Ανασκαφή

Ο αστεροειδής του Τσιξουλούμπ ξερόψησε τους δεινόσαυρους «σχεδόν ακαριαία»

noreply@blogger.com (Zeus) — Mon, 17 Aug 2026 12:30:03 +0000

Νέα μελέτη εκτιμά ότι ένα πελώριο σύννεφο καπνού παγίδευσε θερμότητα στην ατμόσφαιρα και σκότωσε τους δεινόσαυρους «σε μια-δυο ώρες».

Ήταν μια μαύρη μέρα στην ιστορία της Γης όταν ένας αστεροειδής στο μέγεθος του Όρους Έβερεστ έπεσε στο Τσιξουλούμπ του σημερινού Μεξικού και εξαφάνισε τα τρία τέταρτα όλων των ζωντανών οργανισμών, συμπεριλαμβανομένων των δεινοσαύρων.

Η πρόσκρουση πιστεύεται ότι σκότωσε τα πάντα σε ακτίνα χιλιάδων χιλιομέτρων, σήκωσε ένα τερατώδες τσουνάμι, προκάλεσε σεισμούς σε όλο τον κόσμο και τύλιξε τον πλανήτη σε ένα πέπλο σκόνης, το οποίο έφερε έναν μακρύ «πυρηνικό χειμώνα» και προκάλεσε σε διάστημα λίγων ετών ένα κύμα μαζικής εξαφάνισης ειδών.

Σύμφωνα όμως με μια νέα μελέτη, η καταστροφή ήρθε πολύ ταχύτερα. Σε όλο τον πλανήτη, «τα πάντα μπορεί να σκοτώθηκαν τις πρώτες μία ή δύο ώρες» λέει ο Μπράντον Τζόνσον του Πανεπιστημίου Purdue στην Ιντιάνα, επικεφαλής της μελέτης που δημοσιεύεται στο Journal of Geophysical Research: Biogeosciences.

Ο Τζόνσον και η ομάδα του υπολογίζουν ότι η σκόνη που τύλιξε τον πλανήτη λειτούργησε σαν θερμομονωτικό στρώμα που μετέτρεψε ολόκληρο πλανήτη σε καμίνι και έψησε τους δεινόσαυρους ζωντανούς.

Οι ερευνητές συνδύασαν γεωλογικά δεδομένα με προσομοιώσεις της πρόσκρουσης και εκτίμησαν ότι το χτύπημα εξαέρωσε ακαριαία 1.000 κυβικά χιλιόμετρα υλικού, ποσότητα πέντε φορές μεγαλύτερη σε σχέση με προηγούμενες εκτιμήσεις.

Πύρινη βροχή

Όλο αυτό το υλικό, περίπου 1,6 τρισεκατομμύρια τόνοι εκτινάχθηκε σε ύψος δεκάδων χιλιάδων χιλιομέτρων και τύλιξε τον πλανήτη. Ένα μέρος των εξαερωμένων πετρωμάτων ψύχθηκε και σχημάτισε σφαιρίδια που άρχισαν να πέφτουν στη Γη σαν μετεωρίτες, οπότε θερμάνθηκαν από την τριβή με την ατμόσφαιρα και απελευθέρωσαν θερμότητα.

Προηγούμενες μελέτες εκτιμούσαν ότι η θερμότητα αυτή ήταν αρκετή για να σκοτώσει τα περισσότερα ζώα, όχι όμως να προκαλέσει εκτεταμένες πυρκαγιές.

Σύμφωνα όμως με τη νέα εκτίμηση, η καταστοφή επιδεινώθηκε από το παχύ σύννεφο σκόνης που είχε περιβάλει τον πλανήτη, το οποίο λειτούργησε ως μόνωση και εμπόδισε την ακτινοβόληση της θερμότητας στο Διάστημα –περίπου όπως το φαινόμενο του θερμοκηπίου που παγιδεύει θερμότητα στην ατμόσφαιρα.

Λόγω του καλύμματος σκόνης, υπολογίζουν οι ερευνητές, η ζέστη στο επίπεδο του εδάφους έγινε 3,5 φορές πιο έντονη από ό,τι θα ήταν χωρίς αυτό το μονωτικό στρώμα.

«Λόγω της λεπτόκοκκης σκόνης, τα ζώα της Κρητιδικής Περιόδου δέχτηκαν 17 φορές τη δόση θερμικής ακτινοβολίας που θα ήταν 100% θανατηφόρα για τους ανθρώπους» δήλωσε ο Τζόνσον.

Η θερμότητα «ήταν αρκετή για να βάλει φωτιά στα χόρτα, τις πευκοβελόνες, τους λειχήνες, πιθανώς και για να προκαλέσει άμεσα ανάφλεξη του ξύλου» είπε.

Οι πυρκαγιές που ξέσπασαν έτσι στον πλανήτη θα ήταν έτσι αρκετές για να οδηγήσουν στην εξαφάνιση των περισσότερων οργανισμών της ξηράς.

Για τους θαλάσσιους οργανισμούς, οι οποίοι ήταν προστατευμένοι από τον θανάσιμο παλμό θερμότητας, η καταστροφή εξελίχθηκε πιο αργά.

«Όταν τα σφαιρίδια σταμάτησαν να πέφτουν και οι πυρκαγιές άρχισαν να σβήνουν, τα τεράστια σύννεφα σκόνης μπλόκαραν τη θερμότητα του ήλιου για χρόνια ή δεκαετίες και προκάλεσαν πυρηνικό χειμώνα» είπε ο Τζόνσον.

Ως αποτέλεσμα του σκότους, το φυτοπλαγκτό πέθανε και παρέσυρε μαζί του όλη την τροφική αλυσίδα στους ωκεανούς.

Με άλλα λόγια, η καταστροφή στην ξηρά ήταν σχεδόν ακαριαία ενώ στη θάλασσα εξελίχθηκε ως αργό μαρτύριο.

Τα πιο σαφή πειστήρια για αυτό το σενάριο δύο φάσεων, είπαν οι ερευνητές, θα ήταν η ανακάλυψη των στρωμάτων τέφρας που άφησαν πίσω τους οι παγκόσμιες πυρκαγιές.

Διαβάστε εδώ τη σχετική επιστημονική δημοσίευση.

Johnson, B. C., Johnson, A. V., Wakita, S., & Robertson, D. S. (2026). Heat and wildfires during the K-Pg mass extinction enhanced by fine dust. Journal of Geophysical Research: Biogeosciences, 131, e2026JG009837. https://doi.org/10.1029/2026JG009837

Πηγή: Β. Πρατικάκης, in.gr

Ο ιστορικός λόφος της Τούμπας σε νέα εποχή – Στο προσκήνιο η ανάδειξη ενός τόπου με 4.000 χρόνια ιστορίας

noreply@blogger.com (Zeus) — Mon, 17 Aug 2026 12:09:51 +0000

Ο λόφος της Τούμπας, ένας τόπος που μαρτυρά περισσότερα από 4.000 χρόνια ιστορίας, φαίνεται πως, μετά από χρόνια, βρίσκεται μπροστά σε μια νέα προσπάθεια ανάδειξης και αξιοποίησης.

Το σημείο που έδωσε το όνομά του σε μία από τις πιο γνωστές περιοχές της Θεσσαλονίκης δεν είναι ένας ακόμη λόφος μέσα στον αστικό ιστό.

Κάτω από το έδαφός του βρίσκονται τα ίχνη μιας από τις αρχαιότερες οργανωμένες εγκαταστάσεις που έχουν εντοπιστεί στην πόλη, με τις ανασκαφές να αποκαλύπτουν σταδιακά στοιχεία για τη ζωή και την καθημερινότητα των ανθρώπων που κατοίκησαν στην περιοχή χιλιάδες χρόνια πριν.

Όπως ανέφερε πρόσφατα ο δήμαρχος Θεσσαλονίκης Στέλιος Αγγελούδης, κατά τη συνάντησή του με τον πρωθυπουργό Κυριάκο Μητσοτάκη συζητήθηκε η ανάδειξη της Τουμπίτσας, με τον ίδιο να ζητά την ένταξη της δημοπράτησης του έργου από το υπουργείο Πολιτισμού μέσα στους επόμενους μήνες.

Ο κ. Αγγελούδης ανέφερε χαρακτηριστικά πως αυτή η ανάπλαση είναι «πολύ σημαντική υπόθεση», καθώς, όπως είπε, αποτελεί «ιστορική τεκμηρίωση για την πόλη».

Η ανασκαφή έχει, πάντως, ανοίξει επανειλημμένα τις πόρτες της στο κοινό, μέσα από τις δράσεις Open Day, δίνοντας στους Θεσσαλονικείς τη δυνατότητα να γνωρίσουν από κοντά τον χώρο, την αρχαιολογική έρευνα και τα ευρήματα που έρχονται στο φως.

Η θέση του δήμου Θεσσαλονίκης – Η συνάντηση Αγγελούδη – Μητσοτάκη για την έναρξη της ανάδειξη του τοπίου

Ο Δήμος Θεσσαλονίκης έχει ήδη επισκεφθεί τον χώρο του λόφου της Τούμπας, έναν χώρο που, σύμφωνα με τον αντιδήμαρχο Βιώσιμης Κινητικότητας Πρόδρομο Νικηφορίδη, γνωρίζουν ελάχιστοι άνθρωποι, κυρίως νέοι της περιοχής που τον επισκέπτονται εδώ και πολλά χρόνια.

Στον χώρο πραγματοποιείται αρχαιολογική ανασκαφή με εκπαιδευτικό χαρακτήρα, ενώ έχουν αναπτυχθεί και εκπαιδευτικές δράσεις με σχολεία της περιοχής.

«Είναι μια μοναδική περιοχή, ένας λόφος μέσα στην πόλη, από όπου φαίνεται όλη η Θεσσαλονίκη», σημειώνει ο κ. Νικηφορίδης, αναφερόμενος στη θέση και τη σημασία του χώρου.

Παράλληλα, ο λόφος αντιμετωπίζει προβλήματα από διάφορες κατασκευές που έχουν αναπτυχθεί περιμετρικά του χώρου. Όπως εξηγεί ο αντιδήμαρχος, εξετάστηκε και το ζήτημα του ιδιοκτησιακού καθεστώτος, καθώς τέθηκε το ερώτημα εάν είχε χρειαστεί απαλλοτρίωση της περιοχής.

Η απάντηση που δόθηκε στον Δήμο ήταν ότι ο χώρος δεν είχε καταπατηθεί, καθώς ανήκε στο Δημόσιο. Τα προβλήματα εντοπίζονται κυρίως στις παρυφές, όπου με τα χρόνια αναπτύχθηκαν διάφορες κατασκευές, ορισμένες από τις οποίες ανήκαν στην πρόνοια και σήμερα έχουν εγκαταλειφθεί.

Οι άνθρωποι που ασχολούνται με την ανασκαφή έχουν ενημερώσει τον δήμαρχο Θεσσαλονίκης Στέλιο Αγγελούδη για την ύπαρξη μελέτης που αφορά την ανάδειξη του χώρου.

Σύμφωνα με τον κ. Νικηφορίδη, στον λόφο υπάρχουν δείγματα κατοίκησης που χρονολογούνται από περίπου το 3000 π.Χ., γεγονός που τον καθιστά έναν από τους αρχαιότερους, όπως αναφέρει, οικισμούς που έχουν εμφανιστεί στην πόλη.

Ο αντιδήμαρχος σημείωσε ακόμη ότι είναι δυσάρεστο το γεγονός πως πολλοί άνθρωποι δεν γνωρίζουν βασικά κομμάτια της ιστορίας της Θεσσαλονίκης, όπως για παράδειγμα το Επταπύργιο, και υπογράμμισε τη σημασία της ανάδειξης τέτοιων χώρων.

Το ζήτημα της ανάδειξης του λόφου τέθηκε, όπως προαναφέραμε, και από τον δήμαρχο Θεσσαλονίκης στη σύσκεψη με τον πρωθυπουργό.

Ο Στέλιος Αγγελούδης χαρακτήρισε την ανάπλαση του λόφου της Τούμπας «πολύ σημαντική υπόθεση», καθώς, όπως είπε, αποτελεί «ιστορική τεκμηρίωση για την πόλη».

Στο πλαίσιο αυτό, ο κ. Αγγελούδης ζήτησε από τον πρωθυπουργό την ένταξη της δημοπράτησης του έργου στους επόμενους μήνες από το υπουργείο Πολιτισμού. Όπως ανέφερε, υπάρχει ήδη μελέτη από το ΑΠΘ, η οποία θα πρέπει να επικαιροποιηθεί και στη συνέχεια να προχωρήσει η δημοπράτηση.

Ο δήμαρχος ενδιαφέρθηκε άμεσα για την ανάδειξη του λόφου και κινήθηκε προς αυτή την κατεύθυνση, ενώ ο Δήμος Θεσσαλονίκης βρίσκεται σε επικοινωνία με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Πόλης Θεσσαλονίκης.

Όπως επισημαίνει ο κ. Νικηφορίδης, από την πλευρά του Δήμου θα πρέπει να γίνουν συγκεκριμένες παρεμβάσεις, ώστε ο χώρος να καταστεί επισκέψιμος και να αξιοποιηθεί.

«Σε λιγότερο από 10 μέρες έγιναν πράγματα που δεν είχαν γίνει 10 χρόνια»

Η ανασκαφή στον λόφο της Τούμπας δεν είναι μια νέα αρχαιολογική προσπάθεια. Ξεκίνησε το 1984 και συνεχίζεται μέχρι σήμερα ως πανεπιστημιακή ανασκαφή του ΑΠΘ, με βασικό στόχο, πέρα από την αρχαιολογική έρευνα, την εκπαίδευση των φοιτητών του τομέα Αρχαιολογίας.

Όπως εξηγεί στην Parallaxi η διευθύντρια της ανασκαφής και καθηγήτρια προϊστορικής αρχαιολογίας του ΑΠΘ, Σεβαστή Τριανταφύλλου, πρόκειται για μια συστηματική αλλά αργή διαδικασία, ακριβώς επειδή λειτουργεί και ως πεδίο εκπαίδευσης των φοιτητών. Τα τελευταία χρόνια, μάλιστα, στην ανασκαφή συμμετέχουν και φοιτητές από το εξωτερικό μέσω του προγράμματος Erasmus.

«Είναι εκπαιδευτική ανασκαφή, δηλαδή πηγαίνει σιγά-σιγά. Είναι συστηματική ανασκαφή. Πηγαίνουμε με αργούς ρυθμούς, για να εκπαιδευτούν οι φοιτητές», σημειώνει.

Στο βόρειο τμήμα της ανασκαφής υπάρχουν τα τελευταία χρόνια περίπου οκτώ σκάμματα, τα οποία ανοίγουν κάθε καλοκαίρι και προχωρούν σταδιακά σε μεγαλύτερο βάθος. Στο κέντρο του χώρου, τα σκάμματα φτάνουν περίπου τα τρία μέτρα κάτω από την επιφάνεια.

Η ανασκαφή, ωστόσο, βρίσκεται μέσα σε έναν ζωντανό αστικό χώρο και αυτό δημιουργεί προβλήματα. Ο αρχαιολογικός χώρος είναι ήδη, στην πράξη, επισκέψιμος, καθώς καθημερινά συγκεντρώνονται στον λόφο κάτοικοι της περιοχής, ενώ ιδιαίτερα τις βραδινές ώρες η κίνηση αυξάνεται. Η έλλειψη οργανωμένης προστασίας έχει ως αποτέλεσμα να υπάρχουν φθορές, σκουπίδια και περιστατικά εισόδου μέσα στα ίδια τα σκάμματα.

«Είχαμε βάλει και σήμανση ως Πανεπιστήμιο, ότι εδώ είναι έργο, μη μπαίνετε μέσα. Είχαμε βάλει περίφραξη. Αλλά είχαμε βάλει και πόρτα, την οποία βρήκαμε πεταμένη στην πλαγιά του λόφου», αναφέρει η κ. Τριανταφύλλου.

«Για το Πανεπιστήμιο η ανάδειξη του λόφου της Τούμπας θα αποτελέσει μια μεγάλη ικανοποίηση. Είναι ένα σημαντικό έργο, είναι ένα σχολείο εμάς. Βλέπουμε πως ο χώρος έχει ωριμάσει και οδεύουμε προς την ανάδειξή του».

Η κατάσταση του χώρου είναι ένας από τους βασικούς λόγους για τους οποίους οι αρχαιολόγοι επιδιώκουν εδώ και χρόνια την οργανωμένη ανάδειξή του. Οι προσωρινές κατασκευές, οι λαμαρίνες που προστατεύουν την ανασκαφή, τα σκουπίδια και η απουσία κατάλληλης διαμόρφωσης δεν συνάδουν με τη σημασία του μνημείου.

«Ο λόφος αυτός, για να καταλάβει κανείς, είναι τεχνητός. Δεν μπορείς να το σκεφτείς όταν το ένα είναι πάνω στο άλλο. Η Τούμπα που βλέπουμε ολοφάνερα είναι από μόνη της ένα μνημείο», λέει χαρακτηριστικά η αρχαιολόγος.

Η προσπάθεια για την ανάδειξη του λόφου δεν ξεκίνησε, πάντως, τώρα. Σύμφωνα με την κ. Τριανταφύλλου, εδώ και περίπου μία δεκαετία έχουν γίνει προσπάθειες από την αρχαιολογική ομάδα, σε συνεργασία με την Εφορεία Αρχαιοτήτων, ώστε ο χώρος να αποκτήσει οργανωμένη πρόσβαση για το κοινό.

Μια πρώτη προσπάθεια εξωστρέφειας είχε γίνει ήδη από την Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης το 1997, όταν η Τούμπα εντάχθηκε σε εκπαιδευτικά προγράμματα για τα σχολεία της περιοχής. Το σχετικό υλικό διατηρείται μέχρι σήμερα και, όπως αναφέρει η αρχαιολόγος, πρόκειται να επικαιροποιηθεί και να διανεμηθεί εκ νέου στα σχολεία της Τούμπας.

Για την ίδια, η ενημέρωση των παιδιών είναι ένα από τα σημαντικότερα βήματα για την προστασία του χώρου. «Πρέπει να διαμορφώσεις τους πολίτες. Δεν μπορείς να βάλεις απαγορευτικά. Το απαγορευτικό είναι πρόκληση», σημειώνει.

Η πρόσφατη κινητοποίηση του Δήμου φαίνεται πως έχει δημιουργήσει νέα αισιοδοξία στην αρχαιολογική ομάδα. Η κ. Τριανταφύλλου αναφέρει ότι μέσα σε λιγότερο από δέκα ημέρες έγιναν κινήσεις που δεν είχαν προχωρήσει επί χρόνια, επισημαίνοντας ότι ο δήμαρχος Θεσσαλονίκης «το πήρε ζεστά».

Για την αρχαιολογική ομάδα, το ζητούμενο δεν είναι απλώς να προστατευθεί η ανασκαφή, αλλά να γίνει ένας χώρος που θα μπορούν να επισκέπτονται οι Θεσσαλονικείς, να γνωρίζουν την ιστορία του και ταυτόχρονα να απολαμβάνουν το τοπίο.

«Αυτά πρέπει λίγο να βγούνε προς τα έξω, προς τον κόσμο. Και ουσιαστικά να είναι επισκέψιμο. Δηλαδή ο κόσμος να ανεβαίνει πάνω και να το ευχαριστιέται κιόλας. Αυτό θα ήταν το ιδανικό».

Και σε αυτό το ενδεχόμενο, η ίδια βλέπει έναν χώρο που μπορεί να αποκτήσει ξανά τη θέση που του αναλογεί στην πόλη: «Είναι ένα πάρκο. Και βλέπεις όλη τη Θεσσαλονίκη από εκεί πάνω. Είναι μαγικά. Είναι καταπληκτικά όλες τις εποχές».

Εύρημα από την Ύστερη Εποχή του Χαλκού και άλλα ευρήματα από τις ανασκαφές

Ένα από τα ευρήματα που αποκαλύπτουν πτυχές της ζωής στον προϊστορικό οικισμό της Τούμπας είναι ένα περιδέραιο της Ύστερης Εποχής του Χαλκού.

Σε κτίριο που χρονολογείται μεταξύ 1220 και 1150 π.Χ. βρέθηκαν, για πρώτη φορά σε οικισμό αυτής της περιόδου στη Μακεδονία, δέκα τμήματα θαλάσσιων οστρέων και τέσσερις λίθινες χάντρες, τα οποία εντοπίστηκαν στη θέση τους.

Τα κοχύλια είχαν περισυλλεγεί από την ακτή, ενώ οι χάντρες ήταν κατασκευασμένες από τοπικό ταλκικό σχιστόλιθο.

Το εύρημα αποτυπώνει και τη σχέση των κατοίκων της Τούμπας με το φυσικό περιβάλλον της περιοχής. Οι κάτοικοι ασχολούνταν κυρίως με τη γεωργία και την κτηνοτροφία, ενώ η περισυλλογή μαλακίων και η αλίευση στα θαλάσσια και εκβολικά οικοσυστήματα αποτελούσαν επίσης μέρος της ζωής του οικισμού.

Τα κοχύλια χρησιμοποιούνταν τόσο ως τροφή όσο και για την κατασκευή αντικειμένων και κοσμημάτων, ενώ από την πορφύρα μπορούσε να παραχθεί και πορφυρή βαφή. Το ίδιο το περιδέραιο, σύμφωνα με τους ερευνητές, πιθανόν να είχε πέρα από αισθητική και κοινωνική ή συμβολική σημασία.

Η ιστορία της Τουμπίτσας

Η Τούμπα, προτού αποκτήσει τη σημερινή της μορφή, ως μια πυκνοκατοικημένη περιοχή αποτελούνταν από έναν λόφο που δέσποζε από οποιοδήποτε σημείο της Θεσσαλονίκης.

Ο αρχαιολογικός χώρος της Τούμπας είναι γνωστός ήδη από το 1895, ενώ η συστηματική ανασκαφική έρευνα στον λόφο της Τούμπας ξεκίνησε το 1984 από το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, υπό τη διεύθυνση του Γιώργου Χουρμουζιάδη, και συνεχίζεται μέχρι σήμερα αποκαλύπτοντας έναν προϊστορικό οικισμό με πολλές φάσεις κατοίκησης.

Η παλαιότερη από αυτές τοποθετείται στα τέλη της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού, περίπου στο 2200 π.Χ., ενώ τα αρχαιολογικά κατάλοιπα μαρτυρούν τη συνέχεια της κατοίκησης και στις επόμενες περιόδους.

Οι ανασκαφές έφεραν στο φως αναλημματικούς περιφερειακούς τοίχους και πλινθόκτιστα κτίρια της Ύστερης Εποχής του Χαλκού, ορισμένα από τα οποία έφεραν λευκό επίχρισμα στο εσωτερικό τους.

Από την Πρώιμη Εποχή του Σιδήρου έχουν εντοπιστεί κτίσματα με λίθινες θεμελιώσεις, ενώ έξω από τα όρια του αρχαίου οικισμού έχουν βρεθεί εγκαταστάσεις διαφορετικών εποχών και ένα εκτεταμένο νεκροταφείο, που χρονολογείται από τον 10ο έως και τον 4ο αιώνα π.Χ.

Η ανασκαφή έχει δώσει στους αρχαιολόγους τη δυνατότητα να παρακολουθήσουν τις αλλαγές που σημειώθηκαν στον οικισμό μέσα στους αιώνες.

Ο οικισμός έχει συνδεθεί πιθανώς με την αρχαία Θέρμη ή τμήμα της, ενώ φαίνεται να εγκαταλείφθηκε μετά την ίδρυση της Θεσσαλονίκης από τον Κάσσανδρο το 324 π.Χ. Η ιστορία, όμως, της Τουμπίτσας δεν σταματά στην αρχαιότητα.

Για μεγάλο μέρος του 20ού αιώνα ο λόφος αποτελούσε σημείο αναφοράς για τους κατοίκους της περιοχής. Μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1980 ήταν ένας αδόμητος χώρος όπου οι κάτοικοι έκαναν περιπάτους, τα παιδιά έπαιζαν, τα σχολεία της περιοχής πραγματοποιούσαν εκδρομές και οι οικογένειες ανέβαιναν για να περάσουν τα απογεύματα.

Σταδιακά, όμως, η ανοικοδόμηση άλλαξε το τοπίο. Οι πολυκατοικίες άρχισαν να αναπτύσσονται στις παρυφές του λόφου και με τα χρόνια ο αστικός ιστός περικύκλωσε την Τουμπίτσα, περιορίζοντας την παρουσία της στο σύγχρονο τοπίο. Από ένα χαρακτηριστικό σημείο της περιοχής, ο λόφος κατέληξε να είναι ένας χώρος που δύσκολα αναγνωρίζει κανείς μέσα στη σημερινή Τούμπα.

Στην πραγματικότητα ο λόφος δεν θυμίζει ούτε καν τη δεκαετία του 80 όταν η γειτονιά τον χρησιμοποιούσε ως τόπο περιπάτου και αναψυχής. Το τσιμέντο κατάπιε ένα μεγάλο μέρος του δείχνοντας τις επεκτατικές τάσεις της πόλης ακόμα και απέναντι στην ιστορία της.

Ο τόπος που τα κοντινά σχολεία έκαναν τις εκδρομές τους και οι οικογένειες πετούσαν τους χαρταετούς τους μεταλλάχθηκε σε ένα ακόμα τσιμεντένιο οικόπεδο.

Από την προϊστορική Τουμπίτσα στην Τούμπα του ΠΑΟΚ

Η ιστορία της Τούμπας βέβαια δεν περιορίζεται μονάχα στον αρχαιολογικό λόφο. Στη δεκαετία του 20ου αιώνα η περιοχή μεταμορφώθηκε σταδιακά σε μια από τις πιο χαρακτηριστικές γειτονιές της Θεσσαλονίκης, αποκτώντας μια ταυτότητα άκρως συνδεδεμένη με τον ΠΑΟΚ.

Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, χιλιάδες πρόσφυγες εγκαταστάθηκαν στην περιοχή. Η Τούμπα αναπτύχθηκε ως προσφυγικός συνοικισμός, χωρισμένος στην Άνω και την Κάτω Τούμπα, με κατοικίες, σχολεία, εκκλησίες, καταστήματα και συλλόγους.

Έτσι, η Τούμπα είχε εξελιχθεί σε έναν από τους μεγαλύτερους, αν όχι τον μεγαλύτερο, προσφυγικό συνοικισμό της Θεσσαλονίκης, με περίπου 32.000 κατοίκους.

Μέσα σε αυτή την προσφυγική και λαϊκή γειτονιά ήρθε να εγκατασταθεί και ο ΠΑΟΚ.

Το γήπεδο της Τούμπας εγκαινιάστηκε τον Σεπτέμβριο του 1959 και η παρουσία του συλλόγου συνδέθηκε γρήγορα με την καθημερινότητα της περιοχής. Ο ΠΑΟΚ δεν αποτέλεσε απλώς μια ομάδα που έπαιζε στην Τούμπα, έγινε κομμάτι της ταυτότητας της ίδιας της γειτονιάς.

Το γήπεδο, ο Δικέφαλος του Βορρά, οι παίκτες που έγραψαν χρυσές σελίδες στην ιστορία του συλλόγου και αγκαλιάστηκαν από τον κόσμο που καθόταν στα τσιμέντα του γηπέδου. Όλα αυτά συνδέθηκαν με την ιστορία της περιοχής, με τη λέξη «Τούμπα» να αποκτά μια διπλή ταυτότητα.

Από τη μία, η σύνδεση με τον αρχαιολογικό λόφο, κάτω από τον οποίο βρίσκονται τα ίχνη χιλιάδων χρόνων κατοίκησης. Από την άλλη, ο ΠΑΟΚ και το γήπεδό του, που έγιναν αναπόσπαστο κομμάτι της σύγχρονης ιστορίας και της ταυτότητας της περιοχής.

Πηγή: Αντ. Παντέλη, Parallaxi

Σπάνιο κυπριακό νόμισμα 2.500 ετών εντοπίστηκε σε παραλία του Ισραήλ

noreply@blogger.com (Zeus) — Mon, 17 Aug 2026 11:01:04 +0000

Κυπριακό νόμισμα 2.500 ετών

Ένα εξαιρετικά σπάνιο κυπριακό νόμισμα, ηλικίας περίπου 2.500 ετών, ανακαλύφθηκε τον περασμένο μήνα σε παραλία της πόλης Ασντόντ στο Ισραήλ, σύμφωνα με ανακοίνωση της Αρχής Αρχαιοτήτων του Ισραήλ (IAA). Πρόκειται για το πρώτο νόμισμα αυτού του τύπου που εντοπίζεται στη χώρα, γεγονός που του προσδίδει ιδιαίτερη αρχαιολογική και ιστορική αξία.

Το εύρημα εντόπισε ο αναπληρωτής διευθυντής της Υπηρεσίας Παραλιών του Ασντόντ, Άβι Τσαπράκ, ενώ πραγματοποιούσε έρευνα στην ακτή για τον εντοπισμό αντικειμένων που είχαν χάσει λουόμενοι. Αναγνωρίζοντας τη σημασία του αντικειμένου, το παρέδωσε άμεσα στο Τμήμα Νομισμάτων της Αρχής Αρχαιοτήτων, όπου οι ειδικοί επιβεβαίωσαν τη σπανιότητά του.

Όπως εξήγησε ο ερευνητής και επιμελητής του Τμήματος Νομισμάτων της IAA, Γιανίβ Νταβίντ Λέβι, αρχικά το νόμισμα έμοιαζε να είναι κατασκευασμένο από καθαρό ασήμι. Ωστόσο, μετά από λεπτομερή εξέταση διαπιστώθηκε ότι πρόκειται για μεταλλικό νόμισμα με ασημένια επιμετάλλωση, μια τεχνική που χρησιμοποιούνταν συχνά στην αρχαία Κύπρο εξαιτίας της περιορισμένης διαθεσιμότητας ασημιού στο νησί.

Ο Yanniv David Levy , ειδικός σε νομίσματα της Αρχής Αρχαιοτήτων του Ισραήλ, με το νέο εύρημα. [Credit: Shai Halevi, Αρχή Αρχαιοτήτων του Ισραήλ]

Οι αρχαιολόγοι κατάφεραν να ταυτοποιήσουν την προέλευσή του με την αρχαία Σαλαμίνα της Κύπρου, μία από τις σημαντικότερες πόλεις της αρχαιότητας, που βρισκόταν στην ανατολική ακτή του νησιού. Σύμφωνα με την ελληνική μυθολογία, η Σαλαμίνα ιδρύθηκε από τον Τεύκρο, τον ετεροθαλή αδελφό του Αίαντα, μετά το τέλος του Τρωικού Πολέμου.

Το νόμισμα, βάρους περίπου 11 γραμμαρίων, χρονολογείται στα μέσα του 5ου αιώνα π.Χ., όταν η Κύπρος βρισκόταν υπό την κυριαρχία της Περσικής Αυτοκρατορίας.

Στη μία όψη του απεικονίζεται ένας κριός στραμμένος προς τα αριστερά, ενώ στην άλλη διακρίνεται η κεφαλή ενός κριαριού μέσα σε τετράγωνο πλαίσιο. Δίπλα στην παράσταση υπάρχει ένα κάθετα τοποθετημένο κλαδί δάφνης, κάτω από το οποίο διακρίνονται τρία σύμβολα γραμμένα στην κυπριακή συλλαβική γραφή.

Πηγή: Μ. Θερμού, MonoNews, Haaretz

ΥΠΠΟ: Προστασία και ανάδειξη του Κάστρου Παντοκράτορα, στην Πρέβεζα

noreply@blogger.com (Zeus) — Mon, 17 Aug 2026 10:11:10 +0000

Άποψη του Κάστρου του Παντοκράτορα στην ΠΕ Πρέβεζας

Το Υπουργείο Πολιτισμού -σε συνεργασία με την Περιφέρεια Ηπείρου και τον Δήμο Πρέβεζας- προχωρά στην προστασία και ανάδειξη του Κάστρου του Παντοκράτορα, στην Πρέβεζα, μετά την έγκριση της αρχιτεκτονικής και στατικής μελέτης αποκατάστασης του σημαντικού οχυρωματικού μνημείου. Το Κάστρο του Παντοκράτορα δεσπόζει στην είσοδο του Αμβρακικού κόλπου και αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα δείγματα οχυρωματικής αρχιτεκτονικής της Ηπείρου. Το Κάστρο οικοδομήθηκε επί Αλή Πασά, μετά το 1810, ενώ μελέτες τοποθετούν την ολοκλήρωσή του γύρω στο 1818. Ο εξωτερικός περίβολος είχε ολοκληρωθεί, πριν από το 1830. Κατά τον 20ό αιώνα διατήρησε τη στρατιωτική του χρήση, ενώ από το 1940 έως το 1968 λειτούργησε ως φυλακή, οπότε και ανεγέρθηκαν νέα κτίσματα. Το 1939 κατασκευάστηκε στο εσωτερικό του ο Ναός των Αγίων Αναργύρων.

Η Υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη δήλωσε: «Το Κάστρο Παντοκράτορα αποτελεί σημαντικό μνημείο της νεότερης ιστορίας της Πρέβεζας και της Ηπείρου, καθώς αποτυπώνει διαδοχικές ιστορικές περιόδους και χρήσεις. Αποτελείται από το κεντρικό πεντάγωνο οχυρό και τον επιθαλάσσιο περίβολο, που εκτείνεται κατά μήκος της βραχώδους ακτής και περιλαμβάνει προμαχώνες, πυροβολεία και την πυριτιδαποθήκη. Πρόκειται για χαρακτηριστικό δείγμα οχυρωματικής αρχιτεκτονικής νέου τύπου, σχεδιασμένο ώστε να συνδυάζει αμυντικές εγκαταστάσεις, χώρους στρατωνισμού και αποθήκευσης πολεμοφοδίων. Η σημερινή μορφή του αντανακλά διαδοχικές οικοδομικές φάσεις, με μεταγενέστερες επεμβάσεις που συνδέονται με τη χρήση του ως στρατώνα και φυλακής, διατηρώντας παράλληλα σημαντικά αυθεντικά κατασκευαστικά και μορφολογικά στοιχεία. Η καταγραφή της παθολογίας του αναδεικνύει την ανάγκη άμεσων επεμβάσεων στερέωσης, αποκατάστασης και διαχείρισης της βλάστησης, και κυρίως, της θαλάσσιας διάβρωσης, ώστε να ανακοπεί η εξέλιξη των βλαβών και να διασφαλιστεί η στατική του επάρκεια. Η μελέτη αποκατάστασης προτείνει ένα ολοκληρωμένο πρόγραμμα εργασιών, με σεβασμό στην αυθεντικότητα του μνημείου, που αναδεικνύει τις οικοδομικές του φάσεις, κατοχυρώνει την ασφαλή απόδοσή του στο κοινό, αντιμετωπίζοντας συγχρόνως τις δομικές βλάβες που εμφανίζει».

Ο Ναός των Αγίων Αναργύρων στο δώμα του Φρουρίου

Η συστηματική μελέτη του μνημείου ξεκίνησε το 1991 με ερευνητικό πρόγραμμα του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και του Δήμου Πρέβεζας, ενώ το 1995 εγκρίθηκε μελέτη αποκατάστασης με στόχο την προστασία, ανάδειξη και μελλοντική επανάχρησή του. Τη δεκαετία του 1990 υλοποιήθηκαν σημαντικές εργασίες στερέωσης και αποκατάστασης, όμως αρκετές από τις προβλεπόμενες επεμβάσεις δεν ολοκληρώθηκαν ή εφαρμόστηκαν διαφορετικά από τις εγκεκριμένες μελέτες. Η μετέπειτα εγκατάλειψη επιδείνωσε την κατάστασή του, καθιστώντας αναγκαίες νέες ολοκληρωμένες παρεμβάσεις.

Η παθολογία του μνημείου καταδεικνύει εκτεταμένες βλάβες τόσο στον επιθαλάσσιο περίβολο όσο και στο κεντρικό οχυρό, λόγω της μακροχρόνιας έκθεσης στις περιβαλλοντικές συνθήκες, της δράσης της θάλασσας, της ανάπτυξης βλάστησης και παλαιότερων επεμβάσεων. Ιδιαίτερα σοβαρό πρόβλημα αποτελεί η εκτεταμένη βλάστηση στις τοιχοποιίες και στους αναβαθμούς, που έχει προκαλέσει αποδιοργάνωση των λιθοδομών, ρηγματώσεις και τοπικές καταρρεύσεις. Η εικόνα επιβαρύνεται ακόμη από την κατάρρευση μεγάλου τμήματος του προπετάσματος στο ανατολικό μέτωπο, τα εκτεταμένα graffiti και τις μεταγενέστερες επεμβάσεις που δυσχεραίνουν την ιστορική αναγνωσιμότητα του οχυρού.

