje! Rezerwat do tego. I to gdzie? W granicach miasta!

Fot. 1. Południowy kraniec rezerwatu La Timpa i pierwszy zawijas ścieżki "Le Chiazzette".

LA TIMPA: HISTORIA I GEOLOGIA

Trudno w to uwierzyć, ale La Timpa to odsłonięty fragment… Etny i to tej najstarszej, bo sięgającej wiekiem 200 milionów lat wstecz. Wschodnia Etna poruszyła się i utworzyła stromy klif spadający wprost do morza pokazując nam ludziom współczesnym skrawek swojego piękna – jedne z pierwszych produktów swojej aktywności. A jest co podziwiać: w Grocie Gołębi (wł. Grotta delle Palombe), fenomenie samym w sobie (przykład jaskini lawowej), utworzyły się kolumny bazaltowe, podobne do tych jakie możemy odnaleźć w Wąwozie Alcantary.

Fot. 2. Logo rezerwatu La Timpa z charakterystycznym klifem.

LA TIMPA: REZERWAT I ŚCIEŻKI SPACEROWE

Obszar chroniony La Timpa czyli „urwiska porosłego skarłowaciałymi krzewami” (jak udało mi się zgrabnie przetłumaczyć la timpa) leży w terenie miasta Acireale i rozciąga się wąskim pasem przez 6 km między wioską Maria Santissima delle Grazie i Santa Maria Ammalati. Mimo, że teren jest mocno zmieniony przez działalność człowieka, w 1999 roku postanowiono objąć go ochroną. Departament Ochrony Środowiska regionu Sycylia powierzył 265 hektarów Regionalnemu Departamentowi Lasów i mamy to, co mamy: niezwykle malowniczy zakątek, z gęstą soczystą roślinnością, czarnymi skałami i niebieściusieńkim morzem (logo na fot. 2. świetnie oddaje zestawienie barw, jakie możemy podziwiać).

Chronione są cztery elementy: zjawiska geologiczne i wulkanologiczne (1, 2), roślinność (2) oraz fauna (3).
(1, 2) La Timpa to teren ułożonych tarasowo uskoków pomiędzy wschodnią Etną, a Morzem Jońskim utworzonym w następstwie mającego charakter ciągły nawarstwiania się napływów lawy. Utworzyły się liczne skarpy, w tym ta najwyższa mająca ponad 200 m na obszarze Timpa Falconiera spadająca gwałtownie do morza charakteryzująca się budową kolumnową.
(2) Zachowały się fragmenty pierwotnej roślinności tego obszaru, mimo wyraźnej i długotrwałej obecności człowieka. Oprócz makii, możemy tu znaleźć stanowiska z drzewami liściastymi tj. dębem omszonym, wiązowcem zachodnim, pistacją, jesionem, wiązem i kasztanem oraz wiecznie zielonymi filireami szerokolistnymi, ostrokrzewami kolczastymi i pistacjami kleistymi.
Na urwiskach i plażach występują tzw. halofile czyli słonoluby np. soliród (koper morski) czy żarnowiec miotlasty, a w okolicach źródła słodkiej wody Miuccio półzanurzone gatunki takie jak nurzaniec, rukiew wodna i przetacznik bobownik.
(3) W zaroślach La Timpy schronienie znajdują:
ssaki – lisy, łasice, jeże, zające;
gady – colubery, grzechotniki cętkowane;
ptaki – sokoły wędrowne, pustułki zwyczajne, myszołowy, pójdźki zwyczajne, płomykówki zwyczajne, otusy, pokrzewki aksamitne, pliszki siwe i żółte, kląskawki zwyczajne, kulczyki zwyczajne, drozdki samotne, kosy, strzyżyki, wróble śródziemnomorskie, mazurki, jaskółczaki modre, dudki, tyranki, mewy srebrzyste i siwe, kormorany, czaple siwe.

Są cztery szlaki, które proponuje zarząd rezerwatu La Timpa: Le Chiazzette, La Gazzena, Acquegrandi i Vecchio tracciato ferroviario. Oprócz ostatniego, są to raczej ścieżki spacerowe niż typowe szlaki. Są krótkie i łatwe do przejścia, chociaż czasem trzeba się powspinać. Świetnie nadają się na półdniowe wycieczki. Nie przekraczają 2 kilometrów i 2 godzin.

LA TIMPA: SZLAK „LE CHIAZZETTE”

Najpopularniejszy szlak rezerwatu La Timpa ma zaledwie 760 m długości i można go zaliczyć w zaledwie godzinę (fot. 1). Jest średnio trudny, choć w drodze powrotnej, zwłaszcza wracając Via Miuccio (szczegóły niżej), należy się spocić!
Będąc na Piazza Duomo w Acireale (fot. 3) należy pójść wzdłuż bocznej ściany Bazyliki Świętych Apostołów Piotra i Pawła (fot. 4) i cały czas kierować się w dół Via Romeo. Po lewej stronie miniemy kościół Matki Boskiej del Sufragio (fot. 5). Dochodzimy do tunelu kolejowego i kładką dla pieszych między SS114, a torami kolejowymi (fot. 6) przechodzimy na drugą stronę. Następnie schodzimy krętymi schodami już na teren rezerwatu La Timpa. Nazwa szlaku pochodzi od dwóch kapliczek (wł. chiazzette) znajdujących się po drodze. Ścieżka, która przez dwieście lat łączyła Acireale z rybacką wioską Santa Maria La Scala jest najmniej bolesnym sposobem pokonania 150-metrowej różnicy wysokości między płaskowyżem Acireale, a morzem. Na samym początku przy tablicy informacyjnej natrafiamy na pierwszą kapliczkę Matki Bożej, niestety oszpeconą przez graffiti (fot. 7). Szlak wyłożony kamieniami ma siedem ostrych serpentyn wzmocnionych łukowatymi konstrukcjami (fot. 8). W oczy od razu rzucają się soczystozielone "chaszcze" porastające stoki wzgórza na tle błękitnego morza. To klejnot tutejszego rezerwatu: fragmentaryczny, acz cenny przyrodniczo miks makii, lasu liściastego i roślinności słonolubnej (fot. 9). Na „placyku” po pierwszym zawijasie po lewej stronie przy murze rośnie 150-letni okaz platana (fot. 10). Po chwili jesteśmy przy ruinach Fortezza del Tocco (fot. 11). Oryginalnie był to bastion normandzki przeciwko piratom przebudowany w pierwszej połowie XVII wieku. Obecnie znajduje się w niej punkt informacji turystycznej. Tutaj mamy dwie opcje do wyboru. Jedną z nich jest po prostu pójść prosto i po około 20 minutach minąwszy wcześniej drugą XIX-wieczną kapliczkę Santissimo Crocifisso della Buona Nuova (fot. 12) dojść do centrum wioski Santa Maria La Scala. Ciekawszą opcją jest skręt w ścieżkę po prawej (Via Miuccio, fot. 13), która ostrymi zakrętami poprowadzi nas również do Santa Maria La Scala, tyle, że na sam koniuszek wioski (w drodze z powrotem można pójść promenadą do centrum miejscowości).

Fot. 3. Plac Katedralny w Acireale. Stąd można dojść tam, gdzie zaczyna się szlak "Chiazzette".

Fot. 4. Bazylika Piotra i Pawła. Po prawej stronie zaczyna się Via Romeo prowadząca do La Timpa.

Fot. 5. Mijamy po drodze kościół Madonny del Sufragio.

Fot. 6. Kładka dla pieszych między drogą, a linią kolejową.


Fot. 7. Kapliczka MB.	..

Fot. 8. Serpentyny wzmacniane takimi łukami.

Fot. 9. Ciężko dać wiarę, ale te gęste krzaczory to to, co w La Timpie najcenniejsze.

Fot. 10. Platan. Ma około 150 lat.

Fot. 11. Forteca del Tocco. Na dziedzińcu znajduje się info point.

Fot. 12. Kapliczka krzyża.

Fot. 13. Via Miuccio.

LA TIMPA: SANTA MARIA LA SCALA

Wioska rybacka przypomina miasteczka Cinque Terre chociażby przez to, że nie ustępuje im kolorystyką elewacji budynków. Swojego czasu odpoczywała tutaj miejscowa arystokracja. Jest tu zaskakująco dużo okazałych rezydencji w typie "palazzo".
Nad wioską góruje kościół pw. Matki Boskiej Na Schodach i kolumna maryjna (fot. 14, 15) upamiętniająca patronkę osady. W porcie "Scalo Grande" można podziwiać mnóstwo kolorowych łodzi (fot. 16).

Przy nabrzeżu zabezpieczonym olbrzymimi betonowymi blokami piętrzy się Pietra Sarpa – samotna skała z kolumn bazaltowych. Jest przykładem krystalizacji – wypływająca lawa bardzo wolno ochładzała się w kontakcie z wodą, następnie skurczyła się i popękała tworząc kolumny (fot. 17).

Niestety dostępna jedynie od strony morza Grotta delle Palombe (pl. Grota Gołębi), wspomniana wcześniej jaskinia lawowa z kolumnami bazaltowymi, według wierzeń lokalnej społeczności była miejscem schadzek pasterza Aci i nimfy Galatei.

Elegancką promenadą wzdłuż Via Molino (fot. 18) dojdziemy do Miuccio/Mulino Testa dell Aqua – miejsca, gdzie niegdyś stał młyn z kołem napędzanym ze źródła słodkiej wody. Pierwsze wzmianki o wiatraku pochodzą z XVI w. (fot. 19). Koniec Santa Maria La Scala to kamienista plaża del Molino (fot. 20).

Fot. 14. Kampanila kościoła Matki Boskiej Na Schodach. Po lewej, jedna z kilku byłych rezydencji arystokratycznych.

Fot. 15. Kolumna maryjna.

Fot. 16. Port rybacki. Na drugim planie widać wioskę i klif.

Fot. 17. Pietra Sarpa.

Fot. 18. Promenada.

Fot. 19. Tutaj znajdował się młyn z kołem napędzanym ze źródła słodkiej wody.

Fot. 20. Spiaggia del Molino.

LA TIMPA: DOJAZD I INFORMACJE PRAKTYCZNE

Dojazd do Acireale
Acireale, warte wizyty samo w sobie, jest skomunikowane kolejowo i autobusowo z większością wschodniego wybrzeża Sycylii. Obsługują je dwaj przewoźnicy: Interbus/Etna Transporti (z lokacji bardziej odległych takich jak: Katania, Taormina czy Giardini-Naxos) i Zappala&Torrisi. Autobusy tej firmy docierają nawet do Santa Maria La Scala (przystanek przy kościele).
Ze względu na remont ulicy dochodzącej do Piazza Duomo w Acireale tymczasowo przystanek (wspólny dla obu przewoźników) przeniesiono na Piazza Indirizzo koło Villa Comunale.
Pociągi regionalne kursują często i gęsto. Rozkłady i ceny do sprawdzenia na stronie włoskich kolei państwowych. Spod stacji można podjechać autobusem miejskim AST do Piazza Duomo i Indirizzo (linea 2 i 3).

Dojście do ścieżek
Szlak „kościółków” i wzdłuż starej linii kolejowej osiągalne są z centrum Acireale, więc dogodniej jest w tym przypadku przyjechać do miasta autobusem.
Ścieżka wzdłuż dawnej linii kolejowej może stanowić dłuższy wariant ścieżki "Le Chiazzette". Wejście na szlak, zupełnie nieoznakowane znajduje się w wyrwie betonowego umocnienia drogi do Riposto (zaznaczone na mapce fot. 24 jako punkt Via per Riposto 7) około 300 metrów od Chiesa Santa Maria della Neve.
Acquegrandi lepiej zrobić docierając do Acireale pociągiem. Odległość między stacją, a wejściem na ścieżkę w granicach rozsądku – około 3 km. Trasa dojścia do początku ścieżki (przy kościółku Chiesa di Nostra Signora dell'Auito) na fot. 25.
Wstęp na teren rezerwatu: bez opłat

Fot. 21. Mapka ścieżek Gazzena i Acquegrandi.

Fot. 22. Mapka ścieżki "Le Chiazzette".

Fot. 23. Ścieżka Vecchio tracciato ferroviario.

Fot. 24. Dojście do ścieżki wzdłuż zdemontowanej linii kolejowej z centrum wioski Santa Maria La Scala.

Fot. 25. Trasa dojścia ze stacji kolejowej Acireale do początku ścieżki Acquegrandi koło kościołka Nostra Signora dell'Aiuto.

Ten tekst powstał dzięki:
–La Timpa di Acireale. Riserva Naturale Orientata wyd. Fabio Orlando Ettore
–La Timpa. Un tocco di... ambiente, cultura, futuro. wyd. Azienda Regionale Foreste Demaniali Regione Sicilia

Inne szlaki na Sycylii: dookoła (i nie tylko) Monte Cofano, po wyspie Marettimo oraz po rezerwacie "Valle dei Mostri" na półwyspie Vulcanello (część Vulcano).

PLAŻE NA SALINIE: WAKACYJNE LEŻENIE BYKIEM

noreply@blogger.com (Małgorzata Pakuła) — Sat, 05 May 2018 08:51:00 +0000

Jak raz bądźmy szczerzy: Sycylii nie ma na check-liście miłośników leżenia plackiem na plaży. Mówimy o rodzinnych wakacjach. Wiecie… kocyk, leżak, parasolka, zamek z piasku, brodzące w płytkiej wodzie bobasy… Chociaż to stwierdzenie ogólnikowe i niesprawiedliwe (oczywiście coś piaszczystego dla leniuchów się znajdzie), prawda jest niezaprzeczalna – szerokich plaż z piaskiem na Sycylii jest zaledwie kilka. W sezonie przeżywają oblężenie. Trzeba niestety przywyknąć, że w plecy będą się wbijać kamienie, że trzeba mieć koniecznie klapki lub croksy, że dno zdradliwe, a instytucja ratownictwa wodnego nie funkcjonuje. Ale nie jest aż tak źle! Plaże na Salinie mają to do siebie, że są niezmiernie różnorodne jak na taką małą wyspę. Doskonale spełnią swoje zadanie, gdy szukasz relaksu w zaciszu.

Wyspa Salina, jak i reszta Wysp Eolskich funkcjonuje w świadomości Włochów głównie jako destynacja wakacyjna. Nie ma tu zbyt wiele zabytków. Jest za to kilka ładnych plaż.

PLAŻE NA SALINIE: GORĄCA RINELLA

Właściciel naszego B&B ostrzegał… na plaży w Rinelli jest supergorąco. Sprawdziło się – temperatura wynosiła 45 stopni C!!! To sprawka specyficznego położenia Rinelli – osłonięta z jednej strony przez masyw Monte Fossa delle Felci, od strony morza przez bliskość Wyspy Lipari – czego rezultatem jest brak wiatru i tafla morza gładka jak lustro. Plus dodatkowy atut – drobny czarny piasek. Kolorytu dodaje sąsiedztwo jaskrawych małych domków rybackich i wydrążonych w skale boksów na łodzie. Poza tym cisza i spokój przerywana od czasu do czasu warkotem przypływających do portu wodolotów. Idealne miejsce na wakacje z dziećmi.

Czarna, piaszczysta plaża w Rinelli.

Charakterystyczne na całej Salinie obudowane kamieniem zagłębienia w tufie mają służyć jako przechowalnia łodzi rybackich.

PLAŻE NA SALINIE: BAJKOWA MALFA

Dla tych, co lubią refleksologię i masaż stóp nada się bajkowa kamienista plaża przy Punta Scario w Malfie. W 2010 roku plaża została zamknięta z powodu spadających odłamków skalnych. Ale spokoooooojnie, nie bój żaby! Wszystko zostało pieczołowicie zabezpieczone: porozwieszano siatki, część urwistego brzegu odgrodzono i z plaży można bezpiecznie korzystać. Jest wszakże inna pułapka: wszelkie smartfony, aparaty i inne cenne przedmioty z przyrodzoną złośliwością rzeczy martwych wpadają między ogromne otoczaki i przepadają bez wieści. Dla odmiany plaża charakteryzuje się wysokimi falami. Znów kłania się lokalizacja nad otwartym morzem. Niedogodności rekompensuje za to stromy klif pod którym leży, faraglion przy brzegu i bar Maracaibo, który serwuje przekąski i zimne drinki.

Plaża w Malfie w promieniach wschodzącego słońca.

Strome zejście na plażę przy Punta Scario/Malfa. Widoczne siatki zabezpieczające.

PLAŻE NA SALINIE: SŁYNNA POLLARA

Może cię to zaskoczy, ale jesteś właśnie w najmłodszym z pięciu salińskich wulkanów. W wulkanie Pollara, którego nie ma.... Jak to możliwe? Po silnej erupcji ok. 13 tys. lat temu, to, co po nim zostało zapadło się do morza. Klif Il Castone to jego malownicze resztki. "Balate" musi zainteresować plażowiczów, choć nazwanie tego miejsca plażą to gruba przesada. Są to schodzące wprost do wody stopnie i płaska platforma, gdzie mieszkańcy cumują łodzie i motorówki. Ale fakt pozostaje faktem – jest to „obrazek z Saliny”, jaki znajdziesz na każdej pocztówce z wyspy. W tufie wulkanicznym miejscowi wyżłobili nisze na łodzie, sieci i narzędzia, które potem ładnie obudowali kamieniem. Miejsce o nieodpartym uroku, choć dno morza przy brzegu bardzo nierówne i niebezpieczne. Z ciekawostek istotne są dwie: dno morskie w tym miejscu charakteryzuje się bogatą florą i fauną oraz występowaniem podwodnych fumaroli. Dodatkową atrakcją jest naturalny łuk skalny przy Punta del Perciato, niestety widoczny tylko z morza. Fajne miejsce do podziwiania obłędnych zachodów słońca z faraglionem na pierwszym planie i wyspami Filicudi i Alicudi na linii horyzontu.

Il Castone i wioska Pollara - w środku zapadłego i zerodowanego krateru.

Osławiona "plażyczka Balate" w Pollarze.

PLAŻE NA SALINIE: WIETRZNA LINGUA

Nietypową miejscówkę do plażowania ma rybacka wioska Lingua. Znajduje się w niej jeziorko solankowe (wł. Laghetto di Lingua), czyli tzw. salina (współczesna nazwa wysypy pochodzi od tego słowa). Jest to fragment płytkich wód przybrzeżnych oddzielony kamienistą groblą. W starożytności pozyskiwano tu sól, obecnie jest to miejsce postoju dla migrujących ptaków. Ów przesmyk często służy plażowiczom. Należy się słowo ostrzeżenia: wody jeziora są stojące to raz, dwa: od strony morza występują silne prądy. Miejsce jest bardzo malownicze i fotograficzne z małą latarnią morską.

W Lingua jest jeszcze mała kamienista plaża przy porcie.

Wody laghetto di Lingua. Po prawej grobla oddzielająca jeziorko od morza.

Latarnia morska.

Plaża w porcie. Lingua.

Dodatkowo można wybrać się jeszcze na plażę Punta Barone w Santa Marinie i plażę Punta Megna, drugą w Rinelli.

O innych plażach na Eoliach, możesz przeczytać w poście o półwyspie Vulcanello.

WYSPA SALINA: SKOSZTUJ SALIŃSKICH SPECJAŁÓW

noreply@blogger.com (Małgorzata Pakuła) — Thu, 26 Apr 2018 17:27:00 +0000

Starożytni porównywali Salinę do syreny, która śpi pośród fal

tulącej do swego łona gigantyczne paprocie i łąki pełne rumianku, gdzie rosną tysiącletnie kasztanowce o jadalnych owocach.

Mieli rację – przyjezdnych od razu uderza soczysta zieleń tropikalnej roślinności, kasztanowy las porastający górne partie wulkanów i pola na niższych. Wyspa bywa w odniesieniu do pozostałych nazywana „zieloną” za sprawą niezwykle urodzajnej wulkanicznej gleby. Salinari (jak nazywa się mieszkańców) zrobili użytek z dobrodziejstw ziemi na której się osiedlili i mimo niebezpieczeństw rozwinęli rolnictwo. Uprawia się głównie kapary, winną latorośl i drzewka oliwne.

Zjedz cappero i cucuncio

Kapary (wł. capperi), pod postacią jaką my znamy ze sklepów, to pączki rośliny Capparis spinosa L. (pl. kapar ciernisty) typowej dla azjatyckiej strefy subtropikalnej.

Na Sycylię sprowadzili ją Arabowie stąd nazwa z języka arabksiego cabr lub cabir. Na Salinie uprawia się dwie odmiany nocella i nocellara. Roślina po zimowym odpoczynku budzi się do życia, rozgałęzia i zaczyna produkować małe pączki, które stopniowo zbiera się w okresie od maja do sierpnia. Pączki odcina się, sortuje według rozmiaru, a następnie moczy w zalewie solnej by straciły gorycz.

Pączki i kwiat. Kapary uprawia się powszechnie na Salinie, ale rosną też dziko.

Gdy pączek rozwinie się w kwiat o charakterystycznych białych płatkach i różowych pręcikach (zwany lokalnie "sycylijską orchideą"), a potem w owoc, otrzymywany jest kolejny cenny produkt - cucuncio czyli podłużny owoc. Stosuje się tą samą metodę konserwacji - moczenie w letniej solance.

Kiedyś uważano, że kapary mają właściwości lecznicze: obniżają ciśnienie krwi, łagodzą ból zębów i są afrodyzjakami. Dzisiaj są dodatkiem do potraw kuchni sycylijskiej – od przystawek, dań głównych i sałatek po desery. Dumnie noszą miano najlepszych w całych Włoszech i mają nawet swoje coroczne święto - Festiwal Kwitnącego Kapara w Pollarze.

Pączki i owoce kapara w lekkiej sałatce...

w sałatce z wkładką mięsną....

W makaronie też są. Tutaj te mikroskopijnej wielkości.

Napij się malwazji

Uważaj! To wino „zabija”. Rzecz będzie o tym, co malwazja ma wspólnego z „Grą o tron”, ale first things first...

Malwazja (wł. malvasia, w dawnej Polsce małwazja) wytwarzana jest z rodziny szczepów wywodzących się najpewniej z antycznej Grecji, a swą nazwę zaczerpnęła od miasta Monemvasia u południowych wybrzeży Półwyspu Peloponeskiego (ewentualnie Malty).

Uprawę winnej latorośli na Eoliach rozwinęli Rzymianie. Wysyłali malwazję w amforach statkami do elit „Wiecznego Miasta”, by ta mogła się rozkoszować wybornym smakiem „nektaru bogów”. W wiekach średnich sława malwazji zataczała coraz szersze kręgi – trunek pito nawet w dalekiej Anglii.

Pisząc o malwazji nie wypada przy tej okazji nie przytoczyć pewnej historii jakoby Jerzy Plantagenet książę Clarence, brat króla Edwarda IV został utopiony w beczce malwazji za zdradę państwową. Jerzy sprzymierzył się z hrabią Warwick, żeby zawalczyć o koronę angielską i swojego brata, króla Edwarda odsunąć. Niestety spisek został wykryty, a hrabia Warwick dogadał się z Małgorzatą Andegaweńską i po udanej inwazji przywrócił na tron obalonego wcześniej Henryka VI. W obliczu topniejących szans na koronę, marnotrawny Jerzy powrócił do Edwarda i obaj walcząc razem pod Barnet i Tewkesbury znów przywrócili Edwardowi tytuł króla Anglii. Zgoda jednak nie trwała długo – Edward nie wyraził zgody na małżeństwo Jerzego z hrabiną z Burgundii. Do dworskich rozgrywek wkroczył również trzeci brat – Ryszard, którego popularność rosła. Jerzy został oskarżony o spiskowanie i wzniecanie rebelii i skazany przez parlament na śmierć za zdradę stanu. Egzekucji dokonano w Tower of London w 1478. Gdzie w tym wszystkim słodka malwazja? Już tłumaczę. Za życia Jerzy nie miał dobrej reputacji, krążyły pogłoski, że nadużywał alkoholu. Coś było na rzeczy – nawet Szekspir w „Królu Ryszardzie III” pisał o tym. Sęk w tym, że gdy dokonano ekshumacji ciała Clarence’a, nie odnaleziono śladów dekapitacji, ulubionej wówczas formy pozbawiania życia. Chodziły pogłoski, że Ryszard albo Edward utopili biedaka w beczce wina przed publicznym wyrokiem. W teorii jest to możliwe – taka beczka mieści 105 galonów wina, a same opary potrafią spowodować utratę świadomości. Historia ta bardziej trąci bajką niż historycznym wydarzeniem. Niemniej na sprawę nowe światło rzuca fakt, że zachował się do obecnych czasów portret Małgorzaty Pole, córki księcia Clarence i zgadnijcie co wisi jako ozdoba na bransoletce na jej prawym nadgarstku…. malutka beczułka! Mówią, ze nie ma przypadków.

Zebrane pod koniec lata owoce winogron suszy się na słońcu na drewnianych stojakach. Malwazję z Liparów objętą klasyfikacją DOC pozyskuje się z odmian białych, do których dodaje się Corinto nero w ilości około 5% całej objętości. Dzięki temu uzyskiwana jest bursztynowa barwa napoju. Wino dojrzewa nie więcej niż rok.

