अध्यात्म ज्योति

मंत्रमा सम्पुट प्रयोग

2011-08-23T23:16:00.000-07:00

गायत्री मन्त्र को आसपास केही बीज मन्त्र को सम्पुट लगाउने विधान मा लेखियको छ ! जस्ले विशिष्ठ कार्यको सिद्धि प्राप्त हुन्छ ! बिना सम्पुट ले मन्त्र सिद्ध हुँदैन !
केही सम्पुट यसप्रकार छ जस्को प्रयोगले पूर्ण रुपमा मनोकामना पुरा हुन्छ !
===========================================================
ॐ श्रीं ह्रीं श्रीं ॐ कालिकायै च विद्महे श्मशान वासिन्यै धीमहि, तन्नो अगोरा प्रचोदयात!
===========================================================
१--ॐ श्रीं ह्रीं श्रीं----को सम्पुट लगाउना ले लक्ष्मी प्राप्ति हुन्छ !
२--ॐ ऐं क्लीं सौ:--को सम्पुट लगाउना ले विद्या प्राप्ति हुन्छ !
३--ॐ श्रीं ह्रीं क्लीं ---को सम्पुट लगाउना ले संतान प्राप्ति, वशीकरण र मोहन हुन्छ !
४--ॐ ऐं ह्रीं क्लीं----को सम्पुट लगाउना ले शत्रु उपद्रव, समस्त विघ्न बाधा, संकट दूर हुन्छ र भाग्योदय हुन्छ !
५--ॐ ह्रीं----को सम्पुट लगाउना ले रोग नाश भयर सब प्रकार को ऐश्वर्य प्राप्ति हुन्छ !
६--ॐ आँ ह्रीं क्लीं---को सम्पुट लगाउना ले द्रव्य को रक्षा र वृद्धि हुन्छ तथा इच्छित वस्तु प्राप्ति हुन्छ !
७--ॐ ऐं ह्रीं क्लीं को सम्पुट लगाउना ले समस्त मनोकामनाएं पूर्ण हुन्छ !

बिना गुरु को मन्त्र प्रयोग गर्नु हुदैन

गायत्री मन्त्रहरु

2011-08-23T22:22:00.000-07:00

१--त्वरिता गायत्री मन्त्र--
ॐ त्वरिता देव्यै च विद्महे महानित्यायै धीमहि, तन्नो देवी प्रचोदयात!
२--महिष मर्द्दिनी गायत्र मन्त्र---
ॐ महिषमर्द्दियै च दुर्गायै च धीमहि, तन्नो देवी प्रचोदयात!
३--मातंगी गायत्री मन्त्र----
ॐ मातं गये मतंग्ये [यै] च उच्छिष्ट चाण्डाल्यै च धीमहि, तन्नो देवी प्रचोदयात!
४--बागला मुखी गायत्री मन्त्र----
ॐ बागला मुख्यं च विद्महे स्तंभिन्यै च धीमहि, तन्नो देवी प्रचोदयात!
५--धूमावती गायत्री मन्त्र----
ॐ धूमावत्यै च विद्महे संहारिन्यै च धीमहि, तन्नो धूमा प्रचोदयात !
६--छिन्नमस्ता गायत्री मन्त्र----
ॐ वैरोचन्यै च विद्महे छिन्नमस्तायै धीमहि, तन्नो देवी प्रचोदयात!
७--भैरवी गायत्री मन्त्र----
ॐ त्रिपुरायै च विद्महे भैरव्यै च धीमहि, तन्नो देवी प्रचोदयात!
८--भुवनेश्वरी गायत्री मन्त्र----
ॐ नारायन्यै च भुवनेश्वर्यै धीमहि, तन्नो देवी प्रचोदयात!
९--त्रिपुर सुंदरी गायत्री मन्त्र-----
ॐ त्रिपुरा दैव्यै विद्महे क्लीं कामेश्वर्यै धीमहि, तन्नो देवी प्रचोदयात!
१०--तारा गायत्री मन्त्र--
ॐ तारायै च विद्महे महोग्रायै च धीमहि, सौस्तन्न: क्लिन्नै प्रचिदयात!
११--काली गागात्री मन्त्र---
ॐ कालिकायै च विद्महे श्मशान वासिन्यै धीमहि, तन्नो अगोरा प्रचोदयात!
१२--अन्नपूर्णा गायत्र मन्त्र--
ॐ भगवत्यै च विद्महे माहेश्वर्यै च धीमहि, तन्नो अन्नपूर्णा प्रचोदयात!
१३--हंस गायत्री मन्त्र---
ॐ परमहंसाय विद्महे महातत्त्वाय धीमहि, तन्नो हंस: प्रचोदयात!
१४--ब्रह्म गायत्री मन्त्र---
ॐ वेदात्मने च विद्महे हिरण्य गर्भाय धीमहि, तन्नो ब्रह्मा प्रचोदयात!
१५--सरस्वती गायत्री मन्त्र---
ॐ ऐं वाग्देव्यै च विद्महे कामराजाय धीमहि, तन्नो देवी प्रचोदयात!
१६--विष्णु गायत्री मन्त्र----
ॐ श्री विष्णवे च विद्महे वासुदेवाय धीमहि, तन्नो विष्णु: प्रचोदयात!
१७--त्रैलोक्य गायत्री मन्त्र---
ॐ त्रैलोक्य मोहनाय विद्महे आत्मारामाय धीमहि, तन्नो विष्णु: प्रचोदयात!
१८--लक्ष्मी गायत्री मन्त्र---
ॐ महादेव्यै च विद्महे विष्णु पत्न्ये [यै] च धीमहि, तन्नो लक्ष्मी: प्रचोदयात!
१९--नारायण गायत्री मन्त्र---
ॐ नारायण: विद्महे वासुदेवाय धीमहि, तन्नो नारायण: प्रचोदयात!
२०--राम गायत्री मन्त्र---
ॐ दाशरथये विद्महे सीतावल्लभाय धीमहि, तन्नो राम: प्रचोदयात!
२१--जानकी गायत्री मन्त्र---
ॐ जनकजायै विद्महे राम प्रियायै धीमहि, तन्नो सीता प्रचोदयात!
२२--लक्ष्मण गायत्री मन्त्र---
ॐ दासरथये विद्महे अलाबेलाय धीमहि, तन्नो लक्ष्मण प्रचोदयात!
२३--हनुमान गायत्री मन्त्र---
ॐ अन्जनीजाय विद्महे वायु पुत्राय धीमहि, तन्नो हनुमान प्रचोदयात!
२४--गरुड़ गायत्री मन्त्र---
ॐ तत्पुरुषाय विद्महे सुवर्ण वरणाय धीमहि, तन्नो गरुड़: प्रचोदयात!
२५--कृष्ण गायत्री मन्त्र---
ॐ देवकी नन्दनाय विद्महे वासुदेवाय धीमहि, तन्नो कृष्ण: प्रचोदयात !
२६--गोपाल गायत्री मन्त्र---
ॐ गोपालाय विद्महे गोपीजन वल्लभाय धीमहि, तन्नो गोपाल: प्रचोदयात!
२७--राधिका गायत्री मन्त्र---
ॐ वृषभानुजायै विद्महे कृष्णप्रियायै धीमहि, तन्नो राधिका प्रचोदयात!
२८--परशुराम गायत्री मन्त्र---
ॐ जामदग्न्याय विद्महे महावीराय धीमहि, तन्नो परशुराम प्रचोदयात!
२९-नृसिंह गायत्री मन्त्र--
ॐ उग्र नृसिंहाय विद्महे वज्रनखाय धिअमी, तन्नो नृसिंह: प्रचोदयात!
३०--शिव गायत्री मन्त्र--
ॐ महादेवाय विद्महे रूद्र मूर्तये धीमहि, तन्नो शिव: पचोदयात!
३१--रूद्र गायत्री मन्त्र--
ॐ तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि, तन्नो रूद्र: प्रचोदयात!
३२-- गौरी गायत्री मन्त्र---
ॐ सुभगार्यै च विद्महे काम मालायै धीमहि, तन्नो गौरी प्रचोदयात!
३३--गणेश गायत्री मन्त्र---
ॐ तत्पुरुषाय विद्महे वक्र तुन्डाय धिअमी, तन्नो दन्ति प्रचोदयात!
३४--षन्मुख गायत्री मन्त्र---
ॐ तत्पुरुषाय विद्महे महासेनाय धीमहि, तन्नो षन्मुख: प्रचोदयात!
३५--नन्दी गायत्री मन्त्र---
ॐ तत्पुरुषाय विद्महे वक्र तुन्डाय धीमहि, तन्नो नन्दी: प्रचोदयात!
३६--सूर्य गायत्री मन्त्र---
ॐ भास्कराय विद्महे महातेजाय धीमहि, तन्नो सूर्य: प्रचोदयात!
३७--चन्द्र गायत्री मन्त्र---
ॐ क्षीर पुत्राय विद्महे अमृत तत्वाय धीमहि, सन्नो चन्द्र: प्रचोदयात!
३८--भौम गायत्री मन्त्र---
ॐ अंगारकाय विद्महे शक्ति: हस्तात धीमहि, तन्नो भौम: प्रचोदयात!
३९--पृथ्वी गायत्री मन्त्र-----
ॐ पृथ्वी देव्यै च विद्महे सह्त्र मूर्त्ये च धीमहि, तन्नो मही प्रचोदयात!
४०--अग्नि गायत्री मन्त्र---
ॐ महाज्वालाय विद्महे अग्नि मध्ये धीमहि, तन्नो अग्नि प्रचोदयात!
४१--जल गायत्री मन्त्र---
ॐ जलबिंबाय विद्महे नील पुरुषाय धीमहि, तन्नो अम्बु: प्रकोदयात!
४२--आकाश गायत्री मन्त्र---
ॐ आकाशाय च विद्महे नभो देवाय धीमहि, तन्नो गगनं प्रचोदयात!
४३--वायु गायत्री मन्त्र---
ॐ पवन पुरुषाय विद्महे सहस्त्र मूर्त्ये च धीमहि, तन्नो वायु: प्रचोदयात!
४४--इंद्र गायत्री मन्त्र---
ॐ तत्पुरुषाय विद्महे सहत्राक्षाय धीमहि, तन्नो इंद्र: प्रचोदयात!
५४--काम गायत्री मन्त्र---
ॐ मन्मथेशाय विद्महे काम देवाय धीमहि, तन्नो अनंग प्रचोदयात!
४६--गुरु गायत्री मन्त्र--
ॐ गुरु देवाय विद्महे पर ब्रह्माय धीमहि, तन्नो गुरु: प्रचोदयात!
४७--तुलसी गायत्री मन्त्र---
ॐ त्रिपुराय विद्महे तुलसीपत्राय धीमहि, तन्नो तुलसी प्रचोदयात!
४८--देवी गायत्री मन्त्र---
ॐ देव्यै विद्महे महाशक्त्यै च धीमहि, तन्नो देवी प्रचोदयात!
४९--शक्ति गायत्री मन्त्र---
ॐ सर्व सम्मोहिन्यै विद्महे विश्वनन्यै धीमहि, शक्ति प्रचोदयात!

!!अथ कालिकाष्टकम!!

2011-07-17T01:23:00.000-07:00

यो पाठ जप्नाले साधकमा महानता प्राप्त हुन्छ !साधकको घरमा आठ सिद्धिको बास हुन्छ !मच्छशंकराचार्य विरचित श्री कालिकाष्टकम

!!अथ कालिकाष्टकम!!
ध्यान----
गलद रक्त मुंडावली कंठ माला!
महा घोर रावा सु दंष्ट्रा कराला!!
विवस्त्रा श्मशानालया मुक्त केशी!
महाकाल कामाकुला कालिकेयम!!
भुजे वाम युग्मे शिरोsसिं दधाना!
वर्ण वक्ष युग्मेsभयं वाई तथैव !!
सु मध्यापि तुंग स्तना भार नम्रा!
लसद रक्त सृक्क द्वया सु स्मितास्या!!
शव द्वन्द्व कर्णावतंसा सु केशी!
लसत प्रेत पाणिं प्रयुक्तैक कान्ची!!
शवाकार मंचाधि रुढ़ा!
शिवाभिश्चातुर्दीक्षु शब्दायमानाभि रेजे!!
!!अथ स्तुति!!
विरंच्यादि देवास्त्रयस्ते गुणांस्त्रीन!
समाराध्य कालीं प्रधाना बभूवु:!!
अनादिं सुरादिं विन्दन्ति भवादिं!
स्वरूपं त्वदीयं न विन्दन्ति देवा:!!१!!
जगन्मोहनीय तू वाग्वादिनीयम!
सुहृद पौषिणी शत्रु संहारणीयम!!
वाच स्तम्भनीयम किमुच्चाटनीयम!
स्वरूपं त्वदीयं न विन्दन्ति देवा:!!२!!
इयं स्वर्ग दात्री पुन: कल्प वल्ली!
मनोजान्स्तु कामां यथार्थं प्रकुर्यात!!
तथा ते क्रतार्थ भवंतीति नित्यं!
स्वरूपं त्वदीयं न विन्दन्ति देवा:!!३!!
सुरा पान मत्ता सु भक्तानुरक्ता!
लास्ट पूत चित्ते सदा,,विर्भवते!!
जप ध्यान पूजा सूधा धौत पनका!
स्वरूपं त्वदीयं न विन्दन्ति देवा:!!४!!
चिदानंद कांड हसन मंद मन्दं!
शरच्चन्द्र कोटि प्रभा पुंज बिम्बं !!
मुनीनां कवीनां हृदि द्योतयन्तं !
स्वरूपं त्वदीयं न विन्दन्ति देवा:!!५!!
महा मेघ काली सु रक्तापि शुभ्रा!
कदाचिद विचित्रा कृतिर्योग माया!!
न बाला न वृद्धा न कामातुरापि!
स्वरूपं त्वदीयं न विन्दन्ति देवा:!!६!!
क्षमास्वापराधं महा गुट भावं!
मया लोक मध्ये प्रकाशी कृतं यत!!
तव ध्यान पूतें चापल्य भावात!
स्वरूपं त्वदीयं न विन्दन्ति देवा:!!७!!
यदि ध्यान युक्तं पठेद यो!
मनुष्यस्तदा सर्व लोके विशालो भवेच्च!!
गृहे चाष्ट सिद्धिर्मृते चापि!
मुक्तिस्स्वरूपं त्वदीयं न विदन्ति देवा:!!८!!

उपयोगी मन्त्रहरु

2011-05-05T01:38:00.000-07:00

।। लक्ष्मी मन्त्र ।।

ॐ श्री महालक्ष्म्यै नमः।

।। स्वास्थ्य प्राप्ति मन्त्र ।।

अच्युतानन्द गोविन्द
नामोच्चारण भेषजात ।
नश्यन्ति सकला रोगाः
सत्यंसत्यं वदाम्यहम् ।।

।। सफ़लता प्राप्ति मन्त्र ।।

कृष्ण कृष्ण महायोगिन्
भक्तानाम भयंकर
गोविन्द परमानन्द सर्व मे वश्यमानय ।।

।। सम्पत्ति प्राप्ति मन्त्र ।।

आयुर्देहि धनं देहि विद्यां देहि महेश्वरि ।
समस्तमखिलां देहि देहि मे परमेश्वरि ।।

।। दुख विनाशक मन्त्र ।।

1. ॐ अनन्ताय नमः ।
2. ॐ गोविन्दाय नमः ।

।। निर्विघ्न निद्रा मन्त्र ।।

हे पद्मनाभं सुरेशं ।
हे पद्मनाभं सुरेशं ।

।। विजय मन्त्र ।।

हे चक्रधर !
हे चक्रपाणि !!
हे चक्रायुधधारी !!!

।। ग्रह पीड़ा-नक्षत्र दोष मुक्ति गरने मन्त्र ।।

नारायणं सर्वकालं क्षुत प्रस्खलनादिषु ।
ग्रह नक्षत्र पीडाषु देव बाधाषु सर्वतः ।।

।। सन्तान सुख मन्त्र ।।

हे जगन्नाथ ! हे जगदीश !!
हे जगत् पति !! हे जगदाधार !!

।। भय मुक्ति मन्त्र ।।

हृषिकेश गोविन्द हरे मुरारी !
हे ! हृषिकेश गोविन्द हरे मुरारी !!

।। बिपती नास गर्ने मन्त्र ।।

हे वासुदेव !
हे नृसिंह !
हे आपादा उद्धारक !

।। श्री राम जप मन्त्र ।।

1. ॐ राम ॐ राम ॐ राम ।
2. ह्रीं राम ह्रीं राम ।
3. श्रीं राम श्रीं राम ।
4. क्लीं राम क्लीं राम ।
5. फ़ट् राम फ़ट् ।
6. रामाय नमः ।
7. श्री रामचन्द्राय नमः ।
8. श्री राम शरणं मम् ।
9. ॐ रामाय हुँ फ़ट् स्वाहा ।
10. श्री राम जय राम जय जय राम ।
11. राम राम राम राम रामाय राम ।

।। स्नान मन्त्र ।।

गंगे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति ।
नर्मदे सिन्धु कावेरि जलऽस्मिन्सन्निधिं कुरु ।।

।। सूर्य अर्घ्य मन्त्र ।।

एहि सूर्य सहस्त्रांशो तेजोराशे जगत्पते ।
अनुकम्पय मां देवी गृहाणार्घ्यं दिवाकर ।।

।। आसन शरीर शुद्धि मन्त्र ।।

ॐ अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा ।
यः स्मरेत पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः ।।

।। चरणामृत मन्त्र ।।

अकालमृत्युहरणं सर्वव्याधिविनाशनम् ।
विष्णोः पादोदकं पीत्वा पुनर्जन्म न विद्यते ।।

।। चन्द्र अर्घ्य मन्त्र ।।

क्षीरोदार्णवसम्भूत अत्रिगोत्रसमुद् भव ।
गृहाणार्ध्यं शशांकेदं रोहिण्य सहितो मम ।।

।। सूर्य दर्शन मन्त्र ।।

कनकवर्णमहातेजं रत्नमालाविभूषितम् ।
प्रातः काले रवि दर्शनं सर्व पाप विमोचनम् ।।

।। तिलक लगाउने मन्त्र ।।

केशवानन्न्त गोविन्द बाराह पुरुषोत्तम ।
पुण्यं यशस्यमायुष्यं तिलकं मे प्रसीदतु ।।
कान्ति लक्ष्मीं धृतिं सौख्यं सौभाग्यमतुलं बलम् ।
ददातु चन्दनं नित्यं सततं धारयाम्यहम् ।।

।। माला जपने समयको मन्त्र ।।

अनिध्यं कुरु माले त्वं गृह् णामि दक्षिणे करें ।
जापकाले च सिद्धयर्थें प्रसीद मम सिद्धये ।।

।। शिखा बाँधने मन्त्र ।।

चिद्रूपिणि महामाये दिव्यतेजः समन्विते ।
तिष्ठ देवि शिखामध्ये तेजोवृद्धि कुरुव मे ।।

।। तुलसी स्तुति मन्त्र ।।

देवी त्वं निर्मिता पूर्वमर्चितासि मुनीश्वरैः ।
नमो नमस्ते तुलसी पापं हर हरिप्रिये ।।

।। तुलसी टीपने मन्त्र ।।

मातस्तुलसि गोविन्द हृदयानन्द कारिणी ।

नारायणस्य पूजार्थं चिनोमि त्वां नमोऽस्तुते ।।

पीपल जल दिने मन्त्र ।

कुलानामयुतं तेन तारितं नात्र संशयः।

यो5श्वत्थमूलमासिंचेत्तोयेन बहुना सदा ।।

।। पीपल पूजन मन्त्र ।।

अश्वत्थाय वरेण्याय सर्वैश्वर्यदायिने ।
अनन्तशिवरुपाय वृक्षराजाय ते नमः ।।

।। शंख पूजन मन्त्र ।।

त्वं पुरा सागरोत्पन्नो विष्णुना विधृतः करें ।
निर्मितः सर्वदेवैश्च पाञ्चजन्य नमोऽस्तुते ।।

।। प्रदक्षिणा मन्त्र ।।

यानि कानि च पापानि जन्मान्तरकृतानि च ।
तानि तानि प्रणश्यन्ति प्रदक्षिण पदे पदे ।।

।। नवग्रह मन्त्र ।।

ॐ ब्रह्मा मुरारिस्त्रिपुरान्तकारी, भानुः शशी भूमिसुतो बुधश्च ।
गुरुश्च शुक्रः शनिराहु केतवः, सर्वे ग्रहा शान्तिकरा भवन्तु ।।

।। अन्नपूर्णा मन्त्र ।।

अन्नपूर्णे सदा पूर्णे शंकरप्राणवल्लभे ।
ज्ञानवैराग्यसिद्ध्य भिक्षां देहि च पार्वति ।।

।। भोग लगाउने मन्त्र ।।

त्वदीयं वस्तु गोविन्द तुभ्यमेव समर्पये ।
गृहाण सम्मुखो भूत्वा प्रसीद परमेश्वर ।।

।। अग्नि जगाउने मन्त्र ।।

ॐ भूपतये स्वाहा, ॐ भुवनप, ॐ भुवनपतये स्वाहा ।
ॐ भूतानां पतये स्वाहा ।।
भनेर तीन आहूतिले बनेको भोजन भोग दिनुहोस । या
।। ॐ नमो नारायणाय ।।
भनेर नून रहित अन्न अग्निमा चडाउनुहोस ।

।। भोजन गर्नु पूर्व उचारण गर्ने मन्त्र ।।

ब्रह्मार्पणं ब्रह्महविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् ।
ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्म समाधिना ।।

।। भोजन पछि उचारण गर्ने मन्त्र ।।

अन्नाद् भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसंभवः ।
यज्ञाद भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्म समुद् भवः ।।

।। सायं दीप स्तुति मन्त्र ।।

सायं ज्योतिः परं ब्रह्म दीपो ज्योतिर्जनार्दनः ।
दीपो हरतु मे पापं सन्ध्यादीप नमोऽस्तु ते ।।
शुभं करोतु कल्याणं आरोग्यं सुखसम्पदाम् ।
मम बुद्धिप्रकाशं च दीपज्योतिर्नऽस्तु ते ।।

।। क्षमा प्रार्थना मन्त्र ।।

मन्त्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं जनार्दन ।
यत्पूजितं मया देव परिपूर्णं तदस्तु मे ।।

।। शयन मन्त्र ।।

जले रक्षतु वाराहः स्थले रक्षतु वामनः ।
अटव्यां नारसिंहश्च सर्वतः पातु केशवः ।।

।। श्री गंगा स्तुति ।।

गांगं वारि मनोहारि मुरारिचरणच्युतम् ।
त्रिपुरारिशिरश्चारि पापहारि पुनातु माम् ।।

।। वेद स्तुति ।।

नमः शम्भवे च मयोभवे च नमः शंकाराय च ।
मयस्कराय च नमः शिवाय च शिवतराय च ।।

।। काली स्तुति ।।

काली काली महाकाली कालिके परमेश्वरी ।
सर्वानन्दकरी देवी नारायणि नमोऽस्तुते । ।

।। शीतला स्तुति ।।

शीतले त्वं जगन्माता शीतले त्वं जगत् पिता ।

शीतले त्वं जगद्धात्री शीतलायै नमो नमः ।।
।। चामुण्डा मन्त्र ।।

ॐ ऐं ह्रीं क्लीं चामुण्डायै विच्चे ।। ।। ।। श्री दुर्गा गायत्री मन्त्र ।।

ॐ महादेव्यै विह्महे दुर्गायै धीमहि तन्नो देवी प्रचोदयात् ।।

नेपालको शक्तिपीठहरु

2011-01-17T05:11:00.000-08:00

गुह्येश्वरी

गुहृयश्वरी काठमाडौं उपत्यका मा बागमती नदीको दक्षिणी किनारामा यो मन्दिर अवस्थित छ । यो स्थानमा सतीदेवीको गुहृय पतन भएको विश्वास गरिन्छ । यो स्थानमा सर्वप्रथम तेत्तीसकोटी देवताहरू पूजा-आराधना गरेको विश्वास पनि छ घटस्थापनादेखि नै गुहृयश्वरीमा विशेष पूजा आराधना गरिन्छ । यहाँ देवीहरूको कुनै मूर्ति छैन । सतीदेवीको गुहृय पतन भएको स्थानमा मन्दिरको गर्भगृह छ । त्यहाँ एउटा सानो दुलो मात्र छ जहा चाँदीको कलशले ढाकिएको मन्दिरभित्रको जलपूर्ण कुण्डलाई श्रद्धालुहरू देवीको रूपमा पूजा गर्ने गर्दछन् । गुहृयेश्वरीको महिमा नेपालमाहात्म्य, हिमवत्खण्ड, श्रीस्वस्थानी व्रतकथा आदिमा बताइएको छ ।

यो शक्तिपीठ पु‍राण मा वर्णित ५१ शक्तिपीठ हरु मध्य एक भएको ले सारा संसार का धर्मालम्बी हरु को लागि विशेष पुजनीय रहेको छ|पुराण का अनुसार यहा सतीदेवी को दुई घुडा पतन भएको वर्णन गरिएको छ भने स्थानीय लोक विश्वास अनुसार सतीदेवी को योनी पतन भएको किम्बदन्ति रहेको छ|

तन्त्रविद्यमा शिवशक्ति वा भैरव भैरवीको क्रीडास्थलका रूपमा नेपालमा ५१ भैरव र भैरवीको बास रहेको विश्वास गरिन्छ । डी.सी. सरकारले कुब्जिका तन्त्र, तन्त्र चूडामणि, वृहन्नीलतन्त्र, पीठ निर्णय (महापीठ निरुपण) आदि प्राचीन तन्त्रशास्त्रका आधारमा नेपाललाई शाक्त-उपासनाका केन्द्र मानेको छ । त्यस्तै, देवी भागवतले नेपाललाई 'गुहृयकाल्या महास्थानं नेपाले यत प्रतिष्ठितम्' भनेर 'शक्तितीर्थ' का महान् स्थल मानेको छ । माथि उल्लेख भएअनुसार हरेक शक्तिको सगुण र निर्गुण उपासना हुन्छ । गुहृयकाली यसको अपवाद होइन । पाशुपत क्षेत्रमा अवस्थित यसपीठलाई 'उत्तराम्नाय' की नायिका मानिन्छ । अथर्ववेदका छ शाखाहरू यथाः तारतन्तवी, मौज्जायनी, तार्णवैन्दवी शौनकी, पैपालादिका, सौमन्तकको उल्लेख गुहृयोपनिषद्ले गर्दै गृहृयेश्वरीको वासस्थललाई 'शाक्ततीर्थ' मानेको छ । महांकालसंहिताको कालीखण्डमा गुहृयकालीको १८ मन्त्र र १८ विग्रहको उल्लेख पाइन्छ । यसको विभेद मूर्ति तथा चित्रकलामा एघार प्रकारबाट क्रमशः एक, दुई, तीन, पाँच, दस, बीस, एक्काइस, छत्तीस, साठी, अस्सी र सय टाउका भएको गुहृयकालीको चित्रमा महांकाल संहितामा छ ।

तन्त्र र पुराणमा गुहृयश्वरी पीठको निर्वचन बौद्ध एवं हिन्दू परम्पराअनुसार वर्णन गरिएको पाइन्छ । दुवै मत भगवती गुहृयश्वरीलाई नीलवर्णमा, नीलाम्बर स्वरूपमा तथा कलशको प्रतीकात्मक प्रतिबिम्बमा आस्था पोखेको पाइन्छ । बौद्ध तन्त्रको स्वरूपविहीन स्वरूप वा स्कन्दपुराणको हिमवत्खण्ड -नेपाल महात्म्यमा) मा तथा भाषा वंशावलीमा, सतीदेवीको गुहृयपतन भएको श्लेष्मान्तक वनमा भगवती गुहृयश्वरीको उत्पत्ति भएको वर्णन पाइन्छ । परम्पराअनुसार पुराणमा उल्लेखित यस पीठको स्वरूप पहिले जलमग्न रूपमा गुप्त नै थियो पछि प्रताप मल्ल -ने.सं. ७६२-७९४) का समकालीन तान्त्रिक नरसिंह ठाकुरले गुहृयदेवीको यस स्थानमा दर्शन पाएर पूजा-उपासना गरेको वर्णन पाइन्छ भने विश्वनाथ उपाध्याय भट्टले गुहृयश्वरीको स्वरूपलाई कुण्डमय एवं सत्तलयुक्त बनाउने अभिभारा लम्वकर्ण भट्ट -लक्ष्मीनारायण भट्ट) लाई दिएको छ । भाषा वंशावलीले भने यसको प्रादुर्भाव कुनै बोडेका (खोकना) तेली -(साल्मी) ले यस स्थानमा दर्शन पाएको कुरा उल्लिखित छ । प्रायः सबै जसो कथन श्रवणले पाशुपत क्षेत्रको एक गुहृयश्वरी तथा स्वयम्भू क्षेत्रको समेत गरी प्राचीन दुई गुहृयश्वरी पीठ नेपाल मण्डलमा रहेको पुष्टि गर्छ । स्वयम्भू पुराणले पुरानो गुहृयश्वरी (हाल बालाजु, फूलबारीमा अवस्थित) लाई प्राचीनतम् मानेर स्वयम्भू उत्पत्तिको पुष्पकमलको नाल नै यिनै कुण्डबाट प्रादुर्भाव भएको मान्दछ । नागार्जुनको पर्वत फेदीमा अवस्थित यस कुण्डको महिमा पीठका रूपमा कालान्तरमा महायान बज्रयानी-कर्मकाण्डले महिमा बढाए पनि वास्तविक मूलस्वरूप भू-गर्भमुनिको पानी वा सृष्टिदेखि कै पानी आद्यजलको तर्पण नै विशेष देखिन्छ । वर्तमानमा यस स्थलमा पित्तलको अष्टकमलदलको पुष्पकेशरमाथि कलश आकार स्वरूपले छोपिएको कुण्डलाई नै गुहृयश्वरीका प्रतीक मानेर पुज्ने परम्परा छ ।