Ο επιθαλάσσιος περίβολος στα δυτικά. Στο άκρο του τείχους εντοπίζεται εκτεταμένη απώλεια δομών

Η μελέτη, η οποία εκπονήθηκε από τη Διεύθυνση Αναστήλωσης Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Μνημείων του Υπουργείου Πολιτισμού, προβλέπει την αποκατάσταση του παράκτιου οχυρωματικού περιβόλου και τη στερέωση των εξωτερικών και εσωτερικών παρειών του κεντρικού πεντάγωνου οχυρού. Παράλληλα, εκπονείται ξεχωριστή ακτομηχανική και περιβαλλοντική μελέτη για την προστασία του δυτικού τριγωνικού προμαχώνα από τη θαλάσσια διάβρωση.

Όψη του εσωτερικού του Φρουρίου. Φωτογραφία του Labrance το 1912.

Βασική επιδίωξη είναι η αντιμετώπιση των σοβαρών δομικών προβλημάτων που προκαλούν η θαλάσσια διάβρωση και η ανεξέλεγκτη βλάστηση, καθώς και η αποκατάσταση της αρχιτεκτονικής μορφής του μνημείου, ώστε να αναδειχθεί η ιστορική του αξία. Οι προτεινόμενες επεμβάσεις περιλαμβάνουν την απομάκρυνση επιχώσεων, βλάστησης και νεότερων κατασκευών, την αποκατάσταση τοιχοποιιών, κανονιοθυρίδων, προπετασμάτων και θυρών, καθώς και έργα βελτίωσης της ασφάλειας των επισκεπτών, όπως νέες κλίμακες, επισκευή κιγκλιδωμάτων και ασφαλείς διαδρομές. Στο κεντρικό οχυρό προβλέπονται εργασίες στερέωσης και αποκατάστασης των θόλων και των λιθοδομών, αναδόμηση αποδιοργανωμένων τμημάτων, αποκατάσταση ρηγματώσεων και διατήρηση των αυθεντικών επιχρισμάτων και αρμολογημάτων στον μέγιστο δυνατό βαθμό.

Πηγή: ΥΠΠΟ

Σπουδαία ανακάλυψη στην αρχαία Άσπενδο: Στο φως άγαλμα του Ασκληπιού και του Τελεσφόρου ηλικίας 1.800 ετών

noreply@blogger.com (Zeus) — Mon, 17 Aug 2026 09:22:58 +0000

[Credit: Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού της Τουρκίας]

Μια εντυπωσιακή αρχαιολογική ανακάλυψη ήρθε στο φως στην αρχαία Άσπενδο, στη σημερινή Αττάλεια της Τουρκίας, φέρνοντας ξανά στο προσκήνιο μία από τις σημαντικότερες μορφές της αρχαίας ελληνικής παράδοσης: τον Ασκληπιό, θεό της ιατρικής και της θεραπείας.

Κατά τη διάρκεια των συνεχιζόμενων ανασκαφών οι αρχαιολόγοι εντόπισαν ένα μαρμάρινο γλυπτικό σύμπλεγμα ύψους περίπου 2,20 μέτρων, το οποίο απεικονίζει τον Ασκληπιό μαζί με τον Τελεσφόρο. Το εύρημα χρονολογείται περίπου πριν από 1.800 χρόνια, δηλαδή στη ρωμαϊκή αυτοκρατορική περίοδο, και ανακοινώθηκε στις 7 Αυγούστου.

Η ανακάλυψη δεν έχει μόνο καλλιτεχνική αξία. Προσφέρει ένα ακόμη σημαντικό τεκμήριο για το πώς η έννοια της υγείας, της ίασης και της αποκατάστασης ήταν βαθιά ενσωματωμένη τόσο στη θρησκευτική όσο και στη δημόσια ζωή των πόλεων της ελληνορωμαϊκής αρχαιότητας.

Το κατακερματισμένο μαρμάρινο γλυπτικό σύνολο του Ασκληπιού και του Τελέσφορου, όπως βρέθηκε ανάμεσα σε κατεστραμμένα αρχιτεκτονικά τεμάχια κοντά στη μνημειώδη πύλη της Ασπένδου. [Credit: Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού της Τουρκίας]

Ασκληπιός και Τελεσφόρος: Ολόκληρος ο κύκλος της θεραπείας σε ένα γλυπτό

Η επιλογή των δύο μορφών στο ίδιο σύμπλεγμα έχει ιδιαίτερο συμβολισμό.

Ο Ασκληπιός αποτελούσε στην αρχαία ελληνική θρησκεία τη θεότητα που συνδεόταν κατεξοχήν με την ιατρική και τη θεραπεία. Η χαρακτηριστικότερη παράστασή του τον παρουσιάζει γενειοφόρο, κρατώντας ή στηριζόμενο σε ράβδο γύρω από την οποία ελίσσεται φίδι – ένα σύμβολο που, με διαφορετικές μορφές, έχει φτάσει μέχρι σήμερα ως παγκόσμιο έμβλημα της ιατρικής.

Δίπλα του εμφανίζεται ο Τελεσφόρος, μικρότερη μορφή, συνήθως με καλυμμένο σώμα και κουκούλα. Στην εικονογραφική παράδοση συνδέθηκε με την ολοκλήρωση της θεραπείας και την ανάρρωση. Αντίστοιχα σωζόμενα αρχαία συμπλέγματα παρουσιάζουν τις δύο μορφές μαζί, επιβεβαιώνοντας ότι η σύνδεσή τους ήταν καθιερωμένη στη λατρεία της ύστερης ελληνιστικής και ρωμαϊκής εποχής.

Με έναν τρόπο, λοιπόν, το νέο εύρημα συμπυκνώνει σε μάρμαρο ολόκληρη την ανθρώπινη προσδοκία της θεραπείας: την ασθένεια, την ιατρική παρέμβαση και τελικά την επιστροφή στην υγεία.

Ένας συντηρητής καθαρίζει το μαρμάρινο κεφάλι του Ασκληπιού μετά την ανακάλυψή του στην Άσπενδο. [Credit: Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού της Τουρκίας]

Ένα άγαλμα 2,20 μέτρων που περίμενε σχεδόν δύο χιλιετίες

Το μέγεθος του συμπλέγματος είναι από μόνο του εντυπωσιακό. Με ύψος περίπου 2,20 μέτρα, δεν πρόκειται για ένα μικρό λατρευτικό αντικείμενο, αλλά για μνημειακή γλυπτική σύνθεση, σχεδιασμένη ώστε να είναι ορατή και να προκαλεί εντύπωση στον δημόσιο χώρο.

Το γεγονός ότι επέζησε επί σχεδόν δύο χιλιετίες και σήμερα αποκαλύπτεται ξανά από την αρχαιολογική σκαπάνη προσδίδει ιδιαίτερη βαρύτητα στην ανακάλυψη.

Ο Τούρκος υπουργός Πολιτισμού και Τουρισμού Μεχμέτ Νουρί Ερσόι παρουσίασε την ανακάλυψη με αναφορά στην «επιστροφή της θεραπείας στο φως», υπογραμμίζοντας τον ισχυρό συμβολισμό του ευρήματος.

Λεπτομέρεια από το μαρμάρινο άγαλμα του Ασκληπιού, όπου διακρίνονται τα λεπτοδουλεμένα μαλλιά, η γενειάδα και τα χαρακτηριστικά του προσώπου.
[Credit: Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού της Τουρκίας]

Η θέση όπου βρέθηκε ίσως είναι εξίσου σημαντική με το ίδιο το άγαλμα

Το γλυπτό εντοπίστηκε σε περιοχή με έντονο δημόσιο χαρακτήρα στην αρχαία πόλη, κοντά σε μνημειακές κατασκευές και στον οδικό άξονα που συνέδεε το θέατρο με την ακρόπολη.

Οι ανασκαφές στην Άσπενδο έχουν ήδη αποκαλύψει περίπου 300 μέτρα της αρχαίας οδού του θεάτρου, μαζί με καταστήματα, μνημειακή πύλη, ψηφιδωτά και σειρά γλυπτών, μεταξύ των οποίων παραστάσεις του Ερμή, της Αρτέμιδος, της Αφροδίτης, του Έρωτα και της Νέμεσης.

Το εύρημα του Ασκληπιού προσθέτει τώρα ένα ακόμη κομμάτι στο παζλ.

Εφόσον το γλυπτό ήταν πράγματι τοποθετημένο σε τόσο κεντρικό σημείο, η παρουσία του υποδηλώνει ότι η θεραπεία και η λατρεία των σχετικών θεοτήτων δεν αποτελούσαν μια απομονωμένη θρησκευτική πρακτική. Ήταν ορατές μέσα στην καθημερινότητα της πόλης και πιθανότατα αποτελούσαν μέρος της δημόσιας ταυτότητάς της.

Η Άσπενδος ήταν κάτι πολύ περισσότερο από το περίφημο θέατρό της

Η Άσπενδος βρίσκεται στην αρχαία Παμφυλία της Μικράς Ασίας, περίπου 40 χιλιόμετρα ανατολικά της σημερινής Αττάλειας.

Υπήρξε μία από τις σημαντικότερες πόλεις της περιοχής και απέκτησε μεγάλη οικονομική και εμπορική δύναμη χάρη στη θέση της κοντά στον ποταμό Ευρυμέδοντα και στις εμπορικές διαδρομές της ανατολικής Μεσογείου.

Σήμερα είναι γνωστή κυρίως για το εξαιρετικά διατηρημένο ρωμαϊκό θέατρό της, ένα από τα σημαντικότερα μνημεία του είδους του στον κόσμο. Η κατασκευή του χρονολογείται στον 2ο αιώνα μ.Χ., στην ίδια περίπου περίοδο κατά την οποία τοποθετείται και το νέο άγαλμα του Ασκληπιού.

Στην αρχαία πόλη σώζονται ακόμη το εντυπωσιακό υδραγωγείο, η αγορά, το νυμφαίο, η βασιλική και άλλα δημόσια οικοδομήματα, ενώ η Άσπενδος, μαζί με το θέατρο και το υδραγωγείο της, βρίσκεται στον προσωρινό κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO.

Οι ανασκαφές αλλάζουν την εικόνα που είχαμε για την πόλη

Τα τελευταία χρόνια η αρχαιολογική έρευνα στην Άσπενδο έχει επιταχυνθεί και τα ευρήματα είναι συνεχόμενα.

Μόνο οι πρόσφατες έρευνες στην αρχαία οδό του θεάτρου αποκάλυψαν καταστήματα, ένα αρτοποιείο, μνημειακές κατασκευές, γλυπτά και αντικείμενα που σχετίζονται με το εμπόριο. Ανάμεσά τους έχει βρεθεί ακόμη και φοινικικό νόμισμα, στοιχείο που ενισχύει την εικόνα της Άσπενδου ως σημαντικού κόμβου των εμπορικών δικτύων της ανατολικής Μεσογείου.

Η εικόνα που σχηματίζεται πλέον είναι εκείνη μιας πλούσιας, κοσμοπολίτικης πόλης με έντονη δημόσια ζωή, εμπορική δραστηριότητα και ιδιαίτερα ανεπτυγμένη καλλιτεχνική παραγωγή.

[Credit: Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού της Τουρκίας]

Ένα εύρημα που μιλά και στη σύγχρονη εποχή

Υπάρχει, ωστόσο, κάτι ακόμη που κάνει το άγαλμα του Ασκληπιού ξεχωριστό.

Δεν πρόκειται απλώς για ακόμη ένα αρχαίο γλυπτό που προστίθεται σε έναν κατάλογο ευρημάτων.

Η μορφή του Ασκληπιού αφορά έναν από τους διαχρονικότερους φόβους και ταυτόχρονα μία από τις μεγαλύτερες ελπίδες του ανθρώπου: την ασθένεια και την επιθυμία για θεραπεία.

Πριν από 1.800 χρόνια, κάτοικοι μιας ακμάζουσας πόλης της Παμφυλίας περνούσαν μπροστά από αυτή τη μορφή και αναγνώριζαν σε αυτήν την ελπίδα της ίασης. Σήμερα, σχεδόν δύο χιλιετίες αργότερα, το ίδιο μάρμαρο επιστρέφει στο φως.

Και ίσως γι' αυτό η συγκεκριμένη ανακάλυψη αποκτά μια δύναμη που υπερβαίνει την αρχαιολογία: μας θυμίζει ότι αλλάζουν οι πόλεις, οι αυτοκρατορίες και οι εποχές, αλλά ο άνθρωπος εξακολουθεί να αναζητά ακριβώς το ίδιο πράγμα – υγεία, θεραπεία και την ελπίδα ότι μετά την ασθένεια μπορεί να υπάρξει αποκατάσταση.

Πηγή: AlfaVita, Anatolian Archaeology

Η Σειρήνα της «Οδύσσειας» που έδωσε το όνομά της στη Νάπολη

noreply@blogger.com (Zeus) — Mon, 17 Aug 2026 06:22:34 +0000

Ετρουσκική τεφροδόχος από τη Βολτέρρα με παράσταση του επεισοδίου του Οδυσσέα και των Σειρήνων. Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Φλωρεντίας. [Credit: Livia Pacera]

Στον Ομηρο οι Σειρήνες δεν έχουν καν ονόματα, όμως μία από αυτές έμελλε να γίνει η μυθική ιδρύτρια της Νάπολης. Ο διευθυντής του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου της Νάπολης, Φραντσέσκο Σιράνο, εξηγεί στην «Κ» πώς η Παρθενόπη συνδέθηκε με την πόλη και γιατί, δυόμισι χιλιάδες χρόνια αργότερα, εξακολουθεί να αποτελεί μέρος της ταυτότητάς της.

Τι απέγιναν οι Σειρήνες όταν το πλοίο του Οδυσσέα απομακρύνθηκε; Η σκηνή είναι από τις πιο αναγνωρίσιμες του ομηρικού έπους. Δεμένος στο κατάρτι, ο Οδυσσέας ακούει το τραγούδι τους, ενώ οι σύντροφοί του κωπηλατούν με τα αυτιά κλεισμένα με κερί.

Εκείνες τον καλούν να σταματήσει το πλοίο και του υπόσχονται ότι γνωρίζουν όσα συνέβησαν στην Τροία, αλλά και όλα όσα συμβαίνουν πάνω στη γη. Ο Οδυσσέας τις ακούει, το πλοίο όμως συνεχίζει την πορεία του. Ο Ομηρος δεν μας λέει ούτε τα ονόματα των Σειρήνων ούτε τι απέγιναν. Μεταγενέστερες πηγές τις κατονομάζουν και συμπληρώνουν την ιστορία τους.

Σε μία εκδοχή του μύθου, ήταν γραφτό να πεθάνουν εάν κάποιος άκουγε το τραγούδι τους και κατάφερνε να περάσει χωρίς να παρασυρθεί. Η αποτυχία τους να παρασύρουν τον Οδυσσέα σήμανε και το τέλος τους. Οι Σειρήνες έπεσαν στη θάλασσα και πέθαναν, όπως όριζε η προφητεία. Ανάμεσά τους ήταν η Παρθενόπη, η Σειρήνα που έμελλε να συνδεθεί για πάντα με τη Νάπολη.

Πήλινα αφιερώματα που βρέθηκαν στο Sant’Aniello a Caponapoli της Νάπολης. Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Νάπολης (MANN). [Credit: Livia Pacera]

Το σώμα της, σύμφωνα με την παράδοση, παρασύρθηκε έως τις ακτές του σημερινού Κόλπου της Νάπολης. Εκεί οι κάτοικοι της έστησαν τάφο και ο πρώτος ελληνικός οικισμός της περιοχής πήρε το όνομά της.

Οι Ναπολιτάνοι δεν τη θυμούνται απλώς ως μια μορφή της ελληνικής μυθολογίας, αλλά αναγνωρίζουν σε εκείνη κάτι από την ίδια την ταυτότητά τους. «Η Νάπολη υπήρξε ανέκαθεν μια “πόλη της Σειρήνας”», λέει στην «Κ» ο κ. Φραντσέσκο Σιράνο, γενικός διευθυντής του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου της Νάπολης και ένας από τους επιμελητές της έκθεσης «Parthenope. La Sirena e la città» («Παρθενόπη. Η Σειρήνα και η πόλη»), που θα διαρκέσει έως τις 31 Αυγούστου 2026.

Περισσότερα από 250 έργα, από τον 8ο αιώνα π.Χ. έως σήμερα, παρακολουθούν τη διαδρομή της Παρθενόπης από την αρχαία μυθολογία έως τη σύγχρονη street art. Πίσω όμως από τα αντικείμενα και τα αρχαιολογικά ευρήματα βρίσκεται και ένα ευρύτερο ερώτημα: γιατί μια σύγχρονη πόλη εξακολουθεί να αναγνωρίζει τον εαυτό της σε ένα μυθολογικό, υβριδικό πλάσμα;

«Από γεωμορφολογική άποψη, η Νάπολη μοιάζει μετέωρη ανάμεσα στον λόφο και στη θάλασσα, με απέναντί της ένα από τα πιο επικίνδυνα ηφαίστεια, τον Βεζούβιο», λέει ο κ. Σιράνο. «Η πόλη και οι άνθρωποί της μοιράζονται με τον μύθο της Σειρήνας μια αγάπη για τη μουσική και το τραγούδι που δεν αποτελεί απλώς ένα γραφικό στερεότυπο. Η Σειρήνα ενσαρκώνει την πολυσημία και την πολυπλοκότητα της Νάπολης. Γι’ αυτό η μορφή της άντεξε μέσα σε τόσους αιώνες ιστορίας».

Η πόλη παίρνει το όνομά της και εκείνη γίνεται η προστάτιδά της

Κάτω από τη σημερινή Νάπολη, οι ανασκαφές των τελευταίων ετών φέρνουν σταδιακά στο φως τις διαδοχικές ζωές της πόλης. Τα νέα ευρήματα δεν συμπληρώνουν απλώς την εικόνα της αρχαίας Παρθενόπης, αλλά δείχνουν ότι ιδρύθηκε νωρίτερα από όσο πίστευαν οι αρχαιολόγοι.

«Μέχρι πρόσφατα πιστεύαμε ότι οι Ελληνες της Κύμης, της αρχαιότερης ελληνικής αποικίας στην ηπειρωτική Ιταλία, είχαν ιδρύσει την Παρθενόπη ως αποικία τους τον 7ο αιώνα π.Χ.», εξηγεί ο κ. Σιράνο. Αντικείμενα και θραύσματα που βρέθηκαν στο Πιτσόφαλκονε, στον λόφο όπου αναπτύχθηκε ο πρώτος οικισμός, επιτρέπουν πλέον τη χρονολόγησή του στο δεύτερο μισό του 8ου αιώνα π.Χ. Παράλληλα, αποκαλύπτουν ότι η Παρθενόπη συμμετείχε ήδη σε ένα ευρύ δίκτυο εμπορικών και πολιτισμικών ανταλλαγών. «Το αρχαιολογικό υλικό μαρτυρεί σχέσεις με ολόκληρο τον ελληνικό κόσμο, συμπεριλαμβανομένης της Μικράς Ασίας, αλλά και με τον κόσμο των Ετρούσκων», σημειώνει.

Ανάγλυφο με Σειρήνα από την εκκλησία του Αγίου Πέτρου στο Alba Fucens της Ιταλίας, 12ος αιώνας. Castello Piccolomini, Celano, Συλλογή Torlonia και Μουσείο Θρησκευτικής Τέχνης της Marsica. [Credit: Livia Pacera]

Σημαντικές πληροφορίες για τις κατοπινές φάσεις της πόλης έδωσαν και οι ανασκαφές για την κατασκευή του μετρό, οι οποίες έφθασαν σε στρώματα ιστορίας που ξεκινούν από τη νεολιθική εποχή. «Γνωρίζουμε πλέον ότι η Νεάπολις ιδρύθηκε περίπου μεταξύ του 550 και του 520 π.Χ., βάσει ενός ακριβούς σχεδίου που αξιοποιούσε τη θέση της σε σχέση με τη θάλασσα και τους ανέμους», λέει ο κ. Σιράνο. Η Παρθενόπη και η Νεάπολις –η «Νέα Πόλη»– δεν ήταν, επομένως, ο ίδιος οικισμός. Η πρώτη αναπτύχθηκε στο Πιτσόφαλκονε, ενώ η δεύτερη ιδρύθηκε αργότερα και σε μικρή απόσταση, με οργανωμένο πολεοδομικό σχέδιο. Ο μύθος της Σειρήνας, ωστόσο, πέρασε από τη μία στην άλλη.

Η κεφαλή της Παρθενόπης αποτυπώθηκε στα νομίσματα της αρχαίας Νεάπολης, ενώ προς τιμήν της οργανώνονταν δημόσιες τελετές και αγώνες. Γύρω στο 450 π.Χ., ο Αθηναίος ναύαρχος Διότιμος έφθασε στην πόλη επικεφαλής στρατιωτικής αποστολής και, ακολουθώντας έναν χρησμό, πρόσφερε θυσία στη Σειρήνα. «Καθιέρωσε επίσης προς τιμήν της μια λαμπαδηδρομία, έναν αγώνα σκυταλοδρομίας στον οποίο οι αθλητές έτρεχαν κρατώντας αναμμένη δάδα», εξηγεί ο κ. Σιράνο.

Μελανόμορφος αμφορέας με παράσταση Σειρήνας. Αρχαιολογικό Μουσείο Georges Vallet, Σορέντο. Φωτογραφία: MiC – Εθνικά Μουσεία της Καμπανίας

Τον 1ο αιώνα μ.Χ. ο αυτοκράτορας Αύγουστος αναβίωσε τον αγώνα, επιχειρώντας με αυτόν τον τρόπο να παρουσιάσει τον εαυτό του ως νέο ιδρυτή της πόλης. Από τις ανασκαφές του μετρό προέρχεται και το κεφάλι ενός αγάλματος της ίδιας περιόδου, εμπνευσμένο από τις απεικονίσεις των Αθηναίων στρατηγών του 5ου αιώνα π.Χ. «Το έχουμε ταυτίσει με αντίγραφο του πορτρέτου του Διότιμου», καταλήγει ο κ. Σιράνο.

«Η μεταμόρφωση από ένα πλάσμα με φτερά και πούπουλα σε ένα πλάσμα με ουρά ψαριού και λέπια»

Η Παρθενόπη που λάτρευαν οι αρχαίοι κάτοικοι της Νεάπολης δεν έμοιαζε με τη γοργόνα που έχουμε σήμερα στο μυαλό μας. Οι αρχαίες Σειρήνες απεικονίζονταν ως πλάσματα με γυναικείο κεφάλι και σώμα πουλιού. Η ουρά ψαριού εμφανίστηκε αιώνες αργότερα. «Η μεταμόρφωση από ένα πλάσμα με φτερά και πούπουλα σε ένα πλάσμα με ουρά ψαριού και λέπια αρχίζει να γίνεται ορατή κατά τον Μεσαίωνα», αναφέρει ο κ. Σιράνο. «Ο πρώτος που περιέγραψε τις Σειρήνες ως γυναίκες-ψάρια ήταν ο Αλντελμος του Μάλμεσμπερι, τον 8ο αιώνα μ.Χ., στο “Liber monstrorum de diversis generibus”». Μαζί με το σώμα τους άλλαξε και ο τρόπος με τον οποίο ασκούσαν τη γοητεία τους. «Στο κείμενο αυτό δεν υπάρχει κανένα ίχνος των γυναικών-πουλιών. Οι Σειρήνες επιστρέφουν στη φύση τους ως κακόβουλες πλανεύτρες που εξαπατούν τους ναυτικούς. Το μέσο της γοητείας τους, όμως, είναι πλέον η ομορφιά τους και όχι ο ήχος της φωνής τους ή η υπόσχεση της γνώσης».

Αποψη της έκθεσης. Διακρίνονται νομίσματα της αρχαίας Νεάπολης και η κεφαλή του ναυάρχου Διότιμου. [Credit: Livia Pacera]

Για αρκετούς αιώνες οι δύο μορφές συνυπήρχαν. Σε ανάγλυφο του καθεδρικού ναού του Μπάρι, στα τέλη του 11ου αιώνα, η Σειρήνα διατηρεί τα φτερά της. Σε ανάγλυφο του 12ου αιώνα από την εκκλησία του Σαν Πιέτρο στο Alba Fucens εμφανίζεται πλέον με ουρά ψαριού. Η Παρθενόπη γνώρισε και μια δεύτερη, βαθύτερη μεταμόρφωση: από επικίνδυνο πλάσμα έγινε προστάτιδα της πόλης.

«Μια Σειρήνα είναι ένα μυθολογικό, μη ανθρώπινο πλάσμα. Επομένως δεν μπορεί πραγματικά να πεθάνει», λέει ο κ. Σιράνο. «Η πτώση της Παρθενόπης στη θάλασσα σηματοδοτεί τη μετάβασή της σε μια νέα διάσταση: από επικίνδυνη πλανεύτρα γίνεται μια καλοπροαίρετη θεότητα που προστατεύει τους ανθρώπους –και ιδίως τις γυναίκες– σε κρίσιμες στιγμές της ζωής, όπως ο γάμος και ο θάνατος».

Η μεταμόρφωσή της ολοκληρώνεται όταν το σώμα της ταυτίζεται με τον τόπο στον οποίο ξεβράστηκε. «Η Σειρήνα που πεθαίνει στον κόλπο γίνεται συμβολικά η ίδια η πόλη. Η πόλη παίρνει το όνομά της και εκείνη γίνεται η προστάτιδά της».

Αποψη της έκθεσης. Στο βάθος προβάλλεται ένας γάμος, παραπέμποντας στον προστατευτικό ρόλο που απέκτησε σταδιακά η Παρθενόπη. [Credit: Livia Pacera]

Η Αγία Πατρικία και η τελευταία μεταμόρφωση της Σειρήνας

Εάν ο κ. Σιράνο έπρεπε να επιλέξει ένα μόνο αντικείμενο για να αφηγηθεί τη σχέση της Παρθενόπης με τη Νάπολη, δεν θα επέλεγε ένα αρχαίο νόμισμα ή αγγείο. Θα διάλεγε το τελευταίο έκθεμα της διαδρομής: την ασημένια προτομή της Αγίας Πατρικίας, από τον περίφημο Θησαυρό του Αγίου Ιανουαρίου. «Ο μύθος της Παρθενόπης έχει πολλές όψεις και εξελίσσεται διαρκώς», εξηγεί. «Το αντικείμενο που αντιπροσωπεύει πληρέστερα την τελευταία μεταμόρφωση της Σειρήνας και τη σχέση της με την πόλη είναι η ασημένια προτομή της Αγίας Πατρικίας».

Σύμφωνα με την παράδοση, η Πατρικία ήταν απόγονος του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου. Αρνήθηκε έναν προσυμφωνημένο γάμο και εγκατέλειψε διά θαλάσσης την Κωνσταντινούπολη μαζί με μια ομάδα συντρόφων της. Τον 7ο αιώνα μ.Χ. έφθασε στη νησίδα Μεγαρίδα, στους πρόποδες του Πιτσόφαλκονε – ακριβώς στο σημείο όπου βρισκόταν η αρχαία Παρθενόπη. Μια γυναίκα φθάνει από τη θάλασσα στο ίδιο μέρος όπου, σύμφωνα με τον μύθο, είχε ξεβραστεί το σώμα της Σειρήνας.

Ασημένια προτομή της Αγίας Πατρικίας από τον Θησαυρό του Αγίου Ιανουαρίου, 1625. [Credit: Livia Pacera]

Η μεταμοντέρνα Σειρήνα που ζει ακόμη στη Νάπολη

Η Παρθενόπη, ωστόσο, δεν ανήκει μόνο στην αρχαιολογία ή στην παλιά θρησκευτική παράδοση της Νάπολης. Τα τελευταία χρόνια η πόλη έχει επιστρέψει με διαφορετικούς τρόπους στη μυθική ιδρύτριά της. Ο Πάολο Σορεντίνο έδωσε το όνομά της στην ηρωίδα της ταινίας του «Parthenope», η οποία λειτουργεί ως ανθρώπινη ενσάρκωση της ίδιας της πόλης. Τον Δεκέμβριο του 2025 παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στο θέατρο Σαν Κάρλο, τριάντα χρόνια μετά τη σύνθεσή της, η «Partenope. Musica per la Sirena di Napoli», η μοναδική όπερα που έγραψε ο Ενιο Μορικόνε. Το έργο αρχίζει και τελειώνει με χορωδία στα ελληνικά που επικαλείται τη «Μητέρα της Νάπολης», ενώ ο αφηγητής μιλά στη ναπολιτάνικη διάλεκτο.

Η Σειρήνα εξακολουθεί όμως να εμφανίζεται και στους τοίχους της πόλης. Από τις σύγχρονες απεικονίσεις της, ο κ. Σιράνο ξεχωρίζει την «Ciaciona» του τοιχογράφου Trallallà. Στη ναπολιτάνικη διάλεκτο η λέξη περιγράφει μια γυναίκα με καμπύλες. «Η μορφή αυτή δεν ανταποκρίνεται στο στερεότυπο της συμβατικής ομορφιάς», λέει. «Η μεταμοντέρνα Σειρήνα είναι μια αληθινή, λαϊκή και αισθησιακή γυναίκα. Αυτή ακριβώς η εγγύτητα με την πραγματική ζωή κάνει τον μύθο μέρος της καθημερινότητας των Ναπολιτάνων, οι οποίοι αισθάνονται μοναδικοί μέσα στην πολυπλοκότητά τους και στην ικανότητά τους να σπάνε τα καθιερωμένα πρότυπα».

Η Σειρήνα «Ciaciona» του Trallallà. [Credit: Sabrina Del Gaudio]

Από το φτερωτό πλάσμα της αρχαιότητας έως τη σημερινή «Ciaciona», η Παρθενόπη άλλαξε πολλές φορές μορφή, χωρίς να χάσει τη θέση της στην ταυτότητα της πόλης. «Η Νάπολη ήταν ελληνική πόλη», λέει ο κ. Σιράνο. «Ο μύθος της Παρθενόπης διέσχισε αιώνες και τόπους και ανανεωνόταν διαρκώς, όπως ακριβώς και η ταυτότητα της Νάπολης, η οποία διαμορφώθηκε από τη συμβολή των διαφορετικών λαών που την κατοίκησαν. Η ταυτότητα, άλλωστε, δεν είναι κάτι που χαράσσεται στην πέτρα μία φορά και για πάντα, αλλά το αποτέλεσμα μιας συνεχούς εξέλιξης».

Πηγή: Μ. Καρπόζηλου, Καθημερινή

Παρασκήνια από τη μεταφορά έργων τέχνης

noreply@blogger.com (Zeus) — Tue, 28 Jul 2026 09:03:07 +0000

Εργα τέχνης που γίνονται δεκτά με τιμές αρχηγού κράτους και άλλα που καλούνται να ταξιδέψουν με ασθενοφόρο. Κάποια που για να φτάσουν στον προορισμό τους μοιράζονται σε διαφορετικές πτήσεις για λόγους ασφαλείας και κάποια άλλα που δεν μπορούν να ταξιδέψουν, όσο κι αν το θέλουν, αφού για να μετακινηθούν από το μουσείο στο οποίο «κατοικούν» θα πρέπει να ξηλωθεί η οροφή.

Ορισμένα λειτουργούν ως ισχυρά διπλωματικά χαρτιά και άλλα, αν και παίρνουν τελικά φύλλο πορείας και για χάρη τους τα εισιτήρια εξαντλούνται πριν καν ανοίξουν οι εκθέσεις που τα φιλοξενούν, τελικά παραμένουν άφαντα δημιουργώντας σενάρια γύρω από την τύχη τους.

Είναι μερικά μόνο από όσα συμβαίνουν στα παρασκήνια των μεγάλων εκθέσεων ανά τον κόσμο και ορισμένα εξ αυτών έρχονται στο φως με αφορμή τον ιστορικό δανεισμό της Ταπισερί της Μπαγέ στο Βρετανικό Μουσείο για τη σημαντικότερη έκθεση μετά την περιοδεία των θησαυρών του Τουταγχαμών τη δεκαετία του 1970.

Η Ταπισερί της Μπαγέ: Με όρους επίσκεψης αρχηγού κράτους

Η απόφαση για τη μεταφορά της Ταπισερί της Μπαγέ στο Βρετανικό Μουσείο κατέστη δυνατή χάρη σε υψηλού επιπέδου πολιτική διαπραγμάτευση. Ο ίδιος ο πρόεδρος της Γαλλίας Εμανουέλ Μακρόν ενέκρινε προσωπικά τον δανεισμό, σε μια κίνηση που στόχευε στη βελτίωση των γαλλοβρετανικών σχέσεων μετά το Brexit. Από την πλευρά του, ο τέως πρωθυπουργός της Βρετανίας Κιρ Στάρμερ εξασφάλισε την κρατική εγγύηση για ασφαλιστική κάλυψη που φτάνει έως και τις 800 εκατ. στερλίνες σε περίπτωση ζημιάς.

Για την πρώτη επιστροφή της Ταπισερί της Μπαγέ στη Βρετανία έπειτα από σχεδόν χίλια χρόνια, η μεταφορά της οργανώθηκε με τους όρους επίσημης επίσκεψης αρχηγού κράτους. Το κεντημένο ύφασμα του 11ου αι., μήκους 70 μ., αφαιρέθηκε εκατοστό προς εκατοστό από την προθήκη του από ομάδα 90 ατόμων σε μια διαδικασία επτά ωρών και τοποθετήθηκε σε ένα ειδικό πτυσσόμενο πάνελ που διπλώνεται σαν ακορντεόν μέσα σε κιβώτιο, ώστε να διασφαλιστεί ότι το ταξίδι δεν θα ξεπερνούσε το όριο δόνησης των δύο χιλιοστών ανά δευτερόλεπτο.

Μεταφέρθηκε με ειδικό φορτηγό, ταξίδεψε μέσα στη νύχτα οδικώς από τη Νορμανδία προς το Καλαί και εν συνεχεία επιβιβάστηκε σε τρένο για να διασχίσει τη σήραγγα της Μάγχης συνοδεία ισχυρής αστυνομικής δύναμης και πολυάριθμης αποστολής ειδικών. «Οπως ο Γουλιέλμος ο Κατακτητής πριν από περίπου μία χιλιετία, έτσι κι εκείνη επέστρεψε συνοδευόμενη από την αυλή της – μόνο που αυτή τη φορά οι περισσότεροι ήταν ειδικοί στη μεσαιωνική τέχνη και όχι βαρόνοι με αιματοβαμμένο παρελθόν», σχολιάζουν σκωπτικά οι βρετανικοί «Times».

Η «Μόνα Λίζα» στις ΗΠΑ: Μέσα σε κιβώτιο που επιπλέει

Αναλόγου επιπέδου προετοιμασία ίσως να μην έχει συμβεί από το 1963, όταν η Τζάκι Κένεντι πέτυχε κάτι εξίσου πρωτοφανές: εξασφάλισε τον δανεισμό της «Μόνα Λίζα» στις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής κερδίζοντας τη συναίνεση του τότε γάλλου υπουργού Πολιτισμού Αντρέ Μαλρό. Η ιστορική αυτή συμφωνία επισφράγισε τη στενή σχέση που είχε αναπτυχθεί ανάμεσα στις δύο πλευρές κατά την επίσημη επίσκεψη των Κένεντι στη Γαλλία δύο χρόνια νωρίτερα.

Το αριστούργημα του Ντα Βίντσι επιβιβάστηκε μέσα σε πολυτελές υπερωκεάνιο, τοποθετημένο σε αδιάβροχο πλωτό και πυράντοχο κιβώτιο ώστε να επιπλεύσει ακόμη και σε περίπτωση ναυαγίου. Κατά την επιστροφή της δε, καταχωρίστηκε στη λίστα επιβατών ως κυρία «Μόνα Λίζα», ασφαλίστηκε στο κρεβάτι καμπίνας της πρώτης θέσης με 24ωρη φύλαξη, ενώ έξω από την πόρτα τοποθετούνταν κάθε πρωί ένα ζευγάρι ανδρικά παπούτσια σε μεγάλο νούμερο για να δημιουργείται στους υπόλοιπους επιβάτες η αίσθηση ότι στην καμπίνα διέμενε με τη «Μόνα Λίζα» και ένας μεγαλόσωμος φύλακας.

Με τόσα μέτρα ασφαλείας τι θα μπορούσε να πάει στραβά; Κι όμως, κατά την αποθήκευσή της στο Μητροπολιτικό Μουσείο της Νέας Υόρκης εκτοξεύτηκε νερό στην επιφάνειά της από έναν ελαττωματικό πυροσβεστήρα οροφής. Ηταν η στιγμή που το κρύσταλλο που την περιβάλλει αποδείχθηκε πραγματικά προστατευτικό.

ΜΕΤ Νέας Υόρκης: Ο Ραφαήλ σε πολλαπλές πτήσεις

Υπάρχουν όμως και οι περιπτώσεις που τα πολύτιμα εκθέματα θα πρέπει να ταξιδέψουν αεροπορικώς: είτε με κανονικές επιβατικές πτήσεις, είτε με ιδιωτικά σκάφη – αν πρόκειται για εξαιρετικά μικρά ή πολύτιμα αντικείμενα που έχουν στην κατοχή τους ιδιώτες συλλέκτες –, είτε με εμπορευματικές πτήσεις. Στην πρόσφατη μεγάλη έκθεση αφιερωμένη στον Ραφαήλ στο Μητροπολιτικό Μουσείο της Νέας Υόρκης, όπου παρουσιάστηκαν περισσότερα από 170 έργα, χρειάστηκε να ναυλωθούν πολλά αεροσκάφη. Οχι επειδή δεν θα χωρούσαν όλα σε ένα, αλλά επειδή η ασφαλιστική αξία τους ήταν αστρονομική, οπότε κανείς δεν μπορούσε να διακινδυνεύσει να ταξιδέψουν όλα με μία πτήση.