Wstąp do rodziny Alfredo na domową granitę

To jest ta wspaniała cecha Włochów, którzy wyrób najprostszego nawet deseru czy dania wyniosą na wyżyny doskonałości. Na granitę do baru Da Alfredo w rybackiej wioseczce Lingua bieży cała Italia, a na pewno nie można pominąć tego miejsca będąc na Eoliach. Mnogość produktów, z których można zrobić to coś odświeżającego na pograniczu lodów i sorbetu jest przeogromna i oszałamiająca. O granicie z Lingua piszą przewodniki internetowe i papierowe – od 1968 roku przygotowywana jest według tego samego familijnego przepisu. Naprawdę była wyborna. Morwowa. Pycha.

Na granicie w barze Da Alfredo/Lingua.

Bibliografia:

"Walking around Salina", wyd. Salina per tutti. Associazione Ricreativa e di Promozione Sociale

Peter Zralek "Sycylia", wyd. Rewasz

O wyspie Salinie możesz również przeczytać w poście o typowej zagrodzie na Eoliach.

WYSPY LIPARYJSKIE: ZAMIESZKAJ W EOLSKIEJ ZAGRODZIE

noreply@blogger.com (Małgorzata Pakuła) — Tue, 17 Apr 2018 16:26:00 +0000

Wyspy Liparyjskie to punkciki na Morzu Tyrreńskim, które nie spełnią oczekiwań większości – nie ma tam nic, czego potrzebowałby rasowy turysta. Przemierzający ziemię dzielą się na turystów i podróżników, to mój osobisty podział. Turyści na ten przykład szukają długich, szerokich plaż, gdzie można by było rozłożyć ręcznik kąpielowy, wyskoczyć w mokrym kostiumie na małe co nieco do jednego z tysiąca barów, trattori czy restauracji, czy ku końcowi pobytu nabyć drogą kupna coś dla rodziny w sklepie z mniej lub bardziej oryginalnymi towarami. Wyspa Vulcano będzie idealna, ale raczej na zasadzie wyjątku. Salina, jak pozostałe Eolie, jest dla samotnych odkrywców i traperów. Słowem podróżników według powyższego podziału. Dla tych, którzy zamiast zdobyczy w postaci najnowszego projektu ściereczki lnianej z mapą Wysp Liparyjskich czy pierścionka z połyskującym oczkiem z obsydianu polują na widoki, dźwięki, zapachy i smaki. Dla tych co poszukują modlitwy i kontemplacji.

W poście:

* garść informacji o wyspie Salina

* jak wygląda charakterystyczna zagroda na Eoliach

* dlaczego wiele z nich opustoszała i niszczeje

* rekomendacja

WYSPY LIPARYJSKIE: SALINA

Wyspa Salina (wł. Isola di Salina) jest trzecią w kolejności wyspą w archipelagu Wysp Eolskich (Liparyjskich) licząc od lądu tj. Sycylii (nikt ją za wyspę nie uważa), drugą pod względem wieku – ma 500 tys. lat (starsze jest Filicudi) i powierzchni – 26, 8 km kw. (ustępuje tylko Wyspie Lipari). Pod jednym kątem zdecydowanie wyprzedza konkurentki – turystycznie ma moim zdaniem najwięcej do zaoferowania. Jest celem agroturystów, co pragną zakosztować dolce vita i far niente, lubionych poleniuchować na plaży w atmosferze prywatności, tych, co szukają rozkoszy podniebienia, ale również zainteresowanych historią, podróżujących śladami postaci filmowych oraz pielgrzymów.

WYSPY LIPARYJSKIE: ZAMIESZKAJ W EOLSKIEJ ZAGRODZIE

Po prawdzie innej opcji nie masz – na wyspach, poza kilkoma wyjątkami, baza noclegowa to wyłącznie luźno stojące zagrody otoczone ogródkami, sadami oliwnymi i winnicami (fot. 1).

Fot. 1. Typowe domki salińskie.

Domy są nie do podrobienia, takich nie znajdziesz nigdzie poza Wyspami Liparyjskimi. Bez urazy – wszystkie wyglądają jakby wyszły z taśmy z fabryki, ale to tylko dlatego, że zabiega się ze szczególnym pietyzmem o ich tradycyjny wygląd. To raczej zaleta niż wada – dzięki zaangażowaniu mieszkańców i dbałości władz w zakresie prawa budowlanego, Salina, chociaż przyciąga sporo odwiedzających, zachowała klimat wiejskości.

Ich charakterystyczną cechą, w czasach „gdy należało się spodziewać rajdów pirackich” była ochronna barwa murów w kolorze ziemi. Obecnie właściciele chętnie malują elewacje na biało lub innej jaskrawej barwie, co tworzy bajeczne połączenie z intensywnym różem bugenwilli. Domki są o prostej bryle, zazwyczaj parterowe, z tufu wulkanicznego (fot. 2).

WYSPY LIPARYJSKIE: ODPOCZNIJ NA PERGOLI

Nieodłącznym elementem jest bagghiu (fot. 3) czyli pergola przed domem, gdzie toczy się rodzinne życie. Zawsze jest przykryta ekologicznym dachem z plecionki łodyg i witek podpartym kamiennymi pulere (kolumnami na planie okręgu) między którymi często rozwiesza się zasłonki. Obowiązkowa jest tzw. bisola tj. kamienne lub wyłożone płytkami ceramicznymi siedzisko często przyozdabiane poduchami. No i oczywiście nieodzowny hamak.

Fot. 2. Widoczne pergole przed domami.

Fot. 3. Bagghiu, pulere, bisola i hamak (Il Gelso Vacanze).

Właściciele często aranżują przydomowe ogrody i budują małe baseny dla gości, sami często mieszkając w sąsiedztwie z całym swoim dobytkiem – kurami, kogutami (taaaak, w Malfie można usłyszeć pianie koguta o poranku), psami, kotami, osiołkami. Czyż nie sielsko i anielsko?

Wiele takich typowych domostw stoi niestety opustoszała zwłaszcza w Malfie, w centrum miasteczka, gdy zagubisz się w jakiejś malutkiej uliczce. Na początku XX w. wzmogła się wulkaniczna aktywność Wysp Eolskich, stąd fala emigracji miejscowej ludności, która nie powróciła już do ojczyzny (fot. 4, 5).

Fot. 4. Opuszczony dom w Malfie.

Fot. 5. Pusta pergola - tu powinno toczyć się życie towarzyskie!!!

WYSPY LIPARYJSKIE: WAKACJE W MORWIE W MALFIE

Więc co powiecie na wakacje pod gruszą? Hm... lepiej pod morwą. Najchętniej w Malfie na Salinie u wujka Luciano. Może najpierw skąd nazwa – Il Gelso Vacanze. Domyślacie się słusznie, kto zna włoski – od starej morwy, które rośnie w ogrodzie i nie tylko nadal daje cień w upalne lato i rodzi owoce. Morwa stała się także logotypem rodzinnej firmy, a na kolor morwowy pomalowane są obramienia okien, drzwi i niektóre ściany (fot. 6, 7).
Jest to trzygwiazdkowy bed & breakfast, kilka kroków poza centrum Malfy. Wchodzi się od ulicy Nuova Indipendenza aleją obsadzoną piniami. Po lewej mieszkają właściciele – rodzina Sangiolo, po prawej jest część dla gości. B&B to dość sporych rozmiarów dwa budynki z apartamentami. Do każdego jest osobne wejście (czasem trzeba wejść na piętro kamiennymi schodkami). Pokoje są 2, 3 lub 4–osobowe, urządzone meblami w stylu retro. Wyposażone w prywatną łazienkę, klimatyzację, wiatrak przy suficie, minibar i wi-fi. Przy każdym apartamencie jest bagghiu ze stołem i krzesłami, bisole i hamak. Do dyspozycji gości jest panoramiczny taras do wspólnego użytku, skąd widać morze i okoliczne pagórki (fot. 8, 9). Gianfranco, bratanek twórcy tego miejsca, serwuje na nim typowe śniadania włoskie urozmaicone skądinąd deficytową herbatą (sic!). Można pooglądać telewizję i odpocząć na leżaku.
Całe założenie tonie w zadbanej zieleni – jest mnóstwo kwiatów, oczko wodne i wysypane kamykami ścieżki (fot. 10) po których ochoczo buszuje milusiński beagle wujka Luciano.
Obsługa gości jest bardzo dobra – Gianfranco w recepcji rozdaje przewodniki z mapkami po wyspie, wydrukuje rozkład jazdy lokalnych busików czy karty pokładowe, doradzi, pomoże.
Po więcej informacji dotyczących tej agroturystyki i po zdjęcia zajrzyj na stronę Il Gelso Vacanze***. Rezerwacji można dokonać przez booking.com, ale bezpośrednio jest taniej.
Jeśli pragniesz podładować baterie w autentycznym domu na wsi w atmosferze sielskiej i anielskiej, obierz kurs na "Morwę" na Wyspie Salinia!

Fot .6. Logo Il Gelso Vacanze.

Fot. 7. Kolor morwowy jako element architektoniczny.

Fot. 8. Taras śniadaniowy.

Fot. 9. Czy te leżaki nie kuszą?

Fot. 10. Ogród.

Bibliografia:
Peter Zralek "Sycylia", wyd. Rewasz
"Walking around Salina", wyd. Salina per tutti. Associazione Ricreativa e di Promozione Sociale

Jeśli lubisz podczas wakacji mieszkać w typowych dla danego regionu domach, być może zainteresują cię bielone wapnem domki na Wyspie Marettimo w archipelagu wysp Egadzkich.

MARSALA: UKRYTE MIASTO CZYLI CZEGO CI PRZEWODNIK NIE POWIE

noreply@blogger.com (Małgorzata Pakuła) — Mon, 01 Jan 2018 08:46:00 +0000

Piwnice płynące winem zwane na Sycylii cantine np. rodziny Florio, Pellegrino czy Intorcia, oślepiające blaskiem słonecznym saliny Ettore Infersa, arrasy z Flandrii dla królowej czy statek fenicki to obowiązkowe punkty podczas wycieczki do Marsali. Miasto ma jednak znacznie więcej do zaoferowania niż by się mogło zdawać – większość atrakcji ukryta jest „tam gdzie wzrok nie sięga”. Nawet wytrawnego podróżnika. Przeczytanie o nich gdziekolwiek czegoś więcej niż zdawkowej notki, trafienie do nich i dostanie się do środka graniczy z cudem. Poniżej propozycja kilku super-ciekawych alternatyw dla "sztampowych" zabytków zachodniosycylijskiej metropolii. Wszystkie w czeluściach podziemi. Marsala bowiem kalkarenitem stoi. A raczej na nim.

MARSALA: GROTA I ŹRÓDŁO SYBILLI, KOŚCIOŁEK JANA CHRZCICIELA

Pierwotnie było tu źródło wody pitnej i miejsce kultu tejże. Według Solinusa w jaskini spoczęła po śmierci Sybilla Kumańska (ta najsłynniejsza z miasta Cumae w obecnej Kampanii). Mogła tu również mieszkać Sybilla Lilybetańska zwana Sykulską lub Sycylijską, wieszczka przepowiadająca przyszłość, do której pielgrzymowano. Kartagińczycy, a konkretnie Hanibal właśnie tutaj postanowił założyć swój obóz – przy studni znajdującej się na przylądku położonym dokładnie naprzeciwko rodzinnej Libii. Stąd antyczna nazwa Marsali – Lilybeum co tłumaczy się „naprzeciwko Libii”. Do około V w. n.e. było to miejsce spotkań wczesnych chrześcijan, a samo źródło służyło jako chrzcielnica. Początkowo należało do zakonu bazylian, potem przeszło w ręce Jezuitów, którzy w 1555 r. wybudowali nad grotą kościółek pod wezwaniem Jana Chrzciciela.

Grota leży na głębokości 4,8 m. Składają się na nią trzy „pomieszczenia”: jedno położone centralnie oraz dwa przylegające do niego, od północy i zachodu.

Obszar centralny ma planie okręgu ma wydrążony w kopulastym sklepieniu świetlik, który sięga podłogi kościoła. Na środku jest kwadratowy basen zaopatrzony w wodę.

W północnym pomieszczeniu, a raczej wyżłobieniu na planie półokręgu na kamiennym postumencie stoi marmurowym ołtarzyk z wizerunkiem św. Jana Chrzciciela (XV w.). Na poziomie podłogi znajduje się sławetne źródło Sybilli, które zaopatruje w wodę basen centralny. Ze źródła wróżki miał rzekomo pić Ulisses.

Zachodnia część groty o nieregularnym kształcie ma po prawej stronie absydy „wcięcie”, które identyfikuje się z tzw. „łóżkiem Sybilli”. Z miejscem tym związana jest późniejsza legenda jakoby Sybilla wpadła do groty i uwieziona pod ziemią własnymi rękami wygrzebała sobie takie miejsce do spania.

Kościółek i grota nie są normalnie dostępne szerszej publiczności. Możliwe są jedynie umówione wcześniej wejścia z licencjonowanym przewodnikiem.

Grota i źródło wróżki Sybilli.

Grota znajduje się w podziemiach tego kościółka.

MARSALA: NEKROPOLIA LILIBEO I KOMPLEKS MONUMENTALNY MATKI BOŻEJ Z GROTY

Teren w nowszej części miasta za torami kolejowymi to jedna z kilku nekropoli starożytnej Marsali, którą warto odwiedzić mimo odległości i niespecjalnej reklamy. Ze względu na rozległość cmentarzysko wraz z kościołem bywa określane mianem kompleksu monumentalnego.
W czasach fenickich, a potem rzymskich był to obszar usiany grobowcami w typie hypogeum czyli wykutymi grotami, zwykle kolistymi. Służyły jako miejsce pochówku lub kremacji zwłok. W niektórych odnaleziono amfory. Wykute na różnych głębokościach jamy na wypłaszczonym terenie zostały z nastaniem Rzymian wykorzystane jako źródło materiału do budowy kolonii Helvia Augusta Lilybitanorum, czego dowodem są ślady po ekstrakcji tufu (kalkarenitu).

W ścianach wyeksploatowanej latomi wcześni chrześcijanie drążyli nisze, a w nich tzw. arkosolia (rodzaj grobu).

Później jaskinie pełniły funkcję cenobium, gdy osiedlili się tutaj mnisi obrządku greckiego z zakonu bazylian.

W 1097 r. książę Roger w akcie przywrócenia po okupacji islamskiej i wspierania monastycyzmu utworzył w Marsali pierwsze opactwo na Sycylii i nadał mu nazwę Matki Boskiej w Grocie. Ojcom bazylianom powierzono opiece również wiele innych kościołów w mieście m.in. wspomnianą siedzibę mitycznej Sybilli. Przy opactwie wybudowano wieżę obronną, którą z czasem przekształcono w dzwonnicę. Bazylianie wyrzeźbili w ścianach liczne ołtarzyki i pokryli ściany serią fresków ukazujących świętych wliczając czczoną od IV w. n.e. męczennicę Łucję i apostoła Bartłomieja. Freski datowane na XII/XIII w. choć mocno zniszczone, świadczą o wysokiej kulturze malarskiej autorów, a także o bliskich kontaktach z innymi ośrodkami grekokatolickiego monastycyzmu z południowej Italii i wschodu Sycylii. Gdy z nieznanych historykom przyczyn połączono opactwo w Marsali z opactwem w Palermo, miejsce pozostawało niezamieszkałe. Dopiero w 1555 r. król Karol V oddał je w ręce jezuitów. Ci podjęli decyzję o rozbudowie świątyni-hypogeum. Projekt i prace budowlane zlecili architektowi z Trapani – Giovanowi Biagio Amico. Powstała wielka budowla jednonawowa z czterema bocznymi kaplicami, z dachem otoczonym balustradą zwieńczonym kopułą z zielonymi dachówkami. Wejście do świątyni prowadziło wielkimi schodami wkomponowanymi w ścianę latomi. Od rozwiązania Towarzystwa Jezusowego w 1860 r. obiekt wraz z grotami niszczał. Do opłakanego stanu zabytku najwydatniej przyczyniło się trzęsienie ziemi z 1968 roku. Są plany szeroko zakrojonych prac konserwatorskich, na które władze prowincji przeznaczą kwotę ok. 3 milionów euro. Wstęp bez przewodnika wzbroniony. Niebezpieczeństwo spadających kamieni.

W takich grotach swoich bliskich grzebali Fenicjanie, Rzymianie, a potem chrześcijanie pierwszych wieków naszej ery.

Barokowy kościół Matki Boskiej z Groty wybudowany przez jezuitów. Obok ruiny wieży obronnej-dzwonnicy.

Świątynię w miejscu dawnego cmentarzyska, potem kamieniołomu i monastyru wybudowali jezuici.

Obecnie kościół wygląda tak, ale planowane są prace remontowo-konserwatorskie.

Chiesa Santa Maria della Grotta na herbie Marsali na urzędzie miasta.

MARSALA: SANKTUARIUM MADONNY Z KAMIENIOŁOMU

Kolejne miejsce pod ziemią, które kryje skarby przeszłości. Niepozorne, schowane w gąszczu uliczek i zaułków marsalskiego starego miasta. Całkowicie zniszczone w bombardowaniu podczas WWII. Więcej informacji tutaj.

Sanktuarium Matki Boskiej z Kamieniołomu.

Krypty w sanktuarium. Sarkofag fundatora okazałej barokowej świątyni zniszczonej przez aliantów.

MARSALA: CMENTARZ FENICKI I HYPOGEUM CRISPII SALVII

Teren ograniczony ulicami Cattaneo, Struppa, Massimo D’Azeglio i De Gasperi pokrywa kolejna nekropolia Fenicjan, gdzie w wyżłobieniach gruntu oraz skromnych lub bogato zdobionych katakumbach chowano zmarłych. Jak to często bywa, kolejne kultury wykorzystywały cmentarzysko po poprzednikach i tak w tym miejscu możemy odnaleźć nawarstwienie grobów z różnych okresów historycznych aż do późnego cesarstwa rzymskiego. Najsłynniejszym z tamtejszych grobów jest hypogeum kobiety o imieniu Crispia Salvia. Komorę zadedykował pogrążony w smutku mąż Iulius Demetrius zmarłej w wieku 45 lat żonie, o czym wiemy z epigramu jaki zachował się do naszych czasów (wystawiony w Muzeum Baglio Anselmi). Ściany pokrywają freski przedstawiające scenę stypy po pogrzebie, flecistę, którego grze przysłuchuje się pięć postaci, cztery pawie siedzące na kalatosach wypełnionych owocami i kwiatami (w starożytności wysokie naczynie do przechowywania wełny lub owoców, symbol płodności i obfitości) oraz dwie uskrzydlone postacie trzymające girlandę.

Jedna z kilku odkrywek grobów fenickich. Niezwykłość tego miejsca polega na tym, że położone jest dosłownie między współczesny blokami mieszkalnymi.

Grobowiec Crispii Salvii. W lewym górnym rogu widoczne miejsce po epigramie ufundowanym przez męża zmarłej.

INFORMACJE PRAKTYCZNE

Sycylijczycy nie przykładają specjalnej wagi do dni czy godzin funkcjonowania zabytków turystycznych, chyba, że mówimy o tych najbardziej znanych: piwnicach winiarskich (bo to firmy prywatne nastawione na turystów) czy muzeum arrasów.

W przypadku nekropoli fenickich nie ma problemu, bo widoczne są z poziomu ulicy. Do latomi przy kościele MB z Groty też można swobodnie zejść schodami, ale sam kościół będzie pewnie zamknięty. Sanktuarium Matki Boskiej z Kamieniołomu w teorii funkcjonuje według ustalonych godzin (podałam tutaj).

Jeżeli interesowałoby was wejście do Kompleksu Matki Boskiej z Groty, grobowca Crispii Salvii oraz Groty Sybilli (wraz z przylegającym parkiem archeologicznym Lilibeo), podaję numer telefonu, gdzie można umówić się na oprowadzenie: 0923.95253. Jest to numer do Muzeum Archeologicznego "Baglio Anselmi" (główny eksponat to statek fenicki), któremu podlegają wszystkie wymienione atrakcje.

Adresy

Grota Sybilli - Lungomare Boeo

Kompleks Monumentalny Matki Boskiej z Groty - Piazza Stadio/Insolato Madonna della Grotta

Sanktuarium Madonny z Kamieniołomu - Via XIX Luglio na rogu Via Pellegrino A.E.V.

Nekropolie fenickie - Via Cattaneo, Struppa, Massimo D’Azeglio i De Gasperi
Hypogeum Crispii Salvii - Via Massimo D'Azeglio 41

Więcej o Marsali:
Bolesna, gromowładna, łaskawa: o trzech wcieleniach patronki Marsali
Mozia: "Manhattan" starożytności

BOLESNA, GROMOWŁADNA I ŁASKAWA: O TRZECH WCIELENIACH PATRONKI MARSALI

noreply@blogger.com (Małgorzata Pakuła) — Sun, 08 Oct 2017 16:29:00 +0000

Bywa gniewna i bezlitosna, ale też dobra i łaskawa. Mowa o patronce sycylijskiej Marsali, Maryi, matce Jezusa. Mieszkańcom trafiła się opiekunka o szczególnie skomplikowanej osobowości. Przynajmniej w legendach. Otaczana wielkim kultem, noszona w procesjach, czeka na swych wiernych w dwóch kościołach na marsalskiej starówce.

Fot. 1. Trzy marsalskie Maryje.

Sanktuaria maryjne: Matka Boska Bolesna i "Od Uderzenia Pioruna"

Tuż za wejściem na stare miasto, do Bramy Garibaldiego przylega barokowy kościół pw. Matki Boskiej Bolesnej (wł. Chiesa di Maria Santissima Addolorata, fot. 2) zwany Sanktuarium Madonny od Pioruna (wł. Santuario della Madonna del Fulmine). Co ciekawe alternatywne nazwy świątyni odnoszą się do dwóch figur w kościele czczonych przez wiernych.

Fot. 2. Kościół MB Bolesnej i Sanktuarium Madonny od Pioruna.

W głównym ołtarzu wystawiona jest patronka kościoła, figura Maryi z typowym atrybutem swej „bolesności” tj. sztyletem przebijającym serce, a jej oczy pełne cierpienia patrzą w niebo. Figura Maryi Boleściwej (fot. 3) ustrojona w ciemny płaszcz wraz z ciałem Martwego Jezusa (wł. Christo Morto, fot. 4) bierze udział w corocznej wielkopiątkowej procesji ulicami miasta. Niestety nie znany jest z imienia i nazwiska rzeźbiarz, który wykonał statuę. Jest zrobiona częściowo z drewna cyprysowego, częściowo z papier-mâché w XVIII w.

Fot. 3. Figura Matki Boskiej Boleściwej.

Fot. 4. Martwy Jezus w szklanej trumnie.

Przedmiotem bezgranicznej miłości marsalan jest również inna Maryja, stojąca w ołtarzu bocznym po prawej stronie. Ze statuetką i miejscem, gdzie wystawiono obecną świątynię związana jest legenda. W Bramie Morskiej, jak kiedyś nazywano Bramę Garibaldiego, w niszy znajdowała się mała kapliczka z rzeźbą Maryi Niepokalanie Poczętej, często odwiedzana przez wiernych. Legenda głosi, że zimą 1691 roku Marsalę nawiedziła straszna burza z piorunami. Lud schronił się pod bramą i zaczął nieść modły do Niepokalanej, by ta uchroniła ich od śmierci. Pioruny uderzały naokoło nie zabiwszy nikogo. Był jednak młodzieniec, który zaprzestał modlitwy. Maryja cisnęła gromem, który śmiertelnie poraził konia owego człowieka. Od tego czasu Maryję z kapliczki zaczęto nazywać Madonną od Pioruna (wł. Madonna del Fulmine, fot. 5) i oddawać jej cześć. Jeszcze tego samego roku za sprawą zebranych funduszy i za zgodą rady miejskiej podjęto decyzję o wybudowaniu kościoła w miejscu kapliczki. W tym celu wykorzystano sąsiadującą zbrojownię garnizonu hiszpańskiego. Wejście znajdowało się pod Bramą Morska. Figurę Maryi Niepokalanej ustawiono w głównym ołtarzu. Autor rzeźby pozostaje nieznany, najprawdopodobniej sycylijski z XVIII w. Sama rzeźba wykonana jest z malowanego farbą kamienia.

Fot. 5. Madonna od Pioruna.

W 1750 roku do kościoła trafiła figura wspomnianej wcześniej Matki Boskiej Bolesnej, po tym jak przeniesiona została w to miejsce siedziba Kongregacji Matki Boskiej Bolesnej.

