ଅଶୋକଙ୍କ ଚିନ୍ତାବିକଳ୍ପ

ନିର୍ବାଚନ ସଂସ୍କାରରେ ‘ନୋଟା’

noreply@blogger.com (ଅଶୋକ ସାହୁ) — Fri, 31 May 2024 13:24:00 +0000

ଲୋକ୍‌ତନ୍ତ୍ର ବଚାଓ, ନୋଟା କା ବଟନ ଦବାଓ (ଗଣତନ୍ତ୍ର ବଞ୍ଚାଅ, ନୋଟା ବଟନ ଦବାଅ)।

ଚଳିତ ଲୋକସଭା ନିର୍ବାଚନରେ ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶର ଇନ୍ଦୋରରେ ଏ ଧ୍ବନି ଖୁବ୍‌ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳିଥିଲା; ମତଦାନ ଯନ୍ତ୍ର(ଇଭିଏମ୍‌)ରେ ରହିଥିବା ‘ନୋଟା’ ବା ‘ନନ୍‌ ଅଫ୍ ଦି ଏବୋଭ୍‌’ (ଉପରୋକ୍ତ ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେହି ନୁହନ୍ତି) ହଠାତ୍‌ ସେଇଠି ସ୍ଥାନୀୟ କଂଗ୍ରେସ ଲାଗି ଗୁରୁତ୍ବପୂର୍ଣ୍ଣ ପାଲଟିଥିଲା। ଏହାର କାରଣ କଂଗ୍ରେସର ଲୋକସଭା ପ୍ରାର୍ଥୀ ଜଣକ ନାମାଙ୍କନ ପତ୍ର ପ୍ରତ୍ୟାହାର ସହ ବିଜେପିରେ ଯୋଗ ଦେଇ ଦଳକୁ ‘ଧୋକା’ ଦେଇଥିଲେ। ୨୦୧୩ ସେପ୍ଟେମ୍ବରରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ ‘ପିୟୁସିଏଲ୍‌ ବନାମ ୟୁନିଅନ ଅଫ୍‌ ଇଣ୍ଡିଆ’ ମାମଲାର ରାୟ ଶୁଣାଇ ଲୋକସଭା ଓ ବିଧାନସଭା ନିର୍ବାଚନ ପାଇଁ ଇଭିଏମ୍‌ରେ ନୋଟା ବଟନ ସଂଯୋଗ କରିବାକୁ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗକୁ ନିର୍ଦେଶ ଦେଇଥିଲେ। ଏହା ପରଠୁ ନୋଟାକୁ ନେଇ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତରରେ ସଚେତନତା ଉଦ୍ୟମ ହୋଇଛି ସତ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ସମ୍ଭବତଃ ପ୍ରଥମ ଥରପାଇଁ କୌଣସି ରାଜନୈତିକ ଦଳ ‘ନୋଟା’ ସପକ୍ଷରେ ପ୍ରଚାର କରିଛି। ତେବେ ନୋଟାକୁ ଭୋଟ ଦେବାଦ୍ବାରା ଗଣତନ୍ତ୍ର କିଭଳି ବଞ୍ଚିବ ତାହା ଅବଶ୍ୟ ସବୁଠୁ ବଡ଼ ପ୍ରଶ୍ନ। କଂଗ୍ରେସକୁ କେବଳ ଇନ୍ଦୋର ନୁହେଁ, ଏହା ପୂର୍ବରୁ ଗୁଜରାଟର ସୁରତ ଲୋକସଭା ଆସନରେ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ଧକ୍କା ଲାଗିଥିଲା, ଯାହା ଭାରତୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ର ଓ ସଂସଦୀୟ ନିର୍ବାଚନର ଦୁର୍ବଳତାକୁ ମଧ୍ୟ ପଦାରେ ପକାଇ ଦେଇଛି। ସେଇଠି ମତଦାନ ପୂର୍ବରୁ ହିଁ ବିଜେପି ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କୁ ବିଜୟୀ ଘୋଷଣା କରିଦିଆଯାଇଛି; କାହିଁକି ନା କଂଗ୍ରେସର ମୁଖ୍ୟ ଓ ବିକଳ୍ପ ପ୍ରାର୍ଥୀ ଉଭୟଙ୍କର ନାମାଙ୍କନ ପତ୍ର ଖାରଜ ହୋଇଯାଇଥିଲା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରାର୍ଥୀ ନିର୍ବାଚନ ମଇଦାନରୁ ଓହରି ଯାଇଥିଲେ। ତେବେ ବିନା ପ୍ରତିଦ୍ବନ୍ଦ୍ବିତା ଅର୍ଥାତ୍‌ ମତଦାତାଙ୍କ ସ୍ବୀକୃତି (ହଉପଛେ ଅଳ୍ପ) ବିନା ଜଣେ କିଭଳି ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରତିନିଧି ହୋଇପାରିବ, ତା’ର ଉତ୍ତର କିଏ ଦେବ?

ମତଦାତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟଜନକ ଓ ବିଡ଼ମ୍ବିତ ସ୍ଥିତି ଆଦୌ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ନଥା’ନ୍ତା, ଯଦି ନୋଟାକୁ ସମୁଚିତ ସ୍ବୀକୃତି ଦିଆଯାଇ ଥାଆନ୍ତା। ଏହା ନିଃସନ୍ଦେହ ଯେ ଯଦି ନୋଟାକୁ ଜଣେ କାଳ୍ପନିକ ପ୍ରାର୍ଥୀ ଭାବେ ବିଚାର କରାଯାଆନ୍ତା, ତେବେ ଆଉ କୌଣସି ପ୍ରାର୍ଥୀ ପ୍ରତିଦ୍ବନ୍ଦ୍ବିତା ବିନା ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି ହୋଇପାରନ୍ତେ ନାହିଁ କି ଜନତାଙ୍କ ଉପରେ ଜଣକୁ ଲୋକ ପ୍ରତିନିଧି କରି ଲଦି ଦିଆଯାଇ ପାରନ୍ତା ନାହିଁ। ଉଲ୍ଲେଖଯୋଗ୍ୟ, ଭାରତର ନିର୍ବାଚନ ଇତିହାସରେ ଲୋକସଭା ସଦସ୍ୟ ଅପ୍ରତିଦ୍ବନ୍ଦ୍ବୀ ନିର୍ବାଚିତ ହେବାର ଏହା ପ୍ରଥମ ଘଟଣା ନୁହେଁ। ଏହା ପୂର୍ବରୁ ୩୫ ଜଣ ଲୋକସଭା ପ୍ରାର୍ଥୀ ଅପ୍ରତିଦ୍ବନ୍ଦ୍ବୀ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଛନ୍ତି ସତ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ନିର୍ବାଚନ ମଇଦାନକୁ ‘ନୋଟା’ ଆସିବା ପୂର୍ବର, ଏହା ଭୁଲିଗଲେ ଚଳିବ ନାହିଁ। ପ୍ରଖ୍ୟାତ ବକ୍ତା ତଥା ଲେଖକ ଶିବ ଖେଡ଼ାଙ୍କ ତରଫରୁ ତାଙ୍କ ଆଇନଜୀବୀ ଏହାକୁ ଆଧାର କରି ଯୁକ୍ତି ଉପସ୍ଥାପନ କରିବା ପରେ ଭାରତର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ ଯଥାର୍ଥତଃ ଏ ବିଷୟକ ‘ଜନସ୍ବାର୍ଥ ମାମଲା’କୁ ବିଚାର ନିମନ୍ତେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ପ୍ରଣିଧାନଯୋଗ୍ୟ।

ନୋଟାକୁ କାଳ୍ପନିକ ପ୍ରାର୍ଥୀର ମାନ୍ୟତା

ଶ୍ରୀ ଖେଡ଼ା ମୁଖ୍ୟତଃ ନୋଟାକୁ ଏକ ‘କାଳ୍ପନିକ ପ୍ରାର୍ଥୀ’ ଭାବେ ମାନ୍ୟତା ଦେଇ ତା’ର ପ୍ରଚାରପ୍ରସାର କରିବା, ଯେଉଁ ସଂସଦୀୟ ଆସନରେ ନୋଟା ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠ ଭୋଟ ପାଇବ ସେଇଠି ପୁନଃ ମତଦାନ କରାଯିବା, ନୋଟାରୁ କମ୍‌ ଭୋଟ ପାଇଥିବା ପ୍ରାର୍ଥୀମାନଙ୍କୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ନିର୍ବାଚନ ଲଢ଼ିବାକୁ ନଦେବା ପାଇଁ ନିୟମ ପ୍ରଣୟନ କରିବାକୁ ନିର୍ଦେଶ ଦେବା ନିମନ୍ତେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟରେ ନିବେଦନ କରିଛନ୍ତି। ପ୍ରଧାନ ବିଚାରପତି ଡିୱାଇ ଚନ୍ଦ୍ରଚୂଡ଼ଙ୍କ ନେତୃତ୍ବାଧୀନ ପୀଠ ସୁରତ ଘଟଣାକୁ ହୃଦ୍‌ବୋଧ କରି ଏ ସମ୍ପର୍କରେ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗଙ୍କଠାରୁ ଉତ୍ତର ଲୋଡ଼ିଛନ୍ତି। ଏହା ଏଇଥିପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଯେ ପୂର୍ବରୁ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, ହରିୟାଣା, ଦିଲ୍ଲୀ ଓ ପୁଡୁଚେରୀରେ ରାଜ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ ନୋଟାକୁ ସର୍ବାଧିକ ଭୋଟ ମିଳିଲେ ପୁନଃନିର୍ବାଚନ କରାଯିବ ବୋଲି ନିୟମ ପ୍ରଣୟନ କରିଛନ୍ତି। ତେଣୁ ଲୋକସଭା ଓ ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭା ନିର୍ବାଚନରେ ଅନୁରୂପ ନିୟମ ପ୍ରଣୟନ କରାଯାଇପାରେ। ଅବଶ୍ୟ ନୋଟାକୁ ଜଣେ ପ୍ରାର୍ଥୀର ମାନ୍ୟତା ପ୍ରଦାନ କରିବାକୁ ହେଲେ କେବଳ ନ୍ୟାୟାଳୟର ନିର୍ଦେଶ ଯଥେଷ୍ଟ ହେବନାହିଁ। ଏଥିପାଇଁ ସଂସଦରେ ‘ରିପ୍ରେଜେଣ୍ଟେସନ ଅଫ୍ ଦି ପିପୁଲ୍ସ ଆକ୍ଟ ୧୯୫୧’ରେ ସଂଶୋଧନ ଆଣିବାକୁ ହେବ। ସରକାର, ଅର୍ଥାତ୍‌ ସତ୍ତାସୀନ ଦଳ ସମେତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରାଜନୈତିକ ଦଳ କ’ଣ ଏହା ହେବାକୁ ଦେବେ? ଏଥିରେ ଆମର ଘୋର ସନ୍ଦେହ ରହିଚି; କାହିଁକି ନା କେତେକ ବ୍ୟତିକ୍ରମକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ କୌଣସି ରାଜନୈତିକ ଦଳ ବା ରାଜନେତା ନୋଟା ସପକ୍ଷରେ କେବେ ନଥିଲେ କି ଏବେ ବି ନାହାନ୍ତି। ଏପରି କରିବା ପଛରେ ରହିଚି ରାଜନୈତିକ ଦଳର ନ୍ୟସ୍ତସ୍ବାର୍ଥ, ହୀନମନ୍ୟତା ଓ କ୍ଷମତା ହରାଇବାର ଭୟ। ସେ ଯାହାହେଉ, ଯଦି ଆମେ ସୁରତ ଓ ଇନ୍ଦୋର ପରିସ୍ଥିତିରେ କାଳ୍ପନିକ ନୋଟା ପ୍ରାର୍ଥୀକୁ ରଖି ବିଚାର କରିବା, ତେବେ ନୋଟାର ଶକ୍ତିକୁ ଆକଳନ କରିବା ଆଦୌ କଷ୍ଟକର ହେବନାହିଁ।

କାଗଜବାଘ ବି ବେଳେବେଳେ ଡରାଏ

ଭାରତ ବିଶ୍ବର ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ରାଷ୍ଟ୍ର ଭାବେ ନୋଟା ଭଳି ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ତା’ର ନିର୍ବାଚନରେ ସ୍ଥାନିତ କରିଥିଲା। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇଥିଲା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟଙ୍କ ପିୟୁସିଏଲ୍‌ ରାୟରେ। ଦେଶରେ ସୁଶାସନ ପାଇଁ ନୀତିନିଷ୍ଠ ଓ ଉଚ୍ଚ ନୈତିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧସଂପନ୍ନ ବ୍ୟକ୍ତି ଜନ ପ୍ରତିନିଧି ମନୋନୀତ ହେବା ଚାହି ଏବଂ ନୋଟା ଉତ୍ତମ ପ୍ରାର୍ଥୀ ମନୋନୟନ କରିବାରେ ରାଜନୈତିକ ଦଳଙ୍କୁ ବାଧ୍ୟ କରିବ ବୋଲି ଅଦାଲତ ଆଶା ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ। ଆମର ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଯେ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ସେପରି ହେବାକୁ ଦେଇନାହାନ୍ତି ଏବଂ ଆମ ସଂସଦ ଓ ବିଧାନସଭାଗୁଡ଼ିକୁ କଳଙ୍କିତ ଚରିତ୍ରର ବ୍ୟକ୍ତି ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇ ଆମ ପ୍ରତିନିଧି ହୋଇ କ୍ଷମତା ଉପଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି। ଗତ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭା ନିର୍ବାଚନ ଓ ଲୋକସଭା ନିର୍ବାଚନରେ ନୋଟା ୧ କୋଟି ୨୯ ଲକ୍ଷରୁ ଅଧିକ ଭୋଟ ପାଇଛି; ଅଥଚ ଆପରାଧିକ ମୋକଦ୍ଦମା ରହିଥିବା ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ନିର୍ବାଚନରେ ବଢ଼ିବଢ଼ି ଚାଲିଛି। ଆସୋସିଏସନ ଫର୍‌ ଡେମୋକ୍ରେଟିକ୍‌ ରିଫର୍ମସ୍‌ (ଏଡିଆର୍‌)ର ଏକ ରିପୋର୍ଟ ଅନୁସାରେ, ୨୦୦୯ ଲୋକସଭା ନିର୍ବାଚନରେ ୫୪୩ ବିଜୟୀ ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ୧୬୨ ଜଣ (୩୦ ଶତାଂଶ) ନିଜ ବିରୋଧରେ ଆପରାଧିକ ମାମଲା (୭୬ ଜଣ ଗୁରୁତର ଅପରାଧରେ ସଂଶ୍ଳିଷ୍ଟ) ରହିଥିବା ସତ୍ୟପାଠରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିବାବେଳେ ୨୦୧୯ ନିର୍ବାଚନରେ ଏ ସଂଖ୍ୟା ୪୩ ଶତାଂଶରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲା; ଅର୍ଥାତ୍‌ ନୋଟା ଆସିବା ପରେ ମଧ୍ୟ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ କିଛି ଫରକ୍‌ ପଡ଼ିନାହିଁ। ଏହାର କାରଣ, ନୋଟା ଭୋଟ ଗଣତି ହୁଏ ସତ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ତାହା ନିର୍ବାଚନ ଫଳକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେ ନାହିଁ; କାହିଁକି ନା ନୋଟା ଭୋଟ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠ ହୋଇଥିଲେ ସୁଦ୍ଧା ଅନ୍ୟ ପ୍ରାର୍ଥୀ ଯଦି ଗୋଟିଏ ଭୋଟ ବି ପାଇଥିବ, ତେବେ ସେ ବିଜୟୀ ଘୋଷିତ ହେବ। ନୋଟା ସେଇଥିପାଇଁ ‘କାଗଜବାଘ’ର ଆଖ୍ୟା ପାଇଛି; କିନ୍ତୁ ତା’ର ଯଦି ନଖଦନ୍ତ ଥାଆନ୍ତା, ତେବେ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ତାକୁ ହେୟ ମଣି ଆପରାଧିକ ପ୍ରବୃତ୍ତିର ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଟିକଟ ଦେବାର ଦୁଃସାହସ ନିଶ୍ଚୟ କରନ୍ତେ ନାହିଁ! ଏହା ଏଇଥିପାଇଁ କହିହେବ ଯେ ବିଗତ ଏକ ଦଶନ୍ଧି ମଧ୍ୟରେ ନୋଟା କେତେକ ଅଦ୍ଭୁତ କୀର୍ତ୍ତି ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରିସାରିଚି। ନୋଟା ଏ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠ ଭୋଟ ପାଇନାହିଁ ସତ; କିନ୍ତୁ ଦୁଇଟି ଲୋକସଭା ଓ ଅନେକ ବିଧାନସଭା ନିର୍ବାଚନରେ ଏହା ତୃତୀୟ, ଏପରି କି ଦ୍ବିତୀୟ ସ୍ଥାନ ହାସଲ କରିଛି। କେତେକ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ: ୧) ୨୦୧୪ ଲୋକସଭା ନିର୍ବାଚନରେ ଟୁଜି ଦୁର୍ନୀତି ଅଭିଯୁକ୍ତ ସାଂସଦ ଏ ରାଜା (ଡିଏମ୍‌କେ ପ୍ରାର୍ଥୀ) ଏଆଇଡିଏମ୍‌କେ ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କଠାରୁ ପରାଜିତ ହୋଇଥିଲେ, ଯେଉଁଠି ନୋଟା ତୃତୀୟ ସ୍ଥାନରେ ରହିଥିଲା। ସମ୍ଭବତଃ ଦୁର୍ନୀତିଗ୍ରସ୍ତ ପ୍ରାର୍ଥୀ ଥିବାରୁ ଜନସାଧାରଣ ନୋଟାକୁ ଅଧିକ ଭୋଟ ଦେଇଥିଲେ। (୨) ୨୦୧୭ ଗୁଜରାଟ ବିଧାନସଭା ନିର୍ବାଚନରେ ୧୧୮ ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀରେ ନୋଟା ବିଜେପି ଓ କଂଗ୍ରେସ ପରେ ତୃତୀୟ ସର୍ବାଧିକ ଭୋଟ ପାଇଥିଲା। (୩) ୨୦୧୮ କର୍ଣ୍ଣାଟକ ବିଧାନସଭା ନିର୍ବାଚନରେ ନୋଟା ସିପିଆଇ(ଏମ୍‌) ଓ ବିଏସ୍‌ପି ଭଳି ଜାତୀୟ ଦଳଠାରୁ ଅଧିକ ଭୋଟ ପାଇଥିଲା। (୪) ୨୦୧୮ ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ ବିଧାନସଭା ନିର୍ବାଚନରେ ବିଜେପି ଓ କଂଗ୍ରେସର ଭୋଟଭାଗ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟବଧାନ ମାତ୍ର ୦.୧% ଥିବାବେଳେ ନୋଟାର ଭୋଟଭାଗ ଥିଲା ୧.୪%। (୫) ୨୦୧୮ ପରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭା ନିର୍ବାଚନଗୁଡ଼ିକରେ ‘ରେଡ଼ ଆଲର୍ଟ ଆସନ’(ଯେଉଁ ଆସନଗୁଡ଼ିକରେ ତିନି ବା ତଦୂର୍ଦ୍ଧ୍ବ ଆପରାଧିକ ମୋକଦ୍ଦମା ଥିବା ପ୍ରାର୍ଥୀ ନିର୍ବାଚନ ଲଢ଼ୁଥିଲେ)ରେ ନୋଟା ୨୬ ଲକ୍ଷ ୭୭ ହଜାରରୁ ଅଧିକ ଭୋଟ ପାଇଛି। (୬) ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ଲାଟୁର ରୁରାଲ୍‌ ନିର୍ବାଚନମଣ୍ଡଳୀ (ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି ପାଇଁ ସଂରକ୍ଷିତ)ରେ କଂଗ୍ରେସ ପ୍ରାର୍ଥୀ ବିଜୟୀ ହୋଇଥିଲେ ହେଁ ନୋଟା ୧୩%ରୁ ଅଧିକ ଭୋଟ ପାଇ ଦ୍ବିତୀୟ ସ୍ଥାନରେ ରହିଥିଲା।

ନୋଟା ହୋଇପାରିବ ନିର୍ବାଚନ ସଂସ୍କାରକ

ଉପରୋକ୍ତ କେତେକ ଉଦାହରଣରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଯେ ନୋଟା କେବଳ ଭୋଟରଙ୍କ ଅସନ୍ତୋଷ ପ୍ରକାଶର ମାଧ୍ୟମ ନୁହେଁ, ବରଂ ନିର୍ବାଚନ ସଂସ୍କାରକ ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରିବ, ଯଦି ତାକୁ ଅଧିକ କ୍ଷମତାପନ୍ନ କରାଯାଏ। ମନେରହୁ ଯେ, ନୋଟାକୁ କ୍ଷମତା ଦେବା ଅର୍ଥ ମତଦାତାଙ୍କୁ କ୍ଷମତାଶାଳୀ କରିବା। ଏଥିପାଇଁ କେତୋଟି ପ୍ରସ୍ତାବ: (କ) ଯେଉଁ ନିର୍ବାଚନମଣ୍ଡଳୀରେ ନୋଟା ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠ ଭୋଟ ପାଇବ, ସେଇଠି ନୂଆ ପ୍ରାର୍ଥୀମାନଙ୍କୁ ନେଇ ପୁନଃନିର୍ବାଚନ କରାଯାଉ। (ଖ) ଯେଉଁଠି ବିଜୟୀ ଭୋଟ ବ୍ୟବଧାନ ନୋଟାଠୁ କମ୍‌ ହୋଇଥିବ, ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ପୁନଃନିର୍ବାଚନ ହେଉ। (ଗ) ଯେଉଁ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ନୋଟାଠୁ କମ୍‌ ଭୋଟ ପାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଉକ୍ତ ପୁନଃନିର୍ବାଚନର ସମସ୍ତ ଖର୍ଚ୍ଚ ତୁଲାଇବେ। (ଘ) ଯେଉଁ ପ୍ରାର୍ଥୀମାନେ ନୋଟାଠୁ ହାରିଥିବେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ତତଃ ୫/୬ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୌଣସି ନିର୍ବାଚନରେ ଭାଗ ନେଇ ନପାରିବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଉ କିମ୍ବା ସେମାନଙ୍କୁ ନିର୍ବାଚନ ଲଢ଼ିବାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷିଦ୍ଧ କରାଯାଉ।

ଏହା କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହେଲେ ମତଦାତାଙ୍କୁ ‘ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିବାର ଅଧିକାର’ (ରାଇଟ୍‌ ଟୁ ରିଜେକ୍ଟ) ଆପେଆପେ ମିଳିବା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଯିବ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ-ନିର୍ବାଚନିକ ଦୁର୍ନୀତି କମିବା ଆଶା କରାଯାଇପାରେ। ନୋଟା ସମ୍ପର୍କିତ ରାୟ ଦେବାବେଳେ ତତ୍କାଳୀନ ଭାରତର ପ୍ରଧାନ ବିଚାରପତି ପାଲାନିସାମି ସଦାଶିବମ୍‌ ଯାହା କହିଥିଲେ, ତାହା ପ୍ରଣିଧାନଯୋଗ୍ୟ: ‘‘ଗଣତନ୍ତ୍ରରେ ଭୋଟରଙ୍କ ଗୋପନୀୟତାର ଅଧିକାରକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖି କୌଣସି ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିବାର ଅଧିକାର ପ୍ରଦାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ବପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏଭଳି ବିକଳ୍ପ ଭୋଟରଙ୍କୁ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରାର୍ଥୀ ମନୋନୟନ ନେଇ ଅସନ୍ତୋଷ ପ୍ରକାଶ କରିବାର ଅଧିକାର ଦେଇଥାଏ। କ୍ରମଶଃ ଏଥିରେ ବ୍ୟବସ୍ଥାଗତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିବ ଏବଂ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ଲୋକଙ୍କ ଇଚ୍ଛାକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ନିଜର ସଚ୍ଚୋଟତା ପାଇଁ ଜଣାଶୁଣା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥୀ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେବେ।’’ ନୋଟାକୁ କ୍ଷମତାପନ୍ନ କରି ବ୍ୟବସ୍ଥାଗତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିବାର ସେହି ସମୟ ଉପଗତ।

(‘ସମାଜ’ରେ ୩୧.୫.୨୦୨୪ରେ ପ୍ରକାଶିତ)

ଶାସନ ଓ ଶାସକ

noreply@blogger.com (ଅଶୋକ ସାହୁ) — Tue, 02 Apr 2024 06:51:00 +0000

ଅଶୋକ

ସଦାସର୍ବଦା ଲୋକଙ୍କ କଥାରେ ସରକାର କାହିଁକି ମୁଣ୍ଡ ପୂରାଇବ। ଜୀବନର ସବୁ କଥାରେ ସରକାର! ଯଦି ୨୦୪୭ର ମୋର ମିଶନ ପୂରଣ ହେବ, ତା’ହେଲେ ମୁଁ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କ ଜୀବନରୁ ସରକାରକୁ ବାହାର କରିଦେବି। ସାଧାରଣ ମାନବୀୟ ଜୀବନରେ ସରକାର ଆଦୌ ରହିବା କଥା ନୁହଁ। ତାକୁ ନିଜ ଜୀବନ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ସ୍ବାଧୀନତା (ଖୁଲି ଛୁଟ୍‌) ରହିବା ଦରକାର। ନିଜ ସ୍ବପ୍ନକୁ ସାକାର କରିବା ଲାଗି ପୂରା ଆକାଶ ଖୋଲା ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ।

ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ନରେନ୍ଦ୍ର ମୋଦୀଙ୍କ ବକ୍ତୃତା(‘ଇଣ୍ଡିଆ ଟୁଡେ କନ୍‌କ୍ଲେଭ୍‌’, ୧୬ ମାର୍ଚ୍ଚ ୨୦୨୪)ର ଉପର ଉଦ୍ଧୃତିରୁ ‘ଯଦି ୨୦୪୭ର ମୋର ମିଶନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ, ତା’ହେଲେ ମୁଁ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କ ଜୀବନରୁ ସରକାରକୁ ବାହାର କରିଦେବି’ କଥାଟିକୁ ଯଦି ଊହ୍ୟ ରଖାଯାଏ, ତେବେ ଏହା ଜଣେ ଶାସକର ଉକ୍ତି ନୁହେଁ, ବରଂ ମନେହେବ କୌଣସି ଦାର୍ଶନିକ ଅଥବା ରାଷ୍ଟ୍ରନୀତିବିଦ୍‌ଙ୍କ ବାଣୀ। ଦୀର୍ଘ ଦଶ ବର୍ଷର ଶାସନ ପରେ ବି ଜଣେ ଶାସକଙ୍କୁ ଲୋକଙ୍କ ଜୀବନରୁ ସରକାରକୁ ବାହାର କରିଦେବା ପାଇଁ ଆହୁରି ତେଇଶି ବର୍ଷ କାହିଁକି ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ, ସେଇ ପ୍ରଶ୍ନ ହୁଏତ ଜଣକୁ କରିପାରେ ବ୍ୟତିବ୍ୟସ୍ତ; ସମାଲୋଚକ ୟାକୁ କ୍ଷମତା-ପିପାସୁର ବାଗାଡ଼ମ୍ବର ବୋଲି ମଧ୍ୟ କରିପାରନ୍ତି ଅଭିହିତ; କିନ୍ତୁ କଥାଟି ଯେତିକି ସହଜ ମନେହଉଚି ସେତିକି ସହଜ ନୁହେଁ ଆଦୌ। ଶାସିତ ଜୀବନରୁ ଶାସନ/ସରକାରକୁ ବାହାର କରିବା କ’ଣ ସମ୍ଭବ! କୌଣସି ରାଜା/ସମ୍ରାଟଙ୍କ ପରି ଆଜୀବନ କ୍ଷମତା-ସିଂହାସନରୁ ଓହ୍ଲାଇବାକୁ ଚାହୁଁ ନଥିବା ଶାସକ କ’ଣ ଶାସିତକୁ ଦେବ ସେତିକି ସ୍ବାଧୀନତା/ସ୍ବତନ୍ତ୍ରତା, ଯାହା ତାକୁ ଖୋଲା ଆକାଶରେ ଉଡ଼ିବାକୁ ଦେବ ନିର୍ବାଧ। ଏଭଳି ଅଛି କୋଉ ଶାସନତନ୍ତ୍ର, ଯାହା ଶାସିତ ପଛରେ ଗୋଡ଼ାଇବ ନାହିଁ; ତାକୁ ଆଇନକାନୁନ ଫାଶରେ ବାନ୍ଧିବ ନାହିଁ; ଜଗି ବସିବ ନାହିଁ ତା’ ଜୀବନର ପ୍ରତିଟି ମୁହୂର୍ତ୍ତ। ଆଧୁନିକ ବିଶ୍ବରେ ସର୍ବାଧିକ ଆଦୃତ ପ୍ରତିନିଧିମୂଳକ ଗଣତନ୍ତ୍ର, ଯାହା ‘ଗଣଙ୍କର, ଗଣଙ୍କ ଦ୍ବାରା, ଗଣଙ୍କ ପାଇଁ ଶାସନ’ (ଆବ୍ରାହମ୍‌ ଲିଙ୍କନ)? ଗଣ ଯଦି ହୋଇଥାଏ ଅଶିକ୍ଷିତ/ଅସାଧୁ/ଲାଞ୍ଚୁଆ ଏବଂ ତା’ ଦ୍ବାରା ବଛାଯାଇଥିବ ଶାସନର ପ୍ରତିନିଧି, ତା’ହେଲେ କିଭଳି ହେବ ସେଇ ଗଣତନ୍ତ୍ର(ତା’ ବି କ୍ଷମତାସୀନ ହେବାକୁ ୩୦ରୁ ୪୦ ଶତାଂଶ ମତ ଯଥେଷ୍ଟ)ର ସ୍ବରୂପ? କାର୍ଲାଇଲ (ଥମାସ୍‌) ତ କହନ୍ତି, ‘ଯେମିତି ଲୋକ ସେମିତି ଶାସନ’; ଅର୍ଥାତ୍‌ ଯେମିତି ଗଣ ସେମିତି ତନ୍ତ୍ର; ସେଥିରୁ ଲାଞ୍ଚୁଆ/ଧୂର୍ତ୍ତ/ଅସାଧୁଙ୍କ ତନ୍ତ୍ର ଜନ୍ମ ନେବା ଅବଧାରିତ! ଏଥିରୁ ଗୋଟିଏ କଥା ତ ଦିବାଲୋକ ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ଯେ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ନିର୍ଦ୍ଧାରକ ଯେଉଁ ଗଣ, ତା ଉପରେ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ଚରିତ୍ର ଗୋଟାପଣେ ନିର୍ଭରଶୀଳ। ଅତଏବ ଆପଣାର ପ୍ରତିନିଧିଙ୍କୁ ବାଛିବାର ଯୋଉ ଯୋଗାଡ଼ଯନ୍ତ୍ର (ନିର୍ବାଚନ), ସବୁଠୁ ଅଧିକ ତା’ର ମହତ୍ତ୍ବ; କାହିଁକି ନା ସେଇ ନିର୍ବାଚିତ ପ୍ରତିନିଧି ହିଁ ଗଣର ଶାସକ। ଏମିତିରେ ବିଦେଶୀ ହୁଅନ୍ତୁ କି ଦେଶୀ, କେହି ଜଣେ କାହାକୁ ଶାସନ କରିବ, ଏଇ ମୂଳ ବିଚାର ହିଁ ମନେହୁଏ ଅମାନବୀୟ; କାହିଁକି ନା ଶାସନ ମାନେ ହିଁ ମନୁଷ୍ୟର ପ୍ରାକୃତିକ ସ୍ବାଧୀନତାର ହନନ। ମନୁଷ୍ୟ ଆପେ ଶୃଙ୍ଖଳିତ ହୋଇପାରୁନି ବୋଲି ଦରକାର ହୋଇଚି ଶାସନ; ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇପାରୁନି ବୋଲି ଆବଶ୍ୟକ ପଡ଼ିଚି ବାହ୍ୟନିୟନ୍ତ୍ରଣ। ରାଜତନ୍ତ୍ରରେ ରାଜା/ସମ୍ରାଟ ଥିଲେ ଗଡ଼୍‌/ଈଶ୍ବରଙ୍କର ପ୍ରତିନିଧି; ତେଣୁ ସେ ପ୍ରଶ୍ନାତୀତ; କିନ୍ତୁ ଗଣତନ୍ତ୍ର କ’ଣ ତା’ଠୁ ବହୁତ ବେଶି ଭିନ୍ନ? ଗଣ ଅବଶ୍ୟ ମନୋନୀତ କରେ ପ୍ରତିନିଧି (ପ୍ରାୟତଃ ବାଧ୍ୟହୋଇ); କିନ୍ତୁ କେହି ଜଣେ କିଭଳି ଲକ୍ଷଲକ୍ଷ ଲୋକଙ୍କର ହୋଇପାରିବ ପ୍ରତିନିଧି; କିପରି କରିପାରିବ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ବ। ଇଏ ଏକ ଆପାତ ଅସମ୍ଭବ ବ୍ୟାପାର। ବ୍ୟକ୍ତିବିଶେଷ ସ୍ବୟଂ ନିଜର ହିଁ ହୋଇପାରିବ ପ୍ରତିନିଧି; ନଚେତ୍ ଅନ୍ୟସବୁ କେବଳ କପଟାଚାର।