Τα έργα που δεν φτάνουν, τα έργα που δεν φεύγουν

Κι αν αυτά τα ευτράπελα συμβαίνουν ενώ τα έργα βρίσκονται καθ’ οδόν, υπάρχουν κι εκείνα που δεν φτάνουν ποτέ στον προορισμό τους για διαφορετικούς λόγους.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί «Ο Σωτήρας του Κόσμου» του Λεονάρντο ντα Βίντσι, ο οποίος πουλήθηκε το 2017 στον οίκο Κρίστις έναντι του ποσού – ρεκόρ των 450,3 εκατ. δολαρίων. Δύο χρόνια αργότερα, αναμενόταν να εκτεθεί στη μεγάλη έκθεση – αφιέρωμα στο έργο του Ντα Βίντσι στο Λούβρο. Οι επιμελητές είχαν αφήσει κενό στη θέση του, ωστόσο όχι μόνο δεν εκτέθηκε ποτέ στο Παρίσι, αλλά παραμένει άγνωστο αν βρίσκεται στο ιδιωτικό γιοτ του σαουδάραβα διαδόχου Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν ή σε αποθήκη στην ελεύθερη ζώνη της Γενεύης.

Αφαντο έγινε κι ένα έργο της Φρίντα Κάλο που επρόκειτο να παρουσιαστεί στην έκθεση της Τέιτ, σύμφωνα με τον επικεφαλής επιμελητή της έκθεσης Τομπάιας Οστραντερ. «Μια ηλικιωμένη συλλέκτρια είχε συμφωνήσει να μας δανείσει έναν πίνακα. Στη συνέχεια όμως αρρώστησε και άλλαξε γνώμη. “Πρέπει να έχω τη Φρίντα μου δίπλα μου”, μας είπε. Ηταν σαν να αντιμετώπιζε τον πίνακα ως φυλαχτό που την προστάτευε».

Κι αν τα δύο πρώτα έργα μπορούσαν να ταξιδέψουν αλλά οι ιδιοκτήτες τους απέσυραν για δικούς τους λόγους ο καθένας τη συμμετοχή τους, υπάρχουν κι εκείνα που ακόμη και αν τα μουσεία στα οποία ανήκουν ήθελαν να τα δανείσουν, οι συνθήκες καθιστούν μια τέτοια εξέλιξη αδύνατη.

«Σε μία από τις αίθουσές μας υπάρχουν δύο μνημειώδη έργα του Ρούμπενς. Είναι συγκλονιστικά, αλλά δεν πρόκειται να φύγουν ποτέ από εκεί. Για να μετακινηθούν θα έπρεπε κυριολεκτικά να αφαιρεθεί η οροφή του κτιρίου», λέει στους «Times» o διευθυντής του Μουσείου της Βιέννης, του μεγαλύτερου μουσειακού οργανισμού της Αυστρίας, Τζόναθαν Φάιν. Δεν είναι όμως μόνο τα πρακτικά προβλήματα που αποτρέπουν τους δανεισμούς. «Ορισμένα μουσεία και ιδιωτικές συλλογές έχουν αποφασίσει να αποσύρουν οριστικά έργα τους σε ειδικούς αποθηκευτικούς χώρους και να μην τα εκθέσουν ποτέ ξανά».

Ελλάδα

Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης

Στα απρόοπτα που δεν μπορεί να προβλέψει ακόμη και ο πιο έμπειρος επιμελητής εκθέσεων είναι να παρκάρει μπροστά στο μουσείο για να παραλάβει τα ξυλοκιβώτια με τα έργα ένα ασθενοφόρο. Κι όμως, συνέβη το 2012 στο τότε Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, όπως λέει στα «Πρόσωπα» η διευθύντρια του ΜΟΜus – Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης Μαρία Τσαντσάνογλου.

Μόλις είχε ολοκληρωθεί μια περιοδική έκθεση, τα έργα είχαν συσκευαστεί για να επιστραφούν στη Γερμανία και, αντί για φορτηγό, εμφανίστηκε ένα ασθενοφόρο με όλα του τα διακριτικά! Ο αλλοδαπός οδηγός δεν μιλούσε αγγλικά και με πολύ κόπο διαπιστώθηκε πως η διεθνής μεταφορική εταιρεία είχε χρησιμοποιήσει έναν βαλκάνιο συνεργάτη της, ο οποίος επέμενε ότι μπορούσε να μεταφέρει τα κιβώτια – τα οποία δεν χωρούσαν επ’ ουδενί στο όχημα – και αρνούνταν να φύγει χωρίς τα έργα. Τελικά, την επομένη, ήρθε φορτηγό με ελεγχόμενες συνθήκες θερμοκρασίας και υγρασίας, τα οποία και προτιμώνται για τις μεταφορές εντός Ευρώπης.

Αρχαιολογικό Θεσσαλονίκης: Χρυσά στεφάνια σε πλεξιγκλάς και φελιζόλ

Εκπλήξεις ενδέχεται να περιμένουν τα έργα τέχνης και τους συνοδούς τους όταν το ταξίδι τους είναι προγραμματισμένο με πτήση κάργκο. Και ο προϊστάμενος του Τμήματος Συντήρησης του Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης, Δημήτρης Καρολίδης, βρέθηκε μπροστά σε μια τέτοια όταν κλήθηκε να συνοδεύσει χρυσά στεφάνια από τις συλλογές του μουσείου στο Λούβρο, στο πλαίσιο περιοδικής έκθεσης.

Περιχαρής που με τους συναδέλφους του είχαν βρει τον κατάλληλο τρόπο ώστε να ταξιδεύουν τα ευπαθή χρυσά στεφάνια χωρίς να «τραυματίζονται» – ένα διάφανο κιβώτιο από πλεξιγκλάς γεμάτο με ένα μείγμα από σφαιρίδια πολυστυρενίου (φελιζόλ) τριών διαφορετικών διαμέτρων –, διαπίστωσε ότι η πτήση όπου θα επιβιβαζόταν με το πολύτιμο φορτίο ερχόταν από τη Σαουδική Αραβία. Και συνεπιβάτες τους θα ήταν καμήλες και μία χρυσή Ρολς Ρόις.

Ειδική μεταχείριση κατά τη μεταφορά της είχε και η χρυσή λάρνακα του Φιλίππου Β’ όταν ταξίδεψε στις Ηνωμένες Πολιτείες για μια μεγάλη περιοδεύουσα έκθεση που διήρκησε από το 1980 έως το 1982. Δεν ακολούθησε τα υπόλοιπα πολύτιμα εκθέματα, όπως μας θυμίζει ο επίτιμος διευθυντής του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου και γενικός γραμμάτεας της Αρχαιολογικής Εταιρείας, Νίκος Καλτσάς. Δεσμεύτηκε η θέση στο αεροπλάνο δίπλα σε εκείνη της τότε διευθύντριας του Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης, Κατερίνας Ρωμιοπούλου, και ταξίδεψε ως επιβάτης.

Πηγή: Μ. Αδαμοπούλου, Τα Νέα

Μια μεγάλη τοιχογραφία του Διονύσου και της Αριάδνης ανακαλύφθηκε και αποκαταστάθηκε στην οροφή της «Casa con Pacificio» στην Πομπηία

noreply@blogger.com (Zeus) — Tue, 28 Jul 2026 08:49:05 +0000

Λεπτομέρεια της αποκατεστημένης τοιχογραφίας. [Credit: Αρχαιολογικό Πάρκο Πομπηίας]

Η αποκατάσταση του θόλου ενός δωματίου στη Regio IX ολοκληρώθηκε, μια επέμβαση που κατέστησε δυνατή την ανασύνθεση περισσότερου από το ένα τέταρτο του αρχικού διακοσμητικού συνόλου, σε μια διαδικασία που παραμένει ανοικτή για μελλοντικές συμπληρώσεις.

Η παρουσίαση του έργου πραγματοποιήθηκε στην Palestra Grande του αρχαιολογικού χώρου, στο τέλος του Διεθνούς Εργαστηρίου Pompeii: Excavations and Ongoing Research, που φιλοξενήθηκε στο αμφιθέατρο του Αρχαιολογικού Πάρκου της Πομπηίας. Κατά τη διάρκεια της συνάντησης, εκπρόσωποι ιταλικών και ξένων ιδρυμάτων και πανεπιστημίων που συμμετέχουν στις ερευνητικές δραστηριότητες στον χώρο παρουσίασαν την πρόοδο των αντίστοιχων αρχαιολογικών τους ερευνών, στο πλαίσιο μιας πρακτικής επιστημονικής διαφάνειας και ανταλλαγής των ερευνητικών αποτελεσμάτων, η οποία έχει καθιερωθεί ως πάγια πρακτική στο Αρχαιολογικό Πάρκο τα τελευταία χρόνια.

Η αποκατεστημένη οροφή ανήκει σε μία αίθουσα συμποσίων που βρισκόταν στον επάνω όροφο της λεγόμενης «Οικία με τον Φούρνο» (Casa con Panificio) στην Regio IX, έναν χώρο προορισμένο για το convivium, το ρωμαϊκό επίσημο δείπνο, γνωστό και ως cenaculum. Τα διακοσμητικά θραύσματα ανακτήθηκαν κατά τη διάρκεια των αρχαιολογικών ανασκαφών ακριβώς στο σημείο της κατάρρευσης, γεγονός που επέτρεψε στους αρχαιολόγους να τα αποδώσουν με βεβαιότητα στην αρχική τους θέση και να προχωρήσουν ήδη από το στάδιο της ανασκαφής σε μια πρώτη ανασύνθεση των σωζόμενων τμημάτων της διακόσμησης.

Οι αρχαιολόγοι κατόρθωσαν να εντοπίσουν πολυάριθμες συνδέσεις μεταξύ των θραυσμάτων που βρέθηκαν, θέτοντας έτσι τις βάσεις για την επακόλουθη εργασία ανασύνθεσης και αποκατάστασης στο εργαστήριο.

Συντηρητές εργάζονται πάνω στην τοιχογραφία.
[Credit: Αρχαιολογικό Πάρκο Πομπηίας]

Η διαδικασία αποκατάστασης ξεκίνησε από αυτή την προκαταρκτική προσπάθεια ανασύνθεσης και εξελίχθηκε ως μια μεθοδολογική πορεία που ενσωμάτωσε σε μία ενιαία ροή εργασίας τη συντήρηση, την αρχαιολογική μελέτη και τον σχεδιασμό για την ανάδειξη του έργου.

Οι ειδικοί περιόρισαν την επέμβαση στα θραύσματα εκείνα των οποίων η αρχική θέση ήταν επαρκώς τεκμηριωμένη, γεγονός που επέτρεψε την ανασύνθεση ενός σημαντικού τμήματος της διακόσμησης, χωρίς να διακυβευτεί η αναγνωσιμότητά της και με σεβασμό στις αρχές της αναστρεψιμότητας και της διακριτότητας, οι οποίες διέπουν τη σύγχρονη πρακτική της αποκατάστασης.

Το πραγματικό στοιχείο καινοτομίας του έργου έγκειται στον σχεδιασμό του νέου φορέα στήριξης που προορίζεται να φιλοξενήσει την ανασύνθεση της τοιχογραφίας. Σε αντίθεση με τα επίπεδα πάνελ που χρησιμοποιούνται παραδοσιακά σε αυτού του τύπου τις επεμβάσεις, το δομικό σύστημα σχεδιάστηκε και αναπτύχθηκε παράλληλα με την εξέλιξη των εργασιών αποκατάστασης.

Αυτή η μεθοδολογική στρατηγική ανταποκρινόταν σε μια αναπόφευκτη τεχνική ανάγκη: μόνο η σταδιακή ανασύνθεση των θραυσμάτων επέτρεψε στους συντηρητές να προσδιορίσουν με ακρίβεια την αρχική καμπυλότητα του θόλου, ένα γεωμετρικό δεδομένο χωρίς το οποίο ήταν αδύνατος ο σχεδιασμός ενός φορέα στήριξης που να αναπαράγει πιστά τη μορφή της αρχαίας οροφής.

Ο φορέας στήριξης σχεδιάστηκε με στόχο να αποκαταστήσει τη χωρικότητα του διακοσμητικού συνόλου, να διασφαλίσει τη διατήρηση των θραυσμάτων και, κυρίως για το μέλλον της έρευνας, να επιτρέπει μελλοντικές προσθήκες. Η κατασκευή διαθέτει αρθρωτό σχεδιασμό, ο οποίος διευκολύνει την ενσωμάτωση νέων τμημάτων της διακόσμησης (lacertos) χωρίς να απαιτείται η αποσυναρμολόγηση ή η τροποποίηση της ανασύνθεσης που έχει ήδη πραγματοποιηθεί, μετατρέποντας την αποκατάσταση σε μια ανοικτή διαδικασία, ικανή να επικαιροποιείται καθώς εξελίσσεται η αρχαιολογική γνώση.

Το χαρακτηριστικό αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία, δεδομένου ότι η παρουσιαζόμενη ανασύνθεση δεν μπορεί να θεωρηθεί ολοκληρωμένη. Πολυάριθμα θραύσματα που αποτελούσαν μέρος της ίδιας οροφής διατηρούνται σε ξεχωριστούς χώρους αποθήκευσης, ενώ δεν αποκλείεται μελλοντικές ανασκαφές στην Casa con Pacificio της Regio IX να φέρουν στο φως νέα στοιχεία που ανήκουν στο ίδιο διακοσμητικό σύνολο.

Η υιοθετημένη λύση, επομένως, επιτρέπει την ενσωμάτωση των ευρημάτων που ενδέχεται να προκύψουν κατά τις επόμενες ανασκαφικές περιόδους, επικαιροποιώντας σταδιακά την ανασύνθεση με βάση τα δεδομένα που θα παρέχει η νέα έρευνα.

Λεπτομέρεια της τοιχογραφίας.
[Credit: Αρχαιολογικό Πάρκο Πομπηίας]

Η διακόσμηση που κατέστη δυνατό να ανασυντεθεί αποκαλύπτει ένα σύνθετο και πολυεπίπεδο εικονογραφικό πρόγραμμα, οργανωμένο γύρω από ένα μεγάλο κεντρικό πλαίσιο. Το κύριο αυτό μοτίβο πλαισιώνεται από κόγχες (aediculae), διακοσμητικές ταινίες, πλούσιες φυτικές γιρλάντες με ιδιαίτερη διακοσμητική αφθονία, αλληγορικές παραστάσεις των εποχών του έτους και φτερωτές μορφές (genii) που πλαισιώνουν την κεντρική σύνθεση.

Το σύνολο ξεχωρίζει για την πλούσια πολυχρωμία του και την πολυπλοκότητα της διακοσμητικής διάταξης, στοιχεία που μαρτυρούν την υψηλή ποιότητα του εργαστηρίου που εκτέλεσε το έργο κατά την αρχαιότητα.

Το εικονογραφικό θέμα που δομεί τη διακόσμηση είναι η ιερογαμία, δηλαδή η ιερή ένωση μεταξύ του Διονύσου και της Αριάδνης. Παρόλο που η κεντρική σκηνή διατηρείται αποσπασματικά, η ταύτιση του θέματος κατέστη δυνατή χάρη στη σύγκριση με άλλες παραστάσεις από παρόμοια αρχαιολογικά συμφραζόμενα.

Στο κέντρο της σύνθεσης απεικονίζεται ο Διόνυσος πάνω σε άρμα, απέναντι από την Αριάδνη, η οποία παίζει άρπα συνοδευόμενη από έναν έρωτα που παίζει κιθάρα. Το άρμα σύρεται από δύο μουσικούς κενταύρους, μια εικονογραφία που παραπέμπει στις παραστάσεις της διονυσιακής πομπής.

Η ταύτιση του κεντρικού θέματος επιβεβαιώνεται από την παρουσία πολυάριθμων αναφορών στον διονυσιακό κόσμο, οι οποίες κατανέμονται σε όλο το διακοσμητικό πρόγραμμα. Ανάμεσα στις γιρλάντες που είναι φορτωμένες με καρπούς και άνθη εμφανίζονται τελετουργικά σύμβολα χαρακτηριστικά της λατρείας του Διονύσου, θεατρικές μάσκες, σκεύη που προορίζονταν για σπονδές και άλλα στοιχεία, τα οποία συνθέτουν τον εορτασμό του θείου ζεύγους που απεικονίζεται στο κέντρο του θόλου.

Ο Gabriel Zuchtriegel, διευθυντής του Αρχαιολογικού Πάρκου της Πομπηίας, τόνισε κατά τη διάρκεια της παρουσίασης τη σημασία του έργου στο ευρύτερο πλαίσιο της δραστηριότητας του Ινστιτούτου. Η Ιταλία κατέχει ηγετική θέση παγκοσμίως στον τομέα της αρχαιολογικής αποκατάστασης, και η Πομπηία αποτελεί κεντρικό στοιχείο αυτής της παράδοσης, χάρη στο εξειδικευμένο γραφείο αποκατάστασης που διαθέτει.

Ο διευθυντής εξέφρασε την ικανοποίηση του Πάρκου για τη δυνατότητα να μοιράζεται τα αποτελέσματα των έργων συντήρησής του με τη διεθνή κοινότητα, υπογραμμίζοντας τον χαρακτήρα αυτών των παρεμβάσεων ως ευκαιριών για έρευνα και διάλογο, οι οποίες υπερβαίνουν την απλή δραστηριότητα διαχείρισης και διατήρησης της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Η ανάκτηση της τοιχογραφίας εντάσσεται σε μια ερευνητική κατεύθυνση αφιερωμένη στο διονυσιακό θέμα, το οποίο το Πάρκο έχει επιλέξει ως τον κεντρικό άξονα των πολιτιστικών του δράσεων για το έτος 2026. Το ενδιαφέρον αυτό έχει ενισχυθεί από τις ανακαλύψεις που πραγματοποιήθηκαν μεταξύ 2024 και 2025 στην «Οικία του Θιάσου» (Casa del Thiasos) στη Regio IX, όπου ήρθε στο φως μία από τις σημαντικότερες μεγαλογραφίες που έχουν ανακαλυφθεί μέχρι σήμερα, μια μεγάλων διαστάσεων παράσταση αφιερωμένη στη συνοδεία του θεού Διονύσου.

Το έργο του Αρχαιολογικού Πάρκου της Πομπηίας προβλέπει τη διοργάνωση ζωντανών θεατρικών παραστάσεων σε διαφορετικούς πολιτιστικούς χώρους της περιοχής του Βεζουβίου, κάθε Παρασκευή και Σάββατο από τις 28 Αυγούστου έως τις 26 Σεπτεμβρίου 2026, σε συνδυασμό με τις νυχτερινές λειτουργίες των αρχαιολογικών χώρων.

Η πρωτοβουλία προτείνει μια προσέγγιση της αρχαιολογικής κληρονομιάς μέσω της θεατρικής γλώσσας, δημιουργώντας έναν διάλογο ανάμεσα στην επιστημονική έρευνα, τις νέες ανακαλύψεις και τις σύγχρονες μορφές πολιτιστικής εμπειρίας.

Πηγή: LBV Magazine

ΥΠΠΟ: Προστασία και ανάδειξη του Αρχοντικού Βουβάλη στην Κάλυμνο

noreply@blogger.com (Zeus) — Tue, 28 Jul 2026 08:16:23 +0000

Εξωτερική όψη του Αρχοντικού Βουβάλη στην Κάλυμνο

Το Υπουργείο Πολιτισμού προχωρά στη διάσωση και ανάδειξη ενός, από τα σημαντικότερα νεότερα μνημεία της Καλύμνου, του Αρχοντικού Βουβάλη, με το έργο της αποκατάστασης και επανάχρησής του. Με προϋπολογισμό 1.350.000 ευρώ, εντάχθηκε στο Περιφερειακό Πρόγραμμα Ανάπτυξης Νοτίου Αιγαίου 2021-2025 και αναμένεται να ολοκληρωθεί έως το τέλος του 2026. Το μνημείο, με ιδιαίτερη ιστορική και αρχιτεκτονική αξία, μετά τη διάσωση και ανάδειξή του, θα αποδοθεί για επανάχρηση στην τοπική κοινωνία και στους επισκέπτες του νησιού. Πρόκειται για διώροφο κτίσμα, μ' έναν επιπλέον υπερυψωμένο όροφο, στο κέντρο της κύριας όψης του. Πιστό αντίγραφο του αρχικού κτηρίου αποτελεί το παρακείμενο οίκημα, της ίδιας οικογένειας, με σημερινή χρήση βρεφονηπιακού σταθμού.

Το οίκημα χτισμένο, λίγο μετά τα μέσα του 19ου αιώνα, ήταν προικώο της Αικατερίνης Πελεκάνου, συζύγου του Νικόλαου Βουβάλη, ο οποίος και το ανακαίνισε το 1894. Το κτίσμα παρουσιάζει μοναδικά μορφολογικά και διακοσμητικά χαρακτηριστικά, πρωτόγνωρα σε ιδιωτικό κτίσμα του νησιού, με νεοκλασικά στοιχεία ανάμικτα με λαϊκά, με ιδιαίτερους αντιπροσωπευτικούς χώρους στο ισόγειο και αυξημένους ιδιωτικούς χώρους στον όροφο, υποδηλώνοντας το κύρος και την εξέχουσα θέση του ιδιοκτήτη στην κοινωνικοοικονομική δομή του νησιού.

Προτομή του Μεγάλου ευεργέτη της Καλύμνου, Νικόλαου Βουβάλη 1859-1918

Άποψη της κεντρικής εισόδου του Αρχοντικού.

Η Υπουργός Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνη, δήλωσε: «Στρατηγική προτεραιότητα για το Υπουργείο Πολιτισμού αποτελεί η προστασία και η ανάδειξη της πολιτιστικής κληρονομιάς των νησιών του Αιγαίου. Διαχρονικά, η αιγαιακή πολυνησία έχει υπάρξει κοιτίδα και σταυροδρόμι πολιτισμών, διαμορφώνοντας μια μοναδική ταυτότητα, την οποία οφείλουμε να διαφυλάττουμε και να αναδεικνύουμε. Στην Κάλυμνο, τόπο με ιδιαίτερο ιστορικό και αρχιτεκτονικό αποτύπωμα, η μνήμη, η παράδοση και η νεότερη πολιτιστική κληρονομιά συνυπάρχουν δημιουργικά. Το Αρχοντικό Βουβάλη, χαρακτηρισμένο από το 1972 ως έργο τέχνης, ενταγμένο στον κηρυγμένο αρχαιολογικό χώρο της Πόθιας, αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της νεοκλασικής νησιώτικης αστικής αρχιτεκτονικής, που ήκμασε στην Κάλυμνο, στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα. Το επιβλητικό διώροφο κτήριο, συνδυάζοντας νεοκλασικά και άλλα ιδιαίτερα μορφολογικά στοιχεία, συνδέεται άρρηκτα με την οικονομική και κοινωνική άνθηση της Καλύμνου τη συγκεκριμένη περίοδο και με την ιστορία της οικογένειας Βουβάλη, η οποία συνέβαλε καθοριστικά στην πρόοδο και την ανάπτυξη του νησιού, μέσω του εμπορίου σφουγγαριών. Με την ολοκλήρωση του έργου της αποκατάστασης και της ανάδειξης του Αρχοντικού, διασώζουμε ένα εμβληματικό μνημείο. Ταυτόχρονα δημιουργούμε τις προϋποθέσεις για την επανέκθεση της αυθεντικής οικοσκευής, με κειμήλια που βρίσκονται στο εσωτερικό του Αρχοντικού αντίκες, έπιπλα εποχής και στοιχεία που αντανακλούν την αστική ζωή της εποχής. Επενδύουμε σε ένα έργο που προστατεύει τη νεώτερη πολιτιστική κληρονομιά της Καλύμνου, αποδίδοντας συγχρόνως ένα ζωντανό μνημείο στους κατοίκους και στους επισκέπτες της».

Άποψη του Αρχοντικού με τον περιβάλλοντα χώρο του.

Το Αρχοντικό παρουσιάζει τέσσερις οικοδομικές φάσεις. Η πρώτη χρονολογείται στο δεύτερο ήμισυ του 19ου αιώνα. Ήταν μικρότερο σε διαστάσεις, με σχεδόν τετράγωνη κάτοψη, ακολουθώντας την τυπολογία των διώροφων διπλών σπιτιών του νησιού. Στο ισόγειο, δεξιά του διαδρόμου βρισκόταν το «καθημερινό», χώρος σε χρήση όλη την ημέρα, και στο βάθος υπήρχε ο «κρέββατος» που χρησίμευε για τον ύπνο. Αριστερά του διαδρόμου βρίσκονταν δύο δωμάτια, το σημερινό «Γραφείο Βουβάλη» και η κουζίνα, που επικοινωνούσε με το υπόγειο των αποθηκευτικών χώρων. Τα υπνοδωμάτια και η επίσημη «σάλα» βρίσκονταν στον όροφο με τον κεντρικό διάδρομο να λειτουργεί ως στοιχείο κατανομής τους. Η β' οικοδομική φάση πραγματοποιήθηκε το 1894, υπό την επίβλεψη του Κερκυραίου αρχιτέκτονα Αλεξάνδρου Ανδρέη. Τότε πραγματοποιήθηκε η σημαντικότερη μετατροπή του οικήματος. Στην εκτεταμένη ανακαίνιση διατηρήθηκε η βασική λειτουργική οργάνωση της κατοικίας, ενώ ανασχεδιάστηκε ριζικά η αρχιτεκτονική της έκφραση, συνδυάζοντας στοιχεία κλασικισμού, αναγέννησης και νεομπαρόκ με τοπικά παραδοσιακά χαρακτηριστικά. Η μνημειακή κύρια όψη, οι μαρμάρινοι εξώστες, τα χυτοσιδηρά κιγκλιδώματα, τα ξύλινα διακοσμητικά στοιχεία και η ιδιαίτερη εσωτερική διαρρύθμιση συνθέτουν ένα αρχιτεκτονικό σύνολο υψηλής αισθητικής και ιστορικής αξίας.

Πρόκειται για τη φάση κατά την οποία το διώροφο «τρίπτυχο σπίτι του Πελεκάνου» θα μετατραπεί στο «Αρχοντικό Βουβάλη». Δηλαδή, στο κτίσμα που βλέπουμε σήμερα με την εξωτερική μορφή και εσωτερική διάρθρωση και διακόσμηση των χώρων του, προσαρμοσμένων στις απαιτήσεις που επέβαλλαν την αύξηση των ίδιων των χώρων, παράλληλα με τη μεγαλοπρεπή εμφάνισή τους, και την αναζήτηση ενός νέου ύφους στην αρχιτεκτονική μορφή του κτηρίου. Η ριζική επέκταση και ανακαίνιση του Αρχοντικού δεν υπαγορεύτηκε από λειτουργικές ανάγκες ή την επιδίωξη κοινωνικής προβολής του ιδιοκτήτη της, αλλά συνδέθηκε με ένα σημαντικό εθνικό γεγονός: Την επικείμενη επίσκεψη και φιλοξενία του Ελευθερίου Βενιζέλου στην οικία της οικογένειας Βουβάλη, στην υπό οθωμανική κυριαρχία, Κάλυμνο. Για τον λόγο αυτό πραγματοποιήθηκαν εκτεταμένες επεμβάσεις, ώστε το αρχοντικό να ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις της υποδοχής και της αξιοπρεπούς φιλοξενίας του διακεκριμένου επισκέπτη.

Γύψινο κουρτινόξυλο ανατολικής θύρας.

Εσωτερική όψη της αυλόθυρας του Αρχοντικού.

Ακολούθησαν δύο ακόμα οικοδομικές φάσεις. Η τρίτη περιελάμβανε την προσθήκη υπνοδωματίου στον δεύτερο όροφο, ενώ η τέταρτη, το 1938, αφορούσε στην κατασκευή βοηθητικών κτισμάτων με αποθήκη, κουζίνα, χώρους υγιεινής και φωτογραφικό θάλαμο, ολοκληρώνοντας τη σημερινή μορφή του συγκροτήματος.

Μετά τον θάνατό της Αικατερίνης Πελεκάνου, το 1956, το Αρχοντικό περιήλθε στη δικαιοδοσία του μοναστηριακού «Ιδρύματος Ελέους», το οποίο, στη συνέχεια, το δώρισε στην Αρχαιολογική Υπηρεσία, υπό τον όρο να λειτουργήσει ως Μουσείο. Ακολούθησαν εργασίες συντήρησης και επισκευής από την Αρχαιολογική Υπηρεσία. Το 1981 ολοκληρώθηκε η μετατροπή του Αρχοντικού σε Μουσείο, με όσα αντικείμενα της οικογενείας είχαν απομείνει. Το 2013 υπέστη σοβαρές ζημιές από κεραυνό και πλημμύρα, γεγονός που οδήγησε στη διακοπή της λειτουργίας του.

Κεραμικά στοιχεία

Άποψη των εσωτερικών χώρων του Αρχοντικού

Σήμερα, το έργο της αποκατάστασης αποσκοπεί στη δομική θωράκιση του μνημείου, στη διατήρηση της αυθεντικότητας και την ανάδειξη του, με γνώμονα τις αρχές του Χάρτη της Βενετίας και τον μελλοντικό του ρόλο ως τμήμα του μουσειακού συνόλου της Καλύμνου. Οι προτεινόμενες επεμβάσεις περιλαμβάνουν την αποκατάσταση των λιθοδομών, τη συντήρηση του ξύλινου και μεταλλικού φέροντος οργανισμού, την αντιμετώπιση της υγρασίας και των φθορών, την προστασία και ανάδειξη όλων των μορφολογικών και διακοσμητικών στοιχείων, καθώς και τον εκσυγχρονισμό των ηλεκτρομηχανολογικών εγκαταστάσεων και συστημάτων πυροπροστασίας. Παράλληλα, η λειτουργική αναδιοργάνωση του περιβάλλοντος χώρου και η οργανική σύνδεση του αρχοντικού με το γειτονικό Αρχαιολογικό Μουσείο δημιουργούν τις προϋποθέσεις για την πλήρη επανάχρηση του μνημείου, διασφαλίζοντας τη μακροχρόνια προστασία και τη δυναμική ένταξή του, στην πολιτιστική ζωή της Καλύμνου.

Παράλληλα, αποκαθίστανται και τα ιστορικά, αρχιτεκτονικά και διακοσμητικά στοιχεία του Αρχοντικού Βουβάλη. Οι εργασίες περιλαμβάνουν τη συντήρηση των εξωτερικών και εσωτερικών επιχρισμάτων, του ζωγραφικού διακόσμου, των τοιχογραφιών και των ιστορικών χάρτινων ταπετσαριών, καθώς και των ξύλινων, μεταλλικών, λίθινων, κεραμικών και τσιμεντένιων στοιχείων, των βικτωριανών τζακιών και του λοιπού κτηριακού διακόσμου. Οι επεμβάσεις περιλαμβάνουν καθαρισμούς, στερεώσεις, απομάκρυνση ασύμβατων μεταγενέστερων προσθηκών, συμπληρώσεις με συμβατά υλικά, αισθητική αποκατάσταση και μέτρα προστασίας κατά τη διάρκεια των αναστηλωτικών εργασιών, διασφαλίζοντας τη μέγιστη δυνατή διατήρηση του αυθεντικού υλικού και τη μακροχρόνια προστασία του μνημείου.

Πηγή: ΥΠΠΟ

Η κόσμηση και το κόσμημα στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού Θεσσαλονίκης

noreply@blogger.com (Zeus) — Tue, 28 Jul 2026 06:05:48 +0000

Σύμβολα κύρους, εξουσίας, δύναμης αλλά και θρησκευτικής πίστης και κοινωνικής προβολής τα στολίδια των ανθρώπων δείχνουν στη διαχρονία τους πώς η ομορφιά μπορεί να εμπεριέχει πλήθος εννοιών και να εκφράζει αξίες, συναισθήματα ή προσωπικές ιστορίες.

Το mononews κάλεσε διευθυντές, επιμελητές και προϊσταμένους Μουσείων και Εφορειών Αρχαιοτήτων της χώρας να γνωρίσουν στο κοινό εκθέματα των συλλογών τους, που μιλούν για την κόσμηση των ανθρώπων και το κόσμημα από την αρχή της Προϊστορίας και της Ιστορίας στον ελλαδικό χώρο έως και τα νεώτερα χρόνια.

Βασικός στόχος, να αναδειχθεί αυτή η ιδιαίτερη καλλιτεχνική δημιουργία και ο πλούτος των ελληνικών μουσείων.

Δείτε ακόμα:

Η κόσμηση και το κόσμημα στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο.

Αεροφωτογραφία του Μουσείου Βυζαντινού Πολιτισμού, Θεσσαλονίκη. Φωτογραφία: Θάνος Καρτσόγλου.

Ακολουθούν τα κείμενα του αρχαιολόγου – μουσειολόγου δρος Αναστάσιου Αντωνάρα.

Η κόσμηση και το κόσμημα στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού Θεσσαλονίκης

Από τα χρυσά περικάρπια στα γυάλινα βραχιόλια – Η κοινωνία του Βυζαντίου σε μικρογραφία

Όταν κοιτάζουμε σήμερα ένα δαχτυλίδι, ένα βραχιόλι ή ένα ζευγάρι σκουλαρίκια που εκτίθενται σε ένα μουσείο, συνήθως τα αντιμετωπίζουμε ως έργα τέχνης ή ως πολύτιμα αντικείμενα του παρελθόντος. Για τους ανθρώπους του Βυζαντίου όμως τα αντικείμενα αυτά είχαν πολύ βαθύτερη σημασία. Ήταν μέρος της καθημερινής τους ζωής, φορείς συναισθημάτων, αναμνήσεων, σύμβολα πίστης, κοινωνικής θέσης και ατομικής ταυτότητας. Με έναν τρόπο που παραμένει ζωντανός ακόμη και σήμερα, το σώμα λειτουργούσε ως επιφάνεια έκφρασης και επικοινωνίας.

Η επιθυμία να στολίζει κανείς το σώμα του είναι τόσο παλιά όσο και ο ίδιος ο άνθρωπος. Στο Βυζάντιο, όπως ήδη από την αυγή του πολιτισμού, η κόσμηση δεν περιοριζόταν στην αισθητική. Ένα κόσμημα μπορούσε να δηλώνει τον πλούτο του κατόχου του, την οικογενειακή του κατάσταση ή τη θέση του στην κοινωνία. Ένα σφραγιστικό δαχτυλίδι αποκάλυπτε την ιδιότητα και το κύρος ενός αξιωματούχου ή εμπόρου. Ένας σταυρός ή ένα εγκόλπιο φυλακτό μαρτυρούσε την προσωπική πίστη και την ανάγκη για θεία προστασία. Ένα μικρό περίαπτο (μενταγιόν), φορεμένο στον λαιμό ενός παιδιού αντανακλούσε τις ελπίδες και τους φόβους της οικογένειάς του σε έναν κόσμο όπου η ασθένεια και η αβεβαιότητα αποτελούσαν καθημερινή πραγματικότητα.

Από την ενότητα «Από την Οικονομαχία στην λάμψη των Μακεδόνων και Κομνηνών».

Το Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού στη Θεσσαλονίκη αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους φορείς διαφύλαξης και ανάδειξης της βυζαντινής και μεταβυζαντινής κληρονομιάς και παρουσιάζει όψεις του καθημερινού και δημόσιου βίου. Οι συλλογές του αριθμούν περισσότερα από 46.000 αντικείμενα, από τον 2ο έως και τον 20ό αιώνα, κυρίως από τη Θεσσαλονίκη και τη Μακεδονία. Ιδιαίτερη θέση κατέχει η συλλογή Μικροτεχνίας με περισσότερα από 7.000 αντικείμενα από μέταλλο, γυαλί, οστό, λίθο, ξύλο και πηλό – κοσμήματα, εξαρτήματα ένδυσης, αντικείμενα ιδιωτικής ευλάβειας και εργαλεία – που προέρχονται κυρίως από σωστικές ανασκαφές. Στον πυρήνα της βρίσκονται περισσότερα από 3.300 αντικείμενα προσωπικής κόσμησης: κυριαρχούν τα δαχτυλίδια, ακολουθούν τα βραχιόλια και τα σκουλαρίκια ενώ σημαντική είναι η παρουσία χαντρών, περιάπτων και επιστήθιων σταυρών.

Από την ενότητα «Από την Οικονομαχία στην λάμψη των Μακεδόνων και Κομνηνών».