Za probostwa ojca Giovanniego Tommaso Morany (1770) zadecydowano o potrzebie rozbudowy świątyni. Architekt Pietro Russo przebudował kościół w latach 1786-1790 roku nadając mu plan okręgu, przebijając wejście wychodzące na obecny plac i dobudowując na jego osi nawę, gdzie umieszczono Maryję Boleściwą. Upiększeniu uległa także sama figura: nieznany oficer wojsk hiszpańskich poprawił twarz, ręce i stopy Matce Boskiej, ojciec Donato zaś wykonał tunikę i płaszcz w modnej wówczas technice papier-mâché. 13 września 1818 miała miejsce konsekracja kościoła przez biskupa Nemes, Isidoro Spanò, a 10 stycznia 1819 dołączenie do Papieskiej Bazyliki Matki Bożej Większej w Rzymie. W 1997 roku Emanuele Catarinicchia, biskup Mazary del Vallo podniósł kościół do rangi diecezjalnego sanktuarium maryjnego, doceniając tym samym jego znaczenie jako miejsce modlitwy i kultu.

Sanktuaria maryjne: Matka Boska z Kamieniołomu

Dość ciężko tam dojść, nie prowadzą tam żadne drogowskazy, przewodniki w zasadzie milczą na ten temat. Niezrozumiała strategia, chociażby ze względu, że jest to miejsce szczególnie miłe mieszkańcom, a ci lubią chwalić się swoim bogactwem kulturowym. W części centro storico zwanej „Porticella” przy Via XIX Luglio turysta odwiedzający miasto stanie u bramy ogromnej wagi religijnej destynacji pielgrzymkowej nie samych tylko marsalan, Sycylijczyków z całej prowincji Trapani również (fot. 6). Turysta, który nie wie gdzie się znajduje, tym bardziej nie zna historii tego miejsca, robi w tył zwrot z niejasnym przeczuciem, że może zapuścił się zbyt daleko lub potencjalnie mija to miejsce bez świadomości czegokolwiek. Aż dziw bierze, że możemy mieć do czynienia z czymś ważnym - informacja na skromnej tabliczce wspomina coś o Sanktuarium Madonny z Kamieniołomu (wł. Santuario della Madonna della Cava). Wszak mówimy o marsalskiej Jasnej Górze. Tyle, że tak naprawdę dole. Ogrodzona dziura w ziemi kilka metrów poniżej poziomu ulicy i chodnika to na pierwszy rzut oka widok opłakany. Im schodzi się niżej, wrażenia wcale nie stają się bardziej pozytywne: mamy ewidentnie uczucie, że chodzimy po jakimś względnie uprzątniętym gruzowisku. Tu kawałek ściany, tu otwór w tufie, tu kawałek czegoś na kształt trawnika, na którym porozrzucane leżą fragmenty gzymsów… (fot. 7).

Fot. 6. Za tym ołtarzykiem znajduje się sanktuarium.

Fot. 7. Widok na sanktuarium z poziomu Via XIX Luglio.

W środku od razu pojawia się młody człowiek, który oprowadza i łamaną angielszczyzną opowiada o miejscu. Szybko okazuje się, że odwiedzający stoi w dokładnej lokacji trzynawowej barokowej bazyliki. Ale co? Ale jak? Ale kiedy? Została zbombardowana przez aliantów sławetnego 11 maja 1943, a wraz z nią setki innych budowli, których gruzy pochłonęły wiele istnień ludzkich. Ostała się wielka wyrwa w gruncie i… główna zainteresowana - osiemnastocentymetrowa figurka Maryi trzymającej na ramieniu małego Jezusa. Mieszkańcy sami nie do końca są pewni ile to już razy Maryi się upiekło i udało wyjść ochronną ręką z zawirowań historii. Ten raz na pewno nie był pierwszy. Według legendy, roku pańskiego 1518, 19 stycznia zakonnik augustiański Leonardo Savina doznawszy wcześniej snu, w którym objawiła mu się Matka Boża i nakazała kopać w „ziemi kamieniołomu”, wydobył wreszcie rzeczoną statuetkę po czterech latach własnoręcznego usuwania kamienia i w atmosferze oskarżeń o szaleństwo. Leżała w studni według najnowszych badań z V wieku n.e. (fot. 8).

Fot. 8. Tutaj Leonardo Savina odkopał statuetkę.

Mnich pragnąc zapewnić bezpieczeństwo swojemu znalezisku wybudował kościółek jej imienia, a Maryję schował skrzętnie w krypcie pod budowlą. Figurka wielokrotnie „gubiła się”, ale zawsze w cudowny sposób ją odnajdywano. Zawsze w tym samym miejscu, jakby za sprawą cudu. Wiadomo, że w 1607 pierwotną kapliczkę rozbudowano na kościół jednonawowy. Ten z kolei rozszerzono o dwie dodatkowe nawy w latach 1850-59 lecz tym razem przeznaczeniem jego było rozlecieć się w pył pod naporem amerykańskich bomb (fot. 9).

Fot. 9. Fotografia trójnawowego kościoła, gdzie przechowywano cudowną figurkę aż do bombardowania Marsali.

W rumowisku oczywiście odnaleziono ocalałą rzeźbę. Najnowsze badania w podziemiach przeprowadzone przez grupę speleologów Nicolo Marino, Davide Giasone i Piero Gallo pozwoliły na odsłonięcie w bocznym ołtarzu małego fresku, który łudząco przypomina figurkę Maryi z Dzieciątkiem. Oprócz roku 1536 liczbami rzymskimi jest też podpis autora „Francesco Ballaturi III”. Sama data potwierdzałaby historycznie istnienie mnicha Augustianina, odnalezienie przez niego figurki i wybudowanie świątyni. Kolorystyka fresku sugeruje estetykę ery Bizancjum.

Przeprowadzono też prac archeologiczne, które wykazały, że mieścił się w tym miejscu jeden z najstarszych monasterów chrześcijańskich, w których być może czczono i przechowywano jakiś święty wizerunek. Historycy prześcigają się w mnożeniu teorii: jedni twierdzą, że mała figurka to praca mitycznej Sybilii Kumańskiej, Sykulskiej lub Lillybetańskiej (ta ostatnia mieszkała ponoć w grocie pod obecnym kościołem św. Jana Chrzciciela w strefie archeologicznej), dla innych jest to dzieło świętego Grzegorza Papieża, który trzymając w ręku kawałek lodu uformował ją na kształt postaci kobiecej. Tymczasem figurka jaką znamy dzisiaj nigdy nie poddana została badaniom pod kątem wieku i materiału. Dość rozsądna choć niepotwierdzona wersja głosi, że jest alabastrowa lub stalaktytowa, pochodzi z XIV w. i jest inspirowana równie uwielbianym dziełem Nino Pisano „Madonna z Trapani”.

Co do samej Maryi od stuleci słynie ze swej łaskawości. Ratowała mieszkańców przed skutkami wszelakich katastrof naturalnych od trzęsień ziemi, nierzadkich na Sycylii, po susze i straszliwe burze. W czasach głodu zsyłała ludowi statki wyładowane zbożem, by mogli przeżyć i ponownie obsiać pola. Zmieniła kierunek wiatru by zrozpaczonym rodzicom udało się odzyskać z arabskich szponów porwanego synka, którego niegodziwcy porwali z domu i zapragnęli wywieźć łodzią do Afryki. Liczna jest dokumentacja jakoby Maryja wspierała marsalan podczas procesów sądowych, w sprawach zwolnień z płacenia podatków, a także pomagała w unikaniu wojen. Całkiem wporzo babka, prawda? Za taką uznali ją też jej wierni wyznawcy, nadając jej aktem notarialnym z roku 1788 tytuł patronki Marsali.

Sanktuarium składa się zasadniczo z dwóch przestrzeni: pomieszczenia krypty i części współczesnej, gdzie za szkłem w złotych relikwiarzu wystawiona jest figurka (fot. 10).

Fot. 10. Madonna z Dzieciątkiem z kamieniołomu w całej krasie

Informacje praktyczne

Chiesa di Maria Santissima Addolorata/ Santuario della Madonna del Fulmine
Adres: Piazza dell'Addolorata, 1

Santuario della Madonna della Cava
Adres: Via XIX Luglio na rogu Via Pellegrino A.E.V.

Godziny otwarcia: poniedziałek-sobota: 9-12, poniedziałek-czwartek: 16-19

Msze święte: wtorek, czwartek, sobota: 10, niedziela: 17:30, latem od lipca do końca września niedziela: 20:30.

Wstęp: darmowy, ale warto złożyć ofiarę (pan bardzo się stara przekazać swoją wiedzę)

W stworzeniu tego posta pomogły mi:

http://www.santuariomariassaddolorata.it/

https://www.eventitrapani.it/tesoro-della-madonna-della-cava/#page/2

O innych ciekawych miejscach w porcie Allaha można poczytać w poście o podziemnej Marsali.
Przy okazji wizyty w Marsali warto podjechać do okalających miasto salin i popłynąć łodzią na Wyspę Mozia, by zakosztować historii i pięknych okoliczności przyrody.

SYCYLIJSKIE REWOLUCJE: STARE MIEJSCA Z NOWĄ DUSZĄ

noreply@blogger.com (Małgorzata Pakuła) — Sat, 30 Sep 2017 17:03:00 +0000

Odrapane kościoły, przepastne klasztory, opuszczone pałace, niszczejące folwarki czy koszary po dawnych okupantach. Po liftingu pełnią rolę kulturalną jako muzea, hale widowiskowe czy galerie sztuki. Niekiedy służą celom bardziej przyziemnym – jako sklepy czy kiermasze pod dachem. To z kategorii dzieł rąk ludzkich. Z fenomenów przyrodniczych wyrobiska po wyeksploatowanych kamieniołomach przemienione na parki i tereny rekreacyjne czy luksusowe hotele. Takich magicznych miejsc mnóstwo na Sycylii.

KOŚCIOŁY NA MUZEA

Każdy, kto choć raz był we Włoszech, i naturalnie na Sycylii, zauważy szybko, że starówki aż roją się od świątyń. Nie wszystkie służą wiernym. Te, które przeżyły zawieruchy historyczne i z jakiś względów nie odzyskały pierwotnego przeznaczenia nadal jednak cieszą oczy. Odremontowane odzyskały swój dawny blask i dumnie prezentują się publiczności. Dano im nową duszę.

Przykładem jest kościół św. Augustyna w Trapani (fot. 1) z charakterystyczną gotycką rozetą na fasadzie. Wnętrze robi duże wrażenie – nastrojowo oświetlona przestrzeń z estetycznymi gablotami i tablicami informacyjnymi mieści lokalne muzeum diecezjalne.

Fot. 1. Kościół św. Augustyna w Trapani i Muzeum Diecezjalne.

Nazywane miastem-muzeum miniaturowe miasteczko Erice jest zagłębiem kościołów zamienionych na przestrzeń ekspozycyjną. By ożywić piękne lecz puste obiekty sakralne i jednocześnie przyciągnąć ruch turystyczny lokalne władze stworzyły projekt MEMS (wł. Museo di Erice La Montagna del Signore). Polega on na tym, że za niewielką opłatą można podążać wyznaczoną trasą zwiedzając zabytki sakralne i jednocześnie zaznajomić się z lokalnymi tradycjami i rzemiosłem. Katedra królewska w Erice ma skarbiec z kosztownościami kościelnymi wystawionymi w nawie bocznej (fot. 2). Kościół św. Juliana (fot. 3) funkcjonuje jako wystawa stoff czyli tkanin używanych podczas eucharystii, erycejskich misteriów wielkanocnych (o tych w Trapani więcej tutaj) oraz tzw. ceroplastyki - rzeźb woskowych. Ulubieńcem tamtejszych Karmelitanek z klasztoru św. Teresy, które parały się tą profesją do końca XIX w. było U Bammminu czyli Dzieciątko Jezus. Kościół św. Marcina gromadzi kolekcję sztuki sakralnej w postaci licznych obrazów, rzeźb, popiersi i relikwiarzy (fot. 4), natomiast kościół św. Jana Chrzciciela to lapidarium (fot. 5).

Fot. 2. Katedra Królewska w Erice i skarbiec w bocznej nawie.

Fot. 3. Kościół św. Juliana w Erice i wystawa stoff, ceroplastyki i misteri di Erice.

Fot. 4. Kościół św. Marcina i wystawa sztuki sakralnej.

Fot. 5. Kościół Jana Chrzciciela i lapidarium.

W 1998, 4 marca z wraku statku spoczywającego na dnie morza w okolicach miasta Mazara del Vallo wydobyto za pomocą sieci rybackich tors figury z brązu. Znalezisko okazało się szczególne cenne – albowiem artefakt stanowił przykład najprawdopodobniej tzw. grupy dionizyjskiej czyli rzeźbiarskiej reprezentacji Dionizji Wielkich, gdzie satyrowie byli nieodłącznym elementem. Po kilku latach badań i mozolnej konserwacji w Rzymie w 2003 r. postać ogarniętego narkotycznym szałem tańczącego młodzieńca bez ramion, jednej nogi i ogona znalazła dom w zdesakralizowanym kościele św. Idziego na Piazza Plebiscito na mazarskim starym mieście (fot. 6). Jednonawowy kościółek z dwiema arabskimi kopułami oprócz głównego zainteresowanego - Tańczącego Satyra - pokazuje inne obiekty odzyskane przy tej samej okazji z dna. Jest też możliwość obejrzenia na ekranie 20-minutowanego filmu dokumentalnego przywołującego historię odnalezienia i dania drugiego życia tej greckiej rzeźbie.

Fot. 6. Kościół św. Idziego i Muzeum Tańczącego Satyra (fot. wnętrza - primapaginamazara.it, fot. satyra comune.mazaradelvallo.tp.it).

Mazara del Vallo może też pochwalić się lapidarium na otwartym powietrzu – w ruinach kościoła św. Ignazego Loyoli (fot. 7) na planie elipsy i wystawą "Cuda Miasta" (łac. Mirabilia Urbis) w dawnym kościele pw. św. Bartłomieja (fot. 8) gromadzące artefakty wydobyte z morza.

Fot. 7. Kościół św. Ignacego Loyoli i lapidarium.

Fot. 8. Kościół św. Bartłomieja i wystawa "Cuda miasta".

KOŚCIOŁY NA SALE KONCERTOWE / KONFERENCYJNE

Ciekawy sposób na zagospodarowania świątyni używanej niegdyś przez zakonników karmelitańskich znalazły władze Mazary del Vallo. Do nawy głównej powstawiano fotele, do prezbiterium w miejsce ołtarza stoły. Miejsce służy miastu jako Sala Consiliare czyli sala rady miasta (fot. 9).

W kościele Najświętszych Dusz Czyśćcowych w Marsali urządzono Audytorium św. Cecylii, gdzie od lat mają miejsce przeróżne wydarzenia kulturalne, od wieczorków poetyckich po koncerty chóralne (fot. 9).

Fot. 9. Sala rady miasta (na górze) w Mazara del Vallo i audytorium w kościele Dusz Czyśćcowych w Marsali.

KOŚCIÓŁ NA KIERMASZ

Niezwykłego znaleziska można dokonać przechadzając się reprezentacyjną Via XI Maggio w Marsali: we wnętrzu zabytkowego kościoła, nie opatrzonego żadną tabliczką z nazwą mieści się kiermasz. Można tam kupić obrazy, biżuterię i pamiątki turystyczne (fot. 10).

Fot. 10. Kościół w Marsali, gdzie urządzono kiermasz.

KLASZTORY NA MUZEA

Przy tej okazji warto wspomnieć o Regionalnym Muzeum im. Księcia Agostino Pepoli w Trapani. W zabudowaniach pokarmelitańskiego klasztoru z 1300 roku (fot. 11) upakowano niezliczone ilości eksponatów. Większość pochodzi z prywatnej kolekcji księcia, który za życia był promotorem instytucji. Wiele dzieł, zwłaszcza obrazów tzw. „szkoły neapolitańskiej” to zbiory podarowane muzeum przez generała G.B. Fardella. Oprócz malarstwa łącznie ze słynnymi „Stygmatami świętego Franciszka” Tycjana, rzeźb (głównie autorstwa równie słynnych renesansowych Antonella i Giacomo Gagini), można obejrzeć np. szubienicę z czasów okupacji francuskiej, sztandar ze statku „Lombardo”, którym Garibaldi wyprawił się na Sycylię z „Czerwonymi Koszulami”, kolekcję przedmiotów ze złota, srebra, a także osławionego trapańskiego czerwonego korala. Sporo miejsca zajmuje wystawa poświęcona szopkom bożonarodzeniowym.

Fot. 11. Klasztor karmelitów i Muzeum Regionalne im. Agostino Pepoli w Trapani.

W Kompleksie Monumentalnym św. Piotra z masywną wieżą sąsiadującą z marsalską Piazza del Duomo urządzono muzeum miejskie. Dwie najciekawsze sekcje to Sezione Risorgimentale-Garibaldina z wystawą przedmiotów związanych ze zjednoczeniem kraju oraz „konkurencyjną” wobec misteri di Trapani – Processione dei Gruppi Viventi del Giovedì. Jest to mające miejsce w Wielki Czwartek odtworzenie męki, śmierci i zmartwychwstania Jezusa w formie pochodu aktorów w strojach z epoki. Wystawa pokazuje kostiumy i maski używane podczas tej uroczystości (fot. 12).

Fot. 12. Kompleks Monumentalny św. Piotra w Marsali i wystawy poświęcone Garibaldiemu i Via Crucis.

Żebra wieloryba, gabinet prezydenta miasta w stylu retro, sala amfor, a także rzeźby i grafiki artysty Petro Cosagra – to wszystko można podziwiać w przepięknym barokowym klasztorze pojezuickim przy Piazza Plebiscito w Mazara del Vallo (fot. 13).

Fot. 13. Klasztor pojezuicki i Muzeum Miejskie w Mazara del Vallo.

GARNIZON NA MUZEUM

Małe, ale ciekawe muzeum etnograficzne w scenerii średniowiecznego Erice i Monte Cofano w roli tła znalazło swój dom w budynkach nigdy nie ukończonego garnizonu w zamyśle dla hiszpańskich żołnierzy z XVII w. Prezentuje tradycje związane z rybołówstwem (m.in. z tzw. mattanzą) i budowaniem bożonarodzeniowych szopek (fot. 14).

Fot. 14. Kwatery wojskowe Hiszpanów i muzeum etnograficzne w Erice.

BAGLIA NA MUZEA

Baglio czyli ufortyfikowane gospodarstwo to jedna z typowych form architektonicznych częstych na Sycylii. Dwa najsłynniejsze, które przemianowano na muzea to Baglio Anselmi w Marsali (fot. 15) i Baglio Florio na wyspie Favignana (fot. 16). W pierwszym, z 1880, będącym pierwotnie składnicą wina czyli tzw. cantina wystawione jest to, co pozostało po oryginalnym statku fenickim, który wydobyto z dna morza na wysokości miejscowości Marausa. Władze lokalne wykupiły sąsiadujące Baglio Tumbarello-Grignani i utworzono Muzeum Archeologiczne Statku Fenickiego „Baglio Anselmi”. Baglio Florio z kolei to zakład produkujący niegdyś konserwy rybne, który obecnie służy społeczeństwu jako ośrodek kultury, ale także przybliża tradycje połowu i przetwórstwa rybnego (więcej do poczytania o Tonnara Florio). Obie placówki fajnie łączą tradycje z nowoczesnością – choć prezentują fragmenty historii, czasem bardzo starożytnej, to jednak w bardzo współczesny sposób. Znajdziemy tam interaktywne tablice i monitory.

Fot. 15. Baglio Anselmi i Muzeum Statku Fenickiego (fot. statku - it.wikipedia.org).

Fot. 16. Baglio Florio i muzeum przetwórstwa rybnego.

KAMIENIOŁOM NA PARK

Bardzo pomysłowe okazały się władze gminnej Favignany i znalazły sposób na zagospodarowanie wyrobiska po wydobyciu słynnego tufo di Favignana (fot. 17), mówiąc precyzyjnej odmiany wapienia zwanego kalkarenitem. Wytyczono ścieżki, zasadzono palmy, ustawiono ławki, a nawet małą scenę, na której odbywają się koncerty.

Fot. 17. Kamieniołom kalkarenitu na Favignanie i park miejski ze sceną.

TONNARA FLORIO: NIEBANALNE MUZEUM NA FAVIGNANIE

noreply@blogger.com (Małgorzata Pakuła) — Fri, 22 Sep 2017 16:54:00 +0000

Większość turystów przybywających na Favignanę omija to miejsce, choć jest ono, może poza górującym nad miasteczkiem zamkiem św. Katarzyny, pierwszą budowlą, jaką się widzi wpływając do portu. Charakterystyczne kominy z cegły strzelające w błękitne sycylijskie niebo to Tonnara Florio czyli dawna przetwórnia tuńczyka rodziny Florio (wł. Ex-Stabilimento Florio, fot. 1). Jednak wszystkim przybywającym w głowach lazurowe plaże, przepyszna kuchnia, passegiaty uliczkami miasteczka... Kto w czasie wymarzonych wakacji poszedłby oglądać fabrykę? Tymczasem jest to punkt na turystycznej mapie Sycylii, który równie mocno stanowi o tożsamości Sycylijczyków, co ich indywidualizm czy religijność. Mianowicie morze.

Fot. 1. Widok na tonnarę z plaży miejskiej.

MATTANZA - MAKABRYCZNY ZWYCZAJ

Późną wiosną, w środku okresu godowego tuńczyk poddaje się prądom morskim, wpływa w sieci i jest go łatwiej wypatrzeć. W tym momencie następuje krwawy spektakl: podpływają łodzie, sieci idą w górę, a niekiedy stukilogramowe ryby wywlekane są na pokład za pomocą żelaznych harpunów a potem dobijane. Wodę pokrywa krwawa piana (fot. 2). Źródła różnie mówią o rodowodzie tej brutalnej tradycji zwanej mattanza (od łacińskiego słowa mactare i hiszpańskiego matar - znaczy zabijać). Podobno miała odbywać się już w czasach prehistorycznych i od zawsze stanowiła podstawę ekonomicznej egzystencji mieszkańców. Tuńczyka poławiali Arabowie za swej bytności na Sycylii. Dynastia aragońska władająca Królestwem Neapolu i Sycylii „wypożyczyła” Wyspy Egadzkie genueńczykom, a ci z kolei Giovanniemu de Karissima, który przybrał tytuł “barona tuńczyka”. Największe nasilenie mattanzy przypada na panowanie Hiszpanów kiedy obfitość tuńczykach w wodach Morza Śródziemnego umożliwiała systematyczne połowy. Ze względu na poważne problemy finansowe wywołane trwającymi wojnami, Hiszpanie w 1637 roku odsprzedali Egady markizowi Pallavicino z Genui.

Fot. 2. Mattanza - obraz na wystawie w Pałacu Florio.

TONNARA FLORIO - HISTORIA I PROCES PRODUKCYJNY

Kiedy Ignazio Florio (fot. 3), syn bogatego przemysłowca z Palermo kupił Favignanę w 1874 roku wraz z Levanzo i Marettimo za 2 miliony lirów, rybołówstwo na zachodzie Sycylii weszło w nową fazę. Tuńczyk z Favignany zdobył światową sławę za sprawą biznesowej smykałki właściciela wyspy. Wybudował najnowocześniejszy jak na owe czasy zakład przetwórczy (wł. tonnara) według projektu inżynierów Giuseppe Damiani Almeydy i Filippo La Porty, a zarządzanie powierzył Gaetano Caruso. Puszkowany tuńczyk w oleju zagościł na stołach w całej Europie.

Fot. 3. Ignazio Florio Sr. - pomnik na Piazza Europa.

Proces produkcyjny wyglądał następująco: łodzie ustawione w boksach (fot. 4) wypływały w morze, by powrócić po jakimś czasie wyładowane tuńczykiem. Pod zadaszeniem ryby przywiązywano linami za ogony głową w dół w trzech rządach (fot. 5). Następowały cztery precyzyjne cięcia siekierami. Najpierw odcinano głowy, które trafiały na tak zwany „cmentarz” (drugi dziedziniec, fot. 6), gdzie pozostawiano je do wyschnięcia. Potem trafiały do osobnego pomieszczenia, gdzie pozyskiwano z nich olej. Dwa cięcia poprzeczne i jedno podłużne pozwalały na usunięcie trzewi. Odpływ krwi mógł trwać nawet kilka godzin. Wnętrzności usuwano, a odsączone mięso ćwiartowano na jeszcze mniejsze kawałki, wrzucano do opalanych drewnem 24 kadzi, gdzie gotowały się, aż do całkowitego odparowania wody (fot. 7). Pozostawiano je do wyschnięcia, po czym kadzie ładowano na wózki (fot. 8), te po szynach jechały do pomieszczeń, gdzie na kamiennych stołach pracownice rozdrabniały mięso, wkładały do puszek, soliły i zalewały olejem (fot. 9). Produktem wiodącym firmy tonnara Florio był tuńczyk, ale puszkowano też makrelę i inne ryby.

Fot. 4. Łodzie w boksach.

Fot. 5. Tutaj tuńczyki wieszano łbami w dół.

Fot. 6. "Cmentarz".

Fot. 7. Kadzie.