नेपालमा शिवशक्तिका एकात्म्यलाई तन्त्र तथा पुराणहरूमा प्रतीक तथा मूर्त स्वरूपले विवेचना गरेको पाइन्छ । यसअनुसार गुहृयश्वरी मध्यकालदेखि दिव्यश्वरीका रूपमा भक्तपुर लोकन्थली, काठमाडौँ विशालबजारको (महालक्ष्मी मन्दिर परिसरको उत्तरपश्चिम कुनामा) न्युरोडमा पनि स्थापना गरिएको छ । गुहृयश्वरी स्कन्दपुराणको केदारखण्डमा वर्णन गरिएझै सतीदेवीको गुहृयस्थलको पतनबाट सिद्ध भएको पीठ मान्ने प्रथा रहे पनि तन्त्र परम्परामा आदिम 'गुहृयक' नामक जातिले पूजा गर्ने देवी हुनाले यिनीलाई 'गुहृयश्वरी' भन्ने गरेको अर्को मत पनि छ । त्यस्तै यो तन्त्रले मूलाधार चक्र संरक्षिका भैदिनाले यिनीलाई गुहृयश्वरी भनेको र 'गुहृया' शक्तिका नामले चिनिने स्त्री, पुरुष र नपुंसकसमेतबाट वन्दनीय 'काली' स्वरूपमा यिनलाई 'गुहृय काली' समेत भनिन्छ । तसर्थ, दसमहाविद्या परम्परामा यिनीको नाम सर्वप्रथम आउँछ, यथाः काली, तारा, षोडषी, भुवनेश्वरी, भैरवी, छिन्नमस्ता, धूमावती, बंगलामुखी, मातङ्गी र कमला ।

तलेजुभवानी

तुलजा(तलेजु]] भवानीलाई पुज्ने परम्परा काठमाडौँ उपत्यकालगायत अन्य ठाउँमा पनि पाइन्छ । चौधौँ शताब्दीमा सिम्रौनगढका राजा हरिहरसिंहदेवले मुसलमानको आक्रलमणबाट बचाएर ल्याई तुलजा भवानीलाई भक्तपुरमा स्थापना गरेको इतिहास पाइन्छ । भक्तपुरपछि क्रमशः कान्तिपुर र ललितपुरमा समेत स्थापना गरिएको थियो । नेपालमा राज्य गर्ने राजाहरूले तुलजा भवानीलाई इष्टदेवी मान्ने गरेका छन् ।

दक्षिणकाली भगवती

राजधानी काठमाडौंबाट दक्षिण भेगमा करिब १७ किमि पर रहेको कालीदेवीको मन्दिर नै दक्षिणकाली मन्दिर हो । यो मन्दिर राजा प्रताप मल्लद्वारा निर्माण गरिएको हो । यो फर्पिङ को मुटुस्थित ऐतिहासिक महत्त्वले भरिपूर्ण मन्दिर हो । चारैतिर हरियालीले सजिएको यो मन्दिर दुई नदीको दोभानमा छ । यो मन्दिरमा कालीको मूर्तिबोहक अन्य देवी देवताको मूर्ति पनि छन् ।

यहाँ केवल एक मन्दिरमात्र नभई वनभोजका लागि अत्यन्त रमणीय र मनोरञ्जनात्मक दृष्टिले भरिएको स्थल पनि छन् । राजाहरू पनि यहाँ बर्सेनि वैशाखमा आफ्नो देवाली मनाउन आउँथे । यो शान्त वातावरणमा रमेको छ । त्यहाँ पर्यटन व्यवसाय पनि फस्टाउन सक्छ । यो मन्दिरमा बर्सेनि हजारौं भक्तजन आफ्नो मनोकाङ्क्षा पूरा गर्न आउँछन् । मूलत: दसैंको बेला यहाँ विशेष मेला लाग्छ । दसैंको नवरात्रीमा यहाँ कैयौं भक्तजनहरू हाँस, कुखुरा राँगो, बोकाको बलि दिन्छन् । यो मन्दिर धार्मिक र सांस्कृतिक दृष्टिकोटले धनी छ ।

एक किंवदन्तीअनुसार नेपालका तान्त्रिकहरूले आफ्नो तन्त्र मन्त्रद्वारा देवीलाई भारतबाट ल्याई यहाँ मूर्तिका रूपमा स्थापना गरेको हुन् । पहिलेपहिले यो मन्दिरमा देवीकै मुखमा नरिवल फुटाइने गरेकाले देवीका मुखाकृति केही हदसम्म बचेको छ ।

बज्रयोगिनी

काठमाडौं जिल्लाको उत्तरी भेगमा पर्ने मणिचुड पर्वतको दुई पहराको विचमा देवी स्थापना गरी निर्माण गरिदिएको मन्दिर भगवान बुद्धको तपस्याबाट प्रसन्न भई प्रस्तरह रुपमा प्रकट भएकी पार्वती नै बज्रयोगिनी हुन भन्ने आख्यान पाइन्छ । यहाँ बौद्ध र हिन्दु परम्परानुसार देवीको पूजा गरिन्छ ।उपत्यका र वरिपरि जिल्ला का भक्तजनले तान्त्रिक देवीको रूपमा बज्रयोगिनीको आराधना गर्छन् । मन्दिरमा बज्रयोगिनी, उग्रतारा, सिंहबाहिनीका मूर्तिहरू देख्न सकिन्छ ।

बगलामुखी

पाटन दरबार क्षेत्रबाट केही मिनेट उत्तरमा पर्ने बगलामुखी कुम्भेश्वर मन्दिर परिसरमा छ । तन्त्रशास्त्रअनुसारका दस महाविद्यामध्ये बगलामुखी पनि एक हुन् । बिहीबार विशेष भीड हुने बगलामुखीको दर्शनबाट मनोकाङ्क्षा सिद्धि हुने विश्वास गरिन्छ ।

शोभा भगवती

1. परिचय

"ऊँ ह्रीं स्वाहा भगवत्यैय नमः" भन्ने स्तोत्रले सबै भक्तजनलाई स्वागत गर्ने प्यागोडा शैलीमा रहेको यो मन्दिरमा श्रद्धालु भक्तजनहरूको प्रशस्त घुइँचो लाग्ने गर्दछ । एतिहासिक महत्व राख्ने भगवतीको मूर्ति साढे दुई फिट उचाइको प्रस्तर मूर्ति हो । मूर्तिमा भगवतीको बयान गर्दा विविध आयुधहरू समातेको, महिषासुरको दमनको रूपमा छ । यो शोभाभगवतीको मूर्ति तान्त्रिक आधारमा बनाएको छ । तन्त्रशास्त्रमा यिनीलाई 'वगला' पनि भन्ने गर्दछन् । नेपालीहरूको जनजीवनमा अत्यन्त शुभकारिणी भगवती भनेर मान्ने यी भगवतीलाई शुभाभगवती पनि भन्ने गरेको छ । नवौँ शताब्दीतिर मातृका देवीको अनेकौँ मूर्तिहरू बनाउने सिलसिलामा शोभाभगवतीको पनि स्थापना गरेको अनुमान छ । नेपालमा शक्तिपूजाको परम्परा निकै पुरानो छ । उसबेला भक्तजनहरू गाउँगाउँ, टोलटोल, पीठपीठमा, मूलबाटो, देवालय, मन्दिरमा शक्तिपूजाका लागि देवदेवीहरूको मूर्ति स्थापना गरेको हुन्छ । नेपालमा पनि शक्तिपूजाको सुरुवात निकै पुरानो भएकोले विभिन्न भगवतीहरूको स्थापनाको सिलसिलामा शोभाभगवतीको पनि स्थापना भएको हुनुपर्छ ।

2. प्रतिमा स्वरुप

पलांञ्चोक भगवती, नक्शाल भगवती र शोभा भगवती को प्रतिमा एकै शिल्पकार ले बनाएको किम्बदन्ति रहेको छ |मूर्तिकारहरूले यसमा आफ्नो कुशल कलाकारिता देखाएकोले पनि भगवतीको मूर्ति निकै प्रभावशाली भएको छ । नेपालमा प्राचीनकालदेखि नै प्रसिद्धि पाएका चार भगवतीहरूमा गुहृयकाली, दक्षिणकाली, बज्रयोगिनी र शोभागवती उल्लेख्य छन् ।

तन्त्रशास्त्रमा शोभाभगवतीलाई बगला मानेकोले यसका प्रमुख तीन लक्षणहरू शास्त्रमा उल्लेख गरिएको ः

तातो सुनको जस्तो वर्णकी, चतुर्वाहु, त्रिनेत्र, कमलमाथि बसेकी, दायाँ बाहुमा मुद्गर र पास, बायाँ बाहुमा जिभ्रो र बज्र लिएकी पीताम्बरा हेमकुण्डला अर्धचन्द्र शेखरा पीतभूषणा स्वर्णसिंहासनस्थित वृत्त पीनधनस्तनी बगलाको ध्यान गर्नुभएको ।

दुई बाहुकी, बायाँ हातमा शत्रुको जिभ्रो र दायाँ बाहुमा मुद्गर लिएकी, पीताम्बरा, क्षीरसमुद्रको माझको मणिमण्डपको रत्न सिंहासनमा विराजमान बगलाको दोस्रो रूप हो ।

सुवणर्ासना त्रिनेत्रा पीताम्बरा, सुरर्णवणर्ा चन्द्रार्धमुकुटा चाँपको फूलको माला लाएकी, चतुर्बाहुमा मुद्गर, पाश, वन्धन र रशना धारण गरेकी बगला अर्को रूप हो ।

परापूर्वकालदेखि नै दुःख, दरिद्र, युद्धमा विजय, शत्रुको संहार, कामकाजमा सफलता, पदोन्नति, साहसिक कार्यका लागि भगवतीको आराधना गर्ने नेपालीको धार्मिक आस्था हो । समय-समयमा पौराणिक देवदेवीहरूले विभिन्न रूप धारण गरेका हुन्छन् । धार्मिक क्षेत्रमा स्त्रीशक्तिको निकै महत्वपूर्ण स्थान छ। सर्वोत्तम शक्तिको उपासना स्त्रीको रूपमा हुन्छ । यसैले हरेक भगवती मन्दिरमा हिन्दू र बौद्ध धर्मावलम्बीहरूको घुइँचो लाग्ने गर्दछ । यो नेपाली समाजको धार्मिक समन्वय, सहिष्णुता र सहअस्तित्वको पहिचान हो ।

3. किम्बदन्ती

शोभाभगवती मन्दिरको एउटा विशेषता के छ भने यस मन्दिरभित्र भगवतीको मूर्तिका पछाडि सँगै जोडिएको एउटा बौद्ध चैत्य छ । यो बौद्ध चैत्य रहनुमा किंवदन्ती नै छ । कुनै समयमा गर्जु बज्रबाद आˆना शिष्यहरूले हैरान गरिरहँदा दिक्क भएर भचाखुसी (निर्मल तीर्थ) नजिकैको कर्णदीपमा ध्यान बस्दाबस्दै त्यहाँ बालुवाको विशाल चैत्य निर्माण गरियो तर त्यस चैत्यलाई कोही विध्वंसकारीहरूले भत्काइदिँदा सोही चैत्यबाट शोभाभगवती प्रकट भई यस्तो चैत्य भत्काइनुहुन्न भन्ने आज्ञा दिइयो । सो चैत्य यथास्थितिमा राखियो । आजसम्म पनि सो चैत्य शोभाभगवती मन्दिरसँगै जोडिएर रहेको देख्न सकिन्छ । यस्तै यस शोभाभगवती मन्दिरको दक्षिण भागको माथिल्लो स्थानमा प्रसिद्ध विजयश्वरी देवीको मन्दिर छ । यो शोभाभगवतीस्थित चैत्य र यहाँ रहेको विजयश्वरी देवी -विद्याधारी) सँग पनि प्रगाढ सम्बन्ध रहेको छ । बाला चतुर्दशीका दिन विजयश्वरी देवीको गरगहना मात्र बाहिर ल्याई जात्रा गर्ने चलन छ । यस्तै, बाह्र वर्षे मेलाको अवसरमा भित्र आगम् (बही) बाट मूर्ति नै बाहिर ल्याई निर्मल तीर्थ -भचाखुसी) मा ल्याई महास्नान गराई शोभाभगवतीसँगै भित्र रहेको बौद्ध चैत्यमा पूजाआजा गरी जागा गर्ने चलन यद्यपि छँदैछ ।

4. पूजाआजा

निक्कै प्रसिद्धी पाएको शोभाभगवती मन्दिर भित्र श्रीदुर्गा सप्तशती, श्रीअर्गलस्त्रोत्र प्रथम श्लोक "मार्कण्डेय उवाच : जयन्ती महाकाली, भद्रकाली कपालिनी दुर्गाक्षमा शिवाधात्रि स्वाहा स्वधानमोस्तुते" जस्ता मन्त्रोचारण भित्तामा कोरिएको छ । मन्दिर वरिपरि अष्टमातृका-ब्राम्ही, वैष्णवी, माहेश्वरी, बाराही, इन्द्राणी, कौमारी, चामुण्डा र महालक्ष्मीका मूर्तिहरू कुँदिएका छन् । यस्तै, नवदुर्गा ब्रम्हचारिणी, एक स्कन्ध माता, कृष्माण्डा, चन्द्रघण्टा, कात्यायिनी, कालरात्रि, महागौरी, सिद्धिदात्री र अन्य मूर्तिहरू ठाउँठाउँको भित्तामा कुँदिएका छन् । कलाकारिता पूर्णरूपमा सजिएको तोरण र अन्य महाकाल मूर्तिले शोभा दिएको छ । जसरी नेपालका बौद्ध बज्राचार्यहरू, काल भैरव, स्वेत भैरव, महाकाल भैरव, सङ्कटा, पलाञ्चोक भगवती, नुवाकोट भगवती, मनकामना भगवतीको पुजारी भएझैँ यहाँ शोभाभगवतीको नित्य पूजा गर्ने पुजारीमा मखनबहालका एक बज्राचार्य परिवारले गर्दै आएका छन् । बौद्ध भइकन पनि हिन्दू देवदेवीहरूको पुजारी हुनु यहाँको आफ्नै विशेषता छ ।

बर्सेनि विजयादशमी, नवरात्रिको अवसरमा द्वितीयापूर्वका दिन निर्मल तीर्थ भचाखुसीमा नवरात्रि मेला लाग्दछ । दसैँको अवसरमा सबै दिन भक्तजनहरू पूजापाठका लागि शोभाभगवती दर्शन गर्न आउँछन् । बर्सेनि मङ्सिर कृष्णपक्षको चतुर्दशी 'बालाचतुर्दशी'को दिन छवटा देवदेवीका जात्रामा शोभाभगवतीको मूर्ति पनि रथमा राखी विधिपूर्वक जागा गरी नगर परिक्रमा गराइन्छ ।

शोभाभगवती वरिपरि विभिन्न मसानघाटहरूमा नजिकै कर्णदीप छ भने पूर्वतिर खोलापारि इन्द्रायणीघाट छ । साथै यहाँ विशाल इन्द्रायणी मन्दिर छ, जसलाई लुती अजिमा भन्ने गर्दछन् । यसैले यो ठाउँको धार्मिक, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक महत्व रहेको छ । यस शोभाभगवतीको संरक्षणार्थ धेरै वर्ष अघिदेखि नै प्रयास हुँदै आएको छ । सबैको कल्याण भई शुभकार्य गरिदिने, शोभाभगवती मन्दिरको जीर्णोद्धार पहिलेदेखि नै हुँदै आएको छ । हाल शोभाभगवतीको संरक्षणको लागि व्यवस्था गर्न विभिन्न समितिमा 'शोभाभगवती देवस्थल संरक्षण समिति २०३८' शोभाभगवती विजेश्वरी तथा इन्द्रायणी विकास समिति गठन गरिएको पाइन्छ । यहाँ धेरै अघिदखि दैनिकरूपमा विभिन्न देवदेवीहरूको स्त्रोत्रको भजन गर्दै आएका छन् । निकै प्रसिद्धि पाएको शोभाभगवती मन्दिरमा आ-आˆनो मनोकामना पूरा गर्न विभिन्न पूजा र बलि चढाउन आउनेहरूको घुइँचो हुने गर्छ । अझ विशेष गरेर कर्मचारी वर्ग पदोन्नतिका लागि श्रद्धापूर्वक भगवतीको दर्शन गर्न आउँछन् । धार्मिक विश्वासका कारण धर्मप्रति आस्था राख्ने नेपालीहरूको शुभकार्य गरिदिने शोभाभगवती देवीले सबैको कल्याण गरेकीले दर्शनार्थीहरू झन्झन् बढ्दै गएका छन् । कोही शुभविवाह गर्न, कुनै पूजा गरी भोजभतेर गर्न पनि अचेल यहाँ आउने गर्छन् ।

विजेश्वरी

इन्द्रायणी

विष्णुमती नदी को पुर्व किनार मा रहेको भगवती र मन्दिर|यसलाई स्थानीय भाषामा लुती अजिमा पनि भन्ने गर्दछन| वंशावली का अनुसार कलिगत संवत् ३८२५ मा काठमाडौं नगर निर्माण गर्दा राजा गुणकामदेवले देशरक्षार्थ नगरको चारैतिर लुमडी अजिमा (भद्रकाली), कङ्ग अजिमा (कंकेश्वरी), म्हेपी अजिमा (ज्ञानेश्वरी), मैती अजिमा (मैतीदेवी), तकती अजिमा (नीलबाराही), ङेतमरु अजिमा (नरदेवी), बछला अजिमा, लुती अजिमा (इन्द्रायणी) स्थापना गरी खटजात्रा चलाएका हुन्।

भक्तपुरको इन्द्रायणी देवी

इन्द्रजात्राको दिन भक्तपुरको इन्द्रायणी देबीको खट यात्रा अवेर राति हुने गर्दछ । त्यसको भोलिपल्ट भने खटलाई सिद्धपोखरीमा राखिन्छ । यसै दिन यहाँ मेला लाग्ने गरेको हो ।मेलाका दिन बिहान पख भक्तजनहरुको सिद्धपोखरीमा स्नान गर्नको लागि जाने गरेका छन् । दिउसोतिर बाजागाजा सहित इन्द्रयाणीको खट ल्याइए पछि भने पुजा अर्चना हुने गर्दछ । इन्द्रायणीको जात्रा हुने भएकोले यस पोखरीलाई इन्द्रसरोबर पनि भन्ने गरिएको छ । एक दशक अघि पोखरी पुरिन लागेको बेलामा लोप हुने देखिएको सिद्धपोखरी मेला केही बर्ष यता फेरी भब्यताका साथ मनाउन थालिएको हो । चारैतिर पर्खालले घेरिएको पोखरी परिसरमा साँझ सात बजे पछि प्रबेश निषेध गरिएको छ । दिपावलीको गरिने भएकोले बर्षको एक चोटी यसै दिन मात्र सिद्धपोखरी राति अवेर सम्म खुल्ला रहन्छ । भक्तपुर कै सबैभन्दा ठुलो पोखरीको रुपमा रहेका यस पोखरीलाई स्थानीय भाषामा तःपुखु पनि भन्ने गरिएको छ । पोखरीको करीब ९ मिटरको परिधि परिक्रमा गर्न सरदर १० मिनेट समय लाग्ने गर्दछ । मेलाका दिनमा पोखरीका चार वटा ढोका मध्ये पुर्बको एउटै ढोका मात्र खुल्ला राखिन्छ ।

उत्तरी मकवानपुरको पालुङ खेल्पु डाँडाको इन्द्रायणी चौरमा रहेको भगवती र मन्दिर |यहा को तीनवर्षे मेला र रथ यात्रा त्यस भेक मा प्रसिद्द रहेको छ। बिहानै पालुङ-६, पालुङ बजारबाट पकाएको चामलको गोजा इन्द्रायणी मन्दिरमा पुर्‍याएपछि रथलाई खेल्पु डाँडामा रहेको इन्द्रायणी मन्दिरमा लैजाने चलन रहेको छ ।धार्मिक किम्बदन्तीअनुसार इन्द्र र रावणबीच लर्डाईँ हुँदा हारेका इन्द्रले स्वर्ग छाडेपछि इन्द्रपत्नी इन्द्रायणीले श्रीमान युद्धमा मरेको आशंकामा इन्द्रायणी मन्दिरनजिकै रहेको सतीघाटमा सती जान लाग्दा आकासवाणीमा इन्द्रले आफू नमरेको जानकारी दिएपछि खुशियालीमा जात्रा मनाउन थालिएको हो ।

मेलामा पालुङ-३ र ६ का बासिन्दाले ठगु जुजु(ठकुरी राजा) को पूजा गर्ने गरेका छन् । स्थानीय भक्तजनहरुले भाकलका बोका, कुखुरा, हाँसको बलि दिएपछि मात्र अन्यत्रबाट आएका भक्तजनका भाकलको पूजाआजा गर्ने चलन रहेको छ ।उत्तरी मकवानपुरको सबैभन्दा बढी बलि दिने मेलाको रुपमा लिइने इन्द्रायणी मेला इन्द्रायणी चौरमा ल्याएको रथ फिर्ता गरेपछि नाचगान भजनका साथ रमाइलो गर्दै समापन गरिन्छ । मेला भर्न मकवानपुर, चितवन, वीरगञ्जदेखिका भक्तजनहरु पालुङ आउने गरेका छन|

नरदेवी

काठमाडौंको मध्य भाग मा अवस्थिन स्वेतकाली भगवति लाई नरदेवी भनिन्छ| स्वेतकालीलाई शक्तिस्वरुपिणी कालीहरु मध्ये सबैभन्दा शान्त स्वभावकी मानिन्छ । स्वेतकालीको आराधना गर्नाले सुख, समृद्धि र मनोकामना पूरा हुन्छ भन्ने धार्मिक विश्वास छ ।

प्रत्येक बर्षचैत्र कृष्णपक्ष औंशीका दिन स्वेतकालीको तान्त्रिक नृत्य प्रस्तुत गर्ने गरिन्छ । तर, प्रत्येक १२ बर्षा स्वेतकालीका देवीगणलाई ५ दिन अगाडि नै रातभर नगर परिक्रमा गराइन्छ । त्यसै अनुरुप गत बिहीबारदेखि जात्रा शुरु भएको थियो । स्वेतकालीको तान्त्रिक नृत्यमा अष्टमात्रृका गण लगायत १२ देवीको सहभागिता रहने गर्दछ । जात्रामा पञ्चवली पनि दिने गरिन्छ ।

नक्शाल भगवती

काठमाडौँ उपत्यकाका प्रसिद्ध शक्तिपीठमध्ये नक्साल भगवती पनि एक हो । यो मन्दिरमा सोह्र भूजायुक्त देवीको मूर्ति रहेको छ । भगवती दुर्गाकै रूपमा पुजिने नक्साल भगवतीप्रति काठमाडौँ उपत्यकाका भक्तजनहरूको ठूलो आस्था रहेको पाइन्छ ।

कंकेश्वरी

मैतीदेवी

कालिकास्थान

सङ्कटा

भद्रकाली

भद्रकाली- जो आफ्नो भक्तलाई दिनका लागि भद्र, सुख वा मंगल स्वीकार गर्दछिन्, उनै 'भद्रकाली' हुन् ।

दुर्गासप्तशती(देवीमहात्म्य/चण्डी पाठ)मा दुर्गा लाई देहाय का ११ नाम ले बन्दना गरिएको छ |

जयन्ती मंगला काली भद्रकाली कपालिनी

दुर्गाक्षमा शिवा धात्री स्वहा स्वधा नमस्तुतेः

सिंहदरबारदेखि केही मिनेट पश्चिममा रहेको भद्रकालीको मन्दिर सामान्य स्वरूपको छ । चामुण्डा देवीको रूपमा पुजिने भद्रकाली देवीको मूर्ति सामान्य शिलायुक्त छ । तान्त्रिक पद्धतिअनुसार नवरात्रमा विशेष पूजा गरिने यहाँका पुजारी बताउँछन् । दुर्गाकवचमा उल्लेख भएअनुसार भगवतीका अनेक रूपमध्ये भद्रकाली पनि एक हो ।यसलाई कतै कतै लुमडी थान पनि भनिन्छ|

रक्तकाली

मनमानेश्वरी

हाडीगाँउ स्थित मनमानेश्वरी मन्दिर

बज्रबाराही

चापागाउँदेखि पूर्वी भागमा पर्ने बज्रवाराहीको मन्दिर पनि शक्तिपीठकै रूपमा प्रख्यात छ । तान्त्रिक विधिबाट गुभाजुहरूबाट नित्य पूजा गरिने यस मन्दिरमा अष्टमातृकासहित बज्रवाराहीको शिलाको मूर्ति छ । दुर्गाकवचमा वाराही देवीको चर्चा विभिन्न ठाँउमा गरिएको हुनाले पनि बज्रवाराही उपासनाको ठूलो महìव रहेको यहाँका पुजारी बताउँछन् ।

दन्तकाली

दन्तकाली मन्दीर धरान नगरपालीका वडा नं. १४ विजयपूरमा अवस्थित छ। यो मन्दीर भगवान शिवले सतीदेवीको मृतशरीर बोकेर हिड्दा सतीदेवीको दन्तपतन भई शक्तिपीठको रुपमा स्थापित भएको मानिन्छ । यो मन्दिरमा बोकाराँगा आदि बली दिने चलन छ । यो मन्दीरको बारेमा ब्रतकथामा पनि उल्लेख भएको पाइन्छ । नेपाल एकिकरण पुर्व बिजयपुर राज्य का सेन वंशी राजा हरु को ईष्टदेवी को रुप मा पुजित यो शक्तिपीठ को महिमा सदा काल उस्तै रहेको छ|शक्तिपीठ

जालपादेवी

नुवाकोट जिल्लाको सदरमुकाम विदुरदेखि आठ किलोमिटर दक्षिणमा त्रिशूली नदीको किनारामा रहेको देवीघाटमा यी देवीको मन्दिर रहेको छ । यस स्थानमा सतीदेवीको तल्लो ओठ पतन भएको विश्वास गरिन्छ । यहाँ सर्वप्रथम कामधेनु गाईले पूजा-आराधना गरेको मानिन्छ । श्री ५ बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाहको दाहसंस्कार यही मन्दिरको घाटमा गरिएकोले नेपालको इतिहासमा यसको विशेष महìव रहेको छ । यहाँ घटस्थापनादेखि नै भक्तजनहरूको घुइँचो लाग्छ ।

छत्रेश्वरी

सल्यान जिल्लाको छायाछत्रमा अवस्थित यस मन्दिर रहेको स्थानमा सतीदेवीको शेष रहेको सबै अंग पतन भएको मानिन्छ । यहाँ सर्वप्रथम अष्टभैरवले पूजा-आराधना गरेकाले यहाँ कुनै अवसरमा पनि बली चढाइँदैन । यो नेपालका सबै शक्तिपीठहरूमध्ये बली नचढाइने एकमात्र शक्ति पीठ हो ।

मनकामना

मनकामना/मनोकामना भगवति

गोरखाको मनोकामना पनि महत्वपूर्ण देवीस्थान मानिन्छ। दसैंमा पूजा गर्न आउनेहरूको यहाँ ठूलो भीड लाग्छ। यहाँ प्रत्येक अष्टमीका दिन बलि चढाइन्छ। मनोकामनाको दर्शनले मनोकांक्षा पूरा हुने धार्मिक विश्वास छ। केबुलकारबाट ११ मिनेटमै मनोकामना पुग्न सकिन्छ। पैदल यात्रा गर्न रुचाउनेहरू आबुखैरेनीबाट ४ घन्टाको उकालो हिँडेर मनोकामना पुग्छन्।

कमलाक्षी

काठमाडौ को मध्य भाग मा रानी पोखरी को पुर्व पट्टि को बस्ति लाई कमलाक्षी टोल भनिन्छ|

सल्यान जिल्लाकै लक्ष्मीपुरमा श्री कमलाक्षीको मन्दिर रहेको छ । यस स्थानमा सतीदेवीको बायाँ करङ पतन भएको विश्वास गरिन्छ । यस स्थानमा सर्वप्रथम योगमार्गीहरूले पूजा-आराधना गरेको मानिन्छ । एउटा पहाडको रूपमा रहेको यो मन्दिरमा करङका आकृतिहरू देखिन्छ ।

गलेश्वरी

म्याग्दी जिल्लाको राहुघाटमा कालीगण्डकीको किनारमा रहेको यस स्थानमा सतीदेवीको गला पतन भएको विश्वास गरिन्छ । यहाँ सर्वप्रथम पृथ्वीले पूजा-आराधना गरेको मानिन्छ ।

ज्वालापादेवी

यो मन्दिर दैलेख जिल्लाको सदरमुकाम नारायण नगरपालिकादेखि पाँच किलोमिटर पश्चिम र छामगाम खोलाको किनारमा अवस्थित छ । यस स्थानमा सतीदेवीको निधार पतन भएको विश्वास गरिन्छ । यहाँ सर्वप्रथम हनुमानले पूजा-आराधना गरेको मानिन्छ ।

बागेश्वरी

बागेश्वरी मन्दिर नेपालगञ्जमा रहेको एक प्रशिद्ध मन्दिर हो।बाँके जिल्लाको नेपालगञ्चमा अवस्थित यस मन्दिर रहेको स्थानमा सतीदेवीको जिब्रो पतन भएको विश्वास गरिन्छ । यस स्थानमा सर्वप्रथम किन्नरगणहरूले पूजा-आराधना गरेको मानिन्छ । एउटा ठूलो तलाउको किनारामा रहेको यो मन्दिर नयाँ मुलुकका रूपमा बाँके, बर्दिया, कैलाली र कञ्चनपुर नेपालमा गाभिएपछि मात्रै पत्ता लागेको हो ।

देवलहाट मन्दिर

बैतडीको सदरमुकामबाट ५ सय मिटर दूरीमा रहेको देवलहाटको मन्दिर पाण्डवहरूले वनवासको अन्त्यतिर बनाउन लगाएको जनश्रुति छ । युद्धका बेला पाण्डवहरूले असत्यमाथि विजय गर्न पाऊँ भन्ने कामना गर्दै यो मन्दिर बनाएका थिए । विभिन्न समयमा चढाइएका तामाका भाँडा एवं पूराना मूर्ति यो मन्दिरका विशेषता हुन्|