Τα υλικά αποκαλύπτουν διαφορετικές οικονομικές δυνατότητες: ο χαλκός και τα κράματά του κυριαρχούν αριθμητικά, το γυαλί προσφέρει χρώμα και λάμψη με χαμηλό κόστος, ενώ ο χρυσός, ο άργυρος, οι πολύτιμοι λίθοι, τα μαργαριτάρια και το σμάλτο αντιπροσωπεύουν τις πιο πολυτελείς επιλογές. Ανάμεσα στα σημαντικότερα έργα της συλλογής ξεχωρίζουν τα περίφημα χρυσά περικάρπια (πλατιά βραχιόλια που κάλυπταν το κάτω άκρο του μανικιού) του 10ου αιώνα με περίκλειστο (cloisonné) σμάλτο, αριστουργήματα της μεσοβυζαντινής χρυσοχοΐας, που μαρτυρούν τον πλούτο και τις καλλιτεχνικές αναζητήσεις των ανώτερων στρωμάτων. Δίπλα τους όμως βρίσκονται πολύ πιο ταπεινά αντικείμενα, γυάλινα βραχιόλια, χάλκινα δαχτυλίδια, μικρά φυλαχτά και σταυροί, που ανήκαν σε ανθρώπους οι οποίοι μοιράζονταν την ίδια ανάγκη για ομορφιά, προστασία και κοινωνική αναγνώριση.

Από την ενότητα «Από τα Ηλύσια πεδία στον χριστιανικό παράδεισο».

Χρονολογικά τα κοσμήματα καλύπτουν μεγάλο εύρος, από τα υστερορωμαϊκά έως τα μεταβυζαντινά χρόνια, και προέρχονται από οικίες, εργαστήρια, εκκλησίες και τάφους, συμφραζόμενα που τα συνδέουν άλλοτε με την καθημερινή χρήση και την παραγωγή, άλλοτε με τη λατρεία και την ιδιωτική ευλάβεια. Χάρη στην ανασκαφική της προέλευση, η συλλογή δεν μιλά μόνο για την πολυτέλεια του Βυζαντίου αλλά και για την καθημερινότητά του, αναδεικνύοντας τόσο τον κόσμο των εύπορων όσο και των απλών ανθρώπων. Μέσα από ένα χρυσό περικάρπιο, ένα γυάλινο βραχιόλι, ένα χάλκινο δαχτυλίδι ή έναν μικρό λίθινο σταυρό, μπορούμε να προσεγγίσουμε ζητήματα τεχνολογίας, οικονομίας, κοινωνικής θέσης, φύλου, ηλικίας, πίστης και προσωπικής ταυτότητας.

Από την ενότητα «Από την Οικονομαχία στην λάμψη των Μακεδόνων και Κομνηνών».

Κάθε αντικείμενο αφηγείται μια διαφορετική ιστορία· όλες μαζί συνθέτουν την εικόνα μιας κοινωνίας που αγαπούσε το χρώμα και τη λάμψη, πίστευε στη συμβολική δύναμη των μικρών πραγμάτων, και η οποία αποδεικνύεται συχνά πιο κοντινή και οικεία απ’ όσο φανταζόμαστε. Μέσα από αυτά τα μικρά έργα τέχνης, το Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού προσκαλεί τον επισκέπτη να γνωρίσει τους ίδιους τους ανθρώπους του Βυζαντίου: τις γυναίκες που φόρεσαν τα σκουλαρίκια τους σε γιορτές, τους εμπόρους που σφράγιζαν τις συναλλαγές τους, τους προσκυνητές με τον σταυρό στο στήθος, τα παιδιά που προστατεύονταν μ’ ένα μικρό φυλαχτό, ιστορίες που ξεκινούν από το παρελθόν αλλά μιλούν ακόμη, άμεσα και ανθρώπινα στο παρόν.

Το σκουλαρίκι ως μνήμη μιας ζωής

Ζεύγος χρυσών ενωτίων από την δυτική νεκρόπολη της Θεσσαλονίκης (4ος αιώνας μ.Χ.). [Credit: Νίκος Τσιόκας]

Ένα από τα συχνότερα ευρήματα των αρχαιολογικών ανασκαφών και στη Θεσσαλονίκη αποτελούν τα σκουλαρίκια, τα ενώτια των Βυζαντινών, είδος που συνδέεται άμεσα με τη γυναικεία εμφάνιση, τη δημόσια προβολή και την κοινωνική θέση. Σήμερα τα θεωρούμε απλώς ένα κόσμημα. Για μια γυναίκα της βυζαντινής Θεσσαλονίκης όμως, τα χρυσά της σκουλαρίκια ήταν κάτι πολύ περισσότερο. Ήταν μέρος της ταυτότητάς της, της προσωπικής περιουσίας της και συχνά της οικογενειακής της ιστορίας.

Η Θεσσαλονίκη των πρώτων χριστιανικών αιώνων ήταν μια πόλη πλούσια, κοσμοπολίτικη και πολυάνθρωπη, όπου έμποροι, τεχνίτες και ταξιδιώτες έφερναν και διακινούσαν ιδέες, μόδες και πολύτιμα υλικά από ολόκληρη την αυτοκρατορία. Μία λεπτομέρεια διαφωτιστική για την ζωή του 4ου αιώνα στη Θεσσαλονίκη, ίσως κάποιας τοπικής μόδας ή ομάδας κατοίκων, είναι τα λεπτά συρμάτινα ενώτια. Διαπερνούσαν τον λοβό των αυτιών των νέων γυναικών της ανώτερης τάξης και, με τα άκρα τους αναδιπλωμένα, ασφαλίζονταν μόνιμα επάνω τους. Έτσι συντρόφευαν τις κατόχους τους για την υπόλοιπη ζωή τους. Πιθανώς μάλιστα λειτουργούσαν και ως βάση, από την οποία αναρτούσαν περιστασιακά άλλα, μεγαλύτερα και πολυτιμότερα σκουλαρίκια, ακατάλληλα για καθημερινή χρήση. Καμιά φορά είναι ελάχιστα διακοσμημένα με μια-δυο χαρακιές, αλλά σχεδόν πάντα είναι τελείως ακόσμητα. Ένα τέτοιο ακόσμητο ζευγάρι συρμάτων συντρόφευσε την νεκρή του τάφου της δυτικής νεκρόπολης της Θεσσαλονίκης που εκτίθεται στη μόνιμη έκθεση του Μουσείου Βυζαντινού Πολιτισμού, αφιερωμένης στα ταφικά έθιμα με τίτλο Από τα Ηλύσια Πεδία στον χριστιανικό παράδεισο.

Τα χρυσά ενώτια ήταν από τα πιο αγαπημένα γυναικεία κοσμήματα. Συχνά αποτελούσαν μέρος της προίκας μιας γυναίκας και περνούσαν από γενιά σε γενιά. Ήταν ένας μικρός θησαυρός που μπορούσε να φορεθεί καθημερινά αλλά και να λειτουργήσει ως απόθεμα πλούτου σε δύσκολους καιρούς. Τα λεπτά όμως, αυτά σύρματα καθώς ήταν μόνιμα τοποθετημένα στους λοβούς, αλλά και επειδή η ποσότητα του χρυσού τους ήταν ελάχιστη, πολλές φορές συνόδευσαν τις Θεσσαλονικιές στο ταξίδι τους στο Επέκεινα, γλυτώνοντας το αναπόδραστο μέλλον όλων των κοσμημάτων, το ξαναλιώσιμο και την μετατροπή τους σε μια νέα δημιουργία, σβήνοντας έτσι την αισθητική, την ιστορία, τα βιώματα και εν τέλει την μνήμη του ανθρώπου που συνόδευσε στο φευγαλέο πέρασμα του από αυτήν τη πόλη.

Η χρυσή περόνη μιας Θεσσαλονικιάς δέσποινας

Χρυσή κεφαλή περόνης από την δυτική νεκρόπολη της Θεσσαλονίκης (πρώιμος 4ος αιώνας μ.Χ.). [Credit: Θάνος Καρτσόγλου]

Σχεδόν αυτόματα, όταν κανείς σκέφτεται την κόσμηση, την συνδέει με το γυναικείο φύλο και την κοινωνική συνθήκη που από την αρχή της ανθρώπινης ιστορίας οδήγησε, στ’ αλήθεια υποχρέωσε, την (δια)κόσμηση των θηλέων μελών μίας κοινότητας για διάκριση από τους «άλλους», για την προβολή της κοινωνικής διαστρωμάτωσης, της ηλικιακής ομάδας στην οποία ανήκει το άτομο ή και εν τέλει την προσωπική της προτίμηση σε κάποιο σχήμα, χρώμα ή και είδος κοσμήματος. Το ίδιο το ιδανικό απείκασμα αυτής της γυναίκας, μίας Ρωμαίας domina και Βυζαντινής κυράς, εμφανίζει μία χρυσή περόνη που φορούσε μία θεσσαλονικιά δέσποινα του πρώιμου 4ου αιώνα μ.Χ., και που τελικά την συνόδευσε στην τελευταία κατοικία της στο δυτικό νεκροταφείο της πόλης.

Οι περόνες, συνήθως μετάλλινες ή και οστέινες, υπήρξαν αναγκαία εξαρτήματα της ενδυμασίας ήδη από την αρχαιότητα και συνέχισαν να χρησιμοποιούνται ευρύτατα κατά τους πρώιμους βυζαντινούς χρόνους. Πριν από τα κουμπιά και τα φερμουάρ, οι άνθρωποι χρησιμοποιούσαν περόνες για να συγκρατούν τα ρούχα τους. Κάποιες όμως ξεπερνούσαν κατά πολύ τον πρακτικό τους ρόλο. Η συγκεκριμένη ανήκει σε πολυτελή κατηγορία, καθώς η χρήση χρυσού υπερβαίνει τις απλές πρακτικές ανάγκες και μετατρέπει το εργαλείο σε κόσμημα. Οι περόνες αυτού του είδους στερέωναν μανδύες, πέπλα και άλλα υφάσματα ή κομμώσεις και ταυτόχρονα λειτουργούσαν ως στοιχεία κοινωνικής προβολής. Η θέση και η ορατότητά τους επάνω στο ένδυμα ή στο κεφάλι τις καθιστούσαν ιδιαίτερα σημαντικές. Ήταν από τα πρώτα στοιχεία που έβλεπε κάποιος αντικρίζοντας τον κάτοχό τους. Για τον λόγο αυτό η διακόσμηση και η ποιότητα κατασκευής τους συχνά ήταν ιδιαίτερα προσεγμένες. Στον κόσμο του Βυζαντίου η ενδυμασία μιλούσε. Τα υφάσματα, τα χρώματα, τα κοσμήματα και τα εξαρτήματα αποκάλυπταν πολλά για τον άνθρωπο που τα φορούσε. Μια χρυσή περόνη λοιπόν, πέρα από ένδειξη οικονομικής άνεσης, αποκάλυπτε ή και τόνιζε την κοινωνική θέση και το κύρος της ιδιοκτήτριάς της.

Η χρυσή κεφαλή της περόνης αποτελεί μαρτυρία της πολυτέλειας που χαρακτήριζε τα ανώτερα κοινωνικά στρώματα της Θεσσαλονίκης στον 4ο αιώνα, σε μια εποχή κατά την οποία η πόλη αναδεικνυόταν σε ένα από τα σημαντικότερα αστικά κέντρα της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Το ίδιο το σώμα της περόνης, αυτής της μεγάλου μεγέθους καρφίτσας που χρησιμοποιούνταν για τη στερέωση των ενδυμάτων ή και της κόμμωσης, δεν σώθηκε. Σώθηκε μόνον η περίτεχνη κεφαλή της που αποδίδει το μπούστο μίας ενήλικης γυναίκας με κανονικά χαρακτηριστικά και μεγάλα, διαπεραστικά μάτια. Τα αυτιά της τονίζουν εγκοπές που υποδηλώνουν τα σκουλαρίκια τα οποία θα τα κοσμούσαν. Φοράει ένα ένδυμα με πτυχές που τονίζουν την ανατομία της, ενώ πλατύ ταινιωτό περιδέραιο πλούσια διακοσμημένο, ίσως άλλοτε με πολύχρωμο σμάλτο ή ημιπολύτιμους λίθους, περιτρέχει τη βάση του λαιμού της. Τα μακριά μαλλιά της είναι διαμορφωμένα σε μία περίτεχνη κόμμωση που δεν αφήνει ούτε μία τρίχα ελεύθερη. Είναι τραβηγμένα προς τα επάνω, πιασμένα σε μία πλούσια κοτσίδα η οποία στεφανώνει το πάνω μέρος του κεφαλιού της θυμίζοντας το στροφίον, το διάδημα που στεφάνωνε ιερείς και αυτοκράτορες των ρωμαϊκών χρόνων.

Το χρυσό δαχτυλίδι από τη Θεσσαλονίκη

Χρυσό δαχτυλίδι με ένθετους λίθους από το δυτικό νεκροταφείο Θεσσαλονίκης (β΄ μισό 4ου αιώνα μ.Χ.). [Credit: Γιώργος Φαφαλής]

Από ένα σημαντικό ταφικό μνημείο, έναν δίδυμο καμαρωτό τάφο του δυτικού νεκροταφείου της Θεσσαλονίκης του δεύτερου μισού του 4ου αιώνα, προέρχεται το επόμενο εύρημα, ένα χρυσό δαχτυλίδι. Οι δύο κτιστοί τάφοι ανήκαν σε μέλη εύπορης και καλλιεργημένης οικογένειας. Ο ένας κοσμείται με παραστάσεις από την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη, ενώ ο άλλος φέρει γεωμετρική και φυτική διακόσμηση που μιμείται πολυτελή ορθομαρμάρωση.

Το δαχτυλίδι διαμορφώνεται από έναν ισχυρό δακτύλιο (κρίκο) που τον στεφανώνει μία σύνθετη σφενδόνη (το πλατύ πάνω μέρος του δαχτυλιδιού), στο κέντρο της οποίας ορθώνεται μέσα σε χρυσό πλαίσιο μία πράσινη πέτρα σε σχήμα τετράπλευρης πυραμίδας. Την κεντρική αυτή σύνθεση πλαισιώνουν από δύο κόκκινες ωοειδείς πέτρες στην κάθε πλευρά, από τις οποίες σήμερα σώζεται μία στην κάθε πλευρά.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, το δαχτυλίδι, ένα πολύτιμο κόσμημα, ένδειξη της κοινωνικής θέσης της νεκρής, αλλά και ένα σημαντικό προσωπικό αντικείμενο, συνόδευσε την κάτοχό του στον τάφο. Η παρουσία του σε ένα τόσο φροντισμένο ταφικό μνημείο μάς επιτρέπει να δούμε πώς η πολυτέλεια, η πίστη και η οικογενειακή μνήμη συνυπήρχαν στη Θεσσαλονίκη του 4ου αιώνα.

Ένα γυάλινο περίαπτο, φυλαχτό για το κακό

Γυάλινο περίαπτο-φυλαχτό με παράσταση λιονταριού από την ανατολική νεκρόπολη της Θεσσαλονίκης (α΄ μισό 4ου αιώνα μ.Χ.). [Credit: Γιώργος Φαφαλής]

Το μικρό αυτό γυάλινο περίαπτο βρέθηκε στην ανατολική νεκρόπολη της Θεσσαλονίκης, στην ανασκαφή του οικοπέδου του Μουσείου Βυζαντινού Πολιτισμού, σε τάφο που χρονολογείται στο α΄ μισό του 4ου αιώνα. Είναι κατασκευασμένο από ημιδιαφανές καφεκίτρινο γυαλί και έχει δισκοειδές, ελαφρώς επίμηκες σχήμα, με συμφυή κρίκο ανάρτησης στην περιφέρειά του, ώστε να φοριέται στον λαιμό. Στην κύρια όψη του εικονίζεται ανάγλυφο λιοντάρι που βαδίζει προς τα δεξιά. Πάνω από το ζώο αποδίδονται ένα πεντάκτινο αστέρι και η ημισέληνος, σύμβολα με προφυλακτικό και αποτροπαϊκό χαρακτήρα. Είναι κατασκευασμένο στις ανατολικές ακτές της Μεσογείου, στον Συροπαλαιστινιακό χώρο όπου η υαλουργία ήταν εξαιρετικά ανεπτυγμένη και οι αρχαίες παραδόσεις διατηρούνταν ζωντανές δίπλα στον Χριστιανισμό στο πλαίσιο του θρησκευτικού συγκρητισμού της Ύστερης Αρχαιότητας.

Το περίαπτο ήταν φυλαχτό, ένα μικρό αντικείμενο προστασίας απέναντι στο κακό, την ασθένεια και την αβεβαιότητα που συνόδευε τον κάτοχό του στη ζωή και τελικά, στον τάφο. Κατασκευασμένο από φθηνότερο υλικό από τον χρυσό ή τον άργυρο, αλλά λαμπερό και έγχρωμο, το γυάλινο αυτό φυλαχτό φανερώνει έναν κόσμο όπου η πίστη, η μαγεία, η ελπίδα και η καθημερινή αγωνία μπορούσαν να συμπυκνωθούν σε ένα μικροσκοπικό αντικείμενο φορεμένο πάνω στο σώμα.

Η πόρπη του αξιώματος

Επίχρυση χάλκινη τοξωτή πόρπη από τη δυτική νεκρόπολη Θεσσαλονίκης (4ος αιώνας μ.Χ.). [Credit: Μάκης Σκιαδαρέσης]

Οι άνδρες γενικότερα φορούσαν πολύ λιγότερα κοσμήματα και αυτά συχνά σχετίζονταν με την θέση τους, το αξίωμα, τον βαθμό και τον κοινωνικό τους ρόλο γενικότερα. Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά τέτοια αντικείμενα είναι η πόρπη. Δεν επρόκειτο για κόσμημα με τη στενή έννοια του όρου. Ήταν μια μεγάλη και διακοσμημένη καρφίτσα/παραμάνα που στερέωνε στον ώμο ένα βαρύ εξωτερικό ένδυμα, έναν μανδύα ή μια χλαμύδα και αποτελούσε αναπόσπαστο τμήμα της καθημερινής εμφάνισης. Η στιβαρή τοξωτή πόρπη που επιλέχθηκε, αποκαλύπτει πολλά για την εποχή της. Η συγκεκριμένη που είναι κατασκευασμένη από χαλκό και είναι επιχρυσωμένη, βρέθηκε σε τάφο της δυτικής νεκρόπολης της Θεσσαλονίκης και χρονολογείται στον 4ο αιώνα. Σχηματίζει έναν σταυρό, στην οριζόντια κεραία του οποίου κρύβεται το ελατήριο που αποτελεί τον μηχανισμό στερέωσης της βελόνας η οποία διαπερνούσε και ένωνε τα δύο άκρα του ενδύματος, ενώ η μακριά κεραία σχηματίζει μία τοξωτή καμπυλότητα για να χωρέσουν τα αναδιπλωμένα καρφιτσωμένα υφάσματα. Κατά μήκος του μέσου της κάθετης κεραίας τρέχει ένας λεπτός εγχάρακτος πλοχμός, μία πλεξούδα, που αναδεικνύεται μέσα στην επιχρυσωμένη επιφάνεια με μαύρη ένθετη ύλη, το νιέλο, ενώ στα άκρα της ορίζεται από ζευγάρια μικροσκοπικών ανάγλυφων διακοσμητικών σε σχήμα ασπίδας, της πέλτης.

Πόρπες αυτού του τύπου, γνωστές στους Ρωμαίους ως fibulae, φίβλαι για τους Βυζαντινούς, υπήρξαν αρχικά, ανδρικά εξαρτήματα της στρατιωτικής ενδυμασίας. Ήδη από τον 3ο αιώνα οι χρυσές και ασημένιες πόρπες αποτελούσαν τιμητική διάκριση των αξιωματικών, και όταν τον 4ο αιώνα η χλαμύδα καθιερώθηκε ως απαραίτητο στοιχείο της ενδυμασίας των δημόσιων λειτουργών, η συγκεκριμένη πόρπη έγινε χαρακτηριστικό διακριτικό του αξιώματος. Τη συναντούμε στα ψηφιδωτά αξιωματούχων και στρατιωτών στη Ροτόντα στη Θεσσαλονίκη, αλλά και στην περίφημη παράσταση του Ιουστινιανού με τη συνοδεία του στον Άγιο Βιτάλιο της Ραβέννας. Η απονομή της χλαμύδας και της πόρπης των υψηλών αξιωματούχων γινόταν μάλιστα με ειδική τελετή, συχνά παρουσία του ίδιου του αυτοκράτορα.

Το δαχτυλίδι της υπογραφής

Χάλκινο σφραγιστικό δαχτυλίδι με το όνομα «Παύλος», Κολχίδα Κιλκίς (6ος αιώνας μ.Χ.). [Credit: Μάκης Σκιαδαρέσης]

Την βασικότερη λειτουργία ενός ανδρικού δαχτυλιδιού, τη σφράγιση εγγράφων, συνδυάζοντας πρακτική χρήση και κοινωνική προβολή υπηρετεί το χάλκινο, σφραγιστικό δαχτυλίδι από την Κολχίδα του νομού Κιλκίς. Κατασκευάστηκε με χύτευση και σφυρηλάτηση και χρονολογείται στον 6ο αιώνα μ.Χ. Η στεφάνη είναι ένας απλός, στιβαρός κρίκος, που τον στεφανώνει μία δισκοειδής σφενδόνη. Περιμετρικά την ορίζει ένας στικτός δακτύλιος και στην επιφάνειά της αναπτύσσεται το όνομα Παύλος, χαραγμένο κυκλικά με αντίστροφα κεφαλαία γράμματα, που τα άκρα του ορίζει ένας μεγάλος ανισοσκελής σταυρός.

Σήμερα αρκεί μια υπογραφή ή ένα ψηφιακό μήνυμα. Στον κόσμο του Βυζαντίου όμως, ένας άνθρωπος που χρειαζόταν να επικυρώνει έγγραφα, συναλλαγές και προσωπική αλληλογραφία αποτύπωνε την ταυτότητά του πάνω σε κερί, με τη βοήθεια μιας σφραγίδας, συνήθως χαραγμένης στη σφενδόνη ενός δαχτυλιδιού.

Τα σφραγιστικά δαχτυλίδια υπήρξαν από τα σημαντικότερα αντικείμενα προσωπικής ταυτότητας κατά τη Ρωμαϊκή και Βυζαντινή περίοδο. Σε μια εποχή που η υπογραφή δεν είχε ακόμη τη σημερινή της μορφή, η σφραγίδα λειτουργούσε ως νομικά αναγνωρισμένο προσωπικό γνώρισμα. Κάθε φορά που ο κάτοχος πίεζε τη σφραγίδα σε μαλακό κερί, άφηνε ένα μοναδικό αποτύπωμα, τη δημόσια δήλωση της ταυτότητάς του. Η κατοχή ενός τέτοιου αντικειμένου φανερώνει συμμετοχή σε διοικητικές, εμπορικές ή οικονομικές δραστηριότητες που απαιτούσαν επικύρωση, ενώ ταυτόχρονα το δαχτυλίδι ήταν ορατό σύμβολο κύρους.

Η λάμψη μιας αρχόντισσας

Ζεύγος χρυσών ενωτίων με μαργαριτάρια, Θεσσαλονίκη (10ος αιώνας μ.Χ.). [Credit: Μάκης Σκιαδαρέσης]

Στον αντίποδα του λεπτού χρυσού σύρματος, μόνιμα τοποθετημένου στους λοβούς των γυναικών στον 4ο αιώνα, βρίσκονται τα βαρύτιμα, χρυσά σκουλαρίκια με δύο σειρές μαργαριταριών, που μόνο σε ειδικές περιστάσεις θα φορούσε μια αρχόντισσα της Θεσσαλονίκης. Βρέθηκαν στο κέντρο της Θεσσαλονίκης, σε έναν θησαυρό, μία απόκρυψη δηλαδή κοσμημάτων και νομισμάτων, μαζί με τα μοναδικά περικάρπια που ακολουθούν. Η εποχή τους, ο 10ος αιώνας, ήταν μια περίοδος αναγέννησης για το Βυζάντιο. Μετά το τέλος της Εικονομαχίας και τις ταραχές των προηγούμενων αιώνων, η αυτοκρατορία γνώριζε νέα οικονομική άνθηση και η τέχνη της χρυσοχοΐας έφτανε ξανά σε υψηλά επίπεδα· τα εργαστήρια της Κωνσταντινούπολης και της Θεσσαλονίκης παρήγαν αντικείμενα υψηλής ποιότητας. Τον 10ο αιώνα η Θεσσαλονίκη ήταν μια πόλη πλούσια, πολυάνθρωπη και γεμάτη εργαστήρια· οι δρόμοι της έσφυζαν από εμπόρους, προσκυνητές και τεχνίτες. Σε αυτή την πόλη φορέθηκαν κάποτε αυτά τα χρυσά σκουλαρίκια, που αποτελούν ένα από τα χαρακτηριστικότερα δείγματα της μεσοβυζαντινής χρυσοχοΐας.

Τα σκουλαρίκια αποτελούσαν αναπόσπαστο στοιχείο της γυναικείας ενδυμασίας, συχνά συνδυασμένα με περιδέραια, βραχιόλια και δαχτυλίδια, και αναφέρονται συστηματικά σε προικοσύμφωνα και διαθήκες. Τα σκουλαρίκια, πέρα από τον στολισμό εξυπηρετούσαν και ως μία δημόσια δήλωση ευημερίας. Στα συγκεκριμένα παραδείγματα η χρήση χρυσού και η πρόσβαση σε πολύτιμες πρώτες ύλες όπως τα μαργαριτάρια, μαρτυρούσε μία εύρωστη οικονομικά οικογένεια και την πρόθεσή της να τονίσει την υψηλή κοινωνική της θέση. Σήμερα εξακολουθούν να εκπέμπουν την ίδια αίσθηση πολυτέλειας που θα προκαλούσαν και πριν από χίλια χρόνια, όταν αντανακλούσαν το φως στους δρόμους της βυζαντινής Θεσσαλονίκης, επιβεβαιώνοντας τον ρόλο της πόλης ως ενός από τα σημαντικότερα οικονομικά και πολιτιστικά κέντρα της εποχής.

Το αριστούργημα της συλλογής

Χρυσά περικάρπια με περίκλειστο σμάλτο, Θεσσαλονίκη (10ος αιώνας μ.Χ.). [Credit: Μάκης Σκιαδαρέσης]

Αν έπρεπε να επιλέξει κανείς ένα μόνο κόσμημα για να συμβολίσει την πολυτέλεια του Βυζαντίου, τα χρυσά περικάρπια του Μουσείου Βυζαντινού Πολιτισμού θα ήταν ιδανικοί υποψήφιοι. Χρονολογούνται στον 10ο αιώνα και βρέθηκαν στη Θεσσαλονίκη, ως τμήμα ενός χρυσού θησαυρού που περιλάμβανε ακόμη ζευγάρια σκουλαρικιών, δύο περίαπτα και έναν σταυρό· μαζί τους υπήρχαν και χρυσά νομίσματα του 17ου αιώνα, που ίσως μαρτυρούν την εποχή κατά την οποία ο ιδιοκτήτης τα έκρυψε και δεν μπόρεσε ποτέ να τα ξαναπάρει.

Τα περικάρπια έλκουν πιθανότατα την καταγωγή τους από εντελώς χρηστικά, υφασμάτινα στοιχεία που συγκρατούσαν τα μακριά και φαρδιά μανίκια των ρούχων της εποχής. Εδώ όμως το χρηστικό έχει γίνει κοσμητικό αριστούργημα. Κάθε περικάρπιο αποτελείται από δύο κυρτά ελάσματα που ενώνονται με καβίλιες, ορίζεται από κοκκίδες και χρυσό πλοχμό, και κοσμείται με την απαιτητική τεχνική του περίκλειστου σμάλτου: λεπτά χρυσά διαχωριστικά σχηματίζουν στην επιφάνεια μικροσκοπικά πεδία, τα οποία γεμίζουν με έγχρωμο γυαλί, σκούρο μπλε, γαλάζιο, πράσινο, λευκό και κόκκινο, που μετά την πυράκτωσή του αποκτά τη μορφή πολύχρωμου σμάλτου. Τα θέματα είναι πτηνά που ραμφίζουν φύλλα, σταυρόσχημοι ρόδακες και επιμήκη ανθέμια – μοτίβα με σαφή σχέση προς ανατολικά, περσικά πρότυπα, τα οποία εισάγονται και διαδίδονται μεταξύ των βυζαντινών τεχνιτών στην εποχή μετά την Εικονομαχία.

Τα περικάρπια αυτά ανήκαν σε μια γυναίκα πολύ υψηλής κοινωνικής θέσης, και όταν τα φορούσε, σε συγκεκριμένες περιστάσεις, δήλωνε τον πλούτο της αλλά και τη συμμετοχή της στον αισθητικά εκλεπτυσμένο κόσμο της βυζαντινής αριστοκρατίας. Χίλια χρόνια αργότερα εξακολουθούν να εντυπωσιάζουν, όχι τόσο για την αξία του χρυσού τους, όσο για την απαράμιλλη δεξιοτεχνία των ανθρώπων που τα δημιούργησαν. Για τον σύγχρονο επισκέπτη του μουσείου είναι ίσως ο πιο άμεσος τρόπος να αντιληφθεί το επίπεδο της βυζαντινής τέχνης στο απόγειό της.

Η ομορφιά των απλών ανθρώπων

Χάλκινο βραχιόλι με στικτό γεωμετρικό διάκοσμο, Μακεδονία (10ος–12ος αιώνας μ.Χ.). [Credit: Μάκης Σκιαδαρέσης]

Χωρίς χρυσό, χωρίς πολύτιμους λίθους ή σμάλτο, αυτό το ταπεινό βραχιόλι μας μιλά για τη βυζαντινή κοινωνία ίσως περισσότερο από ένα αριστοκρατικό κόσμημα όπως τα περικάρπια. Κατασκευασμένο από κράμα χαλκού μεταξύ 10ου και 12ου αιώνα προέρχεται από τη Μακεδονία και ανήκει σε έναν πολύ διαδεδομένο, σε ολόκληρη τη Βαλκανική, τύπο βραχιολιών της Μεσοβυζαντινής περιόδου. Είναι μία ταινία που η επιφάνειά της χωρίζεται σε τετράγωνα πεδία με εμπίεστο και στικτό γεωμετρικό διάκοσμο.

Την εποχή αυτή, που οι οικονομικές συνθήκες για τους περισσότερους κατοίκους της περιοχής ήταν μάλλον δυσχερείς, τα χάλκινα βραχιόλια αποτέλεσαν έναν από τους πιο εύκολους και φθηνούς τρόπους κόσμησης. Φοριούνταν συχνά σε ζεύγη, ένα σε κάθε καρπό, και συμπληρώνονταν με άλλα χάλκινα και γυάλινα βραχιόλια στους καρπούς και τους βραχίονες, δημιουργώντας ήχο και κίνηση. Οι βυζαντινές πηγές τα αναφέρουν ως βραχιόνια, περιδέξια ή χλιδῶνες, συνεχίζοντας μια παράδοση που ξεκινά από τους ελληνιστικούς και ρωμαϊκούς χρόνους· η ίδια η νομοθεσία του Ιουστινιανού όριζε μάλιστα, ότι τα βραχιόλια ταίριαζαν στις γυναίκες.

Η απλότητα του υλικού δεν μειώνει την ιστορική και αρχαιολογική σημασία του αντικειμένου, αντίθετα μας επιτρέπει να προσεγγίσουμε τον κόσμο των ανθρώπων που δεν ανήκαν στις οικονομικές ελίτ. Η ανάγκη για στολισμό και κοινωνική έκφραση διαπερνούσε ολόκληρη τη βυζαντινή κοινωνία, όπως ακριβώς και την σύγχρονη. Και είναι ακριβώς τέτοια ταπεινά κοσμήματα, που εντοπίζονται κατά εκατοντάδες σε όλη τη Βαλκανική, αυτά που προσφέρουν στην έρευνα την πιο άμεση μαρτυρία του καθημερινού υλικού πολιτισμού των μεσοβυζαντινών χρόνων και κυρίως του κόσμου των ανθρώπων που δεν άφησαν άλλο ίχνος στις γραπτές πηγές.

Ένα γυάλινο βραχιόλι με πουλιά

Γυάλινο βραχιόλι με γραπτό διάκοσμο πτηνών, Μακεδονία (10ος–12ος αιώνας μ.Χ.). [Credit: Μάκης Σκιαδαρέσης]

Από τα αντικείμενα του αφιερώματος, αυτό ίσως είναι το πιο απρόσμενο. Ένα απλό γυάλινο βραχιόλι, που χρονολογείται μεταξύ 10ου και 12ου αιώνα, πάνω στο οποίο ένας βυζαντινός τεχνίτης ζωγράφισε μια σειρά από πουλιά, το καθένα μέσα σε ένα πλαίσιο, που τα συνδέουν χρυσές και κίτρινες γραμμές που μιμούνται λεπτές αλυσίδες.

Τα γυάλινα βραχιόλια γνώριζαν μεγάλη διάδοση ήδη από τους αυτοκρατορικούς ρωμαϊκούς χρόνους, αποτελούσαν μια φθηνή λύση κόσμησης για τις χαμηλότερες τάξεις και για τα νεαρότερα κορίτσια και φοριούνταν συνήθως πολλά μαζί. Η ρωμαϊκή αυτή συνήθεια συνεχίζεται στους μέσους βυζαντινούς χρόνους, οπότε μάλιστα εμπλουτίζονται τόσο τα σχήματα όσο και ο τρόπος διακόσμησής τους.

Στα μεσοβυζαντινά χρόνια (10ος-12ος αιώνας) τα γυάλινα βραχιόλια κατασκευάζονταν με την κάμψη ενός τμήματος θερμού γυαλιού ώστε να ενωθούν τα άκρα του και το σημείο ένωσης παραμένει συχνά ευδιάκριτο. Διακινούνταν από μεγάλα εργαστήρια σε ολόκληρη την αυτοκρατορία, και η ευκολία παραγωγής τους εξηγεί την τεράστια διάδοσή τους. Την εποχή αυτή αρκετά κοσμούνται με γραπτό διάκοσμο: απλά γεωμετρικά σχέδια, σπιράλ και ζικ-ζακ, απλοποιημένα φυτικά μοτίβα ή, όπως εδώ, πτηνά. Τα περισσότερα γνωστά παραδείγματα ωστόσο ήταν ακόσμητα, με μόνο στολίδι το ίδιο τους το χρώμα και τη λάμψη του γυαλιού.

Η εικόνα των πουλιών μετατρέπει το βραχιόλι σε κάτι περισσότερο από στολίδι. Το πτηνό ήταν ένα από τα αγαπημένα μοτίβα της βυζαντινής τέχνης, συνδεδεμένο με συμβολισμούς που κυμαίνονται από την ευημερία και την αναγέννηση έως τον παράδεισο και τη σωτηρία της ψυχής. Η παρουσία του ζωγραφικού διακόσμου στο βραχιόλι που κάποτε αγκάλιαζε τον καρπό μιας κοπέλας της βυζαντινής Μακεδονίας αποτελεί ακόμη μία μαρτυρία του ότι η αισθητική φροντίδα δεν ήταν προνόμιο των εύπορων, αλλά διέτρεχε όλες τις βαθμίδες της βυζαντινής κοινωνίας.

Η χάντρα από τους «σκοτεινούς» αιώνες

Γυάλινη οφθαλμωτή χάντρα, Ρεντίνα (7ος–9ος αιώνας μ.Χ.).
[Credit: Θάνος Καρτσόγλου]

Ας αφήσουμε για λίγο τη Θεσσαλονίκη και ας στραφούμε βορειότερα, στους σκοτεινούς αιώνες μετά τις αβαροσλαβικές επιδρομές. Κάποτε ένα και μόνο αντικείμενο αρκεί για να μαρτυρήσει την παρουσία ενός ολόκληρου φύλου. Στη Μακεδονία η σλαβική παρουσία, ιστορικά μαρτυρημένη αλλά ελάχιστα εντοπισμένη αρχαιολογικά μπορεί να αναφανεί μέσα από ένα μικροσκοπικό εύρημα, μια γυάλινη χάντρα από το κάστρο της Ρεντίνας, των μακεδονικών Τεμπών. Η μεγάλη αυτή χάντρα είναι φτιαγμένη από σκούρο μπλε και λευκό γυαλί. Το σχεδόν βαρελοειδές σώμα της κοσμείται με ανάγλυφους μπλε και λευκούς οφθαλμούς. Χάντρες αυτού του τύπου χρονολογούνται γενικά μεταξύ 7ου και 9ου αιώνα, και πολλές αντίστοιχες έχουν εντοπιστεί σε μια πολύ ευρεία γεωγραφική περιοχή που ξεκινά από την περιοχή του Βόλγα και τη βορειοδυτική Γερμανία και καταλήγει μέχρι την νότια Ελλάδα.

Ο στολισμός με πολλές, έντονα χρωματιστές χάντρες είναι χαρακτηριστικό γνώρισμα των ενδυμασιών Σλάβων και άλλων βαρβαρικών φύλων. Αντανακλά όχι μόνο τη γυναικεία φορεσιά αλλά και την πίστη στην αποτρεπτική, προστατευτική δύναμη των κόκκινων, κίτρινων, πράσινων και μπλε αυτών αντικειμένων, που κοσμούσαν τον λαιμό, ολόκληρο το ένδυμα, ακόμη και τις ψηλές μπότες τους. Κάποτε το περιδέραιο μιας γυναίκας κόπηκε και η χάντρα χάθηκε, για να μείνει στα χώματα του κάστρου δώδεκα αιώνες. Σήμερα μας προσφέρει ένα έμμεσο αλλά πολύτιμο ίχνος της παρουσίας Σλάβων στη μακεδονική γη πριν από την ενσωμάτωσή τους στον Βυζαντινό Πολιτισμό και όσο ακόμη διέθεταν ή και προτιμούσαν τα πατρογονικά τους στοιχεία κόσμησης.