Fot. 8. Wózki.

Fot. 9. Pracownice.

Przetwórnia stała się pierwszym z grupy przedsiębiorstw klanu Florio i przez długi czas pozostawała bez konkurencji. Sukces, jaki odniósł Ignazio dając światu wysokiej jakości produkt, przyczynił się do rozwoju rybnego przemysłu przetwórczego, jaki znamy dzisiaj. Nawet upadek rodzinnej fortuny i przejęcie zakładu przez genueńskich przemysłowców Parodi nie spowodowało wstrzymania produkcji. Dopiero przez ostatnie 30 lat budynek nie był używany i niszczał pozostawiony sam sobie. Region Sycylia zakupił go za 10 mln euro, wyremontował w latach 2003-2009 kosztem 14,5 mln euro i udostępnił do zwiedzania.

TONNARA FLORIO - MUZEUM PRZETWÓRSTWA RYBNEGO I MORZA

Całość kompleksu oparta jest na klasycznym na całej Sycylii planie tzw. baglio (od arabskiego bahah oznaczającego ufortyfikowany dziedziniec), którego typową cechą są m.in. belkowane sufity. Skrzydło po lewej, stojąc na pierwszym dziedzińcu, spełniało niegdyś funkcję reprezentacyjno-administracyjną i wygląda jak pałac. Przeznaczono je na cele wystawiennicze: pokazane jest tutaj współczesne malarstwo sycylijskie (fot. 10). Pierwszy dziedziniec ma charakter egzotycznego ogrodu z alejkami wzdłuż których ustawiono w niszach popiersia kolejnych właścicieli (fot. 11). Skrzydło prawe to właściwa tonnara. Wszystko wygląda tak, jakby produkcja trwała. Zachowały się wszystkie sprzęty wykorzystywane do produkcji: łodzie, wiosła, sieci (fot. 12), liny, harpuny, siekiery, podbieraki, noże, kadzie, wózki, a nawet kolekcja puszek (fot. 13). Układ pomieszczeń też pozostał niezmieniony. Dodatkowo udostępniono pokaz multimedialny poświęcony rodzinie Florio.

Fot. 10. Wystawa współczesnych twórców.

Fot. 11. Dziedziniec z popiersiami właścicieli.

Fot. 12. Sieci rybackie.

Fot. 13. Wystawa puszek.

Muzeum wybiega daleko poza ramy zachowanej w oryginale fabryki. Jest hołdem oddanym morzu. Można tu podziwiać wydobyte z dna morskiego artefakty archeologiczne: amfory (fot. 14), obciążniki i kotwice oraz obejrzeć poglądowy film o budowie i działaniu łodzi fenickich. Brakuje tylko tuńczyka. Liczebność tego gatunku znacznie zmalała w ostatnich latach, ale dzięki objęciu Wysp Egadzkich rezerwatem morskim i zakazowi mattanzy, jest szansa na odrodzenie populacji. Ostatnia mattanza odbyła się w 2007 roku i miała rangę wydarzenia raczej folklorystyczno-turystycznego niż komercyjnego.

Fot. 14. Amfory.

PODSUMOWANIE

Warto tu przyjść i pospacerować w cieniu i chłodzie, a przy okazji zapoznać się z szerszym kontekstem historycznym tego miejsca i całej wyspy.

Fot. 15. Ex-stabilimento Florio widziane ze szlaku na Zamek św. Katarzyny.

INFORMACJE PRAKTYCZNE

Tonnara Florio znajduje się nieco na uboczu, za miejską plażą. Obiekt można zwiedzać indywidualnie codziennie w godzinach 10-13 i 17-23:30, a także w zorganizowanych grupach z przewodnikiem w sierpniu o 10:30, 11:15, 12:00, 17:30, 18:00,19:00, 20:00, 21:00 i 22:00. Bilet normalny kosztuje 4 euro (cena z września 2014).

O podobnych miejscach, czyli takich, którym dano drugą szansę, które warto zobaczyć na Sycylii piszę w poście "Stare miejsca z nową duszą".

MARETTIMO: TAM 'ŚPI SIĘ BŁOGO I ŚNI SPOKOJNIE'

noreply@blogger.com (Małgorzata Pakuła) — Sun, 17 Sep 2017 14:01:00 +0000

Do podróży wcale nie muszą inspirować fotografie wycyzelowane w Photoshopie. Czasem wystarczy, że wzrok zawiśnie na jakimś fragmencie tekstu pisanego i buuum! Ach, jak pięknie napisane! I nie ma przeproś. Po prostu pakujesz plecak i jedziesz. "Miejscowi chętnie goszczą tu przybyszów w niskich domach wykonanych z białego tufu, w których śpi się błogo i śni spokojnie" (frag. "Włochy południowe", wyd. Bezdroża). Oj, wabi wyspa Marettimo, wabi…

Fot. 1. Wyspa Marettimo.

W poście:
*historia Marettimo
*co zobaczyć w miasteczku Marettimo
*opis szlaku przybrzeżnego do zamku aragońskiego
*opis szlaku "południowego"
*rekomendacje

Najodleglejsza w archipelagu Egadzkim wyspa Marettimo (wł. Isola Marèttimo, syc. Marrètimu, fot. 1) to zaledwie 12 kilometrów kwadratowych górzystego lądu oblanych wodami objętych morskim rezerwatem (wł. area marina protetta Isole Egadi). Przypadnie do gustu fanom trekingu, odkrywcom jaskiń i nurkom. To oaza ciszy i spokoju. Przybysz odnajdzie tu świeżą bryzę, zapach sosnowego lasu no i…. tymianku. W końcu Mare e Timo – znaczy morze i tymianek. Albo morze tymianku jak kto woli.

HISTORIA MARETTIMO

Zamieszkana przez Greków i uważana przez nich za „świętą wyspę” (gr. Hierà Nèsos) zapewne dzięki obecności źródeł słodkiej wody. Następnie przejęta przez Kartaginę. Okoliczne wody były świadkami rozstrzygającej bitwy podczas pierwszej wojny punickiej kiedy w marcu 241 r. p.n.e. pośpiesznie zebrana flota Fenicjan pod wodzą Hannona została pokonana przez Rzymian dowodzonych przez Lutazio Catullo płynących z kierunku wyspy Aegusa (dzisiejsza Favignana). Rzymianie, przejąwszy kontrolę nad wyspą, mieli tutaj dogodny punkt obserwacyjny ze względu na położenie na szlaku między Italią a Afryką północną oraz Hiszpanią. Wspomniana w III w. n.e. jako ważny port pośredni na szlaku Kartagina-Rzym w słynnym Intinerarium Antoniusza, antycznym przewodniku po drogach Imperium. Od 440 roku zaczął się okres najazdów plemion germańskich, gdy król Wandalów i Alanów Genzeryk przybył na Favignanę i dokonał pierwszego rajdu na wyspę. W 485 r. Marettimo przeszło pod władanie króla Odoakra, potem Teodoryka, króla Gotów. W 810 r. miała miejsce pierwsza okupacja arabska. Arabowie wybudowali na wyspie kilka wież obserwacyjnych, a także „przywieźli” ze sobą typową arabską zabudowę. W tym czasie Marettimo cieszyło się względnym spokojem i prosperitą. Kwitł handel. Kolejnymi panami wyspy byli Normanowie. Wzmianka o Marettimo pojawia się w słynnej „Księdze Rogera” autorstwa królewskiego geografa i podróżnika z Maroka Al-Idrisiego. Wpis głosi, że na Marettimo łapano sokoły dla króla Fryderyka II. Kolejnymi najeźdźcami byli Szwabowie. Mimo następujących sukcesji, życie na Marettimo niewiele się zmieniało, aż do momentu, gdy na tron wstąpił Karol V Habsburg. Pirat ottomański Barbarossa, w służbie sułtana, zdobywszy Algierię i Tunezję wylądował u wybrzeży Marsali i doszczętnie złupił wyspy Egadzkie. Wielu mieszkańców Marettimo wziął w niewolę i sprzedał jako niewolników do Algieru. W rezultacie rokowań pokojowych zostali jednak uwolnieni. W 1637 r. Burbonowie hiszpańscy odsprzedali wyspę wraz z Levanzo i Favignaną rodzinie Pavallicino z Genui. W XVIII w. intensywnie rozwijało się rolnictwo, niestety kosztem wycinki lasów. Podczas Risorgimento (pl. ruch zjednoczeniowy) na Marettimo zesłanych zostało wielu buntowników i uwięzionych w ciasnych celach zamku. Wyspę zaludniali też deportowani. W 1844 roku z woli króla Ferdynanda II zlikwidowano zamkowe więzienie. Po wyprawie tysiąca Garibaldiego nastąpił spokojny okres w dziejach wyspy. I i II wojna światowa przyniosły recesję, z której wyspa zaczęła wychodzić dopiero całkiem niedawno za sprawą rozwijającej się turystyki.

MIASTECZKO MARETTIMO

Nie dotarła tutaj współczesność ani turyzm masowy. Na wyspie jest jeden hotel, który na szczęście nie „wyje” na tle innych tylko zgrabnie wkomponowuje się w tkankę miasteczka. W pełni zachował się klimat oryginalnej wioski rybackiej – na nabrzeżu można podziwiać kolorowe łodzie, suszące się sieci i rybaków przy pracy. Poza sezonem Marettimo zamieszkałe jest przez nie więcej niż 700 osób, których głównym zajęciem prócz rybołówstwa jest tradycyjne rzemiosło i usługi turystyczne. Na Marettimo jest się trochę poza czasem i przestrzenią, ale jest tu wszystko, co potrzebne mieszkańcom i turystom: sklep spożywczy, bank i bankomat, poczta, kilka sklepów z pamiątkami, a nawet szkoła! Kilka rodzinnych firm oferuje możliwość opłynięcia wyspy z eksploracją jaskiń, wypożyczenie sprzętu do nurkowania, grupowe trekingi po wyspie, a nawet przejażdżki na grzbiecie osiołka. Osada obfituje, zwłaszcza latem w lokale gastronomiczne i miejsca noclegowe w typowych bielonych białym wapnem domkach (fot. 2).

Fot. 2. Białe domki z tufu.

Jedynym zabytkiem miasteczka jest kościół. Wystawiona z inicjatywy księcia Rogera II pierwotna budowla pw. Matki Boskiej Łaskawej (wł. Chiesa di Maria SS. delle Grazie, fot. 3), w chwili porzucenia zamku została ograbiona ze dzieł sztuki i niszczała. W XIX w. na prośbę miejscowych przywiązanych do swego miejsca kultu, stworzono parafię, i przysłano nowych kapelanów. Dzisiaj można w kościele oglądać wersję cudami słynącego obrazu Maryi z Dzieciątkiem Jezus z Custonaci oraz figurę św. Józefa, patrona wyspy (fot. 4).

Fot. 3. Kościół Matki Boskiej Łaskawej.

Fot. 4. Kościół od wewnątrz.

SZLAKI NA MARETTIMO

Wyspa Marettimo to trekingowy raj. Ścieżki są utwardzone i oznakowane, na długich odcinkach wręcz płaskie i wysypane kamykami. Wszystkie trasy sprowadzają się do dwóch głównych: z portu do Zamku Aragońskiego lub dalej na Pizzo Madonnuzza i Cala Bianca oraz z portu do kościołka bizantyjskiego i ruin garnizonu rzymskiego, i kontynuacja na Monte Falcone (północny koniuszek wyspy), lub wersja na południe - na Praia dei Nacchi, i Punta Bassana, albo do latarni morskiej przy Punta Libeccio.

Marettimo Paese – Punta Troia i Castello Aragonese – Pizzo Madonnuzza – Cala Bianca

Treking do Punta Troia i zamku aragońskiego na skale połączonej cyplem z lądem to najpopularniejsza opcja spacerowa szczególnie dla tych, którzy przybywają na wyspę bez intencji pozostania na noc. Trasa średnio trudna, świetnie nadająca się na półdniową wycieczkę. Deklarowany czas przejścia do zamku około 1 godz. 10 min nie licząc odcinka z miasteczka do początku szlaku.

Wychodząc z portu udajemy się w stronę widocznego zamku. Niech nas nie zmyli jego pozorna bliskość – po drodze jest kilka stoków, które trzeba obejść. Idąc promenadą wzdłuż nabrzeża przez Via Scalo di Mezzo zastawioną łodziami (fot. 5) mijamy Punta San Simone i po chwili dochodzimy do starego portu (wł. Scolio Vecchio, fot. 6). Po kilkudziesięciu metrach po prawej stronie znajdziemy lądowisko helikopterów oraz małą przydrożną kapliczkę (fot. 7), za którymi kończy się chodnik, a zaczyna ścieżka. Po prawej mijamy lasek piniowy (fot. 8) i docieramy do punktu początkowego szlaku. Kilkadziesiąt pierwszych metrów szlaku jest dość wymagająca, trzeba nieźle przebierać nogami, gdyż skalne „schodki” są dosyć wysokie. Im dalej, tym zwiększa się też ekspozycja. Niektórzy mogą odczuwać zawroty głowy i lęk wysokości. Ścieżka jest dosłownie doklejona do pionowych ścian skalnych. Po drodze do zamku można zobaczyć próbkę, tego, z czego Marettimo słynie – mianowicie groty w liczbie bagatela czterystu (fot. 9). Zdecydowanie piękniejsze są jednak te podwodne dostępne jedynie od morza. Po kilku zawijasach oczom wreszcie ukazuje się Zamek Aragoński (wł. Castello Aragonese, fot. 10). Prowadzi do niego wyłożona kamieniami droga z poręczą. Widać Cala Manione, Scolio Maestro i ciekawą „dziurawą” formację skalną (fot. 11). Protoplastą obecnej budowli była saraceńska wieża obserwacyjna, którą w 1140 roku król Sycylii Roger II nakazał przekształcić w zamek, by ten chronił najbardziej na zachód wysunięty koniec jego królestwa. W dobie gdy po morzach grasowali wszelkiej maści piraci i rabusie zamek nadal spełniał swoją funkcję obronną, chociaż Hiszpanie nie pozwalali chronić się w zamku miejscowej ludności. Za Burbonów zamek stał się więzieniem-fortecą głównie dla więźniów politycznych. Najsłynniejszy rezydent to generał Guglielmo Pepe. W 1844 roku król Ferdynand II nakazał likwidację placówki. Wraz z zamkiem z czasem w ruinę obrócił się przylegający kościół św. Anny, miejsce kultu do którego po sakramenty udawali się miejscowi. Obecnie zamek jest odnowiony i spełnia rolę małego muzeum i obserwatorium mniszki śródziemnomorskiej (łac. Monachus monachus, fot. 12).

Fot. 5. Via Scalo di Mezzo.

Fot. 6. Stary port.

Fot. 7. Kapliczka i lądowisko helikopterów.

Fot. 8. Lasek piniowy.

Fot. 9. Osławione groty Marettimo.

Fot. 10. Zamek Aragoński.

Fot. 11. Przebita skała.

Fot. 12. Obserwatorium mniszki.

Mniej więcej w połowie długości szlaku na zamek jest rozgałęzienie prowadzące na Pizzo Madonnuzza i na Cala Bianca. Trudność znacznie wyższa niż w przypadku trasy do zamku.

Marettimo Paese – Chiesa Bizantina i Case Romane – Monte Falcone – Praia dei Nacchi – Punta Bassana – Cala Nera – Faro di Punto Libeccio

Drugą opcją, również dogodną i nie wymagającą jakiejś szczególnej kondycji jest dojście z miasteczka do małego kościółka bizantyjskiego i znajdujących się w pobliżu ruin rzymskich koszarów. Czas dojścia: ok. 20-30 min. By tam dotrzeć trzeba dojść do Via Gaetano Maiorana i na końcu ulicy skręcić w prawo w Contrada Pelsosa. Utwardzona ścieżka wije się przez kilkaset metrów zabierając nas do pozostałości po starym cmentarzu (wł. cimitero vecchio, fot. 13). Idąc pod górę wyłania się panorama miasteczka z Levanzo i Favignaną na horyzoncie. Widać boisko szkolne, lądowisko helikopterów i nowy port (wł. Porto Nuovo, fot. 14, 15, 16). Po chwili dojrzymy w oddali kompleks zabudowań przy ocembrowanym źródle (fot. 17). Dotarliśmy do kościoła pw. św. Bazylego zwanym potocznie kościołem bizantyjskim (wł. Chiesa Bizantina, fot. 18). Budowla, którą można podziwiać dzisiaj pochodzi z okresu normandzkiego i prawdopodobnie zbudowana została w X-XI w. przez mnichów z zakonu bazylian. Braciszkowie wybrali to miejsce chroniące ich przed niebezpieczeństwami morza i osiedlili się tutaj prawdopodobnie wykorzystując istniejące już zabudowania po garnizonie rzymskim jako swój klasztor. Kościółek wygląda jakby był żywcem wzięty z pocztówki z wakacji w Grecji. Zresztą nader często pojawia się na widokówkach w roli „towaru eksportowego” wyspy. Wystrój wnętrza jest bardzo prosty (fot. 19). Obecny, relatywnie dobry stan obiektu możemy zawdzięczać gruntownej renowacji. Celem było głównie przywrócenie oryginalnego planu budowli, która była przez wiele lat nielegalnie używana i zmieniana. Zlikwidowano pomieszczenie przylegające do południowej ściany, zamurowano w sklepieniu otwór po kominie pieca, który się tam znajdował, a drzwi w apsydzie zamurowano nadając im pierwotną funkcję okna. Dokonano także usunięcia graffiti pokrywającego wewnętrzne ściany. Jako, że nie zadziałał żaden środek chemiczny musiano po prostu je zdrapać przy użyciu szczoteczek, gąbek i detergentu. Mikropęknięcia wypełniono gipsem, a ściany pokryto cienką warstwą wapna z dodatkiem naturalnych pigmentów. Mury potraktowano również środkiem chroniącym przed mikroorganizmami. 24 kwietnia 2010 odbyła się tutaj msza z udziałem władz cywilnych i wojskowych, w której uroczyście przekazano obiekt do ponownego użytku sakralnego. W ostatnich latach pobliski teren stał się przedmiotem licznych badań i wykopalisk archeologicznych. Obok kościółka odkryto resztki proto-bizantyjskiej świątyni z baptysterium, która pamięta czasy wczesnego chrześcijaństwa i powstała najpewniej podczas najazdów wandalskich w VI-VII w. Mogło to być sanktuarium będące celem ruchu pielgrzymkowego. Podobne baptysterium można odnaleźć w Selinuncie. Nieopodal znajdują się pozostałości po koszarach wojskowych nazywane „rzymskimi domami” (wł. Case Romane, fot. 20). Zamieszkiwane były w czasach Republiki od 241 r. n.e. przez mały oddział żołnierzy, którego głównym zajęciem było obserwowanie ruchu morskiego i obrona wyspy. Kompleks składa się z dwóch budynków i ma skomplikowany system zbierania deszczówki. Do budowy użyto techniki opus reticulatum czyli tzw. układu sieciowego - kamienie w postaci sześcianów ułożonych pod kątem 45°, przez co przypominają romby (łac. cubilia, fot. 21), co zapewniało zwiększoną wytrzymałość fortyfikacji. Są spekulacje, że koszary służyły Bazylianom za klasztor. Konserwacja domów polegała na załataniu kilku dziur w ścianach i pokryciu ich wierzchu sproszkowaną terakotą zmieszaną z wapnem i piaskiem, by uniemożliwić roślinom zapuszczenie korzeni.

Fot. 13. Stary cmentarz.

Fot. 14. Szkoła i boisko.

Fot. 15. Lądowisko.

Fot. 16. Nowy port.

Fot. 17. Tacy goście u źródełka.

Fot. 18. Kościółek normandzki zwany bizantyjskim.

Fot. 19. W środku.

Fot. 20. Case Romane - domy rzymskie.

Fot. 21. Opus reticulatum.

W tym miejscu są dwa warianty: można pójść w górę i wspiąć się na najwyższy szczyt wyspy Marettimo, Monte Falcone lub pójść na południe lasem do punktu, gdzie szlak schodzi do Praia dei Nacchi lub w przeciwną stronę do Punta Bassana i dalej do Punta Libbecio z latarnią morską. Od kościółka i domów rzymskich na Pizzo Falcone (884 m n.p.m.) jest około 1 godz. marszu.

Szlak w przeciwnym kierunku poprowadzi nas lasem do miejsca wypoczynku (wł. area di sosta), gdzie można przysiąść na drewnianych ławach i zjeść przy stole. Następnie spory fragment trasy wiedzie przez niezalesiony obszar porośnięty makią śródziemnomorską, z którego roztacza się panorama południa wyspy z Punta Bassana na czele (fot. 22). Po chwili szlak łączy się z innym i tu znowu mamy dwie alternatywny: za drogowskazami możemy wybrać się do Cala Nera, latarni morskiej i Punta Libeccio lub na Praia dei Nacchi (ok. 40 min. drogi, fot. 23) i mijając nowy cmentarz (fot. 24), kapliczkę (fot. 25) i pomnik ojca Pio (fot. 26), po 10 minutach wrócić do miasteczka. Ostatnim obiektem na trasie będzie wspomniany jedyny "masowy" hotel – Marettimo Residence (fot. 27), którego architektura inspirowana jest domami w stylu arabskim.

Fot. 22. Punta Bassana.

Fot. 23. Praida dei Nacchi.

Fot. 24. Nowy cmentarz.

Fot. 25. Kapliczka.

Fot. 26. Ojciec Pio.

Fot. 27. Hotel Marettimo Residence. Jedyny masowy.

Fot. 28. Mapka szlaków na Marettimo.

REKOMENDACJE

Gdzie spać na Marettimo? Mogę z czystym sumieniem polecić nocleg w Il Corallo. Jest to dom prywatny przekształcony w kilka pokoi i apartamentów, oczywiście biały z niebieskimi okiennicami. Taki być musi! Prowadzący, Mario, pomoże wypożyczyć rower czy sprzęt do nurkowania, zorganizować wycieczkę pieszą czy łodzią dookoła wyspy. Rezerwacja przez stronę lub booking.com.
Adres: Via Chiusa 11,
tel. 333/6999298 lub 340/5300030
email: marettimom@hotmail.it
Mario dostępny jest też przez aplikację What's App.

Stołowanie się na wyspie Marettimo poza szczytem sezonu może przysporzyć kłopotu. Ze śniadaniami nie ma większego problemu, większość pensjonatów ma opcję B&B. Poza tym jest kilka barów np. La Scaletta czy Il Scirocco. Natomiast wiele trattori czy restauracji nie działa poza letnimi miesiącami lub otwiera się jedynie w weekendy. Jest na szczęście trattoria Il Veliero. Goście przyjmowani są w.... salonie domu, gdzie dziadek ogląda telewizję, a wnuczek odrabia lekcje przy stole. Jedzenie bardzo proste, tradycyjne, ale pyszne np. caponata, grillowany stek z miecznika czy fritto misto. Można przy okazji pooglądać pamiątki i fotografie rodzinne.

Polecam także restaurację i pizzerię Hiera.

Przy opracowywaniu tego tekstu korzystałam z:

"Włochy południowe", wyd. Bezdroża
"A guide to hotels and accomodation facilities" wyd. Comune di Favignana

https://www.hotel-trapani.com
http://www.egadivacanze.it

Jeśli zainteresował Cię ten temat, może również chętnie przeczytasz o ścieżkach pieszych dostępnych na terenie Rezerwatu Przyrody Monte Cofano.

SANKTUARIUM WENUS: GDZIE MIT MIESZA SIĘ Z HISTORIĄ

noreply@blogger.com (Małgorzata Pakuła) — Mon, 04 Sep 2017 07:08:00 +0000

Miasteczko Erice ma sławę perły Sycylii i miejsca z marzeń. Dzięki malowniczemu położeniu, zachowanym zabytkom, bajkowym krajobrazom i niepowtarzalnej atmosferze należy do obowiązkowych atrakcji. Jest tam jednak takie miejsce, trochę na uboczu, usadowione na stromej skale, które turysta omija być może oszołomiony intensywnością wrażeń, jakie dostarcza podróż kolejką na szczyt, a być może niezaprzeczalną urodą samej miejscowości. Mowa o strefie archeologicznej, popularnie zwanej Zamkiem Wenus (wł. Castello di Venere), choć niech nie zmyli nikogo nazwa - chodzi w istocie o starożytne sanktuarium Wenus Erycyjskiej.

Fot. 1. Zamek normandzki zwany Zamkiem Wenus.

Na pierwszy rzut oka miejsce wygląda imponująco (fot. 1). Faktycznie stoi zamek, kamienny, masywny, z bramą i pozostałościami po moście zwodzonym. Trudno jednak docenić urok tego miejsca przekraczając próg tego przybytku. Ukazuje się otwarta przestrzeń, niczym niezabudowana, otoczona ze wszystkich stron kamiennym murem (fot. 2). Turysta może poczuć się rozczarowany. Kilka ruin porosłych mchem i wypaloną trawą, jaszczurki uciekające spod stóp... Czas nie był dla tego miejsca łaskawy tudzież następujące po sobie cywilizacje, zwłaszcza te nowożytne. Dużego wysiłku i bujnej wyobraźni wymaga zrozumienie jak wyglądało tu wszystko niegdyś i czym było to miejsce dla ludzi starożytności.