गजरा

दसैंमा ठूलो भीड लाग्ने गजरा मन्दिर अछाम जिल्लाको गजरामा छ । जुम्लाका तत्कालीन राजाले अछाम जित्न यही मन्दिरमा पूजाआजा गरेको कुरा इतिहासमा उल्लेख छ । कुनै महत्वपूर्ण काम गर्नुपर्‍यो भने अछामवासीहरू यो मन्दिरमा पूजा गर्छन्|

मालिकादेवी

मालिकादेवीको मन्दिर बाजुरा जिल्लाको १४ हजार ४ सय फिट उचाइमा छ। यहाँनिकै पहिलेदेखि नै शक्तिकेन्द्रका रूपमा पूजा गरिँदै आएको छ |

कालिकादेवी

लमजुङ जिल्लाको बेसीसहरबाट २ घन्टा उकालो चढेपछि पुगिने कालिकोदेवीको मन्दिरमा महानवमीका दिन विशेष पूजाआजा हुन्छ। यसलाई "लमजुङ कालिका" पनि भनिन्छ|

सुर्मासरोवर

बझाङ जिल्लाको सदरमुकाम चैनपुरबाट तीन दिनको दूरीमा रहेको सुर्मा एउटा सानो ताल हो । यो तालमा स्नान गरे सबै पापबाट मुक्ति पाइन्छ भन्ने भनाइ छ । बझाङवासीहरू साउनको एकादशीदेखि त्रयोदशीसम्म त्यही ओडारमा बसेर स्नान गर्छन् । त्यहाँ जलदेवीको वासस्थान छ भन्ने भनाइ छ|

बडी मालिकास्थान

कालिकोट जिल्लास्थित बडी मालिका मन्दिर मार्तडीबाट तीन दिनको पैदलयात्रापछि पुगिन्छ। १२ हजार २ सय १९ फिट उचाइमा अवस्थित यो मन्दिरमा दसंै र चैतेदसैंमा ठूलो मेला लाग्छ । यहाँ अष्टमीमा बलि दिएर टीका भेट्न घर पुग्ने चलन छ|

चन्दननाथ दत्रात्रय

जुम्लाको खलङ्गास्थित चन्दननाथको मन्दिर जुम्लाकै प्रसिद्ध मन्दिर हो। दत्तात्रय भनिने यो मन्दिरमा पूजाआजा नगरे देशमा अनिष्ट हुन्छ भन्ने भनाइ छ। घटस्थापनाको दिन मन्दिरको लिङ्गो फेर्ने चलन छ। दसंैमा सामान्य घुइँचो लाग्ने यो मन्दिरमा तीज, शिवरात्रि तथा एकादशीमा मेला लाग्छ|

त्रिपुरा सुन्दरी

डोल्पा जिल्लाको जुफाल जुफाल बिमानस्थलबाट करिब दुई घन्टा पैदल हिँडेपछि भेरी नदी आउँछ । त्यही भेरी नदीको किनारमा प्रसिद्ध त्रिपुरासुन्दरीको मन्दिर छ। चैतेदसैं र बडादसैंमा ठूलो मेला लाग्ने यो मन्दिर डोल्पावासीको शक्तिकेन्द्र हो। यो मन्दिरमा पञ्चबलि दिने चलन छ|

शिरस्थानदेवी

दैलेख बजारदेखि ५ किलोमिटर पश्चिममा पर्ने नाभी र छामखोलाको दोभानमा ज्वालादेवीको मन्दिर छ। स्थानीय बासिन्दाहरूले यसलाई शिरस्थानदेवी भन्छन्। नाभी र छामखोलाको दोभानमा सतीदेवीको शिर पतन भएको विश्वास गरिन्छ। यो मन्दिर २ सय वर्षअघि निर्माण भएको विश्वास गरिन्छ। सतीदेवीको अंग पतन भएकाले यहाँ दसैंमा मेला लाग्छ|

खैरावाङदेवी

सल्यान जिल्लाको सदरमुकामबाट २० किलोमिटर टाढा रहेको खैरावाङ मन्दिर त्यस क्षेत्रको ठूलो शक्तिपीठ हो। ३ घन्टाको ठाडो उकालो हिँडेर पुगिने यो मन्दिरमा भुवनेश्वरी देवीको मूर्ति छ। त्यहाँ घटस्थापनादेखि पूणिर्मासम्म ठूलो मेला लाग्छ |

देवीस्थान भगवति

बाग्लुङ बजारबाट २ किलोमिटर दक्षिणस्थित देवीस्थान मन्दिर राजा प्रतापनारायण मल्लकी रानीले पाल्पाबाट मूर्ति ल्याएर स्थापना गरेकी हुन्। यो मन्दिर मा दसैं भन्दा चैते अष्टमीका दिन यहाँ बढी भक्तजन आउँछन |

माईपोखरी

माईपोखरी इलाम जिल्लाको उत्तरी क्षेत्रमा छ । यसको नवरात्रसँग नजिकको सम्बन्ध छ। नवरात्रमा नौकुने पोखरीका नौवटै कुनामा दुर्गाको नौस्वरूपका रूपमा पूजा गरिन्छ। जसअन्तर्गत यहाँ दुर्गा भवानीको पूजा गरिन्छ। हरेक वर्ष असोज शुक्ल प्रतिपदादेखि नवमीसम्म माईपोखरीका नौवटै कुनामा मण्डप बनाई ब्राह्मणहरूद्वारा सप्तशती पाठ गरिन्छ|

अर्घाकोट भगवती

अर्घाखाँची जिल्लाको नरपानीबाट १६ किलोमिटर उत्तरमा भगवतीको एउटा मन्दिर छ। यो मन्दिर त्यस क्षेत्रको प्रसिद्ध मन्दिर हो। यो मन्दिरमा रामनवमी, कृष्णाष्टमी, तिहार, भाद्रकृष्णाष्टमी तथा शिवरात्रिमा मेला लाग्छ। दसंैमा यहाँ पशु बलि दिने चलन छ।

त्रिवेणी

तीन नदी मिसिएको स्थान

उदयपुरको कटारी बजारबाट ६ किलोमिटर पश्चिममा ककरु, तावा तथा कमला नदीको संगममा रहेको शक्तिपीठ। यहाँ माघे संक्रान्तिका दिन मेला लाग्छ। त्रिवेणीमा दसैको अष्टमीमा नुहाउने चलन छ|

नारायणगढबाट ७० किलोमिटर पश्चिम र बुटवलबाट ४५ किलोमिटर पूर्व पर्ने बर्दघाटबाट २८ किलोमिटर दक्षिणमा रहेको त्रिवेणी एकै थलोमा धार्मिक, सांस्कृतिक, प्राकृतिक र पुरातात्विक पर्यटनको आनन्द लिन चाहनेहरूका लागि गतिलो गन्तव्य हो |

हरेक साँझ् यहाँका मठमन्दिरमा हुने पूजापाठ, आरती, वरपर फैलने धूपको सुवास तथा शङ्ख-घण्टको आवाजले अद्वितीय तरङ्ग पैदा गर्छ। नजिकैका स्नानघाटहरूको दृश्य अझ् लोभलाग्दा छन्। गण्डक व्यारेजमा ताल परेर समुद्रजस्तो बनेको नारायणी नदीमा वरपर बलेका बत्तीहरूको छायाँ टल्किँदा आकाश र ताराहरूले धर्तीमै बसाइँ सरेजस्तो लाग्छ।

धार्मिक आस्थासहित गएकाहरूले रातभर भजन-कीर्तन गाएर जाग्राम बस्न पनि सक्छन् भने बिहानै उठेर शिवालयको दर्शनपछि घुमघाम शुरु गर्नु राम्रो। त्यहाँबाट निस्किएपछि डुङ्गा चढेर नारायणी नदी पार गरी जङ्गलैजङ्गल आधा घण्टा हिँडेपछि चितवनतर्फको वाल्मीकि आश्रम पुग्न सकिन्छ। आश्रममा रामायणकालीन ग्रन्थसँग मिल्दोजुल्दो विशेषता बोकेका प्राचीन अवशेषहरू छन्। त्यस्ता पुरातात्विक महत्वका अवशेषबारे रुचि भएकाले थाहै नपाई यहाँ घण्टौं बित्छ। आश्रममा वाल्मीकि ऋषिको तपोस्थल, सीताको कुटी र उनले प्रयोग गरेको विश्वास गरिने इनार तथा ढुङ्गाका विभिन्न औजारहरू देख्न पाइन्छ। त्यस अतिरिक्त रामका पुत्रहरू लव-कुशको पाठशाला, उनीहरूले गरेका साहसी कामको किम्वदन्ती खोतल्ने सामानहरू पनि त्यहाँ छन्। उत्खनन् गर्दा फेला परेका पुराना मूर्तिहरूसहित सीता र हरिहरका दुई छुट्टाछुट्टै मन्दिर पनि छन्।

शिवालय र वाल्मीकि आश्रमसँगै जोडिएको अर्को तीर्थ भारत भैंसालोटनतर्फको जटाशङ्कर मन्दिर हो। त्यहाँबाट नरदेवी र लवकुशघाट हुँदै नेपालकै रानीनगर आइपुग्दा घुम्नुपर्ने ठाउँ अझै बाँकी नै हुन्छन्। गढीमाई, शिवपुर, केउलानीमाई, बेङ्कटेश, लक्ष्मीनारायण र राधाकृष्ण मन्दिर हुँदै सुरुआतको शिवालय मन्दिरमै पुगेपछि यात्रा समाप्त हुन्छ। यी मठमन्दिरहरू सबै परिक्रमा गरिसक्दा पाँच कोष अर्थात् १५ किलोमिटर दूरी हिँड्नुपर्छ। त्यही कारण यो धार्मिक रुटको नाम नै पञ्चकोशी परिक्रमा राखिएको छ। यसरी परिक्रमा गर्नेहरू अरू बेला कम देखिए पनि माघे औंसी, शिवरात्रि र हरिबोधनी एकादशीको मेलामा चाहिँ प्रशस्त हुने गरेको ४० वर्षदेखि यहाँ बस्दै आएका नलराज शर्मा (६७) बताउँछन्। उनका अनुसार चार वर्षयता ११ घण्टा लगाएर परिक्रमा गर्नेहरूको सङ्ख्या निकै बढेको छ।

शिवरात्रिमा पशुपति र विवाहपञ्चमीमा जानकी मन्दिर पुग्ने यात्रीले पनि त्रिवेणीमा पञ्चकोशी परिक्रमा नगरेसम्म मागेको फल पाउँदैनन् भनिन्छ। त्रिवेणीधामको परिक्रमा गाडी चढेर पनि गर्न सकिन्छ। यस्तै वाल्मीकि आश्रमबाट फर्किंदा गण्डक व्यारेजमा डुङ्गा चढेर जलविहार पनि गर्न सकिन्छ। जाडो महिनामा डुङ्गा चढेर घाम ताप्ने र डुङ्गामै बसेर खाई-पिई रमाइलो गर्न पनि पाइन्छ। चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको हरियाली हेर्दै र नारायणीको पानीमा खेल्दै खाइने त्यस किसिमको सुख्खा पिकनिकमा स्थानीय माछाका परिकार, ड्राईफुड र हल्का पेय बढी चल्तीमा छ।

पूर्व-पश्चिम राजमार्गको बर्दघाट त्रिवेणी/भैंसालोटन प्रवेश गर्ने मुख्य नाका हो। नारायणगढबाट ७० किलोमिटर पश्चिम र बुटवलबाट ४५ किलोमिटर पूर्व पर्ने बर्दघाटबाट २८ किलोमिटर दक्षिणमा रहेको त्रिवेणी पुग्न दुई घण्टा धुले सडकमा यात्रा गर्नुपर्छ। बर्दघाटबाट त्रिवेणीका लागि बिहान सातदेखि साँझ् पाँच बजेसम्म घण्टा-घण्टामा बस छुट्छन्। नारायणगढ वा बुटवलबाट मध्यान्हतिर हिँड्यो भने बेलुका उज्यालैमा त्रिवेणी बजार पुगिन्छ। त्यहाँ खाना र बासका लागि केही स-साना होटलका अतिरिक्त तीन लज र त्यति नै सङ्ख्यामा धर्मशालाहरू छन्।

कन्काई माई

कन्काई माई झापा जिल्लाको प्रसिद्ध मन्दिर हो। यो मन्दिर सदरमुकाम चन्द्रगढीदेखि २८ किलोमिटर उत्तर-पश्चिम दिशामा छ। पूर्वाञ्चलका भक्तजनहरूले यो मन्दिरमा माघे संक्रान्ति तथा बडादसंैका दिन माई नदीमा नुहाएर दर्शन गर्छन्

स्वर्गद्वारी

प्यूठानको खलङ्गाबाट २६ किलोमिटर पश्चिममा छ, स्वर्गद्वारी मन्दिर । नेपालका प्राचीन मन्दिरहरूमध्ये यो मन्दिरलाई एक मानिन्छ । यहाँ परापूर्व कालमा ऋषिहरू बसेर तपस्या गर्थे ।

स्वर्गद्वारीमा ऐतिहासिक अग्निखण्ड, गुफा, महादेव स्वर्ग गएको बाटो, यहाँ पालिएका गाई, महाप्रभुको दर्शन गर्नाले पुण्य पाइने र मनोकांक्षा पूरा हुने विश्वास छ ।

वैशाख पूर्णिमा, बुद्धजयन्ती र उभौली पर्वको अवसरमा स्वर्गद्वारीमा हरेक वर्ष मेला लाग्छ ।

समुद्री सतहबाट दुई हजार १ सय २१ मिटर अग्लो स्थानमा रहेको स्वर्गद्वारीको हावापानी, प्राकृतिक सुन्दरता, ऐतिहासिक मनोरम तलाउ, आश्रमको यज्ञशालाको दक्षिण भू-भागमा रहेको ठूलो बाँझको बोट, महाप्रभुले तपस्या गर्ने गरेको गुफा, वि.सं. १९५२ देखि सञ्चालनमा आएको वेद पाठशाला, गोवर्द्धन पहाड, विभिन्न मठमन्दिरलगायतका स्थल मुख्य आकर्षण छन् । वि.सं. १९५२ मा वेदमन्त्रद्वारा प्रकट गरेको अग्निद्वारा सञ्चालित यज्ञकुण्ड स्वर्गद्वारीको विशेष आकर्षणका रूपमा मानिएको छ । वि.सं. १९५० तिर त्यहाँ उत्खनन् गरी पूजा सामग्री फेला पारी आश्रम निर्माण गरिएको इतिहासमा उल्लेख छ । उक्त पूजा सामग्री महाभारत कालमा पाण्डवले यज्ञ गर्दाको हो भन्ने पनि किंवदन्ती छ । स्वर्गद्वारीलाई पर्यटकीय क्षेत्रका रूपमा विकास गर्न सकिने प्रबल सम्भावना छ । यो १०९ वर्षदेखि निरन्तर महायज्ञ तथा होम सञ्चालन भइरहेको एकमात्र धार्मिकस्थल हो ।

पैक मन्दिर

जाजरकोट जिल्लाको खलङ्गाबाट ४८ किलोमिटर उत्तरमा रहेको बिजुलीडाँडामा एउटा मन्दिर छ। मस्टो मन्दिर भनेर चिनिने उक्त मन्दिर वरपर प्रशस्त त्रिशूल एवं घण्टहरू छन्। मन्दिरमा धामी बस्ने चलन पनि छ

छाब्दी बाराही

छाब्दी बाराहीको मन्दिर तनहुँ जिल्लाको दमौलीबाट ५ किलोमिटर टाढा छ। यो मन्दिरमा हाँस, परेवा एवं राँगाको बलि दिइन्छ|

तौथलीमाई

सिन्धुपाल्चोक जिल्ला स्थित तौथलीमाईमा भाद्रपूणिर्मा र दसैंको टीकाका दिन भव्य मेला लाग्छ। यो मन्दिर चौताराबाट २२ किलोमिटर पूर्वमा पर्छ|

विन्ध्यवासिनी

पोखरा को प्रसिद्द भगवति स्थान|

यो मन्दिर पर्साको वीरगञ्जबाट १० किलोमिटरको उत्तर-पश्चिममा छ। यो मन्दिरलाई रणबहादुर शाहले स्थापना गरेका हुन्।

पलाञ्चोक

पलाञ्चोक भगवती को मन्दिर काभ्रे जिल्लामा छ। काभ्रेको पाँचखालबाट ७ किलोमिटर पूर्वस्थित यो मन्दिर राजा मानदेवले आफ्नी आमाको सम्झनामा निर्माण गर्न लगाएका हुन्|शिल्पकला को द्द्ष्टि ले पलाञ्चोक भगवति को मुर्ति अद्दितिय मानिन्छ| नक्साल भगवति र शोभाभगवति अनि पलाञ्चोक भगवति एकै शिल्पकार ले तयार गरेको किंवदन्ति रहेको छ|

मैदी

मैदी को मन्दिर धादिङ जिल्लामा छ। धादिङको बुङचुङबाट २ घन्टाको पैदल यात्राबाट पुगिने यो मन्दिर प्राचीनकालदेखि नै प्रसिद्ध छ।पृथ्वीनारायण शाहको व्रतबन्ध यही मन्दिरमा भएको थियो|

कोडकडेनी देवी

छिन्ताङ भगवति

छिन्ताङ धनकुटा जिल्लाकै प्रसिद्ध देवस्थल हो। यो मन्दिर धनकुटा बजारबाट १६ किलोमिटर पश्चिममा छ। यो मन्दिरलाई जालपादेवीको मन्दिर पनि भनिन्छ। यहाँ दसंैमा भव्य मेला लाग्छ

पाथीभरा देवी

पाथीभरा मन्दिर हिन्दू एवं बौद्धहरूको महत्वपूर्ण धार्मिक स्थल हो। यो ताप्लेजुङ जिल्लाको १२ हजार फिट उचाइमा रहेको छ । यहाँ सुकेटार विमानस्थलबाट २ दिन पैदल हिँडेर पुगिन्छ। यो मन्दिरमा वर्षभरि मेला लाग्छ|

पाथीभरा ताप्लेजुङ जिल्लामा रहेको एक प्रसिद्ध तीर्थस्थल हो । विश्‍वास आस्था एवं पवित्रताकी देवी पाथीभराको यो पवित्र स्थल ताप्लेजुङ जिल्लाको सदरमुकाम फुङ्गलिङबाट १९.४ कि.मी. पूर्वोत्तरतर्फ ३७९४ मी. को उचाईमा अवस्थित छ । अन्नभरेको पाथीझैं सुन्दर, मनमोहक आकृति बोकेको पाथीभरा पहाडको शिखरमा (टुप्पोमा) देवीको उत्पतिस्थल रहेकोले यी देवीको नाम "पाथीभरा देवी" भनि श्रद्धा एवं भक्तिपूर्वक पुकारिन्छ । ताप्लेजुङ्गका रैथाने लिम्बू समुदायहरु पाथीभरालाई "मुक्‍तुवुङ" भनेर चिन्दछन। लिम्बूभाषामा "मुक्‍तु" को अर्थ शक्ति वा बल, "वुङ" को अर्थ बोट भन्ने जनाउँदछ । अर्थात लिम्बूजातिहरु पाथीभरालाई शक्ति वा बलको श्रोत वा बाटोको रुपमा प्रकट गर्ने गर्दछन।

1. उत्पतिसम्बन्धि किम्बदन्ती तथा जनश्रुति

पाथीभरा देवीको उत्पतिसम्बन्धि थुप्रै किम्बदन्ती तथा जनश्रुतिहरु छन । भनिन्छः- परापूर्वकालमा पाथीभरा आसपासका गोठालाहरुले आफ्नो भेडीगोठ पाथीभरामा राखेका थिए । एकदिन अचानक अप्रत्यासित ढंगले देख्दा देख्दै ती गोठका बथानका बथान भेडाहरु अलप भए । त्यस्तो अकल्पनिय घटनाले स्तब्ध तथा हतप्रव भएका गोठालाहरुलाई रातमा देवीले दर्शन दिनु भै आफ्नो उत्पतिस्थल र आकृतिको बोध गराउँदै, भेडा बलिसहित पूजा अर्चना गर्ने निर्देशन दिनुभयो। आत्मवोध प्राप्‍त गोठालाहरुले देवीको आकृति उत्पन्न स्थलमा भक्तिभावपूर्वक पूजा अर्चना गरी सबैभन्दा हृष्‍टपुष्‍ट भेडाको थुम्बा बलि दिए । बलि के दिनु थियो ती हराएका सयकडौं भेडाहरु जस्ताको तस्तै पहिलाकै ठाउँमा देखा परे । त्यो भन्दा आश्‍चर्यको कुरा, बलि दिएको भेडाको रगत बलिस्थलमा झर्नासाथ बालुवामा पानी हराए झैं हराउन पुग्यो । यो देखेर हर्ष एवं आश्‍चर्य मान्दै गोठालाहरुले देवीको जय जयकार गरे।

यहाँ स्मरणीय कुरा के छ भने पाथीभरा देवीलाई दैनिक सयकडौंको संख्यामा भेडा, बोका, पाठीको बलि चढाईन्छ । तर बलिस्थलमै रगत हराएको, सीमित रहेको जो कोही दर्शनार्थीले प्रत्यक्ष अनुभव तथा अवलोकन गर्न सक्दछन । देवीमा चढाईएको बलि संख्यालाई दृष्‍टिगत गर्दा यहाँ रगतको पोखरी जम्नु पर्थ्यो तर त्यसो हुँदैन । यसैकारण पनि रक्तकाली देवी पाथीभराले भक्तजनहरुले चढाएको बलि स्‍नेहपूर्वक ग्रहण गर्छिन् भन्‍ने जनधारणा रहि आएको छ ।

आज पाथीभरा देवीको महिमा, देवीप्रतिको आस्था एवं विश्‍वासले गाँउ, जिल्ला र देशको सीमा नाघ्दै विदेशसम्म पुगेको छ । जसको परिणामस्वरुप हजारौंको संख्यामा श्रद्धालु भक्तजनहरु देश तथा विदेशबाट देवीदर्शनको निम्ति आउने क्रम जारी छ ।

2. विश्‍वास आस्था एवं अलौकिक शक्तिकी देवी

माथिनै उल्लेख गरिएको छ कि पाथीभरा देवी विश्‍वास आस्था एवं पवित्रताकी देवी हुन । त्यसैले पाथीभरा धाममा त्यसरी नै जानुपर्ने हुन्छ । धाममा जानलाई कुनै जात, धर्म वा लिङ्गको भेदभाव छैन र बन्देज छैन । मनमा शुद्धता, देवीप्रतिको भक्तिभाव राखे पुग्छ। तर पाथीभरा धाममा गर्भवति (Pregnant), नछुने (पर सरेकी Monthly Course) भएकी महिला, बरखी बारेको, मनमा लोभ, पाप बोकेको मान्छे गएको खण्डमा उनीहरुको सर्वनाश हुन्छ, ठूलो क्षति हुन्छ भन्ने जनधारणा रहिआएको छ ।

पाथीभरा देवीको निम्ति पशु बलि अनिवार्य नभए पनि बलि चढाउनु अति उत्तम मानिन्छ । काटमार नगर्नेहरु देवीलाई स्वादिष्‍ट फलफूल तथा मिठाईको भोग चढाउँछन । पाथीभरा देवीलाई अटल शौभाग्यकी प्रतिकको रुपमा मानिन्छ। त्यसैले सबै किसिमका श्रद्धालु भक्तजनहरुले देवीलाई सौन्दर्य प्रशाधनका सामाग्री जस्तै सिन्दुर, टीका, गाजल, काँगियो, आदि पनि (एक किसिमको अनिवार्य रुपमा) चढाउने गर्दछन ।

3. पाथीभरा देवी उत्पतिस्थल

फेदीबाट लेकाली अंगेरी, गोब्रेसल्लो, धुपी, गुराँसको जंगल मालिङोघारीको बाटो हुँदै लगभग २ घण्टा ठाडो उकालो हिंडेपछि तपाई पाथीभरादेवीको मन्दिर रहेको डाडाँको पश्‍चिमपट्टीको मुखमा फुत्त आईपुग्नुहुन्छ, त्यसबेला तपाईको आगमनको खबर पाएर टक्र्याक टुक्रुक बसेका कुम्भकर्ण हिमाल आफ्नो सम्पूर्ण हिमश्रृंखलाहरु साथैलिई स्वागतको लागि हतारहतार आएझैं भान पर्दछ । कुम्भकर्णको कुमसँग आफ्नो कुम ठोकिएलाकी भनी तपाई आनायस झस्कनु पनि हुन्छ । जतिसुकै थाके पनि वुरुक्क उफ्रिएर कुम्भकर्णको कुममा चढौंचढौं लाग्दछ । कञ्चनजंघाको भिरालो फाँटहरुमा चिप्लेटी खेल्ने रहर जागेर आउन सक्दछ । साँच्चै नै भन्नुपर्दा यी हिमश्रृंखलाहरुको मगमुग्धकारी अलौकिक दृश्यले सम्मोहित भई तपाई स्वर्गीय आनन्दको अनुभूतिमा डुब्नुहुन्छ, भावशून्य भएर आफैं-आफैंमा हराउनुहुन्छ ।

अब तपाईको ध्यान पाथीभरा मन्दिरतर्फ आकर्षित गरौं क्यार। दक्षिणबाट उत्तरतर्फ केही ओह्रालिएर गएको चउरीलो फाँटको ठीक पूर्वपट्टि अत्यन्तै कहालीलाग्दो भीरको शिरानमा सबै श्रद्धालुभक्तजनहरुको मनोकांक्षा पूरा गरिदिने देवी पाथीभराको मन्दिर अवस्थित छ । अब तपाई देवी पाथीभराको चरणमा उपस्थित हुनुहुन्छ। भनिन्छ — यहाँ रहेको पाथीभरा देवीको नयाँ प्रतिमा नेपाल भरिकै सबैभन्दा अग्लो (८'६") भगवतिको प्रतिमळ् हो । अब तपाई देवीको दर्शन तथा पूजा अर्चनाको तयारीमा लाग्नुहोस ।

देवी दर्शन तथा पूजा अर्चना सकिएपछि पाथीभराबाट देखिने हिमश्रृंखलाको अवलोकन गर्न पटक्कै नभुल्नुहोला । यदि केही समय निकाल्न सक्नुहुन्छ भने पाथीभराबाट कञ्चनजंघामा सूर्योदय र सूर्यास्तको अत्यन्तै सुमधुर सुन्दर मोहनीलाग्दो दृश्य हेर्न तथा यसलाई आफ्नो क्यमरामा कैद गर्ने अवसर नगुमानुहोस।

छिन्नमस्ता भगवती

1. परिचय

सप्तरी जिल्लाको राजविराजबाट दक्षिण सीमावर्ती क्षेत्र(सप्तरी जिल्लाको छिन्नमस्ता गाउँ विकास समिति-२, सखडा गाउँमा) पर्ने छिन्नमस्ता छिन्नमस्ता भगवती मनोकामना पूरा गर्ने शक्तिपीठहरूमध्ये एक पीठ मानिएको हुदा नेपाल-भारतका जनताको ठूलो आस्था छ|

2. इतिहास

प्राचिन इतिहास र किवंदन्ती का अनुसार , सन् १०९७ मा मुसलमानले आक्रमण गर्दा कर्नाटकका कर्नाटवंशी राजा नान्यदेव भागेर पाटली पुत्र हुँदै मिथिला आई पुगेर सिम्रौनगढ (बारा)मा राजधानी कायम गरे । यिनै नान्यदेव वंशको पाँचौँ पुस्तामा शक्रसिंह देव राजा भएका थिए । उनी नाबालक छोरा हरिसिंह देवलाई राजगद्दीमा राखी निर्वासित जीवन बिताउन सप्तरी आए । त्यसबेला जङ्गलले ढाकिएको यस स्थानमा जङ्गल सफा गर्दा भेटिएको भगवती मूर्तिलाई उनले आफ्नो कुलदेवीको रूपमा स्थापना गरी आफ्नो नामबाट देवीको नाम शक्रेश्वरी राखे भन्ने भनाइ छ । देवीको शीर नभएकोले केही समयपछि छिन्नमस्ता भगवती भन्न थालिएको हो ।

सिम्रौनगढका राजा शक्रसिंह देवले आˆनो कुल देवी शुक्रेश्वरीको स्थापना गरी मन्दिर बनाएका थिए। राजा शुक्र सिंहको अपभ्रंश भएर नै उक्त गाउँ सखडा हुन गएको हो । तीन दशक पूर्वसम्म सखडा भगवतीलाई सखडेश्वरी भगवती भनेर नै पूजा गरिन्थ्यो ।

3. मन्दिर

मन्दिरभित्र मूल देवीको रूपमा भगवतीको कालो रङको बुट्टेदार मूर्ति छ । उक्त मूर्तिको पाउँतिर राँगाको काटिएको टाउको प्रस्ट रूपमा ढुङ्गामा कुँदिएको छ । मूल मूर्तिको देबे्रपट्टि दक्षिणकाली, महषमर्दिनी र दाहिनेतिर चामुण्डा भैरवी र त्यस्तै कालो रङको अर्को प्रस्तर मूर्ति स्थापित छ । ती मूर्तिहरूलाई पञ्चभगिनी पनि भनिन्छ ।

पूजा समितिले वर्षका चारवटै नवरात्रमा ५६ प्रकारका परिकार बनाई मध्यरातमा पूजा गर्ने गर्दै आएको छ । पूजा गर्दा केही विघ्नबाधा उत्पन्न हुन थालेपछि भगवतीको सिंहासनमा एउटा जन्तर राखी महाअष्टमीको राति तान्त्रिक विधिद्वारा पूजा गर्ने गरिएको छ । यहाँ बलि प्रदान गर्दा निस्केको रगतमा झिङ्गा नबस्नु, रगत लुगामा लागे पनि दाग नलाग्नु, रगत पोखरीको पानीमा मिसिदा रातो नहुनु, बलि प्रदान गर्ने नाममा राखेका खसी बाख्रालाई केही नहुनु, बलिका लागि किनेका पशुलाई कुकुर र स्याल टोकेको छ भने मन्दिर नपुग्दै मर्नु आदि आश्चर्यजनक काम हुँदै आएको भनाई रहेको छ।