Ένα δαχτυλίδι με τον άγιο

Χάλκινο δαχτυλίδι με παράσταση στρατιωτικού αγίου, Άγιος Δημήτριος Πιερίας (10ος–12ος αιώνας μ.Χ.). [Credit: Μάκης Σκιαδαρέσης]

Για έναν Βυζαντινό, η πίστη δεν περιοριζόταν στην εκκλησία, αλλά τον συνόδευε παντού. Αυτό το μικρό χάλκινο ταινιωτό δαχτυλίδι, κατασκευασμένο με χύτευση και σφυρηλάτηση μεταξύ 10ου και 12ου αιώνα, έχει στη σφενδόνη του εγχάρακτη, απλοποιημένη μορφή στρατιωτικού αγίου — μια ολόσωμη φιγούρα που κρατά κοντάρι και ξίφος και ανήκει σε μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα κατηγορία αντικειμένων που συνδυάζουν τη διακόσμηση με την θρησκευτικότητα. Το συγκεκριμένο δαχτυλίδι συνόδευσε τον κάτοχό του στον τάφο του στην ορεινή Πιερία.

Τα χάλκινα ταινιωτά δαχτυλίδια ήταν από τα πιο συνηθισμένα μέσα κόσμησης των ανδρών στους μεσοβυζαντινούς χρόνους, και οι σφενδόνες τους κοσμούνταν κυρίως με εγχάρακτο διάκοσμο. Η συχνή επιλογή της μορφής ενός στρατιωτικού αγίου, λ.χ. του αγίου Γεωργίου ή του αγίου Δημητρίου, του μεγάλου προστάτη της Θεσσαλονίκης, εξηγείται από τους συχνούς πολέμους και τη γενικά ταραγμένη κατάσταση που επικρατούσε τότε στα Βαλκάνια. Οι άγιοι αυτοί θεωρούνταν προστάτες τόσο των στρατιωτών όσο και των πόλεων, των ταξιδιωτών και του κάθε πιστού.

Έτσι το δαχτυλίδι λειτουργούσε ταυτόχρονα ως κόσμημα και ως φυλαχτό. Η εικόνα του αγίου ήταν μια διαρκής υπενθύμιση της θείας παρουσίας και μια έκφραση προσωπικής ευσέβειας. Στον σύγχρονο κόσμο συχνά διαχωρίζουμε την πίστη από τα προσωπικά μας αντικείμενα, στο Βυζάντιο όμως τα δύο ήταν αξεχώριστα. Ένα δαχτυλίδι μπορούσε να παρέχει συγχρόνως στολισμό και προστασία.

Αυστηρά ανδρικό

Χάλκινο δαχτυλίδι με παράσταση γρύπα, Θεσσαλονίκη (10ος–12ος αιώνας μ.Χ.). [Credit: Θάνος Καρτσόγλου]

Ένα ανδρικό δαχτυλίδι, φτιαγμένο από χυτό χαλκό εντοπίστηκε σε ένα καμαροσκεπή τάφο σε μικρό νεκροταφείο στο κέντρο της Θεσσαλονίκης, που φαίνεται ότι ανήκε σε έναν σημαντικό κάτοικο της Θεσσαλονίκης των μεσοβυζαντινών χρόνων, 10ου-12ου αιώνα. Το συμπαγές δαχτυλίδι, κατάλληλο για τα δάχτυλα ενός πολεμιστή, έχει ημικυκλική στεφάνη που καταλήγει σε ανυψωμένη εξαγωνική σφενδόνη μέσα στην οποία απεικονίζεται εγχάρακτος ένας γρύπας σε προφίλ που κατευθύνεται προς τα δεξιά.

Το μυθικό αυτό ζώο, με σώμα λιονταριού και κεφάλι, φτερά και νύχια αετού, γνωστό ήδη από την αρχαία ελληνική μυθολογία, διατήρησε και στο Βυζάντιο τον ισχυρό συμβολικό και αποτροπαϊκό χαρακτήρα του. Ως ένωση δύο κυρίαρχων ζώων, του λιονταριού της γης και του αετού του ουρανού, συνδέθηκε με την ισχύ και την προστασία, ενώ στη χριστιανική ερμηνεία παρέπεμπε στον Χριστό ως κύριο του ουρανού και της γης. Για τον λόγο αυτό οι γρύπες απαντούν συχνά στη μέση και ύστερη βυζαντινή τέχνη, σε θωράκια, τέμπλα και ταφικά μνημεία, λειτουργώντας ως φύλακες ιερών ή οριακών χώρων και ως σύμβολα αποτροπής του κακού. Έτσι εξηγείται η παρουσία του γρύπα σε αυτό το ανδρικό δαχτυλίδι όχι ως απλή διακόσμηση, αλλά δηλώνοντας προστασία, δύναμη και κοινωνικό κύρος, ιδιότητες που ταίριαζαν στον κάτοχο ενός τέτοιου προσωπικού αντικειμένου.

Το εργαλείο σαν κόσμημα

Χάλκινο επιχρυσωμένο δαχτυλίδι τοξότη (14ος–15ος αιώνας μ.Χ.).
[Credit: Μάκης Σκιαδαρέσης]

Η τελευταία κατηγορία ανδρικού εργαλείου/κοσμήματος που συναντούμε στην έκθεση του Μουσείου χρησιμοποιήθηκε από τους τοξότες με τα ανακλαστικά τόξα, και το αντικείμενο που μας οδηγεί σ’ αυτούς είναι το δαχτυλίδι με το οποίο ασφάλιζαν και καθοδηγούσαν τη χορδή, προστατεύοντας τη σάρκα του αντίχειρα τη στιγμή που την απελευθέρωναν. Είναι πιθανώς ο μοναδικός αποκλειστικά ανδρικός τύπος δαχτυλιδιού.

Το παράδειγμα του Μουσείου είναι χυτό, από κράμα χαλκού και πιθανώς επιχρυσωμένο, και προέρχεται από το υστεροβυζαντινό νεκροταφείο στο κέντρο της Θεσσαλονίκης. Έχει επίπεδη, ταινιωτή στεφάνη και ελαφρώς κυρτή, τριγωνική σφενδόνη που κοσμείται με εγχάρακτο οκτάφυλλο ρόδακα. Το σχήμα του δαχτυλιδιού το διαμόρφωσε η ίδια η χρήση. Χρησιμοποιούνταν μόνο με το ανακλαστικό, ανατολικού τύπου τόξο, του οποίου η χορδή βρισκόταν σε πολύ μεγάλη τάση. Φορεμένο στον αντίχειρα με την τριγωνική απόληξη στραμμένη προς την άκρη του, το δαχτυλίδι κάλυπτε την τελευταία φάλαγγα και προστάτευε από την τριβή, επιτρέποντας στον τοξότη να κρατά την προσοχή του στη στόχευση.

Τα απλούστερα τέτοια αντικείμενα φτιάχνονταν από δέρμα ή οστό και σπάνια διασώζονται, ενώ γνωρίζουμε και οστέινα τέτοια παραδείγματα από τη Θεσσαλονίκη και την ενδοχώρα της που ανήκουν στη συλλογή του Μουσείου. Στα Βαλκάνια ο τύπος αφθονεί στον 14ο–15ο αιώνα, εποχή κατά την οποία ανακλαστικά τόξα αρχίζουν να απεικονίζονται και σε τοιχογραφίες στρατιωτικών αγίων. Έτσι, το αρχικά ταπεινό και χρηστικό αυτό δαχτυλίδι εντάσσεται σε μια μακρά πορεία που ξεκινά από τους νομάδες τοξότες των ασιατικών στεπών και καταλήγει στους υστεροβυζαντινούς πολεμιστές και στους αξιωματούχους της Υψηλής Πύλης. Η ιστορία του δείχνει πώς ένα καθαρά χρηστικό εργαλείο, ακολουθώντας την κοινωνική άνοδο του κατόχου του, ξεπέρασε τα όρια του εξαρτήματος και μεταμορφώθηκε σε κόσμημα — χάνοντας στο τέλος κάθε λειτουργική του δυνατότητα, όπως ακριβώς έχασαν την πολεμική τους ικμάδα και οι ίδιοι οι ιδιοκτήτες του.

Πίστη φορεμένη στο στήθος

Εγκόλπιο από στεατίτη με πατριαρχικό σταυρό, Θεσσαλονίκη (13ος – μέσα 15ου αιώνα μ.Χ.). [Credit: Μάκης Σκιαδαρέσης]

Στον σύγχρονο κόσμο η πίστη βιώνεται συχνά σε συγκεκριμένους χώρους και στιγμές. Στο Βυζάντιο όμως μπορούσε να φοριέται καθημερινά πάνω στο σώμα. Αυτό το λεπτό, δισκοειδές φυλαχτό από τη Θεσσαλονίκη, σμιλεμένο σε στεατίτη καστανοπράσινου χρώματος και χρονολογημένο στα παλαιολόγεια χρόνια (13ος – μέσα 15ου αιώνα), έχει σχεδόν κυκλικό σχήμα και κοσμείται στην κύρια όψη του με ανάγλυφο σταυρό με δύο οριζόντιες κεραίες, γνωστό ως Πατριαρχικό. Στο πάνω άκρο του υπάρχει οπή ανάρτησης, μαρτυρώντας ότι προοριζόταν να κρέμεται στον λαιμό.

Ο στεατίτης, ένα μαλακό πέτρωμα που επιτρέπει λεπτή χάραξη, χρησιμοποιήθηκε ευρύτατα στη βυζαντινή μικρογλυπτική. Το σημείο του σταυρού κυριαρχούσε σε κάθε πτυχή της καθημερινής ζωής: θεωρούμενο το μόνο αληθινό όπλο ενάντια στις δυνάμεις του κακού, οι πιστοί το φορούσαν σαν κόσμημα στον λαιμό, το ύφαιναν στα ρούχα τους, το χάρασσαν στα τείχη, στις γέφυρες και στις κατοικίες τους· σε καιρούς λοιμών ή ξηρασίας κληρικοί και απλοί άνθρωποι έβγαιναν σε λιτανείες κρατώντας μεγάλους σταυρούς.

Τον 14ο αιώνα η Θεσσαλονίκη γνώριζε περιόδους πολιτικής αβεβαιότητας, πολιορκιών και κοινωνικών ανακατατάξεων. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον τα προσωπικά αντικείμενα ευλάβειας αποκτούσαν ακόμη μεγαλύτερη σημασία: δεν ήταν απλώς εκφράσεις πίστης, αλλά πηγές παρηγοριάς και ελπίδας. Κρεμασμένο στο στήθος, ένα τέτοιο φυλαχτό συνόδευε τον κάτοχό του στις μετακινήσεις, στις εργασίες και στις δυσκολίες του, ακόμη και στον τάφο περιμένοντας την ημέρα της Κρίσης, μια ζωντανή υπενθύμιση ότι για τους Βυζαντινούς η θρησκεία δεν ήταν αφηρημένη ιδέα, αλλά βίωμα που τους συνόδευε κάθε στιγμή της ζωής τους.

Ο σταυρός της καθημερινής ευλάβειας

Σταυρός-εγκόλπιο από στεατίτη, (13ος–15ος αιώνας μ.Χ.).
[Credit: Μάκης Σκιαδαρέσης]

Ορισμένα αντικείμενα αποκτούν αξία όχι επειδή είναι πολύτιμα, αλλά επειδή είναι απαραίτητα. Ένας τέτοιος σταυρός από στεατίτη, έργο των παλαιολόγειων χρόνων από τη Μακεδονία, συνόδευε πιθανότατα τον κάτοχό του καθημερινά, όχι μόνο στις γιορτές ή στις επίσημες περιστάσεις, αλλά ως μέρος της ίδιας της καθημερινής του ζωής.

Ο μικρός αυτός σταυρός-εγκόλπιο φοριόνταν στον λαιμό, πιθανώς συνδεόταν με συγκεκριμένα προσκυνήματα και λειτουργούσε ως ευλογία, θεωρούμενος φορέας ιδιαίτερης πνευματικής δύναμης. Ο στεατίτης, ανθεκτικός και εύκολος στην επεξεργασία, ήταν ιδιαίτερα δημοφιλής στη βυζαντινή μικροτεχνία, τόσο στη λάξευση εικονιδίων, όσο και στην κατασκευή κοσμημάτων, και η αξία του κάθε τέτοιου αντικειμένου δεν βρισκόταν στο υλικό κατασκευής, αλλά στο πνευματικό του περιεχόμενο και στον συμβολισμό του.

Οι Βυζαντινοί πίστευαν βαθιά στη δύναμη των ιερών αντικειμένων. Ένας σταυρός μπορούσε να λειτουργεί ως υπενθύμιση της πίστης, ως προσωπικό φυλαχτό και ως μέσο πνευματικής προστασίας, και η φυσική του παρουσία πάνω στο σώμα ενίσχυε την αίσθηση της σχέσης με το θείο. Έτσι, με ένα φθηνό και εύπλαστο υλικό, οι τεχνίτες μπορούσαν να αναπαραγάγουν σε προσιτή κλίμακα τους πολυτελείς σταυρούς των ανώτερων στρωμάτων και με αυτόν τον τρόπο ένα ταπεινό υλικό έφερνε τη λάμψη της μεγάλης τέχνης στα χέρια των πολλών. Σε αντίθεση με τα πολυτελή εγκόλπια των ανώτερων στρωμάτων, παραδείγματα όπως αυτό μαρτυρούν την έκταση και την ένταση της ιδιωτικής ευλάβειας στα ευρύτερα κοινωνικά στρώματα. Η πιθανή σύνδεσή τους με συγκεκριμένα προσκυνήματα υπενθυμίζει ότι τέτοια αντικείμενα ταξίδευαν μαζί με τους κατόχους τους, μεταφέροντας την ευλογία ενός ιερού τόπου στην καθημερινότητα της ανατολικής Μεσογείου των ύστερων βυζαντινών χρόνων.

Προστασία και ελπίδα

Ομάδα τριών χάλκινων επιστήθιων σταυρών, Θεσσαλονίκη (14ος–16ος αιώνας μ.Χ.). [Credit: Μάκης Σκιαδαρέσης]

Ίσως κανένα άλλο αντικείμενο του αφιερώματος δεν εκφράζει τόσο καθαρά τον κόσμο των τελευταίων αιώνων του Βυζαντίου. Οι τρεις αυτοί μικροί χάλκινοι σταυροί, που βρέθηκαν σε κοιμητήριο ναού στη Θεσσαλονίκη και χρονολογούνται μεταξύ 14ου και 16ου αιώνα, φοριούνταν κάποτε όλοι μαζί σε μία σύνθεση.

Πρόκειται για ισοσκελείς, χυτούς σταυρούς με συμφυή κρίκο ανάρτησης. Οι κεραίες τους απολήγουν σε αποστρογγυλεμένες διαμορφώσεις που κοσμούνται με διπλούς κύκλους και κεντρικά προεξέχοντα εξογκώματα, ομφαλούς, ενώ αντίστοιχος ομφαλός βρίσκεται και στο σημείο τομής των κεραιών. Η μορφή αυτή δεν είναι τυχαία: οι ανάγλυφοι ομφαλοί αποδίδουν, με απλό και οικονομικό τρόπο, την εντύπωση που δημιουργούσαν οι ένθετοι πολύτιμοι λίθοι στους πολυτελείς χρυσούς και αργυρούς σταυρούς των ανώτερων στρωμάτων. Με περιορισμένα μέσα, ο τεχνίτης κατόρθωσε να μιμηθεί τη λάμψη και τον όγκο ακριβότερων αντικειμένων.

Οι σταυροί αυτού του τύπου ανήκουν στις πιο διαδεδομένες εκφράσεις προσωπικής ευλάβειας των ύστερων βυζαντινών και πρώιμων μεταβυζαντινών χρόνων. Το μικρό τους μέγεθος επέτρεπε τη συνεχή χρήση τους επάνω στο σώμα, ενώ η παρουσία τριών σταυρών μαζί ενίσχυε τόσο τη διακοσμητική όσο και τη συμβολική τους λειτουργία. Στους αιώνες που προηγήθηκαν της οθωμανικής κατάκτησης, όταν η αυτοκρατορία συρρικνωνόταν και οι αβεβαιότητες πλήθαιναν, ο σταυρός παρέμενε η ισχυρότερη έκφραση πίστης και ελπίδας.

Από την ενότητα «Παλαιοχριστιανική πόλη και κατοικία»

Συνολικά, τα κοσμήματα της συλλογής του Μουσείου Βυζαντινού Πολιτισμού σώθηκαν επειδή κάποτε κρύφτηκαν, χάθηκαν, θάφτηκαν ή ξεχάστηκαν. Σήμερα όμως μας επιτρέπουν να ακούσουμε ξανά τις φωνές των ανθρώπων που τα φόρεσαν: μιας γυναίκας που στόλιζε τα χέρια της με χρυσά περικάρπια, ενός παιδιού που προστατευόταν από ένα μικρό φυλαχτό, ενός εμπόρου που σφράγιζε τις επιστολές του με το δαχτυλίδι του, ενός πολεμιστή που αποζητούσε την θεία προστασία, ενός προσκυνητή που κρατούσε πάνω του έναν σταυρό. Μέσα από αυτά τα μικρά αντικείμενα αποκαλύπτεται ένας ολόκληρος κόσμος, ο κόσμος του Βυζαντίου, ανθρώπινος, κοντινός και απροσδόκητα οικείος.

Βιογραφικό

Ο δρ Αναστάσιος Χ. Αντωνάρας, αρχαιολόγος – μουσειολόγος του Μουσείου Βυζαντινού Πολιτισμού

Ο Αναστάσιος Χ. Αντωνάρας σπούδασε Αρχαιολογία στο Πανεπιστήμιο του Βελιγραδίου, ολοκλήρωσε μεταπτυχιακές σπουδές στη Μουσειολογία στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και αναγορεύθηκε διδάκτορας Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων. Κύριο ερευνητικό του ενδιαφέρον αποτελεί η ιστορία του γυαλιού, των κοσμημάτων και των υφασμάτων στους ρωμαϊκούς, βυζαντινούς και οθωμανικούς χρόνους. Η μελέτη του για τη ρωμαϊκή και παλαιοχριστιανική υαλουργία της Θεσσαλονίκης τιμήθηκε με βραβείο της Ακαδημίας Αθηνών το 2010.

Εργάζεται από το 1992 ως αρχαιολόγος στο υπουργείο Πολιτισμού και υπηρετεί ως προϊστάμενος της Διεύθυνσης Επικοινωνίας και Υποδοχής Κοινού στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού Θεσσαλονίκης. Έχει συμμετάσχει σε ανασκαφές στην Ελλάδα, Τουρκία και στα Δυτικά Βαλκάνια, στην προετοιμασία πολλών εκθέσεων και στη διοργάνωση διεθνών συνεδρίων και συμποσίων, ενώ έχει δώσει διαλέξεις σε μουσεία και πανεπιστήμια στην Ευρώπη και τις ΗΠΑ. Έχει δημοσιεύσει εκτενώς, με βιβλία και άρθρα επικεντρωμένα στην ιστορία του γυαλιού και είναι μέλος συντακτικών επιτροπών επιστημονικών περιοδικών στην Ευρώπη και τις ΗΠΑ. Είναι πρόεδρος της Διεθνούς Ένωσης για την Ιστορία του Γυαλιού.

Δείτε ακόμα:

Η κόσμηση και το κόσμημα στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο.

Πηγή: Μ. Θερμού, MonoNews

Η Κατερίνα Χαρβάτη τιμάται με το Παγκόσμιο Βραβείο Επιστήμης Albert Einstein

noreply@blogger.com (Zeus) — Tue, 28 Jul 2026 05:27:54 +0000

Το Παγκόσμιο Πολιτιστικό Συμβούλιο απονέμει τιμητική διάκριση στην παλαιοανθρωπολόγο, Κατερίνα Χαρβάτη, για την έρευνά της σχετικά με την προέλευση και την εξέλιξη του ανθρώπινου είδους.

Η καθηγήτρια του Πανεπιστημίου του Τίμπιγκεν, Κατερίνα Χαρβάτη, θα τιμηθεί με το Παγκόσμιο Βραβείο Επιστήμης Albert Einstein 2026 (Albert Einstein World Award of Science), το οποίο απονέμεται από το Παγκόσμιο Πολιτιστικό Συμβούλιο (World Cultural Council).

Η διάκριση αναγνωρίζει το έργο της παλαιοανθρωπολόγου, το οποίο έχει μεταμορφώσει ριζικά την κατανόησή μας για την προέλευση του ανθρώπινου είδους.

Η Κατερίνα Χαρβάτη, μέλος του Ινστιτούτου Αρχαιολογικών Επιστημών και του Κέντρου Senckenberg για την Ανθρώπινη Εξέλιξη και το Παλαιοπεριβάλλον του Πανεπιστημίου του Τίμπιγκεν, πρωτοστάτησε στην ανάπτυξη νέων τεχνικών, όπως η εικονική ανθρωπολογία (virtual anthropology) και η γεωμετρική μορφομετρία (geometric morphometrics).

Οι μέθοδοι αυτές επιτρέπουν την ποσοτική σύγκριση βιολογικών μορφών, καθώς και την εικονική ανακατασκευή απολιθωμάτων από θραύσματα.

Η έρευνά της έχει ρίξει νέο φως σε μακροχρόνια επιστημονικά ερωτήματα σχετικά με την εξέλιξη και τις προσαρμογές εξαφανισμένων ανθρώπινων ειδών, ενώ έχει φέρει επανάσταση στην κατανόησή μας για τις πρώιμες μετακινήσεις και την εξάπλωση των ανατομικά σύγχρονων ανθρώπων.

Το Παγκόσμιο Βραβείο Επιστήμης Albert Einstein απονέμεται από το 1984

Το Παγκόσμιο Βραβείο Επιστήμης Albert Einstein απονέμεται κάθε χρόνο από το 1984 σε επιστήμονες που έχουν επιδείξει εξαιρετικό και διαχρονικό έργο στην επιστημονική και τεχνολογική έρευνα και ανάπτυξη. Το βραβείο απονέμεται από το Παγκόσμιο Πολιτιστικό Συμβούλιο (World Cultural Council), έναν οργανισμό που ιδρύθηκε στο Μεξικό.

Η πρύτανης του Πανεπιστημίου του Τίμπιγκεν, καθηγήτρια Karla Pollmann, χαιρέτισε με ενθουσιασμό την ανακοίνωση της βράβευσης.

«Είμαι ιδιαίτερα χαρούμενη που η καθηγήτρια Κατερίνα Χαρβάτη λαμβάνει μία ακόμη σημαντική αναγνώριση για το εξαιρετικό ερευνητικό της έργο, αυτή τη φορά με το Παγκόσμιο Βραβείο Επιστήμης Albert Einstein.

Η απολύτως άξια αυτή διάκριση αποτελεί ταυτόχρονα πηγή έμπνευσης για τις επόμενες γενιές, ώστε να συνεχίσουν να διευρύνουν τα όρια της έρευνας σε όλους τους επιστημονικούς κλάδους», δήλωσε η πρύτανης.

Η τελετή απονομής του βραβείου θα πραγματοποιηθεί στις 2 Νοεμβρίου στο Εθνικό Πανεπιστήμιο της Κόρδοβας (Universidad Nacional de Córdoba) στην Αργεντινή.

Η σπουδαία έρευνα της Κατερίνας Χαρβάτη

Στην ανακοίνωσή της, η επιτροπή εμπειρογνωμόνων του Παγκόσμιου Πολιτιστικού Συμβουλίου εξηγεί ότι απένειμε το βραβείο στην Κατερίνα Χαρβάτη επειδή προσέφερε αδιάσειστα επιστημονικά τεκμήρια πως οι Νεάντερταλ και ο Homo sapiens αποτελούν διακριτά ανθρώπινα είδη. Παράλληλα, επισημαίνει ότι η έρευνά της υπήρξε καθοριστική για την επιβεβαίωση της αφρικανικής προέλευσης του σύγχρονου ανθρώπου και για τη χαρτογράφηση των μεταναστευτικών του διαδρομών.

Η επιτροπή αναφέρεται επίσης στην ανακάλυψη του απολιθώματος Apidima-1 στην Ελλάδα –του αρχαιότερου απολιθώματος Homo sapiens που έχει βρεθεί μέχρι σήμερα στην Ευρασία–, με την οποία η Χαρβάτη απέδειξε ότι οι σύγχρονοι άνθρωποι έφτασαν στην Ευρώπη περίπου 150.000 χρόνια νωρίτερα από ό,τι πίστευε μέχρι τότε η επιστημονική κοινότητα.

Σύμφωνα με την ανακοίνωση, οι ανασκαφές της Κατερίνας Χαρβάτη στην Ελλάδα και στα Βαλκάνια έδειξαν ότι η περιοχή λειτούργησε ως καταφύγιο και μεταναστευτικός διάδρομος για ανθρώπους και ζώα κατά τις ιδιαίτερα ψυχρές περιόδους της Εποχής των Παγετώνων, στο Πλειστόκαινο.

Επιπλέον, η ανακάλυψη των αρχαιότερων αρχαιολογικών θέσεων στην Ελλάδα τεκμηριώνει την ανθρώπινη παρουσία στην περιοχή ήδη από περίπου 700.000 χρόνια πριν. Πρόσφατα, η ερευνητική ομάδα της Χαρβάτη εντόπισε στην Ελλάδα και τα αρχαιότερα γνωστά ξύλινα χειροποίητα εργαλεία, ηλικίας περίπου 430.000 ετών.

Η μεγάλη ανακάλυψη στη Μεγαλόπολη

Η Χαρβάτη είχε μιλήσει αποκλειστικά στο ΒΗΜΑ και την Ιωάννα Σουφλέρη με αφορμή τη μεγάλη ανακάλυψη στη Μεγαλόπολη στην οποία εντοπίστηκαν τα αρχαιότερα ξύλινα εργαλεία του κόσμου.

«Πρόκειται για δύο ξύλινα τέχνεργα με εμφανή τα σημάδια της ανθρώπινης παρέμβασης, αλλά και της χρήσης» είχε αναφέρει η Κατερίνα Χαρβάτη στο ΒΗΜΑ εξηγώντας ότι «το πρώτο είναι ένα κομμάτι κορμού σκλήθρου το οποίο φέρει σαφή σημάδια της επεξεργασίας που έχει υποστεί προκειμένου να λειτουργήσει ως εργαλείο, αλλά και σημάδια φθοράς από τη μετέπειτα χρήση του.

Εικάζουμε ότι θα μπορούσε να έχει χρησιμοποιηθεί είτε για να διευκολύνει την αφαίρεση φλοιού δένδρων, είτε ως σκαπτικό εργαλείο. Το δεύτερο είναι ένα πολύ μικρό κομμάτι ξύλου ιτιάς, ή ίσως λεύκας, και φαίνεται πως επεξεργάστηκε έτσι ώστε να μπορεί κανείς να το κρατά στο χέρι. Πρόκειται για ένα εντελώς νέο τύπο εργαλείου που παρατηρείται για πρώτη φορά, και ως εκ τούτου δεν είναι ακόμα γνωστό ποια μπορεί να ήταν η χρήση του».

Η Κατερίνα Χαρβάτη γεννήθηκε στην Ελλάδα. Απέκτησε πτυχίο Ανθρωπολογίας από το Πανεπιστήμιο Κολούμπια της Νέας Υόρκης, μεταπτυχιακό τίτλο από το City University of New York και διδακτορικό στην εξελικτική βιολογία των πρωτευόντων από το ίδιο πανεπιστήμιο και το New York Consortium. Από το 2009 κατέχει την έδρα Παλαιοανθρωπολογίας στο Πανεπιστήμιο του Τίμπινκεν, ενώ από το 2026 είναι εκπρόσωπος του ερευνητικού συμπλέγματος αριστείας Human Origins.

Το Παγκόσμιο Βραβείο Επιστήμης Albert Einstein, που απονέμεται κάθε χρόνο από το Παγκόσμιο Πολιτιστικό Συμβούλιο, τιμά προσωπικότητες για την εξαιρετική συμβολή τους στην πρόοδο της επιστήμης.

Η διάκριση αναγνωρίζει τόσο την επίδραση του έργου τους στον επιστημονικό τους κλάδο όσο και στη διεθνή επιστημονική κοινότητα, δίνοντας ιδιαίτερη βαρύτητα σε έρευνες που έχουν προσφέρει ουσιαστικό όφελος και ευημερία στην ανθρωπότητα. Ο νικητής ή η νικήτρια επιλέγονται από τη Διεπιστημονική Επιτροπή του Συμβουλίου, η οποία απαρτίζεται από διεθνούς κύρους επιστήμονες, μεταξύ των οποίων και αρκετοί βραβευμένοι με Νόμπελ.

Πηγή: Το Βήμα

Η UNESCO έβαλε την αρχαία ελληνική Χερσόνησο της Κριμαίας στη λίστα των μνημείων που κινδυνεύουν

noreply@blogger.com (Zeus) — Sun, 26 Jul 2026 10:49:34 +0000

Ο αρχαιολογικός χώρος της Χερσονήσου της Ταυρικής στην Κριμαία, όπου συνυπάρχουν τα ερείπια της αρχαίας ελληνικής πόλης και ο καθεδρικός του Αγίου Βλαδίμηρου.

Η UNESCO έβαλε την αρχαία ελληνική πόλη της Κριμαίας στη λίστα κινδύνου, καθώς ανασκαφές, νέες κατασκευές και ένα ρωσικό εθνικό αφήγημα απειλούν να αλλάξουν για πάντα τον αρχαιολογικό χώρο.

Μια αρχαία ελληνική πόλη στις ακτές της Μαύρης Θάλασσας βρίσκεται πλέον επισήμως σε κίνδυνο. Η Επιτροπή Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO ενέταξε την αρχαία πόλη της Ταυρικής Χερσονήσου και τη «χώρα» της στον Κατάλογο της Παγκόσμιας Κληρονομιάς σε Κίνδυνο, κατά τη διάρκεια της 48ης συνόδου της στο Μπουσάν της Νότιας Κορέας.

Η Χερσόνησος η Ταυρική ιδρύθηκε τον 5ο αιώνα π.Χ. ως αποικία Δωριέων Ελλήνων στην Ηράκλεια Χερσόνησο, στη νοτιοδυτική Κριμαία, κοντά στη σημερινή Σεβαστούπολη. Δεν ήταν μόνο μια οχυρωμένη πόλη, αλλά ένα ολόκληρο οργανωμένο τοπίο: γύρω της απλωνόταν η «χώρα», δηλαδή η αγροτική της επικράτεια, χωρισμένη σε εκατοντάδες ίσα αγροτεμάχια με αγροικίες, αμπελώνες, διαχωριστικά τείχη και οχυρώσεις.

Για σχεδόν δύο χιλιετίες, η πόλη διατήρησε στρατηγικό ρόλο στους εμπορικούς δρόμους της Μαύρης Θάλασσας, περνώντας από την ελληνική στη ρωμαϊκή και τη βυζαντινή περίοδο και διατηρώντας επαφές με τους λαούς της ευρύτερης περιοχής. Η αξία του μνημείου δεν βρίσκεται μόνο στα ερείπια της πόλης, αλλά και στη σπάνια διατήρηση του αρχαίου αγροτικού τοπίου — ενός δικτύου καλλιεργήσιμων εκτάσεων που δείχνει πώς μια ελληνική πόλη οργάνωνε την παραγωγή, το εμπόριο και την καθημερινή ζωή της.

Η μνημειακή είσοδος της Χερσονήσου της Ταυρικής, της αρχαίας ελληνικής πόλης που εντάχθηκε στον κατάλογο Μνημείων Παγκόσμιας Κληρονομιάς σε Κίνδυνο της UNESCO.

Το μνημείο εγγράφηκε το 2013 στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO ως μνημείο της Ουκρανίας. Λίγους μήνες αργότερα, τον Μάρτιο του 2014, η Ρωσία προσάρτησε παράνομα την Κριμαία και ανέλαβε τον έλεγχο της περιοχής. Έκτοτε, δεν έχει καταστεί δυνατή η πραγματοποίηση επίσημης αποστολής επιτόπιας παρακολούθησης και η κατάσταση του χώρου εξετάζεται κυρίως μέσω δορυφορικών εικόνων και άλλων μορφών εξ αποστάσεως τεκμηρίωσης.

Οι απειλές που οδήγησαν στη νέα απόφαση δεν περιορίζονται στις φθορές ενός μνημείου μέσα σε εμπόλεμη περιοχή. Η έκθεση που κατέθεσε η Ουκρανία για την κατάσταση διατήρησης του αρχαιολογικού χώρου καταγράφει εκτεταμένες ανασκαφές χωρίς την άδεια ή την εποπτεία των ουκρανικών αρχών και διεθνών παρατηρητών. Η κλίμακα και η ταχύτητα των εργασιών, σύμφωνα με την έκθεση, εγείρουν φόβους ότι αρχαιολογικά στρώματα καταστράφηκαν ή απομακρύνθηκαν μαζικά.

Ευρήματα από την ελληνική, τη ρωμαϊκή, τη βυζαντινή και τη μεσαιωνική περίοδο φέρεται επίσης να απομακρύνθηκαν από τον χώρο και να μεταφέρθηκαν στη Ρωσία χωρίς την έγκριση της Ουκρανίας. Άλλα αντικείμενα, που δεν θεωρήθηκαν κατάλληλα για μουσειακή έκθεση, φέρεται να κατέληξαν σε χώρους απόρριψης γύρω από τη Σεβαστούπολη, με αποτέλεσμα να χαθούν όχι μόνο τα ίδια τα ευρήματα αλλά και το αρχαιολογικό τους πλαίσιο.

Πάνω και γύρω από τα αρχαία ερείπια δημιουργήθηκε παράλληλα το συγκρότημα της «Νέας Χερσονήσου», ένα μεγάλο ιστορικό και αρχαιολογικό πάρκο με καινούργια μουσεία, εγκαταστάσεις για επισκέπτες, μοναστηριακό συγκρότημα και υπαίθριο θέατρο. Οι κατασκευές επεκτάθηκαν τόσο στον πυρήνα του μνημείου όσο και στην περιμετρική ζώνη προστασίας του, αλλοιώνοντας το έδαφος και την εικόνα του αρχαίου τοπίου.

Το πρόβλημα, όμως, δεν είναι μόνο τι χτίστηκε πάνω στις αρχαιότητες. Είναι και η ιστορία που χτίστηκε γύρω τους.

Μετά το 2014, η διαχείριση του μνημείου πέρασε σε ρωσικούς κρατικούς και εκκλησιαστικούς φορείς. Στον φάκελο που υποβλήθηκε στην UNESCO αναφέρεται ότι αρχαιολόγοι και συντηρητές έχουν παραμεριστεί, ενώ δραστηριότητες στον χώρο κατευθύνονται από πρόσωπα που συνδέονται με τη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία και με φορείς της επίσημης ιστορικής πολιτικής.

Σύμφωνα με την ίδια έκθεση, η σημερινή διαχείριση δίνει προτεραιότητα στην τουριστική υποδομή, στις εθνικιστικές αφηγήσεις και ακόμη και σε στρατιωτικές ή θρησκευτικές εκδηλώσεις, αντί στη συντήρηση του αρχαιολογικού χώρου. Τελετές, παραστάσεις και επισκέψεις υψηλόβαθμων Ρώσων αξιωματούχων συνοδεύονται συχνά από προσωρινές σκηνές, φωτιστικές εγκαταστάσεις και περιορισμούς στην πρόσβαση του κοινού.

Η Χερσόνησος παρουσιάζεται όλο και περισσότερο ως το «λίκνο» της ρωσικής Ορθοδοξίας και του ρωσικού κράτους, λόγω της παράδοσης που θέλει τον Βλαδίμηρο Α΄ του Κιέβου να βαφτίστηκε εκεί τον 10ο αιώνα. Η συγκεκριμένη περίοδος αποτελεί αναμφίβολα μέρος της ιστορίας του τόπου. Όταν όμως προβάλλεται ως η μοναδική του ταυτότητα, η ελληνική πόλη, η ρωμαϊκή παρουσία, η βυζαντινή κληρονομιά και οι αιώνες πολιτισμικών ανταλλαγών συμπιέζονται σε έναν ενιαίο ρωσικό ιδρυτικό μύθο.

Η Ρωσία απέρριψε την απόφαση, χαρακτηρίζοντάς την προϊόν πολιτικοποίησης. Ο εκπρόσωπός της στην UNESCO υποστήριξε ότι οι ρωσικές αρχές κάνουν ό,τι είναι δυνατό για τη διατήρηση της αρχαίας πόλης, ότι η Μόσχα τηρεί τις υποχρεώσεις της βάσει της Σύμβασης Παγκόσμιας Κληρονομιάς και ότι δεν αναγνωρίζει την εγγραφή του μνημείου στον κατάλογο κινδύνου.