Fot. 2. Pusty dziedziniec.

O historii Sycylii nie da się mówić bez mitologii. Tak samo z tym miejscem związanych jest kilka legend, które dodają kolorytu suchym faktom historycznym. Według Diodora Sycylijczyka mitycznym budowniczym sanktuarium jak i założycielem miasta był Eryks (Eryx), król Elymów, syn Afrodyty i Bute Argonauty. Świątynia miała być jakoby darem syna złożonym w hołdzie matce, bogini miłości i płodności.

Z inskrypcji w Erice wynika, że już w VI-VII w. p.n.e. czczono tutaj jakieś bóstwo płodności. Kult ewoluował wraz z zmieniającymi się przez stulecia mieszkańcami tych okolic. I tak: Fenicjanie zapewne czcili tu Astarte (Asztarte), bogini miłości, płodności i wojny, Elymowie pod silnym wpływem kultury greckiej bóstwo mieszkające na skale Eryks utożsamiali z Afrodytą. Kult rozpowszechnił się na cały basen Morza Śródziemnego po podboju Sycylii przez Rzymian w III w. p.n.e., którzy w greckiej bogini widzieli swoją Wenus. Venus Ericina (pl. Wenus Erycyjska/Erycejska), jak o niej mówiono, zasłynęła w całym ówczesnym świecie antycznym. Szczególnie umiłowali ją żeglarze i kupcy przepływający u zachodnich wybrzeży Sycylii. Dowodem na popularność tego miejsca jako celu peregrynacji może być fakt, że wybudowano świątynię na cześć Wenus z góry Eryks w samym Rzymie.

SANKTUARIUM WENUS: RYTUALNY LOT GOŁĘBIC

Miał tu miejsce specyficzny rytuał związany z odejściem (gr. anagóghia) bogini ze świątyni i jej podróży do bliźniaczego sanktuarium w Sicca Veneria, rzymskiej kolonii położonej w dzisiejszym El Kef, na terenie Tunezji, a następnie jej powrotem (gr. katagóghia). Wypuszczano wtedy białe gołębice uważane za symbol bogini. Przypuszczalne daty obu świąt według kalendarza rzymskiego przypadały na 23 kwietnia oraz 25 października i wyznaczały okres wegetacyjny. Śladem tych rytuałów jest herb Erice z białą gołębicą w locie trzymającą w dziobie gałązkę oliwną, znak pomyślności i obfitości (fot. 3 i 4).

Fot 3. Herb Erice z białą gołębicą.

Fot. 4. Miałam szczęście: bogini objawiła mi się na ulicy :)

Z samej świątyni Wenus (wł. tempio di Venere, fot. 5) nie pozostało właściwie nic oprócz stopni prowadzących do temenosa (nietykalny obszar poświęcony bóstwu albo przeznaczony do celów kultu w formie ołtarza, często pod gołym niebem lub kapliczki) i resztek jego ścian. Prace archeologiczne ujawniły też niewielkie fragmenty fryzów, trzonów jońskich kolumn i elementów dekoracyjnych w stylu doryckim. Istnieje jednak srebrna moneta wybita w 57 r. n.e. przedstawiająca na awersie konsula rzymskiego Marco Servilio Noniano, na rewersie stojącą na szczycie skały i otoczoną megalitycznym murem świątynię (na planie koła lub tetrastyl – portyk o czterech kolumnach) z podpisem ERUC (fot. 6).

Fot. 5. Resztki świątyni Wenus.

Fot. 6. Konsul i świątynia.

SANKTUARIUM WENUS: RYTUALNE ABLUCJE

Ciekawym zabytkiem jest zagłębienie w gruncie przez historyków typowane na spichlerz, datowany na czasy fenickie. Tutaj znowu wkracza legenda. W świadomości mieszkańców współczesnego Erice to miejsce kąpieli bogini zwane „Studnią Wenus" (wł. "Pozzo di Venere", fot. 7). Jest to konstrukcja w kształcie dzwonu, głęboka na 6 metrów, o średnicy podstawy 6,86 m. Do dzisiejszych czasów zachowała się na ścianach zaprawa wapienna z dodatkiem pokruszonych garnków dla impregnacji. Na wschód i południe od „studni” znajdowało się kilka pokoi w kształcie litery „L” z fragmentami ceramicznych płytek z wapienia, co może świadczyć o tym, iż były to pomieszczenia do kąpieli połączone ze „studnią”, choć nie odnaleziono żadnych pozostałości po rurach. „Studnia” mogła pełnić funkcję cysterny czy kolektora zbierającego deszczówkę. Pielgrzymi, przybywający licznie na górę Eryx, przed oddaniem hołdu bogi musieli dokonać rytualnego oczyszczenia.

Fot. 7. "Studnia Wenus".

W północno-zachodniej części wykopalisk zachowała się we fragmentach rzymska łaźnia hipokaustyczna odsłonięta podczas prac w latach 30-tych XX w. W jej skład wchodziło caldarium (pomieszczenie z basenem z gorącą wodą) na planie kwadratu, tak zwana suspensura czyli posadzka podtrzymywana słupkami z cegieł o wymiarach 20 na 30 cm tworzących jakby rurę, w której krążyło gorące powietrze, pomieszczenie wyłożone zachowanymi do dziś białymi płytkami oraz praefurnium, gdzie znajdował się piec do produkcji pary wodnej.

SANKTUARIUM WENUS: RYTUALNY SEKS

„Niewolnicy świątynni” tak zwani hieroduli, młode kobiety lub mężczyźni, własność bóstwa i jego kapłani byli stałymi mieszkańcami sanktuarium Wenus. Brali udział we wszystkich uroczystościach kultowych włączając akty płciowe. Dzięki nim każdy pielgrzym, niezależnie od statusu materialnego, miał swój udział we władzy bogini i jednoczył się z nią. Do stosunków dochodziło nawet w samej świątyni. Pozostawiano datki i podarki dla bogini.

Warto wspomnieć, że Zamek Wenus splata się ze znanym mitem o Dedalu i Ikarze. Po śmierci syna, Dedal uciekając z Krety przybył na Sycylię na zaproszenie lokalnego króla Cocalo i na jego prośbę wzmocnił sanktuarium i sąsiadujące budynki, a całość otoczył murem. W darze złożył bogini zbudowany przez siebie ul ze złota do złudzenia przypominający prawdziwy. Resztki muru w północno-wschodniej części skały erycyjskiej istniejące dzisiaj tradycyjnie nazywa się „Murem Dedala” (wł. "Muro di Dedalo", fot. 8). Historycy jego początków dopatrują się w epoce fenickiej i elimskiej.

Fot. 8. "Mur Dedala".

Istnieje opowieść o nagłym końcu świątyni, która miała się samoistnie zawalić w noc narodzin Jezusa Chrystusa. W innej wersji legendy pogański przybytek nakazał zburzyć cesarz Konstantyn. Z zapisków historycznych można wnioskować, że z nadejściem chrześcijaństwa sanktuarium Wenus już nie funkcjonowało od jakiegoś czasu.

Równinę na szczycie skały zabudowali zamkiem Normanowie (fot. 9) korzystając częściowo z budulca pochodzącego z sanktuarium. Dobudowano pięcioboczne „wieże gubernatora” (wł. "torri del Balio/Bajulo", fot. 10), gubernatora („bajulo”) czyli miejscowego reprezentanta interesów króla, który tutaj stacjonował. Zamek z wieżami połączono zwodzonym mostem. Wiadomo, że materiał z sanktuarium wykorzystali również budowniczowie wznosząc w 1312 r. z inicjatywy króla Fryderyka III Aragońskiego katedrę w Erice. Spostrzegawczy podróżnik dojrzy dziewięć kamiennych krzyży wbudowanych w południową ścianę katedry (fot. 11).

Fot. 9. Normandzki zamek.

Fot. 10. Pentagonalna wieża.

Fot. 11. Krzyż z sanktuarium Wenus wmurowany w ścianę katedry.

Jednym z epizodów w historii sanktuarium Wenus jest istnienie w średniowieczu kościółka pod wezwaniem Matki Boskiej Śnieżnej (wł. chiesa di Madonna del Neve, fot. 12). Był orientowany w kierunku wschód-zachód, miał nawę centralną i boczne wejście. Pozostały po nim cztery bazy portyku i jedna baza narożnej kolumny.

Fot. 12. Pozostałości kościółka MB Śnieżnej.

SANKTUARIUM WENUS: DZIEJE PÓŹNIEJSZE

Pod koniec XIX w. książę Agostino Pepoli, lokalny patriota, mecenas sztuki i piewca historii, któremu prowincja Trapani wiele zawdzięcza, wykupił cały obszar sanktuarium Wenus i w porozumieniu z radą miasta wyremontował zniszczone w XV w. wieże i zwieńczony blankami dziedziniec. Założył park w stylu angielskim (fot. 13) zwany Ogrodami Gubernatora (wł. Giardini del Baglio), a na północno-zachodnim stoku wzniesienia wybudował małą wieżyczkę na bazie wcześniejszej budowli z czasów arabskich dzisiaj zwaną Wieżyczką Pepolego (wł. Torretta Pepoli, fot. 14). Obecnie mieści się tam luksusowy hotel, a od 2010 także „Obserwatorium dla Pokoju”. Instytucja powołana została do rozwiązywania problemów praw człowieka i do współpracy krajów śródziemnomorskich. Jest miejscem spotkań kultur i religii.

Fot. 13. Ogrody założone przez Agostino Pepoli.

Fot. 14. Wieżyczka Pepolego (hotel i Obserwatorium Dla Pokoju).

Pieczę nad Zamkiem Wenus sprawuje aktualnie Fundacja Erice Arte. Prowadzi ona również Muzeum im. Antonio Cordici gromadzące m.in. znaleziska ze strefy archeologicznej. Chlubą jest głowa kobieca wykonana z marmuru zwana głową Wenus (fot. 15).

Fot. 15. Głowa Wenus w Muzeum A. Cordici.

Fot. 16. Mapa strefy archeologicznej Erice (www.fondazioneericearte.org).

Opracowując ten tekst korzystałam z pomocy:

- Messana, P.: „A friendly walk around Erice – guide to the city-museum”

- Schmidt, J. : „Słownik mitologii greckiej i rzymskiej”

- http://www.trapaniwelcome.it/per-il-turista-486-The_Myths-localita-Erice-en.html

Jeśli interesujesz się archeologią, co warto zobaczyć na Sycylii? Może zaciekawi cię również historia Wyspy Mozia.

CERAMIKA: SUBIEKTYWNY TOP 6

noreply@blogger.com (Małgorzata Pakuła) — Sat, 02 Sep 2017 06:42:00 +0000

O sycylijskiej ceramice powiedziano już chyba wszystko. Że przywieźli ją Sycylijczykom Arabowie, że Aragończycy po raz pierwszy nazwali ją maiolicą, że centrum ceramiki to Caltagirone, że Sycylijczycy podnieśli to rzemiosło do rangi sztuki. Dzisiaj o ceramice mniej doniośle, wręcz zupełnie niepoważnie. Oto top 6 przeróżnych użyć przedmiotów z wypalanej gliny w kolejności od najpowszechniejszych po te najbardziej dziwaczne.

Fot. 1. Wszędobylska ceramika.

6. CERAMIKA: NAWIGACJA GPS

Przyjezdny szybko dostrzeże ten fragment sycylijskiej rzeczywistości. Od nazw ulic, przez numery budynków po kierunkowskazy. Od map miast i wysp, przez wizytówki domów prywatnych, szyldy kafejek i hoteli, na toaletach publicznych skończywszy (fot. 2, 3). Bo wiecie… trzeba mieć płytkę ładniejszą niż sąsiad. Niepowtarzalną. Najchętniej ręcznie malowaną. A jakże. W tym wszakże my Polacy tak bardzo nie różnimy się od wyspiarzy – z tym, że my bardziej gustujemy w samochodach przed domem.

Fot. 2. Wizytówki domowe i nie tylko.

Fot. 3. Mapy, kierunkowskazy, tabliczki z nazwami ulic i numeracją domów.

5. CERAMIKA: ELEMENTY W ARCHITEKTURZE

Chodząc ulicami miast i miasteczek łatwo zauważyć, że odrapanym ścianom powabu dodają płytki z geometrycznymi lub kwiatowymi wzorami. Nawet na cmentarzu i przydrożnej kapliczce. Wykładają nimi podłogi w salonie, stare piece, blaty i ściany kuchenne u siebie w domu czy we właśnie świeżo odremontowanym B&B, aby turysta posmakował sycylijskiej sztuki użytkowej. I nie ma mowy o sztampie: każda jest inna, nie z taśmy w fabryce. Pochodzą zazwyczaj z rozbieranych domów lub kościołów, a ich ceny bywają horrendalne. Ceramiczne ławki z kolei przyjemnie chłodzą obolałe dolne partie turysty. Rezydując w typowo eolskiej zagrodzie na Salinie czy Panarei śmiało złóż umęczone upałem ciało na ceramicznym „leżysku” z poduchami na kolumnowym patio z gustownymi zasłonkami przykrytym daszkiem, a „Nie dojdzie cię tu słońce, przyrzekam ja tobie” (fot. 4).

Fot. 4. Zastosowania płytek z ceramiki w architekturze.

4. CERAMIKA: SYMBOLE

A może by tak magnes na lodówkę - twarz kobiety-meduzy z czupryną z węży ukraszoną kłosami zboża, uskrzydloną i w dodatku trójnożną? Ceramiczną ma się rozumieć. Proszę bardzo. Na imię jej Trinacria. Jej pramatką był starożytny symbol trójnogu zwany triskelionem, triskele lub trykwetrem. Oznaczał postęp cywilizacyjny, ale także ducha rywalizacji. Odnóża symbolizują trzy rogi sycylijskiego trójkąta jak spojrzeć na mapę, ewentualnie trzy morza oblewające wyspę. Meduza, chociaż kojarzy się z mitologiczną dziką bestią siejącą śmierć i zniszczenie, z czasem całkowicie zmieniła usposobienie – mieszkańcom wyspy zapewniała szczęście i pomyślność. I dokładnie taka jest trójnożna pani - rozbrajająco urocza, trochę przaśna, rumiana pucułka z uśmiechem od ucha do ucha.

Fot. 5. Trinacria o tysiącu twarzy (fot. Renata Twardowska 1,2, Ania Zdrojewska 3, Magdalena Ostrowska 4,5, Patrycja Malinowski 6, Jola MT 7).

Sycylijskie słońca o twarzy młodzieńca (fot. 6) zerkające z talerzy, półmisków, pater na owoce i czego tam jeszcze. Mają podsuwać skojarzenie z kultem bóstw solarnych, dających człowiekowi światło i życie, ale również z sycylijską pogodą. Malowany Helios i Meduza… piękna z nich para! Jak z żurnala.

Fot. 6. Helios.

Szyszki pinii (fot. 7) to powszechny element dekoracyjny zwłaszcza na bramach, furtkach, ogrodzeniach i balustradach. Wtedy zwykle z kamienia, cementu lub metalu, ale też ceramiczne w wersji mini do postawienia na stole ku ozdobie. W zależności od czasów symbolizowały: płodność i przychylność bogów, także zbliżenie bóstwa do człowieka. To w antyku. W dobie chrześcijańskiej miały wywoływać skojarzenie z biblijnym rajskim drzewem życia.

Fot.7. Szyszki pinii (górne zdjęcie Gosia W.).

Kafelki-herby miast (fot. 8). Włoskiej flagi nie uświadczysz. Chyba, że na państwowym urzędzie. Wyłazi odrębność i duma Sycylijczyków.

Fot. 8. Herby sycylijskich miast i miasteczek.

3. CERAMIKA: DEWOCJONALIA I WOTYWNE TABLICZKI

Reprodukcja Matki Boskiej z Custonaci w ceramicznej oprawie z miejscem na klucz? Czemu nie. Kto Sycylijczykowi zabroni? Grunt to praktyczność. Innym dość często spotykanym motywem religijnym są tabliczki fundowane przez rybaków, którym udało się ujść śmierci na morzu dzięki wstawiennictwu Matki Bożej tudzież takiego czy innego świętego. Przedstawiają często sztorm, inną morską katastrofę lub po prostu udany połów (fot. 9).

Fot. 9. Dewocjonalia i tabliczki wotywne.

2. CERAMIKA: HISTORYJKI OBRAZKOWE

W historyjkach obrazkowych z płytek przoduje Mazara del Vallo. Warto przy tej okazji wspomnieć o wkładzie jaki w sycylijską sztukę ceramiczną włożyli młodzi artyści „Hajto” z tamtejszego Instytutu Sztuki Regionalnej. Tradycjom starożytnym nadali odrobinę nowoczesności. Efekty można podziwiać błądząc po zakamarkach mazarskiego Kashbahu. To taka historia w pigułce dla opornych. Dowiesz się jak normandzki książę Roger z małej mieściny Hauteville w północnej Francji ostatecznie wyrywał Sycylię z rąk Arabów. Motywację miał silną – odziedziczył po swym ojcu, Wielkim Hrabim tereny wcześniej odbite, głównie Palermo, a wiadomo… trzymać łapę na Sycylii, to kontrolować jeden z najlepszych szlaków morskich. Młody Ruggero zrobił z siebie króla, łupił ile wlezie tereny południowej Italii, nie dziwota, chociaż i tak Sycylijczycy go kochają, uważając za tego, który stworzył zręby narodu sycylijskiego (fot. 10 i 11).

Fot. 10. Ruggero walczy z Arabem. Opis pierwszego parlamentu jaki kiedykolwiek zebrał się na Sycylii.

Fot. 11. Jak Roger wyrywał Sycylię z rąk arabskich.

Na kafelkach również sceny z historii Kościoła: jak młody Wit, wtedy jeszcze nie święty, uciekał na białym koniu z rodzinnego domu ze swoją piastunką i jej mężem przed złym ojcem - senatorem Mazary, gdy ten wykrył chrześcijańskie zapędy swej latorośli i nakazał synowi najpierw prośbą potem groźbą wyrzec się swoje wiary przed obliczem namiestnika rzymskiego w służbie krwiożerczego Dioklecjana. Swoją drogą fajny tatusiek.

Znacie Franciszka z Paoli? To lubiany sycylijski święty z zakonu mimitów, co miał dar bilokacji, uzdrawiał, wskrzeszał i inne cuda czynił. W Marsali można obejrzeć scenę jak jegomość płynie przez Cieśninę Mesyńską na swoim płaszczu, by założyć nowy klasztor pustelniczy (fot. 12).

Fot. 12. Migawki z żywotów świętych: Wita i Francisza z Paoli.

1. CERAMIKA: GŁOWY RODEM Z HORRORU „PANI ZABIŁA PANA”

Doniczka na kwiatki w kształcie ludzkiej głowy? Powiecie – niesmaczne! Nie dla wyspiarzy. W ogródku przydomowym, wiszące na murze, przy drzwiach do restauracji. Kobiece lub męskie. O twarzach białych jak śnieg lub czarnych jak smoła. Z kwiatami i owocami ozdabiającymi włosy. Z kolczykami w uszach. W mocnym makijażu. Wąsate lub bez zarostu. W turbanach lub koronach. Choć niewątpliwej urody, wiążą się z dość makabryczną legendą z czasów dominacji arabskiej. W palermitańskiej Kalsie mieszkała piękna i szlachetna dziewczyna, która lubiła zajmować się swoimi kwiatami na balkonie. Pewnego dnia obok jej domu przechodził mauretański kupiec. I jak łatwo się domyślić zakochał się w pannie od pierwszego wejrzenia. Ona odwzajemniła uczucie. Niestety dziewczyna wkrótce odkryła, że kawaler ma już żonę i dzieci w swoim rodzinnym kraju. Co zrobiła? Gdy spał, ucięła mu głowę i… zasadziła w niej bazylię! Jaki z tego morał? Jeśli zakochasz się w sycylijskiej piękności, mniej się na baczności! Gdy złamiesz jej serce, możesz marnie skończyć. A tak na poważnie. Motyw głowy Maura (wł. Testo di Moro, fot. 13) tudzież jego zabójczo pięknej kochanki ewoluował przez wieki, a w formie herbu szlacheckiego dotarł nawet do Polski (herb Mora). Często pozbawione tradycyjnej acz trywialnej funkcji donicy dumnie prezentują się na półkach sklepów z pamiątkami zwłaszcza w prowincjach Palermo i Mesyna. W pracowniach ceramiki wytwarza się głowy „wolnostojące” bez jakiegoś szczególnego zastosowania lub w odmianie superpraktycznej jako np. kieliszki do jajek lub kolczyki. Sława głów z gliny płynie w świat – Dolce&Gabbana często stosuje motywy folkloru sycylijskiego w swych kolekcjach.

Fot. 13. Doniczki-głowy Maura i te całkiem zwyczajne.

MOZIA: 'MANHATTAN' STAROŻYTNOŚCI

noreply@blogger.com (Małgorzata Pakuła) — Sun, 27 Aug 2017 13:00:00 +0000

Gdy z nieporadnością dziecka usiłowałyśmy wytłumaczyć nie znając włoskiego ni w ząb, gdzie chcemy wysiąść, kierowca busika uświadomił nas, że nazwę na bilecie Sycylijczycy wymawiają [Mocja]. Pan nie uprzedził jednak do jak niezwykłej urody miejsca nas wiezie: poraziły nas pastelowe kolory nieba tego dnia, okalających salin wraz ze strzegącymi ich wiatrakami i wód laguny (fot. 1). Już sama podróż łódką na wyspę Mozia jest magicznym doświadczeniem. Jakby wsiąść do wehikułu czasu i przenieść się wiele stuleci wstecz.

Fot. 1. Wiatrak Ettore Infersa i molo na Mozię.

MOZIA - INFORMACJE OGÓLNE

Założona przez Fenicjan Motya leży na 45-hektarowej wysepce na współczesnych mapach zaznaczonej jako Wyspa św. Pantaleona (wł. Isola di San Panteleo) i otoczona jest płytkimi wodami Laguny "Suszarnia" (wł. Laguna Stagnone), w odległości około 1 km od lądu, mniej więcej w połowie drogi między dzisiejszą Marsalą a Trapani (fot. 2).

Fot. 2. Wyspa Mozia widziana z łodzi.

MOZIA - OD STAROŻYTNOŚCI...

Fenicjanie lubili takie miejsca jak to ze względu na strategiczne położenie i bliskość macierzystej Afryki północnej toteż często zakładali kolonie na wyspach Morza Śródziemnego, włączając Sycylię. Motya, powstała około VIII w. p.n.e. i przypuszcza się, że początkowo "mieszkańcy" trudnili się handlem obwoźnym, a ściśle mówiąc opływowym. Mógł tu być tzw. emporion czyli swego rodzaju bazar na otwartym powietrzu, do którego przypływały statki z towarami, nie tylko fenickie. Towary na handel (kość słoniowa, alabaster, tekstylia, metale szlachetne) wyładowywano, dokonywano wymiany (choć możliwe jest, że również płacono pieniędzmi - Fenicjanie w końcu je wynaleźli), po czym zwijano wszystko po jakimś czasie i odpływano. W późniejszym okresie osada nabrała stałego charakteru i wyrosła u szczytu rozwoju na całkiem pokaźne miasto rangą nieustępujące innym koloniom fenickim na Sycylii takim jak Panormus czy Solus. Ze względu na chroniczny brak miejsca (wyspa ma zaledwie 850 m długości i 750 m szerokości) budowano do góry, o czym świadczą znaleziska archeologiczne potwierdzające, że niektóre budynki mogły być wielopiętrowe - takie drapacze chmur starożytności.

MOZIA - SPACEREM PO WYSPIE

Kierując swe kroki z mola w głąb wyspy trudno wyobrazić sobie, że w czasach swej największej prosperity było to ważne centrum komercyjne. Mijając zabudowania Muzeum Whitakera (fot. 3) rozciąga się płaski teren porośnięty makią i aż dziw bierze, że Didor Sycylijski pisał o "wąskich uliczkach z przestronnymi domami o solidnej konstrukcji", gdyż z miasta dosłownie nie pozostało nic oprócz chaotycznie porozrzucanych murków.

Fot. 3.Willa-muzeum Josepha Whitakera.

Dwa największe domostwa na wyspie umownie nazwane domem mozajek (wł. casa dei mosaici) to willa patrycjusza i sąsiednia, prawdopodobnie rzemieślnika (garncarza?). Obie ozdobione były niespotykanymi nigdzie poza Sycylią mozaikami z białych i czarnych kamyków morskich (fot. 4). Przedstawiały postaci mitologiczne oraz motywy zwierzęce (lwa atakującego byka i skrzydlatego gryfona polującego na jelenia). W przypadku obu domów zastosowano podczas budowy technikę opus africanum, w której przestrzeń pomiędzy dużymi pionowo stawianymi blokami kamiennymi wypełniano mniejszymi. Ściany pokrywano zaprawą, a wyższe kondygnacje budowano z wysuszonej gliny, co bardzo obniżało koszty.