4. महत्त्व

छिन्नमस्ता भगवती मनोकामना पूरा गर्ने शक्तिपीठहरूमध्ये एक पीठ मानिएको हुँदा यहाँ नेपाल तथा भारतका श्रद्धालु भक्तजनहरूको बोका, भँेडा, परेवा, हाँस र माछा आदि बलिदान सामाग्रीसहित दिनहुँ घुइँचो लाग्ने गरेको मूल पुजारी महानन्द ठाकुर बताउनुहुन्छ । यहाँ प्रत्येक दिन ५० वटाभन्दा बढी तथा बडादसैँमा हजारौँ बोका, भेंडा, परेवा, हाँस र माछाको बलि चढाइन्छ । मनोकामना पूरा भएकाहरूले पञ्चबलिसमेत गर्छन् । यहा वर्षेनी ३० हजार भन्दा बढि बलि प्रदान हुने गरेको विश्वास गरिन्छ|

छिन्नमस्ता भगवती मुसलमानहरूको पनि आस्थाको केन्द्र बनेको छ । मुसलमान समुदायका हजारौँ व्यक्ति विभिन्न मनोकामना लिएर छिन्नमस्ता भगवती मन्दिर बाहिर बसी फूलहैस गर्न आउने गरेका पुजारी ठाकुर बताउनुहुन्छ।

करिब सवासय वर्षअघि सखडाको भगवती मन्दिर एउटा गुफाको रूपमा थियो । त्यहाँ स्थानीय बासिन्दा च्याखुरी नानी र चुनीलाल ठाकुरले सफा गरी भीक्षाटनबाट सङ्कलित रकमबाट सानो मन्दिर निर्माण गरेका थिए तर सो मन्दिर वि.सं. १९९० सालको भूकम्पमा भत्किएकोले त्यस बेलाका पुजारी अनिरुद्ध ठाकुरले समाजको सहयोगमा टिनको छाना भएको मन्दिर बनाएका थिए सो पनि जीर्ण हुँदै गएकाले वि.सं. २०२८ सालमा तत्कालीन भारतीय रेल मन्त्री ललितनारायण मिश्रले पक्की मन्दिरको साथै तीन कोठे धर्मशाला पनि बनाउन लगाएका थिए । वि.सं. २०४४ सालमा तत्कालीन राजा बीरेन्द्रले मन्दिर निर्माणको लागि रु. पाँच लाख चढाएर भगवतीको प्यागोडा शैलीको भव्य मन्दिरको निर्माण गराए जुन अद्यावधि छ ।

नेपाली बृहत् शब्दकोशमा छिन्नमस्ताको अर्थ घाँटी छिनेको, आˆनो टाउको हातमा लिई घाँटीबाट निस्केको रगतको धारा त्यसै टाउकोलाई खुवाई रहेको भन्ने छ । यस कुरा सखडास्थित मूर्तिसँग मेल खाँदैन । वि.स. १९८४ मा सप्तरी तिलाठी निवासी ज्योतिषी यदुनन्दन मिश्रले अष्टधातुले बनेको एउटा घण्टा सखडा मन्दिरमा चढाएका थिए । उक्त घण्टामा शक्रेश्वरी एकपटक र महिषमर्दिनी दुईपटक लेखिएको छ । यसबाट स्पष्ट हुन्छ शक्रसिंहले आफ्नो इष्टदेवी भगवती स्थापना गरेका थिए ।

सखडा भगवतीको मूर्तिलाई सूक्ष्मरूपले हेर्दा तीनवटा टुक्रा मिलाएर स्थापित गरिएको देखिन्छ । सन् १३२८ मा गयासुद्धिन तुगलकले तिरहुतमाथि आक्रमण गरेका थिए । जसको फलस्वरूप सिम्रोनगढ ध्वस्त भयो । सिम्रौगढका मूर्तिहरू समेत अहिले पनि फुटेकै अवस्थामा छन् । यस प्रकार सखडा भगवतीको मूर्ति पनि त्यहीबेलाको आक्रमणमा फुटेको इतिहासविद् हरिकान्तलाल दास अनुमान गर्नुहुन्छ ।

टुडालदेवी

काठमाडौ को मध्य भाग मा अवस्थित महाराजगञ्ज(उ),चण्डोल(पू), बिशालनगर(द)र वालुवाटार(प) को बीच मा रहेको पौराणिक महत्व बोकेको देवी स्थल र सो स्थल म विराजमान देवी|प्यगोडा शैली को टुडालदेवी को मन्दिर इक्षुमति को किनार मा रहेको छ|यस मन्दिर को दक्षिण मा रहेको मसान, अति पवित्र मानिन्छ|

नजिकै को अर्को देवगण भाटभटेनी लाई यिन को छोरी ज्वांई मानिएको छ| वर्षेनी चैत्रशुक्ल पूर्णिमा मा टुडालदेवी को परम्परागत जात्रा चलाइन्छ जस्मा भाटभटेनी को विशाल मुर्ति टुडालदेवी मन्दिर मा ल्याईन्छ|यो जात्रा को महत्व पुर्ण भाग हाडिगाउ को गहना पोखरी मा सम्पन्न हुन्छ|

टुँडालदेवी खटजात्राबारे प्रख्यात कथनअनुसार छोरी भाटभटेनी ले आमा टुँडालदेवीलाई भेट्न जाँदा गोप्य सम्बन्ध रहेका पोडे सँग घुम्न हिँडेकी देखिछन्। यसबाट रिसाएकी भाटभटेनी ले राति नै र्फर्किएको भन्ने आख्यान पाइन्छ। जुनबेला हराएको गहना नै प्रत्येक वर्षखोज्ने गरिएको भनाइ छ।बलि दिइएको राँगाको रगतले नुहाएका पोडे(द्यलाः ) पुजारीलाई शिरमा राखी गरिने टुँडालदेवी (त्वरः अजिमा ) को गहना खोज्ने जात्रा परम्पराअनुसार चैत्रशुक्ल प्रतिपदा का दिन हुने गर्छ। टुडालदेवी मन्दिर को पुजारी अधपि पोडे (द्यलाः)जात को हुने गर्दछ|

त्रयोदशीको राति भाटभटेनी(मपता अजिमा ) लाई टुँडालदेवीबाट र्फकाइँदा मृत्युकर्ममा बजाइने सिं:बाजा बजाइन्छ भने सो खट हेर्नुहुँदैन भन्ने मान्यता रहेको पाइन्छ। जात्रामा टुँडालदेवी (आमा), भाटभटेनी (छोरी-ज्वाइँ), नक्साल भगवती, मनमानेश्वरी, धुम्बाराहीसहित धनगणेशलगायतका देवीदेवताहरूको खटजात्रा हुने गर्दछ।

यति धेरै देवदेवी को खट एकै स्थान मा ल्याईउनु ले पनि टुडालदेवी को महिमा एवं महत्व बुझ्न सकिन्छ|

एक कथन अनुसार-- नरः भिया (हाँडीगाउँ बासीका) त्वरः द्यः (टुँडालदेवी) मागः मिया (माली गाउँबासीका) मयती (मैतीदेवी)

source:-http://wapedia.mobi/ne/%E0%A4%B6%E0%

A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF

%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A0

दशैंका आशिषहरु

2011-01-17T02:04:00.000-08:00

ॐ आयुद्रोणसुते श्रीयँ दशरथे शत्रुक्षयँ राघवे

ऐश्वर्यँ नहुषे गतिश्च पवने मानँ च दुर्योधने
दानँ सूर्यसुते बलँ हलधरे सत्यँ च कुन्तीसुते
विज्ञानँ विदुरे भवन्तु भवताँ कीर्तिश्च नारायणे

अश्वत्थामाको समान लामो आयु , राजा दशरथका समान ख्याती , राम चन्द्रका समान शत्रुलाई परास्त गर्ने क्षमता , राजा नहुषका समान ऐश्वर्य , वायुको समान वेग , दुर्योधनका समान मान-सम्मान , सूर्य पुत्र कर्णका समान दानी ,बलरामका समान बलशाली , कुन्ती पुत्र युधिष्ठिरका समान सत्य वादी , विदुरका समान नीतिज्ञ र भगवान नारायणका समान कीर्तिशाली बन्नसकियोस्

भद्रमस्ति शिवँ चास्तु महालक्ष्मी प्रसीदतु

रक्षतु त्वाँ सदा देवा आशिष: सन्तु सर्वदा

कल्याण होस्, महालक्ष्मी प्रसन्न हुनुहोस्, देवताहरुले सधै रक्षा गरिरहुन् , सधै महापुरुषहरुको आशीर्वाद लागिरहोस्

जयन्ति मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी

दुर्गा क्षमा शिवा धात्री स्वाहा स्वधा नमोsस्तुते

जयन्ति , मङ्गला , काली ,भद्रकाली ,कपालिनी ,दुर्गा ,क्षमा , शिवा , धात्री , स्वाहा , स्वधा , नामले प्रसिद्ध तिमिलाई नमस्कार छ

जय त्वॅँ देवी चामुन्डे जय भूतार्तिहारिणी

जय सर्वगते देवी कालरात्री नमोsस्तुते

देवी, चामुन्डे! तिम्रो जय होस्, सम्पूर्ण प्राणीको दु:ख हरण गर्ने जगदम्बे ! तिम्रो जय होस्, सबमा व्यापक रहनेवाली देवी ! तीम्रो जय होस् हे कालरात्री ! तिमिलाई नमस्कार छ

सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके शरण्येत्र्यम्बके गौरि नारायणी नमोsस्तुते

सब मङ्गलमा माङ्गल्यरुप,कल्याण स्वरुपिणी सर्वार्थ सिद्ध गर्ने शरणागतलाई शरण लिने, तीन नेत्रवाली हे गौरी, नारायणी ! तिमीलाई नमस्कार छ

काली मन्त्र

2011-01-16T05:38:00.000-08:00

मन्त्र

ॐ क्रीं काल्यै नमः ॥

बीज मन्त्र

ॐ ह्रीं श्रीं क्रीं परमेस्वारी कालीके स्वाहा ॥

गायत्री मन्त्र

ॐ महाकाल्यै च विद्महे श्मशानवासिन्यै च धीमहि । तन्नो काली प्रचोदयात् ॥

ध्यानम्

करालवदनां घोरां मुक्तकेशीं चतुर्भुजां । कालिकां दक्षिणां दिव्यां मुण्डमालाविभुषिताम् ॥

सद्यश्छिन्नशिरःखड्गवामाधोर्द्ध्वकराम्भुजां । अभयां वरदाञ्चैव दक्षिणोर्द्धाधःपाणिकाम् ॥

महामेघप्रभां श्यामां तथा चैव दिगम्बरीं । कण्ठावसक्तमुण्डालीगलद्रुधिरचर्च्चितां ॥

कर्णावतंसतानीतशव युग्मभयानकां । घोरदंष्ट्रां करालास्यां पीनोन्नतपयोधराम् ॥

शवानां करसङ्घातैःकृतकाञ्चीं हसन्मुखीं । सृक्कद्वयगलद्रक्तधाराविस्फुरिताननां ॥

घोररावां महारौद्रीं श्मशानालयवासिनीम् । बालार्कमण्डलाकारलोचनत्रितयान्वितां ॥

दन्तुरां दक्षिणव्यापि मुक्तालन्विकचोच्चयां । शवरूप महादेवहृदयोपरिसंस्थितां ॥

शिवाभिर्घोररवाभिश्चतुर्द्दिक्षु समन्वितां । महाकालेन च समं विपरीतरतातुरां ॥

सुखप्रसन्नवदनां स्मेराननसरोरुहां । एवं संचिन्तयेत् कालीं सर्वकामसमृद्धिदाम् ॥

योग आसन सम्बन्धी विशेष जानकारी

2010-10-28T12:52:00.000-07:00

१ योग आसन ब्यायामको लागि कम से कम १५ मिनेटदेखि ३० मिनेटको समय धेरै नै हुन्छ ।

२ योग आसन -ब्यायाम गर्नको लागि बिहानको समय नै राम्रो हुन्छ तर मेरो अनुभव दिनमा शरिरमा लचकता हुन्छ दिनमा गर्दा पनि फरक पर्दैन ।

३ योग आसनपछि ध्यान वा प्रार्थना गर्नु पर्छ ।

४ योग आसन धेरै हावा चलेको ठाउँमा गर्नु हुदैन ।

५ योग आसन खाना खानुभन्दा अगाबै खाना खाएको ४-५ घण्टापछि गर्नु पर्छ ।

६ योग आसन एकै दिन धेरै गर्नु हुँदैन बिस्तारै समयलाई बडाउदै गर्नु पर्छ ।

७ हृदय रोग, उच्च रक्तचाप, निम्न रक्तचाप भएको बिरामीले गुरुको परामर्स बिना गर्नु हुँदैन ।

८ महिलाहरुले मयुर आसन र सिद्धआसन गर्नु हुँदैन ।

९ योग आसन जहिले पनि शान्त मन र प्रसन्नचित्त भएर स्वच्छ वाताबरणमा गर्नुपर्छ ।

१० योग आसन गर्ने साधकले सप्ताहमा एउटा बार फलहार वा उपवास गर्दा लाभदायक हुन्छ ।

११ योग आसन समतल भुमीमा कम्बल अथवा दरी बिछ्याएर गर्नुपर्छ ।

१२ योग आसन गर्दा जोड लाउनु हुदैन जोड लाउदा लाभको स्थानमा हानी हुन्छ ।

१३ योग आसन गरे पछि शवआसन गर्दा धेरै नै लाभदयक छ ।

कुन आसन कुन रोगीले गर्दा लाभदायक हुन्छ ।

पद्मासन :- यो आसनले मनमा एकाग्रता हुन्छ विर्यदोष, आँखाको रोग, अंलपित्त बाथलाई लाभ हुन्छ ।

शव आसन :- यो आसनले हृदय रोग, उच्च रक्तचाप, अनिन्द्रा रोग,टाउको दुखेको ,शारिरिक थकावट,तनावलाई लाभ हुन्छ ।

अस्व आसन:- यो आसनले मोटोपन,कब्ज ,कमर दुखेको,नभी दुखेको,र तनाबलाई लाभ हुन्छ ।

उत्तान्पाद आसन :-यो आसनले,गर्भाशय,साइटिका,हर्निया,मोटोपनलाई लाभ हुन्छ ।

पवनमुक्त आसन :-यो आसनले ग्यास,पेट ढुखेको,तनाब ,मुटोपन,शरिरमा गाठा गुठि परेकोलाई लाभ हुन्छ ।

पस्क्षिम मोक्तान :- यो आसनले कब्ज,मधुमेह आमवात पुरुषसक्ती विकास, वीर्यदोष,हर्निया बवासिरलाई लाभ हुन्छ ।

चक्र आसन :- यो आसनले मोटोपन,कमर दुखेको,कब्ज मधुमेह आमवात आदिलाई लाभ हुन्छ ।

सर्वाङ आसन :- यो आसनले अनिद्रा, बवासिर, ग्यास, आँखाको रोग, वीर्य दोष,खोकी,गर्भासय दोष,फोक्सो जुका पोलियो रोग मनसिक तनाव कुषट रोग लाई लाभ हुन्छ ।

हल आसन :- यो आसनले दम रोग घाटीको रोग गर्भासयको रोग नपुंसक ,जुका ,मोटोपन,आदीलाई लाभ हुन्छ ।

मत्स्येन्द्र आसन :- यो आसनले उमेर नपुगी कपाल पाकेको,दम ,महिलाको मासिक धर्म ,स्वास रोग , मधुमेह आदिलाई लाभ हुन्छ ।

मयुर आसन :- यो आसनले मोटो पन पेटको किरा पेटको खराबी, कब्जियत,आदीलाई लाभ हुन्छ ।

उस्ट्र आसन :- यो आसनले कमर दुखेको,मोटोपन दम पोलियो आदिलाई लाभ हुन्छ ।

बज्र आसन :- यो आसनले पेटको ग्यास , पेटको खराबी, मधुमेह,पोलियो घुडा दुखेको, वीर्य बिकार , आदिलाई लाभ हुन्छ ।

सुप्तबज्र आसन :- यो आसनले रिडको हड्डि तल माथि भएकोलाई ,खोकी लागेको ,घाटिको रोगलाई नपुंसकलाई धेरै नै लाभ हुन्छ ।

अर्दध मत्स्येन्द्र :- यो आसनले खाना नपचेको ,कमर दुखेको मधुमेह फोक्सोको रोग, कब्जियत,हड्डिको रोग आदिलाई लाभ हुन्छ ।

गौमुख आसन :- यो आसनले दम, फोक्सो,हिर्दय रोग दुर्बलता ,आदी रोगलाई लाभ हुन्छ ।

भुजङ आसन :- यो आसनले पेट को खराबी ,मदुमेह,महिलाको गर्भासयको दोष,पहेलो रोग,दम ,आदी रोगलाई लाभ हुन्छ ।

शलभ आसन :- यो आसनले कब्जियत,पेटको खराबी, कमर दुखेको आदिलाई लाभ हुन्छ ।

नौका आसन :- यो आसनले मोटोपन , पेटको ग्यास,अपच ,आदीलाई लाभ हुन्छ ।

धनुर आसन :- यो आसनले वीर्य विकार, नाभीमा दुखेको , शरीरको कद बडाउन ,साइटिका ,कमर दुखेको ,मोटोपन , आदिलाई लाभ हुन्छ।

गरुड आसन :- यो आसनले शरीरमा गाठा गुठी, घुडा दुखेको ,हर्निया तथा साइटिकलाई लाभ हुन्छ ।

योग मुद्रा बज्र आसन :- यो आसनले मोटोपन, अनिन्द्रा,पेटको रोग ,अपच ,वीर्य विकार,मर्द शकतीको बिकास हुन्छ ।

ताड आसन :- यो आसनले शरीरको उचाई बडाउन लाभ हुन्छ ।

उत्कट आसन :- यो आसनले पेटको पथरी ,कब्जियत,घुडा ढुखेको ,कमर ढुखेकोमा लाभ हुन्छ ।

भगवद् गीता

2010-08-31T11:06:00.000-07:00

भगवद् गीता परिचय

प्रथमोऽध्याय: अर्जुनविषादयोग 1

द्वितीयोऽध्याय: सांख्ययोग 2

तृतीयोऽध्याय: कर्मयोग 3

चतुर्थोऽध्यायज्ञानकर्मसंन्यासयोग4पञ्चमोऽध्याय: कर्मसंन्यासयोग 5

षष्ठोऽध्यायआत्मसंयमयोग 6

सप्तमोऽध्याय: ज्ञानविज्ञानयोग 7

अथाष्टमोऽध्यायअक्षरब्रह्मयोग8

नवमोऽध्यायराजविद्याराजगुह्ययोग9 दशमोऽध्यायविभूतियोग10

एकादशोऽध्यायविश्वरूपदर्शनयोग11

द्वादशोऽध्यायभक्तियो12

त्रयोदशोऽध्याय: क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोग 13

चतुर्दशोऽध्यायगुणत्रयविभागयोग14

पञ्चदशोऽध्यायपुरुषोत्तमयोग15

षोडशोऽध्याय:दैवासुरसंपद्विभागयोग

सप्तदशोऽध्याय: श्रद्धात्रयविभागयोग 17

अष्टादशोऽध्याय: मोक्षसंन्यासयोग 18

भगवद् गीता समाप्त

तन्त्र शब्दको शाब्दिक अर्थ

2010-04-28T01:43:00.000-07:00

तन्त्र शब्दको शाब्दिक अर्थ

"तन्त्र" शब्दको अर्थ अति नै बिशाल छ । यो शब्द "तन्" र "त्र" (ष्ट्रन) यो दुई धातुले बनेको छ, अतः “विस्तारपूर्वक तत्त्वलाई आफ्नो अधीन गर्ने”- यो अर्थ व्याकरणको दृष्टिले स्पष्ट हुन्छ, जबकि ‘तन्’ पदले प्रकृति र परमात्मा तथा ‘त्र’ ले स्वाधीन बनाएर भावलाई ध्यानमा राखेर ‘तन्त्र’ को अर्थ- देवताको पूजा आदि उपकरणले प्रकृति र परमेश्वरलाई आफनो अनुकुल बनाइन्छ । त्यसपछि परमेश्वरको उपासना गर्नको लागि जुन उपयोगी साधन छ, यहि नै ‘तन्त्र’ हो ।

“सर्वेऽथा येन तन्यन्ते त्रायन्ते च भयाज्जनान्।
इति तन्त्रस्य तन्त्रत्वं तन्त्रज्ञाः परिचक्षते।।

‘जुन शास्त्रद्वारा सबै मन्त्रार्थों-अनुष्ठानको विस्तारपूर्वक विचार ज्ञान हुन्छ तथा जस अनुसार कर्म गरेर पनि मानिस भयबाट रक्षा हुन्छ, यहि नै ‘तन्त्र’ हो ।’

तन्त्र शास्त्र भनेको के हो

तन्त्र-शास्त्र को लक्षणका विषयमा ऋषिहरुले शास्त्रमा जुन वर्णन गरिएको छ, यस अनुसार निम्न विषयमा यी शास्त्रमा वर्णन गरिएको छ,

१ सृष्टि-प्रकरण, २ प्रलय-प्रकरण, ३ तन्त्र-निर्णय, ४ दैवी सृष्टि को विस्तार, ५ तीर्थ-वर्णन, ६ ब्रह्मचर्यादि आश्रम-धर्म, ७ ब्राह्मणादि-वर्ण-धर्म, ८ जीव-सृष्टि को विस्तार, ९ यन्त्र-निर्णय, १० देवता को उत्पत्ति, ११ औषधि-कल्प, १२ ग्रह-नक्षत्रादि-संस्थान, १३ पुराणाख्यान-कथन, १४ कोष-कथन, १५ व्रत-वर्णन, १६ शौचा-शौच-निर्णय, १७ नरक-वर्णन, १८ आकाशादि पञ्च-तत्त्व को अधिकारका अनुसार पञ्च-सगुणोपासना, १९ स्थूल ध्यान आदि भेदबाट चारप्रकारका ब्रह्मको ध्यान, २० धारणा, मन्त्र-योग, हठ-योग, लय-योग, राज-योग, परमात्मा-परमेश्वरका सबप्रकारको उपासना-विधि, २१ सप्त-दर्शन-शास्त्रको सात ज्ञान-भूमिको रहस्य, २२ अध्यात्म आदि तीनप्रकारका भावको लक्ष्य, २३ तन्त्र र पुराणको विविध भाषाका रहस्य, २४ वेदको षङंग, २५ चार उप-वेद, प्रेत-तत्त्व २६ रसायन-शास्त्र, रसायन सिद्धि, २७ जप-सिद्धि, २८ श्रेष्ठ-तप-सिद्धि, २९ दैवी जगत्-सम्बन्धीय रहस्य, ३० सकल-देव-पूजित शक्तिको वर्णन, ३१ षट्-चक्र-कथन, ३२ स्त्री-पुरुष-लक्षण वर्णन, ३३ राज-धर्म, दान-धर्म, युग धर्म, ३४ व्यवहार र-रीति, ३५ आत्मा-अनात्माको निर्णय इत्यादि।

विभिन्न ‘तन्त्र’-प्रणेताको विचारद्वारा ‘तन्त्र’ लाई तीन भागमा विभक्त गरेको देखिन्छ -
१ श्री सदा-शिवोक्त तन्त्र, २ पार्वती-कथित तन्त्र, ३ ऋषिगण-प्रणीत तन्त्र ग्रन्थ । यो १ आगम, २ निगम, र ३ आर्ष तन्त्र भनिन्छ ।

यो एउटा स्वतन्त्र शास्त्र हो, जुन पूजा र आचार-पद्धतिको परिचय दिएर पनि इच्छित तत्त्वलाई आफनो अधीन बनाउने मार्ग देखाउछ । यस प्रकारको यो साधना-शास्त्र हो । यसमा साधना अनेक प्रकार दिएको छ, जसमा देवताका स्वरुप, गुण, कर्म आदिको चिन्तन प्रक्रिया साथै ‘पटल, कवच, सहस्त्रनाम तथा स्तोत्र’- यिनै पाचअंग वाला पूजाको विधानहरु छ । यो अंगको विस्तार परिचय यस प्रकार छ :-

(क) पटल - यसमा मुख्यरुपले जुन देवताको पटल हो, उसैको महत्त्व, इच्छित कार्यको शीघ्र सिद्धिका लागि जप, होम सूचन तथा यसमा उपयोगी सामग्री आदिको निर्देशन दिएको हुन्छ । साथै यदि मन्त्र श्रापित छ भने, त्यसको पनि श्रापोद्धार दिएको हुन्छ ।

(ख) पद्धति - यसमा साधनाको लागि शास्त्रीय विधिको क्रमशः वर्णन गरिएको हुन्छ, यसमा प्रातः स्नानदेखि लिएर पूजा र जप समाप्तिसम्मको मन्त्र तथा यसको विनियोग आदिको सांगोपांग वर्णन गरिएको हुन्छ । यस प्रकार नित्य पूजा र नैमित्तिक पूजा दुइप्रकारका प्रयोग-विधान तथा काम्य-प्रयोगको संक्षिप्त सूचन यसमा सरलताले प्राप्त हुन्छ ।

(ग) कचव - प्रत्येक देवताको उपासनामा उनको नामद्वारा उनको आफनो शरीरमा निवास तथा रक्षाको प्रार्थना गर्दै न्यास गर्ने गरिन्छ, यहि कचवरुपमा वर्णित छ । जब यो ‘कचव’ न्यास र पाठद्वारा सिद्ध हुन्छ, तव साधक कुनै पनि रोगीलाई झार्ने फुक्ने समर्थ हुन्छ र उसले रोग शान्त गर्न सक्छ । कवचको पाठ जपको पश्चात् हुन्छ । भोजपत्रमा कवचको लेखन, पानीको अभिमन्त्रण, तिलकधारण, वलय, बुट्टी तथा अन्य धारण-वस्तुको अभिमन्त्रित गर्ने कार्य पनि यसबाट हुन्छ ।

(घ) सहस्त्रनाम - उपास्य देवको हजार नामको संकलन यस स्तोत्रमा हुन्छ । यो सहस्त्रनाम पनि विविध प्रकारको पूजामा स्वतन्त्र पाठको रुपमा तथा हवन-कर्ममा प्रयुक्त गरिन्छ । यो नाम देवताको अति रहस्यपूर्ण गुण-कर्मको आख्यान गर्ने खालको, मन्त्रमय तथा सिद्ध-मंत्ररुप हुन्छ । यसको स्वतन्त्र अनुष्ठान पनि हुन्छ ।

(ङ) स्तोत्र - आराध्य देवको स्तुति संग्रहलाई नै स्तोत्र भनिन्छ । प्रधानरुपमा स्तोत्र गुण-गान प्रार्थना हुन्छ; तर कुनै सिद्ध स्तोत्रमा मन्त्र-प्रयोग, स्वर्ण आदि बनाउने विधि, यन्त्र बनाउने विधान, औषधि-प्रयोग आदि पनि गुप्त संकेतद्वारा बताएको छ । तत्त्व, पञ्जर, उपनिषद् आदिमा यसको भेद-प्रभेद छ । यसको संख्या असंख्य छ । पाच अंगबाट पूर्ण शास्त्र ‘तन्त्र शास्त्र’ कहलाउछ ।

आदि शंकराचार्य विरचितं निर्वाण-षटकं

2010-04-27T05:30:00.000-07:00

मनो-बुद्धि-अहंकार चित्तादि नाहं ,
न च श्रोत्र-जिह्वे न च घ्राण-नेत्रे ।
न च व्योम-भूमी न तेजो न वायु ,
चिदानंद-रूपं शिवो-हं शिवो-हं ॥ १॥
न च प्राण-संज्ञो न वै पञ्च-वायु:,
न वा सप्त-धातुर्न वा पञ्च-कोष: ।
न वाक्-पाणी-पादौ न चोपस्थ पायु:
चिदानंद-रूपं शिवो-हं शिवो-हं ॥ २ ॥
न मे द्वेष-रागौ न मे लोभ-मोहौ,
मदे नैव मे नैव मात्सर्य-भाव: .
न धर्मो न चार्थो न कामो न मोक्ष:
चिदानंद-रूपं शिवो-हं शिवो-हं .. ॥ ३ ॥
न पुण्यं न पापं न सौख्यं न दु:खं ,
न मंत्रो न तीर्थं न वेदा न यज्ञा: ।
अहं भोजनं नैव भोज्यं न भोक्ता,
चिदानंद-रूपं शिवो-हं शिवो-हं ॥ ४ ॥
न मे मृत्यु न मे जातिभेद:,
पिता नैव मे नैव माता न जन्मो ।
न बन्धुर्न मित्र: गुरुर्नैव शिष्य:
चिदानंद-रूपं शिवो-हं शिवो-हं ॥ ५॥
अहं निर्विकल्पो निराकार रूपो,
विभुत्त्वाच्च सर्वत्र सर्वेन्द्रियाणां ।
सदा मे समत्त्वं न मुक्तिर्न बंध:
चिदानंद रूपं शिवो-हं शिवो-हं ..६॥

॥ ॐ शिवार्पणमस्तु ॥

शिवमानस पूजा स्तोत्रं

2010-04-27T04:59:00.000-07:00

रत्नै: कल्पितमासनं हिम-जलै: स्नानं च दिव्याम्बरं
नाना-रत्न-विभूषितं मृगमदामोदांकितं चन्दनं ।
जाती-चम्पक-बिल्व-पत्र-रचितं पुष्पं च धूपं तथा,
दीपं देव दयानिधे पशुपते हृत-कल्पितं गृह्यताम् ..१..
सौवर्णे नव-रत्न-खंड-रचिते पात्रे घृतं पायसं,
भक्ष्यं पञ्च-विधं पयो-दधि-युतं रम्भाफलं पानकं ।
शाकानामयुतं जलं रुचिकरं कर्पूर- खंडोज्ज्वलं ,
ताम्बूलं मनसा मया विरचितं भक्त्या प्रभो स्वीकुरु !..२..छत्रं चामरयो:युगं व्यजनकं चादर्शकं निर्मलं ,
वीणा-भेरि-मृदंग-काहलकला गीतं च नृत्यं तथा ।
साष्ट-अंगं प्रणति: स्तुति: बहुविधा ह्येतत्समस्तं मया,
संकल्पेन समर्पितं तव विभो पूजां गृहाण प्रभो ! ..३..आत्मा त्वं गिरिजा मति: सहचरा: प्राणा: शरीरं गृहं ,
पूजा ते विषयोपभोग-रचना निद्रा समाधि-स्थिति: ।
संचार: पदयो: प्रदक्षिणविधि: स्तोत्रानि सर्वागिरो ,
यद्यत्कर्म करोमि तत्तदखिलं शम्भो तवाराधनं ..४..कर-चरण-कृतं वाक्कायजं कर्मजं वा,
श्रवण-नयनजं वा मानसं वापराधं ।
विहितमविहितं वा सर्वमेतत्-क्षमस्व ,जय जय करुणाब्धे श्रीमहादेव शम्भो ! ..५..
इति श्रीमत् शंकराचार्य-विरचिता शिव-मानस-पूजा समाप्ता