Η ένταξη στον κατάλογο δεν αποτελεί κύρωση ούτε δίνει στην UNESCO εξουσία να επέμβει στον χώρο. Αναγνωρίζει, όμως, επισήμως ότι απειλούνται τα χαρακτηριστικά στα οποία στηρίζεται η παγκόσμια αξία του μνημείου και μπορεί να κινητοποιήσει διεθνή υποστήριξη, τεχνική βοήθεια και στενότερη παρακολούθηση.

Η Χερσόνησος η Ταυρική κινδυνεύει έτσι δύο φορές: ως αρχαιολογικός τόπος που σκάβεται και αναδιαμορφώνεται χωρίς διεθνή εποπτεία και ως ιστορία που πρέπει να χωρέσει σε έναν εθνικό μύθο. Η UNESCO δεν μπορεί να σταματήσει έναν εκσκαφέα ούτε να επιβάλει ποια αφήγηση θα επικρατήσει. Μπορεί, όμως, να καταγράψει ότι εδώ δεν απειλούνται μόνο αρχαίες πέτρες, αλλά το δικαίωμα ενός μνημείου να παραμείνει πιο σύνθετο από την αφήγηση που θέλει να το καταπιεί.

Πηγή: Alpha FreePress, LiFO

Ο Ολυμπος εγγράφεται ομόφωνα στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO

noreply@blogger.com (Zeus) — Sun, 26 Jul 2026 08:33:34 +0000

H ευρύτερη περιοχή του Ολύμπου εγγράφεται ομόφωνα στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO ως Μικτό Αγαθό.

Το Υπουργείο Πολιτισμού και το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας εκφράζουν χαρά, περηφάνεια και μεγάλη ικανοποίηση για την ομόφωνη απόφαση της Επιτροπής Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO να εγγράψει την «Ευρύτερη Περιοχή του Ολύμπου» στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς, κατά τις εργασίες της 48ης Συνόδου της, η οποία διεξάγεται από τις 19 Ιουλίου, στην πόλη Busan της Νότιας Κορέας. Η συμπερίληψη του μυθικού βουνού στον συγκεκριμένο Κατάλογο αποτελεί μία από τις σημαντικότερες διεθνείς διακρίσεις, στον τομέα της προστασίας της πολιτιστικής και φυσικής κληρονομιάς, καθώς αναγνωρίζει την Εξέχουσα Οικουμενική Αξία του Ολύμπου, τοποθετώντας τον ανάμεσα στα πλέον εμβληματικά μνημεία παγκοσμίως, τα οποία χρήζουν ειδικής προστασίας και μέριμνας, προς όφελος της Ανθρωπότητας.

Eγγραφή του Ολύμπου στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO

Η Υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη δήλωσε: «Η εγγραφή του Ολύμπου στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO επιβεβαιώνει τη διαχρονική δέσμευση της Ελλάδας στην προστασία, ανάδειξη και βιώσιμη διαχείριση της πολιτιστικής και φυσικής της κληρονομιάς, σύμφωνα με τις αρχές της Σύμβασης Παγκόσμιας Κληρονομιάς.

Κορυφή Στεφάνι.

Ταυτόχρονα, ενισχύει τη διεθνή προβολή ενός τόπου ο οποίος αποτελεί διαχρονικό σύμβολο του ελληνικού πολιτισμού, της φύσης και της οικουμενικής κληρονομιάς, αναδεικνύοντας την κοινή ευθύνη της διεθνούς κοινότητας για τη διαφύλαξή του, προς όφελος των σημερινών και των μελλοντικών γενεών.

Η εγγραφή συμπυκνώνει, με μοναδικό τρόπο, την αδιάρρηκτη ενότητα της πολιτιστικής και της φυσικής μας κληρονομιάς. Ο Όλυμπος είναι το βουνό που, μέσα από τα ομηρικά έπη και την αρχαία ελληνική γραμματεία, ταξίδεψε την ελληνική μυθολογία και τον ελληνικό πολιτισμό σε ολόκληρο τον κόσμο. Παραμένει το αιώνιο σύμβολο της κατοικίας των Ολυμπίων Θεών, και ενός πολυδιάστατου και “δραματικού” τοπίου, εμπνέοντας δέος και σεβασμό και συνεχίζοντας να τροφοδοτεί τη σκέψη, την τέχνη, τις επιστήμες και την παγκόσμια πολιτιστική δημιουργία. Οι χαρακτηρισμοί του Ολύμπου στα έργα του Ομήρου -«πολύπτυχος», για τις πολυάριθμες κορυφές του, «μακρός», που δεσπόζει επιβλητικά στον ορίζοντα, «νιφόεις» χιονοσκεπής, «πολυδειράς» για τις πολλές χαράδρες του- αποτέλεσαν την αφετηρία αυτής της διαχρονικής έμπνευσης.

Η εικόνα του Ολύμπου, όπως αποτυπώθηκε από την ποιητική ιδιοφυΐα του Ομήρου, πριν από σχεδόν τρεις χιλιετίες, παραμένει αναλλοίωτη μέχρι σήμερα, προκαλώντας το ίδιο συναίσθημα θαυμασμού και σεβασμού στον σύγχρονο επισκέπτη. Θερμές ευχαριστίες προς τον Μόνιμο Αντιπρόσωπο της Ελλάδας στην UNESCO Γιώργο Κουμουτσάκο, για τη σταθερή και ουσιαστική υποστήριξή του, καθ' όλη τη διάρκεια της διαδικασίας, προς τα στελέχη του Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας και του ΟΦΥΠΕΚΑ, καθώς και της Διεύθυνσης Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων και της Εφορείας Αρχαιοτήτων Πιερίας του Υπουργείου Πολιτισμού. Η επιστημονική κατάρτιση, η αφοσίωση και η άριστη συνεργασία τους οδήγησαν στην επίτευξη του κοινού στόχου της εγγραφής, μιας πολυσήμαντης επιτυχίας που μας κάνει όλους περήφανους».

Αρχαιολογικός χώρος Δίου.

Ο Υπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας, Σταύρος Παπασταύρου δήλωσε: «Το φυσικό περιβάλλον της Ελλάδας αποτελεί ζωντανό και αναπόσπαστο μέρος της ταυτότητας, της ιστορίας και του πολιτισμού μας. Η προστασία και η ανάδειξή του βρίσκονται στον πυρήνα της κυβερνητικής μας πολιτικής. Ο Όλυμπος ανακηρύχθηκε πρώτος Εθνικός Δρυμός της Ελλάδας το 1938, αποτελεί καταφύγιο για σπάνια αρπακτικά, ενώ φιλοξενεί το 28% των φυτικών ομάδων -πάνω από 1900 είδη και μάλιστα 27 εξ αυτών που φύονται μόνο στον Όλυμπο και πουθενά αλλού στον κόσμο- και σημαντικούς πληθυσμούς πανίδας. Από τον Όλυμπο, ένα παγκόσμιο σύμβολο που συνδέει τον αρχαίο μύθο του υψηλότερου βουνού της Ελλάδας, ως κατοικίας των θεών, με το περιβαλλοντικό μέλλον της πατρίδας μας, μέχρι τα Απάτητα Βουνά και τα νέα Εθνικά Θαλάσσια Πάρκα που ανακοίνωσε ο Πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης και υλοποιούμε, αποδεικνύουμε στην πράξη ότι η προστασία της φύσης και της βιοποικιλότητας αποτελεί σταθερή εθνική προτεραιότητα. Με την ίδρυση και την ενίσχυση του ΟΦΥΠΕΚΑ θέσαμε τις βάσεις για μια σύγχρονη και ολοκληρωμένη διαχείριση των προστατευόμενων περιοχών της χώρας.

Μέσα από τη συστηματική συνεργασία του Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας, του Υπουργείου Πολιτισμού και του ΟΦΥΠΕΚΑ, καταρτίστηκε ο πλήρης φάκελος της υποψηφιότητας του Ολύμπου για την ένταξή του στον Κατάλογο Παγκόσμιας Πολιτιστικής και Φυσικής Κληρονομιάς της UNESCO, ολοκληρώνοντας με επιτυχία μια προσπάθεια που είχε ξεκινήσει το 2014.Περνάμε τώρα από τη διεθνή αναγνώριση στα συγκεκριμένα έργα. Το αμέσως επόμενο διάστημα υλοποιούμε στον Όλυμπο παρεμβάσεις ύψους άνω των 10 εκατομμυρίων ευρώ, με στόχο την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος, τη βελτίωση της προσβασιμότητας και την αειφόρο ανάπτυξη της ευρύτερης περιοχής. Θερμές ευχαριστίες και συγχαρητήρια στην Δρα Διονύσια Χατζηλάκου, διευθύντρια του ΟΦΥΠΕΚΑ που ηγήθηκε της όλης προσπάθειας, καθώς και σε όλους όσοι συνέβαλαν σε αυτή τη μεγάλη εθνική επιτυχία. Ιδιαίτερες ευχαριστίες στην Υπουργό Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη, με την οποία συνεργαστήκαμε για ακόμη μία φορά εποικοδομητικά προς όφελος της Πατρίδας μας. Και μία ξεχωριστή μνεία για την υποστήριξη στον Μόνιμο Αντιπρόσωπο της Ελλάδας στην UNESCO, Γιώργο Κουμουτσάκο. Συνεχίζουμε με σχέδιο και συνέπεια, ώστε να προστατεύσουμε και να αναδείξουμε τη μοναδική φυσική και πολιτιστική κληρονομιά της χώρας μας για τις σημερινές και τις επόμενες γενιές».

Η επιτυχής ολοκλήρωση της υποψηφιότητας του Ολύμπου στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO ως Μικτό Αγαθό είναι το αποτέλεσμα της στενής και αγαστής συνεργασίας μεταξύ του Υπουργείου Πολιτισμού και του Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας για την προστασία και ανάδειξη της πολιτιστικής και φυσικής κληρονομιάς της χώρας. Ο φάκελος υποψηφιότητας καταρτίστηκε από τον Οργανισμό Φυσικού Περιβάλλοντος και Κλιματικής Αλλαγής (Ο.ΦΥ.ΠΕ.Κ.Α), που εποπτεύεται από το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας και τη Διεύθυνση Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων του Υπουργείου Πολιτισμού, αξιοποιώντας την τεχνογνωσία των δύο φορέων, στα πεδία της φυσικής και της πολιτιστικής κληρονομιάς. Η επιτυχής έκβαση της υποψηφιότητας αναδεικνύει την δυναμική της διατομεακής συνεργασίας, η οποία, σε συνδυασμό με τη συμβολή των αρμόδιων υπηρεσιών και της τεχνογνωσίας που διαθέτουν, της επιστημονικής κοινότητας και της τοπικής αυτοδιοίκησης, των εμπλεκόμενων φορέων και των υπόλοιπων ενδιαφερομένων μερών, οδήγησε στην τεκμηρίωση, ενός ιδιαίτερα σύνθετου φακέλου, ο οποίος επιτυχώς ανταποκρίθηκε, στις υψηλές απαιτήσεις της Σύμβασης Παγκόσμιας Κληρονομιάς.

Η εγγραφή αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς ο Όλυμπος εντάσσεται στον Κατάλογο ως μικτό αγαθό, σε μία από τις πλέον απαιτητικές κατηγορίες, η ένταξη των οποίων προϋποθέτει ταυτόχρονη τεκμηρίωση, τόσο των πολιτιστικών, όσο και για τα φυσικών αξιών τους. Οι μικτές εγγραφές αποτελούν, συγκριτικά, μικρό ποσοστό του συνόλου των εγγραφών, στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς, τη μοναδική που παρουσιάστηκε προς εξέταση στην παρούσα Σύνοδο της Επιτροπής. Η Ελλάδα -μαζί με τις παλαιότερες εγγραφές των Μετεώρων και του Αγίου Όρους- διαθέτει τρία μικτά αγαθά στον Κατάλογο, ενώ συνολικά αριθμεί 21 εγγραφές πλέον, γεγονός που καθιστά αυτή την επιτυχία ιδιαίτερα σημαντική για τη χώρα, ενισχύοντας τη διεθνή παρουσία της στο πλαίσιο της Σύμβασης.

Παράλληλα, αυτή η εγγραφή αναγνωρίζει τη μοναδική φυσική αξία του Ολύμπου, ως τόπου εξαιρετικής σημασίας για την βιοποικιλότητα. Με υψόμετρο 2.918 μ. διαθέτει, λόγω της εγγύτητάς του με τις ακτές του Αιγαίου Πελάγους, μεγάλη υψομετρική διακύμανση και έντονο το ανάγλυφό του, τοπογραφική απομόνωση και ιστορικό ρόλο ως παγετώδες καταφύγιο, φιλοξενώντας 1.983 taxa, δηλαδή πάνω από το 25% της Ελληνικής χλωρίδας. Αυτός ο χλωριδικός πλούτος και η εξαιρετικά πυκνή συγκέντρωση στενοενδημικών ειδών (είδη που απαντώνται μόνον στον Όλυμπο, σ’ ολόκληρο τον κόσμο), του προσδίδουν παγκόσμια αξία, καθιστώντας τον «κιβωτό» της βιοποικιλότητας. Παράλληλα, φιλοξενεί πλούσια πανίδα, που περιλαμβάνει πολυάριθμα είδη πτηνών, θηλαστικών, όπως και την καφέ αρκούδα και τον μεγαλύτερο ελληνικό υποπληθυσμό αγριόγιδου, ερπετά, αμφίβια και ασπόνδυλα.

Ο Όλυμπος, το υψηλότερο βουνό της Ελλάδας, διαχρονικό σύμβολο του ελληνικού πολιτισμού και της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς, ως η μυθική κατοικία των Δώδεκα Ολύμπιων Θεών, κατέχει κεντρική θέση στην κοσμοαντίληψη των αρχαίων Ελλήνων. Η επίδρασή του, μέσα από τα Ομηρικά Έπη, τη Θεογονία του Ησιόδου και τη μεταγενέστερη γραμματεία, υπερέβη τα όρια του αρχαίου κόσμου. Εξακολουθεί και σήμερα να εμπνέει τη λογοτεχνία, τις τέχνες, τη φιλοσοφία, τις επιστήμες και τη σύγχρονη παγκόσμια πολιτιστική δημιουργία. Η αρχαιολογική περιοχή του Δίου, στους πρόποδες του βουνού, συνιστά τη σημαντικότερη υλική έκφραση της λατρείας των Ολύμπιων Θεών, συμπληρώνοντας οργανικά το εξαιρετικό πολιτιστικό και φυσικό τοπίο του.

Πηγή: iefimerida

Τι κοινό έχουν Αριστοτέλης και AI; Ο δρ Ανδρέας Καρατσώλης εξηγεί

noreply@blogger.com (Zeus) — Sat, 25 Jul 2026 15:02:53 +0000

Ο διευθυντής Γραφής, Ρητορικής και Επαγγελματικής Επικοινωνίας του ΜΙΤ, δρ Ανδρέας Καρατσώλης, μιλά για την επιτακτική ανάγκη χρήσης των εργαλείων των ανθρωπιστικών επιστημών στις θετικές επιστήμες ώστε να επικοινωνούνται καλύτερα τα επιστημονικά στοιχεία και ξορκίζει τους φόβους για την ΑΙ.

Τι κάνει ένας έλληνας «θεράπων» των ανθρωπιστικών σπουδών τα τελευταία 13 χρόνια σε ένα από τα μεγαλύτερα τεχνολογικά ινστιτούτα του κόσμου, το πασίγνωστο Ινστιτούτο Τεχνολογίας της Μασαχουσέτης (ΜΙΤ); Μα ό,τι θα έπρεπε να κάνουν όλα τα ακαδημαϊκά ιδρύματα που διδάσκουν θετικές επιστήμες, που «εκκολάπτουν» τους νέους ερευνητές οι οποίοι θα πάνε τον κόσμο μπροστά αλλά και εκείνους που θα ηγηθούν μια ημέρα των Big Tech: μαθαίνει στους αυριανούς επιστήμονες να επικοινωνούν σωστά τις ιδέες τους, να κάνουν εύληπτα και κατανοητά τα επιστημονικά στοιχεία και να πείθουν με τον σωστό τρόπο για την αξία και τη χρησιμότητά τους.

Με άλλα λόγια ο δρ Ανδρέας Καρατσώλης, επίκουρος καθηγητής και διευθυντής του Τμήματος Γραφής, Ρητορικής και Επαγγελματικής Επικοινωνίας του ΜΙΤ, διδάσκει σε περισσότερους από 4.500 φοιτητές ετησίως πώς τα στείρα διαγράμματα και οι εξισώσεις θα αποκτήσουν «καρδιά» που θα πάλλεται ώστε να αγγίξουν τις καρδιές και τελικώς τη ζωή όσων μπορούν να ωφεληθούν από την πρόοδο της επιστήμης: κοινώς όλων μας.

Η ανάγκη για «πάντρεμα» ανθρωπιστικών και θετικών επιστημών

Για αυτό και η συζήτηση με αυτόν τον ουμανιστή του ΜΙΤ αποδεικνύεται διδακτική προς πάσα κατεύθυνση σε μια εποχή κατά την οποία οι κρίσεις δημόσιας υγείας, η συνωμοσιολογία αλλά και η επέλαση της Τεχνητής Νοημοσύνης θέτουν τεράστιες προκλήσεις για τα κράτη και τις κοινωνίες. Οπως προκύπτει λοιπόν από αυτή τη συζήτηση, η ανάγκη για χρήση των εργαλείων των ανθρωπιστικών σπουδών στις θετικές επιστήμες προέκυψε μέσα από τα «θέλω» των ίδιων των φοιτητών του ΜΙΤ.

«Οταν συστηματικά ερωτούνταν οι φοιτητές ποιες περαιτέρω δεξιότητες χρειάζονταν, προέτασσαν πάντα την ικανότητα επικοινωνίας της επιστήμης καθώς και την ομαδικότητα. Ετσι εντάξαμε πρόγραμμα γραφής, ρητορικής και επαγγελματικής επικοινωνίας, το οποίο είναι αλληλένδετο με τα τεχνικά μαθήματα. Διότι συχνά οι επιστήμονες των θετικών επιστημών θεωρούν ότι το να επικοινωνούν σωστά, το να γράφουν ελκυστικά είναι ταλέντο που δεν κατέχουν. Εμείς τους εξηγούμε ότι δεν πρόκειται για ταλέντο, αλλά για “μηχανική με λέξεις” (engineering with words). Με την κατάλληλη εκπαίδευση μπορούν όλοι να κατακτήσουν τη δεξιότητα της σωστής επικοινωνίας της επιστήμης».

Αυτό το «πάντρεμα» των ανθρωπιστικών σπουδών με τις θετικές επιστήμες έχει ήδη αποδώσει μετρήσιμους καρπούς. «Τώρα πλέον όχι μόνο οι αναδυόμενοι επιστήμονες παρουσιάζουν ελκυστικότερα τις ιδέες τους όταν περνούν από συνεντεύξεις για δουλειά σε μεγάλες εταιρείες, αλλά και οι ίδιες οι εταιρείες απευθύνονται στο ΜΙΤ και επιζητούν φοιτητές που έχουν παρακολουθήσει το συγκεκριμένο πρόγραμμα».

Εν αρχή ην το ήθος

Αν φύγουμε από τη «μικρή εικόνα» των εταιρειών και δούμε τη «μεγάλη εικόνα», αυτή που μας κλείνει όλους μέσα της, τις ίδιες ανάγκες φαίνεται ότι έχει και ο πληθυσμός: επιθυμεί να του μεταφέρονται τα επιστημονικά στοιχεία χωρίς την αλαζονεία της αυθεντίας αλλά με τρόπο κατανοητό και προπάντων με ήθος. Αυτό έδειξε μελέτη που διεξήγαγε ο δρ Καρατσώλης και οι συνεργάτες του μετά την πανδημία της COVID-19.

«Αναλύσαμε τον πολιτικό και επιστημονικό λόγο που χρησιμοποιήθηκε σε διαφορετικές χώρες προκειμένου να πειστεί ο πληθυσμός να υποβληθεί στο εμβόλιο ενάντια στον πανδημικό κορωνοϊό SARS-CoV-2. Και είδαμε ότι από τα τρία βασικά μέσα πειθούς που ορίζονται στη “Ρητορική” του Αριστοτέλη – λόγος, πάθος, ήθος, κοινώς λογικά επιχειρήματα, συναισθηματική φόρτιση και αξιοπιστία – η ρητορική που αφορούσε το ήθος ήταν αυτή που κέρδιζε περισσότερο από όλες τον πληθυσμό. Δεν ήθελε το κοινό μόνο στεγνά λογικά επιχειρήματα, δεν ήθελε μόνο επίκληση στο συναίσθημα, ήθελε να αισθανθεί ότι αξιόπιστοι άνθρωποι χρησιμοποιούν αξιόπιστο λόγο με στόχο το καλό του, την προστασία του».

Για αυτό και ο δρ Καρατσώλης προτείνει στην επόμενη κρίση δημόσιας υγείας, που είναι αναπόφευκτο να έρθει κάποια στιγμή, «οι ιθύνοντες να εμβαθύνουν στον Αριστοτέλη αν θέλουν να έχουν καλή επικοινωνία με τον πληθυσμό, η οποία είναι υψίστης σημασίας για τη σωτηρία ζωών».

Μήπως αυτά είναι ψιλά… ρητορικά γράμματα σε μια εποχή στην οποία ολοένα και περισσότεροι ούτε καν γράφουν ή διαβάζουν, αφού το αναλαμβάνει για εκείνους η Τεχνητή Νοημοσύνη; Εχουν τελικώς βάση οι φόβοι ότι η ΑΙ θα μας «αφανίσει» επειδή εμείς της δίνουμε τόση δύναμη;

Ο έλληνας ειδήμονας ξορκίζει τους φόβους. «Κατ’ αρχάς εγώ ο ίδιος χρησιμοποιώ τα εργαλεία ΑΙ για να γράψω καθώς με βοηθούν στη συλλογή πληροφοριών – πάντα με τον δικό μου έλεγχο. Κάποτε φοβόμασταν το Ιντερνετ και τις πληροφορίες που μας παρείχε, τώρα η συζήτηση έχει μεταφερθεί στην Τεχνητή Νοημοσύνη. Επειδή η ΑΙ δεν θα εκλείψει, το ζήτημα είναι πώς θα τη χρησιμοποιήσουμε προς όφελός μας φορτώνοντάς της τις “αγγαρείες” ώστε να έχουμε εμείς τον χρόνο να είμαστε πιο παραγωγικοί και δημιουργικοί. Πρέπει να εκπαιδευθεί το κοινό ώστε να μπορεί να χρησιμοποιεί αποτελεσματικά την ΑΙ έχοντας τις κατάλληλες κριτικές δεξιότητες. Και αυτό πρέπει να ξεκινά από το σχολείο».

Απαιτείται αλλαγή του μοντέλου εκπαίδευσης

Ο καθηγητής του ΜΙΤ πιστεύει ακράδαντα ότι το «κλειδί» για να… ξεκλειδώσουμε τις σωστές δυνατότητες της ΑΙ κρύβεται σε αλλαγή του μοντέλου εκπαίδευσης. «Το μεγάλο στοίχημα δεν είναι αν θα μπει λίγο ή πολύ η ΑΙ στα σχολεία. Το μεγάλο στοίχημα είναι να έχουμε δασκάλους που θα μπορούν να χρησιμοποιούν την ΑΙ ως εργαλείο που θα βοηθά τους μαθητές να σκέφτονται αντί να σπαταλούν χρόνο προσπαθώντας να συλλέγουν πληροφορίες ή να απομνημονεύουν γεγονότα και χρονολογίες που πιθανότατα δεν θα θυμούνται ούτε καν την επόμενη ημέρα».

Από το σχολείο πρέπει να ξεκινά να χτίζεται και ο εποικοδομητικός διάλογος αλλά και η μεταγνώση, υπογραμμίζει ο ειδικός. «Εποικοδομητικός διάλογος σημαίνει το να χτίζεται εμπιστοσύνη μεταξύ των διαλεγομένων μέσω στρατηγικών όπως η ενεργητική ακρόαση – να επικεντρωνόμαστε σε όσα λέει ο συνομιλητής μας, να τον ακούμε πραγματικά. Διάλογος δεν σημαίνει να συμφωνούμε σε όλα, σημαίνει όμως ότι μπορούμε μέσα από τις διαφορετικές απόψεις να προχωράμε τη συζήτηση έτσι που τελικά να ανακαλύπτουμε τις καλύτερες πιθανές λύσεις για το οποιοδήποτε project μάς ανατίθεται, είτε πρόκειται για μια σχολική εργασία είτε για ένα μεγάλο επαγγελματικό έργο». Μάλλον ένα τέτοιο μάθημα χρειάζεται παντού, από τα πολιτικά πάνελ ως τις ανθρώπινες σχέσεις…

Ο ρόλος της μεταγνώσης

Σε ό,τι αφορά τη μεταγνώση, είναι άλλος ένας σημαντικός πυλώνας ώστε ο καθένας μας να εξελίξει με τον καλύτερο δυνατό τρόπο το δυναμικό του. «Μεταγνώση σημαίνει να μαθαίνουμε το πώς μαθαίνουμε. Σημαίνει να μη μας νοιάζει αν θα μάθουμε μαθηματικά ή ιστορία ή φυσική αλλά να κοιτάμε κάτω από την επιφάνεια του κάθε γνωστικού αντικειμένου ώστε να αναγνωρίζουμε τα διαφορετικά μοτίβα τους και να είμαστε σε θέση να λύνουμε, για παράδειγμα, οποιοδήποτε πρόβλημα φυσικής επειδή έχουμε μάθει το μοτίβο, την προσέγγιση με την οποία λειτουργεί το συγκεκριμένο πεδίο».

Ολα αυτά τα εργαλεία, κατά τον δρα Καρατσώλη, δεν αποτελούν μόνο ατομικά εφόδια αλλά συλλογική παρακαταθήκη. «Αν ο καθένας κατακτήσει την τέχνη της ρητορικής, διότι πρόκειται για τέχνη, τότε η επικοινωνία θα καταστεί αποτελεσματικότερη σε όλα τα επίπεδα. Και τελικά θα φτιάξουμε όλοι μαζί κάτι καλύτερο από αυτό που βρήκαμε σε τούτο τον κόσμο. Δεν είναι άλλωστε αυτό το νόημα της ύπαρξής μας;». Ο καθένας ας δώσει την απάντησή του όχι απλώς μετά γνώσεως αλλά κατόπιν μεταγνώσεως!

Πηγή: Θ. Τσώλη, Το Βήμα

«Περνάμε υπέροχα»: Στο «σφυρί» σπάνια επιστολή επιβάτη του Τιτανικού λίγες ημέρες πριν από το ναυάγιο

noreply@blogger.com (Zeus) — Sat, 25 Jul 2026 14:43:48 +0000

Eπιστολή που γράφτηκε από επιβάτη του Τιτανικού λίγες μέρες πριν βυθιστεί το πλοίο αναμένεται να πουληθεί έως και 35.000 αγγλικές λίρες σε δημοπρασία. Ο Χένρι Πράις Χότζες έγραψε την επιστολή – με ημερομηνία 10 Απριλίου – στον φίλο του Έκτορ Γιανγκ, του Συντηρητικού Συνδέσμου Νιούταουν στο Σαουθάμπτον.

Ο Χότζες, με αριθμό επιβάτη 250643, κατευθυνόταν στην άλλη άκρη του Ατλαντικού για να επισκεφτεί την οικογένειά του στη Βοστώνη, αλλά έγινε ένας από τους περίπου 1.500 ανθρώπους που έχασαν τη ζώη τους όταν βυθίστηκε το πλοίο στις 15 Απριλίου.

Εκπρόσωπος του οίκου δημοπρασιών Henry Alridge and Son στο Ντέβιζες του Γουίλτσιρ, δήλωσε ότι η επιστολή έδωσε μια «ιστορικά ανεκτίμητη εικόνα» για το πώς ήταν η ζωή στο πλοίο.

Ο Χότζες επιβιβάστηκε στον Τιτανικό στο ταξίδι του προς τη Νέα Υόρκη από το Σαουθάμπτον στις 10 Απριλίου 1912, έχοντας ξοδέψει 13 λίρες για το εισιτήριο δεύτερης θέσης. Η επιστολή του είχε ταχυδρομική σφραγίδα Κουίνσταουν, το πρώην όνομα του ιρλανδικού λιμανιού Κομπ, του τελευταίου σημείου στάσης του Τιτανικού πριν κατευθυνθεί προς τον Ατλαντικό.

Στην επιστολή του, ο Χότζες έγραψε για τον «καλό» καιρό και την ατμόσφαιρα στο πλοίο.

«Αγαπητέ Έκτορ, σε ευχαριστώ πολύ για το τηλεγράφημα και για τις ευχές. Ήταν μια ευγενική και στοχαστική πράξη και την εκτιμώ πολύ, και θα σε παρακαλούσα να μεταφέρεις τις ευχαριστίες μου στα μέλη του Συλλόγου μας. Δεν ήταν καλό εκ μέρους του προέδρου που ήρθε να με αποχαιρετήσει; Σχεδόν πιστεύω ότι θα μπορούσα να τον είχα πείσει να έρθει. Περνάμε υπέροχα μέχρι τώρα» ανέφερε.

Ο επιβάτης του Τιτανικού περιγράφει στην επιστολή λεπτομερώς διάφορες δραστηριότητες των επιβατών, όπως βόλτες, τραγούδια και «παιχνίδια ντόμινο και χαρτιών στα μπαρ».

«Περιγράφει το πλοίο και τους συνεπιβάτες και πώς περνούσαν την ώρα τους. Κι όμως, λίγο περισσότερο από τέσσερις ημέρες αργότερα, ο Τιτανικός βρισκόταν στον πυθμένα του Βόρειου Ατλαντικού» σημείωσε ο διευθύνων σύμβουλος του οίκου δημοπρασιών, Άντριου Άλντριτζ.

Σε συνέντευξή του τόνισε ότι το ενδιαφέρον για αντικείμενα του πλοίου παραμένει αμείωτο και ότι ασκούν ακόμη περισσότερη γοητεία μεμονωμένες ιστορίες του πληρώματος και των επιβατών.

Η δημοπρασία του οίκου Henry Aldridge and Son ολοκληρώνεται στις 26 Ιουλίου.

Πηγή: Γ. Κουλουβάρης, Ναυτεμπορική

Δημόσιο διάλογο για τα διαχειριστικά σχέδια ζητάει το Ελληνικό ICOMOS

noreply@blogger.com (Zeus) — Sat, 25 Jul 2026 11:41:30 +0000

Με επιστολή του προς την Υπουργό Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη, το Ελληνικό ICOMOS τοποθετείται σχετικά με τα υπό εκπόνηση διαχειριστικά σχέδια των ελληνικών Μνημείων Παγκόσμιας Κληρονομιάς.

Ακολουθεί αυτούσια η επιστολή του Ελληνικού ICOMOS:

Αξιότιμη κυρία Υπουργέ,

Από το Δελτίο τύπου του ΥΠΠΟ της 5ης Μαΐου 2026 και τον ημερήσιο αθηναϊκό τύπο πληροφορηθήκαμε ότι την 4η Μαΐου 2026, οργανώθηκε από το ΥΠΠΟ ημερίδα με θέμα «Ελληνικά Μνημεία Παγκόσμιας Κληρονομιάς: Στρατηγικό Όραμα και Διαχειριστικά Σχέδια για την προστασία και ανάδειξή τους».

Η ημερίδα, αφού κινήθηκε γύρω από το διεθνές θεσμικό πλαίσιο και το περιεχόμενο των διαχειριστικών σχεδίων, εστίασε σε έργα του ΥΠΠΟ σε Μνημεία και Τοποθεσίες της Παγκόσμιας Κληρονομιάς, ενώ ανακοινώθηκε ότι ολοκληρώνονται τα διαχειριστικά σχέδια εμβληματικών μνημείων, όπως η Ακρόπολη των Αθηνών, οι Δελφοί, η Αρχαία Ολυμπία, οι Μυκήνες, η Επίδαυρος και ο Μυστράς, χωρίς, όμως, να γίνει η οποιαδήποτε αναφορά ως προς το περιεχόμενό τους, στα μελετητικά γραφεία που ανέλαβαν την εκπόνησή τους, στους συμμετέχοντες φορείς και στο όλο πλαίσιο του σχεδιασμού. Όπως από τις ίδιες πηγές πληροφορούμαστε, στην ημερίδα συμμετείχαν εκπρόσωποι της Περιφερειακής και Τοπικής Αυτοδιοίκησης, της ακαδημαϊκής και ερευνητικής κοινότητας και ειδικοί στον τομέα της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Κυρία Υπουργέ,

Λυπούμαστε διαπιστώνοντας ότι:

Η όλη διαδικασία, που ακολουθείται μέχρι σήμερα από το ΥΠΠΟ δεν είναι επαρκώς διαφανής, δεν περιλαμβάνει συμμετοχικές διαδικασίες και δημόσιο διάλογο, όπως ζητείται από την Σύμβαση Παγκόσμιας Κληρονομιάς, που έχει υπογραφεί και κυρωθεί ως Νόμος του Ελληνικού Κράτους και τις κατευθυντήριες οδηγίες αυτής, δηλαδή το διεθνές κανονιστικό πλαίσιο της UNESCO, όπου, μάλιστα, περιλαμβάνεται η υποχρέωση σύνταξης και εφαρμογής των διαχειριστικών σχεδίων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η εκπόνηση και κατάθεση προς την UNESCO του διαχειριστικού σχεδίου για την Ακρόπολη των Αθηνών, παρότι το ΥΠΠΟ δεσμεύθηκε τον Απρίλιο του 2022 απέναντι στη Συμβουλευτική Αποστολή εκπροσώπων UNESCO – ICOMOS στην Αθήνα, κατά την επιτόπια αυτοψία τους.

Ενώ κατά την ημερίδα δόθηκε έμφαση στην ιδιαίτερη βαρύτητα, που έχει ο ρόλος των συμβουλευτικών οργάνων της UNESCO, δηλαδή του ICCROM, του ICOMOS και της IUCN ως βασικής αρχής για την αποτελεσματική διαχείριση, ηχηρή ήταν η απουσία του Ελληνικού ICOMOS, που εκπροσωπεί το Διεθνές ICOMOS στην Ελλάδα, αλλά και άλλων Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων, που εκπροσωπούν ή συνδέονται με Διεθνείς Οργανισμούς για τη συντήρηση και διαχείριση της πολιτιστικής κληρονομιάς, καθώς δεν προσκλήθηκαν στην ημερίδα αυτή.

Σημειώνεται ότι διεθνούς κύρους και αναγνώρισης ειδικοί εμπειρογνώμονες, μέλη του Ελληνικού ICOMOS συμμετέχουν όχι μόνον στις Διεθνείς Επιστημονικές Επιτροπές και Ομάδες Εργασίας του ICOMOS, αλλά επίσης σε αποστολές in situ, ή και εξ αποστάσεως αξιολογήσεις για την ένταξη Μνημείων στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς, για την παρακολούθηση διαχειριστικών αναπτυξιακών σχεδίων και την τεχνική υποστήριξη στην υλοποίησή τους. Επίσης, σύμφωνα με την καθιερωμένη διαδικασία αξιολόγησης, που ακολουθεί το ICOMOS- World Heritage Unit, το Ελληνικό ICOMOS παρακολουθεί συστηματικά τις προτάσεις υποψηφιότητας της Ελλάδας για την Παγκόσμια Κληρονομιά και έχει συμβάλλει μάλιστα εποικοδομητικά στις ακόλουθες περιπτώσεις: Παλιά Πόλη της Κερκύρας (2007), Αρχαιολογικός Χώρος των Φιλίππων (2016), Πολιτιστικό Τοπίο Ζαγορίου (2023), Μινωικά Ανακτορικά Κέντρα (2025), ενώ η ευρύτερη περιοχή του Ολύμπου πρόκειται να κριθεί σε λίγες ημέρες.

Κυρία Υπουργέ,

το Ελληνικό ICOMOS

Θεωρεί θετική την ενέργεια του ΥΠΠΟ για την παραγωγή διαχειριστικών σχεδίων των Μνημείων Παγκόσμιας Κληρονομιάς, που δεν είναι εξοπλισμένα με αυτά.

Επίσης, θεωρεί ικανοποιητική την απόφασή του ΥΠΠΟ να προχωρήσει στις σχετικές νομοθετικές ρυθμίσεις, ώστε να καταστεί υποχρεωτική η εκπόνηση Διαχειριστικών Σχεδίων για κάθε οργανωμένο αρχαιολογικό χώρο.

Ζητεί να κοινοποιηθούν τα υπό εκπόνηση διαχειριστικά σχέδια και το ΥΠΠΟ να προχωρήσει σε ουσιαστικό δημόσιο διάλογο με επιστημονικούς φορείς και εκπροσώπους της κοινωνίας των πολιτών πριν από την ολοκλήρωσή τους, ώστε να αποτελέσουν ένα «σύγχρονο, ολιστικό και δυναμικό μοντέλο διαχείρισης», όπως η ίδια έχετε ανακοινώσει.