ସମ୍ଭବତଃ ଏଇ କାରଣରୁ ସକ୍ରେଟିସ୍‌ଙ୍କ ସମୟର ଗଣତନ୍ତ୍ର ପରୋକ୍ଷ ନୁହେଁ, ଥିଲା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ। ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଗଣତନ୍ତ୍ର (ଡାଇରେକ୍ଟ ଡେମୋକ୍ରେସି) ଅର୍ଥ ସମାଜର ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତି/ନାଗରିକ ଶାସନ/ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣ‌େ‌ର ସିଧାସଳଖ ଅଂଶୀଦାର; ତା’ କଥା କହିବା ପାଇଁ ଲୋଡ଼ାନାହିଁ କେହି ପ୍ରତିନିଧି ବା ମଧ୍ୟସ୍ଥ। ଯୋଉଠି ମଧ୍ୟସ୍ଥତା, ସେଇଠି ଭ୍ରଷ୍ଟାଚାର ଅବଶ୍ୟମ୍ଭାବୀ। ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଭ୍ରଷ୍ଟାଚାରୀ ହେବା ଅବଧାରିତ; କାରଣ ମୂଳ ଢାଞ୍ଚା ହିଁ ଭ୍ରଷ୍ଟ; ଅତଏବ ଏଥେନ୍ସରେ ଥିଲା ଯୋଉ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଗଣତନ୍ତ୍ର ତାହା ପ୍ରକୃତ ଗଣତନ୍ତ୍ର। ପରୋକ୍ଷ ଗଣତନ୍ତ୍ର ବାସ୍ତବରେ ଗଣ/ଲୋକଙ୍କ ତନ୍ତ୍ର ନୁହେଁ; କାହିଁକି ନା ସେଥିରେ କେବଳ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ପ୍ରତିନିଧି ଓ ମଧ୍ୟସ୍ଥତା ପ୍ରତିନିଧିତ୍ବ; ଲୋକଙ୍କ ଭୂମିକା ସେଇଠି ମତଦାନରେ ସୀମିତ; ଅର୍ଥାତ୍‌ ନାମକୁ ମାତ୍ର। ଜଣେ ପ୍ରତିନିଧି ଲକ୍ଷଲକ୍ଷ ଲୋକଙ୍କ ମନକଥା/ଚିନ୍ତା/ସମସ୍ୟାକୁ ଉପସ୍ଥାପିତ କରିବା ଅସମ୍ଭବ; ଅତଏବ ପ୍ରତିନିଧିଟିଏ କେବଳ ନିଜର ହିଁ କରିଥାଏ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ବ। ଅନ୍ୟ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ ତାହା ଗଣତନ୍ତ୍ର ନୁହେଁ, ଜଣତନ୍ତ୍ର; କାହିଁକି ନା ଏଇ ‘ଜଣ’ ହିଁ ତ ପ୍ରତିନିଧି/ଶାସକ। ନିଜେ ପଛେ ହେଇଥାଉ ଅର୍ଦ୍ଧଶିକ୍ଷିତ/ଦୁର୍ନୀତିଗ୍ରସ୍ତ/ନିର୍ବୋଧ; ସେ କିନ୍ତୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ କୋଟିକୋଟି ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ନୀତିନିୟମ; ସେମାନଙ୍କ ଜୀବନଧାରଣର ସାମାଜିକ/ସାଂସ୍କୃତିକ/ଆର୍ଥନୀତିକ ଏପରି କି ନୈତିକ ବିଧିବିଧାନ; ଅର୍ଥାତ୍‌ ତାଙ୍କର ଭାଗ୍ୟଭବିତବ୍ୟ। ଆଜି କେବଳ ସମାଜ ନୁହେଁ, ବ୍ୟକ୍ତିଜୀବନର ଛତ୍ରେଛତ୍ରେ ଶାସନ/ଶାସକ ଉପସ୍ଥିତ; କେବଳ ଉପସ୍ଥିତ ନୁହେଁ, ଅକ୍ଟୋପସ୍‌ର ବାହୁ ସମ ଚତୁର୍ଦିଗରୁ ଦୃଢ଼ ଓତପ୍ରୋତ। ଶାସନର ଆଧିକ୍ୟ ଏତେ ଯେ ଅନ୍ୟାୟ/ଅନୀତି/ଅଧୀନତା/ଆଧିପତ୍ୟ ବି ତା’ପାଇଁ ହୋଇପଡ଼ିଚି ପ୍ରଶ୍ନାତୀତ।

ଅଥଚ ଶାସନ ତ ଏପରି ହେବା ଉଚିତ ଯେ ଲୋକଙ୍କୁ ଜଣାପଡ଼ିବା କଥା ନୁହେଁ କୋଉଠି ତା’ର ଅସ୍ତିତ୍ବ! ସରକାର ଏପରି ହେବା ଉଚିତ ଯେ ତାହା ଥିଲେ ବି ନଥିଲା ପରି ହଉଥିବ ପ୍ରତୀତ। ଶାସନ, ଛକରେ ଠିଆହୋଇ ଟ୍ରାଫିକ୍ ନିୟନ୍ତ୍ରକ ସେଇ ପୁଲିସ ପରି ହେବା ଦରକାର, ଯିଏ ସବୁଜ ସଙ୍କେତ ଦେଖି ଠିକରେ ଯାଉଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଆଦୌ ବାଧା ଦିଏ ନାହିଁ; ଯିଏ ନାଲି ସଙ୍କେତ ନମାନି ଡେଇଁଯିବାର ଆସ୍ପର୍ଦ୍ଧା କରେ, ଅର୍ଥାତ ଅନ୍ୟର ସ୍ବାଧୀନତା/ସ୍ବତନ୍ତ୍ରତା ଉପରେ ବାଧା ପହଞ୍ଚାଏ ସେତେବେଳେ ହିଁ ତା’ର ହସ୍ତକ୍ଷେପ ଲୋଡ଼ା। ଲୋକେ ଯଦି ଅନ୍ୟର ସ୍ବାଧୀନତା ଉପରେ ବାଧା ସୃଷ୍ଟି କରୁନାହାନ୍ତି, ସେଇଠି ଶାସନ/ସରକାରର କିଛି କାମ ନାହିଁ; ସେତେବେଳେ ତା’ର ନିଷ୍କ୍ରିୟତା ହିଁ କାମ୍ୟ; କାହିଁକି ନା ସକ୍ରିୟତା ଅର୍ଥ ଲୋକଙ୍କ ସ୍ବାଧୀନତାର ହନନ। ଚୀନର ଦାର୍ଶନିକ/ସନ୍ଥ ଲାଓଜି/ ଲାଓ ତ୍‌ସେ (କୁହାଯାଏ ସେ ଗୌତମ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ସମକାଳୀନ) ଯାହାକୁ କହିଚନ୍ତି, ‘ଉ ୱେଇ’; ଆକ୍ଷରିକ ଅର୍ଥରେ ନିଷ୍କର୍ମ/ନିଷ୍କ୍ରିୟତା। ଭାରତୀୟ ଦର୍ଶନରେ ଏହାକୁ କୁହାଯାଇଚି ‘ଅକର୍ମ’। (ଶ୍ରୀମଦ୍‌ ଭଗବଦ୍ ଗୀତାର ଗୋଟିଏ ଶ୍ଳୋକ ଏହିପରି: କର୍ମଣୋ ହ୍ୟପି ବୋଦ୍ଧବ୍ୟଂ ବୋଦ୍ଧବ୍ୟଂ ଚ ବିକର୍ମଣ। ଅକର୍ମଣଶ୍ଚ ବୋଦ୍ଧବ୍ୟଂ ଗହନା କର୍ମଣୋ ଗତି।।୪.୧୭।। ଅର୍ଥାତ କର୍ମ, ଅକର୍ମ ତଥା ବିକର୍ମର ତତ୍ତ୍ବ ଜାଣିବା ଦରକାର, କାହିଁକି ନା କର୍ମର ଗତି ଅତି ଗହନ। ଅତଏବ ସ୍ବରୂପ ଦୃଷ୍ଟିରୁ କର୍ମ ତିନି ପ୍ରକାର: କର୍ମ, ଅକର୍ମ ଓ ବିକର୍ମ। ସକାମ ଭାବରେ କରାଯାଇଥିବା ଶାସ୍ତ୍ରବିହିତ କ୍ରିୟା ହେଲା କର୍ମ; ଫଳେଚ୍ଛା, ମମତା ଓ ଆସକ୍ତି ରହିତ ହୋଇ କେବଳ ଅନ୍ୟର ହିତ ପାଇଁ କରାଯାଉଥିବା କର୍ମ ହେଲା ଅକର୍ମ ଏବଂ ବିହିତ କର୍ମ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଆସକ୍ତ ହୋଇ ଅନ୍ୟର ହିତ ବା ଦୁଃଖ ପହଞ୍ଚାଇବା ଭାବନାରେ କରାଯାଏ, ତାହା ବିକର୍ମ; ନିଷିଦ୍ଧ କର୍ମ ତ ବିକର୍ମ ହିଁ। ଅଷ୍ଟାଦଶ ଶ୍ଳୋକରେ ଏହାକୁ କୁହାଯାଇଚି, ‘ଅକର୍ମଣି ଚ କର୍ମ ଯଃ’।) ଅକର୍ମ ହିଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠକର୍ମ। ତେଣୁ ଶାସନର ଆଧିକ୍ୟ ସବୁ ବିକୃତି/ବିଭ୍ରାଟର ମୂଳ। ଶାସନର ଅକର୍ମ କାମ୍ୟ। ବ୍ୟକ୍ତି, ରାଜ୍ୟ (ରାଷ୍ଟ୍ର) ଓ ପ୍ରକୃତିର ଅନ୍ତଃସମ୍ବନ୍ଧ ସମ୍ପର୍କରେ ବିଚାର ଉପସ୍ଥାପନ କରି ଲାଓଜି ତାଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗ୍ରନ୍ଥ ତାଓ ତେ ଚିଙ୍ଗ୍ (ପଥ ଓ ପୁଣ୍ୟର ପୁସ୍ତକ)ରେ ଯାହା ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିଲେ, ତା’ର ସାରାଂଶ ଏହିପରି ‘‘ତୁମେ ଯେତେ କଟକଣା/ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ରଖିବ ମନୁଷ୍ୟ ସେତିକି ଅଧିକ ଦରିଦ୍ର ହେବ...ତୁମେ ଯେତେ ଅଧିକ ଆଇନକାନୁନ ପ୍ରଣୟନ କରିବ, ସେତିକି ଅଧିକ ଦସ୍ୟୁ/ଦୁର୍ବୃତ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ହେବେ। ତେଣୁ ଜ୍ଞାନୀଶାସକ କହନ୍ତି: ମୋର ଅକର୍ମ ଜରିଆରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଆପେ ରୂପାନ୍ତରିତ ହେବେ; ମୋର ନିରବତା ମଧ୍ୟଦେଇ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସ୍ବତଃସ୍ଫୂର୍ତ୍ତ ଭାବେ ଶାନ୍ତ ହେବେ; ମୋର ଅଣହସ୍ତକ୍ଷେପ ଦ୍ବାରା ସ୍ବତଃ ସେମାନେ ଐଶ୍ବର୍ଯ୍ୟବାନ ହେବେ।’’ (ଅଧ୍ୟାୟ ୫୭)

ମନୁଷ୍ୟ ଜୀବନରେ ଶାସନ/ଶାସକ/ରାଷ୍ଟ୍ରର ହସ୍ତକ୍ଷେପ ଯେତେ କମ୍ ହେବ, ସେତିକି ଉତ୍ତମ; କାହିଁକି ନା, ତାହା ହିଁ ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ବାଧୀନତା/ସ୍ବତନ୍ତ୍ରତାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବାର ଏକମାତ୍ର ବାଟ। ଲାଓଜିଙ୍କ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ, ‘ଏକ ମହାନ ରାଜ୍ୟ/ରାଷ୍ଟ୍ରରେ ଶାସନ ଏମିତି କରିବା ଉଚିତ ଯେମିତି ତୁମେ ଚୂନାମାଛ ରାନ୍ଧୁଚ!’ ଶାସନ/ଶାସକର ଭୂମିକା ସେତିକିରେ ହିଁ ସୀମିତ; ନଚେତ୍‌ ସାମାନ୍ୟ ଅଧିକ ଘାଣ୍ଟିଦେଲେ ଚୂନାମାଛ ସତ୍ତା ହରାଇବା ଭଳି ଲୋକଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ବିପନ୍ନ ହେବା ସୁନିଶ୍ଚିତ। ସମାଜରେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, କ୍ଷୁଧା, ଅଶିକ୍ଷା, ହିଂସା, ଘୃଣା, ଅସାଧୁତା ବ୍ୟାପିବାର କାରଣ ଖୋଜିଲେ କୋଉଠି ନା କୋଉଠି ତା’ର ସୂତ୍ର ଶାସନ/ଶାସକ (ରାଜନୀତି/ରାଜନେତା) ସହିତ ଯୋଡ଼ି ହୋଇଥାଏ। ଲୋକେ ସବୁକିଛି ସ୍ବୟଂ କରିବାକୁ ସକ୍ଷମ; ଅନ୍ତତଃ ଆନନ୍ଦରେ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଯେତିକି ଆବଶ୍ୟକ, ସେତିକି ଉପାର୍ଜନ କରିବାକୁ ସେମାନେ ସମର୍ଥ; ଅଥଚ ଶାସନ ସେମାନଙ୍କର ପଥରୋଧ କରିବାକୁ ସଦାଉଦ୍ୟତ। ଲୋକସାଧାରଣ ପାଇଁ ତଥାକଥିତ ଉନ୍ନୟନ ତ ତୁଚ୍ଛା ପ୍ରତାରଣା; କାହିଁକି ନା ତା’ର ସିଂହଭାଗ ହିତାଧିକାରୀ ସେମାନେ ନୁହନ୍ତି, ବରଂ ଧନତନ୍ତ୍ରର ସଂବାହକ ଓ ସଂରକ୍ଷକ। ଗଣତନ୍ତ୍ର କେବଳ ମୁଖା, ଧନତନ୍ତ୍ର ହିଁ ମୁଖ ଅର୍ଥାତ୍‌ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ଅସଲ ଚାଳିକା ଶକ୍ତି, ଯାହା ଏବେ ଦିଶୁଚି ଜଳଜଳ (ନିର୍ବାଚନୀ ବଣ୍ଡ୍‌ ତା’ର ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର ଅଂଶ)। ଏହା ଆଉ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ନୁହେଁ ଯେ ଶାସନର ପରିଚାଳକ/ଶାସକବର୍ଗ ଗଣ ନୁହେଁ, ଧନତନ୍ତ୍ର ପକ୍ଷର ହିଁ ମଧ୍ୟସ୍ଥ/ପ୍ରତିନିଧି, ଯାହାଙ୍କୁ ନେଇ ଗଣ ହୁଏନି କମ୍‌ ଗର୍ବିତ ଓ ଗୌରବାନ୍ବିତ! ସମ୍ବିଧାନର ଅଭୀଷ୍ଟ ଆଦର୍ଶ ସମାଜତନ୍ତ୍ର ହେଲେ ସୁଦ୍ଧା ଧନତନ୍ତ୍ର ଯୋଉ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ନିୟନ୍ତ୍ରକ, ତାହା କଦାପି ହୋଇପାରେନା ଗଣ/ଲୋକଙ୍କ ତନ୍ତ୍ର। ଏଇ କାରଣରୁ ଆଧୁନିକ ବିଶ୍ବରେ ଧନତନ୍ତ୍ରର ଅନ୍ୟତମ ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରବକ୍ତା ଏଲନ ମସ୍କ କହିଥିବା ଏ କଥାକୁ ସହଜରେ ଏଡ଼ାଇ ଦେଇ ହୁଏନାହିଁ ‌ଯେ, ‘‘କିଛି ଲୋକ କର୍ପୋରେସନ ବିରୋଧରେ, କିନ୍ତୁ ସରକାର ସପକ୍ଷରେ ଅଛନ୍ତି।...ସରକାର ତ ସୀମା ମଧ୍ୟରେ ଏକ କର୍ପୋରେସନ ମାତ୍ର। ବାସ୍ତବରେ ଏହା ବୃହତ୍ତମ କର୍ପୋରେସନ ଏବଂ ହିଂସା ଉପରେ ଏହାର ଏକାଧିପତ୍ୟ। ତେଣୁ ଆପଣ ଯଦି କର୍ପୋରେସନକୁ ପସନ୍ଦ କରନ୍ତିନି ତେବେ ବାସ୍ତବରେ ଆପଣ ସରକାରକୁ ଘୃଣା କରିବା ଉଚିତ।’’ (ଦର୍ଶନୀୟ: ସାକ୍ଷାତ୍‌କାର ‘ଦି ବି ୱାର୍ଡ’; ୨୧ ଜୁଲାଇ ୨୦୨୧; ୟୁଟ୍ୟୁବ୍‌) ମୂଳ ପ୍ରଶ୍ନ ତ ଏଇଆ ଯେ କର୍ପୋରେସନ (ଶାସନ)/ କର୍ପୋରେଟ୍‌ (ଶାସକ) ଆପଣଙ୍କ ଜୀବନରୁ କେତେ/କିଭଳି ଆପେ ନିଜକୁ ବାହାର କରିନେବ? ଆପଣ ତାକୁ କ’ଣ ନିଜ ଜୀବନରୁ ବହିଷ୍କାର କରିବାକୁ ଚାହିଁବେ ବା କରିପାରିବେ?

(‘ସମାଜ’ରେ ୨.୪.୨୦୨୪ରେ ପ୍ରକାଶିତ)

ଶାସନ ଓ ସାମ୍ବାଦିକତା

noreply@blogger.com (ଅଶୋକ ସାହୁ) — Sun, 18 Feb 2024 03:49:00 +0000

ଆମେରିକାରେ ଏକଦା ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେଉଥିଲା ଶ୍ବାନଙ୍କର ଏକ ଅଖିଳ ବିଶ୍ବ ପ୍ରଦର୍ଶନୀ । ସେଥିରେ ରୁଷ ଦେଶର କେତେକ ଶ୍ବାନ ମଧ୍ୟ ଭାଗ ନେଇଥିଲେ। ଗୋଟିଏ ଆମେରିକୀୟ ଶ୍ବାନ ରୁଷୀୟ ଶ୍ବାନକୁ ପଚାରିଲା, ତମ ଦେଶରେ ସବୁକିଛି ଠିକ୍‌ଠାକ୍‌ ଚାଲିଚି ତ? ସବୁ ସୁବିଧାସୁଯୋଗ ମିଳୁଚି ତ? ରୁଷୀୟ ଶ୍ବାନଟି କହିଲା, ‘ଆଗ ଅପେକ୍ଷା ଏବେ ବହୁତ ଭଲ ଖାଇବାପିଇବା ମିଳୁଛି; ଏବେ ଆଉ ଆମକୁ ବାହାରେ ବୁଲିବାକୁ କି ଅଇଁଠା ପତର ଚାଟିବାକୁ ପଡ଼ୁନି। ତେଣୁ ଆମେ ଖୁସିରେ ଅଛୁ’। ଏହା ଶୁଣି ଆମେରିକୀୟ ଶ୍ବାନ ପଚାରିଲା, ‘ତମେ ଯଦି ଏତେ ଖୁସିରେ ଅଛ, ତା’ର ଆଭାସ କିନ୍ତୁ ତମ ମୁହଁରେ କାଇଁ ଦେଖାଯାଉନି; ତ‌େ‌ମ ଉଦାସ ଦିଶୁଚ’। ରୁଷୀୟ ଶ୍ବାନଟି ଧୀରେଧୀରେ କହିଲା, ଶୁଣ, ମୁଁ ତା’ର କାରଣ କହୁଚି; ତମେ କିନ୍ତୁ ଏକଥା କାହାକୁ କହିବନି। ଆମକୁ ଖାଇବାପିଇବା, ସୁବିଧାସୁଯୋଗ ସବୁ ମିଳୁଚି ସିନା, ଭୁକିବାର ସ୍ବାଧୀନତା ଜମା ନାଇଁ।

‘କମିଟି ଟୁ ପ୍ରୋଟେକ୍ଟ ଜର୍ଣ୍ଣାଲିଷ୍ଟ୍‌’ (ସିପିଜେ) ବା ‘ସାମ୍ବାଦିକଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ସମିତି’ ଦ୍ବାରା ନିକଟରେ ପ୍ରକାଶିତ ବାର୍ଷିକ ‘ପ୍ରିଜନ ସେନ୍‌ସସ’ (କାରାଗାର ଜନସୁମାରି) ରିପୋର୍ଟଟିକୁ ପଢ଼ିବା ପରେ ଏଇ ଗପଟି ମନେପଡ଼ିଲା। ୟା’ର ଆଉ ଏକ କାରଣ ହେଲା ସାମ୍ବାଦିକ ବା ସମ୍ବାଦଦାତାଙ୍କୁ ‘ୱାଚ୍‌ଡଗ୍‌’ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ସମ୍ଭବତଃ ଏଇଥିପାଇଁ ଯେ ଶ୍ବାନଙ୍କ ପରି ସେ ସଦାସର୍ବଦା ଜାଗ୍ରତ ରହି ଶାସନ/ପ୍ରଶାସନ ଶାସକ/ପ୍ରଶାସକଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ନଜର ରଖେ, ସେମାନଙ୍କ ତ୍ରୁଟିବିଚ୍ୟୁତି/ଦୋଷଦୁର୍ବଳତାକୁ ଲୋକଙ୍କୁ ଜଣାଏ; ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ବାକ୍‌ ସ୍ବାଧୀନତାର ସୁରକ୍ଷା ନିମନ୍ତେ ସେ ସ୍ବର ଉତ୍ତୋଳନ କରେ। ସେଥିପାଇଁ ତାକୁ ଦିଆଯାଇଚି ଏଭଳି ଆଖ୍ୟା; କିନ୍ତୁ ରୁଷୀୟ ଶ୍ବାନଟିର ଭୁକିବାର ସ୍ବାଧୀନତା ନଥିବା ପରି ତାହାର ଯଦି ଲେଖିବାର, କହିବାର କୌଣସି ସ୍ବାଧୀନତା ନଥିବ, ତେବେ ତା’ର ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ବ କେବଳ ହେବନାହିଁ ଖଣ୍ଡିତ/ପତିତ, ବୃତ୍ତିପ୍ରବୃତ୍ତି ଅର୍ଥାତ ସାମ୍ବାଦିକତାର ସ୍ଖଳନ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ। ଶାସନ/ଶାସକ କେବେ ଚାହେଁନାଇଁ ଯେ ଲୋକେ ଜାଣିଯାଆନ୍ତୁ ତା’ର ଦୁର୍ବଳତା; ଶାସନର ତ୍ରୁଟିବିଚ୍ୟୁତିକୁ କେହି କରୁ ଉନ୍ମୋଚିତ। ଯେଉଁମାନେ କରୁଚନ୍ତି ଏପରି ଦୁଃସାହସ, ସେମାନଙ୍କ ବିରୋଧରେ ମିଥ୍ୟା ମୋକଦ୍ଦମା ଖଞ୍ଜି କାରାବଦ୍ଧ କରିବା ହୋଇଚି ସାଧାରଣ କଥା। ଆମର ସମସାମୟିକ ପୃଥିବୀରେ ଏ ଦୁଷ୍ପ୍ରବୃତ୍ତି ବୃଦ୍ଧି ପାଇବା ଉଦ୍‌ବେଗଜନକ। ଗତ ମାସରେ ସାର୍ବଜନୀନ ହୋଇଥିବା ସିପିଜେର ‘କାରାଗାର ଜନସୁମାରି’ ତଥ୍ୟ କହୁଚି ଯେ ୨୦୨୩ (୧ ଡିସେମ୍ବର)ରେ ବିଭିନ୍ନ ଦେଶର କାରାଗାରରେ ବନ୍ଦୀ ଅଛନ୍ତି ୩୨୦ ଜଣ ସାମ୍ବାଦିକ/ସମ୍ବାଦଦାତା (୨୦୨୨ରେ ୩୬୭; ୨୦୨୧ରେ ୩୦୫)। ଏହି ସଂସ୍ଥା ସାମ୍ବାଦିକଙ୍କୁ କାରାବଦ୍ଧ କରିବାର କାରଣ ମଧ୍ୟ କରିଥାଏ ଅନୁସନ୍ଧାନ। ସେଥିରୁ ଜଣାଯାଏ ଯେ ଅନ୍ତତଃ ୧୬୮ ଜଣ ସାମ୍ବାଦିକ ଏପରି ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଦେଶର ଶାସନ/ଶାସକଙ୍କର କେବଳ କରିଥିଲେ ସମାଲୋଚନା, ଅଥଚ ମିଥ୍ୟା ଖବର ପ୍ରସାରଣ ଓ ରାଷ୍ଟ୍ରବିରୋଧୀ ଗତିବିଧି ଆଖ୍ୟା ଦେଇ ସେମାନଙ୍କୁ କରାଯାଇଚି ବନ୍ଦୀ। ୬୬ ଜଣ ସାମ୍ବାଦିକ ତ ଏପରି ରହିଛନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କୁ ଏ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୁଦ୍ଧା ଜଣାଇ ଦିଆଯାଇ ନାହିଁ ଯେ ସେମାନେ କୋଉ ଅଭିଯୋଗରେ ଅଭିଯୁକ୍ତ! ସବୁଠୁ ବଡ଼ ବିଡ଼ମ୍ବନା, ଏହା କେବଳ ଏକଚ୍ଛତ୍ରବାଦୀ ବା ଅଧିନାୟକବାଦୀ ଶାସନର କଥା ନୁହେଁ, ବରଂ ତଥାକଥିତ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ରାଷ୍ଟ୍ର/ରାଜ୍ୟର ‌େସ୍ବୖରାଚାରୀ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟମାନ। କ୍ରମେ ଶାସନ/ଶାସକ ଯେଉଁ ପ୍ରକାରର ହେଉ/ହୁଅନ୍ତୁ ନା କାହିଁକି, ସେମାନଙ୍କର ଚରିତ୍ର ଯେ ପ୍ରାୟ ସମାନ ତାହା ପ୍ରମାଣିତ ହେବାରେ ଲାଗିଚି ବାରମ୍ବାର। ସିପିଜେ ତାଲିକାରେ ସର୍ବାଧିକ ସାମ୍ବାଦିକଙ୍କୁ କାରାବଦ୍ଧ କରିଥିବା ଦଶଟି ରାଷ୍ଟ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଯଥାକ୍ରମେ ରହିଛନ୍ତି ଚୀନ (୪୪), ମ୍ୟାଁମାର (୪୩), ବେଲାରୁଷ (୨୮), ରୁଷିଆ (୨୨), ଭିଏତ୍‌ନାମ (୧୯), ଇରାନ (୧୭), ଇସ୍ରାଏଲ୍‌ ଓ ତା’ ଅଧିକୃତ ପାଲେଷ୍ଟାଇନ ଅଞ୍ଚଳ (୧୭), ଏରିଟ୍ରିଆ (୧୬), ଇଜିପ୍ଟ (୧୩) ଏବଂ ତୁର୍କୀ (୧୩)। ‘ଗଣତନ୍ତ୍ରର ଜନନୀ’ ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିବା ଦେଶ ଭାରତବର୍ଷରେ ବି ସାତ ଜଣ (୨୦୨୩) ସାମ୍ବାଦିକଙ୍କୁ କାରାବଦ୍ଧ କରାଯାଇଥିବା ରିପୋର୍ଟରେ କୁହାଯାଇଚି। ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଯେ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପାଞ୍ଚ ଜଣଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଅତି କଠୋର ‘ଆତଙ୍କବାଦ ନିରୋଧୀ ଓ ବେଆଇନ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ନିବାରଣ ଆଇନ’ (ୟୁଏପିଏ) ଅଧୀନରେ କରାଯାଇଚି ମୋକଦ୍ଦମା। ଭାରତରେ କେବଳ ସାମ୍ବାଦିକ ନୁହନ୍ତି, ଛାତ୍ର, ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀ, ଆଇନଜୀବୀ ଆଦିଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଏଇ ଆତଙ୍କବାଦ ନିରୋଧୀ ଆଇନର ଅପପ୍ରୟୋଗ କେବଳ ବିସ୍ମୟକର ନୁହେଁ, ଅତୀବ ଚିନ୍ତାଜନକ।

ଚୀନ ଭଳି ଏକଚ୍ଛତ୍ରବାଦୀ ଶାସନ କବଳିତ ରାଷ୍ଟ୍ରରେ ଶାସନ/ଶାସକର ସମାଲୋଚନା ସିଧାସଳଖ ଅପରାଧ ବୋଲି ଧରାଯାଉଥିବାବେଳେ ଯେଉଁ ସାମ୍ବାଦିକମାନେ ତଥାପି କରୁଚନ୍ତି ସ୍ବର ଉତ୍ତୋଳନ, ସେମାନଙ୍କୁ କାରାବଦ୍ଧ କରାଯାଉଥିବାରୁ ତାଲିକାରେ ଏ ଦେଶ ପାଇଚି ସର୍ବାଗ୍ରେ ସ୍ଥାନ। ବିଶେଷକରି ଶିନ୍‌ଜିଆଙ୍ଗ୍‌ର ଉଇଘର ମୁସଲମାନ ଜନଜାତି ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ସାମ୍ବାଦିକ (୪୪ ମଧ୍ୟରୁ ୧୯ ଜଣ) ଶାସକର ପାଲଟିଚନ୍ତି ମୁଖ୍ୟ ନିଶାଣ। ଉଇଘରଙ୍କ ଉପରେ ଦମନଲୀଳା ପାଇଁ ଚୀନ ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ସ୍ତରରେ ହୋଇଆସୁଚି ସଦା ନିନ୍ଦିତ। ସେହିପରି ୨୦୨୧ରେ ମ୍ୟାଁମାର୍‌ରେ ସାମରିକ ଶାସନ ଆରମ୍ଭ ହେବାପରଠୁ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଚି ସମ୍ବାଦଦାତାଙ୍କ ଉପରେ ଅକଥନୀୟ ଅତ୍ୟାଚାର/ଉତ୍ପୀଡ଼ନ। ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟ ଲେଖିବାକୁ/କହିବାକୁ କରୁଚନ୍ତି ଉଦ୍ୟମ, ସେମାନଙ୍କ ବିରୋଧରେ ମିଥ୍ୟା ମାମଲା ରୁଜୁ କରି କାରାଦଣ୍ଡରେ କରାଯାଉଚି ଦଣ୍ଡିତ। ଗତ ତିନି ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ଗଣମାଧ୍ୟମ ସଂସ୍ଥା ବନ୍ଦ ହୋଇସାରିଥିବାବେଳେ ବହୁ ସାମ୍ବାଦିକଙ୍କୁ ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼ିଚି ଦେଶାନ୍ତର ଅଥବା ଆତ୍ମନିର୍ବାସନ। ଏପରିକି ପଶ୍ଚିମ ମ୍ୟାଁମାରରେ ଆସିଥିବା ‘ମୋଚା’ ବାତ୍ୟାର ଫଟୋ ଉଠାଇଥିବା ଜଣେ ଫଟୋ ସାମ୍ବାଦିକଙ୍କୁ ଦେଶଦ୍ରୋହ ମାମଲାରେ ଗିରଫ କରାଯାଇ ଦିଆଯାଇଚି କୋଡ଼ିଏ ବର୍ଷର କାରାଦଣ୍ଡ! ବେଲାରୁଷରେ ଗତ ଦୁଇ ବର୍ଷ ଭିତରେ ୧୯ଟି ଗଣମାଧ୍ୟମ ସଂସ୍ଥାକୁ ‘ଚରମପନ୍ଥୀ’ ଆଖ୍ୟା ଦେଇ କରାଯାଇଚି ମୋକଦ୍ଦମା। ଇସ୍ରାଏଲ୍‌ ଗାଜା ଉପରେ ଆକ୍ରମଣକୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରଖି ସ୍ବଅଧିକୃତ ପାଲେଷ୍ଟାଇନ ଅଞ୍ଚଳର ସାମ୍ବାଦିକଙ୍କୁ ବିନା କୌଣସି ଅଭିଯୋଗ ଦର୍ଶାଇ କରିଚାଲିଚି ଗିରଫ (ଇସ୍ରାଏଲ୍‌-ଗାଜା ଯୁଦ୍ଧର ରିପୋର୍ଟିଂ ବେଳେ କେବଳ ୨୦୨୩ରେ ୭୭ ଜଣ ସାମ୍ବାଦିକଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଘଟିଚି)।