श्री सूक्त

2010-04-23T07:03:00.000-07:00

हिरण्यवर्णां हरिणीं सुवर्णरजतस्रजाम् चन्द्रां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो ममावह १ तां म आवह जातवेदो लक्ष्मीमनपगामिनीम् यस्यां हिरण्यं विन्देयं गामश्वं पुरुषानहम् २ अश्वपूर्वां रथमध्यां हस्तिनादप्रमोदिनीम् श्रियं देवीमुपह्वये श्रीर्मा देवी जुषताम् ३ कांसोस्मि तां हिरण्यप्राकारामार्द्रां ज्वलन्तीं तृप्तां तर्पयन्तीम् पद्मेस्थितां पद्मवर्णां तामिहोपह्वये श्रियम् ४ चन्द्रां प्रभासां यशसा ज्वलंतीं श्रियं लोके देवजुष्टामुदाराम् तां पद्मिनीमीं शरणमहं प्रपद्येऽलक्ष्मीर्मे नश्यतां त्वां वृणे ५ आदित्यवर्णे तपसोऽधिजातो वनस्पतिस्तव वृक्षोऽथ बिल्वः तस्य फलानि तपसानुदन्तुमायान्तरायाश्च बाह्या अलक्ष्मीः ६ उपैतु मां देवसखः कीर्तिश्च मणिना सह प्रादुर्भूतोऽस्मि राष्ट्रेस्मिन्कीर्तिमृद्धिं ददातु मे ७ क्षुत्पिपासामलां ज्येष्ठामलक्ष्मीं नाशयाम्यहम् अभूतिमसमृद्धिं च सर्वां निर्णुदमे गृहात् ८ गन्धद्वारां दुराधर्षां नित्यपुष्टां करीषिणीम् ईश्वरीं सर्वभूतानां तामिहोपह्वये श्रियम् ९ मनसः काममाकूतिं वाचः सत्यमशीमहि पशूनां रूपमन्नस्य मयि श्रीः श्रयतां यशः १० कर्दमेन प्रजाभूतामयि सम्भवकर्दम श्रियं वासय मे कुले मातरं पद्ममालिनीम् ११ आपः सृजन्तु स्निग्धानि चिक्लीतवसमे गृहे निचदेवीं मातरं श्रियं वासय मे कुले १२ आर्द्रां पुष्करिणीं पुष्टिं सुवर्णां हेममालिनीम् सूर्यां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो म आवह १३ आर्द्रां यःकरिणीं यष्टिं पिङ्गलां पद्ममालिनीम् चन्द्रां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो म आवह १४ तां म आवह जातवेदो लक्ष्मीमनपगामिनीम् यस्यां हिरण्यं प्रभूतं गावोदास्योश्वान्विन्देयं पुरुषानहम् १५ यः शुचिः प्रयतो भूत्वा जुहुयादाज्यमन्वहम् सूक्तं पञ्चदशर्चं च श्रीकामः सततं जपेत् १६ पद्मानने पद्म ऊरू पद्माक्षी पद्मसम्भवे तन्मेभजसि पद्माक्षी येन सौख्यं लभाम्यहम् १७ अश्वदायी गोदायी धनदायी महाधने धनं मे जुषतां देवि सर्वकामांश्च देहि मे १८ पद्मानने पद्मविपद्मपत्रे पद्मप्रिये पद्मदलायताक्षि विश्वप्रिये विश्वमनोनुकूले त्वत्पादपद्मं मयि संनिधत्स्व १९ पुत्रपौत्रं धनं धान्यं हस्त्यश्वादिगवेरथम् प्रजानां भवसि माता आयुष्मन्तं करोतु मे २० धनमग्निर्धनं वायुर्धनं सूर्यो धनं वसुः धनमिन्द्रो बृहस्पतिर्वरुणं धनमस्तु ते २१ वैनतेय सोमं पिब सोमं पिबतु वृत्रहा सोमं धनस्य सोमिनो मह्यं ददातु सोमिनः २३ न क्रोधो न च मात्सर्यं न लोभो नाशुभा मतिः भवन्ति कृतपुण्यानां भक्तानां श्रीसूक्तं जपेत् २४ सरसिजनिलये सरोजहस्ते धवलतरांशुकगन्धमाल्यशोभे भगवति हरिवल्लभे मनोज्ञे त्रिभुवनभूतिकरि प्रसीद मह्यम् २५ विष्णुपत्नीं क्षमादेवीं माधवीं माधवप्रियाम् लक्ष्मीं प्रियसखीं देवीं नमाम्यच्युतवल्लभाम् २६ महालक्ष्मी च विद्महे विष्णुपत्नी च धीमहि तन्नो लक्ष्मीः प्रचोदयात् २७ श्रीवर्चस्वमायुष्यमारोग्यमाविधाच्छोभमानं महीयते धान्यं धनं पशुं बहुपुत्रलाभं शतसंवत्सरं दीर्घमायुः २८ ऋणरोगादि दारिद्य पापंक्षुदपमृत्यवः भयशोकमनस्तापा नश्यन्तु मम सर्वदा श्रिये जात श्रिय आनिर्याय श्रियं वयो जनितृभ्यो दधातु श्रियं वसाना अमृतत्वमायन् भजन्ति सद्यः सविता विदध्यून् श्रिय एवैनं तच्छ्रियामादधाति सन्ततमृचावषट् कृत्यंसंधत्तं सधीयते प्रजया पशुभिः य एवं वेद ॐ महालक्ष्मी च विद्महे विष्णुपत्नी च धीमहि तन्नो लक्ष्मीः प्रचोदयात्

सूर्यसहस्रनाम स्तोत्रं

2010-04-23T05:11:00.000-07:00

श्री सूर्य सहस्रनाम स्तोत्रम् अथ भविष्यपुराणान्तर्गत- सूर्यसहस्रनामस्तोत्रम् ॐ विश्वजिद् विश्वजित्कर्ता विश्वात्मा विश्वतोमुखः विश्वेश्वरो विश्वयोनिर्नियतात्मा जितेन्द्रियः १ कालाश्रयः कालकर्ता कालहा कालनाशनः महायोगी महाबुद्धिर्महात्मा सुमहाबलः २ प्रभुर्विभुर्भूतनाथो भूतात्मा भुवनेश्वरः भूतभव्यो भावितात्मा भूतान्तःकरणः शिवः ३ शरण्यः कमलानन्दो नन्दनो नन्दवर्धनः वरेण्यो वरदो योगी सुसंयुक्तः प्रकाशकः ४ वाक्प्राणः परमः प्राणः प्रीतात्मा प्रियतः प्रियः नयः सहस्रपात् साधुर्दिव्यकुण्डलमण्डितः ५ अव्यङ्गधारी धीरात्मा प्रचेता वायुवाहनः समाहितमतिर्धाता विधाता कृतमङ्गलः ६ कपर्दी कल्पकृद्रुद्रः सुमना धर्मवत्सलः समायुक्तो विमुक्तात्मा कृतात्मा कृतिनांवरः ७ अविचिन्त्यवपुः श्रेष्ठो महायोगी महेश्वरः कान्तः कामादिरादित्यो नियतात्मा निराकुलः ८ कामः कारुणिकः कर्ता कमलाकरबोधनः सप्तसप्तिरचिन्त्यात्मा महाकारुणिकोत्तमः ९ संजीवनो जीवनाथो जगज्जीवो जगत्पतिः अजयो विश्वनिलयः संविभागो वृषध्वजः १० वृषाकपिः कल्पकर्ता कल्पान्तकरणो रविः एकचक्ररथो मौनी सुरथो रथिनांवरः ११ अक्रोधनो रश्मिमाली तेजोराशिर्विभावसुः दिव्यकृद् दिनकृद् देवो देवदेवो दिवस्पतिः १२ धीरानाथो हविर्होता दिव्यबाहुर्दिवाकरः यज्ञो यज्ञपतिः पूषा स्वर्णरेताः परावहः १३ परापरज्ञस् तरणिरंशुमाली मनोहरः प्राज्ञः प्रजापतिः सूर्यः सविता विष्णुरंशुमान् १४ सदागतिर्गन्धबाहुर्विहितो विधिराशुगः पतङ्गः पतगः स्थाणुर्विहङ्गो विहगो वरः १५ हर्यश्वो हरिताश्वश्च हरिदश्वो जगत्प्रियः त्र्यंबकः सर्वदमनो भावितात्मा भिषग्वरः १६ आलोककृल्लोकनाथो लोकालोकनमस्कृतः कालः कल्पान्तको वह्निस्तपनः सम्प्रतापनः १७ विरोचनो विरूपाक्षः सहस्राक्षः पुरंदरः सहस्ररश्मिर्मिहिरो विविधाम्बरभूषणः १८ खगः प्रतर्दनो धन्यो हयगो वाग्विशारदः श्रीमांश्च शिशिरो वाग्मी श्रीपतिः श्रीनिकेतनः १९ श्रीकण्ठः श्रीधरः श्रीमान् श्रीनिवासो वसुप्रदः कामचारो महामायो महेशो विदिताशयः २० तीर्थक्रियावान् सुनयो विभवो भक्तवत्सलः कीर्तिः कीर्तिकरो नित्यः कुण्डली कवची रथी २१ हिरण्यरेताः सप्ताश्वः प्रयतात्मा परंतपः बुद्धिमान् अमरश्रेष्ठो रोचिष्णुः पातशासनः २२ समुद्रो धनदो धाता मान्धाता कश्मलापहः तमोघ्नो ध्वान्तहा वह्निर्होतान्तःकरणो गुहः २३ पशुमान् प्रयतानन्दो भूतेशः श्रीमतांवरः नित्योऽदितो नित्यरथः सुरेशः सुरपूजितः २४ अजितो विजयो जेता जङ्गमस्थावरात्मकः जीवानन्दो नित्यकामी विजेता विजयप्रदः २५ पर्जन्योऽग्निः स्थितिस्थेयः स्थविरोऽणुर्निरञ्जनः प्रद्योतनो रथारूढः सर्वलोकप्रकाशकः २६ ध्रुवो मेधी महावीर्यो हंसः संसारतारकः सृष्टिकर्ता क्रियाहेतुर्मार्तण्डो मरुतांपतिः २७ मरुत्वान् दहनः स्पष्टा भगो भाग्योऽर्यमापतिः वरुणांशो जगन्नाथः कृतकृत्यः सुलोचनः २८ विवस्वान् भानुमान् कार्यकारणं तेजसांनिधिः असङ्गवामी तिग्मांशुर्धर्मादिर्दीप्तदीधितिः २९ सहस्रदीधितिर्भघ्नः सहस्रांशुर्दिवाकरः गभस्तिमान् दीधितिमान् स्रग्विमान् अतुलद्युतिः ३० भास्करः सुरकार्यज्ञः सर्वज्ञस् तीक्ष्णदीधितिः सुरज्येष्ठः सुरपतिर्बहुज्ञोवचसांपतिः ३१ तेजोनिधिर्बृहत्तेजा बृहत्कीर्तिर्बृहस्पतिः अहिमानूर्जितो धीमान् आमुक्तः कीर्तिवर्धनः ३२ महावैद्याग्रेणपतिर्गणेशो गणनायकः तीव्रप्रतापनस् तापी तापनो विश्वतापनः ३३ कार्तस्वरो हृषीकेशः पद्मानन्दोऽभिनन्दितः पद्मनाभोऽमृताहारः स्थितिमान् केतुमान् नभः ३४ अनाद्यन्तोऽच्युतो विश्वो विश्वामित्रो घृणी विराट् आमुक्तः कवची वाग्मी कञ्चुकी विश्वभावनः ३५ अनिमित्तगतिः श्रेष्ठः शरण्यः सर्वतोमुखः विगाहीरेणुरसहः समायुक्तः समाहितः ३६ धर्मकेतुर्धर्मरतिः संहर्ता संयमोयमः प्रणतार्तिहरो वादी सिद्धकार्यो जनेश्वरः ३७ नभो विगाहनः सत्यः स्थामसः सुमनो हरः हारी हरिर्हरो वायुरृतुः कालानलद्युतिः ३८ सुखसेव्यो महातेजा जगतामन्तकारणम् महेन्द्रो विष्टुतः स्तोत्रं स्तुतिहेतुः प्रभाकरः ३९ सहस्रकल आयुष्मान् अरोषः सुखदः सुखी व्याधिहा सुखदः सौख्यं कल्याणः कल्पिनांवरः ४० आरोग्यकर्मणां सिद्धिर्वृद्धिरृद्धिरहस्पतिः हिरण्यरेता आरोग्यं विद्वान् बन्धुर्बुधो महान् ४१ प्रणवान् धृतिमान् धर्मो धर्मकर्ता रुचिप्रदः सर्वप्रियः सर्वसहः सर्वशत्रुनिवारुणः ४२ प्रांशुर्विद्योतनो द्योतः सहस्रकिरणः कृतिः केयूरभूषणोद्भासी भासितो भासनोऽनलः ४३ शरण्यार्तिहरो होता खद्योतः खगसत्तमः सर्वद्योतोऽमवद्द्योतः सर्वद्युतिकरोऽमलः ४४ कल्याणः कल्याणकरः कल्पः कल्पकरः कविः कल्याणकृत् कल्पवपुः सर्वकल्याणभाजनः ४५ शान्तिप्रियः प्रसन्नात्मा प्रशान्तः प्रशमप्रियः उदारकर्मा सुनयः सुवर्चा वर्चसोज्ज्वलः ४६ वर्चस्वी वर्चसामीशस् त्रैलोक्येशो वशानुगः तेजस्वी सुयशावर्णिर्वर्णाध्यक्षो बलिप्रियः ४७ यशस्वी वेदनिलयस् तेजस्वी प्रकृतिस्थितः आकाशगः शीघ्रगतिराशुगः श्रुतिमान् खगः ४८ गोपतिर्ग्रहदेवेशो गोमान् एकः प्रभञ्जनः जनिताप्रजगण्डीवो दीपः सर्वप्रकाशकः ४९ कर्मसाक्षी योगनित्यो नभस्वान् असुरान्तकः रक्षोघ्नो विघ्नशमनः किरीटी सुमनःप्रियः ५० मरीचिमाली सुमतिः कृतातिथ्योऽविशेषतः शिष्टाचारः शुभाकारः स्वाचारा चारतत्परः ५१ मन्दारो माठरो रेणुः क्षोभणः पक्षिणाङ्गुरुः स्वविशिष्टो विशिष्टात्मा विधेयो ज्ञानशोभनः ५२ महाश्वेता प्रियो ज्ञेयः सामगो मोददायकः सर्ववेदप्रगीतात्मा सर्ववेदो गयालयः ५३ वेदमूर्तिश्चतुर्वेदो वेदभृद् वेदपारगः क्रियावान् अतिरोचिष्णुर्वरीयांश्च वरप्रदः ५४ व्रतधारी व्रतधरो लोकबन्धुरलंकृतः अलंकाराक्षरो दिव्यविद्यावान् विदिताशयः ५५ अकारो भूषणो भूष्यो भूष्णुर्भवनपूजितः चक्रपाणिर्वज्रधरः सुवेशो लोकवत्सलः ५६ राज्ञीपतिर्महाबाहुः प्रकृतिर्विकृतिर्गुणः अन्धकारापहः श्रेष्ठो युगावर्तो युगादिकृत् ५७ अप्रमेयः सदायोगी निरहंकार ईश्वरः शुभप्रदः शुभशोभा शुभकर्मा शुभास्पदः ५८ सत्यवान् धृतिमान् अर्च्यो ह्यकारो वृद्धिदोऽनलः बलभृद् बलगो बन्धुर्बलवान् हरिणांवरः ५९ अनङ्गोऽनागराणिन्द्रः पद्मयोनिर्गणेश्वरः संवत्सर ऋतुर्नेता कालचक्रप्रवर्तकः ६० पद्मेक्षरः पद्मयोनिः प्रभवोऽनसरद्युतिः सुमूर्तिः सुमतिः सोमो गोविन्दो जगदादिजः ६१ पीतवासाः कृष्णवासा दिग्वासातीन्द्रियो हरिः अतीन्द्रोऽनेकरूपात्मा स्कन्दः परपुरंजयः ६२ शक्तिमान् सूरधृग् भास्वान् मोक्षहेतुरयोनिजः सर्वदर्शोऽदितो दर्शो दुःस्वप्नाशुभनाशनः ६३ माङ्गल्यकर्ता करणिर्वेगवान् कश्मलापहः स्पष्टाक्षरो महामन्त्रो विशाखो यजनप्रियः ६४ विश्वकर्मा महाशक्तिर्ज्योतिरीशविहंगमः विचक्षणो दक्ष इन्द्रः प्रत्यूहः प्रियदर्शनः ६५ अश्विनौ वेदनिलयो वेदविद् विदिताशयः प्रभाकरो जितरिपुः सुजनोऽरुणसारथिः ६६ कुबेरसुरथः स्कन्दो महितोऽभिहितो गुहुः ग्रहराजो ग्रहपतिर्ग्रहनक्षत्रमण्डनः ६७ भास्करः सततानन्दो नन्दनो नन्दिवर्धनः मङ्गलोऽप्यथ मङ्गलवान् माङ्गल्योऽमङ्गलापहः ६८ मङ्गलाचारचरितः शीर्णः सर्वव्रतो व्रती चतुर्मुखः पद्ममाली पूतात्मा प्रणतार्तिहा ६९ अकिञ्चनः सत्यसन्धो निर्गुणो गुणवान् गुणी सम्पूर्णः पुण्डरीकाक्षो विधेयो योगतत्परः ७० सहस्रांशुः क्रतुपतिः सर्वस्वं सुमतिः सुवाक् सुभामनो माल्यदामा घृताहारो हरिप्रियः ७१ ब्रह्मप्रचेता प्रथितः प्रतीतात्मा स्थिरात्मकः शतबिन्दुः शतमखो गरीयान् अनलप्रभुः ७२ धीरो महत्तरो धन्यः पुरुषः पुरुषोत्तमः विद्याधराधिराजोऽहिविद्यावान् भूतिदस्थितः ७३ अनिर्देश्यवपुः श्रीमान् विश्वात्मा बहुमङ्गलः सुस्थितः सुरथः स्वर्णो मोक्षाधारनिकेतनः ७४ निर्द्वन्द्वो द्वन्द्वहा सर्गः सर्वगः सम्प्रकाशयः दयालुः सूक्ष्मरीः शान्तिः क्षेमाक्षेमस्थितिप्रियः ७५ भूतरो भूपतिर्वक्ता पवित्रात्मा त्रिलोचनः महावराहः प्रियकृद् धाता भोक्ताभयप्रदः ७६ चतुर्वेदधरो नित्यो विनिद्रो विविधाशनः चक्रवर्ती धृतिकरः सम्पूर्णोऽथ महेश्वरः ७७ विचित्ररथ एकाकी सप्तसप्तिः परात्परः सर्वोदधिस्थितिकरः स्थितिस्थेयः स्थितिप्रियः ७८ निष्कलः पुष्करनिभो वसुमान् वासवप्रियः वसुमान् वासवस्वामी वसुराता वसुप्रदः ७९ बलवान् ज्ञानवांस्तत्त्वम् ओंकारस् तृषुसंस्थितः संकल्पयोनिर्दिनकृद् भगवान् कारणावहः ८० नीलकण्ठो धनाध्यक्षश्चतुर्वेदप्रियंवदः वषट्कारो हुतं होता स्वाहाकारो हुताहुतिः ८१ जनार्दनो जनानन्दो नरो नारायणोऽम्बुदः स्वर्णाङ्गक्षपणो वायुः सुरा सुरनमस्कृतः ८२ विग्रहो विमलो बिन्दुर्विशोको विमलद्युतिः द्योतितो द्योतनो विद्वान् विविद्वान् वरदो बली ८३ धर्मयोनिर्महामोहो विष्णुभ्राता सनातनः सावित्रीभावितो राजा विसृतो विघृणी विराट् ८४ सप्तार्चिः सप्ततुरगः सप्तलोकनमस्कृतः सम्पन्नोऽथ जगन्नाथः सुमनाः शोभनप्रियः ८५ सर्वात्मा सर्वकृत् सृष्टिः सप्तिमान् सप्तमीप्रियः सुमेधा माधवो मेध्यो मेधावी मधुसूदनः ८६ अङ्गिरा गतिकालज्ञो धूमकेतुसुकेतनः सुखी सुखप्रदः सौख्यं कामी कान्तिप्रियो मुनिः ८७ संतापनः संतपन आतपी तपसांपतिः उग्रश्रवा सहस्रोस्रः प्रियङ्कारो प्रियङ्करः ८८ प्रीतो विमन्युरम्भोदो जीवनो जगतांपतिः जगत्पिता प्रीतमनाः सर्वः शर्वो गुहावलः ८९ सर्वगो जगदानन्दो जगन्नेता सुरारिहा . श्रेयः श्रेयस्करो ज्यायानुत्तमोत्तम उत्तमः ९० उत्तमोऽथ महामेरुर्धारणो धरणीधरः धाराधरो धर्मराजो धर्माधर्मप्रवर्तकः ९१ रथाध्यक्षो रथपतिस् त्वरमाणोऽमितानलः उत्तरोऽनुत्तरस् तापी तारापतिरपांपतिः ९२ पुण्यसंकीर्तनः पुण्यो हेतुर्लोकत्रयाश्रयः स्वर्भानुर्विहगारिष्टो विशिष्टोत्कृष्टकर्मकृत् ९३ व्याधिप्रणाशनः क्षेमः शूरः सर्वजिताम्बरः एकनाथो रथाधीशः शनैश्चरपितासितः ९४ वैवस्वतगुरुर्मृत्युर्धर्मनित्यो महाव्रतः प्रलम्बहारः संचारी प्रद्योतो द्योतितोऽनलः ९५ संतानकृत् परो मन्त्रो मन्त्रमूर्तिर्महाबलः श्रेष्ठात्मा सुप्रियः शम्भुर्महतामीश्वरेश्वरः ९६ संसारगतिविच्छेता संसारार्णवतारकः . सप्तजिह्वः सहस्रार्ची रत्नगर्भोऽपराजितः ९७ धर्मकेतुरमेयात्मा धर्माधर्मवरप्रदः लोकसाक्षी लोकगुरुर्लोकेशश् छन्दवाहनः ९८ धर्मरूपः सूक्ष्मवायुर्धनुष्पाणिर्धनुर्धरः पिनाकधृन् महोत्साहो नैकमायो महाशनः ९९ वारः शक्तिमतांश्रेष्ठः सर्वशस्त्रभृतांवरः ज्ञानगम्यो दुराराध्यो लोहिताङ्गोऽरिमर्दनः १०० अनन्तो धर्मदो नित्यो धर्मकृच्चित् त्रिविक्रमः दैवत्रस् त्र्यक्षरो मध्यो नीलाङ्गो नीललोहितः १०१ एकोऽनेकस् त्रयीव्यासः सविता समितिञ्जयः शार्ङ्गधन्वानलो भीमः सर्वप्रहरणायुधः १०२ परमेष्ठी परंज्योतिर्नाकपाली दिवस्पतिः वदान्यो वासुकिर्वैद्य आत्रेयोऽतिपराक्रमः १०३ द्वापरः परमोदारः परमब्रह्मचर्यवान् . उद्दीप्तवेषो मुकुटी पद्महस्तोऽहिमांशुभृत् १०४ स्मितः प्रसन्नवदनः पद्मोदरनिभाननः सायंदिवा दिव्यवपुरनिर्देश्यो महारथः १०५ महारथो महानीशः शेषः सत्त्वरजस्तमः धृतातपत्रः प्रतिमो विमर्शी निर्णयस्थितः १०६ अहिंसकः शुद्धमतिरद्वितीयो विमर्दनः . सर्वदो धनदो मोक्षो विहारी बहुदायकः १०७ ग्रहनाथो ग्रहपतिर्ग्रहेशस् तिमिरापहः मनो हरवपुः शुभ्रः शोभनः सुप्रभाननः १०८ सुप्रभः सुप्रभाकारः सुनेत्रो निक्षुभापतिः राज्ञीप्रियः शब्दकरो ग्रहेशस् तिमिरापहः १०९ सैंहिकेयरिपुर्देवो वरदो वरनायकः चतुर्भुजो महायोगी योगीश्वरपतिस् तथा ११० अनादिरूपोऽदितिजो रत्नकान्तिः प्रभामयः जगत्प्रदीपो विस्तीर्णो महाविस्तीर्णमण्डलः १११ एकचक्ररथः स्वर्णरथः स्वर्णशरीरधृक् निरालम्बो गगनरो धर्मकर्मप्रभावकृत् ११२ धर्मात्मा कर्मणांसाक्षी प्रत्यक्षः परमेश्वरः मेरुसेवी सुमेधावी मेरुरक्षाकरो महान् ११३ आधारभूको रतिमांस्तथा च धनधान्यकृत् पापसंतापसंहर्ता मनोवांछितदायकः ११४ लोकहर्ता राज्यदायी रमणीयगुणोऽनृणी कालत्रयानन्तरूपो मुनिवृन्दनमस्कृतः ११५ संध्यारागकरः सिद्धः संध्यावन्दनवन्दितः साम्राज्यदाननिरतः समाराधनतोषवान् ११६ भक्तदुःखक्षयकरो भवसागरतारकः भयापहर्ता भगवान् अप्रमेयपराक्रमः ११७ मनुस्वामी मनुपतिर्मान्यो मन्वन्तराधिपः ११८ इति श्री भविष्ये महापुराणे सूर्यसहस्रनाम स्तोत्रं सम्पूर्णम्

अथर्ववेदीय सामान्योपनिषत्

2010-04-23T04:45:00.000-07:00

सूर्योपनिषत् सूदितस्वातिरिक्तारिसूरिनन्दात्मभावितम् सूर्यनारायणाकारं नौमि चित्सूर्यवैभवम् ॐ भद्रं कर्णेभिः श्रुणुयाम देवाः भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः हरिः ॐ अथ सूर्याथर्वाङ्गिरसं व्याख्यास्यामः ब्रह्मा ऋषिः गायत्री छन्दः आदित्यो देवता हंसः सोऽहमग्निनारायणयुक्तं बीजम् हृल्लेखा शक्तिः वियदादिसर्गसंयुक्तं कीलकम् चतुर्विधपुरुषार्थसिद्ध्यर्थे विनियोगः षट्स्वरारूढेन बीजेन षडङ्गं रक्ताम्बुजसंस्थितम् सप्ताश्वरथिनं हिरण्यवर्णं चतुर्भुजं पद्मद्वयाभयवरदहस्तं कालचक्रप्रणेतारं श्रीसूर्यनारायणं य एवं वेद स वै ब्राह्मणः ॐ भूर्भुवःसुवः ॐ तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि . धियो यो नः प्रचोदयात् सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च सूर्याद्वै खल्विमानि भूतानि जायन्ते सूर्याद्यज्ञः पर्जन्योऽन्नमात्मा नमस्त आदित्य . त्वमेव प्रत्यक्षं कर्मकर्तासि त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि त्वमेव प्रत्यक्षं विष्णुरसि त्वमेव प्रत्यक्षं रुद्रोऽसि त्वमेव प्रत्यक्षमृगसि त्वमेव प्रत्यक्षं यजुरसि त्वमेव प्रत्यक्षं सामासि त्वमेव प्रत्यक्षमथर्वासि त्वमेव सर्वं छन्दोऽसि आदित्याद्वायुर्जायते आदित्याद्भूमिर्जायते आदित्यादापो जायन्ते आदित्याज्ज्योतिर्जायते आदित्याद्व्योम दिशो जायन्ते आदित्याद्देवा जायन्ते आदित्याद्वेदा जायन्ते आदित्यो वा एष एतन्मण्डलं तपति असावादित्यो ब्रह्म आदित्योऽन्तःकरणमनोबुद्धिचित्ताहङ्काराः आदित्यो वै व्यानः समानोदानोऽपानः प्राणः आदित्यो वै श्रोत्रत्वक्चक्षूरसनघ्राणाः आदित्यो वै वाक्पाणिपादपायूपस्थाः आदित्यो वै शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः आदित्यो वै वचनादानागमनविसर्गानन्दाः आनन्दमयो ज्ञानमयो विज्ञानानमय आदित्यः नमो मित्राय भानवे मृत्योर्मा पाहि भ्राजिष्णवे विश्वहेतवे नमः सूर्याद्भवन्ति भूतानि सूर्येण पालितानि तु सूर्ये लयं प्राप्नुवन्ति यः सूर्यः सोऽहमेव च चक्षुर्नो देवः सविता चक्षुर्न उत पर्वतः चक्षुर्धाता दधातु नः आदित्याय विद्महे सहस्रकिरणाय धीमहि . तानः सूर्यः प्रचोदयात् सविता पश्चात्तात्सविता पुरस्तात्सवितोत्तरात्तात्सविताधरात्तात् सविता नः सुवतु सर्वतातिं सविता नो रासतां दीर्घमायुः ॐइत्येकाक्षरं ब्रह्म घृणिरिति द्वे अक्षरे सूर्य इत्यक्षरद्वयम् आदित्य इति त्रीण्यक्षराणि एतस्यैव सूर्यस्याष्टाक्षरो मनुः यः सदाहरहर्जपति स वै ब्राह्मणो भवति स वै ब्राह्मणो भवति सूर्याभिमुखो जप्त्वा महाव्याधिभयात्प्रमुच्यते अलक्ष्मीर्नश्यति . अभक्ष्यभक्षणात्पूतो भवति अगम्यागमनात्पूतो भवति . पतितसम्भाषणात्पूतो भवति असत्सम्भाषणात्पूतो भवति मध्याह्ने सूराभिमुखः पठेत् सद्योत्पन्नपञ्चमहापातकात्प्रमुच्यते सैषां सावित्रीं विद्यां न किञ्चिदपि न कस्मैचित्प्रशंसयेत् य एतां महाभागः प्रातः पठति स भाग्यवाञ्जायते पशून्विन्दति वेदार्थं लभते त्रिकालमेतज्जप्त्वा क्रतुशतफलमवाप्नोति यो हस्तादित्ये जपति स महामृत्युं तरति य एवं वेद इत्युपनिषत् हरिः ॐ भद्रं कर्णेभिरिति शान्तिः इति सूर्योपनिषत्समाप्ता