Fot. 4. Dom mozajek.

Najprawdopodobniej głównym produktem eksportowym Motyi były tkaniny barwione purpurą, z której Fenicjanie słynęli i której wyrób zmonopolizowali. Sama nazwa Fenicjanie pochodzi z greckiego słowa "phoinix" oznaczającego "purpurę", "szkarłat", a miasto na wysepce u brzegów Sycylii zwano po fenicku Mtw, po grecku Motyaion czyli "wrzeciono". Nie ma dowodów na to czy miała tu miejsce hodowla ślimaków purpurowych służących do wyrobu purpury, ale można przypuszczać, że na terenie zwanym dziś strefą przemysłową (wł. area industriale, fot. 5) mieściły się warsztaty tkackie. Znaleziono tutaj dziesiątki wygładzonych kamieni z wydrążoną w środku dziurką, przez którą przewlekano przędzę. Mogły służyć jako obciążniki sprawiające, że tkany materiał był równomiernie naciągnięty i wystarczająco zbity (fot. 6). W 2006 r. odkryto także resztki krosien tkackich. Funkcjonowały również warsztaty ceramiczne; odkryto otwory w ziemi do wypalania naczyń jak i liczne przykłady samej ceramiki np. amfory, dzbanki, talerze i lampki oliwne (fot. 7). Kwitło także szkutnictwo - kolejny konik starożytnych Fenicjan. Na północno-zachodnim krańcu wysepki znajduje się basen portowy, tzw. cothon, w którym budowano statki bądź dokonywano napraw (fot. 8). Miniaturowy model typowego statku można obejrzeć w muzeum na wyspie (fot. 9), zaś jedyną oryginalną łódź fenicką w Muzeum Baglio Anselmi w pobliskiej Marsali. Najnowsze badania rzymskiego Uniwersytetu La Sapienza przeprowadzone w 2013 roku wykazały, że na środku sztucznego zbiornika mógł stać około 2,5-metrowej wysokości posąg kolosa. Fragment jego stopy na postumencie wyłowiono i wystawiono przy brzegu dla turystów (fot. 10). Pozyskiwano także sól z wody morskiej. Tradycja zachowała się do czasów współczesnych bez znaczących zmian technologicznych.

Fot. 5. Strefa przemysłowa.

Fot. 6. Obciążniki do przędzenia tkanin z purpury.

Fot. 7. Lampki na oliwę.

Fot. 8. Cothon czyli basen portowy.

Fot. 9. Statek fenicki.

Fot. 10. Selfie z kolosem.

Społeczność miasta była otwarta i przejmowała styl życia, narzędzia i estetykę narodów z którymi handlowała. Choć nic nie wskazuje czy w Motyi zamieszkiwali Grecy lub inne narody, znaleziska dowodzą, że Fenicjanie nie opierali się wpływom obcych kultur. Wśród licznych artefaktów można odnaleźć greckie sarkofagi, charakterystyczne czarno-żółte wazy i talerze, egipskie skarabeusze etc.

MOZIA I JEJ MROCZNE TAJEMNICE

Jedną z największych zagadek tego miejsca jest odkrycie około tysiąca urn z prochami oraz fragmentami nadpalonych kości zwierząt ale również dzieci (fot. 11). Rytuał ofiar całopalnych z dzieci w kulturze kartagińsko-fenickiej barwnie opisał Gustaw Flaubert w powieści "Salambo":

„Tymczasem ogień z aloesu, cedru i lauru palił się między nogami kolosa. Jego długie zwinięte skrzydła zanurzały końce w płomieniach (...). Dokoła okrągłej płyty, o którą opierał stopy, dzieci owinięte w czarne zasłony tworzyły nieruchomy krąg i ramiona bożyszcza, nadmiernie długie, opuszczały dłonie aż do nich, jakby chcąc pochwycić ten wieniec (...). Dzieci z wolna wznosiły się w górę, a że dym ulatując tworzył wysokie kłęby, zdawało się z daleka patrzącym, iż nikną w obłoku. Żadne dziecko nie ruszało się. Miały związane ręce i nogi, a ciemna zasłona nie pozwalała im coś widzieć ani nie pozwalała ich rozpoznać. Spiżowe ramiona poruszały się szybciej. Już się nie zatrzymywały. Za każdym razem, gdy kładziono na nich dziecko, kapłani Molocha wyciągali nad nim rękę, by je obarczyć grzechami ludu, wrzeszcząc: „To nie ludzie, lecz woły!” i tłum (...) powtarzał: „Woły! woły!” Dewoci krzyczeli: „Panie! Pożywaj!”, a kapłani Prozerpiny, naginając się ze strachu do potrzeb Kartaginy, mamrotali formułę eleuzyjską: „Spuść deszcz, poródź!” Ofiary, ledwie znalazły się na krawędzi czeluści, znikały jak krople wody na rozpalonej blasze; i biały dym wznosił się na tle jaskrawego szkarła.”

Jednoznacznie nie można stwierdzić czy faktycznie Fenicjanie by zapewnić sobie przychylność bogów (Baal-Hammon, Tanit, Moloch, Astarte) poświęcali własne dzieci. Wśród naukowców dominuje ostatnio pogląd, iż owszem mogły to być dzieci poświęcone bóstwu, ale nie żyjące lecz martwe noworodki lub przedwcześnie zmarłe. Dzięki ofierze wotywnej odradzały się w postaci nowego potomstwa rodziców. Urny z ich prochami zakopywano w ziemi wraz z amuletami, glinianymi figurkami i maskami (fot. 12), a miejsce oznakowywano stelami nagrobnymi (fot. 13). W archeologii obszar, gdzie dokonywano ewentualnych całopaleń lub ofiar z już martwych dzieci oraz chowano urny przyjęło się nazywać tophetem (fot. 14).

Fot. 11. Urna z prochami.

Fot. 12. Najsłynniejsza maska znaleziona na tophecie.

Fot. 13. Stela nagrobna.

Fot. 14. Widok na tophet.

Na wschód od tophetu znajduje się inne miejsce pochówków zwane cmentarzem archaicznym (wł. necropoli arcaica, fot. 15), który na skutek rosnącej populacji miasta musiano rozszerzyć, stąd zmarłych zaczęto grzebać już poza wyspą, za wąską cieśniną, 7 km na północ od Motyi w Birgi. Około roku 397 p.n.e. w obliczu konfliktu zbrojnego z Syrakuzami część cmentarzyska zlikwidowano budując mur obronny. Zachowało się w tym miejscu około 200 grobów.

Fot. 15. Cmentarz archaiczny.

Wyspa była ze wszystkich stron otoczona megalitycznym murem długości około dwóch kilometrów, którego fragmenty dotrwały do dzisiaj wzdłuż brzegów (fot. 16). Strzegło do dwadzieścia strażnic. Były w nim dwie bramy miejskie: brama południowa (wł. Porta Sud) w bezpośrednim sąsiedztwie cothonu oraz brama Północna (wł. Porta Nord), za którą zaczynał się chodnik (obecnie pod wodą widoczny jedynie z powietrza), którym można było wjechać do miasta rydwanem oraz dotrzeć do części cmentarza w Birgi. nie wiadomo czy w starożytności znajdował się poniżej poziomu wody. według jednej teorii zamysł był celowy, by do miasta można było dostać się jedynie rydwanem o wysokich kołach. obecnie nazywa się go podwodną drogą (wł. strada sunaqua).

Fot. 16. Mur obronny.

MOZIA - SCHYŁEK KULTURY FENICKIEJ

Życie fenickich kobiet tkających w ciemną noc przy świetle lampek oliwnych, dzieci biegających po ulicach, i mężczyzn budujących łodzie, by wypłynąć w morze na połów czy handel toczyło się spokojnie przez setki lat, do czasu, gdy tereny zachodniej Sycylii stały się około 415 r. p.n.e. obiektem zainteresowań Ateńczyków. Z pomocą w 409 r. p.n.e. przybyła flota kartagińska pod wodzą króla Hanibala Mago, która ulokowała się w zatoce dookoła wyspy. Druga wyprawa, tym razem Hamilkara w 407 r. p.n.e., doprowadziła, że Motya razem z miastem Panormus stały się miejscem permanentnego stacjonowania statków floty Kartaginy. Gdy tyran Syrakuz, Dionizjusz I, zbudowawszy państwo na wschodzie Sycylii zapragnął wyprzeć Kartagińczyków z ich terytorium, nadeszły ciężkie czasy dla mieszkańców wysepki. W 398 r. p.n.e (397 według innych źródeł) Dionizjusz z 80-tysięczną armią i z 700 statkami wyprawił się na Motyę. Według doniesień kronikarzy, po raz pierwszy w historii w oblężeniu zastosowano katapulty (fot. 17). Przewaga Syrakuzan była duża, sytuacji nie zmieniła nawet organizowana z Kartaginy pomoc Himilkara. W końcu Grekom udało sie w nocy wedrzeć do miasta. Opis historyczny mówi o heroicznych walkach o każdy dom i ulicę. Niestety doszło do okrutnej rzezi ludności wbrew rozkazom Dionizjusza, który nakazał brać jeńców. Mimo, że Hamilkarowi udało sie rok później ze 100-tysięczna armia odbić Motyę, nie podjęto odbudowy. Co gorsza, zniszczone miasto stało się zródłem budulca dla rosnącego w pobliżu Lilybaeum (dzisiaj Marsala).

Fot. 17. Zdobycie Mothyi przez tyrana Syrakuz Dionizjusza I.

Na kilka wieków Motya zniknęła z przekazów historycznych. Wiadomo, że uprawiano na niej ziemię. Istniała też mała wioska rybacka. Są informacje o budowie bizantyjskiej świątyni chrześcijańskiej. W XI w. wprowadzili się na wyspę bazylianie i zbudowali swój klasztor. Z tamtych czasów pochodzi obecna nazwa wyspy - San Pantaleo, chociaż w świadomości współczesnych Sycylijczyków nadal funkcjonuje stara. Ożywienie nastąpiło dopiero w 1888 r., kiedy wyspę zakupił spadkobierca fortuny winiarskiej, na stałe osiadły na Sycylii ornitolog z zachodniego Yorkshire, Joseph Isaac Spandafora Whitaker (fot. 18). By swobodnie oddawać się swojej pasji - archeologii, Whitaker wybudował na wyspie wille w stylu edwardiańskim, w której zamieszkał wraz z żoną Tiną Scala i dwiema córkami. Giuseppe lub Pipowi, jak go swojsko i pieszczotliwie nazywali mieszkańcy okolic, zawdzięczamy uratowanie ogromnej ilości artefaktów, które w bestialski sposób niszczono i grabiono samowolnie w czasach domorosłej archeologii. O pracy, jaką wykonał Whitaker można poczytać w książce, jaką wydał w 1921 roku. Po śmierci Josepha w 1936 roku, wyspę odziedziczyła jego córka Dalia, a po jej śmierci w 1975 roku opiekę wyspie zapewnia Fundacja im. Josepha Whitakera. Urządzono tu klimatyczne mini-muzeum (wł. Museo Whitaker), gdzie w przepięknych zabytkowych gablotach z drewna można podziwiać owoce wykopalisk (fot. 19). Dumą tego miejsca jest marmurowa rzeźba Młodzieńca w tunice (wł. Giovinetto in tunica, fot. 20) wykopana w rejonie "Cappiddazzu" w 1979 roku. Teorii na temat kogo przedstawia jest tyle ilu naukowców: być może jest to fenicki bóg Melkart, grecki efeb czyli młokos po odbyciu obowiązkowej służby wojskowej poprzedzającej nadanie pełnego obywatelstwa, woźnica, który wygrał wyścigi rydwanów, wysoki rangą urzędnik, lokalny arystokrata lub heros. Kogokolwiek wyobraża, robi ogromne wrażenie za sprawą ogromnego kunsztu, z jakim oddano detale ludzkiego ciała, choć młodzianowi brakuje obu ramion, kawałka twarzy i genitaliów. Postać poraża subtelnym erotyzmem - szata jakby przywiera do spoconego ciała. Wystawiony był w domu prywatnym lub na mothyańskiej agorze. Na czas Olimpiady letniej w Londynie w 2012 r. został wypożyczony przez British Museum i zrobił niemałą furorę, jest bowiem rzadkim przykładem pracy ze szkoły Fidiasza i może się równać jedynie z rzeźbami bogów z greckiego Panteonu.

Fot. 18. Popiersie Josepha "Pipa" Whitakera.

Fot. 19. Gabloty w muzeum.

Fot. 20. Młodzieniec w tunice.

MOZIA - ... DO TERAŹNIEJSZOŚCI

Whitakerowie nadal mieszkają na wyspie, przesiadują zazwyczaj na ławeczce w ogrodzie angielskim. Jest tu piesek, maskotka turystów odwiedzający wyspę, mała kapliczka, a nawet gaj oliwny i winnica. Trzeba uczciwie przyznać, że nie znaleziono jeszcze atrakcyjnego sposobu, żeby zaprezentować ogromne bogactwo tego miejsca, a Mozia jest jak studnia bez dna - wiele tu pozostało do odkrycia. Jakość dostępnej informacji pozostawia wiele do życzenia. Tablice poglądowe pochodzą z różnych okresów wykopalisk, są poobdzierane, wyblakłe, nieczytelne, a miejscami w ogóle ich nie ma. Niech to jednak nikogo nie zrazi: jest moc w [Mocji] (gra słów zamierzona) - tu mówi każdy kamień, każda ścieżka, każdy zakurzony eksponat.

WIADOMOŚCI PRAKTYCZNE

Transport do przystani
Autobusem miejskim nr. 4 z dworca autobusowego na Piazza del Poppolo w Marsali. Rozkłady jazdy dostępne pod tym adresem: http://www.comune.marsala.tp.it/flex/cm/pages/ServeBLOB.php/L/IT/IDPagina/16646. Pociągiem na trasie Trapani-Castelvetrano-Trapani do miejscowości Spagnuola (nie wszystkie pociągi), ze stacji piechotą ok. 3 km: www.trenitalia.com

Transport na wyspę

Mola na Mozię są dwa. Z mola przy wiatraku Ettore Infersa (widoczny z daleka) odpływają co 15-30 min. stateczki przewoźnika Mozia Line. Bliższe informacje na stronie: www.mozialine.com. Bilet tam i z powrotem w cenie 5 euro (rok 2014). Firma organizuje również wycieczki łodzią dookoła laguny. Drugie molo, ok. 1 km dalej w stronę Marsali jest historyczne. Operuje tu firma Arini e Pugliese: www.ariniepugliese.com

Wstęp na wyspę kosztuje 9 euro, bilet uprawnia do zwiedzania Museo Whitaker.

Dla miłośników kultury antycznej i archeologów polecam post o Wenus z Erice.

MISTERI DI TRAPANI: 400 LAT TRADYCJI

noreply@blogger.com (Małgorzata Pakuła) — Thu, 24 Aug 2017 05:39:00 +0000

Jest taki dzień w roku, kiedy wąskie uliczki Trápani stają się sceną dla niezwykłego spektaklu: tysiące mieszkańców miasta, przybyszów z innych części wyspy, Włoch i całego świata wylegają na dwór, by stać się jego częścią. Płynący ulicami tłum, poobklejane ludźmi balkony, a nawet dachy - to tylko jeden element święta jakich mało - wielkanocnej procesji misteriów trapańskich (wł. La processione dei misteri di Trapani). Pochód odświętnie przystrojonych rzeźb przedstawiających ostatnie chwile życia Jezusa jest absolutnym ewenementem na skalę wyspy, kraju i Europy: nigdzie indziej nie ma dłuższego i nie trwa tak długo. Tymczasem, gdy opada religijne uniesienie, wierni rozchodzą się do domów, nastaje wiosna i upalne lato, turyście przybywającemu do miasta nie dana jest szansa na jakiekolwiek bliższe zapoznanie się z tym, z czego Trápani słynie na cały świat. W zaciemnionym kościele, stłoczone na małej przestrzeni stoją osławione misteria, a turysta nie ma bladego pojęcia, jak doniosłe znaczenie mają one dla lokalnej społeczności. A szkoda.

HISTORIA MISTERI DI TRAPANI

Tradycję procesji wielkanocnych można wywieść ze średniowiecznego zwyczaju misteriów (od łacińskiego słowa mysterium czyli tajemnica) - z początku ludowych, potem wyłącznie klasztornych, a w końcu widowisk organizowanych w przestrzeni publicznej z udziałem osób świeckich opartych na fragmentach Pisma Świętego, tekstach apokryficznych i żywotach świętych. Szczególnie popularne były misteria bożonarodzeniowe - ich spuścizna są dzisiejsze szopki i jasełka - i wielkanocne, z których pozostał zwyczaj odprawiania w kościele Drogi Krzyżowej i urządzania Grobu Pańskiego. Scenki pasyjne, w swojej pierwotnej formie były przejawem autentycznej religijności. Wraz z narodzinami Renesansu zaczęły przypominać raczej farsy, co spotykało się z dezaprobatą władz kościelnych i świeckich. Ostatecznie ich zakazano. Pod wpływem hiszpańskich casazas obchody Wielkanocy zaczęły na Sycylii przybierać formę procesji sakralnej sztuki figuratywnej (np. w Trápani i Caltanissettcie). Wyjątkiem jest Marsala, gdzie w Via Crucis uczestniczą aktorzy przebrani w stroje z czasów Chrystusa.

Samo słowo "misteri" ma na Sycylii potrójne znaczenie. Oznacza wydarzenia prowadzące do męczeńskiej śmierci Jezusa, ich fizyczne reprezentacje czyli rzeźby jednopostaciowe choć częściej wielopostaciowe tworzące całość kompozycyjną, ale również "zawód", "profesja", "rzemiosło".

Nie jest znana data pierwszej procesji ani ile misteriów brało w niej udział. Historyk Francesco Pugnatore, w swym bardzo szczegółowym magnus opus "Historia Trápani" wydanym w 1594 roku nie wspomina misteriów. Pierwszy zapis pochodzi z zachowanego dokumentu wydanego przez Bractwo Cennej Krwi Chrystusa i Misteriów (łac. Societas Pretiosissimi Sanguinis Christi et Misteriorum). Założono je w Trápani w 1602 roku (inne źródła podają rok 1603). W akcie opatrzonym datą 20 kwietnia 1612 bractwo powierza gildii podróżników opiekę nad grupą Wejście na Kalwarię. Można zatem przyjąć, ze pierwsze misteri di Trapani odbyły się przed rokiem 1612. Bractwo połączyło się z innym funkcjonującym wcześniej - Bractwem Świętego Michała Archanioła. Od tej pory bractwo zlecało lokalnym artystom wykonanie misteriów, następnie powierzało na mocy oficjalnego aktu miejscowym maestranze czyli cechom rzemieślniczym opiekę nad nimi w zamian za obietnicę utrzymania ich i noszenia w corocznej procesji wielkopiątkowej.

TECHNIKA WYKONANIA MISTERI DI TRAPANI

Technikę tworzenia misteriów opracował Giovanni Matera. Drewniane twarze, ręce i nogi postaci osadzano na szkielecie z korka. Przy szatach stosowano typową dla Trápani technikę carcheto: płachty sukna maczano w mieszance gipsu i kleju, a następnie obklejano nimi korkowy szkielet. Elastyczność takiego materiału ułatwiała formowanie załamań i fałd na szatach postaci. Po wyschnięciu figurę malowano. Dodatkowe akcesoria wykonywano ze srebra. Ciekawostka jest fakt, ze hełmy rzymskich żołnierzy przyozdobione są kolorowymi pióropuszami, jakie nosili znienawidzeni hiszpańscy żołnierze podczas okupacji Habsburgów. Postać Żyda ma ponoć twarz adiutanta trápańskiego kata.

Rzeźby przytwierdzane są do tzw. vara czyli drewnianej platformy. Vare dłuta lokalnych artystów to dzieła sztuki same w sobie: często rzeźbiono na nich symbole cechów rzemieślniczych. Ozdabia się je aniołkami, kwiatami, wotami, świętymi obrazkami, świecami, także symbolami cechów w złocie, srebrze lub koralu. Tuż przed samą procesją montuje się lampki, których światło padając na twarze postaci przydaje im dramatyzmu.

Transport misteriów był zawsze problematyczny ze względu na ich ciężar, ale również fakt, ze rzeźby w wielogodzinnym pochodzie musiały co chwila przystawać. Początkowo podtrzymywane były przez mężczyzn na drewnianych żerdziach w kształcie widelców. Ten sposób utrzymał się do dzisiaj w procesji misteriów w Erice - tamte jednak są znacznie lżejsze. Z uwagi na często zdarzające się wypadki dzisiaj vare umocowane są do stabilnego rusztowania. Od lat pięćdziesiątych XX w. rusztowania obija się czarnym suknem (wł. manta) z wyhaftowanymi nazwami cechów. Platforma wyposażona jest wzdłuż dłuższych boków w drewnianą rączkę, która spoczywa na ramionach massari (mężczyzn) zwykle po 5-6 w każdym rogu. Żeby zapewnić lepszą stabilność niosący często zarzucają wolne ramię partnerowi po drugiej stronie.

Historycznym "domem" misteri di Trapani był kościół św. Michała. 6 kwietnia 1943 podczas bombardowania miasta przez Aliantów kościół uległ znacznemu uszkodzeniu, a wraz z nim misteria. Niektóre z nich trzeba było praktycznie tworzyć od nowa, inne miały więcej szczęścia. Wysiłkiem władz miasta i lokalnej społeczności wszystkie odtworzono i przeniesiono do kościoła Świętych Dusz Czyśćcowych. Gdy ten restaurowano, na krótko schronienia misteriom udzielił kościół św. Dominika.

MISTERI DI TRAPANI - OPIS GRUP FIGURATYWNYCH

Każda grupa figuralna ma swoje przypisane miejsce w procesji i nazwę:

Grupa I - Rozłączenie. Dzieło Mario Ciotta. Jezus zostaje oddzielony od Maryi, która domyśla się przeznaczenia Syna. Aktem z 6 kwietnia 1621 roku grupę przyznano kowalom z adnotacją, że żadna inna nie może jej poprzedzać w procesji. Jako, ze zawód kowala wymarł, obecnie pieczę nad nią sprawują jubilerzy, producenci zegarków i właściciele sklepów z pamiątkami.

Rozłączenie.

Grupa II - Obmycie stóp. Obecna rzeźba jest rekonstrukcją autorstwa Giuseppe Cafiero oryginalnego dzieła Mario Ciotta, które uległo zniszczeniu w bombardowaniu Trápani podczas II wojny światowej. Ukazuje Jezusa w roli sługi omywającego stopy apostołom w obecności mężczyzny wlewającego wodę do misy. Przeznaczona rybakom.

Obmycie stóp.

Grupa III - Jezus w Ogrodzie Getsemani. Jezus modli się w ogrójcu w obecności anioła, który podaje mu kielich goryczy. W scenie uczestniczą też Piotr, Jakub i Jan, którzy śpią zmęczeni w pobliżu. Praca Baldassarre Pisciotta powierzona ogrodnikom aktem z 27 kwietnia 1692 roku.

Jezus w ogrodzie Getsemani.

Grupa IV - Pojmanie. Bardzo dramatyczna scena wyznaczająca początek Drogi Krzyżowej. Jezus zostaje pojmany przez strażników wysłanych przez kapłanów i faryzeuszy. Autor pierwotnego dzieła pozostaje nieznany. Wiadomo, że po zniszczeniu rzeźby w bombardowaniu, rekonstrukcję zlecono Vito Lombardo. Oryginalnie grupa należała do kowali, hydraulików i mechaników, obecnie do metalurgów.

Pojmanie.

Grupa V - Upadek przy Cedronie. Grupa szczególna z uwagi na miłość mieszkańców do morza. Ta grupa przygotowywana jest do procesji z wyjątkowym pietyzmem. Oddana w opiekę żeglarzom w dokumencie z 6 kwietnia 1621 roku. Jezus prowadzony przez żołnierzy przed Sanhedryn upada kolo potoku Cedron.

Upadek przy Cedronie.

Grupa VI - Jezus przed Annaszem. Odtworzona po wojennych zniszczeniach przez Domenico Li Muli. Nie wiadomo komu można przypisać autorstwo pierwotnego dzieła. Początkowo troską rzeźbę otaczali kwiaciarze. Ci jednak wycofali się i odtąd zadanie to należy wyłącznie do producentów owoców i warzyw. Grupa przedstawia scenę przesłuchania Jezusa przed obliczem Annasza, zięcia Kajfasza. Strażnik uderza Jezusa w twarz, gdy ten odpowiada drwiąco na pytania Annasza.

Jezus przed Annaszem.