ଲେଖକ/ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀ/ସାମ୍ବାଦିକ/ମାନବାଧିକାର କର୍ମୀଙ୍କୁ କାରାଗାରରେ ନିକ୍ଷେପ କରିବା ନେଇ ପୂର୍ବରୁ କୁଖ୍ୟାତ ରୁଷିଆ ୨୦୨୨ରେ ୟୁକ୍ରେନରେ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ କରିବା ପରଠାରୁ ଶାସନ/ଶାସକ ପାଇଁ ସାମ୍ବାଦିକତା ସତେଯେମିତି ହୋଇପଡ଼ିଚି ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଶତ୍ରୁ; କେବଳ ନିଜ ଦେଶରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଅନ୍ୟ ଦେଶରେ ନିର୍ବାସିତ ଜୀବନ ବିତାଉଥିବା ସାମ୍ବାଦିକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କାରାବଦ୍ଧ କରିବାକୁ ହେଉଚି ଉଦ୍ୟମ। ରୁଷିଆରେ ରହୁଥିବା ବିଦେଶୀ ସମ୍ବାଦଦାତାଙ୍କ ପାଇଁ ରୁଷ ଶାସକ ପାଲଟିଯାଇଚି ସତେଯେମିତି ‘ଜାର୍‌’, ଯିଏ ହୁକୁମ ଦେବାମାତ୍ରେ ସାମ୍ବାଦିକ ନିଜକୁ ପାଉଚି କାରାଗୃହ ଭିତରେ। ସତର ଜଣ ବିଦେଶୀ ସମ୍ବାଦଦାତା ରୁଷର ବିଭିନ୍ନ କାରାଗାରରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ବନ୍ଦୀ ଥିବା ଏହାର ପ୍ରମାଣ। ନିକଟରେ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଦୁନିଆରେ ଚହଳ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିବା ରୁଷିଆ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଭ୍ଲାଦିମିର ପୁତିନଙ୍କର ଦୀର୍ଘ (ଦୁଇ ଘଣ୍ଟାରୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ବ) ତଥା ବିରଳ ସାକ୍ଷାତକାରରେ ଆମେରିକାର ପ୍ରଖ୍ୟାତ ସାମ୍ବାଦିକ (ପୂର୍ବତନ ଫକ୍ସ ନିଉଜ୍‌ ଉପସ୍ଥାପକ) ଟକର୍‌ କାର୍ଲସନ ଏ ବିଷୟ କରିଥିଲେ ଉତ୍ଥାପନ। ବିଶେଷତଃ, ଆମେରିକାର ଜଣେ ଯୁବ ସମ୍ବାଦଦାତା ଇଭାନ ଗେର୍‌ଶେକୋଭିଚ୍‌ଙ୍କୁ ଗୁପ୍ତଚରଗିରି କରିବା ଅଭିଯୋଗରେ କାରାବଦ୍ଧ କରାଯାଇଥିବାରୁ କାର୍ଲସନ ପୁତିନଙ୍କୁ ସିଧାସଳଖ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିବା ସହ କରିଥିଲେ ତାଙ୍କର ମୁକ୍ତି ନିବେଦନ। ରୁଷିଆରେ ଆସନ୍ତା ମାସରେ (୧୫-୧୭ ମାର୍ଚ୍ଚ) ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ନିର୍ବାଚନ ହେବାକୁ ଥିବାରୁ ଏ ସାକ୍ଷାତକାର ଯେ ପୁତିନଙ୍କର ଏକ ସୁଦୁ ‘ପ୍ରୋପାଗଣ୍ଡା’, ତାହା ନିଃସନ୍ଦେହ (ନିର୍ବାଚନ ପୂର୍ବରୁ ଭାରତର ‘ଯଶସ୍ବୀ’ ଶାସନ ମୁଖ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସେପରି କରନ୍ତି); ତଥାପି କାର୍ଲସନ ଯେପରି ଏହା ପଚାରିବାର ସାହସ ଦେଖାଇଲେ, ତାହା ପ୍ରଶଂସନୀୟ।

କେବଳ ସମ୍ବାଦଦାତାଙ୍କୁ କାରାବଦ୍ଧ କରିବା ନୁହେଁ; ଡରାଇ, ଧମକାଇ, ଆକ୍ରମଣ କରି ଶାସକଶ୍ରେଣୀର ପ୍ରକୃତ ସାମ୍ବାଦିକତାର ତଣ୍ଟି ଚିପିବା ପାଇଁ କରିଆସୁଚନ୍ତି ଅପଚେଷ୍ଟା। ଶାସନର ଉତ୍ପୀଡ଼ନ ଭୟରେ ବହୁ ସାମ୍ବାଦିକ ଦେଶ ତ୍ୟାଗ କରି ଅନ୍ୟ ଦେଶରେ ଥାଇ ନିଜର ବୃତ୍ତି/ପ୍ରବୃତ୍ତିକୁ ଜାରି ରଖିବାକୁ କରୁଚନ୍ତି ସଙ୍ଘର୍ଷ। ତେବେ ଯାବତୀୟ ନିର୍ଯାତନା/ଉତ୍ପୀଡ଼ନ/ଭୟ ପ୍ରଦର୍ଶନ ସତ୍ତ୍ବେ ବର୍ତ୍ତମାନ ବନ୍ଦ ହୋଇପଡ଼ିଥିବା ସ୍ବାଧୀନ (ଇଣ୍ଡିପେଣ୍ଡେଣ୍ଟ) ଖବରକାଗଜ ‘ନୋଭାୟା ଗେଜେଟା’ (ଆକ୍ଷରିକ ଅର୍ଥ ‘ନବୀନ/ନୂତନ ଖବରକାଗଜ’)ର ସାମ୍ବାଦିକ/ସମ୍ପାଦକ ଦିମିତ୍ରି ମୁରାତୋଭଙ୍କ ପରି କିଛି ଦୁଃସାହସୀ ମସୀଯୋଦ୍ଧା ରୁଷ ଛାଡ଼ି ଯାଇନାହାନ୍ତି ଅନ୍ୟତ୍ର। ରୁଷିଆର ଶାସକ ଶ୍ରେଣୀ ଓ ଅଭିଜାତ ବର୍ଗର ଭ୍ରଷ୍ଟାଚାର, ମାନବାଧିକାର ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ ତଥା କ୍ରମବର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଣୁ ‌େ‌ସ୍ବୖରାଚାରୀ ଶାସନ ଆଦି ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ସର୍ବଦା ମୁଖର ଏହି ଖବରକାଗଜର ସାତ ଜଣ ସମ୍ବାଦଦାତାଙ୍କୁ କେବଳ ଅନୁସନ୍ଧାନଧର୍ମୀ ରିପୋର୍ଟ ପାଇଁ କରାଯାଇଚି ହତ୍ୟା। ଏହା ସତ୍ତ୍ବେ ଶ୍ରୀ ମୁରାତୋଭ୍‌ ଏ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଚନ୍ତି ଅଟଳ/ ଅବିଚଳିତ। ଶାସକଙ୍କ ଦ୍ବାରା ‘ନୋଭାୟା ଗେଜେଟା’ର ଛାପା ଓ ଅନ୍‌ଲାଇନ୍‌ ସଂସ୍କରଣକୁ ବନ୍ଦ କରିବାର ନିର୍ଦେଶ ବି ତାଙ୍କୁ କରିପାରିନାଇଁ କର୍ତ୍ତବ୍ୟଚ୍ୟୁତ କି ଶାସନର ଶରଣାଗତ। ସ୍ମରଣଯୋଗ୍ୟ, ମୁରାତୋଭ୍‌ଙ୍କୁ ଫିଲିପାଇନ୍ସର ସାମ୍ବାଦିକା ମାରିଆ ରେସାଙ୍କ ସହ ମିଳିତ ରୂପେ ସେମାନଙ୍କ ସାହସିକ ସାମ୍ବାଦିକତା ପାଇଁ କରାଯାଇଥିଲା ନୋବେଲ୍‌ ଶାନ୍ତି ପୁରସ୍କାର(୨୦୨୧)ରେ ପୁରସ୍କୃତ। ଫିଲିପାଇନ୍ସର ପ୍ରାକ୍ତନ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ରୋଡ୍ରିଗୋ ଦୁତେର୍ତ୍ତେଙ୍କର ଜଣେ ମୁଖର ସମାଲୋଚକ ମାରିଆ(ତାଙ୍କ ରଚିତ ‘ହାଓ ଟୁ ଷ୍ଟାଣ୍ଡ୍‌ ଅପ୍‌ ଟୁ ଏ ଡି‌କ୍ଟେଟର’ ପଠନୀୟ)ଙ୍କୁ ଭିତ୍ତିହୀନ ଖବର ପ୍ରସାରଣ ଏବଂ ଟିକସ ଫାଙ୍କି ଭଳି ମିଥ୍ୟା ଅଭିଯୋଗରେ ବିବାଦୀୟ ‘ସାଇବର ଅପରାଧ ନିରୋଧୀ ଆଇନ’ରେ ଗିରଫ କରାଯାଇଥିଲା। ବିଡ଼ମ୍ବନା ହେଲା ୨୦୧୨ରେ ନିଜର ଖବର ୱେବ୍‌ସାଇଟ୍‌ ‘ରାପ୍‌ଲର୍‌’ରେ ସେଠାକାର ଜଣେ ଦୁର୍ନୀତିଗ୍ରସ୍ତ ବ୍ୟବସାୟୀଙ୍କ ଅପକର୍ମ ସମ୍ପର୍କରେ ସେ ସମ୍ବାଦ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଉପରୋକ୍ତ ଆଇନଟି ୨୦୧୪ରେ ପ୍ରଣୀତ ହୋଇଥିଲେ ହେଁ ତାଙ୍କ ନାଁରେ ରୁଜୁ କରାଯାଇଥିଲା ମୋକଦ୍ଦମା (ଭାରତରେ ବି ଅନୁରୂପ ଘଟନା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ)। ଗତ ମାସରେ ଅଦାଲତ ତାଙ୍କୁ ଟିକସ ଫାଙ୍କି ମାମଲାରେ କରିଚନ୍ତି ଦୋଷମୁକ୍ତ ଘୋଷଣା।

ସାମ୍ବାଦିକତାର ଧର୍ମ ବିନା କୌଣସି ଭୟ ବା ଅନୁଗ୍ରହ/ପୂର୍ବାଗ୍ରହ ରଖି ସତ୍ୟକଥନ; ସତ୍ୟାନୁସନ୍ଧାନ, ସତ୍ୟ ସମ୍ବାଦ ପରିବେଷଣ। ପ୍ରକୃତ ସାମ୍ବାଦିକର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଶାସନ/ଶାସକର ସ୍ତୁତିଗାନ ନୁହେଁ, କ୍ଷମତାସୀନଙ୍କ ଦ୍ବାରା ଶାସିତ/ଶୋଷିତଙ୍କ ନିମନ୍ତେ ସ୍ବର ଉତ୍ତୋଳନ। ଏ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ଯେଉଁମାନେ ନିଷ୍ଠାପର ଭାବେ ତୁଲାଇବାକୁ ଚାହିଁଚନ୍ତି, ସେମାନେ ଶାସକର ଚକ୍ଷୁଶୂଳ ହେବା ସତେଯେପରି ନିଧାର୍ଯ୍ୟ; କେବଳ ବର୍ତ୍ତମାନ ନୁହେଁ, ସଦାକାଳ। ‘ସମାଜ’ ସ୍ରଷ୍ଟା ମନିଷୀ ଗୋପବନ୍ଧୁ ଏହାର ଏକ ଉଳ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ; ସମ୍ଭବତଃ ସେ ଓଡ଼ିଶାର ସାମ୍ବାଦିକତା ଇତିହାସରେ ଖବର ପ୍ରସାରଣ ପାଇଁ କାରାଦଣ୍ଡ ଭୋଗିଥିବା ପ୍ରଥମ ସାମ୍ବାଦିକ/ସଂପାଦକ, ଯିଏ ‘ସାମ୍ବାଦିକ ଗାନ୍ଧୀ’ଙ୍କ ପରି ଏ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପାଲଟିଚନ୍ତି ଅନନ୍ୟ ମାର୍ଗଦର୍ଶକ। ‘ସମାଜ’ରେ ‘ସତ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ ସାଙ୍ଘାତିକ’ ଶିରୋନାମାରେ ପ୍ରକାଶିତ (୧୩ ଅଗଷ୍ଟ ୧୯୨୧) ଏକ ସମ୍ବାଦକୁ ଭିତ୍ତିକରି ପୁରୀ ପୁଲିସ ପକ୍ଷରୁ ଦାୟର୍‌ ମାନହାନି ମୋକଦ୍ଦମାରେ ଗୋପବନ୍ଧୁ ନିର୍ଦୋଷରେ ଖଲାସ ହୋଇଥିଲେ ସତ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ବିଚାରାଧୀନ ବନ୍ଦୀ ଭାବେ ୧୯୨୧ ଅକ୍ଟୋବର ୨୮ରୁ ନଭେମ୍ବର ୨୯ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହେବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା କାରାରୁଦ୍ଧ। ସେ ଆଜିର ଜଣେ ସଂପାଦକଙ୍କ ପରି ଶାସକର ନାଲିଆଖି ଦେଖି ହୋଇ ନଥିଲେ ତା’ର ଶରଣାଗତ କି ଆପଣାର କର୍ତ୍ତବ୍ୟରୁ ଓହରି ଯାଇ ହୋଇ ନଥିଲେ ଆତ୍ମନିର୍ବାସିତ। ଗୋପବନ୍ଧୁ ଜଣେ ସାମ୍ବାଦିକ-ସଂପାଦକ ଭାବେ କିଭଳି ନିର୍ଭୀକ ଓ ଅସାଧାରଣ ଥିଲେ, ତାହା ଅଦାଲତରେ ସେ ଦେଇଥିବା ଜବାବରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଜଣାପଡ଼େ । ଇଂରେଜୀରେ ଲେଖିଥିବା ଉକ୍ତ ଜବାବର ଶେଷରେ ସେ ଉ‌ଲ୍ଲେଖ କରିଥିଲେ, ‘‘ଉପସଂହାରରେ ମୋର ବକ୍ତବ୍ୟ ଯେ ସାଧାରଣ ପ୍ରେସ୍‌ କାର୍ଯ୍ୟରେ ରହି ମୁଁ ସମାଜ ପ୍ରତି ମୋର କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ବଡ଼ ପବିତ୍ର ଜ୍ଞାନ କରେ । ଏହି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କଲାବେଳେ କୌଣସି ଜାତି ବା ସଂପ୍ରଦାୟ ପ୍ରତି ଘୃଣା ବା ବି‌େ‌ଦ୍ବଷ ରଖିବା ମୋର ଧର୍ମ ନୁହେଁ । ଏ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଦେଶର ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଉପକାରାର୍ଥେ କରିବାକୁ ହୁଏ । ଇଂରେଜ ସାମ୍ରାଜ୍ୟରେ ସମ୍ବାଦପତ୍ରର ଏହି ପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟ ଶାସନ ନୀତିର ଚତୁର୍ଥ ଭାଗ (ଫୋର୍ଥ ଏଷ୍ଟେଟ୍‌) ବୋଲି ବିଦିତ। ଉପସ୍ଥିତ ଘଟଣା ଏହି ତୁଳନାରେ ଅକିଞ୍ଚିତ୍‌କର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଏହା ପ୍ରକାଶ କରିବା ଦ୍ବାରା ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ପ୍ରତି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିଛି ବୋଲି ମୋର ବିଶ୍ବାସ ଓ ଏହାର ମୋର ବିବେକସମ୍ମତ ।’’ (ଦ୍ରଷ୍ଟବ୍ୟ: ‘ସମାଜ’ ସ୍ବତନ୍ତ୍ର ସଂଖ୍ୟା, ୧୮.୧୦.୧୯୬୯) ଆଜି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ବରେ ଏକଚ୍ଛତ୍ରବାଦୀ/ଅଧିନାୟକବାଦୀ ଶାସକଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା/ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ବଢ଼ିଚାଲିଥିବାବେଳେ ଗଣ-ମାଧ୍ୟମ ପାଲଟିସାରିଚି ଶାସକ-ମାଧ୍ୟମ। ଏହାସତ୍ତ୍ବେ ଗଣତନ୍ତ୍ର ଓ ସମାଜକୁ ବଞ୍ଚାଇବାକୁ ହେଲେ ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ କହିବା ପରି ‘ଫୋର୍ଥ ଏଷ୍ଟେଟ୍‌’କୁ ନିର୍ଭୀକ/ବିବେକସମ୍ମତ ଭାବେ କରିବାକୁ ହିଁ ହେବ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ।

(‘ସମାଜ’ରେ ୧୮.୨.୨୦୨୪ରେ ପ୍ରକାଶିତ)

ଯୁଦ୍ଧଭୂମିର ଅନ୍ତିମ ଇଚ୍ଛାପତ୍ର

noreply@blogger.com (ଅଶୋକ ସାହୁ) — Sun, 22 Oct 2023 10:08:00 +0000

‘ଆଜି ବିଶ୍ରାମ ଓ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ସମୟ ନାହିଁ। ପାଲେଷ୍ଟିନୀୟଙ୍କ ରକ୍ତ ବୁହାଯାଇଛି। ଇସ୍ରାଏଲ ସହିତ ଶାନ୍ତି ଆଲୋଚନା ପାଇଁ କୌଣସି ସ୍ଥାନ ନାହିଁ। ଯଦି ସେମାନେ ନିଜକୁ ହମାସ୍‌ର କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର ଆକ୍ରମଣରୁ ନିଜକୁ ବଞ୍ଚାଇବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନଙ୍କୁ ଇସ୍ରାଏଲ୍‌ର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରେ ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ଆଇରନ୍‌ ଡୋମ୍‌ ଲଗାଇବାକୁ ପଡ଼ିବ’।

ଗାଜାପଟିରେ ଇସ୍ରାଏଲ୍‌ର ରକେଟ୍‌ ଆକ୍ରମଣ ପରେ ୧୪ ଅଗଷ୍ଟ ୨୦୧୪ରେ ସନ୍ତ୍ରାସବାଦୀ ସଂଗଠନ ହମାସ୍‌ର ମୁଖପାତ୍ର ଫଓଜି ବାର୍‌ହୋମ୍ ଦେଇଥିଲା ଏ ଚେତାବନୀ। ଏହାର ଆଠ ବର୍ଷ ପରେ ଅକ୍ଟୋବର ୭ରେ ହମାସ୍‌ ଇସ୍ରାଏଲ୍‌ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରି ଯେଉଁ ଧନଜୀବନ କ୍ଷୟ କରିଚି (ଏକାବେଳକେ ୧୩ ଶହଙ୍କୁ ହତ୍ୟା ଓ ୨ ଶହଙ୍କୁ ପଣବନ୍ଦୀ), ତାହା ସେହି ଦେଶର ପ୍ରତିରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ କେବଳ ବଡ଼ ଧକ୍କା ଦେଇନାହିଁ, ପୁଣିଥରେ ଦୋହଲାଇ ଦେଇଚି ଇହୁଦୀଙ୍କ ଅସ୍ତିତ୍ବ। ଦ୍ବିତୀୟ ବିଶ୍ବଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ନାଜୀ ଜର୍ମାନୀରେ ଅତି ନୃଶଂସ ଭାବେ ବିଷାକ୍ତ ଗ୍ୟାସ୍‌ଭରା କୋଠରୀରେ ପୂରାଇ ଏବଂ ସାମୂହିକ ଭାବେ ଗୁଳି କରାଯାଇ ଯେଉଁ ଗଣସଂହାର (ହୋଲୋକଷ୍ଟ୍‌) ହୋଇଥିଲା, ତାହା ମାନବ ଇତିହାସର ଏକ କଳା ଅଧ୍ୟାୟ। ସେତେବେଳେ ପ୍ରାୟ ୬୦ ଲକ୍ଷ ଇହୁଦୀଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରାଯାଇଥିବାବେଳେ ଏଥରର ଘଟନାକୁ ଇସ୍ରାଏଲ୍‌ ସେହିପରି ଗଣହତ୍ୟାର ଦ୍ବିତୀୟ ଘଟନା ଭାବେ କରିଛି ଆଖ୍ୟାୟିତ। ହମାସ୍‌ ଯେଉଁଭଳି ଭାବେ କଲା ଅତର୍କିତ ଆକ୍ରମଣ, ତାହା ଆକସ୍ମିକ ହୋଇନଥିବ କଦାଚନ; ଅଥଚ ବିଶ୍ବର ସର୍ବାଧିକ ଦକ୍ଷ ବୋଲି ଖ୍ୟାତି ଅର୍ଜିଥିବା ଇସ୍ରାଏଲ୍‌ର ଗୁଇନ୍ଦା ସଂସ୍ଥା ‘ମୋସାଦ୍‌’ ବି ଖାଇଲା ଚକ୍‌ମା। ‘ବଳ ବା ଶକ୍ତି ଦ୍ବାରା ଶାନ୍ତି କିଣାଯାଏ; ଏହାକୁ ଦୁର୍ବଳତା ବା ଏକତରଫା ପଶ୍ଚାତ୍‌ଗମନ ଦ୍ବାରା ନୁହେଁ’ ବୋଲି ବାହୁସ୍ଫୋଟ କରୁଥିବା ଇସ୍ରାଏଲ ସରକାରର ମୁଖିଆ ବେଞ୍ଜାମିନ୍‌ ନେତନ୍ୟାହୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିଜର ଦୁର୍ବଳତାକୁ ଚିହ୍ନାଇ ଦେଇଥିବ ଏ ମର୍ମାନ୍ତିକ ଓ ନିନ୍ଦନୀୟ ଘଟନା।

ଏହା ନିଃସଂଶୟ ଯେ ଇସ୍ରାଏଲ୍‌ ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର ଦେଶ ହୋଇମଧ୍ୟ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ବରେ ଅନେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦେଖାଇଚାଲିଚି ଯେଉଁ ପରାକ୍ରମ, ତା’ର ପଟାନ୍ତର ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ସନ୍ତ୍ରାସବାଦୀ ଭଳି ଅପଶକ୍ତି କେଉଁ ବାଟରେ କେତେବେଳେ କାହାର କ୍ଷତି କରିବ, ତା’ର ଠିକଣା ନାହିଁ, ଏ ଘଟନା ତା’ର ଏକ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ। ଇସ୍ରାଏଲ୍‌ର ଅତ୍ୟାଧୁନିକ କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର ପ୍ରତିରୋଧୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା ‘ଆଇରନ୍‌ ଡୋମ୍‌’ ବି ଏଥର ହମାସ୍‌ ‌େ‌କ୍ଷପଣାସ୍ତ୍ରକୁ ଅଟକାଇ ପାରିନାହିଁ। ତେବେ ୭ ଅକ୍ଟୋବର ପରେ ଯାହାସବୁ ଘଟିଚାଲିଚି, ତାହା ହେବାକୁ ଯାଉଚି ଇତିହାସର ଆଉ ଏକ କଳଙ୍କିତ ଅଧ୍ୟାୟ । ଇସ୍ରାଏଲ୍‌-ହମାସ୍‌ ସଂଘର୍ଷର ଗତି ଦିନକୁ ଦିନ ଯେତିକି ବିକଟ ‌େ‌ହଉଛି, ବଢ଼ିବଢ଼ି ଯାଉଚି ନିରୀହ/ନିର୍ଦୋଷ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଆର୍ତ୍ତି। ଇସ୍ରାଏଲ୍‌ ଆକ୍ରମଣରେ ଏ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ୪ ହଜାରରୁ ଅଧିକ ପାଲେଷ୍ଟିନୀୟଙ୍କ ଜୀବନ ଗଲାଣି; ଯାହାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ୧୫୦୦ରୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ବ ନିର୍ମାୟା ଶିଶୁ। ୨୦୦୭ରୁ ଗାଜାପଟିକୁ ନିଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରଖିଥିବା ହମାସ୍‌ ସମଗ୍ର ପାଲେଷ୍ଟିନୀୟଙ୍କର ପ୍ରତିନିଧିତ୍ବ କରେ ନାହିଁ ବୋଲି ଆମେରିକା ସମେତ ସଭିଏଁ କହୁଥିଲେ/ଜାଣୁଥିଲେ ହେଁ ସମଗ୍ର ଗାଜାପଟିକୁ ଇସ୍ରାଏଲ୍‌ ପାଣି, ବିଦ୍ୟୁତ୍‌ ସଂଯୋଗ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରିବା ସହ ଖାଦ୍ୟ, ଔଷଧ ଆଦି ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ଦ୍ରବ୍ୟ ଯୋଗାଣକୁ ବନ୍ଦ କରି ଚତୁର୍ଦିଗ ରାସ୍ତାକୁ କରିଦେଇଛି ଅବରୋଧ। ଫଳତଃ ଗାଜା ୪୦ କିଲୋମିଟରର ଏକ ମୁକ୍ତାକାଶ କାରାଗାର ପାଲଟିଯାଇଚି କହିଲେ ଭୁଲ୍‌ ହେବନାହିଁ, ଯେଉଁଠି ପ୍ରାୟ ୨୩ ଲକ୍ଷ ପାଲେଷ୍ଟିନୀୟଙ୍କୁ ଦୁର୍ବିସହ ଜୀବନ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଇଚି। ନେତନ୍ୟାହୁ ପଣ କରିଚନ୍ତି ଯେ ଯେପରି ହେଉ ହମାସ୍‌କୁ ଏଥର ନିର୍ମୂଳ କରିବେ; କିନ୍ତୁ ହମାସ୍‌କୁ ‌େ‌ସ ଖତମ୍‌ କରିବେ କ’ଣ, ଏବେ ପଡ଼ୋଶୀ ଲେବାନନ୍‌ର ମହାଦୁର୍ଦାନ୍ତ ସନ୍ତ୍ରାସବାଦୀ ସଂଗଠନ ହେଜ୍‌ବୋଲ୍ଲା ହମାସ୍‌ର ସାଥୀ ହୋଇ ଇସ୍ରାଏଲ୍‌ ସହ ଲଢ଼ିବା ଆରମ୍ଭ କରିଚି। ଅନ୍ୟପଟେ ପାଲେଷ୍ଟିନୀୟଙ୍କ ଅଧିକାର ଓ ସୁରକ୍ଷା ଆଳରେ ଏହି ସନ୍ତ୍ରାସବାଦୀ ସଂଗଠନକୁ ଇରାନ ଖୋଲାଖୋଲି ସମର୍ଥନ କରୁଥିବାରୁ ଇସ୍ରାଏଲ୍‌-ହମାସ୍‌ ସଂଘର୍ଷ ପ୍ରଲମ୍ବିତ ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ଦିଶୁଚି। ଅବଶ୍ୟ ଇରାନ୍‌ ଓ ଆରବ ଦେଶସମୂହ ସହିତ ଇସ୍ରାଏଲ୍‌ର ଲଢ଼େଇ ନୂଆ ବା ପ୍ରଥମ ନୁହେଁ। ଆରବ ଦେଶ ଏକାଠି ଲଢ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ ଇସ୍ରାଏଲ୍‌କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାଜୟ କରିବା କଷ୍ଟକର, ଏହା ପୂର୍ବପ୍ରମାଣିତ। ପୁଣି ଆମେରିକା ଓ ବ୍ରିଟେନ ଭଳି ଦୁଇ ମହାଶକ୍ତି ଇସ୍ରାଏଲର ମିତ୍ରରାଷ୍ଟ୍ର। ଇତିମଧ୍ୟରେ ଆମେରିକୀୟ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଜୋ ବାଇଡେନ ଓ ବ୍ରିଟିଶ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଋଷି ସୁନକ ଇସ୍ରାଏଲ୍‌ ଗସ୍ତ କରି ସବୁ ପ୍ରକାରର ସାହାଯ୍ୟ ସହାୟତା ଯୋଗାଇଦେବାକୁ ଦେଇଚନ୍ତି ନିର୍ଭର ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି। ଆମେରିକା ପ୍ରେରଣ କରିଚି ତା’ର ଦୁର୍ଦ୍ଧର୍ଷ ଯୁଦ୍ଧପୋତ। ତେବେ ସବୁଠୁ ବଡ଼ ପ୍ରଶ୍ନ ହମାସ୍‌, ହେଜ୍‌ବୋଲ୍ଲା ଓ ଅନ୍ୟ ଆତଙ୍କବାଦୀ ସଂଗଠନକୁ ନିର୍ମୂଳ କରିବା ନାଁରେ ଇସ୍ରାଏଲ୍‌ ନିରୀହ ପାଲେଷ୍ଟିନୀୟଙ୍କ ଜୀବନକୁ ବିପନ୍ନ କରୁନାହିଁ କି? ଗାଜା ସହରସ୍ଥିତ ଅଲ୍‌-ଅହ୍‌ଲି ଆରବ ଚିକିତ୍ସାଳୟରେ ବିସ୍ଫୋରଣ ଏ ପ୍ରଶ୍ନକୁ କରିଚି ଅଧିକ ମଜଭୁତ। ଉଭୟ ପକ୍ଷ ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ଅପରାଧକୁ ସ୍ବୀକାର କରୁନାହାନ୍ତି; ଅଥଚ ପାଞ୍ଚ ଶହ ନିରୀହ ଲୋକଙ୍କ ଏକାଥରକେ ଲିଭିଗଲା ଜୀବନଦୀପ ଅଭୟସ୍ଥାନ ଧରାଯାଉଥିବା ଚିକିତ୍ସାଳୟରେ। ଇସ୍ରାଏଲ୍‌ ଦାବି କରୁଚି ଯେ ପାଲେଷ୍ଟିନୀୟ ଇସ୍‌ଲାମିକ୍‌ ଜିହାଦ୍‌ (ପିଆଇଜେ) ନାମକ ଆଉ ଏକ ସନ୍ତ୍ରାସବାଦୀ ଗୋଷ୍ଠୀର ଏକ ଲକ୍ଷ୍ୟହୀନ କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର ପଡ଼ିବା ଦ୍ବାରା ଘଟିଚି ବିସ୍ଫୋରଣ; କିନ୍ତୁ ଘଟନାର ଅଳ୍ପସମୟ ଭିତରେ ସାମାଜିକ ଗଣମାଧ୍ୟମରେ ଇସ୍ରାଏଲ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷଙ୍କ ବିବୃତି ଓ ତାକୁ ହଟାଇଦେବା ଭଳି ଘଟନା ଇସ୍ରାଏଲ୍‌ର ଦାବିକୁ କରିଚି ସଂଶୟାଚ୍ଛନ୍ନ।