सनातन संस्कार परिचयसार

2010-04-22T15:16:00.000-07:00

हिन्दू धर्मका संस्कारहरु

हिन्दू धर्मको संस्कृति विभिन्न संस्कारहरुमा आधारित छ । वैज्ञानिक हिसावले समेत प्रमाणित विभिन्न संस्कारहरु हाम्रा पूर्वज ऋषिमुनिहरुले मानव जीवनलाई मर्यादित एवं पवित्र बनाउनका लागि आविष्कार गरेका थिए । धार्मिक मात्र नभएर वैज्ञानिक दृष्टिले पनि यी संस्कारहरु हाम्रो जीवनमा महत्वपूर्ण छन् । हिन्दू संस्कृतिको महानतामा यी संस्कारहरुको महत्वपूर्ण योगदान रहेको छ । प्राचिनकालमा हाम्रा प्रत्येक कार्यहरु संस्कारबाट आरम्भ हुने गर्दथे । उक्त समयमा संस्कारका संख्या पनि लगभग चालिस थिए । समयको बद्लिँदो परिस्थितिसँगै मानिसहरुमा व्यस्तता बढ्दै गयो जसले गर्दा हाम्रा केही संस्कारहरु स्वतः विलुप्त भए । यसप्रकार समय अनुसार संसोधित भएर संस्कारहरुको संख्या निर्धारण भए । गौतम स्मृतिमा चालिस प्रकारका संस्कारहरुको उल्लेख भएको पाइन्छ । महर्षी अंगिराले यिनको अन्तर्भाव पच्चिस संस्कारमा गर्नुभएको छ त्यस्तै व्यास स्मृतिमा सोह्र संस्कारको वर्णन गरीएको छ । हाम्रो धर्मशास्त्रमा पनि मुख्यरुपमा सोह्र संस्कारकै व्याख्या गरिएको छ । हिन्दू धर्ममा सबैभन्दा पहिलो गर्भाधान संस्कार र मृत्युपरान्त अन्त्येष्टि अन्तिम संस्कार हो । गर्भाधानपछि पुंसवन, सीमन्तोन्नयन, जातकर्म, नामांकरण आदी संस्कार नवजात शिशुको यस दैवी जगत्सँग सम्बन्ध स्थापनाका लागि गरीन्छ । नामांकरण संस्कारपछि चूडाकर्म संस्कार र यज्ञोपवीत संस्कार हुन्छ अनि त्यसपछि विवाह संस्कार गरीन्छ । विवाह संस्कार गृहस्थ जीवनको सर्वाधिक महत्वपूर्ण संस्कार हो । विवाहलाई हिन्दूधर्ममा स्त्री र पूरुष दुवैको लागि सवैभन्दा महत्वपूर्ण संस्कारको रुपमा लिईएको छ । विवाहलाई जन्म जन्मान्तरको सम्बन्ध मानिन्छ । विभिन्न धार्मिक ग्रन्थ अनुसार संस्कारहरुको क्रम पनि भिन्न भिन्नरुपमा देखाइएको छ तर प्रचलित संस्कारका क्रमहरु यसप्रकार रहेका छन् ः गर्भाधान, पुंसवन, सीमन्तोन्नयन, जातकर्म, नामांकरण, निष्क्रमण, अन्नप्राशन, चूडाकर्म, विद्यारम्भ, कर्णवेध, यज्ञोपवीत, वेदारम्भ, केशान्त, समावर्तन, विवाह तथा अन्त्येष्टि । गर्भाधानदेखि विद्यारम्भसम्मका संस्कारहरुलाई गर्भसंस्कार पनि भनिन्छ यिनीहरुमा पहिला तीन संस्कारहरु गर्भाधान, पुंसवन र सीमन्तान्नयनलाई अन्तर्गर्भ संस्कार तथा यसपछिका छ संस्कारहरुलाई वहिर्गर्भ संस्कार भनिन्छ र गर्भ संस्कारलाई दोष मार्र्जन अथवा शोधक संस्कार पनि भनिन्छ । दोष मार्जन संस्कार कुनैपनि शिशुमा पूर्वजन्मबाट आएको धर्मकर्म सम्बन्धी दोष तथा गर्भमा आउने विकृतिलाई मार्जन गर्नका लागि गरिने संस्कार हो । पछिका छ वटा संस्कारहरुलाई गुणाधान संस्कार भनिन्छ । गुणाधान संस्कार दोषमार्जन गरिसकेपछि मानिसमा सप्तगुणको अभिवृद्धिकालागि गरिने संस्कार हो । हाम्रा पूर्वज तथा ऋषिमुनिहरुले हामीलाई सुसंस्कृत तथा समाजिक र नैतिकवान बनाउनका लागी अथक प्रयास तथा सोधको परिणाम स्वरुप यी संस्कारहरुको स्थापना गरेका थिए । यस्तै विविध संस्कारहरुका कारण हिन्दू धर्म र संस्कृति अद्धितीय छ । अहिलेको प्रविधिको चरम् विकास तथा मानिसहरुको व्यस्तताका कारण सनातन धर्मावलम्बीहरु अब यी संस्कारका मुल्यमान्यताहरुलाई भुल्दै गइरहेको पाइन्छ । यसैको फलस्वरुप मानिसहरुको चारित्रिक गिरावट, संवेदनहीनता, असामाजिकता, हिंसा र गुरुहरुको अवज्ञा, अनुशासनहीनता इत्यादी कुराहरुले हाम्रो समाजमा प्रश्रय पाइरहेका छन् । धेरै मानिसहरु आफ्नो कर्तव्यपथबाट विमुख भई निकृष्ट कृयाकलापतर्फ लागेको देखिन्छ । हो, समय अनुसार परिवर्तित हुनु आवश्यक छ तर हाम्रा ऋषिमुनीहरुद्वारा स्थापित मूलभूत सिद्धान्तहरुलाई नकार्न कहिलेपनि श्रेयष्कर हुँदैन । आदिकालदेखि चलिआएको परम्परा र मान्यतालाई पक्कै पनि कुल्चनु हुन्न । यी सबै संस्कारहरु सत्यता र वैज्ञानिक आधारले प्रमाण्ति छन् । अहिले पूर्वीय धर्मदर्शनलाई अध्ययन गरी पश्चिमी मुलुकका धेरै मानिसहरु यो धर्मसंस्कारलाई अंगाली रहेको तथ्य हामीसामू छर्लङ्ग छ तर हामी भने दैनिक टाढा–टाढा भईरहेका छौ । हाम्रा महान र मौलिक संस्कारहरुको परिचय निम्नानुसार रहेको छ ।

१. गर्भाधान संस्कार

हिन्दू संस्कारमा मान्य सोह्र संस्कारहरुमध्ये सबैभन्दा पहिलो संस्कार गर्भाधान संस्कार हो । गृहस्थ जीवनमा प्रवेश पश्चात प्रथम कर्तव्यको रुपमा यो संस्कारलाई मान्यता दिइएको छ । गृहस्थ जीवनको प्रमुख उद्देश्य भनेको उत्तम वंशोत्पत्ती हो । विकृत शारिरिक,मानसिक,संस्कृति र संस्कारका वावजुद श्रेष्ठ सन्तानोत्पत्ती असम्भवप्रायः हुन्छ अतः उत्तम सन्तान्तको चाहना राख्ने मातापिताको गर्भाधानपूर्व आफ्नो तन–मनको पवित्रताको लागी यो संस्कार गर्ने गरीन्छ । वैदिककालमा यो संस्कारलाई अति महत्वका साथ पालन गर्ने गरिन्थ्यो । आजभोली यो संस्कारलाई उतिसारो पछ्याएको देखिन्न ।

२. पुंसवन संस्कार

हिन्दूशास्त्रको दोस्रो महत्वपूर्ण संस्कारको रुपमा पुंसवन संस्कारलाई लिइएको छ । गर्भमा विकसित अवस्थामा रहेको शिशुको मानसिक विकासको दृष्टिले यो संस्कार उपयोगी संस्कार बुझिएको छ । शास्त्रअनुसार गर्भाधान भएको दोस्रो वा तेस्रो महिनामा यो संस्कार गर्ने गरिन्छ । गर्भमा स्वस्थ एवं उत्तम सन्तानको विकास होस् भन्ने अभिष्टले पुंसवन संस्कार गरीन्छ । गर्भस्थ शिशुसँग सम्बन्धित यो संस्कार शुभ नक्षत्रमा सम्पन्न गरिन्छ ।

३. सीमन्तोन्नयत संस्कार

अन्तर्गर्भ संस्कारको तेस्रो महत्वपूर्ण संस्कारको रुपमा सीमन्तोन्नयन अथवा सीमन्त संस्कार गरीन्छ । गर्भमा विकसित शिशुलाई अत्यन्त सौभाग्य सम्पन्न बनाउनु यो संस्कारको अभिप्राय हो । सीमन्तोन्नयन संस्कार गर्भपात रोक्न, गर्भस्थ शिशु एवं आमाको रक्षार्थ पनि महत्वपूर्ण मानिएको छ । गर्भवती आमाको मन प्रशन्न, स्वस्थ शरिर तथा स्वच्छ मानसिकता भएमा गर्भस्थ शिशुपनि सोही अनुसार विकसित हुने वैज्ञानिक मान्यतामा यो संस्कार गर्भवती आमा र शिशु दुवैको लागि लाभदायक मानिएको छ । गर्भधारणको छैठौं अथवा आठौँ महिनामा यो संस्कार गरीन्छ ।

४. जातकर्म संस्कार

जातकर्म संस्कार शिशुको नालच्छेदनपूर्व गर्ने विधान रहेको छ । यो संस्कार गर्दा यो दैवि जगत्को प्रत्यक्ष सम्पर्कमा आउने नवजात शिशुलाई अन्त्यन्त बल, बुद्धि, सौभाग्य र दीर्घायु प्राप्त होस् भनी वैदिक मन्त्रोच्चारणका घिऊ र महको समिश्रण चटाइन्छ । यो संस्कार अति विशेष मन्त्र र विधिका साथ गर्ने चलन रहेको छ । नवजात शिशुका पिताले विषेश मन्त्र सहित शिशु बुद्धिमान, बलवान, स्वस्थ, दीर्घजीवनका लागि प्रार्थना गर्छन तत्पश्चात आमाले स्तनपान गराउँछीन ।

५. नामांकरण (न्वारान)

सामान्यरुपमा न्वारान भनिने यो चलन शिशु जन्मेको ११ औं दिनमा गर्ने गरीन्छ । परापूर्वकालदेखि शिशु जन्मेको १० औं दिनसम्मलाई सुतक मानिन्छ तसर्थ ११ औं दिनमा यो संस्कार गर्ने चलन छ । कर्मकाण्ड र महर्षीहरु यो संस्कार शुभ नक्षत्र वा शुभ दिनमा गर्नु उचित मान्छन् । नामको हाम्रो जीवनमा धेरै महत्व हुन्छ । नामबाट नै व्यक्तित्वको विकास र प्रभाव हुने भएकोले नामको महत्व रहेको छ । ज्योतिष शास्त्रले नाम कै आधारमा भविष्यको रुपरेखा तयार गर्दछ । हिन्दू शास्त्रमा शिशुको जन्म तिथि, घडि, पला, नक्षत्र, समय र स्थान आदीलाई आधार मानेर नामांकरण गर्ने चलन रहेको छ ।

६. निष्क्रमण संस्कार

नवजात शिशुको यस दैविजगतमा आगमन पश्चात यसप्रति प्रगाढता बढाउनु तथा परम्ब्रम्हाको नजरमा चिरपरिचित भई दीर्घकालसम्म धर्म र मर्यादामा रही यस लोकको भोग गराउनु यो संस्कारको प्रमुख उद्देश्य हो । निष्क्रमणको अर्थ हुन्छ बाहिर निस्कनु । यो संस्कारमा नवजात शिशुलाई चन्द्रमा र सूर्यको दर्शन गराइन्छ । शिशुलाई भगवान भाष्करको तेज र चन्द्रमाको शीतलताको अवगत गराई शिशुलाई भाष्कर झैं तेजश्वी र चन्द्रम झैं विनम्र बनाउने परिकल्पना गर्दै त्यस दिन देवी देवताहरुको दर्शन गराई दीर्घ एवं यशश्वी जीवनकोलागि आशिर्वाद ग्रहण गराइन्छ । वैज्ञानिक हिसावले पनि नवजात शिशुको शरिर तीन महिनासम्म बाहिरी वातावरण, घाम, हावा आदिसँग अनुकुल हुँदैन यसर्थ तीन महिनासम्म सावधानीपूर्वक घर भित्रै राखिन्छ । यसपछि शिशुलाई विस्तारै विस्तारै बाहिरी वातावरणको सम्पर्कमा ल्याउनु उचित हुन्छ । विशेषतः यो संस्कार शिशुलाई यो जगत, आफ्नो समाज, वातावरण र हरेक सामाजिक परिस्थितिसँग अवगत गराउनका लागि गरिन्छ ।

७. अन्नप्राशन

जव शिशु विकसित हुँदै जान्छ स्तनपानबाट प्राप्तहुने पौष्टिकता र आहार मात्र शिशुको शारिरिक र मानसिक विकासमा प्रशस्त हुँदैन । उक्तकुरालाई ध्यानदिँदै अन्नप्राशन संस्कार गरीन्छ । जन्मने वित्तिकै शिशुको शरिरमा वाहिरी खाद्यान्न पचाउनसक्ने क्षमता हुँदैन । अन्नप्राशनको स्पष्ट अर्थ यो हो की शिशु अब पेय पदार्थ विषेशगरी आमाको दूधमा निर्भर नभई अन्न (जसलाई शास्त्रमा प्राण भनिएको छ ) ग्रहण गरी शारीरिक र मानसिक रुपमा आफूलाई बलबान र प्रवुद्ध बनाउन योग्य हो । तन र मनलाई सुदृढ बनाउनलाई अन्नको सर्वाधिक योगदान छ । शुद्ध, सात्विक एवं पौष्टिक आहारले तन, मन स्वस्थ रहन्छ । स्वस्थ तनमा नै स्वस्थ मनको निवास हुन्छ । शुद्ध र सात्विक आहारले नै अन्तःकरण शुद्ध हुन्छ तथा मन, बुद्धि, आत्मा सबैलाई पोषण मिल्छ । यसैकारण अन्नप्राशन संस्कारको हाम्रो जीवनमा विषेश महत्व छ । हिन्दूधर्मका अनुयायीहरुले अन्नप्राशन जन्मको छैठौं महिनालाई उपयुक्त बताउँछन् । छैठौं महिनामा शुभ नक्षत्र एवं शुभ दिन हेराएर यो संस्कार गरीन्छ । उक्त दिन खीर र मीठा मीठा मिष्ठान्न शिशुको अन्नग्रहणका लागि शुभ मानिन्छ । अमृतः क्षीरभोजनम् –हिन्दूशास्त्रमा खीरलाई अमृत समान उत्तम मानिन्छ । हाम्रो समाजमा अन्नप्राशनका दिन आफ्ना छिमेकी, नातेदार, आफन्तजनलाई बोलाई प्रसाद खुवाउने र शिशुलाई विभिन्न उपहार दिने समेत चलन छ ।

८. चूडाकर्म (छेवार)

चूडाकर्म संस्कारलाई मुण्डन वा छेवार पनि भनिन्छ । शिशु नौ महिनासम्म गर्भमा रहँदाताका उत्पन्न केशमा अनेकौं किसिमका दूषित किटाणुहरु रहेका हुन्छन र जन्मको समयमा उत्पन्न अपवित्र केशलाई हटाई शिशुको प्रखर बनाउनु यो संस्कारको अभिप्राय रहेको छ । बालकको तीन या पाँचौ वर्षमा यो संस्कार गरिने विधान रहेको छ । यो संस्कारपछि बालको बौद्धिक विकास र शुभचिन्ताको परिकल्पना गरिन्छ । गर्भमा रहँदाका केशमा रहेको दोषलाई सफाया गर्नु यो संस्कारको उद्देश्य हो । ज्योतीष शास्त्रका अनुसार यो संस्कार शुभमुहूर्तमा बैदिक मंन्त्रोच्चारणका साथ सम्पन्न गरीन्छ ।

९. विद्यारम्भ संस्कार

हिन्दू संस्कारका क्रममा विद्यारम्भ संस्कारको विषयमा धर्माचार्यहरुको केही मतभिन्नता रहेको पाइन्छ । केही धर्माचार्यहरु विद्यारम्भ अन्नप्राशन पछि हुनुपर्छ भन्ने मान्यता राख्छन त केही चूडाकर्म संस्कारपछि विद्यारम्भ हुनुपर्दछ भन्ने मान्यतामा छन् । वास्तवमा अन्नप्राशनको उमेरमा शिशुमा बोल्न वा केही सिक्नसक्ने गरी शारीरिक वा मानसिक विकासभएको हुँदैन अतः यो संस्कार चूडाकर्मपछि गरे नै उपयुक्त हुने मान्यताले अग्रता पाएको देखिन्छ । नामबाट नै प्रष्ट छ की विद्यारम्भ भन्नाले विद्या आरम्भ गर्नु । विद्यारम्भ संस्कारको अभिप्राय बालकमा प्रारम्भिकस्तको शिक्षासँग परिचित गराउनु हो । प्राचिन समयमा जब गुरुकुलको परम्परा थियो उक्त समयमा गुरुकुलमा भर्नागर्नुृपूर्व घरमै मातापिता तथा गुरुजनबाट अक्षरबोध तथ मौखिकरुपमा श्लोक, पौराणिक कथा आदिको अभ्यास गराइन्थ्यो जसबाट बालकलाई गुरुकुलमा सिक्न कठिनाइ हुँदैन थियो । हिन्दू शास्त्र विद्यालाई प्राथमिता दिने शास्त्र हो । सा विद्या या विमुक्तये– अर्थात् विद्या नै त्यही चिज हो जसले मुक्ति दिलाउँछ । विद्या अथवा ज्ञान नै मनुष्यको आत्मिक उन्नतीको साधन हो । शुभ मुहूर्तमा नै विद्यारम्भ संस्कार गरिनु पर्दछ । हाम्रो समाजमा आजभोली सरस्वती पूजाका दिनबाट बालबालिकालाई विद्यारम्भ गराउने चलन रहेको देखिन्छ भने कहीँ कहीँ मुहूर्त निकालेर विद्यारम्भ गराएको समेत पाइन्छ ।

१०. कर्णवेध संस्कार

हिन्दूहरुका संस्कारहरु कुनै न कुनै कोणबाट वैज्ञानिक तवरबाट मुल्यांङ्कन वा प्रमाणित गरी प्रारम्भ भएको पाइन्छ । कर्णवेध संस्कारको आधार पनि विल्कुलै वैज्ञानिक नै रहेको छ । बालबालिकालाई शारिरिक व्यधिबाट रक्षा गर्नु यो संस्कारको मूल उद्देश्य हो । प्रकृति प्रदत्त हाम्रो शरिरका सबै अंगहरु उत्तिकै महत्वपूर्ण रहेका छन् । कान हाम्रो श्रवणद्वार हो । सम्पूर्ण श्रुतिहरु कानबाट नै हाम्रो मस्तिष्कमा पुग्दछन् । कर्णवेधन गर्नाले व्यधिहरुबाट सुरक्षित हुनुका साथै श्रवण शक्ति पनि बढ्छ यसका साथै कानमा आभूषण हाम्रो सौन्दर्यबोधको परिचायक पनि हो । यज्ञोपवीत संस्कारपूर्व यो संस्कार गरिने विधान छ । ज्योतिष शास्त्रका अनुसार शुक्ल पक्षको शुभ मुहुर्तमा यो संस्कार सम्पन्न गर्दा श्रेयष्कर हुन्छ ।

११. यज्ञोपवीत (उपनयन वा ब्रतबन्ध) संस्कार

यो संस्कार बौद्धिक विकासको लागि सर्वाधिक महत्वपूर्ण संस्कार हो । यो संस्कारमा धार्मिक र अध्यात्मिक उन्नतिको पूर्ण समावेश छ । यो संस्कारबाट हाम्रा ऋषिमुनीहरुले वेदमाता गायत्रीको आत्मासात् गर्ने प्रावधान दिएकाछन् । आधुनिक युगमा समेत गायत्रीमंत्रको विषेश शोध भइसकेको छ र उक्त सोधबाट गायत्री मंत्र सर्वाधिक शक्तिशाली मंत्र प्रमाणित भएको छ । यज्ञोपवीतम् परम् पवित्रम् – यज्ञोपवीत जसलाई हामी जनइ भन्छौ्रँ अत्यन्तै पवित्र छ । प्रजापतिले स्वाभाविकरुपमा यसको निर्माण गर्नुभएको हो । जनई हेर्दा सामान्य लागे पनि आयुबद्र्धक, बल र तेज प्रदान गर्ने सामथ्र्य राख्दछ । यो संस्कारलाई धर्मशास्त्रमा विषेशरुपले उल्लेख गरिएकोछ । जनइ धारणको वैज्ञानिक महत्व पनि रहेको छ । प्राचीनकालमा जब गुरुकुलको परम्परा थियो त्यससमयमा प्रायः आठ वर्षको उमेरमा यो संस्कार सम्पन्न गरिन्थ्यो । यो संस्कारपछि बालकलाई विषेश अध्ययनको लागि गुरुकुल पठाइन्थयो । यज्ञोपवीतबाट नै बालकलाई ब्रम्हचर्यको दीक्षा दिइन्थ्यो र जसको पालना गृहस्थाश्रम आउनुपूर्वसम्म गर्नु पर्दथ्यो । यो संस्कारको उद्देश्य संयमितता अपनाई आत्मिक विकासमा लागिरहन प्रेरित गर्नु हो ।

१२. वेदारम्भ संस्कार

यो संस्कार प्राचीन समयमा महत्वपूर्ण भए पनि समयको बद्लावसँगै लगभग विलुप्त भईसकेको छ । यो संस्कार ज्ञानआर्जनसँग सम्बन्धित छ । वेदको अर्थ हो ज्ञान र वेदारम्भको माध्यमबाट बालकलाई आफूभित्र ज्ञान र समाविष्ट गर्न शुरु गराउनु नै यो संस्कारको अभिप्राय हो । शास्त्रमा ज्ञानभन्दा ठूलो अर्को कुनै प्रकाश छैन भनिएको छ । यो स्पष्ट छ की प्राचीनकालमा यो संस्कार मानिसको जीवनमा विशेष महत्व राख्दथ्यो । यज्ञोपवीतपछि बालकलाई वेदहरुको अध्ययन एवं विशिष्ट ज्ञानहरुसँग परिचित गराउन योग्य आचार्यहरुको अभिभावकत्वमा गुरुकुल पठाइन्थ्यो । वेदारम्भ गर्नुभन्दा पहिा आचार्य आफ्ना शिष्यहरुको ब्रम्हचर्य व्रतको पालन एवं संयमित जीवन बाँच्ने प्रतिज्ञा गराई उक्तकुराको परीक्षा लिएपछि मात्र वेद अध्यापन गराउने गर्दथे । अंयमित जीवन, अनुशासनहीनहरुलाई वेद अध्ययनको आधिकारीकता दिईँदैन थियो । चारै वेदहरुलाई ज्ञानको अक्षुण्ण भण्डार मानिन्छ । आजभोली समेत वेदलाई ज्ञान र तथ्यको महान ग्रन्थका रुपमा पश्चिमीहरुले समेत अध्ययन गर्दछन् ।

१३. केशान्त संस्कार

आजभोली हिन्दू संस्कारका धेरै क्रम–उपक्रमहरु व्यस्तता र आधुनिकीकरणका वावजुद विलुप्तहुँदै गइरहेका छन् । केशान्त संस्कार गुरुकुलमा वेद अध्ययन पूरा गरेपछि आचार्यको समक्ष यो संस्कार गरिन्थ्यो । वस्तुतः यो संस्कार गुरुकुलबाट विदा लिने तथा गृहस्थाश्रममा प्रवेश गर्ने उपक्रम हो । वेद, पुराण एवं कर्मकाण्डमा पारंगत भएपछि ब्रम्हचारी शिष्यलाई समावर्तन संस्कारभन्दा पहिला केश मुण्डन गरी नुहाइ स्नातकको उपाधि दिइन्थ्यो । केशान्त संस्कार शुभमुहूर्तमा गरिन्छ ।

१४. समावर्तन

यो संस्कार परापूर्वकालदेखि चलिआएको संस्कार हो । यो संस्कारलाई आजभोली आधुनिकीकरण गरिएको छ । गुरुकुलबाट शिक्षा लिईसकेपछि विदाई लिनुपूर्व शिष्यको समावर्तन संस्कार हुने गर्दथ्यो । यो संस्कारभन्दा ठीक अगाडि ब्रम्हचारी शिष्यको केशान्त संस्कार हुन्थ्यो । समावर्तन संस्कारमा शिष्यलाई समावर्तनका लागि सुगन्धित पदार्थ एवं औषधियुक्त वेदीका उत्तरभागमा आठवटा घडाका जलले स्नान गर्ने विधि छ । यो स्नान विषेश मन्त्रोच्चारणका साथ गर्ने गरीन्छ । यसपछि यज्ञोपवीतका समयमा धारण गरिएका मेखला र दण्डलाई छोड्ने चलन छ । यस संस्कारपछि गुरु वा आचार्यहरुले शिष्यलाई विद्या स्नातकको उपाधि दिने गर्दथे । यो उपाधि पाएपछि शिष्य सगौरव गृहस्थाश्रममा प्रवेश गर्न आधिकारीक हुन्छन । संस्कारका समयमा सुन्दर वस्त्र एवं आभूषण धारण गरी आचार्य एवं गुरुजनबाट आशिर्वाद ग्रहण गरी आफ्नो घरतर्फ लाग्दथे । यो संस्कार आजभोली टाढा–टाढा वा आफ्नो इलाकाका स्कूल, कलेज अध्ययन गर्नजाने विद्यार्थीहरुले आफ्नो अध्ययनको चरण पूरा भएपछि विभिन्न कार्यक्रमहरु गरी आधुनिक रुपमा सम्पन्न गर्दछन् ।

१५. विवाह संस्कार

यो संस्कार परापूर्वकालदेखि नै स्त्री र पुरुष दुवैको लागि सर्वाधिक महत्वपूर्ण संस्कारको रुपमा रहिआएको छ । हिन्दू शास्त्रमा पुरुष यज्ञोपवीत संस्कारदेखी समावर्तन संस्कारसम्म ब्रम्हचर्य व्रतको पालनगर्ने हाम्रो शास्त्रमा विधान छ । प्राचीनसमयको वेदाध्ययन वा आजभोलीको स्नातकपछि जब युवकमा सामाजिक परम्परा निर्वाह गर्ने क्षमता र परिपक्वता आउँछ तव गृहस्थ धर्ममा समाजिक रुपमा प्रवेश गराइन्छ । लगभग पच्चीस वर्षसम्म ब्रम्हचर्यको व्रत पालना गरेपछि युवक परिणय सूत्र (विवाह बन्धन) मा बाँधिन्छ । शास्त्रमा आठ प्रकारका विवाहरुको उ्रल्लेख भएको पाइन्छ जसलाई यो ब्लगको यस अघिको प्रविष्टमा संक्षेप परिचय सहित उल्लेख गरिसकिएको छ । वैदिककालमा आठै प्रकारका विवाहका प्रथाहरु प्रचलित थिए । समय अनुसार विवाहका स्वरुपहरु बद्लिँदै गए । वैदिककालपूर्व जतिवेला हाम्रो समाज संगठित थिएन त्यो समयमा उच्छृंखल यौनाचारहरु हुने गर्दथे । ऋषिमुनीहरुले यो उच्छृंखलतालाई समाप्त गर्नकालागि विवाह संस्कारको स्थापना गरी समाजलाई संगठित, मर्यादित एवं नियमबद्ध गर्ने प्रयाहरु भएका थिए । आज उनिहरुको प्रयासकै परिणाम हाम्रो समाज सभ्य र सुसंस्कृत छ । पश्चिमी दर्शन भन्दा पवित्र र मर्यादित तवरमा विवाहका सामाजिक मान्यताहरु रहिरहेका छन् ।

१६. अन्त्येष्टि संस्कार

मृत्यु पश्चातहुने संस्कारलाई अत्येष्टि अथवा अग्नि परिग्रह संस्कार भनिन्छ । आत्मामा अग्निको आधान गर्नु नै अग्नी परिग्रह हो । मृत शरिरलाई विधिवत् क्रिया गरिसकेपछि मात्र जीवको अतृप्त वासना शान्त हुने कुरा धर्मशास्त्रको मान्यता रहेको छ । हिन्दू शास्त्रमा धेरै सहज ढंगले इहलोक र परलोकको परिकल्पना गरिएको छ । जब जीव शरीर धारण गरी इहलोक निवासी हुन्छौँ त्यतिवेला हामी विभिन्न कर्मका बन्धनमा हुन्छौँ । शरीरबाट प्राण छुटेपछि यो लोक छोडी त्यसपछिका विभिन्न परिकल्पनामा विभिन्न लोकका साथै मोक्ष प्राप्त गर्ने कुरा गरीन्छ । मानिसले आफ्नो कर्म अनुसारको फल भोग्नुपर्छ । यहि परिकल्पनाको आडमा मृत शरीरको विधिवत अग्निका साथ क्रिया हुन्छ । विभिन्न धर्ममा आ–आफनै तवरवाट मृत शरीरको अन्त्येष्टि गर्ने चलन छ । मृत शरीरलाई जमिनमा गाड्ने, नदी खोलामा बगाउने, टुक्रा–टुक्रा गरी चिल वा गिद्धलाई खुवाउने जस्ता चलनहरु चलिआएका छन् तर पर्यावरणीय दृष्टिले अग्निका साथ गरीने क्रिया राम्रो मानिएको छ ।