Grupa VII - Zaparcie się Piotra. Autorem jest Baldassarre Pisciotta. 1 grudnia 1661 roku rzeźbę przyznano cechowi golibrodów i fryzjerów. Jezus, skuty łańcuchami jak zwykły przestępca stoi na dziedzińcu Sanhedrynu. Kiedy Piotr wypiera się, że nie zna Jezusa, pieje kogut. Piotr płacze gorzko, gdy uświadamia sobie, że przepowiednia Jezusa się spełniła.

Zaparcie się Piotra.

Grupa VIII - Jezus przed Herodem. Grupą opiekowali się młynarze i handlarze zbożem, ale wraz z powojennym kryzysem gospodarczym, zadanie to przejęli handlarze rybami. Dzieło Baldassarre Pisciotta przedstawia scenę sądu Heroda nad Jezusem, kiedy Jezus odmawia reakcji na oskarżenia, że jest Synem Bożym i nosi na głowie koronę Króla Żydowskiego.

Jezus przed Herodem.

Grupa IX - Biczowanie. Praca nieznanego artysty, dużo natomiast wiadomo o kilku osobach, które podjęły się odnowienia grupy i ozdobienia. Ostatnia taka próba miała miejsce w 1998 roku. Na początku XX w. rzeźbę od producentów cementu przejęli murarze i kamieniarze. Przedstawia scenę biczowania Chrystusa przy krzykach podżegającego tłumu.

Biczowanie.

Grupa X - Ukoronowanie cierniem. Wykonana przez Antonio Nolfo, nadana gildii młynarzy aktem z dnia 8 marca 1632. W obliczu kurczącej się liczby przedstawicieli tego fachu w 1967 roku przekazana piekarzom. Mocno zniszczona w atakach bombowych podczas wojny, rekonstrukcji podjął się Giuseppe Cafiero. Przedstawia moment włożenia na głowę Jezusa korony cierniowej i wsunięcia w dłoń trzciny zamiast berła.

Ukoronowanie cierniem.

Grupa XI - Oto człowiek! Autor nieznany. Przedstawia Jezusa zaprowadzonego przed tłum, który według żydowskiej tradycji ma prawo do uniewinnienia jednego skazańca. Wrzeszczący motłoch wybiera Barabasza, a Poncjusz Piłat umywa ręce nie widząc winy w Chrystusie. O tą rzeźbę troszczą się producenci i sprzedawcy butów, także szewcy.

Oto człowiek!

Grupa XII - Skazanie. Ukazany jest moment oddania Jezusa oprawcom, którzy zawiodą go na śmierć. Od 27 lutego 1782 roku o grupę wykonaną przez Domenico Nolfo troszczą się rzeźnicy i handlarze zbożem.

Skazanie.

Grupa XIII - Wejście na Kalwarię. Autor nieznany. Początkowo w posiadaniu winiarzy i bednarzy, przekazana w 1772 roku społeczności miasta zgodnie z cytatem biblijnym „a szło za nim mnóstwo ludu, także kobiet, które zawodziły i płakały nad Nim” (Łk 23, 27). Scena jest bardzo przejmująca. Niosący tą grupę cierpią od ciężaru figur jak Jezusa przygniatał krzyż.

Wejście na Kalwarię.

Grupa XIV - Odarcie z szat. Ukazany jest moment zaraz po wejściu na Kalwarię, kiedy rzymscy żołnierze zdzierają szaty z Jezusa. Pracę Domenico Nolfo powierzono z początku zieleniarzom, potem producentom ubrań i wyrobów włókienniczych.

Odarcie z szat

Grupa XV - Podniesienie krzyża. Praca Domenico Nolfo oddana 23 lutego 1620 roku cechowi stolarzy ukazuje Jezusa przybijanego do krzyża, podczas gdy żołnierze podnoszą krzyż ciągnąc za liny. Obecnie rzeźbą opiekują się włókiennicy.

Podniesienie krzyża.

Grupa XVI - Przebicie boku. Aktem z dnia 27 kwietnia 1620 roku oddana w opiekę producentom lin i juty. Jako, ze profesja wymarła, rzeźby strzegą malarze i dekoratorzy. Rekonstrukcji oryginalnego dzieła Domenico Nolfo dokonał Giuseppe Cafiero. Odnowione zostały również wszystkie srebrne elementy rzeźb. Przedstawiony jest moment przebicia boku Jezusa włócznią. Pod krzyżem stoi Maryja, Jan i Maria Magdalena.

Przebicie boku.

Grupa XVII - Zdjęcie z krzyża. Twórcą tej grupy był Antonio Nolfo, rekonstrukcji dokonali A. Fodale i L. Messina. Dnia 3 kwietnia 1619 roku oddano ją w opiekę krawcom, potem dodatkowo tapicerom. W 2004 roku przywrócono postaciom oryginalne kolory. Pokazana jest scena zdjęcia Jezusa z krzyża. Maryja i Maria Magdalena pogrążone są w smutku.

Zdjęcie z krzyża.

Grupa XVIII - Złożenie do grobu. Praca Giacomo Tartaglia rekonstruowana przez Giuseppe Cafiero. 20 lutego 1790 roku przekazana poławiaczom korala. Na skutek kryzysu w branży obecnie w rękach pracowników trápańskich salin. Józef z Arytmatei, Nikodem i Jan przenoszą martwe ciało Jezusa do grobu. Towarzyszy im Maria Magdalena.

Złożenie do grobu.

Grupa XIX - Jezus w grobie. Autor nieznany. Początkowo należała do Bractwa św. Michała Archanioła, potem przekazano ją wytwórcom makaronów. Jezus leży w przeszklonej trumnie.

Jezus w grobie.

Grupa XX - Matka Boska Boleściwa. Autorem postaci Maryi jest Giuseppe Milanti. Figura przykryta jest haftowanym baldachimem umocowanym na czterech prętach i zawsze niesiona jest jako ostatnia. W dawnych czasach pieczę nad figurą roztaczali stangreci i lokaje - obecnie kelnerzy, barmani i cukiernicy.

Matka Boska Boleściwa.

W procesji misteri di Trapani uczestniczą również dwa obrazy Matki Boskiej: Madonna della Pieta' dei Massari, patronka "tragarzy" i Pieta' del Popolo.

Madonna della Pieta' dei Massari.

Pieta' del Popolo.

PROCESJA MISTERI DI TRAPANI

Wielkopiątkowe uroczystości poprzedza długi okres przygotowań. Co roku projektowana jest nowa trasa przejścia procesji, która po akceptacji władz miejskich podawana jest do publicznej wiadomości. Przez cały rok zbierane są fundusze na stroje dla massari, kwiaty i wszelkie ornamenty. Przed Wielkim Piątkiem następuje staranne ozdabianie postaci figuratywnych i platform.

Procesja mająca miejsce nieprzerwanie od 400 lat wyrusza w Wielki Piątek o godzinie 14. Sygnałem do rozpoczęcia jest kołatanie do drzwi kościoła Dusz Czyśćcowych, w którym oczekują misteria i massari. Niezwykły jest sposób, w jaki rzeźby opuszczają kościół: chwila przejścia przez próg jest przedłużana w nieskończoność. Wszystko dzięki annaccata – specjalnemu krokowi polegającemu na ruchu do przodu, po czym następuje cofnięcie. Dodatkowym elementem tego przedziwnego „tańca” jest płynne, miarowe kołysanie rzeźbami na boki. Misteria idą w odległości do kilkuset metrów od siebie. Każdą poprzedza własna orkiestra, niosący flagi, pan z kołatką dający znać kiedy zatrzymać się i ruszać z miejsca, kobiety z kwiatami, młodzież ze świecami, dzieci w strojach aniołków, płaczki - zaangażowany jest niemal każdy od dziecka do starca.

INFORMACJE PRAKTYCZNE

Misteri di Trapani można zobaczyć w Kościele Dusz Czyśćcowych przy Via S. Francesco 33. W sezonie bywa przy wejściu pobierana symboliczna opłata w wysokości 1 euro. Dostaje się broszurę pokazującą umieszczenie misteriów w kościele wraz z krótkim opisem każdej.

Kościół Najświętszych Dusz Czyśćcowych.

Tworząc ten tekst wykorzystałam informacje z:

- "Tourist Guide to services in the Province of Trapani", wyd. First Web 2013
- broszurki 'Misteri di Trapani', jaką dostałam płacąc za bilet wstępu

GROTTA MANGIAPANE: CUD NATURY I KULTURY

noreply@blogger.com (Małgorzata Pakuła) — Wed, 23 Aug 2017 05:38:00 +0000

Na próżno szukać chociaż wzmianki o niej w większości przewodników o Sycylii. Oddała prym lazurowym grottom Wyspy Marettimo i słynnej Grocie Genovese na wyspie Levanzo. Grota Mangiapane (wł. Grotta Mangiapane) zwana też Grotą Scurati leży na uboczu, nie po drodze do największych atrakcji prowincji Trapani. Dotarcie do niej środkami transportu publicznego do najłatwiejszych nie należy, co bardzo ogranicza jej potencjał turystyczny. Warto jednak odwiedzić ten zakątek, gdyż jest to unikalny na skalę światową przykład połączenia natury i kultury: w naturalnej grocie wyrzeźbionej przez siły wiatru i wody można odnaleźć zarówno prehistorię, jak i... XIX-wieczną architekturę wiejską.

Fot. 1. Grotta Mangiapane.

GROTTA MANGIAPANE I JEJ HISTORIA

Grotta Mangiapane (fot. 1) jest jedną z licznych w okolicy. Znajduje się w miejscowości Scurati na terenie gminy Custonaci na wysokości 60 m. n.p.m. Robi ogromne wrażenie za sprawą położenia w masywie objętej rezerwatem majestatycznej Góry Cofano (wł. Monte Cofano) oraz swymi rozmiarami: ma bowiem aż 84 m wysokości, 13 m szerokości i 60 m głębokości. Jest istnym cudem przyrody uformowanym na skutek zjawisk krasowych, ale i erozyjnej działalności Morza Śródziemnego.

Grotta Mangiapane była obiektem zainteresowań naukowców. w 1870 roku badania prowadził tutaj Marchese Guido Dalla Rosa, profesor Uniwersytetu w Parmie, a w 1925 Raymond Vaufrey, dyrektor Muzeum Ludzkiej Paleontologii Uniwersytetu Paryskiego, pisząc w swoich pracach o grocie jako "urzędzie prehistorii". odkrył bowiem liczne narzędzia z krzemienia, malunki naścienne, kamienne przedmioty oraz kości i zeby zwierząt z okresu górnego paleolitu. Większość przechowywana jest obecnie w Muzeum etnoatropologicznym w Paryżu i muzeum im. Agostino Pepoli w Trapani.

Fot. 2. Brukowana uliczka.

Niezwykła uroda tej małej wioseczki inspirowała pisarzy i podróżników przełomu XIX i XX w. Mało kto wie, że angielski pisarz Samuel Butler podczas swojej pierwszej podroży po okolicach Trapani w 1892 roku odwiedził grotę i jak pisał później spotkał się z gościnnym przyjęciem gospodarzy. Co więcej, twórca "Autorki Odysei" teoretyzował – zapewne pod wpływem upajających krajobrazów -że autorem wielkiej starożytnej epopei nie był Homer, lecz Sycylijka, a wersety jej poematu odbijają piękno wybrzeży Sycylii okolic Trapani. Około 1940 roku zajrzał tu również Łotysz Kurt Von Adersen, wspominając ją jako „miejsce, unikalne dla świata, gdzie prehistoria zlała się z realiami XX wieku, dając doskonały przykład ciągłości historycznej”. Historia groty ma także akcent polski. Leonard Kociemski w swojej książce „Zibaldone Siciliano” opisał z fotograficzną precyzją moment swojego przybycia do groty.

GROTTA MANGIAPANE - NOWE OBLICZE

W latach 1974-1981 miała miejsce seria objawień maryjnych w Sanktuarium Matki Boskiej w sąsiednim Custonaci i na fali rosnącego kultu zaczęto poszukiwać miejsca, w którym można by rozwijać tradycje religijne, ale także wskrzesić ducha kultury pasterskiej. Takim sposobem w 1983 roku Grotta Mangiapane po raz pierwszy stała się scenerią do odegrania „żywej szopki” (wł. presepe vivente, fot. 3). Społeczność lokalna bardzo zaangażowała się w poszukiwanie oryginalnych odświętnych strojów pasterskich tzw. „visconti” z fioletowego i bardzo wytrzymałego sztruksu, a także wszelkich narzędzi, jakich używali przodkowie. Ogromny sukces tej "produkcji scenicznej" w nastrojowym wnętrzu oświetlonej sztucznie groty, spowodował, że bożonarodzeniową szopkę z Dzieciątkiem Jezus, Maryją, Józefem, pasterzami i stadem zwierząt zaczęto odtąd organizować corocznie. Doprowadziło to do zawiązania się, 10 listopada 1990 roku Związku Kulturalnego „Żywego Muzeum w Custonaci” (wł. Associazione Culturale „Museo Vivente di Custonaci”), instytucji, której celem stało się nie tylko dalsze organizowanie jasełek w grocie, ale przede wszystkim ratowanie wioski pasterskiej i reaktywowanie tradycyjnych miejscowych rzemiosł. Jednym z pierwszych ruchów Związku było wejście we współpracę z Departamentem Dziedzictwa Kulturowego w Trapani, ażeby ten wprowadził kontrolę i restrykcje budowlane na terenie groty i bezpośredniego sąsiedztwa. Zaczął się proces renowacji zabudowań od wewnątrz, osuszanie ścian zewnętrznych i remont brukowanej uliczki.

Fot. 3. Żywa szopka (foto: http://www.ioamolasicilia.com)

Za sprawą grupy ponad 100 osób, w większości miejscowych rzemieślników, „Żywe Muzeum” w Grocie Mangiapane ma dziś formę pokaźnych rozmiarów skansenu, w którym każdy centymetr wolnej przestrzeni wykorzystany jest na prezentację warsztatu pracy oraz typowych narzędzi używanych w zawodach wymarłych lub wymierających, zarówno typowych dla zachodniej Sycylii jak i spotykanych na całej wyspie.

GROTTA MANGIAPANE - SKANSEN RZEMIOSŁ

„Agawiarz” (syc. U' zabbarinaru) zbierał liście agawy po sycylijsku zwanej „zababra”, nożem usuwał korę, a następnie za pomocą drewnianego młotka ostukiwał, ażeby oddzielić od siebie włókna (fot. 4). Potem suszył je na słońcu i sprzedawał wytwórcy lin lub koszyków (fot. 5).

Fot. 4. Schnące liście agawy i wypleciona z nich lina (foto Gosia W.).

Fot. 5. Produkty wytwarzane z włókien agawy.

Koszyki (syc. cartedii) pleciono także z rosnącej pospolicie trawy Ampelodesmos (łac. Ampelodemos mauritanicus, syc. „ddisa”) i gałązek drzewa oliwnego. Wśród zawodów związanych z plecionkarstwem był u' zimminaru czyli „wyplatacz koszy z liści karłatki niskiej” (łac. Palma nana), gatunku niskiej palmy, która licznie występuje na obszarze pobliskiego Rezerwatu Monte Cofano i Lo Zingaro (fot. 6).

Fot. 6. U' zimminaru.

Ponieważ wśród sycylijskich pasterzy rzadko kogo stać było na częste kupowanie nowych butów, powszechny był zawód szewca (syc. U' scarparu). Starym butom dawano nowe podeszwy, przyklejając je, przybijając gwoździami, ale często też przymocowywano wzdłuż krawędzi za pomocą umoczonego w wosku sznurka (fot. 7).

Fot. 7. Szewc.

Jednym z najbardziej intratnych zajęć, zwłaszcza w obliczu rozwijającego się na terenie prowincji Trapani od XIX w. biznesu winiarskiego była produkcja beczek. Od bednarza (syc. U' uttaru) zależał w dużym stopniu sukces wina, od doboru drewna na beczki (dąb, orzech) zależało bowiem czy wino dobrze się przechowa (fot. 8).

W skansenie można tez odnaleźć warsztat kowala (syc. U' firraru, fot. 9). W warsztacie pracowało zazwyczaj kilku czeladników, którzy pomagali mistrzowi (syc. mastro) i których zadaniem było dopilnowanie, by ogień nie wygasł. Ognisko kowalskie podsycane było dmuchawami lub przez kręcenie specjalnym pokrętłem zawsze w tym samą stronę. Po rozgrzaniu żelaza kowal za pomocą młota i kowadła wytwarzał rożne przedmioty i narzędzia użytkowe (fot. 10).

Fot. 8. Bednarz.

Fot. 9. Warsztat kowala.

Fot. 10. Narzędzia wytwarzane przez kowala.

Jedno pomieszczenie poświecono garncarstwu (fot. 11). U' stazzunaru oprócz garnków wytwarzał słoje (syc. giarre), ceramiczne odpływy dachowe (syc. cannalate) oraz płytki (syc. ciaramiri). Można zobaczyć wielką mieszarkę do gliny, do której zaprzęgano osła. Chodząc ugniatał glinę (fot. 12), a w międzyczasie dodawano słomę i gruboziarnista sól. Wytworzone produkty wystawiano na słońce do wysuszenia, a następnie wypalano w piecu.

Fot. 11. Warsztat garncarski.

Fot. 12. Maszyna do zagniatania gliny.

Inne zawody zaprezentowane w skansenie to: budowa słynnych dwukołowych wozów sycylijskich (syc. u carraduri lub carritteri, fot. 13) i ich późniejsze zdobienie kolorowymi scenkami historyczno-folklorystycznymi (fot. 14) oraz lalkarstwo (syc. U' puparu, fot. 15). Tradycje wytwarzania marionetek nadal żywe są na wschodzie i północy Sycylii, gdzie kilka rodzin do dzisiaj zajmuje się prowadzeniem tzw. teatrów lalek (wł. opera dei puppi).

Fot. 13. Carretto siciliano.

Fot. 14. Zdobienie wozów.

Fot. 15. Puppi czyli sycylijskie lalki.

Odtworzono też istniejące zapewne za czasów rodziny Mangiapane gospodarstwo hodowlane (syc. masseria). Jest tu konik, osiołek (fot. 16), hodowane są kury, koguty, kaczki i stadko kóz (fot. 17). Jest nawet dumnie przechadzający się paw, który wyraźnie daje znać turystom, kto jest panem tego miejsca (fot. 18). W jednym pomieszczaniu utworzono królestwo gospodyni domu (syc. A' massaia, fot. 19), która wypiekała chleb, wytwarzała makaron i „strattu” czyli suszony na słońcu sos pomidorowy.

Fot. 16. W zagrodzie jest osiołek.

Fot. 17. Koza (foto: Gosia W.)

Fot. 18. Paw indyjski.

Fot. 19. Masseria.

Godny uwagi jest zrekonstruowany salon golibrody, sypialnia, kuchnia i pomieszczenie mieszkalne, gdzie wystawione są krosna tkackie (fot. 20, 21, 22, 23).

Fot. 20. Salon golibrody.

Fot. 21. Sypialnia właścicieli.

Fot. 22. Kuchnia.

Fot. 23. Warsztat tkacki.

W grocie organizowane są dla dzieci szkolnych plenerowe lekcje historii z udziałem rzemieślników prezentujących swe umiejętności w oryginalnych wnętrzach. Gmina Custonaci organizuje też okazjonalnie ogólnodostępne imprezy folklorystyczne z jadłem, tańcami, śpiewaniem i oczywiście pokazami dawnych rzemiosł.

Jeżeli jesteście zmęczeni zwiedzaniem, a na plaże już nie możecie patrzeć, serdecznie polecam odwiedzenia tego miejsce, choćby w ramach odpoczynku podczas eksploracji Rezerwatu Monte Cofano.

JAK DOJECHAĆ I INNE INFORMACJE

W okolice grotta Mangiapane dojeżdżają autobusy AST jadące trasą Trapani-Custonaci-Trapani oraz Trapani-San Vito Lo Capo-Trapani. Niestety poza sezonem połączeń jest mało, a godziny niefortunne. Jadąc z Trapani do Custonaci należy wysiąść już za ścisłym centrum Custonaci (łatwo się zorientować po pięknej marmurowej katedrze) na rondzie w Scurati. W wyszukiwarce AST przystanek zaznaczony jest jako SCURATI-BIV i nie ma go fizycznie, tudzież żadnego rozkładu jazdy. Autobusy Trapani-San Vito Lo Capo-Trapani zatrzymują się na oznaczonym przystanku koło stacji benzynowej w pobliżu baru Odisea (jakieś 500m od wspomnianego ronda) w skupisku budynków na mapie Google zaznaczonych jako Baglio Mogli Belle. Według internetowego searcha połączeń AST przystanek nazywa się po prostu SCURATI. Istnieje chaos nazewniczy jeśli chodzi o zakup biletów w Trapani. Omawiane okolice funkcjonują pod różnymi nazwami: Scurati, Baglio Mogli Belle, Cornino, ale też po prostu Custonaci, które jest rozległe i którego Scurati jest częścią (wł. frazione). Stąd w razie problemów z kupnem biletu lub gdy kierowca stwierdzi, że np. do Scurati nie jedzie (sic!) wymieniać wszystkie nazwy. Z obu przystanków do Grotta Mangiapane jest około 1,5-2 km. Są drogowskazy.

Fot. 24. Mapa Scurati z zaznaczonymi przystankami i punktem informacji turystycznej.

Przy rondzie w Scurati na Via Cornino 1, znajduje się biuro informacji turystycznej gminy Custonaci, gdzie można zaczerpnąć dokładnych wiadomości, zaopatrzyć się m.in. w darmowe wydawnictwa o Grotta Mangiapane, mapę Rezerwatu Monte Cofano oraz przepisy kulinarne. Można również obejrzeć prezentację regionalnych produktów, suwenirów i rękodzieła (niestety biuro nie prowadzi sprzedaży).

Adres: Via Scurati, 91015 Custonaci TP, Włochy.

Wstęp: 3 euro.

Godziny otwarcia: zmienne. Poza sezonem (połowa maja) czynna 10-18 (info z 2016). Najlepiej przed przyjazdem kontaktować się mailowo: ufficioturistico@comunecustonaci.it, telefonicznie +39 366 662 9966 lub na Facebooku z panem Nicolo' Reina (pracownik biura): https://www.facebook.com/Citt%C3%A0-di-Custonaci-Ufficio-Turistico-258197237902795/

Bibliografia:
"Grotta Mangiapane - ll Museo Vivente", wyd. Provincia di Trapani

MONTE COFANO: NA SZLAKU

noreply@blogger.com (Małgorzata Pakuła) — Tue, 22 Aug 2017 07:05:00 +0000

Dla wspinaczy i alpinistów, zoologów i botaników, plażowiczów, piechurów i rowerzystów… jednym słowem wszelkiej maści turystów lubiących piękne krajobrazy, szerokie przestrzenie, puste plaże, ciepłe morze i trochę silnych emocji nie ma lepszego pomysłu na dzień pełen atrakcji niż Rezerwat Monte Cofano (wł. Riserva Naturale Orientata Monte Cofano). Na trasie od kapliczek po wieże obronne, od jaskiń po pionowe ściany skalne, od kamieniołomów po tuńczykarnię, a wszystko w otoczeniu bujnej śródziemnomorskiej makii na tle turkusowej wody i nieba.

W poście:

*informacje ogólne o rezerwacie, geologii, florze i faunie

*opcje dojazdu autobusem i samochodem z San Vito Lo Capo i Trapani

*co warto zobaczyć w okolicach rezerwatu

*szczegółowy opis 4 szlaków wraz z 2 mapkami

Położona na zachód od słynnego Rezerwatu „Lo Zingaro” góra w kształcie zarzuconego na głowę kaptura (stąd jej nazwa) - Monte Cofano to wyniosły dosłownie i przenośnie monolit o wysokości 659 m. Masyw wraz z przyległymi terenami został 25 lipca 1997 roku objęty ochroną prawną, by zachować geomorfologiczne i florystyczne zalety tego obszaru. Rezerwat Monte Cofano o powierzchni 538 hektarów obejmujący wapienny cypel pomiędzy Zatoką Cofano a Zatoką Bonagia łączy ciekawe formy geologiczne, atrakcyjne położenie geograficzne i unikalną florę (fot. 1 i 2).

Fot. 1. Sylwetka Monte Cofano.

Fot. 2. Logo Rezerwatu Monte Cofano

MONTE COFANO: GEOLOGIA

Nieprzeciętny urok „Kaptura” zawdzięczamy geologicznej historii. W triasie podwodne depozyty wapienne uległy wypiętrzeniu. Następnie na skutek naprzemiennych okresów ciepłych i zimnych w jurze, a także działalności morza, w wapiennych skałach powstały leje krasowe, jeziora wytopiskowe, a głębiej, jaskinie i jary (np. Otchłań Czyśćcowa, Grota Mangiapane). W rezultacie powstały zapierające dech w piersiach, ale budzące respekt ostre skały dolomitowe zmieniające swój kolor pod wypływem warunków pogodowych.