ଇତିମଧ୍ୟରେ ଇସ୍ରାଏଲ୍‌ ୱେଷ୍ଟବ୍ୟାଙ୍କ୍‌ (ଜୋର୍ଡାନ ନଦୀର ପଶ୍ଚିମ ଭାଗରେ ଥିବାରୁ ଏହିପରି ନାମିତ)ରେ ମଧ୍ୟ ଆକ୍ରମଣ କରି ଶତାଧିକ ପାଲେଷ୍ଟିନୀୟଙ୍କ ଜୀବନ ନେଲାଣି। ଏଠାରେ ୧୯୯୩ର ଓସ୍‌ଲୋ ଚୁକ୍ତି ପରେ ଅନ୍ତରୀଣ ସରକାର ଭାବେ ପାଲେଷ୍ଟାଇନ ପ୍ରାଧିକରଣ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ତାକୁ ୱେଷ୍ଟ୍‌ବ୍ୟାଙ୍କ ଓ ଗାଜାପଟିର କିଛି ଅଂଶରେ ସୀମିତ ସ୍ବଶାସନ ପାଇଁ ଅନୁମତି ମିଳିଥିଲା। ଏବେ ପ୍ରାଧିକରଣର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଥିବା ମହମୁଦ ଆବ୍‌ବାସ ୨୦୦୫ରେ ଚାରିବର୍ଷ ପାଇଁ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଥିଲେ ହେଁ ଏ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚଉକି ଛାଡ଼ୁନାହାନ୍ତି କି କରାଉନାହାନ୍ତି ନିର୍ବାଚନ; ତେଣୁ ପାଲେଷ୍ଟିନୀୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନାହିଁ ଆଉ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ ଲୋକପ୍ରିୟତା। ଏପରିକି ଏକ ସର୍ବେକ୍ଷଣ ଅନୁସାରେ ଅଧିକ ଲୋକ ତାଙ୍କ ଅପେକ୍ଷା ହମାସ୍‌ ମୁଖ୍ୟଙ୍କ ହାତରେ ଶାସନ ଭାର ଦେବାପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ। ଏସବୁ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ପାଲେଷ୍ଟିନୀୟଙ୍କ ପାଇଁ ବର୍ତ୍ତମାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ସମୟ। ଏଇନା ଇସ୍ରାଏଲ୍‌ର ଆକ୍ରମଣ ବିରୋଧରେ ଓ ପାଲେଷ୍ଟାଇନ ସପକ୍ଷରେ ଆରବ ଦେଶଗୁଡ଼ିକରେ ପ୍ରତିବାଦ ଶୋଭାଯାତ୍ରାମାନ ଆୟୋଜନ ହେଉଛି ସତ, କିନ୍ତୁ ଇସ୍ରାଏଲ୍‌ ସେଥିପ୍ରତି ଭ୍ରୂକ୍ଷେପ କରୁନାହିଁ ଓ ଆଗାମୀ ଦିନରେ ବି କରିବାର ସମ୍ଭାବନା ନାହିଁ। ସେ ଜାଣେ ଯେ ଆରବ ରାଷ୍ଟ୍ର ତା’ର ସେଭଳି କିଛି କ୍ଷତି କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଇସ୍ରାଏଲ୍‌ ଗାଜାର ଉତ୍ତର ଭାଗରୁ ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗକୁ ପ୍ରାୟ ଦଶ ଲକ୍ଷ ଲୋକଙ୍କୁ ପଳାୟନ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିବା ପରେ ସେହି ଲୋକେ ଏବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବାସ୍ତୁହରା; ପ୍ରତି ମୁହୂର୍ତ୍ତର ଅନିଶ୍ଚିତତା ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆଣିଚି ଅସହଣୀୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା। ପଡ଼ୋଶୀ ଇଜିପ୍ଟ ଓ ଜୋର୍ଡାନ ପାଲେଷ୍ଟାଇନ ପକ୍ଷରେ ବିବୃତି ଦେଉଥିଲେ ହେଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଶରଣ ଦେବାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଦେଇଚନ୍ତି ମନା। ଏପରି ସ୍ଥିତିରେ କୁଆଡ଼େ ଯିବେ ପାଲେଷ୍ଟାଇନବାସୀ! ଲକ୍ଷ୍ୟଣୀୟ ଯେ ଇସ୍ରାଏଲ୍‌-ହମାସ୍‌ ସଂଘର୍ଷ କ୍ରମେ ଇସ୍ରାଏଲ୍‌-ପାଲେଷ୍ଟାଇନ ସଂଘର୍ଷ‌େ‌ର ପରିଣତ ହେଉଛି, ଯାହା ଭବିଷ୍ୟତର ଗତିପଥକୁ ଆହୁରି କଣ୍ଟକିତ କରିବାକୁ ଯଥେଷ୍ଟ। ଇତିହାସରେ ଏହାର ପ୍ରମାଣ ଦର୍ଶନୀୟ।

ଯେଉଁ ସମୟରେ ଏସିଆ-ଆଫ୍ରିକା ମହାଦେଶରେ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନର ଅନ୍ତ ହେବାକୁ ଯାଉଥିଲା, ସେତେବେଳେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସିତ ପାଲେଷ୍ଟାଇନରେ ଇହୁଦୀଙ୍କୁ ଏକ ଉପନିବେଶ ନିର୍ମାଣର ଅନୁମତି ଦିଆଗଲା; ଯାହାର ନାଁ ରହିଲା ଇସ୍ରାଏଲ୍‌। ଯେଉଁଦିନ ଏ ନୂଆ ରାଷ୍ଟ୍ର ନିର୍ମାଣର ଘୋଷଣା ହେଲା, ସେହିଦିନ ହିଁ ପୋତି ଦିଆଗଲା ଯୁଦ୍ଧର ବୀଜ। ୧୯୪୮ରେ ସହସ୍ରାଧିକ ପାଲେଷ୍ଟିନୀୟଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କ ଭିଟାମାଟିରୁ ଘଉଡ଼ାଇ ଦିଆଗଲା, ଯେଉଁମାନେ ଜୋର୍ଡାନ, ଲେବାନନ, ସିରିୟା ଓ ମିଶର (ଇଜିପ୍ଟ) ଭଳି ପଡ଼ୋଶୀ ଦେଶରେ ଶରଣାର୍ଥୀ ଭାବେ ରହିବାକୁ ବାଧ୍ୟହେଲେ। କ୍ରମେ ଉଭୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିରୋଧ ଆନ୍ଦୋଳନ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଗଲା। ପାଲେଷ୍ଟାଇନ ପକ୍ଷରେ ମିଶର ଓ ସିରିୟା ଥିବାବେଳେ ଇସ୍ରାଏଲ୍‌ ସହିତ ଥିଲେ ଆମେରିକା ଓ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ରାଷ୍ଟ୍ର। ପ୍ରାୟ ଦୁଇ ଦଶନ୍ଧି ଧରି ଚାଲିଲା ଏ ଯୁଦ୍ଧ, ଯାହାର ଆମେରିକା-ସୋଭିଏତ୍‌ ଶୀତଳ ଯୁଦ୍ଧ ସହ ଦେଖାଯାଏ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ। ୧୯୬୭ରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଭାବେ ଆକ୍ରମଣ କରି ଇସ୍ରାଏଲ ଛଅ ଦିନ ଭିତରେ ଗାଜା ସମେତ ଜୋର୍ଡାନର ପଶ୍ଚିମ ତଟ, ସିରିୟାର ଗୋଲାନ ହାଇଟ୍ସ ଓ ମିଶରର ସିନାଇ ଦ୍ବୀପକୁ କରିନେଲା ଅକ୍ତିଆର। ୧୯୭୩ରେ ମିଶର ସେନା ଇସ୍ରାଏଲ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲା ଏବଂ ୧୯୭୮ରେ ଏକ ଶାନ୍ତିଚୁକ୍ତିରେ ସିନାଇ ଦ୍ବୀପକୁ ମିଶରକୁ ଇସ୍ରାଏଲ୍‌ ଫେରାଇ ଦେଲା; କିନ୍ତୁ ଜେରୁଜେଲମ୍‌ ସମେତ ୱେଷ୍ଟ୍‌ବ୍ୟାଙ୍କ ଓ ଗାଜା ଉପରେ ଜାରି ରଖିଲା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ। ଏହିପରି କ୍ରମେ ପାଲେଷ୍ଟାଇନ ହରାଇଲା ତା’ର ଅସଲ ସତ୍ତା। ପରେ ୟାସିର୍‌ ଆରାଫତଙ୍କ ନେତୃତ୍ବରେ ଏକ ମୁଖ୍ୟ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରତିରୋଧୀ ସଂଗଠନ ଭାବେ ପାଲେଷ୍ଟାଇନ ମୁକ୍ତି ସଂଗଠନ(ପିଏଲ୍‌ଓ)ର ଘଟିଲା ଅଭ୍ୟୁଦୟ।

ପିଏଲ୍‌ଓ ନେତୃତ୍ବରେ ହିଁ ପାଲେଷ୍ଟାଇନ ପ୍ରାଧିକରଣ ହୋଇଥିଲା ଗଠିତ, କିନ୍ତୁ ଏ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତା’ର ଲକ୍ଷ୍ୟ ରହିଚି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ; ସ୍ବାଧୀନ ପାଲେଷ୍ଟାଇନ ରାଷ୍ଟ୍ର ଏବେ ବି ସ୍ବପ୍ନ। ଏଥିପାଇଁ ଇସ୍ରାଏଲ୍‌ର ଜିଦ୍‌ ବେଶି ଦାୟୀ। ସଂଯୁକ୍ତ ରାଷ୍ଟ୍ର ଅନୁଯାୟୀ, ଜେରୁଜେଲମ୍‌ର ପଶ୍ଚିମ ଭାଗ ଇସ୍ରାଏଲ୍‌ର ଓ ପୂର୍ବ ଭାଗ ପାଲେଷ୍ଟାଇନର, କିନ୍ତୁ ଇସ୍ରାଏଲ୍‌ ସମଗ୍ର ଜେରୁଜେଲମ୍‌କୁ ଅକ୍ତିଆର କରି ତାକୁ ନିଜର ରାଜଧାନୀ ଦାବି କରିବା ସହ ସେଠାରେ ନିର୍ମାଣ କରିଚି ରାଷ୍ଟ୍ରପତି, ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଆଦିଙ୍କ ନିବାସ ହର୍ମ୍ୟ। ସ୍ମରଣୀୟ ଯେ ଜେରୁଜେଲମ୍‌ ହେଉଚି ସେହି ସ୍ଥାନ, ଯେଉଁଠି ରହିଚି ଇହୁଦୀ, ଇସାଇ (ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ) ଓ ଇସ୍‌ଲାମ୍‌, ତିନି ଆବ୍ରାହମୀୟ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀଙ୍କ ପବିତ୍ର ପୀଠ। ଦ୍ବିତୀୟତଃ, ଜୋର୍ଡାନ ନଦୀର ପଶ୍ଚିମ ତଟରେ ଇସ୍ରାଏଲ ଦ୍ବାରା ଇହୁଦୀ ବସତି ସ୍ଥାପନ। ସଂଯୁକ୍ତ ରାଷ୍ଟ୍ର ଏହାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟରୂପେ ବେଆଇନ ଘୋଷିତ କରିଥିଲେ ହେଁ ଦକ୍ଷିଣପନ୍ଥୀ ନେତନ୍ୟାହୁ ସରକାର ଏହାକୁ ଦେଇଚାଲିଚି ପ୍ରୋତ୍ସାହନ। ଏ ଅଞ୍ଚଳରେ ପାଲେଷ୍ଟିନୀୟ ଓ ଇହୁଦୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଂଘର୍ଷ ଏକ ନିତ୍ୟନୈମିତ୍ତିକ ଘଟନା। ତୃତୀୟତଃ, ପାଲେଷ୍ଟାଇନ ସ୍ବାଧୀନ ରାଷ୍ଟ୍ର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ବାୟତ୍ତତା ବା ସାର୍ବଭୌମତ୍ବ ଦିଆଯିବ ନାହିଁ ବୋଲି ସ୍ପଷ୍ଟ କହିଚି ଇସ୍ରାଏଲ୍‌। ଅତଏବ ତଥାକଥିତ ‘ଟୁ-ନେସନ ଥିଓରି’ ଏଇଠି ମନେହେଉଚି ନିଷ୍ଫଳ। ଅତୀତ ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ। ଏକଦା ନିଜର ଅସ୍ତିତ୍ବ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ପ୍ରାଣପଣେ ସଂଘର୍ଷ କରୁଥିବା ଇସ୍ରାଏଲ୍‌ ପାଲେଷ୍ଟାଇନର ଅଧିକାଂଶ ଭାଗକୁ କବ୍‌ଜା କରି ଗିଳିଦେବାକୁ ବସିଚି ଗୋଟାପଣେ। ସତେଯେମିତି ‘ଜୋର୍‌ ଯା’ର୍‌ ମୁଲକ ତାର’ କଥାଟି ଇସ୍ରାଏଲ୍‌ ପକ୍ଷରେ ହୋଇଛି ସତ୍ୟ ସାବ୍ୟସ୍ତ। ଏପରିକି ପାଲେଷ୍ଟିନୀୟଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ଅସ୍ତିତ୍ବକୁ ମଧ୍ୟ ଇସ୍ରାଏଲ୍‌ ଦିଏ ନାହିଁ ସ୍ବୀକୃତି! ସବୁଠୁ ବଡ଼ ପ୍ରଶ୍ନ, ହମାସ୍‌କୁ ନିର୍ମୂଳ କରିବା ସହଜ ନହେଲେ ହେଁ ଯଦିବା ଧରାଯାଏ ଯେ ତାହା ବାସ୍ତବ ରୂପ ନେବ, ତେବେ ତା’ପରେ କିଏ ହେବ ଗାଜାର ଶାସନକର୍ତ୍ତା ଏବଂ କ’ଣ ହେବ ଯୁଦ୍ଧ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଯୋଜନା?

ସ୍ମରଣରେ ରହୁ ଯେ ୨୦୦୧ ସନ୍ତ୍ରାସବାଦୀ ଆକ୍ରମଣ ପରେ ଆମେରିକା ଆଫଗାନିସ୍ତାନ ଓ ଇରାକ୍‌ରେ ରଚିଲା ଯୁଦ୍ଧ ବିଭୀଷିକା। ଲକ୍ଷ୍ୟ ଥିଲା, ତାଲିବାନ ଓ ଅଲ୍‌-କାଏଦାକୁ ନିର୍ମୂଳ କରିବା ଏବଂ ସେହି ଛଳରେ ସଦ୍ଦାମ ହୁସେନ ଶାସନର ପତନ। ଦୁଇ ଦଶନ୍ଧି ପରେ ଦେଖାଗଲା ଯେ କେବଳ ତାଲିବାନ କାବୁଲ୍‌ ଶାସନକୁ ହାତେଇ ନାହିଁ, ଇରାକ୍‌ ମଧ୍ୟ ଚାଲିଯାଇଛି ଇରାନର ଛାୟା ପ୍ରତିନିଧିଙ୍କ ହାତକୁ, ଯାହା ମନେହେଉଛି ଆହୁରି ବେଶି ଘାତକ। ହମାସ୍‌ ଆକ୍ରମଣ ଓ ଇସ୍ରାଏଲ୍‌ର ପ୍ରତିଆକ୍ରମଣର ତତ୍କାଳ ପ୍ରଭାବ ଯାହା ଉପରେ ପଡ଼ିବ, ତାହା ହେଲା ଆବ୍ରାହମ୍‌ ଏକର୍ଡସ୍‌ ପିସ୍ ଏଗ୍ରିମେଣ୍ଟ ବା ଆରବ-ଇସ୍ରାଏଲ୍‌ ଶାନ୍ତି ଚୁକ୍ତି (୧୫ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୨୦), ଯେଉଁଥିରେ ବାହାରେନ୍, ୟୁଏଇ, ସୁଦାନ, ମରକ୍କୋ ସାମିଲ ଥିଲେ (ପୂର୍ବରୁ ଇଜିପ୍ଟ ଓ ଜୋର୍ଡାନ ସହ ଶାନ୍ତି ଚୁକ୍ତି ସରିଥିଲା) ଏବଂ ଏଥିରେ ନିକଟ ଭବିଷ୍ୟତରେ ସାଉଦି ଆରବ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହେବାର ଚାଲିଥିଲା ପ୍ରସ୍ତୁତି। ଏ ଚୁକ୍ତିରେ ଯେଉଁ ଆରବ ରାଷ୍ଟ୍ରସମୂହ ଓ ଇସ୍ରାଏଲ୍‌ ମଧ୍ୟରେ ଶାନ୍ତି ଓ ସ୍ବାଭାବିକ ସ୍ଥିତି କାମନା କରାଯାଇଥିଲା, ତାହା ଫଳପ୍ରସୂ ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ଏବେ ସଂକଟଗ୍ରସ୍ତ। ବର୍ତ୍ତମାନ ଗାଜା ଓ ୱେଷ୍ଟ୍‌ବ୍ୟାଙ୍କ୍‌ ପାଇଁ ନୂତନ ଭାବେ ଉଭୟ ପକ୍ଷ ଚିନ୍ତା କରିବାର ସମୟ। ପିଠାକଳିରେ ତୃତୀୟର ଲାଭ ହେବା ଭଳି ଇସ୍ରାଏଲ୍‌-ହମାସ୍‌ ଲଢ଼େଇରେ ଅନ୍ୟମାନେ ଲାଭ ଉଠାଇବାର ମଉକା ଖୋଜିବାରେ ବ୍ୟସ୍ତ। ଇରାନ ‘ଆବ୍ରାହମ୍‌ ଏକର୍ଡ’କୁ ମୃତ ଘୋଷଣା କରିଥିବାବେଳେ ରୁଷିଆ ପାଇଁ ଏହା ସାବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇଛି ବରଦାନ, କାରଣ ବିଶ୍ବସମୁଦାୟର ଦୃଷ୍ଟି ଏବେ ୟୁକ୍ରେନ୍‌ରୁ ଆସି ପହଞ୍ଚିଚି ମଧ୍ୟପୂର୍ବରେ। ଆମେରିକା ତା’ ଉପରେ ଇସ୍ରାଏଲ୍‌ର ନିର୍ଭରଶୀଳତାକୁ ବଢ଼ାଇବାକୁ ଚାହୁଁଚି ଏବଂ ସେଥିରେ ସଫଳ ହୋଇଚି। ମଧ୍ୟପ୍ରାଚ୍ୟରେ ଅସ୍ଥିରତା ଆଳରେ ମଧ୍ୟପ୍ରାଚ୍ୟରୁ ଏସିଆ-ପ୍ରଶାନ୍ତ ମହାସାଗରୀୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ନିଜର ସାଧନକୁ ପ୍ରେରଣ/ମୁତୟନ କରିବାକୁ ଚାହେଁ, ଯେପରିକି ତା’ର ଚିର ପ୍ରତିଦ୍ବନ୍ଦ୍ବୀ ଚୀନକୁ କରିପାରିବ ପ୍ରତିହତ।

ଲାଗୁଚି କେବଳ ପାଲେଷ୍ଟାଇନ୍‌ବାସୀଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ ସଭିଏଁ ହେବେ ଯୁଦ୍ଧବିଜୟୀ। ଗାଜାର ବିଦୀର୍ଣ୍ଣ ବସୁଧାରେ ବସି ହୟା ନାମ୍ନୀ କୁନିଝିଅଟି ଲେଖିଥିବା ଅନ୍ତିମ ଇଚ୍ଛାପତ୍ର (ଉଇଲ୍‌) ପଢ଼ିବାକୁ ବି କାହାର ନଥିବ ଫୁରସତ୍‌ (ଆରବ୍‌ ନେଟୱର୍କ ଫର୍‌ ଆର୍ଲି ଚାଇଲ୍‌ଡ଼ହୁଡ଼ ୱେବ୍‌ସାଇଟ୍‌ରେ ପ୍ରଦତ୍ତ), ଯେଉଁଥିରେ ସେ ସମ୍ଭାବ୍ୟ ମରଣ ପୂର୍ବରୁ ନିଜର ସାମାନ୍ୟ ସଞ୍ଚିତ ଅର୍ଥ, ପୋଷାକ ଓ ଜୋତାକୁ ଦାନ କରିବାକୁ କରିଚି ନିବେଦନ! ତଥାପି ବିଶ୍ବବାସୀଙ୍କୁ ଇସ୍ରାଏଲ୍‌ର ପକ୍ଷ ନେବାବେଳେ ବୁଝିବାକୁ ହିଁ ହେବ ଭୀତତ୍ରସ୍ତ ହୟାର ବେଦନା, ଯୁଦ୍ଧବିଧ୍ବସ୍ତ ଗାଜାର ଡାକ; ଯେଉଁଠି ଏବେ ପ୍ରତିଧ୍ବନିତ ହେଉଚି ପାଲେଷ୍ଟାଇନର ଜାତୀୟ କବି ମହମୁଦ ଦାରୱିଶ୍‌ଙ୍କ ଶବ୍ଦ ‘‘ମୋ ଜନ୍ମଭୂମି ଗୋଟାଏ ସୁଟ୍‌କେଶ୍‌ ନୁହଁ ଏବଂ ମୁଁ ନୁହେଁ ଜଣେ ପର୍ଯ୍ୟଟକ!’’ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧ କ’ଣ ଜରୁରୀ?

(‘ସମାଜ’ରେ ୨୨.୧୦.୨୩ରେ ପ୍ରକାଶିତ)

କୃତ୍ରିମ ମେଧାର ବାସ୍ତବ ବିପଦ

noreply@blogger.com (ଅଶୋକ ସାହୁ) — Mon, 04 Sep 2023 06:11:00 +0000

ଅଶୋକ

କୃତ୍ରିମ ମେଧା(ଆର୍ଟିଫିସିଆଲ୍‌ ଇଣ୍ଟେଲିଜେନ୍ସ ବା ଏଆଇ)କୁ ନେଇ ଏଇନା ସମଗ୍ର ବିଶ୍ବ ଯେତିକି ଆଶାନ୍ବିତ, ତତୋଧିକ ଆଶଙ୍କିତ। ଏହା ଅବଶ୍ୟ ଅହେତୁକ ନୁହେଁ। କୃତ୍ରିମ ମେଧା ଏପରି ଏକ ଅତ୍ୟାଧୁନିକ ପ୍ରଯୁକ୍ତି ଯାହା ତା’ର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ସୋପାନରେ ହିଁ ଯେଉଁଭଳି ଶକ୍ତି ଓ ଦକ୍ଷତା ହାସଲ କରିଚି, ତାହା କେବଳ ଅଭୂତପୂର୍ବ ନୁହେଁ, ବୈପ୍ଳବିକ। ସବୁଠୁ ଗୁରୁତ୍ବପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏହା କେବଳ ଗୋଟିଏ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସୀମିତ ରହିବ ନାହିଁ, ବରଂ ମାନବ ସଭ୍ୟତାର ପ୍ରତ୍ୟେକ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଏହା ପ୍ରଭାବିତ କରିବାର ସମ୍ଭାବନା ସୃଷ୍ଟି କରିଛି। ଅତଏବ ମନୁଷ୍ୟର ପେସାଠୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନଯାପନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସବୁଠି ଏହା ତା’ର ଛାପ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ। କେବଳ ସେତିକି ନୁହେଁ, ବାସ୍ତବ ସୃଜନଶୀଳ ହୋଇନଥିଲେ ହେଁ ଏହା ବିଭିନ୍ନ ଉତ୍ସରୁ ଆହରଣ କରି କଳା, ସଂଗୀତ, ସାହିତ୍ୟ ଆଦି କ୍ଷେତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ‘ସୃଜନ’ କରିବାରେ ସମର୍ଥ। ଏହି କାରଣରୁ ଏବେ ଏହାକୁ କେହିକେହି ମନୁଷ୍ୟର ପ୍ରତିଦ୍ବନ୍ଦ୍ବୀ ଭାବେ ଦେଖିବାକୁ ପଛାଉନାହାନ୍ତି। କୃତ୍ରିମ ମେଧାକୁ ନେଇ ଯେଉଁ ସବୁଠୁ ବଡ଼ ବାସ୍ତବ ଓ ତତ୍କାଳ ପ୍ରଭାବୀ ଆଶଙ୍କା ପ୍ରକାଶ ପାଇଚି, ତାହା ନିଯୁକ୍ତି/ରୋଜଗାରକୁ ନେଇ। ଶିଳ୍ପ କ୍ଷେତ୍ରରେ କୃତ୍ରିମ ମେଧା ପ୍ରଯୁକ୍ତି ଯେ ମନୁଷ୍ୟଠାରୁ ଅଧିକ ସାମର୍ଥ୍ୟବାନ/ଉତ୍ପାଦନଶୀଳ, ସେଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ଥାଇନପାରେ, କାହିଁକିନା ଏହାର ‘ମେକାନିକାଲ୍‌’ ଶକ୍ତି ଅବିରତ ଓ ଅବାରିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାରେ ସକ୍ଷମ, ଯାହା ମନୁଷ୍ୟ ପକ୍ଷେ ଅସମ୍ଭବ। ଏହାର ଅର୍ଥ ଏହା ଶିଳ୍ପ/ଉଦ୍ୟୋଗ/ବ୍ୟବସାୟ/ଶିକ୍ଷା ଆଦି କ୍ଷେତ୍ରରେ ମନୁଷ୍ୟର ସ୍ଥାନ ନେବା ଆଶଙ୍କା ଆଦୌ ଅମୂଳକ ନୁହେଁ। ଏ ଧାରା ଆରମ୍ଭ ମଧ୍ୟ ହୋଇସାରିଚି; କିନ୍ତୁ ଏହା ଯେ ସବୁ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମନୁଷ୍ୟ ବିକଳ୍ପ ହୋଇଯିବ, ତାହା ନୁହେଁ। ଏହା ଯଦି କିଛି ଲୋକଙ୍କ ଚାକିରି ବା ରୋଜଗାର ନେଇଯିବ, ବହୁ ଲୋକଙ୍କୁ ନୂଆ ରୋଜଗାର ମଧ୍ୟ ଯୋଗାଇଦେବ ବୋଲି ବିଶେଷଜ୍ଞଙ୍କ ମତ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ନୂତନତା ଅନେକ କିଛିକୁ ପୁରାତନ କରିଦିଏ, ଏହା ଅବଧାରିତ। ପ୍ରଯୁକ୍ତି କ୍ଷେତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ସତ୍ୟ, ବରଂ ଏହାର ପ୍ରବାହ ଏଇଠି ଅପେକ୍ଷାକୃତ ତୀବ୍ର। ସବୁଠୁ ବଡ଼କଥା, ଏହି ପ୍ରବାହରୁ କେହି ସହଜରେ ନିଜକୁ ମୁକ୍ତ କରିପାରି‌େ‌ବ ନାହିଁ ବା ଅଟକାଇ ପାରିବେ ନାହିଁ। କୃତ୍ରିମ ମେଧା ଯେ ଭବିଷ୍ୟତରେ ବୈପ୍ଳବିକ ବିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିବାକୁ ଯାଉଚି, ଏହା ପ୍ରାୟ ନିଶ୍ଚିତ।

ଏବେ କ୍ରମାଗତ କୃତ୍ରିମ ମେଧାର ଉପଯୋଗ ତୀବ୍ର ବୃଦ୍ଧି ପାଇବାରେ ଲାଗିଚି; ତେଣୁ ଏଥିରୁ ନୂଆନୂଅା ବିପଦ ମଧ୍ୟ ଆଗକୁ ଆମେ ଅବଶ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ପାଇବା। ଏପରିକି ଆମ ପାଇଁ ସେସବୁ ଅକଳ୍ପନୀୟ ଓ ଅଚିନ୍ତନୀୟ ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ। ନିକଟରେ ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ନିଉଜ୍‌ ଚ୍ୟାନେଲ୍‌ରେ କୃତ୍ରିମ ମେଧାସଂପନ୍ନ ଆଭାସି ଉପସ୍ଥାପିକା (ଲିସା) ଓଡ଼ିଆରେ ଖବର ପଢ଼ିବା ଖୁବ୍‌ ଚର୍ଚା ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା। ଅବଶ୍ୟ ଆମ ଦେଶରେ ଏହା ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ହୋଇନାହିଁ। ଏହାପୂର୍ବରୁ ଏକ ହିନ୍ଦୀ ଟିଭି ଚ୍ୟାନେଲ୍‌ ତା’ର ଏଆଇ ଉପସ୍ଥାପିକା(ସାନା)କୁ କାମରେ ଲଗାଇସାରିଛି। ପ୍ରକୃତରେ ଏଇନା ବହୁଳ ଲୋକପ୍ରିୟ କୃତ୍ରିମ ମେଧାଯୁକ୍ତ ଚାଟ୍‌ବଟ୍‌ ‘ଚାଟ୍‌ଜିପିଟି’ ସର୍ବସାଧାରଣଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଲବ୍ଧ ହେବାର ପାଞ୍ଚବର୍ଷ ପୂର୍ବରୁ (୨୦୧୮) ଚୀନ (ଶିନ୍‌ହୁଆ ନିଉଜ୍‌ ଏଜେନ୍ସି) ତା’ ନିଜର କୃତ୍ରିମ ମେଧାସଂପନ୍ନ ଖବର ଉପସ୍ଥାପକ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ଚହଳ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା। ଏବେ ବିଶ୍ବର ଅନେକ ଦେଶରେ ଏଆଇ ଉପସ୍ଥାପକ ଖବର ପଢ଼ୁଥିବା ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଚି; କିନ୍ତୁ ନକଲି/ମିଥ୍ୟା ସମ୍ବାଦର ଏଇ ଯୁଗରେ ଏଆଇ ଉପସ୍ଥାପକ ମୁହଁରୁ ଯେ ସର୍ବଦା ଠିକ୍‌/ସତ୍ୟ ଖବର ହିଁ ଶୁଣିବାକୁ/ଦେଖିବାକୁ ମିଳିବ, ତାହା ଅନିଶ୍ଚିତ। ୟା’ର ଉଦାହରଣ ବି ହେଲାଣି ଦୃଶ୍ୟମାନ। ଗତ ମାର୍ଚ (୨୦୨୩) ମାସରେ ଭେନେଜୁଏଲାର ସରକାରୀ ଟିଭି ଚ୍ୟାନେଲ୍‌ ଭିଟିଭିରେ ଦୁଇ ଇଂରେଜୀ ଭାଷୀ ଏଆଇ ଉପସ୍ଥାପକ (ନୋଆ ଓ ଡାରେନ୍‌) ‘ଅନ୍ୟ ଚ୍ୟାନେଲ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ଯେପରି ଭେନେଜୁଏଲାର ଅର୍ଥନୀତି ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ହୋଇଥିବା ଦର୍ଶାଉଛନ୍ତି, ତାହା ଠିକ୍‌ ନୁହେଁ’ ମର୍ମରେ ସରକାରଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ଓକିଲାତି କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ (ଭାରତର ଅଧିକାଂଶ ନିଉଜ୍‌ ଚ୍ୟାନେଲ୍‌ ଉପସ୍ଥାପକଙ୍କ ପାଇଁ ଅବଶ୍ୟ ଏହା ସାଧାରଣ କଥା!)। ବାସ୍ତବତା ଏହାର ଓଲଟା ଏବଂ ଭେନେଜୁଏଲାର ଅର୍ଥନୀତି ଏପରି ରସାତଳଗାମୀ ହୋଇସାରିଚି ଯେ ସେଠାରେ ଘୋର ଖାଦ୍ୟସଙ୍କଟ ଦେଖାଦେଲାଣି। ଏହା ଏକ ଭ୍ରମାତ୍ମକ ସୂଚନା (ପ୍ରୋପାଗଣ୍ଡା) ଥିଲା। ‘ସିନ୍ଥେସିଆ’ ନାମକ କମ୍ପାନୀ ଦ୍ବାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ ଏଭଳି ଏଆଇ ଉପସ୍ଥାପକ ମାତ୍ର ୩୦ ଡଲାରରୁ କମ୍‌ ବ୍ୟୟରେ କ୍ରୟ କରାଯାଇପାରୁଚି! ସବୁଠୁ ଗୁରୁତ୍ବପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏହି ଉପସ୍ଥାପକର ଭିନ୍ନଭିନ୍ନ ‘ଅବତାର’ କରାଯାଇପାରିବ ଏବଂ ପୃଥିବୀର ପ୍ରମୁଖ ଭାଷାଗୁଡ଼ିକରେ ସେ ଖବର ପଢ଼ିପାରିବ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାର ବାସ୍ତବ ବିପଦ ହେଲା, ଏଆଇ ଉପସ୍ଥାପକକୁ ଆୟୁଧ କରି କୌଣସି ଦେଶ/ରାଜ୍ୟର ସରକାର ନିର୍ବିଘ୍ନରେ ଆପଣାର ‘ପ୍ରୋପାଗଣ୍ଡା’ (ମିଥ୍ୟା ସୂଚନା/ତଥ୍ୟର ପ୍ରସାରଣ) ଚଳାଇପାରିବେ ଏବଂ ସେଥିପାଇଁ କାହାକୁ ସହଜରେ ଦାୟୀ ବି କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ; ଅନ୍ତତଃ ସାଂପ୍ରତିକ ସ୍ଥିତିରେ, କାହିଁକିନା କୃତ୍ରିମ ମେଧାକୁ ନେଇ କୌଣସି ନିର୍ଦିଷ୍ଟ ଆଇନକାନୁନ ଏଯାଏଁ ପ୍ରଣୟନ ହୋଇନାହିଁ। ନିର୍ବାଚନବେଳେ ମିଥ୍ୟା ଖବରର ପ୍ରାବଲ୍ୟ ଓ ତା’ର ସୁଦୂରପ୍ରସାରୀ ପ୍ରଭାବ ବିଷୟରେ ଆମେ ସଭିଏଁ ଅଳ୍ପବହୁତେ ଅବଗତ। ଯଦି ସେଥିରେ କୃତ୍ରିମ ମେଧାର ପ୍ରଯୁକ୍ତି ଯୋଡ଼ିହୁଏ, ତେ‌େବ ତା’ର ପ୍ରଭାବ କେତେ ବ୍ୟାପକ ଓ ପ୍ରଭାବୀ ହେବ, ତାହା ସହଜେ କଳନୀୟ।