पर्यावरणीय दृष्टिले मनुष्यको अन्त्येष्टि पनि अहिलेको विश्वमा विकराल समस्याको रुपमा देखा परेको छ । विभिन्न धर्मावलम्बीहरुले मृत शरीरलाई जमीनमा गाड्ने र त्यसमाथि क्रंक्रिटका स–साना आधारहरु निर्माण गर्नाले भोलिको दिनमा समस्याको रुपलिने निश्चित प्रायः छ । हालै चिनमा त्यस्ता किसिमका निर्माण नगर्न र सकेसम्म वैकल्पिक तवरबाट मृतशरीरलाई शमन गर्ने विकल्पका रुपमा अग्निशमनलाई लिएको छ ।

स्रोत : समावर्तन

बैबाहिक संस्कार

2010-04-22T14:29:00.000-07:00

हिन्दु धर्ममा विवाह :-

हिन्दु धर्ममा विवाहलाई सोह्र संस्कार मध्येको एउटा महत्वपूर्ण संस्कार मानिन्छ । वि–वाह अर्थात् यसको शाब्दिक अर्थ विषेश रुपले उत्तरदायित्वको बहन गर्नु हुन आउँछ । पाणिग्रहण संस्कारलाई सामान्य रुपमा हिन्दु विवाह भनिन्छ । अन्य धर्ममा विवाह भनेको पति र पत्निका वीचमा एक किसिमको करार हुने गर्छ जसलाई विषेश परिस्थितिमा तोड्न पनि सकिन्छ तर हिन्दु विवाह पति र पत्नि वीच जन्म–जन्मान्तरको सम्बन्ध हुन्छ जसलाई कुनैपनि अवस्थामा तोड्न सकिन्न । अग्निको सातफेरा लिएर ध्रुवतारालाई साक्षी राखी दुई तन–मन तथा आत्मा एक पवित्र बन्धनमा बाँधिन्छन् । हिन्दु धर्ममा पति पत्निका वीच शारिरीक सम्बन्धभन्दा आत्मिक सम्बन्धलाई मान्यता दिईन्छ र यो सम्बन्धलाई अत्यन्तै पवित्र सम्बन्ध मानिएको छ ।

हिन्दु मान्यताका अनुसार मानव जीवनका चार आश्रम बम्हचर्य आश्रम, गृहस्थ आश्रम, सन्यास आश्रम तथा वानप्रस्थ आश्रममा विभाजन गरिएको छ र गृहस्थ आश्रमको लागि पाणिग्रहण संस्कार अर्थात् विवाह नितान्त आवश्यक छ । हिन्दु विवाहमा शारिरिक सम्बन्ध केवल बंशवृद्धिको उद्देश्यकालागि मात्र हुन्छ । हिन्दु धर्ममा निम्नप्रकारका विवाहहरुको उल्लेख गरिएको छ ।

विवाहको प्रकार :-

१. ब्रह्म विवाह

दुवै पक्षको सहमतिमा समान वर्गको सुयोग्य वरका साथ कन्याको विवाह निश्चित गर्नुलाई ब्रम्ह विवाह भनिन्छ । सामान्यतः यो विवाहपछि कन्यालाई आभुषणयुक्त गरेर विदा गर्ने गरिन्छ । आजकलको एरेन्ज म्यारिज ब्रम्ह विवाहकै रुप हो ।

२. दैव विवाह

कुनै सेवा कार्य (विषेशतः धार्मिक अनुष्ठान) को मुल्यको रुपमा आफ्नो कन्यालाई दानको रुपमा दिनुलाई दैव विवाह भनिन्छ । अहिले यस्तो विवाहको चलन हटिसकेको छ ।

३. आर्श विवाह

कन्या पक्षलाई कन्याको मुल्य (सामान्यतः गौदान) दिएर कन्यासँग विवाह गर्ने चलनलाई आर्श विवाह भनिन्छ ।

४. प्रजापत्य विवाह

कन्याको सहमति विना उनको विवाह अभिजात्य वर्गको वरसँग गरिदिने विवाहलाई प्रजापत्य विवाह भनिन्छ ।

५. गंधर्व विवाह

परिवारको सहमति बिना वर र कन्या कुनै रितिरिवाजले आपसमा विवाह गर्ने पद्धतिलाई गन्धर्व विवाह भनिन्छ । प्राचिन समयमा दुष्यन्तले शकुन्तलाका साथ गन्धर्व विवाह गरेका थिए । उनकै पुत्र भरतको नामबाट नै हालको भारतवर्षको नाम भारत रहेको धार्मिक इतिहास छ । यसलाई आजकल प्रेम विवाह भनिन्छ ।

६. असुर विवाह

कन्यालाई आर्थिक रुपले खरिद गरी विवाह गर्नुलाई असुर विवाह भनिन्छ ।

७. राक्षस विवाह

कन्याको सहमति विना उनलाई अपहरण गरी जबरजस्ती विवाह गर्नुलाई राक्षस विवाह भनिन्छ । यस्ता विवाहहरु कहिलेकाँही हाम्रो समाजमा हुने गर्दछ ।

८. पैशाच विवाह

कन्याको मदहोशी (गहन निन्द्रा, नशा सेवन गराई, लठठ् बनाई, मानसिक दुर्बलता आदि) को लाभ उठाइ शारिरीक सम्बन्ध बनाउने र उसलाई विवाह गर्नुलाई पैशाच विवाह भनिन्छ ।

स्रोत : समावर्तन

सनातन संस्कारहरु

2010-04-22T14:09:00.000-07:00

सनातन धर्मका १६ संस्कारहरु

अन्तर्गर्भ/ दोष मार्जन

गर्भाधान संस्कार · पुंसवन संस्कार · सीमन्तोन्नयन संस्कार

बहिर्गर्भ/ गुणाधान

जातकर्म संस्कार · नामकरण संस्कार · निष्क्रमण संस्कार · अन्नप्राशन संस्कार ·मुंडन /चू्ड़ाकर्म · विद्यारंभ संस्कार

जन्म पश्चात

कर्णवेधन संस्कार · उपनयन संस्कार · वेदारंभ संस्कार · केशांत संस्कार

अन्य

सम्वर्तन संस्कार · विवाह संस्कार · अन्त्येष्टि संस्कार · श्राद्ध संस्कार

स्रोत : समावर्तन

सनातन धर्म

2010-04-22T13:55:00.000-07:00

हिन्दू धर्म

यति बिशाल धर्मंलाई अध्ययन गरेर ब्याख्या गर्नुको साटो जनै र चन्दनको आड्मा एकलौती ब्याख्या गर्नाले यो धर्मप्रती धेरैको मोहभंग भएको छ अनी यो धर्मं त्यही जनै , कछाड, चन्दन लगौनेहरुको मात्रै हो भनेर बुझने गरिन्छ "के यो भ्रम हैन र " ?

श्रुति

वेद · उपनिषद · श्रुति

स्मृति

इतिहास (रामायण, महाभारत, भगवद्गीता) · पुराण · सूत्र · आगम (तन्त्र, यन्त्र) · वेदान्त

विचार

अवतार · आत्मा · ब्रह्मन् · धर्म · कर्म · मोक्ष · माया · इष्ट-देव · मूर्ति · पुनर्जन्म · संसार · तत्त्व · त्रिमूर्ति · कृतार्थ · गुरु

दर्शन

मान्यता · प्राचीन हिन्दू धर्म · सांख्य · न्याय · वैशेषिक · योग · मीमांसा · वेदान्त · तन्त्र · भक्ति · हिन्दू दर्शन

परम्परा

ज्योतिष · आयुर्वेद · आरती · भजन · दर्शन · दीक्षा · मन्त्र · पूजा · सत्संग · स्तोत्र · विवाह · यज्ञ · श्राद्ध

हिन्दू संस्कार

अन्तर्गर्भ/ दोष मार्जन	गर्भाधान संस्कार · पुंसवन संस्कार · सीमन्तोन्नयन संस्कार

बहिर्गर्भ/ गुणाधान	जातकर्म संस्कार · नामकरण संस्कार · निष्क्रमण संस्कार · अन्नप्राशन संस्कार · मुंडन /चू्ड़ाकर्म · विद्यारंभ संस्कार

जन्म पश्चात	कर्णवेधन संस्कार · उपनयन संस्कार · वेदारंभ संस्कार · केशांत संस्कार

अन्य	· सम्वर्तन संस्कार · विवाह संस्कार · अन्त्येष्टि संस्कार · श्राद्ध संस्कार

गुरु

शंकर · रामानुज · मध्वाचार्य · रामकृष्ण · शारदा देवी · विवेकानन्द · नारायण गुरु · अरविन्द · रामन् महर्षि ·
शिवानन्द · चिन्‍मयानन्‍द · सुब्रमुनियस्वामी · स्वामिनारायण · प्रभुपाद · लोकनाथ · संत श्री आसारामजी बापू

देवता

हिन्दू देवता नाम · हिन्दू कथा · हिन्दू देवी देवता एवं लेख

युग

सत्य युग · त्रेता युग · द्वापर युग · कलि युग

वर्ण

ब्राह्मण · क्षत्रिय · वैश्य · शूद्र · वर्णाश्रम धर्म

मापन

हिन्दू मापन प्रणाली•हिन्दू लम्बाई गणना • हिन्दू काल गणना • हिन्दू भार गणना

विभाजन

वैष्णव · शैव · शक्ति · स्मृति · हिन्दू पुनरुत्थान

हिन्दू तीर्थ

स्रोत : समावर्तन

आयुर्विज्ञान वेद शास्त्र

2010-04-22T13:36:00.000-07:00

आयुर्वेदको परिचय :-
आयुर्वेद लगभग ५००० वर्ष पुरानो चिकित्सा विज्ञानसाथै आयुर्विज्ञानको प्राचिन पद्धति हो । यो आयुको वेद अर्थात् आयुको ज्ञान हो । जुन शास्त्रद्वारा आयुको ज्ञान दिईन्छ त्यसलाई आयुर्वेद भनिन्छ । शरीर, इन्द्रिय सत्व, अनि आत्माको संयोगलाई नै आयु भनिन्छ र आधुनिक शब्दमा यसैलाई जीवन भनिन्छ अनि प्राणयुक्त शरीरलाई जीवित भनिन्छ । जुन विद्याद्वारा आयुको बारेमा सबैप्रकारको तथ्यको ज्ञान हुनसक्छ वा जसको अनुसरण गर्दै दीर्घ आशुष्यको प्राप्ती हुनसक्छ त्यो तन्त्रलाई आयुर्वेद भनिन्छ । आयुर्वेद अथर्ववेदको उपवेद हो । आयुर्वेदले मानिस जीवित रहने विधि तथा यसको पूर्णविकासको उपायको बारेमा बताउँछ यसैले आयुर्वेद अन्य चिकित्सा पद्धतिजस्तो श्द्ध चिकित्सापद्धति मात्र होइन अपितु सम्पूर्ण आयुको ज्ञान हो । आयुर्वेदमा आयुको हित (पथ्य,आहार,विहार) अहित (हानिकार आहार विहार) रोगको निदान र व्याधिहरुको चिकित्सा गरिएको छ \| हित आहार, सेवन एवं अहित आहार त्याग गर्ने हो भने मान्छे पूर्णरुपमा स्वस्थ रहन सक्छ । आयुर्वेदका अनुसार स्वस्थ्य व्यक्ति नै जीवनको चरम लक्ष्य, धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष प्राप्ति गर्न सक्छ । पुरुषार्थ, धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष प्राप्तीको मुख्य साधन शरीर होे अतः विषेशरुपले शरीरको रक्षा गर्नुपर्छ । आयुर्वेदको प्रसिद्ध ग्रंथ भाव प्रकाशमा भनिएको छ जुन शास्त्रद्वारा आयुको ज्ञान, हित र अहित आहार विहारको ज्ञान, रोगव्याधि निदान तथा शमनको ज्ञान प्राप्ती गरिन्छ त्यस शास्त्रलाई आयुर्वेद भनिन्छ ।
आयुर्वेदको प्रारम्भ र विकास
आयुर्वेदको इतिहास अवलोकन गर्ने हो भने यसको उत्पत्ति महर्षी देवता ब्रम्हाजीद्वारा गरिएको मानिएको छ उहाँले नै ब्रम्हसंहिताको रचना गर्नुभएको थियो । भनिन्छ कि ब्रम्हसंहितामा दशलाख श्लोक तथा एक हजार अध्याय थिए तर आधुनिककालमा यो ग्रन्थ उपलब्ध छैन । आयुर्वेदको ज्ञानको श्रोत वेदलाई मानिन्छ यद्यपी आयुर्वेदको वर्णन सबै चारै वेदमा गरिएको छ । अथर्ववेदसँग धेरै नजिक भएको कारण महर्षी सुश्रुतले उपाङ्ग र महर्षी बागभट्टले उपवेद भन्नु भएको छ । महर्षी चरकले पनि अथर्ववेदसँग धेरै नजिकका विवरणहरु मिलेका कारण आयुर्वेदलाई यसैसँग जोड्नु भएको छ । यसै सन्दर्भमा ऋग्वेदमा आयुर्वेदलाई उपवेदको संज्ञा दिएको छ । महाभारतमा पनि आयुर्वेदलाई उपवेद भनिएको छ । पुराणहरुमा पनि आयुर्वेदको वर्णन गरिएको पाइन्छ । ब्रम्हावैवर्तपुराणमा आयुर्वेदलाई पाँचौवेद भनिएको छ । वास्तवमा कुनै पनि वैदिक साहित्यमा आयुर्वेद शब्दको वर्णन पाईँदैन तर महर्षी पाणिनिद्वारा रचिएको ग्रन्थ अष्टाध्यायमा आयुर्वेद शब्द प्राप्त हुन्छ । आयुर्वेदको सम्पूर्ण वर्णन प्रमुखरुपमा चरक संहिता र सुश्रुत संहितामा गरिएको छ । काश्यप संहिता र हरीत संहितामा पनि यसको आंसिकरुपमा वर्णन गरिएको छ । अष्टाङ्ग संग्रह, अष्टाङ्ग हृदय, भाव प्रकाश, माधव निदान इत्यादी ग्रन्थको सृजना चरक र सुश्रुतलाई आधार बनाएर रचिएका हुन । समयको परिवर्तनका साथसाथै निदानात्मक र चिकित्सकीय अनुभवलाई लेखकहरुले आफ्नो–आफ्नो दृष्टिकोण र विचारको अनुकूल सम्झेर संस्कृत भाषामा लिपिबद्ध गरेको पाइन्छ ।
आयुर्वेदको उद्देश्य
दुःखी हुन चाहने संसारमा यस्तो कुनै व्यक्ति छैन । सुखको चाहना सबै व्यक्तिमा निहित हुन्छ र सुखी जीवन उत्तम स्वास्थ्यमा निर्भर हुन्छ । स्वस्थ र सुखी रहनको लागी शरीरमा कुनै विकार हुनुु हुँदैन यदि भएपनि छिट्टै निदान गर्नु आवश्यक हुन्छ । आयुर्वेदको मुख्य लक्ष्य व्यक्तिको स्वास्थ्यको रक्षा गर्नुु एवं रोगी भएमा उसको विकारको निदान गर्नु हो । स्वस्थ जीवनबाट मात्रै धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष प्राप्ती हुनेकुरा ऋषिमुनीहरुलाई थाहा थियो यसैले उनिहरुले आत्माको शुद्धिकरणका साथै शरीरको शुद्धी र स्वास्थ्यमा विषेश ध्यान दिएको पाइन्छ । आयुर्वेदको विकासको क्रम र इतिहासलाई दृष्टिपात गर्दा आदिमकालका पूर्वजहरु रोगबाट मुक्ति पाउन जुन जंगली जडीबुटी, रहन–सहन र अन्य पदार्थको रोगअनुसार आरोग्यार्थ स्विकार गरे त्यो सारा ज्ञान आफूपछिका पिंढीलाई दिएर गए । तर लिपिको अभावमा यो सारा ज्ञान श्रुती र स्मृतिमा मात्र आधारित रह्यो । कालान्तरमा यो ज्ञान एक स्थानमा एकत्रित हुँदै गयो । शरीर स्वस्थ भएन भने धर्म, कर्म, अर्थ काम र मोक्ष प्राप्ति गर्न असंभव हुन्छ भन्ने कुरा त्यस पछि स्थापना भएका गुरुकुलहरुमा सिकाउन थालियो । त्यसैले सर्वप्रथम शरीर स्वस्थ बनाई राख्नुपर्छ । अगाडि नै उल्लेख गरिएको छ कि जब लिपीको आविष्कार भएको थिएन यो ज्ञान श्रुति र स्मृतिमा मात्र जीवित थियो । लिपीको आविष्कार भएपछि पत्थर र भोजपत्रहरुमा लेखेर सुरक्षित राख्न थालियो ।
आयुर्वेदका प्रमुख ग्रन्थहरु
	ग्रन्थ	रचनाकार
	चरक संहिता	चरक
	सुश्रुत संहिता	सुश्रुत
	अष्टाङ्ग हृदय	वाग्भट्ट
	वंगसेन	वंगसेन
	माधव निदान	माधवाचार्य
	भाव प्रकाश	भाव मिश्र
यी ग्रन्थहरुको साथै वैद्य विनोद, वैद्य मनोत्सव, भैषज्य रत्नावली, वैद्य जीवन आदि ग्रन्थहरु पनि चलनमा रहेकाछन् ।
आयुर्वेद ज्ञान प्रसारणका केही तथ्यहरु :-
चरक संहिता अनुसार व्रम्हाजीले आयुर्वेदको ज्ञान दक्षप्रजापतिलाई दिनुभयो, दक्षप्रजापतिले यो ज्ञान दुवै आश्विनी कुमारलाई,अश्विनी कुमारले इन्द्रलाई, इन्द्रले भारद्वाजलाई, भारद्वाजले आत्रेय पुनर्वसुलाई, आत्रेय पुनर्वसुले अग्निवेश, जतूकर्ण, भेल, पराशर, हरीत, क्षारपाणिलाई दिनुभयो । सुश्रुत संहिता अनुसार ब्रम्हाजीले आयुर्वेदको ज्ञान दक्षप्रजापितलाई दिनुभयो । दक्षप्रजापतिले आश्विनीकुमारलाई, आश्विनिकुमारले धन्वन्तरीलाई, धन्वन्तरीले यो ज्ञान औपधेनव, वैतरण,औरभ, पौषकलावत, करवीर्य, गोपुर रक्षित र सुश्रुतलाई दिनुभयो । काश्यप संहिता अनुसार ब्रम्हाजीले आयुर्वेदको ज्ञान आश्विनिकुमारलाई दिनुभयो । आश्विनिकुमारले इन्द्रलाई, इन्द्रले यो ज्ञान कश्यप, वशिष्ठ, अत्रि, भृगुलाई दिनुभयो । यीमध्ये एक शिष्य अत्रिले आयुर्वेदको यो ज्ञान आफ्नो पुत्र र अन्य शिष्यहरुलाई दिनुभयो । सृष्टिका प्रणेता ब्रम्हाद्वारा आयुर्वेदलाई एकलाख सुत्रमा (श्लोक) बर्णन गर्नुभएको छ र यो ज्ञान दक्षप्रजापतिले ग्रहण गर्नुभयो । तत्पश्चात दक्ष प्रजापतिद्वारा यो ज्ञान सूर्यपुत्र आश्विनि कुमारबाट स्वर्गाधिपति इन्द्रलाई प्राप्तभयो । आयुर्वेदको इतिहासबाट यो प्रष्ट हुन्छ कि इन्द्रद्वारा यो ज्ञान पुनर्वसु आत्रेयलाई प्राप्त भयो । शल्यशास्त्रकोरुपमा यो ज्ञान धन्वन्तरीलाई प्राप्त भयो र स्त्री एवं बाल चिकित्साकोरुपमा यो ज्ञान इन्द्रले महर्षी कश्यपलाई दिनुभयो । उपरोक्त वर्णनबाट यो प्रष्टहुन्छ कि चिकित्साज्ञान शल्यचिकित्सा र स्त्री एवं बाल चिकित्साको रुपमा प्रख्यात भए । महात्मा बुद्धको समयमा आयुर्वेद विज्ञानले रस चिकित्सा विज्ञान र रस विद्यामा धेरै प्रगति गरेको पाइन्छ । यसैकारण बौद्धयुगलाई रसशास्त्रको स्वर्णयुग पनि भनिन्छ । रस विद्यालाई तीन भाग मा विभाजन गरिएको छ । 1. धातु विद्या 2. रस चिकित्सा 3. क्षेम विद्या
शल्य चिकित्सामा प्रतिबन्ध
प्रचिन समयमा सम्राट अशोकले भगवान बुद्धको उपदेशबाट भ्रभावित भएर आफ्नो राज्यमा रक्तपात एवं रक्तपातसँग सम्बन्धित समस्त क्रियाकलापमाथि पूर्णतः प्रतिबन्ध लगाई दिएका थिए । यसले गर्दा कालान्तरमा आयुर्वेदमा प्रचलित शल्यचिकित्साको अभ्यास प्रभावित भयो र अन्ततः शल्यचिकित्सा एकप्रकारले लोप हुने अवस्थामा पुग्यो । तर अर्कोतिर रसचिकित्सामा अद्भुत रुपले नै प्रगति भएको पाइन्छ । केवल रसौषधिको प्रयोगले साध्य, कष्ट साध्य र असाध्य रोगहरुको चिकित्सा विधिको खोज गरीयो । बौद्धयुगको सिद्ध आयुर्वेदज्ञमा भगवान बुद्धका शिष्य नागार्जुन तृतीयले रसविद्याको उत्थानको लागि धेरै योगदान दिए । भगवान बुद्धका शिष्यहरुमा लगभग आठ नागार्जुन थिए र आयुर्वेद रस चिकित्सा विज्ञानको उत्थान र सोधमा सबै नागार्जुनहरुको अमुल्य योगदान रहेको थियो ।
आयुर्वेदको मुल सिद्धान्त
आयुर्वेदलाई चिकित्सा विधिको ज्ञान एवं बैज्ञानिक दृष्टिकोण राख्दै महर्षिहरुले आयुर्वेदको मुल सिद्धान्तको यस्तो संरचना बनाएका छन् । आयुर्वेदमा मुख्यतः तीन दोषहरु हुन्छन् । यी तीनदोषहरु निम्नानुसार रहेका छन् ।
त्रिदोष
वात, पित्त र कफ (वात (वायु), पित्त र कफ छुट्टा छुटटै हुँदा एकल दोष भनिन्छ ।) वात (वायु) र पित्त अथवा पित्त र कफ अथवा वात(वायु) र कफ यि दुई दोष एकैसाथ हुँदाको मिश्रणलाई द्विदोष भनिन्छ । जब वात(वायु), पित्त र कफ यि तीनै दोष एकसाथ हुन्छन् भने त्यस्तो दोषलाई त्रिदोष या सन्निपात भनिन्छ ।
त्रिदोषका पाँच भेदहरु : आयुर्वेदमा प्रत्येक दोषका पाँच–पाँच वटा भेदहरु निर्धारण गरिएका छन् ।
१. वात (वायु) दोषका पाँच भेदहरु यसप्रकार छन् । (क) समान वात (ख) व्यान वात (ग) उदान वात (घ) प्राण वात (ङ) अपान वात (वात दोषलाई वायु दोष पनि भनिन्छ । )
२. पित्त दोषका पाँच भेदहरु यसप्रकार छन् ।
(क) पाचक पित्त (ख) रंजक पित्त (ग) भ्राजक पित्त (घ) लोचक पित्त (ङ) साधक पित्त
३. यसै प्रकार कफ दोषलाई पनि पाँचै भेदहरुमा विभाजन गरिएको छ ।
(क) श्लेष्मन कफ (ख) स्नेहन कफ (ग) रसन कफ (घ) अवलम्बन कफ (ङ) क्लेदन कफ
सप्त धातु
आयुर्वेदको मौलिक सिद्धान्तमा सप्तधातुको धेरै महत्व छ । यि धातुहरुद्वारा शरीरको धारण हुन्छ, यसैले यिनिहरुलाई धातु भनिन्छ । १) रस धातु २) रक्त धातु ३) मांस धातु ४) मेद धातु ५) अस्थि धातु ६) मज्जा धातु ७) शुक्र धातु
आयुर्वेदका आठ अङ्गहरु
चिकित्साको दृष्टिले आयुर्वेदलाई आठ अङ्गमा वर्गिकृत गरिएको छ । यसलाई अष्टाङ्ग आयुर्वेद भनिन्छ । १. शल्य २. शलाक्य ३. काय चिकित्सा ४. भूत विद्या ५. कौमार भृत्य ६. अंगद तन्त्र ७. रसायान ८. बाजीकरण
अन्त्यमा, आयुर्वेदको आलोचना आधुनिक चिकित्सा विज्ञान एलोपेथीको समर्थन गर्ने चिकित्सा बैज्ञानिकहरु आयुर्वेदलाई कुनै वैज्ञानिक आधार नभएको अवैज्ञानिक चिकित्सा पद्धति भनेर व्याख्या गर्छन् । जुनप्रकार एलोपेथीमा रोगका कारणहरु ब्याक्टेरिया, इनफेक्सन, जेनेटिक आदि हुन्छन् र यसको परीक्षण विभिन्न जनावरहरुमा गरीन्छ र परीणाम प्राप्त हुँदासम्मका सारा प्रकृया ठोस प्रमाणमा आधारित हुन्छन् आयुर्वेदमा त्यस्तो केही पनि हुँदैन यो सबै कपोलकल्पित हुन्छन् भनिन्छ । आखिर जे भएपनि दुवै चिकित्सा प्रणाली आजसम्म प्रचलनमा छन् र आम मानिसहरुको यसप्रति उस्तै विश्वास समेत रहेको पाइन्छ । स्रोत : समावर्तन

मातृभूमी प्रार्थना

2010-04-21T02:27:00.000-07:00

मातृभूमी प्रार्थना नमस्ते सदा वत्सले मातृभूमे त्वया हिन्दुभूमे सुखं वर्धितोऽहम् महामङ्गले पुण्यभूमे त्वदर्थे पतत्वेष कायो नमस्ते नमस्ते १ प्रभो शक्तिमन् हिन्दुराष्ट्रांगभूता . इमे सादरन् त्वां नमामो वयम् त्वदीयाय कार्याय बद्धा कटीयम् . शुभामाशिशन् देहि तत्पूर्तये अजय्यान् च विश्वस्य देहीश शक्तिम् . सुशीलं जगद् येन नम्रं भवेत् श्रुतंचैव यत्कण्टकाकीर्णमार्गम् . स्वयं स्वीकृतन् नः सुगंकारयेत् २ समुत्कर्ष निःश्रेयससैकमुग्रम् . परं साधनं नाम वीरव्रतम् तदन्तःस्फूर्त्वक्षया ध्येयनिष्ठा . हृदन्तः प्रजागर्तु तीव्रानिशम् विजेत्री च नः संहता कार्यशक्तिः . विधायास्य धर्मस्य संरक्षणम् परं वैभवं नेतुमेतत् स्वराष्ट्रम् . समर्था भवत्वाशिशा ते भृशम् ३ नेपाल आमाको जय

तुलसी पूजा

2010-04-21T02:11:00.000-07:00

तुलसी पूजा अथ तुलसी पूजा प्रारंभः श्रीगणेशाय नमः अथ तुलसीपूजनं लिख्यते श्रीमहादेव उवाच शुभे पक्षे शुभे वारे शुभे ऋक्षे शुभोदये केशवार्थे शुभांशे च रोपयेत्तुलसीं मुनिः १ गृहस्थो गृहमध्ये वा गृहस्थोपवनेपि वा शुचौ देशे तु तुलसीमर्च्चयेद्बुद्धिमान्नरः २ मूले च वेदिकां कृत्वा आलवालसमन्विताम् प्रातःसंध्याविधिं कृत्वा स्नानपूर्वं दिने दिने ३ गायत्र्यष्टजपं कृत्वा तुलसीं पूजयेत्ततः प्राङ्मुखोदङ्मुखो वापि स्थित्वा प्रयतमानसः ४ ध्यायेच्च तुलसीं देवीं श्यामां कमललोचनाम् प्रसन्नपद्मकल्हारवराभयचतुर्भुजाम् ५ किरीटहारकेयूरकुंडलादिविभूषिताम् धवलांशुकसंयुक्तां पद्मासननिषेदुषीम् ६ इति ध्यानम् देवि त्रैलोक्यजननि सर्वलोकैकपावनि आगच्छ भगवत्यत्र प्रसीद तुलसि द्रुतम् ७ आवाहनम् सर्व देवमये देवि सर्वदा विष्णुवल्लभे रत्नस्वर्णमयं दिव्यं गृहाणासनमव्यये ८ आसनम् सर्वदेवमयाकारे सर्वदेवनमोऽस्तुते पाद्यं गृहाण देवेशि तुलसि त्वं प्रसीद मे ९ पाद्यम् सर्व देवमयाकारे सर्वांगमणिशोभिते इदमर्घंगृहानत्वं देवि दैत्यांन्तकप्रिये १० अर्घ्यम् सर्वलोकस्य रक्षार्थं सदा संनिधिकाररिणि गृहाण तुलसि प्रीत्या इदमाचमनीयकं ११ आचमनम् गंगादिभ्यो नदीभ्यश्च समानीतमिदं जलम् स्नानार्थं तुलसि स्वच्छं प्रीत्या तत्प्रतिगृत्द्यताम् १२ स्नानम् क्षिरोदमथनोद्भूते चंद्रलक्ष्मीसहोदरे गृत्द्यतां परिधानार्थमिदं क्षौमांबरं शुभे १३ वस्त्रम् श्रीगंधं कुंकुमं दिव्यं कर्पूरागरुसंयुतम् कल्पितं ते महादेवि प्रीत्यर्थं प्रतिगृत्द्यताम् १४ गंधम् नीलोत्पलं तु कल्हारमालत्यादीनि शोभने पद्मादिगंधवंतीनि पुष्पाणि प्रतिगृत्द्यताम् १५ पुष्पम् धूपं गृहाण् देवेशि मनोहारि सगुग्गलम् आज्यमिस्रं तु तुलसि भक्ताभिष्टप्रदायिनि १६ धूपम् अज्ञानतिमिरांधस्य ज्ञानदीपप्रदायिनी त्वया तु तुलसि प्रिता दीपोयं प्रतिगृत्द्यताम् १७ दीपम् नमस्ते जगतां नाथे प्राणिनां प्रियदर्शने यथाशक्ति मया दत्तं नैवेद्यम् प्रतिगृत्द्यताम् १८ नैवेद्यम् नमो भगवते श्रेष्ठे नारयनजगन्मये तुलसि त्वरया देवि पानीयं प्रतिगृत्द्यताम् १९ पानीयम् अमृतेमृतसंभूते तुलस्यमृतरूपिणि कर्पूरादिसमायुक्तं तांबूलं प्रतिगृत्द्यताम् २० तांबूलम् दक्षिणा दक्षिणकरे त्वद्भक्तानां प्रियंकरि करोमि ते सदा भक्त्या विष्णुकांते प्रदक्षिणाम् २१ नमो नमो जगद्धात्र्यै जगदाद्यै नमो नमः नमो नमो जगद्भूत्यै नमस्ते परमेश्वरि २२ प्रसीद मम देवेशि कृपया परया सदा अभिष्टफलसिद्ध्यर्थ कुरु मे माधवप्रिये २३ इत्येवमर्च्चयेन्नित्यं प्रातरेव शुचिर्नरः . मध्याह्ने वाथ सायाह्ने पूजयेत्प्रयतो नरः २४ इति तुलसीपूजासंपूर्णा