FLORA MONTE COFANO

Oprócz skalistego wybrzeża, klifów i kamienistych zatoczek można tu podziwiać przykłady rożnych formacji roślinnych, jak i gatunków rzadkich i endemicznych. Na nieszczęście w skutek obecności człowieka i licznych pożarów oryginalna roślinność została zmieniona. Wtórnie rozwinęła się makia – tylko na dużej wysokości zachowały się fragmenty lasu dębowego. Niech to jednak nie odstrasza turystę – występuje tu ponad 300 gatunków. Dominuje typowy dla Sycylii garig (złożony z zimozielonych krzewów liściastych i niskich drzew) z przewagą palmy karłatki niskiej (łac. Chamaerops humilis L., fot. 3). Pospolicie występuje tu agawa (łac., fot. 4), opuncja figowa (łac. Opuntia ficus-indica, fot. 5) i wilczomlecz drzewiasty (łac. Euphorbia dendroides). Tereny u podnóża góry porasta roślinność trawiasta (fot. 6). Inne rośliny występujące tutaj to: asteriscus nadmorski (łac. Asteriscus maritimum, fot. 7), lepnica sedoides (łac. Silene sedoides), pistacja kleista (łac. Pistacia lentiscus), ożanka właściwa (łac. Eucriumm chamaedris) i skolymus plamisty (łac. Scolymus maculatus L., fot. 8). Do gatunków endemicznych zalicza się: zatrwian Boccone (łac. Limonium bocconei, fot. 9), jastrzębiec z Cofano (łac. Hieracium cophanense), wrzosiec sycylijski (łac. Erica sicula), kocanka skalista (łac. Helichrysum rupestre) oraz Brassica drepanensis. Licznie reprezentowane są gatunki z rodzaju dwulistników i storczyków (fot. 10), w tym endemiczny storczyk księcia E. Branciforte (łac. Orchis brancifortii Bivona) i dwulistnik pszczeli (łac. Ophrys apifera). W wyższych partiach można spotkać zarośla z resztkami pierwotnego lasu, w którym rósł dąb ostrolistny (łac. Quercus ilex), dzika oliwka europejska (łac. Olea europea var. oleaster) i pistacja terpentynowa (łac. Pistacia terebinthus).

Fot. 3. Garig z przewagą palmy karłatki

Fot. 4. Agawy.

Fot. 5. Opuncja figowa.

Fot. 6. Roślinność trawiasta i "Ściana, która nigdy nie śpi".

Fot. 7. Astericus nadmorski (foto: Gosia W.).

Fot. 8. Scolymus planisty (foto: Gosia W.).

Fot. 9. Zatrwian Baccone.

Fot. 10. "Sycylijska orchidea" czyli kwitnący kapar.

FAUNA MONTE COFANO

Monte Cofano jest przede wszystkim miejscem gniazdowania ponad 50 gatunków ptaków. Najrzadsze z nich to: orzełek Bonellego (łac. Hieraaetus fasciatus), sokół wędrowny (łac. Falco peregrinus), sycylijska góropatwa skalna (łac. Alectoris graeca whitakeri), dzierzba rudogłowa (łac. Lanius senator), pokrzewka okularowa (łac. Sylvia conspicillata). Występuje też kruk zwyczajny, (łac. Corvus corax), płomykówka zwyczajna (łac. Tyto alba), puszczyk zwyczajny (łac. Strix aluco), błotniak zbożowy (łac. Circus cyaneus) i trzmielojad zwyczajny (łac. Pernis apivorus). Na klifach i urwiskach wypatrzeć można kormorany, głuptaki, zimorodki i kilka gatunków ptaków wędrownych. Z ssaków wymienić należy jeżozwierza, łasicę, zająca szaraka, lisa i karczownika ziemnowodnego (gatunek gryzonia z rodziny chomikowatych).

DOJAZD I OKOLICE REZERWATU MONTE COFANO

Do rezerwatu, choć nie w bezpośrednie pobliże, możliwy jest dojazd transportem publicznym. Autobusy Azienda Siciliani Transporti na trasie Trapani-Custonaci kończą bieg w miejscowości Scurati (dzielnica gminnego miasta Custonaci) przy małym rondzie. W wyszukiwarce AST przystanek nazywa się Scurati-BIV (od bivio - skrzyżowanie, odgałęzienie). Stąd tylko około 2-3 km do zachodniego wejścia do rezerwatu. We wspomnianym Scurati na Via Baglio Mogli Belle przy stacji benzynowej znajduje się inny przystanek (w searchu przewoźnika po prostu Scurati), gdzie zatrzymują się niektóre autobusy AST relacji Trapani - San Vito Lo Capo. Uwaga! Nie wszystkie kursy przejeżdżają przez Scurati, wybierać kursy przez Pizzolungo i Bonagia. Pozostałe (przez Torrebianca, Valderice, Crocevie) zatrzymują się przy katedrze w Custonaci skąd jest dłuższy spacer do rezerwatu. Mapki z zaznaczonymi przystankami na końcu posta. Dla korzystających z opcji autobusowej od strony Trapani, zanim dotrzemy do rezerwatu warto odwiedzić tutejszy punkt informacji turystycznej w Scurati przy Via Cornino 1 i poprosić o darmową mapkę rezerwatu. Nawiasem mówiąc informacja turystyczna gminy Custonaci zdobyła tytuł najlepszej we Włoszech. Po drodze warto zwrócić uwagę na ciągnące się przez kilkaset metrów kamieniołomy marmuru (wł. cave di marmo, fot. 11), jedne z największych w Europie. Zachęcam zajrzeć do małego skansenu etnograficznego znajdującego się w jaskini krasowej zwanej Grotą Mangiapane (wł. Grotta Mangiapane, fot. 12). Warto przy tej okazji wspomnieć, że liczne jaskinie Scurati, prócz oczywistej wartości geologicznej i estetycznej, w swojej historii pełniły funkcje schronienia dla pustelników i wysiedleńców, a także czysto praktyczną – do dziś trzyma się w nich narzędzia gospodarcze i zwierzęta. Przy Localita Scurati po prawej stronie idąc w stronę Cornino znajduje się ponoć najlepsza na Sycylii ściana do wspinaczki zwana „Ścianą, która nigdy nie śpi” (ang. "Never Sleeping Wall", fot. 6). W 2008 roku dostosowana do wspinaczki przez grupę włoskich i czeskich wspinaczy. Wykorzystywana jest często podczas San Vito Climbing Festival.

Jeśli dojeżdżamy do rezerwatu z San Vito Lo Capo autobusy AST, jadące do Trapani zatrzymują się na kilku przystankach w miejscowościach Macari i Castelluzzo. Tym, którym niestraszny dłuższy spacer, proponuję wysiąść tam, gdzie droga SP16 krzyżuje się z Via Calazza w Castelluzo, na przystanku za małym rondem. Następnie można cofnąć się kilka kroków i idąc wzdłuż Via Calazza praktycznie dojść do samego morza, potem skręcić w lewo w nieasfaltową drogę. Za ok. 3 km będzie wschodnie wejście do rezerwatu. Dla posiadających transport własny – dojazd od strony wioski Cornino (fot. 13). Przy Cala Boguto można śmiało zostawić samochód na bezpłatnym parkingu. W sezonie bywa tu tłoczno. Cornino ma ładną plażę z łagodnym zejściem do wody – cel weekendowych wypadów mieszkańców Trapani i okolic. Na okres lata montowane są drewniane platformy. Działa bar. Od strony Castelluzo parkować można przy Spiaggia Agliareddi. Istnieje możliwość zostawienia samochodu na parkingu nieopodal Baglio Cofano od strony południowej. To rozwiązanie jest dogodne dla śmiałków, których głównym celem jest zdobycie szczytu „Kaptura”.

Fot. 11. Kamieniołomy marmuru.

Fot. 12. Skansen etnograficzny w Grocie Mangiapane.

Fot. 13. Wioska Cornino.

SZLAKI MONTE COFANO

Ciało administrujące, Regionalny Zarząd Lasów, wykorzystując istniejące drogi i ścieżki wytyczył trzy oznakowane szlaki do użytku. Rezerwat, jak na sycylijskie i włoskie standardy, jest dość przyjazny turystom, z wyjątkiem dwóch odcinków, gdzie znakowania są kiepskie. Dysonując pół lub całym dniem można zorganizować wycieczkę pieszą z przystankami na morskie kąpiele.

Ścieżka Przybrzeżna (wł. Sentiero del Mare)

Najpopularniejsza i najlżejsza jest tzw. Ścieżka Przybrzeżna łącząca zachodnie i wschodnie wejścia na teren rezerwatu o łącznej długości 5,4 km. Biegnie wybrzeżem u podnóża i okala Monte Cofano od wschodu, północy i zachodu. Na mapie dostępnej w informacji turystycznej oznaczona jest kolorem niebieskim, w rzeczywistości czerwone oznakowania na drewnianych tabliczkach z realistycznymi czasami przejść.

Rozpoczyna się przy parkingu w Cornino niezwykle cenną przyrodniczo Plażą Boguto (syc. Cala Bukuto, fot. 14, map. 1). Pod wodą znajduje się kompleks rafy koralowej utworzony z wapiennych szkielecików ślimaka morskiego zwanego robacznikiem, który wraz z innymi organizmami szkieletowymi utworzył ten ekosystem. Na funkcjonowanie rafy, wymagającej odpowiedniego zasolenia wpływa fakt, iż jest tu kilka podwodnych źródeł słodkiej wody, która mieszając się ze słoną wodą morską, stwarza idealne warunki dla rozwoju rafy (fot. 15).

Fot. 14. Plaża Bukuto.

Fot. 15. Rafa koralowa.

Z plażą Boguto związana jest legenda o francuskim statku, który podczas sztormu zmuszony był do wylądowania w tym miejscu, by uniknąć rozbicia o skały i uchronić cenny ładunek – wizerunek Matki Boskiej. Wydarzenie to reaktywowane jest corocznie w ostatni poniedziałek sierpnia w barwnym wydarzeniu mającym miejsce podczas obchodów święta Madonny z Custonaci (wł. festa della Madonna di Custonaci). Kopia obrazu Maryi jest wieziona do brzegu w uroczystej procesji oświetlonych pochodniami łodzi, następnie wynoszona na ląd i przy huku fajerwerków niesiona w pochodzie do Katedry w Custonaci (fot. 16 i 17). Ciekawostka – w wodach Zatoki Cornino na głębokości 13 metrów w miejscu oznaczonym czerwoną boją zatopiona jest 5-metrowej wielkości i ważąca 11 ton figura Gwiazdy Morza (wł. Stella Maris, fot. 18). Wykonany przez miejscowego rzeźbiarza Giuseppe Corte marmurowy posąg Maryi i Jezusa imitujący czczony obraz został poświęcony przez biskupa Trapani i umieszczony pod wodą 20 lipca 2012. Inicjatywa lokalnych firm i instytucji publicznych miała na uwadze uhonorowanie ofiar morza. Tablica u podstawy mówi: „...alle donne, alle mamme, e ai loro cari che, in mare, hanno perso la vita in cerca della libertà”.

Fot. 16. Procesja łodzi z obrazem Madonny z Custonaci (foto: Rosario Cusenza@www.siciliafan.it)

Fot. 17. Wyniesienie obrazu na ląd (foto: www.trapaninostra.it)

Fot. 18. Gwiazda Morza (foto: trapaninostra.it)

Szlak, szeroki i utwardzony o małych różnicach wysokości po około 45 min. zaprowadzi nas do wieży św. Jana (wł. Torre di San Giovanni, fot. 19). Wybrzeża Sycylii nękane pod koniec XVI w. licznymi atakami pirackimi wymagało obrony. Stanowiło to nie lada problem dla hiszpańskich królów, pod których panowaniem była wówczas Sycylia. Zadanie opłynięcia wybrzeża, zbadania stanu technicznego już istniejących wież i ewentualne naprawy zlecono w 1578 i 1583 roku dwóm toskańskim architektom Tiburzio Spannocchi i Camillo Camilliani. Architekci wskazali na potrzebę wybudowania wieży na cyplu Cofano. Z polecenia królewskiego reprezentanta 16 czerwca 1595 roku stanęła rzeczona wieża. Obsługiwał ją kapral i dwóch altylerzystów. Komunikowała innym wieżom – na Górze św. Juliana (dzisiejsze Erice) i w Bonagii zbliżające się zagrożenie. Rozpalano ogień, wciągano flagę i oddawano ostrzegawcze salwy z armaty. Gdy pirackie rajdy nasilały się, do pracy w garnizonie i obrony terytorium bywała zatrudniana miejscowa ludność. Sama wieża była wielokrotnie odbudowywana i udoskonalana. W 1805 roku za zasługi w likwidacji zagrożenia atakami pirackimi załoga otrzymała tzw. enkomion czyli hymn pochwalny.

Fot. 19. Wieża świętego Jana.

Kolejnym punktem na szlaku, po ok. 10 minutach marszu, jest Kapliczka Krucyfiksu (wł. Cappella del Crocifisso, fot. 20), czyli bielony wapnem mały budynek z belkowanym sklepieniem z 1700 roku. W okratowanej niszy ołtarzyka przechowywany jest otaczany lokalnym kultem drewniany krzyż (fot. 21). Do mniej więcej 1850 roku było to miejsce odosobnienie dla pustelników. Przez około 20 lat zamieszkiwał tutaj pustelnik z pobliskiej Bonagii, a gdy jego zdrowie zaczęło się pogarszać, przekazał opiekę nad krucyfiksem młodemu mężczyźnie, który według pustelnika wykazywał szczególne oddanie krucyfiksowi. Ten wybudował z datków wodopój, gdzie pielgrzymi mogliby ugasić pragnienie. Do dziś w ostatni piątek marca do kapliczki pielgrzymują parafianie z Custonaci i Castelluzzo (fot. 22), gdzie odprawiana jest msza.

Fot. 20. Kapliczka krucyfiksu

Fot. 21. Wnętrze kapliczki. Ołtarzyk z czczonym krucyfiksem.

Fot. 22. Procesja do kapliczki.

Przy kapliczce ścieżka odchodzi w bok i lekko w górę do Groty Krucyfiksu (wł. Grotta del Crocifisso, fot. 23). Jaskinia położona jest 55 m. n.p.m i swa nazwę bierze od wspomnianej kapliczki z krzyżem. Tworzy ją korytarz w kształcie łuku o szerokości 6 m i głębokości 23 metry. Podobnie jak w Grocie Mangiapane znaleziono tu liczne narzędzia z krzemienia i kości zwierząt.

Fot. 23. Grota Krucyfiksu.

Po zejściu do głównego szlaku, za kilka minut dostrzegamy wmurowaną w skałę kapliczkę z płaskorzeźbą z wizerunkiem św. Mikołaja i trzech chłopców (wł. capella di San Nicolo, fot. 24).

Fot. 24. Relief z wizerunkiem świętego Mikołaja Biskupa i Męczennika.

Po minięciu Przylądka Saracena (wł. Punta Saracena, fot. 25) ukazuje się nam rozległy widok na Zatokę Cofano (wł. Golfo di Cofano). Za 45 min. ścieżka dochodzi do wieży tonnary Cofano (wł. Torre della Tonnara di Cofano, fot. 26). Jej historia sięga XVI w. Stanowiła element systemu obrony przed statkami pirackimi. Zbudowana między 1556 a 1560 na planie kwadratu, ma wklęsłe ściany (ewenement na Sycylii), co niwelowało siłę uderzeń kul armatnich. Od środka widoczne są tunele, którymi na intruzów wylewano smołę. Co ciekawe, ze względu na ukształtowanie terenu nie była możliwa bezpośrednia komunikacja z pobliską wieżą św. Jana. Kontakt wzrokowy zachowany był z wieżą Isulidda na północnym wschodzie (w Zatoce Makari) i z wieżą Muzza. W maju 2006 zakupiony przez władze regionu zabytek poddany został remontowi ze środków europejskich. Wieżę ponownie oddano do użytku w kwietniu 2010 roku. Przy brzegu można zauważyć wycięty w skale prostokątny basen, pozostałość po Rzymianach z IV/III w. p.n.e. (fot. 27). Do wieży przylega tonnara Cofano, która istniała już w 1404 roku. Należała wtedy do rodziny Bosco. Do połowy XX w. mieszkała tu rodzina Badaluco. Przetwórnia tuńczyka była jedną z najlepiej prosperujących w tej części Sycylii (fot. 28). Po minięciu wieży i tonnary szlak, po ok. 20 min. kończy się przy wschodnim wejściu do rezerwatu i parkingu.

Fot. 25. Przylądek Saracena i Zatoka Cofano.

Fot. 26. Wieża tonnary Cofano.

Fot. 27. Prostokątny basen. Foto: Mimo Valenti.

Fot. 28. Tonnara Cofano.

Ścieżka Baglio (wł. Sentiero Baglio)

Ma długość 1,5 km. Biegnie wschodnim stokiem góry. Łączy wieżę i tonnarę Cofano z Baglio Cofano. Na mapkach oznaczona jest kolorem czerwonym za pomocą dość prostej linii. W rzeczywistości ścieżka wije się zygzakami i odgałęzia kilkukrotnie. Oznaczenia znajdują się przy wieży. Wyżej kierunkowskazów brakuje. Przybliżony czas przejścia: 60 min.

Na wysokości wieży Cofano znajduje się ścieżka, którą należy odbić w górę. Na 247 m. n.p.m. miniemy małe okrągłe jeziorko (wł. Gorgo Cofano, fot. 29). Występuje w nim duża populacja skorupiaków. Gdy latem stan wody jest niski na powierzchni pojawia się rzęsa drobna (łac. Lemna minor L.). Brzegi porasta jaskier Baudota (łac. Ranunculus peltatus subsp. Baudotii). Na wysokości 264 m. n.p.m. dostrzeżemy kompleks zabudowań. To Baglio Cofano, ruiny dawnego folwarku (fot. 30).

Fot. 29. Jeziorko.

Fot. 30. Baglio Cofano.

Ścieżka Scaletta (wł. Sentiero Scaletta)

Szlak o długości 3,5 km łączy początek i koniec ścieżki przybrzeżnej. Jest z niego możliwy dostęp do Baglio Cofano. Na mapkach oznakowana na zielono.

Szlak na szczyt Monte Cofano

W okolicach Baglio Cofano istnieje 4 szlak, nieoficjalny, który umożliwia wejście na sam szczyt Monte Cofano, ekstremalnie niebezpieczny i wymagający. Na pierwszej mapie zaznaczony na biało. Po kilku zawijasach kończy się skałami na których od tej pory za pomocą czerwonych kropek farby zaznaczono trasę. Do pomocy liny. Tylko dla osób z dobra kondycją. Nie zaleca się tej trasy w upalne sycylijskie lato.

Fot. 31. Mapa z zaznaczonymi 4 szlakami. Skan: Sława Węgrzyn z JedziemyNaSycylie.pl

Fot. 32. Trzy oficjalne szlaki rezerwatu Monte Cofano.

Fot. 33. Przystanek AST w Castelluzzo.

Fot. 34. Przystanek w Scurati.

W tworzeniu tego tekstu korzystałam z:
- mapy "Rezerwat Monte Cofano" z opisem szlaków wydanej przez Azienda Regionale Foreste Demeniali

- Guida turistica del territorio trapanese

Podobne posty:
Wyspa Marettimo: "tam śpi się błogo i śni spokojnie"

VULCANELLO: W CIENIU WIELKIEGO BRATA

noreply@blogger.com (Małgorzata Pakuła) — Mon, 21 Aug 2017 18:51:00 +0000

W czasie letniego przesilenia, we wczesnych godzinach porannych dojrzeli płomienie i śnięte ryby na powierzchni. Woda wzburzyła się i spieniła, po czym szybko opadła. Próbowali podpłynąć łodziami, ale czując gorąc i smród uciekali w popłochu. Kilka dni potem na powierzchni pojawiło się błoto, płomienie, dym i popiół, a w końcu skała.

Tak w sugestywny sposób Posejdonios z Rodos (140/30-50 r. p.n.e), filozof grecki, powtarzając za Strabionem (VI,2,11) opisuje moment narodzin Vulcanello. Mało kto tam zagląda. Niesłusznie, bo miejsce malownicze i z ciekawą historią.

Fot. 1. Vulcanello ze szlaku na wielki Krater.

W poście:
* antyczna relacja "na żywo" jak powstało Vulcanello
* historia wulkanu na przestrzeni wieków do czasów obecnych
* co robić i zobaczyć na Vulcanello
* kilka mało znanych faktów

VULCANELLO: TROCHĘ GEOGRAFII I HISTORII

Vulcanello (pl. „mały wulkan, wulkanik”, fot. 1) leży u północnych wybrzeży swojego słynnego sąsiada, wulkanu Vulcano della Fossa (386 m. n.p.m) z Wielkim Kraterem, który tworzy wyspę Vulcano w archipelagu Wysp Liparyjskich. W 183 roku. p.n.e. w dnie morskim między świętą dla Rzymian wyspą-domem mitycznego boga Wulkana a Wyspą Lipari miały miejsce trzy gwałtowne erupcje lawy. Narodziny nowego stożka stanowiły niezwykłe wydarzenie dla ludzi tamtej ery. Było to jedno z najbardziej zaskakujących zjawisk wulkanicznych, którego byli naocznym świadkami. Wielu autorów klasycznych np. Strabon, Polibiusz, Pliniusz i Tytus Liwiusz podaje szczegółowy opis owego zdarzenia. Vulcanello (jak i Vulcano) charakteryzowało się od powstania sporadyczną i umiarkowaną aktywnością erupcyjną. Według legendy świętego Cologero w VI w. Vulcanello i Fossa wybuchły równocześnie. Notki historyczne mówią, że w XII w. Vulcanello nadal pozostawało osobną wyspą. Na skutek gromadzenia się lawy, materiałów piroklastycznych i popiołów wulkanicznych w 1550 roku utworzył się 200-metrowej szerokości przesmyk, który połączył obie wyspy.

VULCANELLO: TROCHĘ SPOKOJU I RELAKSU

Usiany prywatnymi willami, hotelami z egzotycznymi ogrodami oraz kempingami półwysep Vulcanello (fot. 2, 3) stanowi przeciwwagę dla komercyjnego Vulcano. W przeciwieństwie do "miasteczek" turystycznych Porto di Levente i Porto di Ponente na głównej części wyspy jest tu zdecydowanie mniej tłoczno. Krajobraz surowego Vulcano ustępuje najpierw porośniętej piniami równinie, potem zalesionemu wulkanowi, w końcu skalistemu wybrzeżu z mnóstwem zacisznych plażyczek (fot. 4).

Fot. 2. Willa na Vulcanello.

Fot. 3. Wioska wakacyjna "Vulcano Blu Residence".

Fot. 4. Skalista plaża.

Wschodnia część przesmyku czyli Spiagga delle Aque Calde (pl. Plaża Gorących Wód, fot. 5) do dziś jest obszarem podwodnych ekshalacji wulkanicznych zwanych fumarolami. Są to punkty w dnie, z których wydobywa się mieszanina chlorowodoru i dwutlenku siarki. Plaża o białym piasku jest szeroka i zadbana. Można wypożyczyć sprzęt plażowy i skorzystać z prysznica.

Po drugiej stronie znajduje się Spiaggia Sabbie Nere (pl. Plaża „Czarne Piaski”) również o wysokim standardzie (fot. 6).

Fot. 5. "Gorące wody".

Fot. 6. "Czarne piaski".

Przy samym koniuszku Vulcanello, na zachodnim stoku wulkanu znajduje się mały rezerwat przyrody „Dolina Potworów” (wł. Valle dei Mostri, fot. 7). Matka natura postanowiła nadać lawie niezwykłe formy. Przy odrobinie wyobraźni można dopatrzeć się kształtów zwierząt, dzikich bestii i dziwnych postaci. Miejsce jest bardzo cenne przyrodniczo i geologicznie. Firma Geoterme Vulcano s.r.l (właściciel osławionych niecek do błotnych kąpieli siarkowych wykorzystywanych już w antyku) wraz ze Stowarzyszeniem „Vivi Vulcano” dokładają wszelkich starań aby chronić ten fragment Vulcanello przed agresywnie wkraczającą roślinnością nieustannie nadając mu pierwotny wygląd. Kratery Vulcanello (wł. I crateri di Vulcanello), na które łatwo można się wspiąć, są miejscem występowania ciekawych okazów flory i fauny.

Fot. 7. Rezerwat przyrody "Dolina potworów".

VULCANELLO: TROCHĘ CIEKAWOSTEK

* Zupełnie niedawno historycy zidentyfikowali wyspę Vulcano i Vulcanello z kuźnią Hefajstosa czczonego przez starożytnych Greków boga ognia, kowali i złotników. Rzymskim odpowiednikiem był Wulkan (fot. 8).
* Vulcanello jest najmłodszym lądem na kontynencie europejskim

* Rzymianie, choć niechętnie się tu osiedlali ze względu na aktywność wulkaniczną uważali wyspę za „Świętą” („Hierà”)

Fot. 8. Rzeźba mitycznego Wulkana.

Korzystałam z pomocy:

- "The Emplacement of Silicis Domes and Lava flows", praca zbiorowa pod redakcją Jonathan H. Fink

- http://www.jeravulcano.com