୨୦୧୪ ଲୋକସଭା ନିର୍ବାଚନରେ ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ଆମେ ଆଧୁନିକ ପ୍ରଯୁକ୍ତିର ଶକ୍ତି ଦେଖିଥିଲୁ, ଯେଉଁଠି ବର୍ତ୍ତମାନର ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଥ୍ରୀଡି ଅବତାର (ହଲୋଗ୍ରାମ) ଏକାବେଳକେ ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ଉଦ୍‌ବୋଧନ ଦେଉଥିଲା, ଅବଶ୍ୟ ବକ୍ତୃତା ଥିଲା ପ୍ରାକ୍‌ପ୍ରସ୍ତୁତ। ଏବେ କିନ୍ତୁ ସେପରି କରିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିବ ନାହିଁ। କୃତ୍ରିମ ମେଧାସଂପନ୍ନ ନେତାଙ୍କ ଆଭାସି ଅବତାର ନିଜ ଦଳ ବା ସରକାରଙ୍କ ସଫଳତା ବଖାଣିବା ସହିତ ସଭାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେଉଥିବା ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଲେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେବାର କିଛି ନାହିଁ। ୨୦୨୪ ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନ ପାଖେଇ ଆସୁଥିବାବେଳେ ଏଆଇର ଅସୁମାରୀ ଶକ୍ତିକୁ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ଭବତଃ ହାତଛଡ଼ା କରିବେ ନାହିଁ। ସାମାଜିକ ଗଣମାଧ୍ୟମରେ ମିଥ୍ୟା ଖବରର ପ୍ରସ୍ତୁତି ଓ ପ୍ରଚାରପ୍ରସାର ପାଇଁ ଆଉ ଆଇଟି ସେଲ୍‌ରେ ଅଧିକ ଲୋକଙ୍କୁ ବେତନ ଦେଇ ନିଯୁକ୍ତ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ ନାହିଁ; କୌଣସି ‘ଏଆଇ ଟୁଲ୍‌’ ତାକୁ ଅଳ୍ପ କେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଅନାୟାସରେ କରିଦେଇ ପାରିବ। ସ୍ମରଣଯୋଗ୍ୟ, ଦୁଇ ମାସ ତଳେ ତୁର୍କୀରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ନିର୍ବାଚନରେ କୃତ୍ରିମ ମେଧାର କାରନାମା ହଇଚଇ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା, ଯେତେବେଳେ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ରଜବ ତୈୟବ ଏର୍ଦୋଆନ୍‌ଙ୍କ ପ୍ରତିଦ୍ବନ୍ଦ୍ବୀ କେମଲ କିଲିକଡ଼ାରୋଗ୍ଲୁଙ୍କର ଏକ ଇଂରେଜୀଭାଷୀ ‘ଡିପ୍‌ଫେକ୍‌’ ଭିଡିଓ ବହୁଳ ପ୍ରଘଟ ହେଲା। ସେହିପରି କେନ୍ଦ୍ର-ବାମ ହୋମଲାଣ୍ଡ୍‌ ପାର୍ଟିର ନେତା ମୁହରମ୍‌ ଇନ୍ସଙ୍କର ଏକ ଅଜ୍ଞାତ ମହିଳାଙ୍କ ସହ ଯୌନସଂପର୍କର ଭିଡିଓ ପ୍ରଘଟ ହେଲା, ଯାହାକୁ ସେ ‘ଡିପ୍‌ଫେକ୍‌’ (ଗଭୀର ନକଲି ଅର୍ଥାତ ଏହା ବାସ୍ତବତାର ଏତେ ନିକଟତର ଯେ ନକଲି ବୋଲି ଜାଣିବା ଅସମ୍ଭବ) ଭିଡିଓ ଆଖ୍ୟା ଦେଇଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ନିର୍ବାଚନରୁ ନିଜର ନାମାଙ୍କନ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ। ଏହି ଘଟନାରୁ ୨୦୨୪ରେ ଭାରତର ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନ ଓ ଆମେରିକାର ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ନିର୍ବାଚନରେ କୃତ୍ରିମ ମେଧା କୋଉ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିପାରେ ଏବଂ ଗଣତନ୍ତ୍ର ପାଇଁ କିଭଳି ବିପଦ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ, ତା’ର ଆଭାସ ଅବଶ୍ୟ ମିଳେ। ଆଧୁନିକ ନିର୍ବାଚନ ବିଜୟ ଅଭିନବ ବ୍ୟାଖ୍ୟାନ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଚାର ଉପରେ ହିଁ ବେଶି ନିର୍ଭରଶୀଳ, ତାହା ମିଥ୍ୟା ବା ନକଲି ହେଉପଛେ। ଏହା ଆମେରିକା ଓ ଭାରତରେ ପ୍ରମାଣିତ ହୋଇସାରିଚି। କୃତ୍ରିମ ମେଧା ତାହା କରିବାରେ ସର୍ବାଧିକ ଦକ୍ଷତା ହାସଲ କରିସାରିଚି । ଏଆଇର କୃତି(ଲେଖା/ଅଡ଼ିଓ/ଭିଡିଓ ଇତ୍ୟାଦି)ରେ ଅସଲି-ନକଲି ଭିତରେ ପ୍ରଭେଦ ଜାଣିବା ପ୍ରାୟତଃ ଅସମ୍ଭବ। ‘ଯେବେ ନ ଦେଖିବୁ ବେନି ନୟନେ, ପରତେ ନ ଯିବୁ ଗୁରୁ ବଚନେ’ ଭଳି ପ୍ରବାଦ ବି ଅସାର ପାଲଟିଚି, କାରଣ ବେନି ନୟନ ବି ୟା’ ପାଖରେ ଧୋକା ଖାଇଯାଉଚି। ଆଗାମୀ ସମୟରେ କୃତ୍ରିମ ମେଧା ଗଣତନ୍ତ୍ର ପାଇଁ ଭାରୀ ପଡ଼ିପାରେ, ଏ ଆଶଙ୍କା କ୍ରମେ ଦୃଢ଼ୀଭୂତ ହଉଚି।

କୃତ୍ରିମ ମେଧାର ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଶକ୍ତି ହେଉଚି ସ୍ବୟଂକ୍ରିୟତା (ଅଟୋମେସନ)। ଏବେ ମେସିନ ଲର୍ଣ୍ଣିଂ (ଯନ୍ତ୍ର ନିଜେନିଜେ ଶିକ୍ଷା କରେ) ପଦ୍ଧତି ଏଥିରେ ସଂଯୁକ୍ତ ହେବାପରେ ଏହାର ଶକ୍ତି ହୋଇଚି ବହୁଗୁଣିତ। ଆଗାମୀ ସମୟରେ କ୍ବାଣ୍ଟମ୍‌ କଂପ୍ୟୁଟିଙ୍ଗ୍‌ ଓ ରୋବୋଟିକ୍ସରେ ଏହା ସଂଯୋଗ ହେବାପରେ ଏଇନା ଅସମ୍ଭବ ମନେହେଉଥିବା କାର୍ଯ୍ୟସବୁ ଆଗାମୀ ଦିନରେ ସମ୍ଭବ ହେବ ବୋଲି ବୈଜ୍ଞାନିକ ଆଶାନ୍ବିତ। ଏହା ନିର୍ମାଣ/ବିନିର୍ମାଣ କ୍ଷେତ୍ରରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବଜାରୀକରଣ ଏବଂ ସ୍ବାସ୍ଥ୍ୟସେବାଠୁ ନେଇ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସୁବିଧାସୁଯୋଗ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମୌଳିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିବାରେ ସମର୍ଥ। ଯଦି ପ୍ରକୃତରେ କୃତ୍ରିମ ମେଧା ତା’ର ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ବିକଶିତ ସ୍ବରୂପକୁ ଆସେ, ତେବେ ମନୁଷ୍ୟ ପାଇଁ କେବଳ ଏହା ସକାରାତ୍ମକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିବ ନାହିଁ, ବରଂ ଯୁଦ୍ଧ ଭଳି ଭୟାବହ ମାନବୀୟ ସଙ୍କଟ ଓ ବିତ୍ପାତ ସୃଷ୍ଟିକାରୀ ପ୍ରକରଣରେ ଏହାର ଉପଯୋଗ ନିଶ୍ଚିତ। ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ର ଆମେରିକା ଓ ଚୀନ ଭଳି ଦେଶ ଏହା କରିସାରିଚନ୍ତି ଆରମ୍ଭ। କାଳ୍ପନିକ ବିଜ୍ଞାନାଧାରିତ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକରେ ଦୃଶ୍ୟାୟିତ ଘଟନାବଳୀଠୁ ଅଧିକ ଧ୍ବଂସାତ୍ମକ ହୋଇପାରେ ଏଆଇ ସଂଚାଳିତ ଯୁଦ୍ଧ, ଯାହାକୁ ଚୀନ ୨୦୧୯ରେ ପ୍ରକାଶିତ ଏକ ଶ୍ବେତପତ୍ରରେ ଆଖ୍ୟା ଦେଇଚି ‘ଇଣ୍ଟେଲିଜେଣ୍ଟାଇଜ୍‌ଡ଼ ୱାର୍‌ଫେୟାର୍’ (କୃତ୍ରିମ ମେଧାଯୁକ୍ତ ଯୁଦ୍ଧ) । ଏଭଳି ଯୁଦ୍ଧରେ ଏଆଇଯୁକ୍ତ ସ୍ବୟଂଚାଳିତ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର, ଡ୍ରୋନ୍‌, ବଟ୍‌ସ, ସ୍ବୟଂ ନିର୍ଣ୍ଣୟକାରୀ ରୋବଟ୍‌ ଶତ୍ରୁ ସହ ଲଢ଼ିବେ। ଏ ଦିଗରେ ଚୀନର ଦ୍ରୁତ ପଦକ୍ଷେପ ବିଶ୍ବ ପାଇଁ, ବିଶେଷତଃ ଭାରତ ପାଇଁ ଚିନ୍ତାର କାରଣ ନିଶ୍ଚୟ। ଏ ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସାମରିକ ବିଶାରଦ ତଥା ‘ଫୋର୍ସ’ ପତ୍ରିକାର ସଂପାଦକ ପ୍ରବୀଣ ସାହନୀ ଗତବର୍ଷ ପ୍ରକାଶିତ ତାଙ୍କର ବହୁଚର୍ଚିତ ପୁସ୍ତକ ‘ଦ ଲାଷ୍ଟ୍‌ ୱାର୍‌: ହାଓ ଏଆଇ ୱିଲ୍‌ ଶେପ୍‌ ଇଣ୍ଡିଆଜ୍‌ ଫାଇନାଲ୍‌ ଶୋଡାଉନ୍ ୱିଥ୍‌ ଚାଇନା’ରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି, ‘ଯଦି ନିକଟ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଚୀନ ଓ ଭାରତ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ତେବେ ଭାରତ ଦଶ ଦିନ ଭିତରେ ହିଁ ପରାଜିତ ହେବାର ଆଶଙ୍କାକୁ ଏଡ଼ାଇ ଦେଇ ହେଉନାହିଁ’। ଏ ଭୀତିପ୍ରଦ ବାକ୍ୟକୁ କୌଣସି ପ୍ରତିରକ୍ଷା ବିଶେଷଜ୍ଞର ଖିଆଲ୍‌ କହିବା ନା ଏହା ହିଁ ବାସ୍ତବତା? ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେଶ ଯଦି ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରକୁ ରୋବଟ୍‌ ସେନା ପ୍ରେରଣ କରନ୍ତେ ଓ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଲଢ଼େଇ ହୁଅନ୍ତା, ତେବେ ତ ଅସୁବିଧା ନଥିଲା; କିନ୍ତୁ ପ୍ରତି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅସମତା/ବିଷମତାଭରା ଆମର ଏଇ ପୃଥିବୀରେ ତାହା କ’ଣ ସମ୍ଭବ? ଅନ୍ତତଃ ଶହେ ଦୁଇଶହ ବର୍ଷ ଭିତରେ ତ ନୁହେଁ। ତେଣୁ ଯଦି ମାନବ ସୈନିକ ଓ ରୋବଟ୍‌ ସୈନିକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ହୁଏ ତେବେ କାହାର ବିଜୟ ହେବ, ତାହା ସହଜେ ଅନୁମେୟ।

କୃତ୍ରିମ ମେଧା ମନୁଷ୍ୟର ସ୍ଥାନ ନେବା ଯଦି ବାସ୍ତବତାରେ ପରିଣତ ହୁଏ, ବିଶେଷକରି ତା’ର କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରରେ, ତେ‌ବେ ଏହାର ସକାରାତ୍ମକ ଦିଗକୁ ଉପେକ୍ଷା କରାଯାଇନପାରେ। ଯଦି ସତକୁ ସତ ବ୍ୟାପକଭାବେ ଏହା ମନୁଷ୍ୟର ସହଯୋଗୀ ହୋଇ ତା’ର ଅଧିକାଂଶ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଦିଏ ତେବେ ତା’ର କେବଳ ଉତ୍ପାଦକତା ବଢ଼ିବ ନାହିଁ, ତାକୁ ସୃଜନଶୀଳ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ରତୀ ହେବା ପାଇଁ, ଜୀବନକୁ ଉପଭୋଗ କରିବା ପାଇଁ, ବିଶ୍ବ ଭ୍ରମଣରେ ଯିବା ପାଇଁ ବା ନିଜ ଖୁସି ଅନୁସାରେ ଜୀବନ ବିତାଇବା ଲାଗି ଯଥେଷ୍ଟ ସମୟ/ସାଧନ ମିଳିଯିବ। ଏପରି ହେଲେ ସମାଜରୁ ଜାତି, ଧର୍ମ, ସଂପ୍ରଦାୟ ଭିତ୍ତିକ ଭେଦଭାବ/ଲଢ଼େଇ ସ୍ବତଃ ହଟିଯିବ; ଚୋରି/ଡକାୟତି ଇତ୍ୟାଦି ଦୂର ହେବ; କାରଣ ସ୍ବୟଂକ୍ରିୟ/ସ୍ବୟଂଚାଳିତ ଯନ୍ତ୍ର ଦ୍ବାରା କେବଳ ଶୈଳ୍ପିକ ଉତ୍ପାଦନ ନୁହେଁ, ବରଂ କୃଷି ଉତ୍ପାଦନ ମଧ୍ୟ ବହୁଗୁଣିତ ହୋଇପାରିବ ଏବଂ କେହି ଭୋକିଲା ବା ଗରିବ ରହିବେ ନାହିଁ। ଏପରି ଏକ ଦେଶ/ବିଶ୍ବର କଳ୍ପନା ଅବାସ୍ତବ ପ୍ରତୀତ ହେଉନାହିଁ। କୃତ୍ରିମ ମେଧାର ସଦୁପଯୋଗ ହୁଏତ ଆଗାମୀ ଶତାବ୍ଦୀଗୁଡ଼ିକରେ ମାନବଜାତି ପାଇଁ ବରଦାନ ସାବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇପାରେ। ଦୁରୁପଯୋଗ ହିଁ ଅସଲ ବିପଦ।

(‘ସମାଜ’ରେ ୪ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୨୩‌ ରେ ପ୍ରକାଶିତ)

ଭାରତୀୟ ରେଳ: ଗତି-ପ୍ରଗତି-ଦୁର୍ଗତି

noreply@blogger.com (ଅଶୋକ ସାହୁ) — Sun, 11 Jun 2023 06:43:00 +0000

ଭାରତୀୟ ରେଳ: ଗତି-ପ୍ରଗତି-ଦୁର୍ଗତି

// ଅଶୋକ //

ଅଲ୍ପୋ ଅଲ୍ପୋ ମେଘ୍‌ ଥେକେ ହାଲ୍‌କା ବ୍ରିଷ୍ଟି ହଏ
ଛୋଟୋ ଛୋଟୋ ଗଲ୍ପୋ ଥେକେ ଭାଲୋବାସା ସ୍ରିଷ୍ଟି ହଏ।
(ଅଳ୍ପ ଅଳ୍ପ ମେଘଖଣ୍ଡ ଜରିଆରେ ହାଲ୍‌କା ବର୍ଷା ହୁଏ
ଛୋଟ ଛୋଟ ଗଳ୍ପରୁ ପ୍ରେମ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ)

ଧ୍ବସ୍ତବିଧ୍ବସ୍ତ ରେଳଡବା କଡ଼ରେ ପଡ଼ିରହିଥିବା ଡାଏରୀର ଛିନ୍ନପୃଷ୍ଠାରେ ଲିପିବଦ୍ଧ ଏ ପ୍ରେମିଳ ଆଖିର ସ୍ବପ୍ନ ହୁଏତ ସ୍ବପ୍ନରେ ରହିଯାଇଥିବ ଠିକ୍‌ ଅନ୍ୟ ଦ୍ବିଶତାଧିକ ମଣିଷଙ୍କ ସ୍ବପ୍ନ ପରି, ଯେଉଁମାନେ ବାଲେଶ୍ବର ଜିଲା ବାହାନଗାରେ ସଂଘଟିତ ଚଳିତ ଶତାବ୍ଦୀର ଅନ୍ୟତମ ବୃହତ୍‌, ଭୟାବହ ଓ ମର୍ମାନ୍ତିକ ରେଳ ଦୁର୍ଘଟଣାରେ ଅକାଳ ମୃତ୍ୟୁ ଲଭିଲେ। ଭାରତୀୟଙ୍କ ଜୀବନରେଖା କୁହାଯାଉଥିବା ରେଳପଥ ଯେ କ୍ରମେ ମରଣପଥରେ ପରିଣତ ହୋଇଚାଲିଛି ଯାବତୀୟ ଉଦ୍‌ଯୋଗ ଓ କ୍ଷମତାଧାରୀଙ୍କ ବାହୁସ୍ଫୋଟ ସତ୍ତ୍ବେ, ତାକୁ ଏବେ ଆମେ ଖାରଜ କରିଦେବା ବୋଧହୁଏ ହେବ ଅବିମୃଶ୍ୟକାରିତା। ଦୁର୍ଘଟଣାକୁ ଆମେ ଯଦି ସବୁବେଳେ କେବଳ ଦୈବକୃତ ବା ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟର ପ୍ରତିଫଳନ ବୋଲି ଭାବିନେଇ ନିଜ ଦୋଷକୁ ଅନ୍ୟ ମୁଣ୍ଡରେ ଲଦିଦେବାର ନିର୍ବୋଧତା କରୁଥିବା, ଏହାକୁ କେବେ ରୋକିବା ସମ୍ଭବ ହିଁ ହେବନାଇଁ। ବାହାନଗାର ତ୍ରି-ରେଳ ଧକ୍କା ଓ ତା’ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ଘଟନାକ୍ରମଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁଶୀଳନ କଲେ ଏହାର ସତ୍ୟତା ସହଜରେ ବୁଝିହୁଏ।

ରେଳ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷଙ୍କ ଦ୍ବାରା ବର୍ତ୍ତମାନ ସୁଦ୍ଧା ଯେତିକି ବୁଝାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରାଯାଇଛି, ସେଥିରୁ ଅନୁମେୟ ଯେ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦୁର୍ଘଟଣାଟି ସିଗ୍‌ନାଲ୍‌ରେ ତ୍ରୁଟି ଯୋଗୁଁ ଘଟିଛି, ତେଣୁ ତାହା ମନୁଷ୍ୟକୃତ ହୋଇଥିବା ଅଧିକ ସମ୍ଭବ। ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ମତରେ, ‘ଇଲେକ୍‌ଟ୍ରୋନିକ୍‌ ଇଣ୍ଟରଲକିଂ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହିଁ ସବୁ ବିଭ୍ରାଟର ମୂଳ।’ ପ୍ରଶ୍ନ ବି ଉଠିଛି, କିଛି ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ର ହୋଇନାହିଁ ତ? ସେଥିପାଇଁ ସିବିଆଇ ତଦନ୍ତ! ଇଣ୍ଟରଲକିଂ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଲା କେଉଁ କାରଣରୁ ଓ କିଏ କଲା ଏବଂ ସେଥିଯୋଗୁଁ ସିଗ୍‌ନାଲ୍‌ରେ କିପରି ବିଭ୍ରାଟ ଘଟିଲା ତାହା ହିଁ ତଦନ୍ତର ପ୍ରମୁଖ ବିଷୟ। ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ତଦନ୍ତ ରିପୋର୍ଟ ଆସିଲେ ହୁଏତ ଜଣାପଡ଼ିବ ଏହାର ଆଦିଅନ୍ତ; କିନ୍ତୁ ଏ ବିପର୍ଯ୍ୟୟରୁ ଯେଉଁ ବଡ଼ ପ୍ରଶ୍ନ ସ୍ବତଃ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି, ତାହା ହେଲା: ସ୍ବାଧୀନତାର ପଞ୍ଚସ୍ତରୀ ବର୍ଷ ପରେ ମଧ୍ୟ ଭାରତୀୟ ରେଳ, ଯାତ୍ରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଆଶାନୁରୂପ ସୁରକ୍ଷିତ ହୋଇପାରୁନାହିଁ କାହିଁକି? ବର୍ଷୱାରି ଦୁର୍ଘଟଣା ମୃତ୍ୟୁ ତାଲିକା ଉପରେ ଆଖି ପହରାଇ ଆଣିଲେ ରେଳ ସୁରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା ଯେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଦୌ ଚଉକସ ହୋଇପାରିନାହିଁ, ତାହା ଖୁବ୍‌ ସ୍ପଷ୍ଟ; ବରଂ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଦୁର୍ଘଟଣା ଓ ସେଥିରେ ମୃତାହତଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛି। ରେଳବାଇ ସୂତ୍ରକୁ ଧରି ପ୍ରକାଶିତ ଏକ ରିପୋର୍ଟ କହେ ଯେ ୨୦୨୧-୨୨ରେ ପରିଣାମପ୍ରସୂ ରେଳ ଦୁର୍ଘଟଣା (ଯେଉଁଥିରେ ଲୋକେ ମୃତାହତ ହୋଇଥିଲେ) ସଂଖ୍ୟା ୩୫ ଥିବାବେଳେ ୨୦୨୨-୨୩ରେ ତାହା ବଢ଼ି ୪୮ରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲା। ଏହାର ଏକାଧିକ କାରଣ ମଧ୍ୟରୁ ସବୁଠୁ ଯାହା ଗୁରୁତ୍ବପୂର୍ଣ୍ଣ, ତାହା ହେଲା ପୁରାତନ ରେଳବ୍ୟବସ୍ଥାର ଭିତ୍ତିଭୂମିକୁ ଆଧୁନିକ ଓ ସୁଦୃଢ଼ କରିବାରେ ଅବହେଳା। ଏପରିକି ସିଗ୍‌ନାଲିଂ ଭଳି ସର୍ବାଦୌ ମହତ୍ତ୍ବପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଷୟ ବି ଉପେକ୍ଷିତ ବୋଲି କହିଲେ ଭୁଲ୍‌ ହେବନାହିଁ; କାହିଁକିନା ଅନ୍ୟ ଏକ ରିପୋର୍ଟ (ଇଣ୍ଡିଆ ଟୁଡେ) ଅନୁଯାୟୀ ଏଇ ତିନିମାସ ତଳେ ହିଁ ଏକ ସିଗ୍‌ନାଲ୍‌ ବିଭ୍ରାଟର ଉଦାହରଣ ସହ ଦକ୍ଷିଣ ପଶ୍ଚିମ ରେଳବାଇ ଜୋନ୍‌ର ପ୍ରଧାନ ପରିଚାଳକ ରେଳମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ କଥିତ ଉପରୋକ୍ତ ଇଲେକ୍‌ଟ୍ରୋନିକ ଇଣ୍ଟରଲକିଂ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଗୁରୁତର ତ୍ରୁଟିବିଚ୍ୟୁତି ନେଇ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଚେତାଇ ଦେବା ସହ କେଉଁକେଉଁ ସୁରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା ଗ୍ରହଣୀୟ, ସେ ନେଇ ମଧ୍ୟ ଆଲୋକପାତ କରିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ସମ୍ଭବତଃ ସେ ବିଷୟ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନାଲୋଚିତ ହୋଇ ରହିଛି। ସ୍ମରଣୀୟ ଯେ ସିଗ୍‌ନାଲ୍‌ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା ପାଇଁ ପୂର୍ବରୁ ଅନେକ ଥର ବିଶେଷଜ୍ଞ ସମିତି ସୁପାରିସ କରିଛନ୍ତି। ଏଥିରୁ ପ୍ରମୁଖ ହେଲା ୨୦୧୨ ମସିହାରେ ରେଳ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ ଦ୍ବାରା ଗଠିତ ଏବଂ ଡ. ଅନିଲ୍‌ କାକୋଦକରଙ୍କ ନେତୃତ୍ବାଧୀନ ‘ଉଚ୍ଚସ୍ତରୀୟ ସୁରକ୍ଷା ସମୀକ୍ଷା ସମିତି’। ଏହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ପାଞ୍ଚବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ (ଅର୍ଥାତ ୨୦୧୭ ମସିହା ସୁଦ୍ଧା) ସମଗ୍ର ୧୯ ହଜାର କିଲୋମିଟର ମୁଖ୍ୟ ରେଳପଥରେ ଇଉରୋପୀୟ ରେଳ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସହ ସମକକ୍ଷ ଆଧୁନିକ ସିଗ୍‌ନାଲିଂ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଆପଣାଇବାକୁ ସୁପାରିସ କରିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ୨୦୨୩ ମାର୍ଚ ସୁଦ୍ଧା ମଧ୍ୟ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇପାରିନାହିଁ ଓ ୬,୫୦୬ଟି ଷ୍ଟେସନ ମଧ୍ୟରୁ ୬,୩୯୬ଟି ଷ୍ଟେସନରେ ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ହୋଇପାରିଛି। କାକୋଦକର ସମିତି ଆଉ ଯେଉଁ ଗୁରୁତ୍ବପୂର୍ଣ୍ଣ ଦିଗ ପ୍ରତି ଆଲୋକପାତ କରିଥିଲେ, ତାହା ଥିଲା ଦୁର୍ଘଟଣାକୁ ନେଇ। ରେଳ ଦୁର୍ଘଟଣାର ସର୍ବାଧିକ (୫୦%) ରେଳଗାଡ଼ି ଧାରଣାଚ୍ୟୁତ ହେବା ଯୋଗୁଁ ଘଟୁଥିବା ଏଥିରେ ଦର୍ଶାଯାଇଥିଲା। କହିବା ବାହୁଲ୍ୟ ଯେ ଏ ଅବସ୍ଥାରେ ଏ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ ସେପରି ଆଖିଦୃଶିଆ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିଥିବା ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଉନାହିଁ; କାହିଁକିନା ସରକାରଙ୍କ ନିଜସ୍ବ ସମୀକ୍ଷକ ଭାରତର ମହାଲେଖା ନିୟନ୍ତ୍ରକ ଓ ମହାସମୀକ୍ଷକ (ସିଏଜି)ଙ୍କ ଦ୍ବାରା ପ୍ରଦତ୍ତ ୨୦୨୨ ମସିହାର ‘ଡିରେଲ୍‌ମେଣ୍ଟ୍‌ ଇନ୍‌ ଇଣ୍ଡିଆନ ରେଲ୍‌ୱେଜ୍‌’ ଶୀର୍ଷକ ରିପୋର୍ଟଟି ସରକାରଙ୍କ ରେଳ ସୁରକ୍ଷା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଦାବି ପ୍ରତି ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଇଥାଏ।

ମହାସମୀକ୍ଷକ ୨୦୧୭ରୁ ୨୦୨୧ ମଧ୍ୟରେ ଘଟିଥିବା ଦୁର୍ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକର ସମୀକ୍ଷା କରି କହିଛନ୍ତି ଯେ ୨୧୭ଟି ଦୁର୍ଘଟଣା ଭିତରୁ ୧୬୩ଟି ରେଳ ଧାରଣାଚ୍ୟୁତିଜନିତ, ଯାହାର ପରିମାଣ ୬୯ ଶତାଂଶ। ଯଦି ଧାରଣାଚ୍ୟୁତି ଓ ପରସ୍ପର ଧକ୍କା ଜନିତ ଦୁର୍ଘଟଣା କଥା ଧରାଯାଏ, ଯାହା ବାଲେଶ୍ବରରେ ଘଟିଚି, ତା’ର ସଂଖ୍ୟା ୮୦%। ଏ ସମୀକ୍ଷା ରିପୋର୍ଟର ଆଉ ଏକ ଗୁରୁତ୍ବପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ବିଚାରଣୀୟ ବିଷୟ ହେଲା, ଏଥିରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ବୃହତ୍‌ ରେଳ ଦୁର୍ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକରେ ‘ମାନବୀୟ ତ୍ରୁଟି’କୁ ଦୋଷ ଦେବା ସାଧାରଣ କଥା ହୋଇଥିବାବେଳେ ସମସ୍ୟାଟି ମୂଳତଃ ‘ଇନ୍‌ଷ୍ଟିଚ୍ୟୁସନାଲ୍‌’ ବା ଆନୁଷ୍ଠାନିକ। ସିଏଜି ୨୦୧୭-୧୮ରେ ଆରମ୍ଭ କରାଯାଇଥିବା ‘ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ରେଲ୍‌ ସଂରକ୍ଷ କୋଷ’ (ରେଳ ସୁରକ୍ଷା ପାଣ୍ଠି) ବିଷୟରେ ସୂଚନା ଦେଇ କହିଛନ୍ତି ଯେ ‘‘୨୦୧୭ରୁ ୨୦୨୧ ମଧ୍ୟରେ ଘଟିଥିବା ୧୧୨୭ଟି ରେଳ ଧାରଣାଚ୍ୟୁତି ଘଟନା ମଧ୍ୟରୁ ୨୮୯ଟି (୨୬%) ଟ୍ରାକ୍‌ ନବୀକରଣ ସହ ସମ୍ପର୍କିତ।’’ ଏହାର କାରଣ ରୂପେ ମହାଲେଖା ସମୀକ୍ଷକ ଦର୍ଶାଇଛନ୍ତି, ପାଣ୍ଠିର ଅନୁପଯୋଗ ହିଁ ଏଥିପାଇଁ ସବୁଠୁ ବେଶି ଦାୟୀ। ତାଙ୍କ ତଥ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ, ‘‘୨୦୧୭-୧୮ରେ ରେଳପଥ ସୁରକ୍ଷା ପାଣ୍ଠିରୁ ଅଗ୍ରାଧିକାର ପାଉଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ନିମନ୍ତେ ୮୧.୫୫% ଖର୍ଚ ହୋଇଥିବାବେଳେ ୨୦୧୯-୨୦ରେ ତାହା ୭୩.୭୬%କୁ ହ୍ରାସ ପାଇଥିଲା। ସେହିପରି ରେଳପଥ (ଟ୍ରାକ୍) ନବୀକରଣ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ବରାଦ ପାଣ୍ଠିକୁ ମଧ୍ୟ ୯୬୦୭ କୋଟି (୨୦୧୮-୧୯)ରୁ ୨୦୧୯-୨୦ରେ ୭୪୧୭ କୋଟିକୁ କମାଇ ଦିଆଯାଇଥିଲା।’’ ସିଏଜି ତାଙ୍କ ସମୀକ୍ଷା ଟିପ୍ପଣୀରେ ଲେଖିଛନ୍ତି: ‘‘ଏହାଦ୍ବାରା ସୁରକ୍ଷା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କାର୍ଯ୍ୟର ଅର୍ଥାଗମ ପାଇଁ ସ୍ବତନ୍ତ୍ର ପାଣ୍ଠି ସୃଷ୍ଟି କରିବାର ମୂଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟଟି ବିଫଳ ହୋଇଛି, କାରଣ ଅର୍ଥାଭାବରୁ ସୁରକ୍ଷା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇପାରୁ ନାହିଁ।’’