Δηλώνει, τέλος, διαθέσιμο να συνεργαστεί και να συμβάλλει στην εκπόνηση και στην παρακολούθηση της εφαρμογής των διαχειριστικών σχεδίων, σύμφωνα με τις καταστατικές αρχές του ICOMOS, τις προδιαγραφές και τις κατευθύνσεις της UNESCO.

Με εκτίμηση,

Για την Εθνική Επιτροπή του Ελληνικού Τμήματος του I.C.O.MO.S.

Η Πρόεδρος Ο Γενικός Γραμματέας

Σοφία Αυγερινού-Κολώνια Ιωάννης Πανόπουλος

Πηγή: Ελληνικό ICOMOS

Χαμένο στην Αδριατική: το βυζαντινό πλοίο που ταξίδευε γεμάτο θησαυρούς

noreply@blogger.com (Zeus) — Sat, 25 Jul 2026 06:45:26 +0000

Πριν εμφανιστούν οι χρυσές πόρπες, τα σμαράγδια και το δαχτυλίδι με την αυτοκρατορική μορφή, υπήρχε ένας μεγάλος χάλκινος λέβητας στον βυθό. Ήταν πεσμένος ανάμεσα σε φθαρμένα ξύλα πλοίου, κοντά στο Μλιετ, ένα από τα νοτιότερα νησιά της Κροατίας στην Αδριατική. Αυτός ο λέβητας ήταν το πρώτο σημάδι ότι το συγκεκριμένο ναυάγιο δεν ήταν άλλο ένα κουφάρι από τα πολλά που κρύβει η θάλασσα γύρω από το νησί.

Η περιοχή δεν είναι τυχαία. Το Μλιετ βρισκόταν πάνω σε θαλάσσιες διαδρομές που συνέδεαν την ανατολική με τη δυτική Μεσόγειο, την Κωνσταντινούπολη και τα λιμάνια της Ανατολής με τις ιταλικές ακτές και τη Ραβέννα. Γύρω από το νησί έχουν εντοπιστεί πολλά παλαιά ναυάγια, από ρωμαϊκά πλοία μέχρι βενετσιάνικα εμπορικά σκάφη. Όμως αυτό το ναυάγιο, που εντοπίστηκε το 2014 και ερευνάται συστηματικά εδώ και χρόνια, άρχισε σύντομα να δείχνει ότι ανήκε σε άλλη κατηγορία.

Εικονογραφική απόδοση μεσαιωνικού πλοίου στη θάλασσα. Το ναυάγιο του Μλιετ φωτίζει μια περίοδο για την οποία η Αδριατική σχεδόν δεν υπάρχει στις γραπτές πηγές.

Στην αρχή, οι αμφορείς γύρω από τον λέβητα έδειχναν ένα βυζαντινό φορτηγό πλοίο. Ένα σκάφος που θα μπορούσε να μετέφερε κρασί, λάδι, ψαρόσαλτσα ή άλλα προϊόντα από λιμάνι σε λιμάνι, πάνω σε μια παλιά διαδρομή της Δαλματικής ακτής. Όμως η χρονολόγηση έκανε το εύρημα αμέσως πιο σπάνιο. Το πλοίο φαίνεται ότι βυθίστηκε στα τέλη του 7ου ή στις αρχές του 8ου αιώνα, δηλαδή σε μια περίοδο για την οποία η Αδριατική σχεδόν απουσιάζει στις γραπτές πηγές.

Αυτό είναι και το μεγάλο ενδιαφέρον του ναυαγίου. Για πολύ καιρό, εκείνη η εποχή αντιμετωπιζόταν σαν περίοδος φτώχειας, αποσύνθεσης και χαμηλής θαλάσσιας κίνησης. Η Βυζαντινή Αυτοκρατορία είχε χάσει εδάφη, οι αραβικές κατακτήσεις είχαν αλλάξει ριζικά τον χάρτη της Μεσογείου και η παλιά εμπορική ενότητα του ρωμαϊκού κόσμου είχε αρχίσει να διαλύεται. Κι όμως, στον βυθό του Μλιετ βρισκόταν ένα πλοίο περίπου 18 μέτρων, φορτωμένο με αντικείμενα που δεν ταιριάζουν με την εικόνα μιας νεκρής θάλασσας.

Υποβρύχιος αρχαιολόγος κρατά χρυσά εξαρτήματα ζώνης στον βυθό κοντά στο Μλιετ. Η πολυετής ανασκαφή αποκάλυψε ένα από τα σημαντικότερα βυζαντινά ναυάγια της Αδριατικής.

Χρυσό εξάρτημα ζώνης από το βυζαντινό ναυάγιο κοντά στο Μλιετ, πριν από την πλήρη συντήρησή του. Τα ίχνη από τον βυθό κρύβουν ακόμη τη διακόσμηση με πολύτιμους λίθους.

Το εύρημα που ανέτρεψε την πρώτη εικόνα ήρθε σε μία από τις επόμενες υποβρύχιες αποστολές. Κοντά σε δύο άγκυρες, στην άκρη μιας απότομης υποθαλάσσιας κατηφόρας, ένας υποβρύχιος αρχαιολόγος διέκρινε ένα σχήμα μέσα στην άμμο. Όταν καθάρισε προσεκτικά το ίζημα, φάνηκε μια χρυσή πόρπη, εξαιρετικά δουλεμένη, με πουλιά και σταφύλια σε μοτίβο που παρέπεμπε καθαρά σε βυζαντινό εργαστήριο. Δεν ήταν αντικείμενο καθημερινής χρήσης. Ήταν σημάδι πλούτου, κύρους και πολιτικής γλώσσας.

Στα χρόνια που ακολούθησαν, το ναυάγιο άρχισε να δίνει κι άλλα τέτοια αντικείμενα. Οι αρχαιολόγοι έχουν ανασύρει τέσσερα χρυσά σύνολα ζώνης, χρυσές πόρπες και διακοσμητικά εξαρτήματα στολισμένα με ρουμπίνια, σμαράγδια και μαργαριτάρια. Βρέθηκαν επίσης 14 χρυσοί σόλιδοι με σήματα του νομισματοκοπείου της Κωνσταντινούπολης και ένα χρυσό σφραγιστικό δαχτυλίδι με μορφή αυτοκράτορα. Το σύνολο του χρυσού, μετά τον καθαρισμό και τη συντήρηση, ξεπερνά τα 600 γραμμάρια.

Αυτά τα αντικείμενα δύσκολα θα ανήκαν σε έναν συνηθισμένο έμπορο. Οι πόρπες και τα χρυσά εξαρτήματα ζώνης ήταν αντικείμενα που φορούσαν ή πρόσφεραν άνθρωποι της υψηλής βυζαντινής ιεραρχίας. Το δαχτυλίδι είναι ακόμη πιο αποκαλυπτικό: ένα σφραγιστικό δαχτυλίδι δεν είναι απλώς κόσμημα, αλλά εργαλείο εξουσίας, «που σίγουρα δεν θα το φορούσε ο οποιοσδήποτε», όπως χαρακτηριστικά είπε στο Reuters ο Πάβλε Ντουγκόνιτς, επικεφαλής του Τμήματος Υποβρύχιας Αρχαιολογίας του Κροατικού Ινστιτούτου Συντήρησης. Παραπέμπει σε κάποιον που μπορούσε να σφραγίζει έγγραφα, να εκπροσωπεί διοίκηση, στρατό ή αποστολή, να κινείται μέσα σε έναν κόσμο όπου η εικόνα του αυτοκράτορα ταξίδευε μαζί με την εξουσία του.

Χρυσό σφραγιστικό δαχτυλίδι με μορφή αυτοκράτορα. Το εύρημα δείχνει ότι στο πλοίο ίσως ταξίδευε υψηλόβαθμο πρόσωπο ή μέλος επίσημης αποστολής.

Ζάρια και πιόνια παιχνιδιού από το ναυάγιο. Δίπλα στα χρυσά αντικείμενα, ο βυθός κράτησε και τα ίχνη της καθημερινής ζωής πάνω στο πλοίο.

Χρυσός σόλιδος από το ναυάγιο, με αυτοκρατορική μορφή. Τα νομίσματα της δυναστείας του Ηρακλείου βοήθησαν τους αρχαιολόγους να χρονολογήσουν τη βύθιση.

«Πρόκειται για μια εντυπωσιακή ποσότητα χρυσού, την μεγαλύτερη που έχει βρεθεί ποτέ σε ναυάγιο σε ολόκληρη τη Μεσόγειο», δήλωσε ο Ίγκορ Μιχόλιεκ, επικεφαλής ερευνών στο Κροατικό Ινστιτούτο Συντήρησης. «Ζυγίζει πάνω από 600 γραμμάρια μετά τον καθαρισμό και την αποκατάσταση».

Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι μόνο τι μετέφερε το πλοίο, αλλά ποιος ταξίδευε μέσα σε αυτό. Οι αρχαιολόγοι εκτιμούν ότι στο σκάφος μπορεί να βρισκόταν υψηλόβαθμο πρόσωπο, ίσως αξιωματούχος ή μέλος αποστολής, μαζί με τη συνοδεία του. Μία πιθανότητα είναι ότι το πλοίο μετέφερε διπλωματικά δώρα. Τα χρυσά σύνολα ζώνης ήταν ακριβώς το είδος των αντικειμένων που μπορούσαν να λειτουργήσουν ως πολιτικά δώρα: λαμπερά, φορητά, συμβολικά, φτιαγμένα για να κερδίζουν συμμαχίες.

Αυτή η υπόθεση κάνει το ναυάγιο ακόμη πιο γοητευτικό. Δεν έχουμε μπροστά μας μόνο μια βυθισμένη αποθήκη εμπορευμάτων, αλλά ίσως τα ίχνη μιας αποστολής σε μια εποχή κρίσης. Η αυτοκρατορία είχε ανάγκη από δρόμους, συμμάχους, τοπικές ισορροπίες και ανθρώπους που θα κρατούσαν ανοιχτές τις συνδέσεις της. Αν το πλοίο ξεκίνησε από την Κωνσταντινούπολη και κατευθυνόταν προς τη Ραβέννα ή προς κάποιο άλλο σημείο της Αδριατικής, τότε το φορτίο του δεν ήταν απλώς οικονομικό. Ήταν και πολιτικό.

Η άλλη όψη χρυσού νομίσματος που ανασύρθηκε από το ναυάγιο. Τα 14 χρυσά νομίσματα βρέθηκαν μαζί με αντικείμενα εξουσίας και εμπορικό φορτίο.

Κεραμικό αγγείο από το φορτίο του πλοίου. Το ναυάγιο δεν μετέφερε μόνο χρυσό, αλλά και αντικείμενα εμπορίου και καθημερινής χρήσης.

Λεπτομέρεια από χρυσό εξάρτημα ζώνης μετά τη συντήρηση, με σμαράγδι και θέσεις για πολύτιμους λίθους και μαργαριτάρια.

Το παράδοξο είναι ότι δίπλα στα αντικείμενα εξουσίας βρέθηκαν και πολλά πιο ταπεινά πράγματα: αμφορείς, κεραμικά, ζυγαριές, μυλόπετρες, αλιευτικά εργαλεία, ζάρια και πιόνια για παιχνίδια. Τα ναυάγια είναι κάψουλες χρόνου γιατί παγώνουν μια στιγμή ακριβώς όπως ήταν. Εδώ, αυτή η στιγμή περιλαμβάνει και το χρυσάφι της κορυφής και τα μικρά αντικείμενα της καθημερινής ζωής. Ένα πλοίο δεν μεταφέρει ποτέ μόνο φορτίο. Μεταφέρει ιεραρχίες, συνήθειες, αναμονές, φόβους, ανθρώπους που τρώνε, παίζουν, εργάζονται, ταξιδεύουν και ελπίζουν να φτάσουν.

Ακόμη και το ίδιο το φορτίο δημιουργεί ερωτήματα. Για ένα πλοίο αυτού του μεγέθους, οι περίπου εκατό αμφορείς που έχουν εντοπιστεί είναι λιγότεροι από όσους θα περίμεναν οι ειδικοί αν επρόκειτο για συνηθισμένο εμπορικό ταξίδι με χύδην προϊόντα. Αυτό ενισχύει την ιδέα ότι το ταξίδι χρηματοδοτούνταν ή νοηματοδοτούνταν από κάτι άλλο: από τα πολύτιμα αντικείμενα, από τον άνθρωπο που τα μετέφερε ή από την αποστολή στην οποία ανήκαν.

Το σημείο του ναυαγίου, στη νοτιοανατολική προσέγγιση του αρχαίου λιμανιού της Πόλατσε, δείχνει ότι το πλοίο ίσως έπλεε βόρεια στην Αδριατική όταν χτύπησε η καταστροφή. Η Πόλατσε ήταν προστατευμένο λιμάνι, ένα μέρος όπου ένα σκάφος μπορούσε να αναζητήσει καταφύγιο σε δύσκολες συνθήκες. Αν το πλοίο προσπάθησε να μπει εκεί και δεν τα κατάφερε, τότε τα χρυσά αντικείμενα στον βυθό είναι η τελευταία εικόνα ενός ταξιδιού που σταμάτησε λίγο πριν από την ασφάλεια.

Χρυσό σύνολο ζώνης όπως βρέθηκε στον βυθό, καλυμμένο ακόμη από θαλάσσιες επικαθίσεις. Μετά τη συντήρηση αποκαλύφθηκαν η χρυσή επιφάνεια και οι πολύτιμοι λίθοι.

«Για μένα, είναι το πιο σημαντικό ναυάγιο αυτής της περιόδου», δήλωσε ο Τζάστιν Λάιντβανγκερ, καθηγητής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Στάνφορντ.

«Αν μελετάτε το τέλος της ύστερης Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και τη μετάβαση στον μεσαιωνικό κόσμο, αυτό είναι ένα κρίσιμο σημείο για να κατανοήσουμε και να αποκτήσουμε μια βαθύτερη εικόνα για το πώς η Μεσόγειος συγκρατούνταν ενωμένη μέσω των θαλάσσιων δρόμων της, πώς διασπάστηκε και πώς κατέρρευσε η αυτοκρατορία».

Γι’ αυτό το ναυάγιο του Μλιετ έχει σημασία πέρα από τη λάμψη του. Σε μια περίοδο όπου οι πηγές λένε λίγα, ο βυθός μιλάει. Δείχνει ότι η Αδριατική δεν ήταν απλώς ένα φτωχό περιθώριο ανάμεσα σε κόσμους που κατέρρεαν. Ήταν ακόμη δρόμος, πέρασμα, πεδίο επαφών, διαπραγματεύσεων και κινδύνου. Μέσα από ένα πλοίο που βυθίστηκε πριν από περισσότερα από 1.300 χρόνια, φαίνεται μια Μεσόγειος που δεν είχε πάψει να κινείται, ακόμη κι αν οι παλιές της βεβαιότητες είχαν σπάσει.

Χρυσό διακοσμητικό άκρο ζώνης με πουλί και σταφύλια, μοτίβο που παραπέμπει σε βυζαντινό εργαστήριο και σε αντικείμενο υψηλού κύρους.

Η εικόνα είναι σχεδόν κινηματογραφική: ένας χάλκινος λέβητας στον βυθό, άγκυρες στην άκρη μιας υποθαλάσσιας κατηφόρας, χρυσές πόρπες με πουλιά και σταφύλια, ένα αυτοκρατορικό δαχτυλίδι, αμφορείς, πιόνια παιχνιδιού, εργαλεία και κεραμικά.

Από όλα αυτά αναδύεται μια σκηνή εξουσίας που έμεινε για αιώνες στον βυθό: ένας πιθανός αξιωματούχος, μια συνοδεία, ένα φορτίο με χρυσό και καθημερινά αντικείμενα, και μια αυτοκρατορία που ταξίδευε ακόμη στην Αδριατική, παρότι ο κόσμος της άλλαζε.

Πηγή: LiFO, Ελεύθερος Τύπος

Η εκκλησία που αλλάζει την ιστορία της Ισπανίας: συμβίωναν ειρηνικά Μαυριτανοί και χριστιανοί;

noreply@blogger.com (Zeus) — Sat, 25 Jul 2026 05:56:45 +0000

[Credit: Dmytro Petishkin / Creative Commons]

Ο αρχαιολογικός χώρος στο Cerro de la Virgen, στην Καλασπάρρα στη νοτιοανατολική Ισπανία, δείχνει ότι μια χριστιανική κοινότητα διατήρησε τη λατρευτική της δραστηριότητα έως τον 9ο αιώνα. Οι αρχαιολόγοι εκτιμούν ότι το εύρημα υποδηλώνει πιο αρμονική συμβίωση χριστιανών και μουσουλμάνων απ’ όσο θεωρούνταν.

Ένας λόφος στα βορειοδυτικά της Μούρθιας αναγκάζει τους ιστορικούς να επανεξετάσουν ορισμένες από τις πιο εδραιωμένες ιδέες για τους πρώτους αιώνες του Αλ-Ανδαλούζ. Οι ανασκαφές στον Λόφο της Παναγίας της Καλασπάρρα έφεραν στο φως μια παλαιοχριστιανική εκκλησία, η οποία όχι μόνο επέζησε της μουσουλμανικής κατάκτησης του 713, αλλά παρέμεινε σε χρήση για σχεδόν ακόμη δύο αιώνες.

Η μελέτη (πηγή στα Ισπανικά), που δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό «Salduie» από τους ερευνητές David Martínez και Rubén Fernández, τεκμηριώνει την ύπαρξη ενός ναού που ιδρύθηκε γύρω στο πρώτο μισό του 5ου αιώνα και διατήρησε τον θρησκευτικό του χαρακτήρα τουλάχιστον έως τον 9ο αιώνα. Αν αυτή η χρονολόγηση επιβεβαιωθεί πλήρως, θα αποτελέσει μία από τις πιο ισχυρές αποδείξεις για τη συνέχεια της χριστιανικής λατρείας στην Ιβηρική Χερσόνησο κατά τα πρώτα χρόνια της μαυριτανικής κυριαρχίας.

Η εκκλησία ταυτοποιήθηκε χάρη στις διάφορες εκστρατείες επιφανειακής έρευνας και ανασκαφών που πραγματοποιούνται στην περιοχή από το 2021. Οι αρχαιολόγοι τη χαρακτηρίζουν ως μονόκλιτο κτίριο με τριμερές ιερό, μια διαμόρφωση που θεωρούν χαρακτηριστική ορισμένων «υστεροαρχαίων» ναών.

«Αυτό αποτελεί ένα αρχιτεκτονικό πρότυπο με σημαντικά παράλληλα με βησιγοτθικές εκκλησίες, όπως η Santa Cristina de Lena», επισημαίνουν οι συγγραφείς της μελέτης, αναφερόμενοι σε αυτό τον ναό που βρίσκεται στην Αστούρια. Παράλληλα, σημειώνουν ότι τα ιερά και οι αψίδες παρουσιάζουν ομοιότητες με ορισμένες «ενοριακές και επισκοπικές» εκκλησίες της Συρίας, μια σύνδεση που αντανακλά τη χρήση παρόμοιων αρχιτεκτονικών προτύπων στη Μεσόγειο κατά την Ύστερη Αρχαιότητα.

Πολύ περισσότερα από ένα θέμα χρόνου

Οι χρονολογήσεις με τη χρήση της τεχνικής του ραδιενεργού άνθρακα-14 τοποθετούν την κατασκευή του κτιρίου μεταξύ των ετών 410 και 440 μ.Χ. Σε αυτά προστίθενται αναλύσεις κεραμικής και στρωματογραφίας που στηρίζουν την υπόθεση μιας παρατεταμένης κατοίκησης του χώρου. Ο χώρος είχε ήδη τραβήξει την προσοχή των ερευνητών σε προηγούμενες ανασκαφικές περιόδους, όταν βρέθηκε ένα ιδιαίτερο παλαιοχριστιανικό χάλκινο φωτιστικό σε σχήμα ευχαριστιακού περιστεριού, το οποίο θεωρήθηκε τότε ένα εξαιρετικό εύρημα στον ευρωπαϊκό χώρο.

Ωστόσο, το πιο σημαντικό στοιχείο της νέας μελέτης δεν είναι η αρχαιότητα του ναού, αλλά η επιβίωσή του ως τέτοιου μετά τη μουσουλμανική κατάκτηση της Χερσονήσου. Παραδοσιακά, πολλές ιστορικές αφηγήσεις παρουσιάζουν την άφιξη των μαυριτανικών στρατευμάτων στις αρχές του 8ου αιώνα ως ένα σχετικά απότομο σημείο ρήξης με τις βησιγοτθικές παραδόσεις. Τα ευρήματα της Καλασπάρρα, ωστόσο, αποκαλύπτουν μια πιο σύνθετη πραγματικότητα.

Οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι δεν υπάρχουν ενδείξεις πως η εκκλησία μετατράπηκε σε τζαμί, ούτε ότι έχασε άμεσα τη θρησκευτική της λειτουργία. Αντιθέτως, σημειώνουν ότι «το αρχαιολογικό αρχείο, με την παρουσία αγγείων και κεραμικής κουζίνας, δεν πρέπει να εκληφθεί ως ένδειξη αποϊεροποίησης του ναού ή μετατροπής του σε ισλαμικές κατοικίες», όπως αναφέρεται στη μελέτη.

«Αντίθετα, τα συγκεκριμένα υλικά πρέπει να αναλυθούν ως δείκτες μιας συνεχούς χρήσης του χώρου σε κοινοτικές πρακτικές που περιελάμβαναν τόσο τη λατρεία όσο και τη διαχείριση πόρων», υποστηρίζουν. Αυτή η ανάγνωση ενισχύεται από το κεντρικό συμπέρασμα της εργασίας: «Η τυπολογική και στρωματογραφική μελέτη της κεραμικής δείχνει τη διατήρηση του λειτουργικού χαρακτήρα της εκκλησίας έως και τον 9ο αιώνα».

Η έρευνα εντάσσει, επιπλέον, αυτό το φαινόμενο στο πλαίσιο της kūra de Tudmīr, της διοικητικής οντότητας που προέκυψε μετά το σύμφωνο που υπογράφηκε το 713 μεταξύ των μουσουλμανικών αρχών και του Βησιγότθου ευγενούς Θεοδόμιρου. Η συμφωνία αυτή επέτρεψε σε πολλές χριστιανικές κοινότητες να διατηρήσουν για κάποιο διάστημα μέρος των πολιτικών, θρησκευτικών και οικονομικών τους δομών με αντάλλαγμα την καταβολή φόρων.

Η φορολογία αποτελεί μάλιστα ένα ακόμη βασικό στοιχείο του χώρου. Ανάμεσα στα υλικά που ανακτήθηκαν περιλαμβάνονται ζυγαριές, σταθμά και άλλα αντικείμενα συνδεδεμένα με τον οικονομικό έλεγχο και την είσπραξη φόρων. Ένα από αυτά τα βάρη διατηρεί μάλιστα αραβική επιγραφή, η οποία μεταφράζεται ως «η δικαιοσύνη ανήκει στον Θεό».

Χριστιανική πίστη, μουσουλμανικοί φόροι

Η παρουσία αυτών των αντικειμένων αποκαλύπτει ότι ο Λόφος της Παναγίας έπαιξε ρόλο πολύ ευρύτερο από τον καθαρά θρησκευτικό. Η στρατηγική του θέση, που δεσπόζει σε σημαντικούς οδικούς άξονες και γεωργικούς πόρους της περιοχής, τον μετέτρεψε σε κέντρο εδαφικής και οικονομικής οργάνωσης. Με άλλα λόγια, η χριστιανική κοινότητα που χρησιμοποιούσε την εκκλησία συμμετείχε επίσης στους φορολογικούς μηχανισμούς της νέας ανδαλουσιανής εξουσίας.

Οι συγγραφείς συνοψίζουν αυτή την κατάσταση με μια κατηγορηματική διατύπωση: «Ο λόφος ήταν μια χριστιανική κοινότητα υποταγμένη στους φόρους του ισλαμικού κράτους και υποχρεωμένη να ενταχθεί στα περιφερειακά φορολογικά και εμπορικά δίκτυα».

Για τους ερευνητές, η περίπτωση της Καλασπάρρα συμβάλλει στην καλύτερη κατανόηση του τρόπου με τον οποίο συντελέστηκε ο εξισλαμισμός της κοινωνίας της χερσονήσου. Μακριά από μια άμεση αντικατάσταση πληθυσμών ή θεσμών, η διαδικασία φαίνεται ότι χαρακτηρίστηκε από δεκαετίες προσαρμογής, συνύπαρξης και σταδιακού μετασχηματισμού.

Όπως εξηγούν, ο χριστιανικός πληθυσμός «βρέθηκε σταδιακά παγιδευμένος ανάμεσα σε δύο συγκλίνουσες δυναμικές: αφενός, στη διαρκώς αυξανόμενη ικανότητα του ανδαλουσιανού κράτους να αναδιοργανώνει την επικράτεια και να διασφαλίζει τη φορολογική είσπραξη. Αφετέρου, ο εξισλαμισμός λειτούργησε επίσης ως ένας δρόμος κοινωνικής και νομικής προσαρμογής».

Η μελέτη καταλήγει ότι η εξαφάνιση αυτών των χριστιανικών κοινοτήτων δεν οφείλεται απαραίτητα σε επεισόδια καταστροφής ή εκδίωξης από τους μουσουλμάνους, αλλά σε μια αργή διαδικασία ενσωμάτωσης στη νέα ανδαλουσιανή κοινωνία.

«Η εκκλησιαστική ιεραρχία αποδείχθηκε ανίκανη να διατηρήσει τις ευνοϊκές συμφωνίες της περιόδου της κατάκτησης, ενώ η ολοένα και μεγαλύτερη συγκέντρωση της εξουσίας και η αποτελεσματικότητα του φορολογικού μηχανισμού και η αστική έλξη της Κόρδοβας διάβρωσαν την παραγωγική βάση εκκλησιών, μοναστηριών και χριστιανικών ελίτ», αναφέρουν οι Martínez και Fernández στη μελέτη τους.

Περισσότερο από 13 αιώνες αργότερα, τα ερείπια στον Λόφο της Παναγίας προσφέρουν έτσι ένα νέο παράθυρο για την παρατήρηση μιας από τις πιο καθοριστικές περιόδους της ιστορίας της Ιβηρικής Χερσονήσου. Και υποδεικνύουν ότι η μετάβαση από τον κόσμο των Βησιγότθων στο Αλ-Ανδαλούζ υπήρξε, τουλάχιστον σε ορισμένες περιοχές, πολύ πιο σταδιακή, διαπραγματευμένη και σύνθετη από ό,τι θεωρούνταν δεδομένο για δεκαετίες.

Διαβάστε εδώ τη σχετική επιστημονική δημοσίευση.

La iglesia paleocristiana del Cerro de la Virgen (Calasparra, Murcia). Convivencia y fiscalidad en la kūra de Tudmīr, (2026) Salduie, 26(2). doi:10.26754/ojs_salduie/sald.2026213106

Πηγή: EuroNews

Αρχαίο θέατρο Μαρώνειας – Έργα για να ξαναβρεί τη φωνή του

noreply@blogger.com (Zeus) — Fri, 24 Jul 2026 16:27:57 +0000

Το αρχαίο θέατρο της Μαρώνειας με την αναστήλωσή του.

Το έργο περιλαμβάνει μεταξύ άλλων, επέκταση χώρου, είσοδο επισκεπτών, χώρο στάθμευσης και ειδικό φωτισμό.

Σε απόσταση τριών χιλιομέτρων περίπου από τη θάλασσα χτισμένο στις πλαγιές του Ισμάρου και κοντά στο ιερό του Διονύσου είναι το αρχαίο θέατρο της Μαρώνειας, ένα από τα σημαντικότερα μνημεία της Θράκης.

Αν τα θέατρα όμως πρέπει να έχουν φωνή, τη δική του προσπαθεί να αποκτήσει τα τελευταία χρόνια και αυτό της Μαρώνειας, που μετά την αποκατάστασή του φιλοξενεί περιορισμένης κλίμακας εκδηλώσεις και για λόγους χωρητικότητας, που σήμερα είναι πολύ μικρή.

Συνθήκη, που αναμένεται να βελτιώσει η νέα μελέτη για την ανάδειξή του, η οποία περιλαμβάνει και την πρόταση για την τοποθέτηση μιας νέας, λυόμενης κατασκευής στο άνω μέρος του κοίλου, εκεί όπου σήμερα δεν διασώζεται καθόλου αρχαίο υλικό.

Με τον τρόπο αυτό το θέατρο θα μπορεί να φιλοξενεί έως και 750 θεατές αντί για τους 350, που είναι σε θέση να δεχθεί σήμερα ενώ σε κάθε περίπτωση η κατασκευή θα πρέπει να είναι απολύτως αναστρέψιμη.

Πολιτιστική εκδήλωση στο αρχαίο θέατρο της Μαρώνειας.

Παράλληλα όμως, το έργο για την αρχιτεκτονική ανάδειξη του μνημείου και του περιβάλλοντα χώρου του περιλαμβάνει τη διαμόρφωση εισόδου, την διευθέτηση της απορροής των υδάτων, τη χωροθέτηση στάθμευσης αυτοκινήτων, τον φωτισμό του και βέβαια την τακτοποίηση πολλών αρχιτεκτονικών μελών που έχουν προκύψει από τις ανασκαφές.

Το θέατρο είχε έρθει στο φως κατά τη διάρκεια συστηματικών ανασκαφών που άρχισαν το 1981 -με διακοπές στη συνέχεια- αλλά η ύπαρξή του ήταν γνωστή από τις αρχές του 20ού αιώνα, όταν οικοδομικό υλικό από το μνημείο χρησιμοποιήθηκε για την κατασκευή του δημοτικού σχολείου του σύγχρονου χωριού. Από το 2004 ως το 2009 έγιναν οι εργασίες αναστήλωσης με τη χρήση μάλιστα, υλικού που προήλθε από την ίδια περιοχή με το αρχαίο ενώ η πρώτη θεατρική παράσταση της σύγχρονης εποχής δόθηκε το 2009 με τη Λυδία Κονιόρδου.

Από θέατρο, ρωμαϊκή αρένα

Σε περιοχή ιδιαίτερου φυσικού κάλλους σήμερα, με ελαιόδεντρα και πρίνους και με απρόσκοπτη θέα προς τη θάλασσα το θέατρο, στα νότια του ομώνυμου χωριού, στη θέση Καμπάνα είχε μεγάλη διάρκεια χρήσης αφού κατασκευάστηκε περί τα τέλη του 4ου π.Χ. αιώνα – αρχές του 3ου π.Χ. συνεχίζοντας να λειτουργεί ως τον 4ο μ.Χ. με μειωμένο όμως πλέον το ενδιαφέρον στην Παλαιοχριστιανική εποχή ώσπου με την εγκατάλειψή του να μετατραπεί σε νεκροταφείο για πολλούς αιώνες.

Σ΄αυτό το διάστημα είχε τρεις οικοδομικές φάσεις, πρώτα την ελληνιστική με χωρητικότητα 2.500 ως 3.000 θεατές και στη συνέχεια τη ρωμαϊκή, όταν το θέατρο μετατράπηκε σε αρένα με την επέκταση της σκηνής, την αφαίρεση των τιμητικών θέσεων αλλά και την τοποθέτηση κιγκλιδωμάτων για την προστασία των θεατών καθώς τα θεάματα πλέον ήταν επικίνδυνα.

Το σωζόμενο τμήμα του αρχαίου θεάτρου της Μαρώνειας.

Στην επόμενη φάση τέλος έγιναν και άλλες προσαρμογές αλλά κυρίως επισκευές.

Από το μνημείο διατηρούνται σήμερα οι τρεις πρώτες σειρές εδωλίων του κοίλου, οι σκάλες ανάμεσα στις εννέα κερκίδες, το θωράκιο που χωρίζει το κοίλο από την ορχήστρα, τα ερείπια του σκηνικού οικοδομήματος και ακόμη ο καλυμμένος αποχετευτικός αγωγός.

Επέκταση και προστασία

Σήμερα η επέκταση του κοίλου προτείνεται να γίνει με ξύλινα καθίσματα από ερυθρά πεύκη και με διάταξη όμοια αυτής των αρχαίων εδωλίων ενώ η όλη κατασκευή θα στηρίζεται σε λυόμενο φέροντα οργανισμό από ανοξείδωτο χάλυβα. Επίσης, ειδική πρόνοια λαμβάνεται όσον αφορά την απορροή των ομβρίων, καθώς ισχυρές βροχοπτώσεις στην περιοχή προκαλούν πλημμυρικά φαινόμενα.

Αρχιτεκτονικά μέλη στον χώρο του αρχαίου θεάτρου.

Διαμορφώνεται εξάλλου, είσοδος για τους επισκέπτες με την κατασκευή ενός κτηρίου με φυλάκιο και χώρους υγιεινής ενώ δημιουργούνται βαθμίδες που θα οδηγούν στο επίπεδο του θεάτρου, μια διαδρομή που θα εξυπηρετεί και ΑμεΑ. Όσον αφορά τις αυξημένες ανάγκες που θα προκύψουν από την προσέλευση μεγαλύτερου κοινού θα καλυφθούν και με την δημιουργία ενός χώρου στάθμευσης, αρκετά μακριά πάντως από το μνημείο –περί τα 1.400 μέτρα- για ιδιωτικά αυτοκίνητα και λεωφορεία. Τέλος προβλέπεται και ο ειδικός φωτισμός, που είναι απαραίτητος κατά την τέλεση εκδηλώσεων.

Σημαντικό όμως, είναι και το έργο της οργάνωσης των διάσπαρτων αρχιτεκτονικών μελών, που ανήκουν σε διάφορες φάσεις του θεάτρου, όπως και άλλων αρχαίων κτηρίων, που σήμερα είναι συγκεντρωμένα σε μία ελεύθερη περιοχή δίπλα στο θέατρο.

Πηγή: Μ. Θερμού, MonoNews

Ανακαλύφθηκε κρυμμένο τμήμα μεσαιωνικού κάστρου 800 ετών κάτω από δικαστήριο στην Αγγλία

noreply@blogger.com (Zeus) — Fri, 24 Jul 2026 12:56:15 +0000

Ένα τρισδιάστατο μοντέλο του Κάστρου του Τσέστερ. [Credit: Πανεπιστήμιο του Τσέστερ]

Ένα εντυπωσιακό αρχαιολογικό εύρημα ήρθε στο φως κάτω από το Crown Court του Τσέστερ στην Αγγλία, όπου ερευνητές εντόπισαν τμήμα του μεσαιωνικού Κάστρου του Τσέστερ ηλικίας περίπου 800 ετών, το οποίο παρέμενε κρυμμένο μέσα στη νεότερη κατασκευή του συγκροτήματος επί αιώνες.

Η ανακάλυψη έγινε σχεδόν τυχαία, όταν ο αρχαιολόγος του Πανεπιστημίου του Τσέστερ, Στιούαρτ Έινσγουορθ, εξερευνούσε έναν σκοτεινό διάδρομο κάτω από το δικαστήριο χρησιμοποιώντας ως μοναδική πηγή φωτισμού το κινητό του τηλέφωνο.

«Από το φως του κινητού μου κατάλαβα αμέσως ότι ένα μεγάλο τμήμα του τοίχου ήταν εντελώς διαφορετικό από το υπόλοιπο. Έστριβε σε ορθή γωνία και χανόταν στο σκοτάδι, αφήνοντας ένα τόσο στενό πέρασμα που δεν μπορούσα καν να περάσω», περιέγραψε ο ίδιος.

Η διαφορετική τεχνική δόμησης και η μορφολογία της λιθοδομής οδήγησαν τους ερευνητές να συγκρίνουν το εύρημα με τα σωζόμενα τμήματα του νορμανδικού κάστρου. Οι αναλύσεις έδειξαν ότι ο τοίχος δεν ανήκε στις κατασκευές του 18ου αιώνα, όταν ο αρχιτέκτονας Τόμας Χάρισον δημιούργησε το σημερινό συγκρότημα φυλακών και δικαστηρίων, αλλά αποτελούσε αυθεντικό τμήμα των μεσαιωνικών οχυρώσεων.

Κατάλοιπα της μεσαιωνικής γέφυρας του Κάστρου του Τσέστερ.
[Credit: Πανεπιστήμιο του Τσέστερ]

Ο τοίχος, ύψους σχεδόν τριών μέτρων, αποκαλύπτει ότι σημαντικά τμήματα του αρχικού κάστρου διατηρήθηκαν ενσωματωμένα στις μεταγενέστερες κατασκευές αντί να κατεδαφιστούν.

«Ο τοίχος που ανακάλυψα είναι τεράστιος. Πλέον γνωρίζουμε ότι οι μεταγενέστεροι κατασκευαστές άφησαν ανέπαφο μεγάλο μέρος της μεσαιωνικής λιθοδομής. Υποψιάζομαι ότι ακόμη περισσότερα τμήματα σώζονται κάτω από τον χώρο στάθμευσης και το υπόλοιπο συγκρότημα του κάστρου», δήλωσε ο Έινσγουορθ.