श्री- कृष्ण- चैतन्य- चन्द्रस्य- सहस्र- नाम- स्तोत्रम्

2010-04-21T01:39:00.000-07:00

नमस्तस्मै भगवते चैतन्याय महात्मने | कलिकल्मषनाशाय भवाब्धितारणाय च || १|| ब्रह्मणा हरिदासेन श्रीरूपाय प्रकाशितम् | तत्सर्वं कथयिष्यामि सावधानं निशामय || २|| श्रुत्वैवं वैष्णवाः सर्वे प्रहृष्टाः प्रेमविह्वलाः | सादरं परिपप्रच्छुः प्रेमगद्गदया गिरा || ३|| वैष्णवानां हि कृपया स्मृत्वा वाक्यं पितुस्तदा | सणोन्त्य भगवद्रूपं नामानि कथयामि वै || ४|| ध्यानम् | ॐ अस्य श्रीकृष्णचैतन्यसहस्रनामस्तोत्रस्य नारायणः ऋषिः अनुष्टुप् छन्दः श्रीमद्भगवद्भक्तिर्देवता श्रीराधाकृष्णप्रीतये श्रीकृष्णचैतन्य नामसहस्रपथे विनियोगः . ॐ नमः प्रेमसमुच्चयाय गोपीजनवल्लभाय महात्मने . ॐ विश्वम्भरः सदानन्दो विश्वजिद्विश्वभावनः | महानुभावो विश्वात्मा गौराङ्गो गौरभावनः || ५|| हेमप्रभो दीर्घबाहुर्दीर्घग्रीवः शुचिर्वसुः | चैतन्यश्चेतनश्चेतश्चित्तरूपी प्रभुः स्वयम् || ६|| राधाङ्गी राधिकाभावो राधान्वेशी प्रियंवदः | नीतिज्ञः सर्वधर्मज्ञो भक्तिमान् पुरुषोत्तमः || ७|| अनुभावी महाधैर्यः शास्त्रज्ञो नित्यनूतनः | प्रभावी भगवान् कृष्णश्चैतन्यो रसविग्रहः || ८|| अनादिनिधनो धाता धरणीमन्दनः शुचिः | वराङ्गश्चञ्चलो दक्षः प्रतापी साधुसङ्गतः || ९|| उन्मादी उन्मदो वीरो धीरग्राणी रसप्रियः | रक्ताम्बरो दण्डधरः संन्यासी यतिभूषणः || १०|| दण्डी छत्री चक्रपाणिः कृपालुः सर्वदर्शनः | निरायुधः सर्वशास्ता कलिदोषप्रनाशनः || ११|| गुरुवर्यः कृपासिन्धुर्विक्रमी च जनार्दनः | म्लेच्छग्राही कुनीतिघ्नो दुष्टहारी कृपाकुलः || १२|| ब्रह्मचारी यतिवरो ब्रह्मण्यो ब्राह्मणः सुधीः | द्विजराजश्चक्रवर्ती कविः कृपणवत्सलः || १३|| निरीहः पावकोऽर्थज्ञो निर्धूमः पावकोपमः | नारवन्द्यो हराकारो भविष्णुर्नरनायकः || १४|| दानवीरो युद्धवीरो दयावीरो वृकोदरः | ज्ञानवीरो महावीरः शान्तिवीरः प्रतापनः || १५|| श्रीजिष्णुर्भ्रमिको जिष्णुः सहिष्णुश्चारुदर्शनः | नरो वरीयान् दुर्दर्शो नवद्वीपसुधाकरः || १६|| चन्द्रहास्यश्चन्द्रनखो बलिमदुदरो बली | सूर्यप्रभः सूर्यकांशुः सूर्याङ्गो मणिभूषणः || १७|| कम्भुकण्ठः कपोलश्रीर्निम्ननाभिः सुलोचनः | जगन्नाथसुतो विप्रो रत्नाङ्गो रत्नभूषणः || १८|| तीर्थार्थी तीर्थदस्तीर्थस्तीर्थाङ्गस्तीर्थसाधकः | तीर्थास्पदस्तीर्थवासस्तीर्थसेवी निराश्रयः || १९|| तीर्थालादी तीर्थप्रदो ब्राह्मको ब्रह्मणो भ्रमी | श्रीवासपण्डितानन्दो रामानन्दप्रियङ्करः || २०|| गदाधरप्रियो दासो विक्रमी शङ्करप्रियः | योगी योगप्रदो योगो योगकारी त्रियोगकृत् || २१|| सर्वः सर्वस्वदो भूमा सर्वाङ्गः सर्वसम्भवः | वाणिर्बाणायुधो वादी वाचस्पतिरयोनिजः || २२|| बुद्धिः सत्यं बलं तेजो धृतिमान् जङ्गमकृतिः | मुरारिर्वर्धनो धाता नृहरिः मानवर्धनः || २३|| निष्कर्मा कर्मदो नाथः कर्मज्ञः कर्मनाशकः | अनर्घः कारकः कर्म क्रियार्हः कर्मबाधकः || २४|| निर्गुणो गुणवानीशो विधाता सामगोऽजितः | जितश्वासो जितप्राणो जितानङ्गो जितेन्द्रियः || २५|| कृष्णभावी कृष्णनामी कृष्णात्मा कृष्णनायकः | अद्वैतो द्वैतसाहित्यो द्विभावः पालको वशी || २६|| श्रीवासः श्रीधराहव्यो हलनायकसारवित् | विश्वरूपानुजश्चन्द्रो वरीयान् माधवोऽच्युतः || २७|| रूपासक्तः सदाचारो गुणज्ञो बहुभावकः | गुणहीनो गुणातीतो गुणग्राही गुणार्णवः || २८|| ब्रह्मानन्दो नित्यानन्दः प्रेमानन्दोऽतिनन्दकः | निन्द्यहारी निन्द्यवर्जी निन्द्यघ्नः परितोषकः || २९|| यज्ञबाहुर्विनीतात्मा नामयज्ञप्रचारकः | कलिवर्यः सुचिनांशुः पर्यांसुः पावकोपमः || ३०|| हिरण्यगर्भः सूक्ष्मात्मा वैराज्यो विरजापतिः | विलासी प्रभावी स्वांशी परावस्थः शिरोमणिः || ३१|| मायाघ्नो मायिको मायी मायावादी विचक्षणः | कृष्णाच्छादी कृष्णजल्पी विषयघ्नो निराकृतिः || ३२|| सङ्कल्पशून्यो मायीशो मायाद्वेशी व्रजप्रियः | व्रजाधीशो व्रजपतिर्गोपगोकुलनन्दनः || ३३|| व्रजवासी व्रजभावो व्रजनायकसत्तमः | गुप्तप्रियो गुप्तभावो वाञ्छितः सत्कुलाश्रयः || ३४|| रागानुगो रागसिन्धू रागात्मा रागवर्धनः | रागोद्गतः प्रेमसाक्षी भट्टनाथः सनातनः || ३५|| गोपालभट्टगः प्रीतो लोकनाथप्रियः पटुः | द्विभुजः षड्भुजो रूपी राजदर्पविनाशनः || ३६|| काशिमिश्रप्रियो वन्द्यो वन्दनीयः शचिप्रसूः | मिश्रपुरन्दराधिसो रघुनाथप्रियो रयः || ३७|| सार्वभौमदर्पहारी अमोघारिर्वसुप्रियः | सहजः सहजाधीशः शाश्वतः प्रणयातुरः || ३८|| किलकिञ्चिदभावार्तः पाण्डुगण्डः शुचातुरः | प्रलापी बहुवाक् शुद्धः ऋजुर्वक्रगतिः शिवः || ३९|| घत्तायितोऽरविन्दाक्षः प्रेमवैचित्यलक्षकः | प्रियाभिमानी चतुरः प्रियावर्ती प्रियोन्मुखः || ४०|| लोमाञ्चितः कम्पधरः अश्रुमुखो विशोकहा | हास्यप्रियो हास्यकारी हास्ययुग् हास्यनागरः || ४१|| हास्यग्रामी हास्यकरस्त्रिभङ्गी नर्तनाकुलः | ऊर्ध्वलोमा ऊर्ध्वहस्त ऊर्ध्वरावी विकारवान् || ४२|| भवोल्लासी धीरशान्तो धीरङ्गो धीरनायकः | देवास्पदो देवधामा देवदेवो मनोभवः || ४३|| हेमाद्रिर्हेमलावण्यः सुमेरुर्ब्रह्मसादनः | ऐरावतस्वर्णकान्तिः शरघ्नो वाञ्छितप्रदः || ४४|| करोभोरूः सुदीर्घाक्षः कम्पभ्रूचक्षुनासिकः | नामग्रन्थी नामसङ्ख्या भावबद्धस्तृषाहरः || ४५|| पापाकर्षी पापहारी पापघ्नः पापशोधकः | दर्पहा धनदोऽरिघ्नो मानहा रिपुहा मधुः || ४६|| रूपहा वेशहा दिव्यो दीनबन्धुः कृपामयः | सुधक्षरः सुधास्वादी सुधामा कमनीयकः || ४७|| निर्मुक्तो मुक्तिदो मुक्तो मुक्ताख्यो मुक्तिबाधकः | निःशङ्को निरहङ्कारो निर्वैरो विपदापहः || ४८|| विदग्धो नवलावण्यो नवद्वीपद्विज प्रभुः | निरङ्कुशो देववन्द्यः सुराचार्यः सुरारिहा || ४९|| सुरवर्यो निन्द्यहारी वादघ्नः परितोषकः | सुप्रकाशो बृहद्बाहुर्मित्रज्ञः कविभूषणः || ५०|| वरप्रदो वरपाङ्गो वरयुग् वरनायकः | पुष्पहासः पद्मगन्धिः पद्मरागः प्रजागरः || ५१|| ऊर्ध्वगः सत्पथाचारी प्राणद ऊर्ध्वगायकः | जनप्रियो जनाह्लादो जनकऋषि जनस्पृहः || ५२|| अजन्मा जन्मनिलयो जनानदो जनार्द्रधीः | जगन्नाथो जगद्बन्धुर्जगद्देवो जगत्पतिः || ५३|| जनकारी जनामोदो जनकानन्दसाग्रहः | कलिप्रियः कलिश्लाघ्यः कलिमानविवर्धनः || ५४|| कलिवर्यः सदानन्दः कलिकृत् कलिधन्यमान् | वर्धामनः श्रुतिधरः वर्धनो वृद्धिदायकः || ५५|| सम्पदः शारणो दक्षो घृणाङ्गी कलिरक्षकः | कलिधन्यः समयज्ञः कलिपुण्यप्रकाशकः || ५६|| निश्चिन्तो धीरललितो धीरवाक् प्रेयसीप्रियः | वामास्पर्शी वामभावो वामरूपो मनोहरः || ५७|| अतीन्द्रियः सुराध्यक्षो लोकाध्यक्षः कृतकृतः | युगादिकृद् युगकरो युगज्ञो युगनायकः || ५८|| युगावर्तो युगासीमः कालवान् कालशक्तिधृक् | प्रणयः शाश्वतो हृष्टो विश्वजिद् बुद्धिमोहनः || ५९|| सन्ध्याता ध्यानकृद् ध्यानी ध्यानमङ्गलसन्धिमान् | विस्रुतात्मा हृदिस्थिरो ग्रामनियप्रग्राहकः || ६०|| स्वरमूर्च्छी स्वरालापी स्वरमूर्तिविभूषणः | गानग्राही गानलुब्धो गायको गानवर्धनः || ६१|| गानमान्यो ह्यप्रमेयः सत्कर्ता विश्वधृक् सहः | क्षीराब्धिकमथाकारः प्रेमगर्भझषाकृतिः || ६२|| बीभत्सुर्भावहृदयः अदृश्यो बर्हिदर्शकः | ज्ञानरुद्धो धीरबुद्धिरखिलात्मप्रियः सुधीः || ६३|| अमेयः सर्वविद्भानुर्बभ्रूर्बहुशिरो रुचिः | उरुश्रवाः महादीर्घो वृषकर्मा वृषाकृतिः || ६४|| श्रुतिस्मृतिधरो वेदः श्रुतिज्ञः श्रुतिबाधकः | हृदिस्पृश आस आत्मा श्रुतिसारो विचक्षणः || ६५|| कलापी निरनुग्राही वैद्यविद्याप्रचारकः | मीमांसकारिर्वेदाङ्ग वेदार्थप्रभवो गतिः || ६६|| परावरज्ञो दुष्पारो विरहाङ्गी सतां गतिः | असङ्ख्येयोऽप्रमेयात्मा सिद्धिदः सिद्धिसाधनः || ६७|| धर्मसेतुर्धर्मपरो धर्मात्मा धर्मभावनः | उदीर्णसंशयच्छिन्नो विभूतिः शाश्वतः स्थिरः || ६८|| शुद्धात्मा शोभनोत्कण्ठोऽनिर्देश्यः साधनप्रियः | ग्रन्थप्रियो ग्रन्थमयः शास्त्रयोनिर्महाशयः || ६९|| अवर्णो वर्णनिलयो नाश्रमी चतुराश्रमः | अविप्र विप्रकृत् स्तुत्यो राजन्यो राज्यनाशकः || ७०|| अवश्यो वश्यताधीनः श्रीभक्तिव्यवसायकः | मनोजवः पुरयिता भक्तिकीर्तिरनामयः || ७१|| निधिवर्जी भक्तिनिधिर्दुर्लभो दुर्गभावकृत् | कर्तनीः कीर्तिरतुलः अमृतो मुरजप्रियः || ७२|| शृङ्गारः पञ्चमो भावो भावयोनिरनन्तरः | भक्तिजित् प्रेमभोजी च नवभक्तिप्रचारकः || ७३|| त्रिगर्तस्त्रिगुणामोदस्त्रिवाञ्छी प्रीतिवर्धनः | नियन्ता श्रमगोऽतीतः पोषणो विगतज्वरः || ७४|| प्रेमज्वरो विमानार्हः अर्थहा स्वप्ननाशनः | उत्तारणो नामपुण्यः पापपुण्यविवर्जितः || ७५|| अपराधहरः पाल्यः स्वस्तिदः स्वस्तिभूषणः | पूतात्मा पूतगः पूतः पूतभावो महास्वनः || ७६|| क्षेत्रज्ञः क्षेत्रविजयी क्षेत्रवासो जगत्प्रसूः | भयहा भयदो भास्वान् गौणभावसमन्वितः || ७७|| मण्डितो मण्डलकरो वैजयन्तीपवित्रकः | चित्राङ्गश्चित्रितश्चित्रो भक्तचित्तप्रकाशकः || ७८|| बुद्धिगो बुद्धिदो बुद्धिर्बुद्धिधृग् बुद्धिवर्धनः | प्रेमाद्रिधृक् प्रेमवहो रतिवोढ रतिस्पृशः || ७९|| प्रेमचक्षुः प्रेमगह्नः प्रेमहृत् प्रेमपूरकः | गम्भीरगो बहिर्वासो भावानुष्ठितगो पतिः || ८०|| नैकरूपो नैकभावो नैकात्मा नैकरूपधृक् | श्लथसन्धिः क्षीणधर्मस्त्यक्तपाप उरुश्रवः || ८१|| उरुगाय उरुग्रीव उरुभाव उरुक्रमः | निर्धूतो निर्मलो भावो निरीहो निरनुग्रहः || ८२|| निर्धूमोऽग्निः सुप्रतापस्तीव्रतापो हुताशनः | एको महद्भूतव्यापी पृथग्भूतः अनेकशः || ८३|| निर्णयी निरनुज्ञातो दुष्टग्रामनिवर्तकः | विप्रबन्धुः प्रियो रुच्यो रोचकाङ्गो नराधिपः || ८४|| लोकाध्यक्षः सुवर्णाभः कनकाब्जः शिखामणिः | हेमकुम्भो धर्मसेतुर्लोकनाथो जगद्गुरुः || ८५|| लोहिताक्षो नामकर्मा भावस्थो हृद्गुहाशयः | रसप्राणो रतिज्येष्ठो रसाब्धिरतिराकुलः || ८६|| भावसिन्धुर्भक्तिमेघो रसवर्षी जनाकुलः | पीताब्जो नीलपीताभो रतिभोक्ता रसायनः || ८७|| अव्यक्तः स्वर्णराजीवो विवर्णी साधुदर्शनः | अमृत्युः मृत्युदोऽरुद्धः सन्धाता मृत्युवञ्चकः || ८८|| प्रेमोन्मत्तः कीर्तनर्त्तः सङ्कीर्तनपिता सुरः | भक्तिग्रामः सुसिद्धार्थः सिद्धिदः सिद्धिसाधनः || ८९|| प्रेमोदरः प्रेमवाहू लोकभर्ता दिशाम्पतिः | अन्तः कृष्णो बहिर्गौरो दर्शको रतिविस्तरः || ९०|| सङ्कल्पसिद्धो वाञ्छात्मा अतुलः सच्छरीरभृत् | ऋड्धार्थः करुणापाङ्गो नदकृद् भक्तवत्सलः || ९१|| अमत्सरः परानन्दः कौपीनी भक्तिपोषकः | अकैतवो नाममाली वेगवान् पूर्णलक्षणः || ९२|| मिताशनो विवर्ताक्षो व्यवसाया व्यवस्थितः | रतिस्थानो रतिवनः पश्चात्तुष्टः शमाकुलः || ९३|| क्षोभणो विरभो मार्गो मार्गधृग् वर्त्मदर्शकः | नीचाश्रमी नीचमानी विस्तारो बीजमव्ययः || ९४|| मोहकायः सूक्ष्मगतिर्महेज्यः सत्त्रवर्धनः | सुमुखः स्वापनोऽनादिः सुकृत् पापविदारणः || ९५|| श्रीनिवासो गभीरात्मा शृङ्गारकनकादृतः | गभीरो गहनो वेधा साङ्गोपाङ्गो वृषप्रियः || ९६|| उदीर्णरागो वैचित्री श्रीकरः स्तवनार्हकः | अश्रुचक्षुर्जलाब्यङ्ग पूरितो रतिपूरकः || ९७|| स्तोत्रायणः स्तवाध्यक्षः स्तवनीयः स्तवाकुलः | ऊर्ध्वरेतः सन्निवासः प्रेममूर्तिः शतानलः || ९८|| भक्तबन्धुर्लोकबन्धुः प्रेमबन्धुः शताकुलः | सत्यमेधा श्रुतिधरः सर्वशस्त्रभृतांवरः || ९९|| भक्तिद्वारो भक्तिगृहः प्रेमागारो निरोधहा | उद्घूर्णो घूर्णितमना आघूर्नितकलेवरः || १००|| भवभ्रान्तिजसन्देहः प्रेमराशिः शुचापहः | कृपाचार्यः प्रेमसङ्गो वयुनः स्थिरयौवनः || १०१|| सिन्धुगः प्रेमसङ्गाहः प्रेमवश्यो विचक्षणः | पद्मकिञ्जल्कसङ्काशः प्रेमादारो नियामकः || १०२|| विरक्तो विगतारातिर्नापेक्षो नारददृतः | नतस्थो दक्षिणः क्षामः शठजीवप्रतारकः || १०३|| नामप्रवर्तकोऽनर्थो धर्मोगुर्वादिपुरुषः | न्यग्रोधो जनको जातो वैनत्यो भक्तिपादपः || १०४|| आत्ममोहः प्रेमलीधः आत्मभावानुगो विराट् | माधुर्यवत् स्वात्मरतो गौरख्यो विप्ररूपधृक् || १०५|| राधारूपी महाभावी राध्यो राधनतत्परः | गोपीनाथात्मकोऽदृश्यः स्वाधिकारप्रसाधकः || १०६|| नित्यास्पदो नित्यरूपी नित्यभावप्रकाशकः | सुस्थभावश्चपलधीः स्वच्छगो भक्तिपोषकः || १०७|| सर्वत्रगस्तीर्थभूतो हृदिस्थः कमलासनः | सर्वभावानुगाधीशः सर्वमङ्गलकारकः || १०८|| इत्येतत्कथितं नित्यं साहस्रं नामसुन्दरम् | गोलोकवासिनो विष्णोर्गौररूपस्य शार्ङ्गिनः || १०९|| इदं गौरसहस्राख्याम् आमयघ्नं शुचापहम् | प्रेमभक्तिप्रदं नृणां गोविन्दाकर्षकं परम् || ११०|| प्रातःकाले च मध्याह्ने सन्ध्यायां मध्यरात्रिके | यः पठेत्प्रयतो भक्त्या चैतन्ये लभते रतिम् || १११|| नामात्मको गौरदेवो यस्य चेतसि वर्तते | स सर्वं विषयं त्यक्त्वा भावानन्दो भवेद्ध्रुवम् || ११२|| यस्मै कस्मै न दातव्यम् दाने तु भक्तिहा भवेत् | विनीताय प्रशान्ताय गौरभक्ताय धीमते || ११३|| तस्मै देयं ततो ग्राह्यमिति वैष्णवशासनम् || इति श्रीकविकर्णपूरविरचितम् श्रीकृष्णचैतन्यचन्द्रस्य सहस्रनामस्तोत्रं संपूर्णम् ||

पशुपतीष्टकम्

2010-04-21T01:20:00.000-07:00

ध्यानम् . ध्यायेन्नित्यं महेशं रजतगिरिनिभं चारुचन्द्रावतंसं रत्नाकल्पोज्ज्वलाङ्गं परशुमृगवराभीतिहस्तं प्रसन्नम् पद्मासीनं समन्तात्स्तुतममरगणैर्व्याघ्रकृत्तिं वसानं विश्वाद्यं विश्वबीजं निखिलभयहरं पञ्चवक्त्रं त्रिनेत्रम् स्तोत्रम् . पशुपतीन्दुपतिं धरणीपतिं भुजगलोकपतिं च सती पतिम् गणत भक्तजनार्ति हरं परं भजत रे मनुजा गिरिजापतिम् १ न जनको जननी न च सोदरो न तनयो न च भूरिबलं कुलम् अवति कोऽपि न कालवशं गतं भजत रे मनुजा गिरिजापतिम् २ मुरजडिण्डिवाद्यविलक्षणं मधुरपञ्चमनादविशारदम् .. प्रथमभूत गणैरपि सेवितं भजत रे मनुजा गिरिजापतिम् ३ शरणदं सुखदं शरणान्वितं शिव शिवेति शिवेति नतं नृणाम् अभयदं करुणा वरुणालयं भजत रे मनुजा गिरिजापतिम् ४ नरशिरोरचितं मणिकुण्डलं भुजगहारमुदं वृषभध्वजम् चितिरजोधवली कृत विग्रहं भजत रे मनुजा गिरिजापतिम् ५ मुखविनाशङ्करं शशिशेखरं सततमघ्वरं भाजि फलप्रदम् प्रलयदग्धसुरासुरमानवं भजत रे मनुजा गिरिजापतिम् ६ मदम पास्य चिरं हृदि संस्थितं मरण जन्म जरा भय पीडितम् जगदुदीक्ष्य समीपभयाकुलं भजत रे मनुजा गिरिजापतिम् ७ हरिविरिञ्चिसुराधिंप पूजितं यमजनेशधनेशनमस्कृतम् त्रिनयनं भुवन त्रितयाधिपं भजत रे मनुजा गिरिजापतिम् ८ पशुपतेरिदमष्टकमद्भुतं विरिचित पृथिवी पति सूरिणा पठति संशृनुते मनुजः सदा शिवपुरिं वसते लभते मुदम् ९

नटराजस्तोत्र

2010-04-21T01:11:00.000-07:00

सदञ्चित मुदञ्चित निकुञ्चित पदं झलझलञ्चलित मञ्जु कटकम् पतञ्जलि दृगञ्जन मनञ्जन मचञ्चलपदं जनन भञ्जन करम् कदम्बरुचिमम्बरवसं परमम्बुद कदम्ब कविडम्बक कगलम् चिदम्बुधि मणिं बुध हृदम्बुज रविं पर चिदम्बर नटं हृदि भज १ हरं त्रिपुर भञ्जनं अनन्तकृतकङ्कणं अखण्डदय मन्तरहितं विरिञ्चिसुरसंहतिपुरन्धर विचिन्तितपदं तरुणचन्द्रमकुटम् परं पद विखण्डितयमं भसित मण्डिततनुं मदनवञ्चन परं चिरन्तनममुं प्रणवसञ्चितनिधिं पर चिदम्बर नटं हृदि भज २ अवन्तमखिलं जगदभङ्ग गुणतुङ्गममतं धृतविधुं सुरसरित्- तरङ्ग निकुरम्ब धृति लम्पट जटं शमनदम्भसुहरं भवहरम् शिवं दशदिगन्तर विजृम्भितकरं करलसन्मृगशिशुं पशुपतिं हरं शशिधनञ्जयपतङ्गनयनं परचिदम्बर नटं हृदि भज ३ अनन्तनवरत्नविलसत्कटककिङ्किणिझलं झलझलं झलरवं मुकुन्दविधि हस्तगतमद्दल लयध्वनिधिमिद्धिमित नर्तन पदम् शकुन्तरथ बर्हिरथ नन्दिमुख शृङ्गिरिटिभृङ्गिगणसङ्घनिकटम् सनन्दसनक प्रमुख वन्दित पदं परचिदम्बर नटं हृदि भज ४ अनन्तमहसं त्रिदशवन्द्य चरणं मुनि हृदन्तर वसन्तममलम् कबन्ध वियदिन्द्ववनि गन्धवह वह्निमख बन्धुरविमञ्जु वपुषम् अनन्तविभवं त्रिजगन्तर मणिं त्रिनयनं त्रिपुर खण्डन परम् सनन्द मुनि वन्दित पदं सकरुणं पर चिदम्बर नटं हृदि भज ५ अचिन्त्यमलिवृन्द रुचि बन्धुरगलं कुरित कुन्द निकुरम्ब धवलम् मुकुन्द सुर वृन्द बल हन्तृ कृत वन्दन लसन्तमहिकुण्डल धरम् अकम्पमनुकम्पित रतिं सुजन मङ्गलनिधिं गजहरं पशुपतिम् धनञ्जय नुतं प्रणत रञ्जनपरं पर चिदम्बर नटं हृदि भज ६ परं सुरवरं पुरहरं पशुपतिं जनित दन्तिमुख षण्मुखममुं मृडं कनक पिङ्गल जटं सनकपङ्कज रविं सुमनसं हिमरुचिम् असङ्घमनसं जलधि जन्मकरलं कवलयन्त मतुलं गुणनिधिम् सनन्द वरदं शमितमिन्दु वदनं पर चिदम्बर नटं हृदि भज ७ अजं क्षितिरथं भुजगपुङ्गवगुणं कनक शृङ्गि धनुषं करलसत् कुरङ्ग पृथु टङ्क परशुं रुचिर कुङ्कुम रुचिं डमरुकं च दधतमं मुकुन्द विशिखं नमदवन्ध्य फलदं निगम वृन्द तुरगं निरुपमं सचण्डिकममुं झटिति संहृतपुरं परचिदम्बर नटं हृदि भज ८ अनङ्गपरिपन्थिनमजं क्षिति धुरन्धरमलं करुणयन्तमखिलं ज्वलन्तमनलं दधतमन्तकरिपुं सततमिन्द्रमुखवन्दितपदम् उदञ्चदरविन्दकुल बन्धुशत बिम्बरुचि संहति सुगन्धि वपुषं पतञ्जलिनुतं प्रणवपञ्चर शुकंपर चिदम्बर नटं हृदि भज ९ इति स्तवममुं भुजगपुङ्गव कृतं प्रतिदिनं पठति यः कृतमुखः सदः प्रभुपद द्वितयदर्शनपदं सुललितं चरण शृङ्ग रहितम् सरःप्रभव सम्भव हरित्पति हरिप्रमुख दिव्यनुत शङ्करपदं स गच्छति परं न तु जनुर्जलनिधिं परमदुःखजनकं दुरितदम् १०


सनातन धर्मका १६ संस्कारहरु
अन्तर्गर्भ/ दोष मार्जन	गर्भाधान संस्कार · पुंसवन संस्कार · सीमन्तोन्नयन संस्कार

बहिर्गर्भ/ गुणाधान	जातकर्म संस्कार · नामकरण संस्कार · निष्क्रमण संस्कार · अन्नप्राशन संस्कार ·मुंडन /चू्ड़ाकर्म · विद्यारंभ संस्कार

जन्म पश्चात	कर्णवेधन संस्कार · उपनयन संस्कार · वेदारंभ संस्कार · केशांत संस्कार

अन्य	सम्वर्तन संस्कार · विवाह संस्कार · अन्त्येष्टि संस्कार · श्राद्ध संस्कार