ଅପରପକ୍ଷେ, ଦୁଇଟି ରେଳର ମୁହାମୁହିଁ ଧକ୍କାକୁ ରୋକିପାରିବା ଭଳି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ବଦେଶୀ ଜ୍ଞାନକୌଶଳରେ ନିର୍ମିତ ପ୍ରଯୁକ୍ତି ‘କବଚ’ର ପ୍ରଥମ କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ସମୟରେ ଗତବର୍ଷ ସରକାର ଏହାର ବହୁଳ ପ୍ରଚାର କରିଥିବାବେଳେ ବାହାନଗା ଦୁର୍ଘଟଣା ପରେ ଏହାକୁ ନେଇ ଚର୍ଚା ଓ ବିବାଦ ଜାରି ରହିଛି। ସର୍ବପ୍ରଥମେ ଏପରି ଧକ୍କା-ନିରୋଧୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା ନେଇ ୨୦୧୧ରେ ତତ୍କାଳୀନ ରେଳମନ୍ତ୍ରୀ ମମତା ବାନାର୍ଜୀ ବଜେଟ୍‌ରେ ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ। ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟାନ୍ବୟନ ପାଇଁ ଦୀର୍ଘ ବର୍ଷ ଲାଗିଗଲା ଏବଂ ଏ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେଶର ମାତ୍ର ୨% ରେଳପଥ ହିଁ ଏହାଦ୍ବାରା ସୁରକ୍ଷିତ; ବାକି ୯୮% ରେଳପଥ ଏବେ ବି କବଚ-ରହିତ। ବୁଲେଟ୍‌ ଟ୍ରେନର ସ୍ବପ୍ନ ଦେଖିବା ମନ୍ଦ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ରେଳ ଓ ଯାତ୍ରୀଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା ଯେ ଅଗ୍ରପ୍ରାଧାନ୍ୟ ପାଇବା ଉଚିତ, ତାହାକୁ ଆମେ ଭୁଲିଯାଇଥିବା ପରି ପ୍ରତେ ହେଉଛି।

ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ର ଆମେରିକା, ଚୀନ, ରୁଷିଆ, ଜାପାନ ଓ ଇଉରୋପୀୟ ବିକଶିତ ଦେଶଗୁଡ଼ିକରେ ଯାତ୍ରୀବାହୀ ଟ୍ରେନ ଦୁର୍ଘଟଣା କ୍ବଚିତ୍ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଏହାର ଅର୍ଥ, ସେମାନେ ସୁରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଅଗ୍ରାଧିକାର ଦିଅନ୍ତି। ଚୀନ, ଜାପାନରେ ବୁଲେଟ୍‌ ଟ୍ରେନ୍‌ର ଘଣ୍ଟା ପ୍ରତି ବେଗ ୬୦୦ କି.ମି. ଛୁଇଁଲାଣି, ଯାହା ଆମ ପାଇଁ ଅବିଶ୍ବସନୀୟ। ସର୍ବାଧୁନିକ କୁହାଯାଉଥିବା ‘ବନ୍ଦେ ଭାରତ’ ଟ୍ରେନର ଘଣ୍ଟା ପ୍ରତି ବେଗ ସର୍ବାଧିକ ୧୮‌୦ କି.ମି.; ସାଧାରଣ ରେଳଗୁଡ଼ିକର ହାରାହାରି ବେଗ ୫୦ରୁ ୧୦୦ କି.ମି.। ତେବେ ବେଗ ଅପେକ୍ଷା ସୁରକ୍ଷା ହିଁ ଧ୍ୟେୟ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ, ଯାହାକୁ ନେଇ ସାଲିସ୍‌ କରାଯାଇ ନପାରେ। ଭାରତୀୟ ରେଳବ୍ୟବସ୍ଥା ଦେଶର କୋଣ ଅନୁକୋଣରେ ପହଞ୍ଚିଛି ସତ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ଏହାସତ୍ତ୍ବେ ଆମେ ଆମେରିକା, ଚୀନ ଓ ରୁଷିଆଠାରୁ ରେଳଧାରଣା ବିଛାଇବାରେ ବହୁତ ପଛରେ। ‘ଇଣ୍ଟରନ୍ୟାସନାଲ ୟୁନିୟନ୍‌ ଅଫ୍ ରେଲ୍‌ୱେଜ୍‌’ର ତଥ୍ୟାନୁଯାୟୀ, ଆମେରିକାରେ ରେଳ ନେଟ୍‌ୱାର୍କ (ରୁଟ୍‌ ଲେଙ୍ଗ୍‌ଥ୍‌)ର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ୨,୨୦,୪୮୦ କିମି ହୋଇଥିବାବେଳେ ଚୀନରେ ୧,୫୦,୦୦୦ କିମି ଓ ରୁଷିଆରେ ୮୫,୬୦୦ କିମି; ୬୮,୦୪୩ କିମି ସହ ଭାରତର ସ୍ଥାନ ଚତୁର୍ଥ। ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ, ବିଶ୍ବର ଦୁଇ ଜନବହୁଳ ଦେଶ ଭାରତ ଓ ଚୀନରେ ରେଳ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସରକାରଙ୍କ ହାତରେ ରହିଛି; କିନ୍ତୁ ଏ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦୁଇ ଦେଶର ପ୍ରଗତିକୁ ଦେଖିଲେ ଆକାଶପାତାଳ ପ୍ରଭେଦ ସ୍ବତଃ ବାରି ହୋଇପଡ଼େ। ୧୮୫୩ ମସିହାରେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନାଧୀନ ଭାରତ ବିଶ୍ବ ରେଳ ମାନଚିତ୍ରରେ ପ୍ରଥମ କରି ସ୍ଥାନ ପାଇଲା। ବ୍ରିଟିଶ ଭାରତୀୟଙ୍କର ନୁହେଁ, ଆପଣା ସ୍ବାର୍ଥସାଧନ ପାଇଁ ହିଁ ଏଠାରେ ପ୍ରଚୁର ଅର୍ଥ ବିନିମୟ କରି ରେଳବ୍ୟବସ୍ଥା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ତାହା ଭାରତୀୟଙ୍କ ପାଇଁ ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଲଟିଛି କହିଲେ ଅତ୍ୟୁକ୍ତି ହେବ ନାହିଁ। ଏହାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି କାର୍ଲ ମାର୍କ୍ସ ସେହିବର୍ଷ ଲେଖିଥିଲେ, ଆପଣା ସ୍ବାର୍ଥ ପାଇଁ ହେଉପଛେ, ରେଳ ଓ ଇଂରେଜୀ ଶିକ୍ଷା ପ୍ରଚଳନ କରି ଇଂଲଣ୍ଡ ମହତ୍‌ ସାମାଜିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିବା ଦିଗରେ ଅଚେତନ ଭାବେ ଇତିହାସ ସୃଷ୍ଟି କରିଚି। କହିବା ବାହୁଲ୍ୟ ଯେ ଏହା କ୍ରମେ ସତ୍ୟ ପ୍ରମାଣିତ ହୋଇଛି ଓ ରେଳ ହୋଇଛି ଭାରତର ପ୍ରଗତିର ଅନ୍ୟତମ ପ୍ରମୁଖ ବାହକ। ସ୍ବାଧୀନ ହେବା ବେଳକୁ ଅର୍ଥାତ ୧୯୪୭ ମସିହାରେ ଭାରତର ରେଳ ନେଟୱାର୍କ ୫୪ ହଜାର କି.ମି. ପରିବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇସାରିଥିଲା ଏବଂ ସେହି ସମୟରେ ଚୀନର ମୋଟ ରେଳପଥ ଦୈର୍ଘ୍ୟ ଥିଲା ୨୭ ହଜାର କିମି; ଅର୍ଥାତ ଭାରତର ଅଧେ। ମାତ୍ର ଆମ ଦେଶ ସ୍ବାଧୀନତାର ୭୫ ବର୍ଷ ଅତିକ୍ରମ କଲାବେଳକୁ ଚୀନ ଭାରତର ଦୁଇ ଗୁଣରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ରେଳପଥ ବିଛାଇବାରେ ସଫଳ ହୋଇଚି। ଏଥିରୁ ଆମର ରେଳବ୍ୟବସ୍ଥାର ଗତି-ପ୍ରଗତି କିଭଳି, ତାହାକୁ କଳିବା ଆଦୌ କଷ୍ଟକର ନୁହେଁ।

ବାହାନଗା ରେଳ ଦୁର୍ଘଟଣାକୁ ନେଇ ସଂପ୍ରତି ବିରୋଧୀ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ନୈତିକତା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ରେଳମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଇସ୍ତଫା ଦାବି କରିଛନ୍ତି। ଏ ଦାବିର ଯଥାର୍ଥତା ତ ବିଚାରଣୀୟ; କିନ୍ତୁ ଜୋର୍‌ ଜବରଦସ୍ତି ବା ଦାବି କରି କାହାକୁ ସତକୁ ସତ ‘ନୈତିକ’ କରାଯାଇପାରେ କି? ସାଂପ୍ରତିକ ରାଜନେତାଙ୍କ ପାଇଁ ନୈତିକତା ସେହି ଛତାଟି ପରି, ଯାହାକୁ ନିଜ ଅନୁସାରେ ଅନ୍ୟକୁ ଦେଖାଇ ଦିଆଯାଇପାରେ, ବର୍ଷା ପାଇଁ ହେଉ ବା ନିଜର ମୁହଁ/ମୁଖାକୁ ଲୁଚାଇବା ପାଇଁ ହେଉ। ଏବେ ବି ତାହା ହିଁ ଚାଲିଛି। ଏ ପରିପ୍ରେକ୍ଷରେ ଅବଶ୍ୟ ସ୍ମରଣଯୋଗ୍ୟ ଯେ ୧୯୫୬ ମସିହାରେ ତାମିଲନାଡୁର ଆରିୟାଲୁର ରେଳ ଦୁର୍ଘଟଣା (୧୫୦ ଲୋକଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ) ପାଇଁ ହିଁ ଲାଲ୍‌ ବାହାଦୁର ଶାସ୍ତ୍ରୀ ନିଜ ପଦରୁ ଇସ୍ତଫା ଦେଇଥିଲେ, ଯୋଉଥିପାଇଁ ଅନ୍ୟର ଚାପ ନୁହେଁ, ବରଂ ଆପଣା ନୈତିକତାର ଚାପ ହିଁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ହୋଇଥିଲା ଉତ୍‌ପ୍ରେରକ। ତାଙ୍କପରେ ନୀତୀଶ କୁମାର, ମମତା ବାନାର୍ଜୀ ଓ ସୁରେଶ ପ୍ରଭୁ ନୈତିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଇସ୍ତଫା ଦେଇଥିଲେ ବା ରେଳମନ୍ତ୍ରୀ ପଦରୁ ନିଜକୁ ଓହରାଇ ନେଇଥିଲେ। ତେବେ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଇସ୍ତଫା ଦ୍ବାରା ଯେ ଭବିଷ୍ୟତରେ ରେଳ ଦୁର୍ଘଟଣା ହେବନାହିଁ କି ରେଳବ୍ୟବସ୍ଥା ଦକ୍ଷ ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ପାଲଟିଯିବ, ତାହା ତ ନୁହେଁ। ଏଥିପାଇଁ ଏକ ଦୂରଦୃଷ୍ଟିସଂପନ୍ନ ଓ ନିଷ୍ଠାପର ନେତୃତ୍ବ ଲୋଡ଼ା, ଯିଏ ଭାବମୂର୍ତ୍ତି ଉଜ୍ବଳ ପାଇଁ ସାମାଜିକ ଗଣମାଧ୍ୟମରେ ନିଜର ଭିଡିଓ ପ୍ରସାରଣ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ବ ନଦେଇ ରେଳବ୍ୟବସ୍ଥାର ଗତି-ପ୍ରଗତି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଆନ୍ତରିକତାର ସହିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବ; ଅପରିଣାମଦର୍ଶୀ ପଦକ୍ଷେପ ନେବା ପୂର୍ବରୁ ଅନେକ ଥର ଚିନ୍ତା କରିବ; ଭୋଟ ପାଇବ ବୋଲି ଦେଶବାସୀଙ୍କୁ ଗୁଡ଼ାଏ ଉଚ୍ଚାଭିଳାଷୀ ସ୍ବପ୍ନ ନ ବିକି ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରଥମେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ରୁଟିମୁକ୍ତ ସୁରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବ; ସର୍ବୋପରି, ଅନ୍ୟ ମୁଣ୍ଡରେ ଅଠା ନବୋଳି ନିଜକୁ ଉତ୍ତରଦାୟୀ କରିବ। ତା’ହେଲେ ହୁଏତ ଆମେ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଏପରି ବିପର୍ଯ୍ୟୟରୁ ରକ୍ଷା ପାଇବା।

‘ସମାଜ’, କଟକ
ଦୂରଭାଷ: ୯୪୩୮୮୪୪୬୭୮
ashoksamaja@gmail.com

(‘ସମାଜ’ରେ ୧୧.୬.୨୦୨୩ରେ ପ୍ରକାଶିତ)

ଶାସନ ଓ ସିନେମା

noreply@blogger.com (ଅଶୋକ ସାହୁ) — Sun, 11 Dec 2022 06:15:00 +0000

ଅଶୋକ

ପତ୍ନୀକୁ ରାଜସିଂହାସନରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ କରାଯିବାକୁ ଥିବାରୁ ମହଙ୍ଗା ଅଳଙ୍କାର କିଣିବା ପାଇଁ ଅର୍ଥାଭାବ ହେବାପରେ ଡ୍ୟୁକ୍‌ ଅଫ୍ ଉର୍ଟେମ୍‌ବର୍ଗ ବେଇମାନ ସୁଧଖୋର୍‌ ଜୋସେଫ୍‌ ସୁ ଓପେନହାଇମର୍‌ଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ଦୁଷ୍ଟ ଇହୁଦୀ ସୁ ପ୍ରଥମେ ଡ୍ୟୁକ୍‌(ଏକ ରାଜକୀୟ ଉପାଧି)ଙ୍କୁ ଦୁର୍ନୀତିପରାୟଣ କଲା ଏବଂ କାରାଗାରକୁ ପଠାଇଦେଲା। ପରେ ତାଙ୍କୁ କାରାଗାରରୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ବାହାନାରେ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ନିର୍ଦୋଷ ଡୋରୋଥିୟା ଷ୍ଟର୍ମକୁ ବଳାତ୍କାର କଲା। ଏଥିରେ ମର୍ମାହତ ଡୋରୋଥିୟା ଆତ୍ମହତ୍ୟା କଲେ। ଏହାପରେ କ୍ରୋଧିତ ସହରବାସୀ ସୁ’କୁ ସର୍ବସାଧାରଣରେ ଫାଶୀଖୁଣ୍ଟରେ ଝୁଲାଇଦେଲେ ଏବଂ ଇହୁଦୀମାନଙ୍କୁ ଉର୍ଟେମବର୍ଗରୁ ବାହାର କରିଦେଲେ।

ମୋଟାମୋଟି ଏହା ହେଉଛି ୧୯୪୦ରେ ନାଜୀ ଜର୍ମାନୀରେ ନିର୍ମିତ ବିଶ୍ବକୁଖ୍ୟାତ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ‘ଜ୍ୟୁଡ ସୁ’(ସୁ ଦି ଜିଉ)ର କାହାଣୀ । ଏ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ଦେଖିବାକୁ ଦେଶର ଦୁଇ କୋଟିରୁ ଅଧିକ ଲୋକଙ୍କ ଧାଡ଼ି ଲାଗେ। ୟାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥାଆନ୍ତି ନାଜୀ ‘ଡେଥ୍‌ ସ୍କ୍ବାଡ’ର ସୈନିକ, ବୁର୍ଜୁଆ; ବର୍ଲିନ ଆଖପାଖ ବାସିନ୍ଦା ଓ ନାଜୀ ଶାସନାଧୀନ(ଥାର୍ଡ ରାଇକ୍‌) ଅର୍ଦ୍ଧେକ ଲୋକ। ନାଜୀ ‘ପ୍ରୋପାଗଣ୍ଡା’ ମନ୍ତ୍ରୀ ଜୋସେଫ୍ ଗୋଏବଲ୍ସ ୧୮ ଅଗଷ୍ଟ ୧୯୪୦ରେ ନିଜ ଡାଏରିରେ ଲେଖୁଛନ୍ତି: ‘ଅନ୍ତତଃ ଗୋଟାଏ ଇହୁଦୀ-ବିରୋଧୀ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ଆସିଲା।’ ନାଜୀ ଶାସନରେ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ଉପରେ ସ୍ବତନ୍ତ୍ର ଗବେଷଣା କରିଥିବା ଐତିହାସିକ ସୁସାନ ଟେଗେଲ୍‌ଙ୍କ ଭାଷାରେ, ଏହି ସ୍ବତନ୍ତ୍ର ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ପ୍ରଦର୍ଶନ ପରେ କାରାରକ୍ଷୀମାନେ ଇହୁଦୀ କଏଦୀଙ୍କୁ ଅଧିକ ନିର୍ଯାତନା ଦେବାକୁ ପାଆନ୍ତି ପ୍ରେରଣା।

ପୃଥିବୀରେ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରର ଉନ୍ମେଷ ହୋଇଥିଲା ଔଦ୍ୟୋଗିକ ପୁଞ୍ଜିବାଦର ଯୁଗରେ, ନିର୍ବାକ୍‌ ରୂପରେ। ପରେ ଏହାକୁ ଏକ ‘କଳା’ ଭାବେ ଦେଖାଗଲା, ଯାହା ଥିଏଟର/ମଞ୍ଚ ନାଟକଠାରୁ ଅଧିକ ବିସ୍ତୃତି ଲାଭ କଲା ଏବଂ ଏଥିରେ ସଂଳାପ, ଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟ ସବୁକିଛି ହେଲା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଦର୍ଶକ ହୃଦୟରେ ଅଲିଭା ସ୍ବାକ୍ଷର ଛାଡ଼ିଯାଉଥିବା ଦୃଶ୍ୟଶ୍ରାବ୍ୟର ଏପରି ଏକ ଅନନ୍ୟ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମାଧ୍ୟମ ପାଲଟିଗଲା, ଯାହା ମନେହେଲା ଅବିକଳ୍ପ। କିନ୍ତୁ ଏହା କ’ଣ କେବଳ କଳା ଭିତରେ ରହିଲା ସୀମିତ? ନା; ଖୁବ୍‌ଶୀଘ୍ର ଏହା ପାଲଟିଗଲା ‘ପ୍ରୋପାଗଣ୍ଡା’ ବା ନ୍ୟସ୍ତସ୍ବାର୍ଥ ହାସଲ ପାଇଁ ଅସତ୍ୟ/ଅର୍ଦ୍ଧସତ୍ୟ/ଭ୍ରମ ପ୍ରଚାରର ଏକ ଶାସକପ୍ରିୟ ଗଣମାଧ୍ୟମ। ନାଜୀ ଶାସନ ଆରମ୍ଭରୁ ହିଁ ବୁଝିଯାଇଥିଲା ଯେ ଭ୍ରମ/ଭ୍ରାନ୍ତି ସୃଷ୍ଟିକାରୀ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ସହାୟତାରେ ଶାସିତଙ୍କ ମନକୁ ଭୁଲାଇ ଦେବା ବା ଆକର୍ଷିତ କରିବା ସହଜ। ତେଣୁ ପ୍ରଥମ ବିଶ୍ବଯୁଦ୍ଧ ପରେ ଦେଶର ଅଶାନ୍ତ ଯୁବପିଢ଼ିକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଶାସନ-ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ନିର୍ମାଣ କମ୍ପାନୀ ୟୁନିଭର୍ସମ୍‌ ଫିଲ୍ମସ(ୟୁଏଫ୍‌ଏ)ର ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ‘ଅକ୍ତେନ’କୁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଥିଲା। ପ୍ରକୃତରେ ନାଜୀ ପାର୍ଟି ୧୯୩୩ରେ ୟୁନିଭର୍ସମ୍‌ର ଅଧିଗ୍ରହଣ ପରେ ୧୯୩୭ରେ ହିଟଲର ତା’ର ଜାତୀୟକରଣ କରିବା ସହ ‘ପ୍ରୋପାଗଣ୍ଡା ମିନିଷ୍ଟ୍ରି’ ଅଧୀନରେ ରଖିଲେ। ଇଏ ଥିଲା ପ୍ରୋପାଗଣ୍ଡା ମନ୍ତ୍ରୀ ଗୋଏବଲ୍ସଙ୍କ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ମସ୍ତିଷ୍କର କରାମତି। ଇତିହାସ କହୁଚି, ୧୯୩୩ରୁ ୧୯୪୫ ମସିହା ମଧ୍ୟରେ ନାଜୀ ଜର୍ମାନୀରେ ଏଗାର ଶହଟି ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା, ଯେଉଁଥିରୁ ନବେ ଶତାଂଶ ଥିଲା ରାଜନୈତିକ ବିଚାରଧାରା ପ୍ରଣୋଦିତ ଓ ସ୍ବତନ୍ତ୍ର ମତବାଦ ପ୍ରଖ୍ୟାପନକାରୀ। ଏହା ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନିର୍ଦେଶିକା-ଅଭିନେତ୍ରୀ ଲେନି ରିଫେନଷ୍ଟଲ୍‌ଙ୍କ ଦି ଭିକ୍ଟରି ଅଫ୍ ଫେଥ (୧୯୩୩), ଟ୍ରାଇମ୍ଫ୍‌ ଅଫ୍ ଦ ୱିଲ୍‌ (୧୯୩୫), ଅଲିମ୍ପିଆ (୧୯୩୮) ଆଦି ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ତେବେ ନାଜୀ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ଉଦ୍ୟୋଗର ବହୁ ପୂର୍ବରୁ ହିଁ ନ୍ୟସ୍ତସ୍ବାର୍ଥ ପ୍ରଣୋଦିତ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ନିର୍ମାଣର ଧାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ର ଆମେରିକାର ‘ହଲିଉଡ଼’ରେ। ଏହାର ପୁରୋଭାଗରେ ଥିଲେ ପ୍ରଖ୍ୟାତ ନିର୍ଦେଶକ ଡବ୍ଲ୍ୟୁ.ଜି. ଗ୍ରିଫିଥ୍, ଯିଏ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ ଦ ବାର୍ଥ ଅଫ୍ ଏ ନେସନ ୧୯୧୫ରେ। ଏହା ମୂଳରେ ଥିଲା ଶ୍ବେତାଙ୍ଗ ଆଧିପତ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା। ଏ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରର କାହାଣୀ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଆମେରିକୀୟ ଗୃହଯୁଦ୍ଧରୁ ଏବଂ ଶେଷ ହୁଏ କୁଖ୍ୟାତ କୁ କ୍ଲକ୍ସ କ୍ଲାନ୍‌(ସନ୍ତ୍ରାସ ସୃଷ୍ଟିକାରୀ ଏକ ଶ୍ବେତାଙ୍ଗ ଆଧିପତ୍ୟବାଦୀ ଦକ୍ଷିଣପନ୍ଥୀ ଗୋଷ୍ଠୀ, ଯାହାର ମୁଖ୍ୟ ନିଶାଣ ଆମେରିକୀୟ କୃଷ୍ଣକାୟ, ଇହୁଦୀ, ପ୍ରବାସୀ, ବାମପନ୍ଥୀ, ମୁସଲମାନ ଓ ନିରୀଶ୍ବରବାଦୀ)ର ଗୌରବଗାନରେ। ବିଶ୍ବରେ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ନିର୍ମାଣର ଏହା ଆଦ୍ୟସୋପାନ ହୋଇଥିଲେ ହେଁ ବିଡ଼ମ୍ବନା ଯେ ତା’ ବି ଥିଲା ସାମାଜିକ ବାସ୍ତବବାଦ ଆଳରେ ନିରୁତା ପ୍ରୋପାଗଣ୍ଡା। ଜାତିଆଣ ଭେଦଭାବ ଯେ ସାଂସ୍କୃତିକ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣତାକୁ ଜନ୍ମ ଦିଏ, ଏ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ଥିଲା ତା’ର ଏକ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ।

ଏ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପଛରେ ପଡ଼ିନଥିଲା ୟୁନିୟନ ଅଫ୍ ସୋଭିଏତ୍‌ ସୋସାଲିଷ୍ଟ୍‌ ରିପବ୍ଲିକ୍ (ୟୁଏସଏସ୍‌ଆର୍‌)। ସୋଭିଏତ୍‌ ବିପ୍ଳବ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପାଞ୍ଚବର୍ଷ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ଗ୍ରହଣୀୟ ଥିଲାବେଳେ ଜୋସେଫ୍‌ ଷ୍ଟାଲିନଙ୍କ ଉଦୟ ପରେ ଆସିଲା ଏକ ନୂଆ ଧରଣର ଅନୁଶାସିତ ସୋଭିଏତ୍‌ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରର ଯୁଗ। ଚିତ୍ର ନିର୍ମାତାଗଣ କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ବା ଘଟନାର କାହାଣୀକୁ ଚିତ୍ରାୟିତ କରିବା ବଦଳରେ ଶାସକ ପକ୍ଷରୁ ସିଧାସଳଖ ରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ନାଗରିକଙ୍କ ସହ ତା’ର ସମ୍ବନ୍ଧ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କେନ୍ଦ୍ରିତ କରିବାକୁ କୁହାଗଲା। ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଚିତ୍ରନିର୍ମାତା ସର୍ଗେଇ ଇଜେନ୍‌ଷ୍ଟେଇନଙ୍କ ‘ବ୍ୟା‌େଟଲସିପ୍‌ ପୋଟେମକିନ୍‌’ (୧୯୨୫) ଓ ‘ଦି ଓଲ୍‌ଡ ଏଣ୍ଡ୍‌ ଦି ନିଉ’ (୧୯୨୯) ଥିଲା ଅନ୍ୟ ପାଇଁ ଦିଗ୍‌ଦର୍ଶକ ସ୍ଥାନୀୟ। ବିଶ୍ବ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ଇତିହାସରେ ଏ ଦୁଇଟି ତା’ର ନିଖୁଣ ଗଢ଼ଣ, କଳାତ୍ମକତା ଓ ଚିତ୍ରାୟନ ପାଇଁ ପାଇଚି ସର୍ବକାଳୀନ କ୍ଲାସିକ୍‌ର ମର୍ଯ୍ୟାଦା। ତେବେ ବିଡ଼ମ୍ବନା ଯେ ଏହା ବି ଥିଲା ପ୍ରୋପାଗଣ୍ଡାଭିତ୍ତିକ। ବିଶେଷକରି ‘ଦି ଓଲ୍‌ଡ ଏଣ୍ଡ୍ ଦି ନିଉ’। ଷ୍ଟାଲିନ ନିଜ ଦେଶର ଚାଷୀଙ୍କଠାରୁ ଜମି ଛଡ଼ାଇ ସରକାରଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରଖିବା ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରିଥିଲେ ଏକ ଯୋଜନା। ଯେଉଁମାନେ ଏଥିରେ ଅସହଯୋଗ କଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ସେ ବଳପୂର୍ବକ କଲେ ଦଣ୍ଡିତ। ଏହି ନରମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ପ୍ରାୟ କୋଟିଏରୁ ଅଧିକ ଲୋକ ବଳି ପଡ଼ିଥିବା ଇତିହାସ କହେ। ଏହି ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମକୁ ବୈଧତା ପ୍ରଦାନ କରିବା ଥିଲା ‘ଦି ଓଲ୍‌ଡ ଏଣ୍ଡ୍‌ ଦି ନିଉ’ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରର ପ୍ରମୁଖ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ।

ଇଉରୋପୀୟ ଦେଶ, ବିଶେଷତଃ ଜର୍ମାନୀ ଓ ସୋଭିଏତ୍‌ ରୁଷରେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ନାଗରିକଙ୍କୁ ପ୍ରଚୋଦିତ/ପ୍ରରୋଚିତ କରିବା ଥିଲା ରାଷ୍ଟ୍ର ନିର୍ମିତ/ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକର ଅସଲ ଲକ୍ଷ୍ୟ। ଗାର୍ଲଫ୍ରେଣ୍ଡ୍‌ସ ଅନ୍‌ ଦି ଫ୍ରଣ୍ଟ (୧୯୪୧) ଏପରି ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରସମୂହର ପ୍ରତିନିଧିତ୍ବ କରେ, ଯେଉଁଥିରେ ସ୍କୁଲଛାତ୍ରୀଙ୍କ ଏକ ଦଳ ଫିନଲାଣ୍ଡ ବିରୋଧରେ ଲଢ଼େଇ କରୁଥିବା ଦେଖାଯାଏ। ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ବାର୍ତ୍ତା, ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରକୁ ସୋଭିଏତ୍‌ ଯୁବପିଢ଼ି ନିରର୍ଥକ ମରଣଲାଭ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ବରଂ ନିଜ ପରିବାର ଓ ଦେଶପାଇଁ ଲଢ଼ିବା ଭଳି ଏକ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରାଣ ବିସର୍ଜନ ପାଇଁ ଯିବା ବାଞ୍ଛନୀୟ! ଏହି ‘ନିଉ ୱେଭ୍’ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ରାଷ୍ଟ୍ରତନ୍ତ୍ର ଏପରି ଢଙ୍ଗରେ ଉପସ୍ଥାପିତ କରୁଥିଲା, ଯେପରିକି ଲୋକେ ଶାସକଙ୍କ ଲାଗି ନିଜ ଜୀବନକୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ସର୍ଗ କରିବାକୁ ରହିବେ ସଦା ପ୍ରସ୍ତୁତ। ଭ୍ଲାଦିମିର ପୁତିନଙ୍କ ଆଧୁନିକ ରୁଷିଆରେ ଚିତ୍ର ନିର୍ମାତାଙ୍କୁ ଷ୍ଟାଲିନ ଯୁଗର କଟକଣାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବାକୁ ପଡ଼ୁନାହିଁ ସତ; ମାତ୍ର ସେଠା ସଂସ୍କୃତି ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟରୁ ଅନୁମତି ହାସଲ କରିବା ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ। ଅପରପକ୍ଷେ, ୟୁକ୍ରେନ୍ ଯୁଦ୍ଧ(୨୦୨୨)ର କିଛିବର୍ଷ ପୂର୍ବରୁ ବାଟାଲିୟନ୍‌ (୨୦୧୫) ନାମକ ଯୁଦ୍ଧ ଆଧାରିତ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ହୋଇଥିଲା ନିର୍ମିତ, ଯାହାର ଅର୍ଦ୍ଧାଧିକ ଖର୍ଚ୍ଚ ବହନ କରିଥିଲା ଉକ୍ତ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ। ଟି-୧୩ (୨୦୧୯) ନାମକ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ମଧ୍ୟ ସରକାରୀ ସହାୟତାରେ ହୋଇଥିଲା ନିର୍ମାଣ, ଯାହା ନାଜୀଙ୍କ ଉପରେ ରେଡ୍‌ ଆର୍ମିର ବିଜୟକୁ କରିଥାଏ ଗୌରବାନ୍ବିତ।