Ψηφιακή χαρτογράφηση αποκάλυψε μια γέφυρα του 13ου αιώνα

Στη συνέχεια, οι αρχαιολόγοι χρησιμοποίησαν τρισδιάστατους σαρωτές για να χαρτογραφήσουν με ακρίβεια το υπόγειο εύρημα. Σε συνδυασμό με ιστορικούς χάρτες και αρχιτεκτονικά σχέδια, διαπίστωσαν ότι ο τοίχος αποτελούσε τμήμα μιας γέφυρας που είχε κατασκευαστεί πριν από περίπου οκτώ αιώνες.

Η γέφυρα διέσχιζε τη βαθιά τάφρο που προστάτευε τον εσωτερικό, ισχυρά οχυρωμένο περίβολο του Κάστρου του Τσέστερ και οδηγούσε στην πύλη του 13ου αιώνα, η οποία αργότερα κατεδαφίστηκε.

Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι η διάταξη της γέφυρας παρουσιάζει μεγάλες ομοιότητες με εκείνη του Κάστρου Μπίστον, όπου σώζονται μέχρι σήμερα τα κατάλοιπα της μεσαιωνικής κινητής γέφυρας. Όπως και εκεί, εκτιμάται ότι στο Τσέστερ υπήρχε ανασυρόμενη γέφυρα, η οποία υψωνόταν σε περιόδους πολιορκίας για να αποτρέπει την πρόσβαση των επιτιθέμενων στο φρούριο.

Ο Τζόναθαν Λάιτφουτ, αστυνομικός της Αστυνομίας του Τσέσαϊρ που συμμετείχε στο πρόγραμμα τεκμηρίωσης, χαρακτήρισε την ανακάλυψη εξαιρετικά σημαντική.

«Είναι πραγματικά εντυπωσιακό ότι μέσα από συστηματικές έρευνες και την καταγραφή ιστορικών κτιρίων μπορούμε ακόμη να αποκαλύπτουμε άγνωστα αρχαιολογικά κατάλοιπα. Με αυτόν τον τρόπο διασφαλίζουμε ότι ένα ακόμη κομμάτι της ιστορίας θα προστατευθεί και θα μελετηθεί από τις επόμενες γενιές», ανέφερε.

Πηγή: Στ. Παπαγρηγορίου, CNN

ΥΠΠΟ: Η Πανσέληνος του Αυγούστου σε Μνημεία, Μουσεία και Αρχαιολογικούς χώρους 2026

noreply@blogger.com (Zeus) — Fri, 24 Jul 2026 08:15:55 +0000

Το Υπουργείο Πολιτισμού διοργανώνει και το 2026 τις εκδηλώσεις της Αυγουστιάτικης Πανσελήνου, υπό τον συντονισμό της Γενικής Διεύθυνσης Αρχαιοτήτων και Πολιτιστικής Κληρονομιάς, την Παρασκευή 28 Αυγούστου 2026, προσφέροντας στο κοινό μοναδικές βραδιές πολιτισμού κάτω από το φως του αυγουστιάτικου φεγγαριού.

Τη νύχτα της Πανσελήνου, 126 αρχαιολογικοί χώροι, ιστορικοί τόποι, μνημεία και μουσεία σε ολόκληρη τη χώρα θα υποδεχθούν τους επισκέπτες με ελεύθερη είσοδο, προσφέροντας μια ξεχωριστή εμπειρία γνωριμίας με την πολιτιστική μας κληρονομιά, κάτω από το φως του αυγουστιάτικου φεγγαριού.

Στο πλαίσιο του εορτασμού, θα πραγματοποιηθούν εκδηλώσεις σε 61 αρχαιολογικούς χώρους, μνημεία και μουσεία, ενώ 65 ακόμη χώροι θα παραμείνουν ανοιχτοί για το κοινό με ελεύθερη είσοδο, από τις 19:30/20:00 έως 23:00/24:00.

Η φετινή διοργάνωση, δεν περιορίζεται στη βραδιά της Πανσελήνου, αλλά περιλαμβάνει εκδηλώσεις που θα πραγματοποιηθούν από τις 26, 27, 29 και 30 Αυγούστου. Θεατρικές παραστάσεις, μουσικές και χορευτικές εκδηλώσεις, εκθέσεις και ξεναγήσεις συνθέτουν ένα πλούσιο πρόγραμμα δράσεων, το οποίο υλοποιείται από τις Υπηρεσίες της Γενικής Διεύθυνσης Αρχαιοτήτων και Πολιτιστικής Κληρονομιάς και της Γενικής Διεύθυνσης Αναστήλωσης, Μουσείων και Τεχνικών Έργων, συχνά σε συνεργασία με την Περιφερειακή και Τοπική Αυτοδιοίκηση και πολιτιστικούς φορείς της χώρας.

Για 27η συνεχή χρονιά, η Αυγουστιάτικη Πανσέληνος ενώνει αρχαιολογικούς χώρους, μουσεία και μνημεία της Ελλάδας σε μια μεγάλη γιορτή πολιτισμού. Σας προσκαλούμε να συμμετάσχετε και φέτος σε αυτή τη μοναδική εμπειρία, την Παρασκευή 28 Αυγούστου 2026, και να απολαύσετε τη μαγεία της νύχτας και την ιδιαίτερη ατμόσφαιρα που δημιουργεί το φως του φεγγαριού στα μνημεία της χώρας μας.

Δείτε εδώ το πρόγραμμα των εκδηλώσεων της Πανσελήνου, το οποίο επικαιροποιείται για τυχόν αλλαγές και είναι αναρτημένο στην επίσημη ιστοσελίδα του ΥΠΠΟ

Πηγή: ΥΠΠΟ

Έφεσος: ταφές βρεφών του 8ου αιώνα στον ρωμαϊκό υπόνομο του Αρτεμισίου

noreply@blogger.com (Zeus) — Fri, 24 Jul 2026 06:11:11 +0000

Ερείπια του Ωδείου στην Έφεσο. [Credit: OeAW-OeAI]

Οι αρχαιολόγοι καταγράφουν μια διπλή ταφή της βυζαντινής περιόδου στο Αρτεμίσιο, κατά τον Ύστερο Μεσαίωνα, η οποία έρχεται σε αντίθεση με τη συμβατική ερμηνεία των περιγεννητικών λειψάνων σε αποχετευτικά συστήματα ως ενδείξεις εγκατάλειψης ή επιλεκτικής απόρριψης.

Η ανακάλυψη έγινε στο πιο απρόσμενο μέρος. Κατά τη διάρκεια ανασκαφών στο Ωδείο της Εφέσου, ένα κτίριο αφιερωμένο σε μουσικές και ποιητικές παραστάσεις που χτίστηκε τον 1ο αιώνα μ.Χ., οι αρχαιολόγοι εντόπισαν το 2010 μια μικρή ταφή που παρέμενε κρυμμένη για περισσότερους από δώδεκα αιώνες. Δεν επρόκειτο για συμβατικό τάφο, αλλά για έναν μικρό ταφικό χώρο κατασκευασμένο από τούβλα και πέτρες μέσα σε έναν αγωγό που κατά τη ρωμαϊκή εποχή αποτελούσε μέρος ενός δημόσιου αποχετευτικού συστήματος, συγκεκριμένα μιας λεκάνης με χωρητικότητα περίπου τριάντα χρηστών.

Η ανάλυση των λειψάνων, τα αποτελέσματα της οποίας μόλις δημοσιεύθηκαν στο επιστημονικό περιοδικό «Childhood in the Past», αποκάλυψε ότι ο τάφος περιείχε τα σώματα δύο περιγεννητικών ατόμων, δηλαδή ατόμων που πέθαναν σε χρονικό διάστημα που κυμαίνεται από λίγο πριν τη γέννηση έως τις πρώτες ημέρες μετά τον τοκετό.

Η χρονολόγηση με την μέθοδο C-14 τοποθετεί το γεγονός στον 8ο ή 9ο αιώνα μ.Χ., μια χρονολογία που εξέπληξε τους ερευνητές, καθώς υποδηλώνει ότι ο ταφικός χώρος δημιουργήθηκε αρκετές εκατοντάδες χρόνια μετά την εγκατάλειψη του κτιρίου και σε μια εποχή που το ιερό της Άρτεμης, ένα από τα σημαντικότερα θρησκευτικά κέντρα του αρχαίου κόσμου, είχε χάσει την αρχική του λειτουργία.

Άποψη του τάφου των δύο παιδιών μετά το άνοιγμα.
[Credit: OeAW-OeAI/L. Zabrana]

Η Caroline Partiot, ανθρωπολόγος στο Εργαστήριο Βιοαρχαιολογίας του Αυστριακού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου, που υπάγεται στην Αυστριακή Ακαδημία Επιστημών, εξήγησε ότι το πλαίσιο της ανακάλυψης είναι ιδιαίτερα σημαντικό για την κατανόηση των ταφικών πρακτικών που σχετίζονται με την πρώιμη παιδική ηλικία σε παλαιότερες εποχές.

«Στις αρχαίες κοινωνίες, ο τόπος ταφής των πολύ μικρών παιδιών ήταν συνήθως διαφορετικός από αυτόν των ενηλίκων, επειδή η κοινωνική τους θέση ήταν διαφορετική», σημείωσε η ερευνήτρια. «Γι’ αυτό είναι συνηθισμένο να εντοπίζονται οι τάφοι τους σε χώρους που αρχικά δεν προορίζονταν για τον σκοπό αυτό, όπως κάτω από τα δάπεδα των σπιτιών ή σε πηγάδια».

Από τις οστεολογικές μελέτες που διεξήχθησαν στα δύο δείγματα προέκυψε ότι και τα δύο άτομα είχαν ηλικία κύησης μεταξύ τριάντα τριών και τριάντα τεσσάρων εβδομάδων, γεγονός που υποδηλώνει ότι γεννήθηκαν πρόωρα. Το σχεδόν πανομοιότυπο μέγεθος των σωμάτων τους και το γεγονός ότι μοιράζονταν τον ίδιο ταφικό χώρο υποδηλώνουν έντονα ότι ήταν δίδυμα, μια περίσταση που οι αρχαιολόγοι θεωρούν σημαντική για την ερμηνεία των συνθηκών της ταφής.

Ερείπια του Ωδείου. [Credit: OeAW-OeAI/N. Gail]

Ένα από τα νεογνά παρουσίαζε επίσης μια συγγενή δυσπλασία που συνίστατο στην παρουσία μιας υπεράριθμης αυχενικής πλευράς, ένα εξαιρετικά σπάνιο εύρημα σε περιγεννητικά άτομα, το οποίο έχει καταγραφεί μόνο μία φορά στο παρελθόν παγκοσμίως. Αυτή η ανατομική αλλοίωση συνδέεται με υψηλό κίνδυνο αναπτυξιακών διαταραχών και αυθόρμητων αποβολών, κάτι που θα μπορούσε να έχει επηρεάσει τη θανατηφόρα έκβαση και για τα δύο βρέφη.

Τα σκελετικά υπολείμματα έδειξαν ενδείξεις ότι τα σώματα είχαν τυλιχθεί, πιθανώς σε σάβανα, πριν τοποθετηθούν μέσα στον αγωγό. Ένα μεταλλικό αντικείμενο από σίδηρο ανακτήθηκε επίσης κοντά στην κρανιακή περιοχή ενός από τα άτομα, το οποίο οι ειδικοί ερμηνεύουν ως βελόνα που χρησιμοποιήθηκε για να στερεώσει το ύφασμα. Καταγράφηκαν επίσης ίχνη διείσδυσης νερού που προκλήθηκαν κατά τη διάρκεια της διαδικασίας αποσύνθεσης, υποδηλώνοντας ότι ο αγωγός δεν ήταν ερμητικά σφραγισμένος και ότι νερό θα μπορούσε να έχει εισχωρήσει μετά την ταφή.

Ο προσανατολισμός των σωμάτων, τα οποία έχουν τοποθετηθεί το ένα δίπλα στο άλλο με τα κεφάλια προς τα δυτικά, αντιστοιχεί στη χαρακτηριστική ταφική πρακτική της βυζαντινής περιόδου. Η απουσία κτερισμάτων, η θέση των σωμάτων και η προσεκτική κατασκευή του περιβλήματος ταιριάζουν απόλυτα με τα πρότυπα που έχουν καταγραφεί σε άλλες σύγχρονες ταφές της περιοχής. Αυτό που είναι εξαιρετικό είναι η επιλεγμένη τοποθεσία: ένας αγωγός εγκαταλελειμμένης αποχέτευσης, που βρίσκεται εντός των ορίων του Αρτεμισίου, μιας περιοχής όπου δεν υπάρχουν άλλα στοιχεία που να υποδηλώνουν την ύπαρξη νεκροπόλεως σε κοντινή απόσταση.

a. Θέση της πόλης της Εφέσου στη δυτική Τουρκία: b. Θέση του Αρτεμισίου και του Ωδείου σε σχέση με την αρχαία πόλη, c. Άποψη της βόρειας πρόσοψης του Ωδείου, d. Κάτοψη του Ωδείου σε σχέση με το Αρτεμίσιο.
[Credit: ÖAW-ÖAI / B. Danthine / C. Partiot / L. Zabrana]

Η Lilli Zabrana, συν-συγγραφέας της μελέτης και αρχαιολόγος στην Αυστριακή Ακαδημία Επιστημών, τόνισε τη σημασία της χρονολόγησης για την κατανόηση της προσβασιμότητας του ιερού κατά τον Ύστερο Μεσαίωνα. «Η αρχική χρονολογική αβεβαιότητα έκανε αυτή την ανακάλυψη ένα ιδιαίτερα ελκυστικό αντικείμενο μελέτης, καθώς δεν υπάρχουν σχεδόν καθόλου έρευνες σχετικά με τη χρήση του χώρου του ιερού μετά την εγκατάλειψή του ως κέντρου λατρείας», ανέφερε.

«Η χρονολόγηση με ραδιοάνθρακα στον 8ο ή 9ο αιώνα δείχνει ότι το Αρτεμίσιο παρέμεινε προσβάσιμο κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, πριν οι πλημμύρες του 13ου και 14ου αιώνα καλύψουν ολόκληρο τον ιερό χώρο με έξι έως οκτώ μέτρα ποτάμιων ιζημάτων».

Η ερμηνεία της ταφής απαιτούσε προσεκτική ανάλυση, προκειμένου να διακριθεί από άλλα παρόμοια ευρήματα που έχουν καταγραφεί σε αστικά περιβάλλοντα της αρχαιότητας. Οι αρχαιολόγοι σημείωσαν ότι η εμφάνιση περιγεννητικών λειψάνων σε αποχετευτικά κανάλια ή λάκκους απορριμμάτων έχει μερικές φορές ερμηνευθεί ως απόδειξη βρεφοκτονίας ή απόρριψης ανεπιθύμητων νεογέννητων, όπως στις περιπτώσεις της Ασκαλώνας, στο Ισραήλ, ή στο λεγόμενο «Πηγάδι των Οστών» της Αθηναϊκής Αγοράς. Ωστόσο, τα χαρακτηριστικά της ταφής στην Έφεσο υποδεικνύουν το αντίθετο.

Τάφος με σχέδιο των ανθρώπινων λειψάνων και αρχαιοθανατολογικές παρατηρήσεις, κλίμακα: 10 εκ. [Credit: OeAW-OeAI / C. Partiot]

Η προσεκτική κατασκευή ενός ταφικού μνημείου από τούβλα και πέτρες εντός του αγωγού, η ακεραιότητα του ευρήματος επί αιώνες και η θέση του εντός ενός χώρου που κάποτε αποτελούσε σημαντικό θρησκευτικό περίβολο είναι παράγοντες που, σύμφωνα με τους ερευνητές, αποκλείουν την υπόθεση της απλής απόρριψης. Η διάταξη των σωμάτων, ο προσανατολισμός τους και η παρουσία υφασμάτινης περιτύλιξης υποδηλώνουν ότι όσοι πραγματοποίησαν την ταφή τήρησαν τις ταφικές συνήθειες της εποχής τους, οι οποίες ίσχυαν και για τους ενήλικες.

Ο ερευνητής Partiot εξήγησε ότι η περίπτωση αυτή παρουσιάζει μια εντυπωσιακή αντίθεση με άλλα αρχαιολογικά ευρήματα νεογέννητων σε περιθωριακά πλαίσια: «Όταν η εγκυμοσύνη ήταν ανεπιθύμητη, η μεταχείριση της σορού ήταν συνήθως επιπόλαιη ή ανύπαρκτη. Στο Ωδείο, ωστόσο, συναντάμε μια ταφή που παρουσιάζει όλα τα χαρακτηριστικά ενός κανονικού τάφου, υποδηλώνοντας ιδιαίτερη φροντίδα εκ μέρους της οικογένειας και ότι ο θάνατος αυτών των παιδιών είχε αντίκτυπο στην κοινότητα».

Η περίοδος κατά την οποία πραγματοποιήθηκε η ταφή, μεταξύ του 8ου και του 9ου αιώνα, συμπίπτει με ένα μεταβατικό στάδιο στην αντίληψη για τον θάνατο των βρεφών, κατά το οποίο οι ρωμαϊκές παραδόσεις έδιναν τη θέση τους σε νέες χριστιανικές πρακτικές. Η ανακάλυψη στην Έφεσο μας επιτρέπει να παρατηρήσουμε πώς εκδηλώθηκε αυτή η αλλαγή σε μια πόλη που είχε αποτελέσει σημείο αναφοράς του κλασικού κόσμου για αιώνες και η οποία, εκείνη την εποχή, βρισκόταν εν μέσω της διαδικασίας εκχριστιανισμού των κοινωνικών και πολιτισμικών δομών της.

Η έρευνα αναδεικνύει την ευθραυστότητα της νεογνικής ζωής στις ιστορικές κοινωνίες και την ιδιαίτερη θέση που αποδιδόταν σε όσους πέθαιναν αμέσως πριν ή μετά τη γέννηση, ένα στάδιο κατά το οποίο η θνησιμότητα έφτανε σε πολύ υψηλά επίπεδα και κατά το οποίο οι κοινότητες ανέπτυξαν συγκεκριμένες τελετουργικές πρακτικές για να αντιμετωπίσουν την απώλεια των νεότερων μελών τους.

Η μελέτη αυτών των σκελετικών υπολειμμάτων, σε συνδυασμό με την ανάλυση του αρχαιολογικού πλαισίου και την απόλυτη χρονολόγηση, προσφέρει μια εικόνα των ταφικών πρακτικών μιας εποχής για την οποία υπάρχουν ακόμη πολλά να μάθουμε στο αρχαίο ιερό της Άρτεμης.

Οι μελλοντικές έρευνες θα επικεντρωθούν στον προσδιορισμό του αστικού τοπίου της Εφέσου κατά την πρώιμη μεσαιωνική περίοδο και στον τρόπο με τον οποίο οι εγκαταλελειμμένοι ιεροί χώροι επαναχρησιμοποιήθηκαν από τις τοπικές κοινότητες για την κάλυψη των καθημερινών αναγκών τους, αλλά και των πνευματικών τους αναγκών.

Διαβάστε εδώ τη σχετική επιστημονική δημοσίευση.

Partiot, C., & Zabrana, L. (2026). Peace in Unexpected Places: The Middle Byzantine Burial of Two Perinates, Possibly Twins, in a Latrine Canal of the Odeion in the Artemision of Ephesos. Childhood in the Past, 1–21. doi.org/10.1080/17585716.2026.2682804

Πηγή: LBV Magazine, ArkeoNews

Πώς ήταν η καθημερινότητα στην αρχαία Πέλλα - Τα «μυστικά» της πόλης αποκαλύπτονται από τους αρχαιολόγους

noreply@blogger.com (Zeus) — Thu, 23 Jul 2026 12:42:08 +0000

Τα όρια της αρχαίας Πέλλας συνεχίζουν να αποκαλύπτουν οι αρχαιολόγοι μέσα από το Pella Urban Dynamics Project, το ερευνητικό πρόγραμμα που υλοποιεί η Εφορεία Αρχαιοτήτων Πέλλας σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο του Michigan και το οποίο συνεχίζεται για δεύτερη πενταετία. Στόχος των ερευνητών είναι να ανασυνθέσουν την ιστορία της πόλης, να προσδιορίσουν με ακρίβεια τα όριά της, να φωτίσουν την εξέλιξή της μέσα στον χρόνο και, κυρίως, να αναδείξουν την καθημερινή ζωή των ανθρώπων που κατοίκησαν στην πρωτεύουσα του μακεδονικού βασιλείου.

Το πρόγραμμα εκτελείται υπό τη διεύθυνση της επίτιμης Διευθύντριας του ΥΠΠΟ Δρ. Ελισάβετ Τσιγαρίδα, του αρχαιολόγου της Εφορείας Αρχαιοτήτων Πόλης Θεσσαλονίκης Δρ. Στράτου Νανόγλου, της καθηγήτριας Κλασικής Αρχαιολογίας Δρ. Lisa Nevett και του αρχαιολόγου Δρ. David Stone. Περιλαμβάνει γεωφυσική διασκόπηση, επιφανειακή και ανασκαφική έρευνα, με βασικό στόχο τη διερεύνηση του δομημένου περιβάλλοντος της αρχαίας πόλης και της χώρας της, από την ίδρυσή της έως τα ελληνιστικά χρόνια.

«Τα ελληνιστικά χρόνια τα γνωρίζουμε αρκετά καλά, καθώς η πόλη είναι ορατή μέσα από τις ανασκαφές. Αυτό που μας ενδιαφέρει πλέον είναι η πρώιμη ιστορία της Πέλλας», δηλώνει στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων η Ελισάβετ Τσιγαρίδα. «Τα στοιχεία που έχουμε δείχνουν ότι ήδη από τις αρχές του 4ου αιώνα π.Χ. είχε διαμορφωθεί ο οικοδομικός ιστός που αναγνωρίζουμε και σήμερα στην ελληνιστική πόλη. Όταν οι Μακεδόνες ίδρυσαν τη νέα πόλη προς τον νότο, κοντά στη θάλασσα, αυτή αναπτύχθηκε με αυτόν τον πολεοδομικό σχεδιασμό.

Η παλαιότερη Πέλλα βρίσκεται κάτω από την ελληνιστική πόλη και έχει σε μεγάλο βαθμό καταστραφεί, γεγονός που καθιστά δύσκολο τον εντοπισμό της. Ωστόσο, όσα έχουμε συλλέξει δείχνουν ότι η Πέλλα προϋπήρχε της ίδρυσης της μακεδονικής πόλης, αν και τη μορφή που είχε τότε δεν μπορούμε ακόμη να την προσδιορίσουμε», εξηγεί.

Καθοριστικό εργαλείο της έρευνας αποτελεί η γεωφυσική διασκόπηση, η οποία επιτρέπει στους αρχαιολόγους να «βλέπουν» κάτω από το έδαφος χωρίς να προηγούνται εκτεταμένες ανασκαφές. Οι έρευνες της προηγούμενης πενταετίας, μάλιστα, έδωσαν ιδιαίτερα σημαντικά αποτελέσματα, αφού οι επιστήμονες κατάφεραν να εντοπίσουν τα νότια όρια της πόλης, αλλά και να προσεγγίσουν τη θέση της αρχαίας ακτογραμμής, όταν η θάλασσα έφθανε πολύ πιο κοντά στην Πέλλα.

«Με τη γεωφυσική διασκόπηση μπορέσαμε να εντοπίσουμε ακόμη και κτήρια που πιθανότατα σχετίζονται με τις εγκαταστάσεις του αρχαίου λιμανιού. Το πιο εντυπωσιακό, όμως, ήταν ότι εκεί όπου η διασκόπηση έδειχνε πως σταματούν τα κτήρια, σταματούσαν και τα ευρήματα της επιφανειακής έρευνας. Από εκεί και πέρα δεν υπήρχαν ίχνη ανθρώπινης δραστηριότητας, γεγονός που επιβεβαιώνει πως σε εκείνο το σημείο βρισκόταν η θάλασσα», προσθέτει η κ. Τσιγαρίδα, τονίζοντας ότι η ακριβής γνώση των ορίων της αρχαίας πόλης είναι ιδιαίτερα σημαντική τόσο για την έρευνα όσο και για τη διαχείριση της ευρύτερης περιοχής.

Από το αρχαίο λιμάνι στις γειτονιές της πόλης

Παράλληλα με τον εντοπισμό των ορίων της Πέλλας, οι αρχαιολόγοι επιχειρούν να φωτίσουν τον τρόπο ζωής των κατοίκων της. Στο πλαίσιο αυτό πραγματοποιείται ανασκαφή μιας κατοικίας, η οποία εξελίσσεται με αργούς ρυθμούς και τη συμμετοχή φοιτητών, ενώ εφαρμόζονται σύγχρονες επιστημονικές μέθοδοι, με εκτεταμένες δειγματοληψίες και αναλύσεις του εδάφους, ώστε να εντοπιστούν ακόμη και ίχνη τροφών ή άλλων οργανικών υλικών.

Οι αρχαιολόγοι εξετάζουν τη διάταξη των χώρων, τις μετατροπές που έγιναν μέσα στους αιώνες και τις διαφορετικές χρήσεις των δωματίων, προκειμένου να ανασυνθέσουν την κοινωνική οργάνωση και την καθημερινότητα των κατοίκων. «Η αρχαιολογία σήμερα εστιάζει πολύ περισσότερο στον άνθρωπο. Δεν μας ενδιαφέρει μόνο το σπίτι ως κατασκευή, αλλά το πώς ζούσαν οι άνθρωποι μέσα σε αυτό, πώς άλλαζαν τους χώρους, πού μαγείρευαν, πού αποθήκευαν την τροφή τους και τι μας λένε όλα αυτά για την κοινωνία της εποχής. Σιγά σιγά, μέσα από την ανασκαφή, αναδύεται ο ίδιος ο αρχαίος κάτοικος της Πέλλας», επισημαίνει η διευθύντρια του project.

Την ίδια ώρα, η επιφανειακή έρευνα δείχνει ότι η πυκνότητα των ευρημάτων διαφέρει από γειτονιά σε γειτονιά, στοιχείο που επιτρέπει στους επιστήμονες να εντοπίζουν περιοχές με εντονότερη δημόσια ή οικιστική δραστηριότητα και να σχηματίζουν πληρέστερη εικόνα για τη λειτουργία της αρχαίας πόλης.

Στο πρόγραμμα συμμετέχουν κάθε χρόνο φοιτητές από το Πανεπιστήμιο του Michigan, το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και πανεπιστήμια της Ευρώπης, ενώ συνεργάζονται επιστήμονες πολλών ειδικοτήτων, μεταξύ των οποίων και η καθηγήτρια Προϊστορικής Αρχαιολογίας του ΑΠΘ Σουλτάνα Βαλαμώτη, με στόχο τη μελέτη των φυτών, των καρπών και της διατροφής των κατοίκων της αρχαίας Πέλλας.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει ακόμη το γεγονός ότι η διεθνής αυτή συνεργασία ενισχύει και την εξωστρέφεια της περιοχής. Κάθε καλοκαίρι το μικρό χωριό της Πέλλας γεμίζει νέους ερευνητές από όλο τον κόσμο, δημιουργώντας ένα ζωντανό διεθνές επιστημονικό περιβάλλον, όπου ανταλλάσσονται γνώσεις, εμπειρίες και νέες μεθοδολογικές προσεγγίσεις για τη μελέτη του αρχαίου κόσμου.

Πηγή: Athens Voice, με πληροφορίες από ΑΠΕ-ΜΠΕ

5ο Διεθνές Επιστημονικό Συνέδριο για την Σπάρτη

noreply@blogger.com (Zeus) — Thu, 23 Jul 2026 10:24:59 +0000

Με ιδιαίτερη ικανοποίηση το ΔΣ του Ινστιτούτου Σπάρτης ανακοινώνει την πραγματοποίηση του ετήσιου Διεθνούς Επιστημονικού Συνεδρίου για την Σπάρτη, το οποίο θα πραγματοποιηθεί στην Σπάρτη και στις εγκαταστάσεις της Σχολής Ανθρώπινης Κίνησης και Ποιότητας Ζωής του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου , στις 12 και 13 Σεπτεμβρίου 2026

Ο ξεχωριστός χαρακτήρας του φετινού Συνεδρίου είναι η συνδιοργάνωσή του με την Ακαδημία Αθηνών και συγκεκριμένα με το Κέντρον Ερεύνης της Ιστορίας του Ελληνικού Δικαίου.

Το Κέντρον Ερεύνης της Ιστορίας του Ελληνικού Δικαίου της Ακαδημίας Αθηνών (Κ.Ε.Ι.Ε.Δ.) ιδρύθηκε το 1929 με σκοπό την περισυλλογή, επεξεργασία και έκδοση των νομικών εθίμων του Ελληνικού λαού. Με την επέκταση των ερευνών και εργασιών των ερευνητών του Κέντρου η δραστηριότητά του διευρύνθηκε και καλύπτει πλέον όλες τις περιόδους της ιστορίας του ελληνικού δικαίου από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα καθώς και όλα τα αντικείμενα της Ιστορίας του Δικαίου.

Το 2026 το Ινστιτούτο Σπάρτης έχει την ιδιαίτερη τιμή να διοργανώσει το 5ο Διεθνές Επιστημονικό Συνέδριό του για τη Σπάρτη υπό την αιγίδα και με την συνεργασία της Ακαδημίας Αθηνών (Κέντρο Ερεύνης της Ιστορίας του Ελληνικού Δικαίου), με θέμα: «Το σύστημα δικαίου και εκπαίδευσης στην αρχαία Σπάρτη και η σημασία του στη διαμόρφωση των πολιτών. Σύγκριση με αντίστοιχες εκπαιδευτικές μεθόδους σε άλλες πόλεις της ελληνικής αρχαιότητας»

Το Συνέδριο θα πραγματευθεί το σύστημα εκπαίδευσης στην αρχαία Σπάρτη, όπως αυτό απορρέει από το εφαρμοζόμενο δίκαιο του ισχύοντος πολιτικού συστήματος, την φιλοσοφία της αρχαίας Σπάρτης σχετικά με τις αρετές και την παιδεία που πρέπει να χαρακτηρίζουν τον πολίτη της Σπάρτης, τη συγκριτική προσέγγιση και ανάλυση σε συστήματα δικαίου και εκπαίδευσης που ίσχυσαν σε άλλες πόλεις της Ελληνικής αρχαιότητας.

Οι ομιλητές είναι ακαδημαϊκοί, ελληνικών και ξένων Πανεπιστημίων και ερευνητές με υψηλό ερευνητικό υπόβαθρο και διεθνές επιστημονικό κύρος.

Το Συνέδριο θα πραγματοποιηθεί στο Αμφιθέατρο του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου στη Σπάρτη, το Σάββατο, 12 και την Κυριακή, 13 Σεπτεμβρίου 2026.

Το Συνέδριο θα πραγματοποιηθεί στα Ελληνικά και στα Αγγλικά με ταυτόχρονη διερμηνεία και απευθείας μετάδοση μέσω του you tube. Σχετικές λεπτομέρειες θα ανακοινωθούν σε επόμενο διάστημα.

Όπως συμβαίνει με όλα τα Συνέδριά μας μέχρι σήμερα, συνδιοργανωτής του Συνεδρίου μας είναι το Τμήμα Κλασικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Sapienza και το Τμήμα Νομικής και Ψηφιακής Κοινωνίας του Unitelma Sapienza του Πανεπιστημίου της Ρώμης, που έχουν αναλάβει την έκδοση των Πρακτικών όλων των μέχρι σήμερα Συνεδρίων μας.

Τα πρακτικά του Συνεδρίου του 2026 θα εκδοθούν στον 5ο Τόμο του Επιστημονικού Περιοδικού για την Σπάρτη , The Historical review of Sparta, με την ευγενική χορηγία και την εποπτεία του Πανεπιστημίου Sapienza της Ρώμης και με την εποπτεία του διεθνούς εκδοτικού οίκου L’Erma di Bretschneider .

Πηγή: Ινστιτούτο Σπάρτης

Αρχαιολογικό Μουσείο Κυθήρων: Δέκα χρόνια επαναλειτουργίας

noreply@blogger.com (Zeus) — Thu, 23 Jul 2026 10:11:25 +0000

Η Εφορεία Αρχαιοτήτων Πειραιώς και Νήσων γιορτάζει τα δέκα χρόνια επαναλειτουργίας του Αρχαιολογικού Μουσείου Κυθήρων με την παρουσίαση της εικαστικής έκθεσης «Studio Per L’Eternità» της Κατερίνας Χάρου, σε επιμέλεια της Μαρίας Κασιμάτη Τσούτσια.

Η έκθεση αποτελεί μία ιδιαίτερα συμβολική στιγμή στην ιστορία του θεσμού καθώς για πρώτη φορά έργα σύγχρονης τέχνης συνυπάρχουν με τα αρχαιολογικά ευρήματα μέσα στις προθήκες του Μουσείου. Με αυτό το τρόπο οι προθήκες μετατρέπονται σε τόπους διαλόγου και αναστοχασμού, όπου η μουσειακή αφήγηση παύει να οργανώνεται αποκλειστικά μέσω μιας γραμμικής ιστορικής ακολουθίας. Τα έργα λειτουργούν ως ενεργειακοί αγωγοί ανάμεσα σε διαφορετικές χρονικότητες, επαναφέροντας στα αρχαιολογικά ευρήματα τη δυνατότητα να βιώνονται όχι μόνο ως τεκμήρια ενός παρελθόντος πολιτισμού αλλά και ως φορείς μιας διαρκούς, σχεδόν ιερής παρουσίας που διαπερνά τους αιώνες.

Κεντρικό θέμα της εικαστικής έκθεσης αποτελεί η σειρά έργων Θάλασσα, η οποία γεννήθηκε από την έρευνα της καλλιτέχνιδας γύρω από το υδάτινο στοιχείο ως τόπο μνήμης, μετάβασης και μεταμόρφωσης. Αποτελεί το απόσταγμα μιας πολυετούς διεπιστημονικής έρευνας γύρω από τη γεωλογία, τη μυθολογία και τις ιστορικές διαστρωματώσεις του νησιού. Καρπός μιας συστηματικής επιτόπιας μελέτης και μιας βαθιάς βιωματικής σχέσης με το φυσικό και πολιτισμικό τοπίο των Κυθήρων, η έκθεση διαμορφώνεται ως ένα πεδίο συνάντησης ανάμεσα στην αρχαιολογία και τη σύγχρονη καλλιτεχνική σκέψη, ανάμεσα στο ίχνος και τη μνήμη, την ύλη και τη διάρκεια.

Η επιμελήτρια της έκθεσης, Μαρία Κασιμάτη Τσούτσια, δήλωσε στη «Ν»: «Η πρόταση για την έκθεση της σειράς έργων της Κατερίνας Χάρου στο Αρχαιολογικό Μουσείο Κυθήρων συνιστά μια καλλιτεχνική χειρονομία και μια φυσική συνέχεια της διεπιστημονικής της έρευνας, καθώς τα τελευταία χρόνια η δημιουργός εμβαθύνει στη γεωλογία, την αρχαιολογία και τη μυθολογική ιστορία του νησιού.

Στόχος είναι η δημιουργία ενός διαχρονικού διαλόγου ανάμεσα στην αρχαία ύλη και τη σύγχρονη οπτική, με επίκεντρο τη θαλάσσια οντότητα που περιβάλλει και ορίζει το νησί, μετατρέποντας το Μουσείο σε έναν δυναμικό χώρο παραγωγής νέας γνώσης, όπου η σύγχρονη τέχνη λειτουργεί ως ερμηνευτικό εργαλείο (interpretative tool) για την αρχαιολογία.

Η ιστορία των Κυθήρων αποτελεί μια αφήγηση διαρκούς κίνησης. Λόγω της στρατηγικής τους θέσης στο σημείο όπου σμίγουν το Ιόνιο, το Αιγαίο και το Κρητικό πέλαγος, τα Κύθηρα δεν υπήρξαν ποτέ ένας απομονωμένος τόπος· αντίθετα, το Μουσείο τεκμηριώνει τον ρόλο του νησιού ως σταυροδρομιού των θαλάσσιων δρόμων της Μεσογείου.

Η συνύπαρξη μινωικών, μυκηναϊκών, κλασικών και ρωμαϊκών ευρημάτων στον ίδιο χώρο αναδεικνύει το νησί ως ένα πεδίο διαρκούς πολιτισμικής ώσμωσης, αποδεικνύοντας ότι η ταυτότητα ενός τόπου δεν είναι στατική, αλλά διαμορφώνεται οντολογικά μέσα από τη συνεχή ροή ανθρώπων και ιδεών.

Όπως και στα έργα της Χάρου, η ‘’διαρκής κίνηση’’ δεν αφορά μόνο το παρελθόν, η κινητική ενέργεια των κυμάτων επιβεβαιώνει τη συνέχεια αυτής της ροής στο παρόν. ‘’Στιγμιότυπα οθόνης’’ τυπωμένα πάνω σε θραύσματα λευκού μαρμάρου λειτουργούν ως οπτικά τεκμήρια μιας ‘’άπιαστης’’ διαδρομής, προσδίδοντας υλική υπόσταση στο εφήμερο.»

Η σειρά παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στο πλαίσιο της ομαδικής έκθεσης HORS-LES-MURS – Coup d’éclats στο Μουσείο του Λούβρου το 2022, υπό την αιγίδα της École des Beaux-Arts de Paris.

Πηγή: Γ. Κουλουβάρης, Ναυτεμπορική