ଲକ୍ଷ୍ୟଣୀୟ ଯେ ହଲିଉଡ଼ ଏବଂ ଇଉରୋପୀୟ ଦେଶଗୁଡ଼ିକର ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ଉଦ୍ୟୋଗ ଓ ଭାରତୀୟ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ଉଦ୍ୟୋଗର ଅୟମାରମ୍ଭ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟବଧାନ ବହୁତ ଅଧିକ ନୁହେଁ; ଅର୍ଥାତ ୧୯୧୩ରେ ଏଠାରେ ପ୍ରଥମ ନିର୍ବାକ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ‘ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର’ ନିର୍ମିତ ହେଲା ଏବଂ ୧୯୧୮ରେ ପ୍ରଣୀତ ହେଲା ‘ଇଣ୍ଡିଆନ ସିନେମାଟୋଗ୍ରାଫ୍ ଆକ୍ଟ’। ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ଭାରତର ଦର୍ଶକ କି ପ୍ରକାର ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ଦେଖିବେ, ସେଥିରେ କଟକଣା ଜାରିର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିସାରିଥିଲା; ଅଥଚ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇନଥିଲା କୌଣସି ପ୍ରୋପାଗଣ୍ଡା ସିନେମା। ସମ୍ଭବତଃ ଏହାର କାରଣ ଇଂରେଜ ଭାବୁଥିଲେ ଯେ ସିନେମା ପରି କୁଳୀନ କଳାତ୍ମକ ମାଧ୍ୟମ ଦରିଦ୍ର/ଅଶିକ୍ଷିତ ଭାରତୀୟଙ୍କ ପାଇଁ ନୁହେଁ। ପରେ ୧୯୫୨ରେ ପ୍ରଣୀତ ହେଲା ସିନେମାଟୋଗ୍ରାଫ୍‌ ଆଇନର ସଂଶୋଧିତ ରୂପ, ଯାହା ଦେଶରେ ନିର୍ମିତ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ଉପରେ ଶାସନକଳର ନଜର ରଖିବାର କରିଦେଲା ବ୍ୟବସ୍ଥା। ଅବଶ୍ୟ ବାରମ୍ବାର ଦେଶର ବିଶ୍ବାସ ଜିଣିଆସୁଥିବା ଶାସକ ପାଇଁ ପ୍ରୋପାଗଣ୍ଡା ଭିତ୍ତିକ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରର ଆବଶ୍ୟକତା ପଡ଼ିନଥିବା ହେତୁ ସ୍ବାଧୀନୋତ୍ତର ଭାରତ‌େ‌ର ବହୁ ଦଶନ୍ଧି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନାହିଁ। ପଚାଶ ଦଶକର ଦିଲିପ କୁମାରଙ୍କ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକରେ ନେହେରୁବାଦ, ରାଜକପୁରଙ୍କ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରରେ ସମାଜବାଦ ଓ ଗୁରୁଦତ୍ତଙ୍କ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରରେ ଅତୀତ ପ୍ରେମ/ବିଷାଦ ଅଧିକ ଥିବାବେଳେ ସେଗୁଡ଼ିକ କେବେ ବି ପ୍ରକାଶ୍ୟରେ ହୋଇନଥିଲା ରାଜନୈତିକ ବିଚାରଧାରାର ବାହକ। ଏପରିକି ହମ୍‌ ଦୋନୋ (୧୯୬୧), ଉପକାର (୧୯୬୭), ପୂରବ ଔର୍‌ ପଶ୍ଚିମ (୧୯୭୦) ବା କ୍ରାନ୍ତି (୧୯୮୧) ଭଳି ଯୁଦ୍ଧବିଷୟକ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶ୍ୟଭାବେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ କୌଣସି ରାଜନୈତିକ ମତବାଦ। ଅବଶ୍ୟ ୧୯୭୯ର ଲୋକପ୍ରିୟ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର କାଲା ପଥରକୁ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀ ତାଙ୍କର କୋଇଲା ଜାତୀୟକରଣ ନୀତିକୁ ବୈଧ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରିଥିବା କୁହାଯାଏ। ତେବେ ୨୦୦୧ର ‘ଗଦର’ରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା ହିନ୍ଦୀ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରର ଏକ ନୂଆ ଧାରା, ଯେଉଁଥିରେ ‘ଇସ୍‌ଲାମୋଫୋବିଆ’ ସମ୍ଭବତଃ ପ୍ରଥମ ଥରପାଇଁ ଖୋଲାଖୋଲି ହେଲା ପ୍ରଦର୍ଶିତ। ଏହା ଥିଲା ଅଟଳ ବିହାରୀ ବାଜପେୟୀଙ୍କ ଯୁଗ। ତା’ ପରଠାରୁ ନିର୍ଦିଷ୍ଟ ଏଜେଣ୍ଡାଭିତ୍ତିକ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ନିର୍ମାଣର ଧାଡ଼ି ଲାଗିଲା। ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ବ ଆଧାରିତ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଶିବସେନା ସୁପ୍ରିମୋଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ମିତ ଠାକ୍‌ରେ, ପୂର୍ବତନ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ମନମୋହନ ସିଂହଙ୍କୁ ଉପହାସର ପାତ୍ର କରିଥିବା ଦି ଆକ୍ସିଡେଣ୍ଟାଲ୍‌ ପ୍ରାଇମ୍‌ ମିନିଷ୍ଟର୍‌, ୱାଇଏସ୍‌ଆର୍‌ ରାଜଶେଖର ରେଡ୍ଡିଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ମିତ ଯାତ୍ରା, ପିଏମ୍‌ ନରେନ୍ଦ୍ର ମୋଦୀ ଇତ୍ୟାଦି ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ସେହିପରି ଦି ତାସ୍‌କେଣ୍ଟ ଫାଇଲ୍ସ (୨୦୧୯), କେଶରୀ (୨୦୧୯), ପଦ୍ମାବତ୍‌ (୨୦୧୮), ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକା (୨୦୧୯), ସମ୍ରାଟ ପୃଥ୍ବୀରାଜ (୨୦୨୨), ରାମସେତୁ (୨୦୨୨), ରାମରାଜ୍ୟ (୨୦୨୨) ପ୍ରଭୃତିକୁ ଐତିହାସିକ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର କୁହାଯାଉଥିଲେ ବି ଚିହ୍ନିବା ବାକି ରହେ ନାହିଁ ଯେ ଏଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ଦିଷ୍ଟ ରାଜନୈତିକ ବିଚାରଧାରାର ପ୍ରୋତ୍ସାହକ। ଅଜ୍ଞାତରେ ହେଉ ବା ଅନେକ ସମୟରେ ଜ୍ଞାତସାରରେ, ଏସବୁ କଥାଚିତ୍ରରେ ଇତିହାସ ଓ ପ୍ରୋପାଗଣ୍ଡାର ସୀମାରେଖା ହୋଇଚି ଅସ୍ପଷ୍ଟ। ତଥାକଥିତ ‘ସାମାଜିକ’ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଟଏଲେଟ୍‌: ଏକ୍‌ ପ୍ରେମ୍ କଥା (୨୦୧୭), ପ୍ୟାଡ଼ମ୍ୟାନ (୨୦୧୮) ଭଳି ଛବି ସାଂପ୍ରତିକ ଶାସନତନ୍ତ୍ରର ଯୋଜନାକୁ ବୈଧତା ପ୍ରଦାନର କେବଳ ଏକ ପ୍ରଚେଷ୍ଟା। ଆଦିତ୍ୟ ଧର୍‌ଙ୍କ ଉରି- ଦି ସର୍ଜିକାଲ୍‌ ଷ୍ଟ୍ରାଇକ୍‌(୨୦୧୯), ଶୀର୍ଷକରୁ ହିଁ ଏହା ଯେ ଏକ ପ୍ରୋପାଗଣ୍ଡା ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର, ତାହା ବୁଝିବା କଷ୍ଟ ନୁହେଁ। ଅପ୍ରମାଣିତ ଘଟନାବଳୀ ଓ ସମସାମୟିକ ରାଜନୀତିକୁ କଳାତ୍ମକ ଶୈଳୀରେ ଉପସ୍ଥାପିତ କରି ନ୍ୟସ୍ତସ୍ବାର୍ଥ ସାଧନରେ ଏହା ଯେପରି ସଫଳ ହୋଇଚି, ତାହା ବିରଳ। ମନେରହୁ ଯେ, ଶାସକ ଶ୍ରେଣୀ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଅନେକ ସମୟରେ ରାଜନୈତିକ ଆୟୁଧ ବି କରିଚନ୍ତି ନିର୍ବାଚନ ଆଗରୁ। ଅବଶ୍ୟ ରାଜନୈତିକ ଅଭୀଷ୍ଟ ପୂରଣ ଲାଗି ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ନେତୃବୃନ୍ଦ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରକୁ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମାଧ୍ୟମ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରିବାର ଇତିହାସ ବେଶ୍ ପୁରୁଣା। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏମ୍‌ଜି ରାମଚନ୍ଦ୍ରନ, ଏନ୍‌ଟି ରାମାରାଓ, ଏମ୍‌. କରୁଣାନିଧି, ଜେ ଜୟଲଳିତା ପ୍ରମୁଖ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ।

ଆମେ ଭୁଲି ଯିବାନି ଯେ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରର ଉନ୍ମେଷ କାଳରେ ଯେଉଁ ପ୍ରୋପାଗଣ୍ଡା ଭିତ୍ତିକ ଚିତ୍ରମାନ ହୋଇଥିଲା ନିର୍ମିତ, ସେଗୁଡ଼ିକ ‘ସି‌େ‌ନମାଟିକ୍’ କଳାତ୍ମକତା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅପୂର୍ବ/ଅସାଧାରଣ/ଅତୁଳନୀୟ; ତେଣୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ସୁଦ୍ଧା ସେଗୁଡ଼ିକ ପାଲଟିଛନ୍ତି ବିଶ୍ବ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରର ଅନୁକରଣୀୟ। ଅନ୍ୟ ଏକ ବିଶେଷତ୍ବ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଛଦ୍ମ ଆବରଣହୀନ; ଅର୍ଥାତ ପ୍ରୋପାଗଣ୍ଡା ହେଉପଛେ ପରିପ୍ରେକ୍ଷ ଓ ଆଭିମୁଖ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ପଷ୍ଟ; ମାତ୍ର ବର୍ତ୍ତମାନର ପ୍ରୋପାଗଣ୍ଡାଭିତ୍ତିକ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକର ଛଦ୍ମାଚରଣ ଖୁବ୍ ଜଳଜଳ। ନିକଟରେ ବିବେକ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରୀଙ୍କ ଦି କାଶ୍ମୀର ଫାଇଲ୍ସ (୨୦୨୨) ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରଟିକୁ ‘ଅଶ୍ଳୀଳ ପ୍ରୋପାଗଣ୍ଡା’ କହି ଭାରତରେ ଏକ ବିରାଟ ବିବାଦକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିବା ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଇସ୍ରାଏଲୀ ନିର୍ଦେଶକ ନାଦାଭ ଲେପିଡ଼ଙ୍କ ଏ ବିଷୟକ ମନ୍ତବ୍ୟ ପ୍ରଣିଧାନଯୋଗ୍ୟ: ‘‘ଇଜେନଷ୍ଟେଇନଙ୍କ ବ୍ୟା‌େ‌ଟଲ୍‌ସିପ୍‌ ପୋଟେମ୍‌କିନକୁ କେତେକ କହନ୍ତି ପ୍ରୋପାଗଣ୍ଡା ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର; କିନ୍ତୁ ତାହା ଏକ ‘ମାଷ୍ଟର୍‌ପିସ୍‌’। ମାନବତାର ଇତିହାସରେ ଲେନି ରିଫେନ୍‌ଷ୍ଟଲ୍‌ଙ୍କ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରମାନ ଭୟାନକ ବିଚାରଧାରାର ପ୍ରତିନିଧି; କିନ୍ତୁ ଏସବୁ ନାନ୍ଦନିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚମତ୍କାର। ଜଣେ କଳାକାର ଯେତେବେଳେ ଏକ ବିଚାରଧାରା ଉପରେ ଆତ୍ମିକ ବିଶ୍ବାସ କରେ, ସେ ତାକୁ ଖୁବ୍‌ ସ୍ପଷ୍ଟ ଢଙ୍ଗରେ କହେ, ଠିକ୍‌ କୌଣସି ଐତିହ୍ୟ ପରି। ଏହା ହିଁ କଳାର ଚମତ୍କାରିତା। ମୁଁ ପ୍ରୋପାଗଣ୍ଡାର ନୈତିକ ଦିଗ କଥା କହୁନାହିଁ; ବରଂ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରର ନାନ୍ଦନିକତା କଥା କହୁଛି। ଦି କାଶ୍ମୀର ଫାଇଲ୍ସ ଏ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ପ୍ରକୃତ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ଛଦ୍ମ ଆବରଣ।’’ (‘ଦି କାଶ୍ମୀର ଫାଇଲ୍ସ ଡିସ୍‌ଗାଇଜ୍‌ଡ ଆଜ୍‌ ଏ ଫିଲ୍ମ’: ଦି ନିଉ ଇଣ୍ଡିଆନ ଏକ୍ସପ୍ରେସ; ୩ ଡିସେମ୍ବର ୨୨) ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ବାରା ଆୟୋଜିତ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ଉତ୍ସବ(ଆଇଏଫ୍‌ଏଫ୍‌ଆଇ)ର ମୁଖ୍ୟ ବିଚାରକ (ଜୁରି) ଭାବେ ଲେପିଡ଼ ଯେଉଁ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରଟି ସମ୍ପର୍କରେ ନିଜର ମୁକ୍ତ ବିଚାର ରଖିଲେ, ସେ ସମ୍ଭବତଃ ଅଜ୍ଞ ଥିଲେ ଯେ ଶାସକ ଶ୍ରେଣୀ (ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ସମେତ) ତା’ର ମୁଖର ସମର୍ଥକ/ପ୍ରଚାରକ। କାଶ୍ମୀରର ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ ପଣ୍ଡିତଙ୍କ ପଳାୟନ ଭଳି ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଏହାର ବିଷୟବସ୍ତୁ ହୋଇଥିଲେ ହେଁ ଉପସ୍ଥାପନାରେ ଅତିରଞ୍ଜନ ଓ ଐତିହାସିକ ଅସଙ୍ଗତି ସୁସ୍ପଷ୍ଟ ଏବଂ ନୂତନ କାଶ୍ମୀର ନୀତିକୁ ବୈଧତା ପ୍ରଦାନ ପ୍ରଚେଷ୍ଟା ଅସଲ ଅଭୀଷ୍ଟ। ଦେଖିବାର କଥା, ଲେପିଡ଼ଙ୍କ ମନ୍ତବ୍ୟକୁ ଅବିଳମ୍ବେ ଇସ୍ରାଏଲୀ ରାଷ୍ଟ୍ରଦୂତ ଖଣ୍ଡନ କରିବା ସହ ତା’ର ଅସାରତା ପ୍ରମାଣ କରିବାକୁ କରିଥିଲେ ଉଦ୍ୟମ। ଏହା ଏଇଥିପାଇଁ ଯେ ଇସ୍ରାଏଲକୁ ନେଇ ଏଇନା ବଦଳିଛି ଭାରତର ଦୃଷ୍ଟିଭଙ୍ଗୀ। ଭାରତ ପୂର୍ବରୁ ପାଲେଷ୍ଟିନୀୟଙ୍କ ସପକ୍ଷବାଦୀ ଥିବାବେଳେ ଏବେ ମନେହଉଚି ସେ ଇସ୍ରାଏଲର ପକ୍ଷଭୁକ୍ତ। ୟେ ଅବଶ୍ୟ ଯେତିକି ରଣନୀତିକ ନୁହେଁ, ତା’ଠୁ ବେଶି ବୈଚାରିକ। ସେଥିଯୋଗୁଁ ସ୍ବାଧୀନଚେତା ସିନେକର୍ମୀ ଲେପିଡ଼ଙ୍କ ମନ୍ତବ୍ୟ ଉଭୟ ଦେଶର ଶାସକ ପକ୍ଷକୁ ଅସହଜ କରିବା ଆଦୌ ନଥିଲା ଅସ୍ବାଭାବିକ। ଲେପିଡ଼ଙ୍କ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିଲେ ଅବଶ୍ୟ କହିହେବ ଯେ କାଶ୍ମୀର ଫାଇଲ୍ସ ବିବାଦକୁ ନେଇ ତାଙ୍କର ପରବର୍ତ୍ତୀ ମନ୍ତବ୍ୟ ଥିଲା ବେଶ୍ ସ୍ବଭାବସୁଲଭ; କାରଣ ସେ ଇସ୍ରାଏଲର ପାଲେଷ୍ଟାଇନ ନୀତିକୁ ସର୍ବଦା କରିଆସିଛନ୍ତି ବିରୋଧ, ଯାହାର ପ୍ରତିଫଳନ ତାଙ୍କ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକରେ ଫୁଟିଉଠିଚି କୋଉଠି ନା କୋଉଠି ଅତ୍ରତତ୍ର। ଲେପିଡ଼ ଇସ୍ରାଏଲ ଫେରିବା ପରେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ମନ୍ତବ୍ୟରୁ ଓହରି ଯାଇନାହାନ୍ତି; ବରଂ ଫାସିବାଦର ବିପଦ ଓ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରରେ ତା’ର ଅଭିସନ୍ଧିମୂଳକ ପ୍ରୟୋଗ ବିଷୟରେ ଚେତାଇ ଦେଇ ସ୍ଥାନୀୟ ଗଣମାଧ୍ୟମକୁ କହିଚନ୍ତି ଯେ ଇସ୍ରାଏଲ ଯଦି ଦି କାଶ୍ମୀର ଫାଇଲ୍ସ ପରି ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ନିର୍ମାଣ କରିବ, ତେବେ ସେ ଆଦୌ ହେବେନାହିଁ ବିସ୍ମିତ।

ସୋଭିଏତ୍‌ ସଂଘ ପରି ନାଜୀ ଜର୍ମାନୀର ପତନ ହୋଇଥିଲା ଏଇ କାରଣରୁ ଯେ ଏହାର ସାଂସ୍କୃତିକ ଉଦ୍ୟୋଗ ଆପଣାର ଲୋକଙ୍କୁ ସେସବୁ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିବାକୁ ବା ସେ ସମ୍ପର୍କରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ କରିଦେଇଥିଲା ଅସମର୍ଥ, ଯାହା ସେମାନଙ୍କୁ ପଚାରିବା ଥିଲା ନିହାତି ଆବଶ୍ୟକ। ଏକ ମୁକ୍ତ ପ୍ରଗତିଶୀଳ ସମାଜ କଠିନରୁ କଠିନ ପ୍ରଶ୍ନକୁ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବାର ଏବଂ କଟୁ ସମାଲୋଚନାକୁ ସାମ୍ନା କରିବାର ସାହସ ରଖେ। ଲେପିଡ଼ଙ୍କ କଳାତ୍ମକ ପ୍ରଶ୍ନ/ ବୈଚାରିକ ଭିନ୍ନମତର ସମ୍ମୁଖୀନ ନହୋଇପାରିବା ଆମର ଶକ୍ତି ନୁହେଁ, ଅସମର୍ଥତା; ଭୀରୁତା।

(‘ସମାଜ’ରେ ୧୧.୧୨.୨୦୨୨ରେ ପ୍ରକାଶିତ)

ଇତିହାସର ଭୂଗୋଳ

noreply@blogger.com (ଅଶୋକ ସାହୁ) — Sun, 24 Jul 2022 07:02:00 +0000

ଅଶୋକ

ଅତୀତ ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ; କିନ୍ତୁ ଇତିହାସ ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ ନୁହେଁ। ଇତିହାସ ବୋଇଲେ ଏଇଠି ଅତୀତରେ ଘଟିଥିବା ଘଟନାସମୂହ ନୁହେଁ, ବରଂ ଇତିହାସବିଦ୍‌ଙ୍କ ଦ୍ବାରା ଲେଖାଯାଉଥିବା ତଥାକଥିତ ଐତିହାସିକ ଘଟନାବଳୀର ଦଲିଲ। କିନ୍ତୁ ବିଡ଼ମ୍ବନା ଯେ ଇତିହାସକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବାର ପ୍ରଚେଷ୍ଟା ସବୁ ଯୁଗରେ, ସବୁ ଦେଶରେ ପରିଦୃଷ୍ଟ। ଆପଣା ଇଚ୍ଛାରେ ଇତିହାସକୁ ଗଢ଼ିବା ଲାଗି ଶାସକର ଉଦ୍ୟମ ଅବିରତ। ସେ ଜାଣେ ଯେ ଅତୀତକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବା ଅସମ୍ଭବ; କିନ୍ତୁ ଅତୀତର ଇତିହାସ ଲେଖାକୁ ବଦଳାଇବା ତା’ ଦ୍ବାରା ଖୁବ୍‌ ସମ୍ଭବ। ଅର୍‌ୱେଲ୍‌ଙ୍କ ଦୂରଦୃଷ୍ଟିସଂପନ୍ନ ଉପନ୍ୟାସ ‘୧୯୮୪’ରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ‘ମିନିଷ୍ଟ୍ରି ଅଫ୍ ଟ୍ରୁଥ୍‌’ର ସେଇ ସ୍ଲୋଗାନ ତା’ର ଆଦର୍ଶ: ‘‘ଯିଏ ଅତୀତକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ସେ ଭବିଷ୍ୟତକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ: ଯିଏ ବର୍ତ୍ତମାନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ସେ ଅତୀତକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।’’ ୟା’ର ମୋଟାମୋଟି ଅର୍ଥ ଯିଏ ବର୍ତ୍ତମାନକୁ ନିଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରଖିଥାଏ, ସିଏ ଅତୀତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତକୁ ବି ନିଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରଖିପାରେ। ଏହା କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ; ସତ୍ୟର ପ୍ରତୀତି ଦେଉଥିବା ଏକ ଭ୍ରମ ମାତ୍ର, ଯେପରି ‘ମିନିଷ୍ଟ୍ରି ଅଫ୍ ଟ୍ରୁଥ୍’(ନାମ ‘ସତ୍ୟର ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ’ ହୋଇଥିଲେ ହେଁ ତାହା ଥିଲା କେବଳ ମିଥ୍ୟାର ମହାଭଣ୍ଡାର)ରେ କାମ କରୁଥିବା ୱିନ୍‌ଷ୍ଟନ ସ୍ମିଥ୍‌ର କାମ ଥିଲା କେବଳ ‘ବିଗ୍‌ ବ୍ରଦର’ ପାଇଁ ଇତିହାସର ପୁନର୍ଲିଖନ। ଏଥିପାଇଁ ସେ ଅତୀତର ଘଟନାବଳୀକୁ ଏପରି ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଥିଲା, ଯେପରିକି ତାହା ‘ବିଗ୍‌ ବ୍ରଦର’କୁ ସୁହାଇବ ଓ ତା’ର ଶାସନ ଜନତାଙ୍କୁ ଦିଶିବ ନିଷ୍କଳଙ୍କ ଓ ପ୍ରଭାମୟ। ବିଗ୍‌ ବ୍ରଦରର ସର୍ବତୋଭାବେ ଇଚ୍ଛା, ସେ ବର୍ତ୍ତମାନର ନିୟନ୍ତ୍ରକ ହୋଇଥିବାରୁ ଅତୀତର ହେବ ନିୟନ୍ତ୍ରକ ଏବଂ ସେଇ ସୂତ୍ରରେ ଭବିଷ୍ୟତର ମଧ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରକ।

ଇଏ ଏକ କାଳ୍ପନିକ ଉପନ୍ୟାସର ବିଷୟବସ୍ତୁ ହେଲେ ବି ୟା’ର ଅତି ଅଦ୍ଭୁତ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ସମକାଳୀନ ପୃଥିବୀରେ, ଯେଉଁଠି ଶାସକ ଚାହିଁଛି ଇତିହାସର ପୁନର୍ଲିଖନ; ସେ ଭୁଲିଯାଇଚି ଯେ ଅତୀତ ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରଣହୀନ, ଅଥଚ ଇତିହାସର ବିଷୟକୁ ବଦଳାଇବା ହୋଇଚି ତା’ର ସବୁଠୁ ବଡ଼ ନିଶାଣ। ଜୋସେଫ୍ ଷ୍ଟାଲିନ ରୁଷ ବିପ୍ଳବର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଇତିହାସ ବଦଳାଇଦେଲା: ଯାହାଙ୍କର ବିଚାର/ଭାବାଦର୍ଶ ତା’ ବିରୋଧରେ ଯାଉଥିଲା, ଇତିହାସ ବହିରୁ ତା’ ନାଁ କାଟିଦିଆଗଲା। ରୁଷ ବିପ୍ଳବରେ ଷ୍ଟାଲିନଠୁ ବି ଏକ ପ୍ରମୁଖ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ବ ଲିଅଁ ତ୍ରତ୍‌ସ୍କିଙ୍କ ନାଁ ସମୂଳେ ଲୋପ କରିଦିଆଗଲା। ଷ୍ଟାଲିନ ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ରାଜତ୍ବ କଲା ଏବଂ ‘ନୂଆ ଇତିହାସ’ ଲେଖିଦେଇଗଲା, ଯାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଜ ଦ୍ବାରା/ନିଜ ସପକ୍ଷରେ ସୃଷ୍ଟ। ଅତୀତର ମୃତ୍ୟୁ ନଥିଲେ ବି ମନୁଷ୍ୟର ମୃତ୍ୟୁ ଅଛି ଏବଂ ମଜା କଥା ହେଲା ଷ୍ଟାଲିନର ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ତା’ର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଖୃଶ୍ଚେଭ୍‌ ଦ୍ବାରା ଠିକ୍‌ ସେଇଆ କରାଗଲା- ଇତିହାସର ପୁନର୍ଲିଖନ। ଏପରିକି ଲେନିନ ପରି ଷ୍ଟାଲିନର ମୃତଦେହକୁ ଯେଉଁଠି ସୁରକ୍ଷିତ କବର ଦିଆଯାଇଥିଲା, ସେଇଠୁ ତାକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରିଦିଆଗଲା ଏକ ଦୁର୍ଗମ ସ୍ଥାନକୁ। ଖୃଶ୍ଚେଭ୍‌ର କ’ଣ ହେଲା? ସେଇ ସମାନ ଗତି। ଖୃଶ୍ଚେଭ୍‌ ପ୍ରଣୀତ ଇତିହାସକୁ ବଦଳାଇ ଦିଆଗଲା। ସେଇଥିପାଇଁ ସମ୍ଭବତଃ କୁହାଯାଏ ‘ଇତିହାସ ନିଜକୁ ଦୋହରାଏ’। ଅତୀତ ସରଳରୈଖିକ; କିନ୍ତୁ ମନୁଷ୍ୟର ନିର୍ବୋଧତା ପାଇଁ ଇତିହାସ କେବେ ସରଳରୈଖିକ ହୋଇନାହିଁ, ବରଂ ହୋଇଚି ଚକ୍ରାକାର; ତେଣୁ କୁହାଯାଏ ‘ଇତିହାସର ଚକ୍ର’। ବଡ଼ ବିଚିତ୍ର ଯେ ଇତିହାସରୁ ମଣିଷ ଶିଖେ କୁହାଗଲେ ବି ଏ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତା’ର ପ୍ରମାଣ ମିଳୁନାଇଁ; ନଚେତ ‘ଆଜାଦୀ କା ଅମୃତ ମହୋତ୍ସବ’ ମନାଇବାବେଳେ ଇତିହାସ ବହିରୁ ନେହେରୁ(ଜବାହରଲାଲ)ଙ୍କ ନାମ କିମ୍ବା ପୋଷ୍ଟରରୁ ତାଙ୍କ ଛବିକୁ ବାଦ୍‌ ଦେଇ ତା’ ସ୍ଥାନରେ ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ଭର୍ତ୍ତି କରାଯାଆନ୍ତା ନାହିଁ! ଯୋଉମାନେ ଏହା କରୁଚନ୍ତି, ସେମାନେ ସମ୍ଭବତଃ ଭୁଲିଯାଇଥିବେ ଯେ ତାଙ୍କର ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶାସକ ତାଙ୍କ ‘ନୂଆ ଇତିହାସ’କୁ ବି ଫୋପାଡ଼ିଦବ ଅଳିଆଗଦାକୁ। ବର୍ତ୍ତମାନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରଖିଛି ବୋଲି ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଥିବା ଲୋକଟି ଭାବେ ଅତୀତକୁ ବି ସେଇ ମାର୍ଗରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବ; ଅନ୍ତତଃ ସେଇ ପ୍ରତୀତିଟିଏ ସେ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିବ। ଏହା ଭ୍ରାନ୍ତି ଓ ଭ୍ରାନ୍ତ ବୋଲି ଜାଣିସୁଦ୍ଧା କରିଚାଲେ ସେଇ ଅପକର୍ମ। ଏଇ ଅର୍ଥରେ ଇତିହାସର ଲେଖକ ଇତିହାସକାର/ଐତିହାସିକ ହେଲେ ହେଁ ପ୍ରକୃତ ରଚୟିତା/ସ୍ରଷ୍ଟା ତ ଶାସକ, ଯିଏ ବର୍ତ୍ତମାନର ନିୟନ୍ତ୍ରକ। ସେ ନିଜ ସ୍ବାର୍ଥସାଧନ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ‘ନୂଆ ଇତିହାସ’ ଲେଖାଏ; ତେଣୁ ସେଥିରେ ମିଥ୍ୟା/ଅର୍ଦ୍ଧସତ୍ୟ/ପ୍ରୋପାଗଣ୍ଡା ରହିବା ସତେଯେମିତି ଅବଧାରିତ। ସେଇଥିପାଇଁ ବିଶ୍ବର ସବୁଯାକ ଇତିହାସ ଶାସକର ଯୁଦ୍ଧ/ଜୟପରାଜୟ/ପ୍ରେମପ୍ରତାରଣାର କାହାଣୀରେ ଭର୍ତ୍ତି, ଯାହା ସାଧାରଣତଃ ସ୍ମୃତି/ଶ୍ରୁତି/କିମ୍ବଦନ୍ତୀ/ତଥାକଥିତ ଅପ୍ରାମାଣ୍ୟ ଦସ୍ତାବିଜ୍‌ ଆଧାରିତ। ତା’ ବି ବିଜିତର ନୁହେଁ, ଅଧିକାଂଶ ବିଜେତାର। ଏଡଲ୍‌ଫ ହିଟଲର ଯଦି ପରାଜିତ ହୋଇନଥାନ୍ତା, ତେବେ ଜର୍ମାନୀର ଇତିହାସ ନିଶ୍ଚୟ ଅଲଗା ଲେଖାଯାଇଥାନ୍ତା। ଏବେ ସମଗ୍ର ଇତିହାସ ତା’ର ନିନ୍ଦାଗାନରେ ଭର୍ତ୍ତି ହୋଇଥିବାବେଳେ ତାହା ସ୍ତୁତିଗାନରେ ପରିଣତ ହୋଇଥାନ୍ତା। ତେଣୁ ପୃଥିବୀର କୌଣସି ଇତିହାସ ଶତ ପ୍ରତିଶତ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ ବୋଲି କହିଲେ ବୋଧହୁଏ ଭୁଲ୍‌ ହେବନାହିଁ। ଇତିହାସ ତଥ୍ୟ/ସତ୍ୟ ଉପରେ ଯେତିକି ନୁହେଁ, ଇତିହାସ ଲେଖୁଥିବା ଓ ଲେଖାଉଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର ମର୍ଜି ଉପରେ ଏହା ସର୍ବଦା ନିର୍ଭରଶୀଳ। ଇତିହାସ ମୂଳତଃ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ଆଖ୍ୟାନଗୁଡ଼ିକର ଏକ ଅଧାଲେଖା ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦସ୍ତାବିଜ୍‌, ଯାହାକୁ ପ୍ରମାଣ କରିବା ଅସମ୍ଭବ। ଏ ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ମନେପଡ଼ୁଚି କାହାଣୀଟିଏ।

ପାଶ୍ଚାତ୍ୟର ଜଣେ ପ୍ରୟାତ ଲେଖକ-ଦାର୍ଶନିକ-ରାଜନୀତିଜ୍ଞ ଏଡ଼ମଣ୍ଡ୍‌ ବର୍କ ମନୁଷ୍ୟ ଜାତିର ଇତିହାସ ଲେଖୁଥାନ୍ତି। ବିତିଯାଇଥାଏ ଦୀର୍ଘ କୋଡ଼ିଏ ବର୍ଷରୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ବ। ଅନ୍ତିମ ଅଧ୍ୟାୟ ଲେଖା ସମୟରେ ଦିନେ ଏପରି ଘଟନା ଘଟିଲା ଯେ ସେ ନିଜର କୋଡ଼ିଏ ବର୍ଷର ଶ୍ରମକୁ ଜାଳିପୋଡ଼ି ପାଉଁଶ କରିଦେଲେ। ଘଟନାଟି ଥିଲା ଏହିପରି: ବର୍କଙ୍କ ଘର ପଛପଟେ ଏକ ହତ୍ୟାକାଣ୍ଡ ଘଟିଥିଲା। ଝଗଡ଼ା ହେବାପରେ ଜଣେ ଜଣକୁ ଗୁଳି କରିଦେଇଥିଲା। ଗୁଳିକାଣ୍ଡ ସ୍ଥଳରେ ଲୋକେ ଜମା ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ବର୍କ ବି ଚାଲିଲେ ବୁଝିବାକୁ ଯେ ଘଟନା କ’ଣ? ସେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲୋକଟି ମରି ନଥାଏ ଏବଂ ହତ୍ୟାକାରୀ ବି ସେଇଠୁ ଯାଇ ନଥା’ଏ‌; କିନ୍ତୁ ବର୍କ ଯେତିକି ଲୋକଙ୍କୁ ଘଟନା ସମ୍ପର୍କରେ ପଚାରୁଥାନ୍ତି, ସେତିକିସେତିକି ନୂଆ ଆଉ ଅଲଗା ତଥ୍ୟ ପାଉଥାନ୍ତି। ଯେତେ ମୁନି, ସେତେ ମତ! ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଭିନ୍ନଭିନ୍ନ। ବର୍କ ପ୍ରକୃତ ତଥ୍ୟ କ’ଣ ଜାଣିବାକୁ ଚାହିଁଲେ ସୁଦ୍ଧା ଜାଣିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଘରକୁ ଫେରି ଇତିହାସ ନାମରେ କୋଡ଼ିଏ ବର୍ଷ ଧରି ସେ ଯାହା ଲେଖିଥିଲେ ତତ୍‌କ୍ଷଣାତ୍‌ ସେଥିରେ ନିଆଁ ଲଗାଇଦେଲେ। କିଏ ଜଣେ ପଚାରିବାରୁ କହିଲେ- ମୋ ଘର ପଛପଟେ ସଦ୍ୟ ଘଟିଥିବା ଘଟନାର ତଥ୍ୟ ଯଦି ମୁଁ ଜାଣିପାରୁନାହିଁ, ମୁଁ ମନୁଷ୍ୟ ଜାତିର ଇତିହାସ ଲେଖିବାକୁ କିପରି ଯୋଗ୍ୟ ହେବି? ପାଞ୍ଚ ହଜାର ବର୍ଷ ତଳେ କ’ଣ ଘଟିଥିଲା, ତା’ର ସତ୍ୟତା କିପରି ପରଖିବି?

ତଥାପି ଏ ପୃଥିବୀରେ ଇତିହାସ ଲେଖା ନା କେବେ ବନ୍ଦ ହୋଇଚି ନା ହେବ! ଅଡେନ (ଡବ୍ଲ୍ୟୁଏଚ୍‌ ଅଡେନ: ଦି ଡାୟାର୍‌ସ ହ୍ୟାଣ୍ଡ୍‌)ଙ୍କ କହିବା ପରି, ‘‘ମନୁଷ୍ୟ ଏକ ଇତିହାସ ସୃଷ୍ଟିକାରୀ ଜୀବ, ଯିଏ ନିଜର ଅତୀତକୁ ନା ଦୋହରାଇପାରେ ନା ତାକୁ ପଛରେ ଛାଡ଼ିଦେଇପାରେ।’’ ମିଛ ହେଉ ପଛେ, ମଣିଷ ଇତିହାସ ଲେଖିବାକୁ ଓ ଲେଖାଇବାକୁ ଭଲ ପାଏ। ଏ ଇତିହାସ କିନ୍ତୁ ମନୁଷ୍ୟ ଜାତିର ଇତିହାସ ନୁହେଁ, ବରଂ କ୍ଷମତାସୀନର ଇତିହାସ। କ୍ଷମତାସୀନର ଇତିହାସ ଅର୍ଥାତ ହିଂସା, ରକ୍ତପାତ, ଶୋଷଣ, ନିର୍ଯାତନାକୁ ଗୌରବୋଜ୍ବଳ କରାଇବାର ଇତିହାସ। ବିଡ଼ମ୍ବନା ଯେ ଏଇ ହେତୁରୁ ‘ତନ୍ତ୍ର’ ବଦଳିଲେ ବି ଶାସକର ପ୍ରକୃତି/ପ୍ରବୃତ୍ତି ବଦଳୁନାହିଁ କଦାଚନ। ରାଜତନ୍ତ୍ରରେ ଯାହା ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଗଣତନ୍ତ୍ରରେ ବି ତାହା ବିକଳ/ଅବିକଳ ଦୃଶ୍ୟମାନ। ଗଣତନ୍ତ୍ରର ମୁଖା ଖସିଲେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶାସକ ଜଣେଜଣେ ଚେଙ୍ଗିଜ୍‌ ଖାଁ, ନାଦିର ଶାହ, ହିଟଲର, ମୁସୋଲିନି କି ପୁଟିନର ଅଭିନ୍ନ ପ୍ରତିରୂପ। ପ୍ରଚଣ୍ଡ ରାଷ୍ଟ୍ରବାଦୀ ପୁଟିନ ବି ଏବେ ‘ନୂଆ ଇତିହାସ’ ଲେଖିବାକୁ ଦେଇଚି ନିର୍ଦେଶ, ଯେଉଁଥିରୁ ହଟିବ ୟୁକ୍ରେନ୍‌ ଓ କିଭ୍‌ର ନାଁ। ଏଇନା ଭାରତ ସମେତ ବହୁ ରାଷ୍ଟ୍ରରେ ‘ନୂଆ ଇତିହାସ’ ଲେଖାଯିବାର ପ୍ରବଣତା ପ୍ରବଳ। ପୁରୁଣା ଇତିହାସ ଅଣରାଷ୍ଟ୍ରବାଦୀ, ତେଣୁ ଫୋପଡ଼ାଯୋଗ୍ୟ! ଅବଶ୍ୟ ନିଜ ଇତିହାସ ନିଜେ ଲେଖିବା ରାଷ୍ଟ୍ରବାଦର ଏକ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ସର୍ତ୍ତ; କିନ୍ତୁ ଗୋଟାପଣେ ଏ ଇଉରୋପୀୟ ସର୍ତ୍ତଟା ଭାରତ ଭଳି ‘ଇଉନିଟି ଇନ୍‌ ଡାଇଭର୍‌ସିଟି’(ବିଭିନ୍ନତା ମଧ୍ୟରେ ଏକତା)ବିଶିଷ୍ଟ ‘ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷ’ ରାଷ୍ଟ୍ରର ଇତିହାସ ଲେଖିବାବେଳେ ଏକଦେଶଦର୍ଶୀ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣତା ମଧ୍ୟକୁ ଟାଣିଆଣିପାରେ, ସେଇ ଆଶଙ୍କା କମ୍‌ ନୁହେଁ; କାହିଁକିନା ଯେଉଁ ରାଷ୍ଟ୍ରବାଦୀ ବର୍ଗ ନିଜ ଇତିହାସ ଲେଖିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜାତୀୟ ଇତିହାସ କହିଲେ କେବଳ ହିନ୍ଦୁର ସ୍ମୃତି, ହିନ୍ଦୁର ଐକ୍ୟ ଓ ହିନ୍ଦୁର ପରାକ୍ରମ, ଅଥଚ ଯେଉଁମାନେ ହିନ୍ଦୁ ନୁହନ୍ତି, ଅଥଚ ଭାରତବାସୀ, ସେମାନେ ବି ନୁହନ୍ତି ବହିରାଗତ। ଯେଉଁକିଛି ବହିରାଗତ, ସେମାନେ ବି ହୋଇସାରିଛନ୍ତି କେବେଠୁ ଭାରତୀୟତାର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଅଙ୍ଗ। ଭାରତୀୟ ଜନଜୀବନର ବିଭିନ୍ନତା ଯେ ସବୁ ଧର୍ମବିଶ୍ବାସକୁ ଧାରଣ କରିପାରେ, ଏହା ଆଉ ପ୍ରମାଣ କରିବାର ନାହିଁ ଆବଶ୍ୟକତା। ଭାରତୀୟ ଐତିହ୍ୟ ପ୍ରାଚୀନ ହିନ୍ଦୁ ସଭ୍ୟତାର ଅବଦାନ, ଏହା ନିର୍ବିବାଦୀୟ। ଏହା ମଧ୍ୟ ନିଃସଂଶୟ ଯେ ଇସଲାମୀୟ ଇତିହାସ ମୁଖ୍ୟତଃ ବିଦେଶୀ ଆକ୍ରମଣର ଇତିହାସ, ଯେଉଁଥିରେ ମନ୍ଦିର ଭାଂଗି ମସଜିଦ୍ ନିର୍ମାଣ କରାଯିବା ଭଳି ହିଂସ୍ର ଶାସନର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ କମ୍‌ ନାହିଁ‌; କିନ୍ତୁ ଭାରତୀୟ କଳା, ସ୍ଥାପତ୍ୟ, ଚିତ୍ରକଳା, ସଂଗୀତ, ସଂସ୍କୃତି ସବୁଥିରେ ଯେଉଁ ବୈଚିତ୍ର୍ୟ ଓ ବିବିଧତା ତା’ର ହେତୁ ଯେ ଶହଶହ ବର୍ଷର ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ସଦ୍ଭାବ ଓ ସହାବସ୍ଥାନ, ତା’ ତ ଅନସ୍ବୀକାର୍ଯ୍ୟ। ପୁନଶ୍ଚ, ଏ ଗଣତନ୍ତ୍ର ଯୁଗରେ ଶହଶହ ବର୍ଷ ତଳର ସେହି ରାଜତାନ୍ତ୍ରିକ ଅନ୍ୟାୟୀ ଇତିହାସକୁ ପୁଣିଥରେ ଦୋହରାଇବା କେଉଁ ଭାବରେ ବୁଦ୍ଧିମତ୍ତା? କେଉଁ ଯୁଗରେ ଯଦି ପ୍ରାଚୀନ ବୌଦ୍ଧସ୍ତୁପ ଉପରେ କୋଉ ମନ୍ଦିର ଯଦି ଗଢ଼ିଉଠିଥିଲା କାଳକ୍ରମେ, ସେଇ ମନ୍ଦିରକୁ ଭାଂଗି ସେଇଠି କ’ଣ ପୁଣି ବୌଦ୍ଧପୀଠ କରାଯିବ ନିର୍ମାଣ? ଆର୍‌ଏସ୍‌ଏସ୍‌ (ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ସ୍ବୟଂସେବକ ସଂଘ) ମୁଖିଆ ମୋହନ ଭାଗବତଙ୍କ କହିବା ପରି ‘ହର୍‌ ମସଜିଦ୍‌ ମେଁ ଶିବଲିଙ୍ଗ୍‌ କ୍ୟୁଁ ଦେଖ୍‌ନା’ (ସବୁ ମସଜିଦ୍‌ରେ ଶିବଲିଙ୍ଗ କାହିଁକି ଖୋଜିବା)। ତାଙ୍କ ଭାଷାରେ କହିଲେ, ‘‘ଇତିହାସକୁ ଆମେ ବଦଳାଇପାରିବା ନାହିଁ। ସେହି ଇତିହାସ ଆମ ଦ୍ବାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇନଥିଲା, ବର୍ତ୍ତମାନର ହିନ୍ଦୁ ବା ମୁସଲମାନଙ୍କ ଦ୍ବାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇନଥିଲା; ଏହା ଆକ୍ରମଣକାରୀ ମୁସଲମାନଙ୍କ ସମୟରେ ହୋଇଥିଲା; ତେଣୁ ନୂଆ ବିବାଦ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଅନାବଶ୍ୟକ।’’ ମର୍ମକଥା ହେଉ ବା ଛଳକଥା, ଏ ‘ଭାଗବତ ବାଣୀ’ କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟର ବେଶି ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ, ଅଥଚ ଇତିହାସର ପୁନର୍ଲିଖନକାରୀଙ୍କୁ ଏହା ମନେହୋଇପାରେ ଅସଙ୍ଗତ। ଇସଲାମ ଓ ଖ୍ରୀଷ୍ଟଧର୍ମ ମୂଳତଃ ବହିରାଗତ ହେଲେ ବି ଏ ଦେଶର ମୁସଲମାନ ଓ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ତ ଆମରି ହିଁ ଧର୍ମାନ୍ତରିତ ଭାଇବିରାଦର, ୟାକୁ କ’ଣ ଅସ୍ବୀକାର କରିହେବ? ସବୁଠୁ ବଡ଼ କଥା, ଇତିହାସ କାହିଁକି ବା ହେବ କୌଣସି ନିର୍ଦିଷ୍ଟ ଧାର୍ମିକ ଅନୁଷଙ୍ଗ କି ମତାଦର୍ଶର ବିଭାଜକ ବିଷୟ। ଯାହା ବାସ୍ତବ, ତାହା କାହିଁକି ହେବନାଇଁ ତା’ର ଉପଜୀବ୍ୟ; ଆଉ ଆର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆ‌େ‌ର୍ଯ୍ୟତର ସଭିଏଁ ତ ଏ ବାସ୍ତବତାର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଇତିହାସ ଯଦି ଲେଖାଯିବ ଲେଖାଯାଉ ବିକଳ୍ପ ଇତିହାସ; ଖୋଜାଯାଉ ବିକଳ୍ପ ଇତିହାସର ଭୂଗୋଳ, ଯାହାର କେନ୍ଦ୍ରରେ ରାଜାରାଜୁଡ଼ା, ସୈନ୍ୟସାମନ୍ତ, ଏପରିକି ରାଷ୍ଟ୍ର ବି ନଥିବ; ଥିବେ କେବଳ ଜାତିଧର୍ମ ନିର୍ବିଶେଷରେ ଭାରତବର୍ଷର ଅଗଣିତ ଲୋକସମୂହ, ଯାହାଙ୍କ ଭିତରେ ପ୍ରକୃତ ଇତିହାସ ସମାବିଷ୍ଟ।

(‘ସମାଜ’ରେ ୨୪ ଜୁଲାଇ ୨୦୨୨ରେ ପ୍ରକାଶିତ)

ସାକ୍ଷାତକାର । ଜାଁ ଦ୍ରେଜ୍‌

noreply@blogger.com (ଅଶୋକ ସାହୁ) — Mon, 11 Jul 2022 10:59:00 +0000

ଅର୍ଥନୀତିଜ୍ଞ ଜାଁ ଦ୍ରେଜ୍‌

ଅଶୋକଙ୍କ ସହ ଅର୍ଥନୀତିଜ୍ଞ ଜାଁ ଦ୍ରେଜ୍‌

ଜାତିଗତ ଜନସୁମାରି ନିଜକୁ ଚିହ୍ନିବାରେ ସହାୟତା କରିବ

ଜାଁ ଦ୍ରେଜ୍‌। ‘ବିକାଶମୂଳକ ଅର୍ଥନୀତି’ କ୍ଷେତ୍ରରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଭାରତୀୟ ଅର୍ଥନୀତିଜ୍ଞ ଭାବେ ଏକ ବିଶ୍ବପ୍ରସିଦ୍ଧ ନାମ। ବେଲ୍‌ଜିୟମରେ ଜନ୍ମିତ ଦ୍ରେଜ୍‌ ୧୯୭୯ରୁ ଭାରତକୁ ହିଁ ନିଜ ଘର କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ୨୦୦୨ରୁ ଭାରତୀୟ ନାଗରିକ ହୋଇଛନ୍ତି। ସେ ନୂଆଦିଲ୍ଲୀସ୍ଥିତ ‘ଭାରତୀୟ ପରିସଂଖ୍ୟାନ ସଂସ୍ଥା’ରୁ ଅର୍ଥନୀତିରେ ପିଏଚ୍‌ଡି କରିବା ପରଠାରୁ କ୍ଷୁଧା, ମରୁଡ଼ି, ଲିଙ୍ଗବୈଷମ୍ୟ, ଶିଶୁ ସ୍ବାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ଶିକ୍ଷା ଏବଂ ବିଶେଷଭାବେ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଗ୍ରାମୀଣ ନିଶ୍ଚିତ କର୍ମନିଯୁକ୍ତି ଆଇନ (ମନରେଗା) କ୍ଷେତ୍ରରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଆସୁଛନ୍ତି। ‌େ‌ସ ଲଣ୍ଡନ ସ୍କୁଲ୍‌ ଅଫ୍ ଇକୋନୋମିକ୍ସ, ଦିଲ୍ଲୀ ସ୍କୁଲ୍‌ ଅଫ୍ ଇକୋନୋମିକ୍ସ ଓ ଆହ୍ଲାବାଦ ବିଶ୍ବବିଦ୍ୟାଳୟରେ ଅଧ୍ୟାପନା ପରେ ସମ୍ପ୍ରତି ରାଞ୍ଚି ବିଶ୍ବବିଦ୍ୟାଳୟରେ ଅତିଥି ପ୍ରାଧ୍ୟାପକ ରୂପେ କାର୍ଯ୍ୟରତ। ତେବେ ଶ୍ରୀ ଦ୍ରେଜ୍‌ କେବଳ ବିଶ୍ବବିଦ୍ୟାଳୟର ଚାରିକାନ୍ଥ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ନ ରହି ଭାରତର ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ହିଁ ଅଧିକ ସମୟ ବିତାଇ ଅର୍ଥନୀତିର ନୂତନ ଦିଗ ଦେଖାଇବାକୁ ଉଦ୍ୟମ କରିଆସିଛନ୍ତି। ସେ ତିନିଜଣ ନୋବେଲ୍‌ ବିଜେତା ଅର୍ଥନୀତିଜ୍ଞ ଅମର୍ତ୍ତ୍ୟ ସେନ, ନିକୋଲାସ୍ ଷ୍ଟର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଙ୍ଗସ୍‌ ଡିଏଟନଙ୍କ ସହ ମିଶି ଅର୍ଥନୀତି ସମ୍ପର୍କିତ ଅନେକ ବିଖ୍ୟାତ ପୁସ୍ତକ ରଚନା କରିଛନ୍ତି। ଅତୀତରେ ସେ ଦୁଇଥର ଜାତୀୟ ପରାମର୍ଶଦାତା ପରିଷଦର ସଦସ୍ୟ ରହିଥିଲେ। ବର୍ତ୍ତମାନ ନୋବେଲ ବିଜେତା ଅର୍ଥନୀତିଜ୍ଞ ଏସ୍ଥର୍‌ ଡୁଫ୍ଲୋଙ୍କ ନେତୃତ୍ବାଧୀନ ତାମିଲନାଡୁ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଅର୍ଥନୈତିକ ପରାମର୍ଶଦାତା ପରିଷଦର ଅନ୍ୟତମ ସଦସ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ଭାରତରେ ଅନେକ ଶାନ୍ତି ଆନ୍ଦୋଳନ, ସୂଚନା ଅଧିକାର ଅଭିଯାନ ଓ ଖାଦ୍ୟ ଅଧିକାର ଅଭିଯାନର ସେ ଜଣେ ସକ୍ରିୟ କର୍ମୀ। ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତ ଜୀବନ ବ୍ୟତୀତ କରିବାକୁ ନ ଚାହିଁ ସେ ପତ୍ନୀ ବେଲା ଭାଟିଆଙ୍କ ସହ ସାଧାରଣ ନିରାଡ଼ମ୍ବର ଜୀବନଯାପନ କରିଆସୁଛନ୍ତି।
ଏହି ଅନନ୍ୟ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରବିଦ୍‌, ସମାଜ ବିଜ୍ଞାନୀ ଓ ସାମାଜିକ କର୍ମୀ ଜାଁ ଦ୍ରେଜ୍‌ ନିକଟରେ ଓଡ଼ିଶା ଆସିଥିବାବେଳେ ‘ସମାଜ’ ପକ୍ଷରୁ ତାଙ୍କ ସହ ସାକ୍ଷାତ-ଆଲୋଚନା କରିଥିଲେ ଅଶୋକ।

ସମାଜ: ବିଶ୍ବ ଅସମାନତା ରିପୋର୍ଟ ୨୦୨୨ ଅନୁସାରେ ଭାରତ ପୃଥିବୀର ସର୍ବାଧିକ ଅସମାନତାପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଶ। ଆପଣ ଏଥିରେ ଏକମତ କି?
ଜାଁ ଦ୍ରେଜ୍‌: ନିଶ୍ଚିତ। ଆୟ ଓ ସମ୍ପତ୍ତି ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ଏହି ରିପୋର୍ଟ ଦର୍ଶାଇଛି ଯେ ଭାରତ ହେଉଛି ବିଶ୍ବର ସର୍ବାଧିକ ବୈଷମ୍ୟ ରହିଥିବା ଦେଶ। ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଜାତି ଓ ଲିଙ୍ଗ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ମଧ୍ୟ ଭାରତରେ ଅସମାନତା ଅତ୍ୟଧିକ ଏବଂ ଏହି ଅସମାନତା ଗୋଟିଏ ଆରଟିକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିଥାଏ। ଭାରତର ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ବଡ଼ ଅଂଶ ଭିତରେ ଅସମାନତା ନେଇ ଧାର୍ମିକ ବା ସାଂସ୍କୃତିକ ସ୍ବୀକୃତିର ଏକ ବିଶେଷ ସମସ୍ୟା ମଧ୍ୟ ରହିଛି। ମୋର ସନ୍ଦେହ ଯେ ବିଶ୍ବର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦେଶରେ ଏତେ ଗଭୀର ଭାବେ ଅସମାନତାର ସମସ୍ୟା ରହିଛି।

ଆପଣଙ୍କର କ’ଣ ମନେହେଉଛି ଯେ ଜାତିଗତ ଜନସୁମାରି କରାଯିବା ଆବଶ୍ୟକ, ଯେପରିକି ଅସମାନତାକୁ କମ୍‌ କରିବାର ପଦକ୍ଷେପରେ ଜାତିକୁ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରିହେବ?
ମୋର ମନେହେଉଛି ଯେ ଜାତିଗତ ଜନଗଣନା ଆମକୁ ନିଜକୁ ଚିହ୍ନିବାରେ ସହାୟତା କରିବ। ଏହା ଭାରତର ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଜାତିର ନିରନ୍ତର ପ୍ରଭାବକୁ ଉନ୍ମୋଚନ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବ। ଜାତିଗତ ଜନସୁମାରି ଜାତିଗତ ପରିଚିତିକୁ ମଜଭୁତ କରିବ ଏବଂ ଏହାକୁ ଜାତି ବ୍ୟବସ୍ଥାରୁ ଉନ୍ମୁଳନ କରିବା କାମକୁ ଆହୁରି କଠିନ କରିଦେବ, ଏହା ମୁଁ ଦେଖିପାରୁଛି। ତେଣୁ ମୁଁ ଏହାକୁ ନିୟମିତ କରିବା ସପକ୍ଷରେ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ମୋତେ ଲାଗୁଛି ଯେ ଜାତି ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସର୍ବସମ୍ମୁଖରେ ଯଦି ଉନ୍ମୋଚନ କରିବାର ଅଛି, ତେବେ ଭାରତୀୟ ସମାଜକୁ ଆଜି ଏହି ଆତ୍ମପରୀକ୍ଷାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବାକୁ ହିଁ ପଡ଼ିବ।

କୋଭିଡ଼ ସମୟ‌େ‌ର ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ଗ୍ରାମୀଣ ନିଶ୍ଚିତ କର୍ମନିଯୁକ୍ତି ଆଇନ (ମନରେଗା) ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମିକଙ୍କୁ ବହୁତ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟାନ୍ବୟନରେ ଭ୍ରଷ୍ଟାଚାର ଯୋଗୁଁ ଏହା ସମାଲୋଚିତ ହୋଇଆସିଛି। ଏହାର ସମାଧାନ କ’ଣ?
ମନରେଗା କୋଭିଡ଼ ସଙ୍କଟ ବେ‌େ‌ଳ ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମିକଙ୍କୁ ସହାୟତା ଯୋଗାଇବା ବ୍ୟତୀତ ଆହୁରି ବହୁତ କିଛି କରିଛି। ଏହା ସମସ୍ତ ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳ ଶ୍ରମିକଙ୍କୁ ଘରୋଇ ନିଯୋକ୍ତାଙ୍କଠାରୁ ଅଧିକ ମଜୁରୀ ପ୍ରଦାନ କରି ଲାଭାନ୍ବିତ କରିଥିଲା। ମନରେଗା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲାଭ ବ୍ୟତୀତ ଉତ୍ପାଦକ ସମ୍ପତ୍ତି ଏବଂ ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲା। ତେବେ ଏହା ସତ୍ୟ ଯେ ବାଟମାରଣା ଓ ଭ୍ରଷ୍ଟାଚାର ଯୋଗୁଁ ମନରେଗାର ଅସଲ କ୍ଷମତା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଉଛି। ମୁଖ୍ୟ ଅପରାଧୀ ହେଉଛନ୍ତି ଘରୋଇ ଠିକାଦାର, ଯାହାଙ୍କର ଏହି ଯୋଜନାରେ କୌଣସି ଭୂମିକା ରହିବା ଅନୁଚିତ। ମୋ ମତରେ ଏହି ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନ ପାଇଁ ଆମକୁ ସାଧାରଣ ବଣ୍ଟନ ବ୍ୟବସ୍ଥା (ପିଡିଏସ୍‌)ର ଅଭିଜ୍ଞତାରୁ ଶିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ହେବ। ଛତିଶଗଡ଼ ଓ ଓଡ଼ିଶା ଭଳି ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକରେ ଘରୋଇ ଡିଲରଙ୍କ ହାତରୁ ଛଡ଼ାଇ ଆଣି ଗ୍ରାମପଞ୍ଚାୟତ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୋଷ୍ଠୀଭିତ୍ତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକ ହାତରେ ରେସନ ଦୋକାନ ଚଳାଇବାକୁ ଦେବାପରେ ପିଡିଏସ୍‌ରେ ଭ୍ରଷ୍ଟାଚାର ବହୁ ପରିମାଣରେ କମି ଯାଇଛି। ମନରେଗା ପାଇଁ ବୋଧହୁଏ ଏପରି କିଛି କରାଯାଇପାରେ, ଯଦିଚ ଏହି ଯୋଜନା ଏତେ ଜଟିଳ ହୋଇସାରିଛି ଯେ ମଧ୍ୟସ୍ଥଙ୍କ ବିନା କୌଣସି କାମ କରିବା କଷ୍ଟକର ହୋଇପଡ଼ିଲାଣି। ଯଦି ଗ୍ରାମ ପଞ୍ଚାୟତକୁ କାର୍ଯ୍ୟଭାର ସମର୍ପଣ କରିବାର ଅଛି, ତେବେ ଯୋଜନାକୁ ସରଳ କରିବାକୁ ହେବ।

ସବୁଜ ବିପ୍ଳବ ଭାରତରେ ଖାଦ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନକୁ ବୃଦ୍ଧି କରିଥିଲା, ଯେପରିକି ଏହା ଖାଦ୍ୟାନ୍ନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଆତ୍ମନିର୍ଭରଶୀଳ ହୋଇପାରିବ। ଆପଣଙ୍କ ଅନୁସାରେ, ନୀତିଗତ ସ୍ତରରେ କେଉଁଠି ପ୍ରକୃତରେ ତ୍ରୁଟି ରହିଲା ଯେ ସ୍ବାଧୀନତାର ସାତ ଦଶନ୍ଧି ପରେ ମଧ୍ୟ ଭାରତରେ ପୁଷ୍ଟିହୀନତା ଉଚ୍ଚ ସ୍ତରରେ ରହିଛି?
ବ୍ୟାପକ ଅଳ୍ପପୁଷ୍ଟି ବହୁବିଧ ବିଫଳତାର ଦ୍ୟୋତକ, ଯେଉଁଥିରେ କ୍ରମାଗତ ଅତିଶୟ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ମହିଳାଙ୍କୁ ନିରନ୍ତର ଉତ୍ପୀଡ଼ନ, ଶିକ୍ଷାର ନିମ୍ନ ସ୍ତର ଏବଂ ନିରାଶାଜନକ ସ୍ବାସ୍ଥ୍ୟସୁବିଧା ଇତ୍ୟାଦି ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଫଳସ୍ବରୂପ, ସାର୍ବଜନୀନ ନୀତି ଓ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ରାଜନୀତିରେ ଗରିବ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଉଦ୍‌ବେଗର ପ୍ରତିଫଳନ ଖୁବ୍‌ କମ୍ ଦେଖାଯାଏ। ମହିଳାଙ୍କ ପ୍ରତି ଉତ୍ପୀଡ଼ନ ଭଳି କେତେକର ସାଂସ୍କୃତିକ ମୂଳ ବି ରହିଛି, କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ସାର୍ବଜନୀନ ନୀତି ଦ୍ବାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇପାରେ। ଯଦି ଆମେ ଅପପୁଷ୍ଟିର ଉନ୍ମୁଳନ ଚାହୁଁ, ତେବେ ଆମକୁ ସବୁ ଲୋକଙ୍କୁ ଭଲ ପାରିଶ୍ରମିକ, ଶିକ୍ଷା, ସ୍ବାସ୍ଥ୍ୟସେବା ଓ ଅନ୍ୟ ମୌଳିକ ସୁବିଧା ପ୍ରଦାନକୁ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବାକୁ ହେବ। ଏଥିପାଇଁ କୌଣସି ‘ସର୍ଟକଟ୍’ ନାହିଁ।

ଆପଣଙ୍କର ଶେଷ ପ୍ରକାଶିତ ବହିର ନାଁ ଥିଲା ‘ସେନ୍‌ସ ଏଣ୍ଡ୍‌ ସଲିଡାରିଟି: ଝୋଲାୱାଲା ଇକୋନୋମିକ୍ସ ଫର୍‌ ଏଭ୍ରିୱାନ’। ‘ଝୋଲାୱାଲା ଇକୋନୋମିକ୍ସ’ କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝାଏ ଏବଂ ସାମ୍ପ୍ରତିକ ପରିଦୃଶ୍ୟରେ ଏହାର ପ୍ରଭାବ କ’ଣ?
ପୁସ୍ତକ ମୁଖବନ୍ଧରେ ଯେପରି କୁହାଯାଇଛି, ଝୋଲାୱାଲା ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର ବୋଲି କିଛି ନାହିଁ। ଏହି ଅଭିବ୍ୟକ୍ତିର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କେବଳ ଅନୁସନ୍ଧାନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ଭାବ୍ୟ ପରିପୂରକତା ଆଡ଼କୁ ଦୃଷ୍ଟି ଆକର୍ଷଣ କରିବା। ଉତ୍ତମ ଗବେଷଣା ସାର୍ବଜନୀନ କାର୍ଯ୍ୟାନ୍ବୟନକୁ ମଜଭୁତ କରିପାରେ; ଏପରିକି ନିଜେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟାନ୍ବୟନର ଏକ ଉପକରଣ ହୋଇପାରେ। ଏହାର ବିପରୀତ, ସମ୍ମିଳିତ ପଦକ୍ଷେପ ଏକ ବଡ଼ ଶିକ୍ଷଣୀୟ ଅଭିଜ୍ଞତା ହୋଇପାରିବ। ଝୋଲାୱାଲା ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରର ବିଚାର ଅର୍ଥନୈତିକ ଗବେଷଣାକୁ ବ୍ୟାବହାରିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସହ ସଂଯୋଗ କରିଥାଏ।

ଏକଦା ଆପଣ ଓଡ଼ିଶାର ସାଧାରଣ ବଣ୍ଟନ ବ୍ୟବସ୍ଥା (ପିଡିଏସ୍‌)ର ପ୍ରଶଂସା କରିଥିଲେ। ଏହା କ’ଣ ଦେଶର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ୟବସ୍ଥା?
ମୁଁ କହିବି ନାହିଁ ଯେ ଏହା ଦେଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠତମ; କିନ୍ତୁ ମନେହୁଏ ଯେ ଏହା ଅନ୍ୟତମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ୟବସ୍ଥା। ୨୦୧୬ରେ କରାଯାଇଥିବା ଏକ ସର୍ବେକ୍ଷଣରେ ଆମେ ନିଷ୍କର୍ଷରେ ଉପନୀତ ହୋଇଥିଲୁ ଯେ ଓଡ଼ିଶାର ଗ୍ରାମୀଣ ପରିବାରଗୁଡ଼ିକ ପିଡିଏସ୍‌ ଅଧୀନରେ ସେମାନଙ୍କ ଖାଦ୍ୟାନ୍ନ ଅଧିକାରର ୯୦%ରୁ ଅଧିକ ପାଉଛନ୍ତି। ଏହା ନିକଟରେ କରାଯାଇଥିବା ଅନ୍ୟ ଅନୁଧ୍ୟାନଗୁଡ଼ିକରୁ ମଧ୍ୟ ଜଣାପଡ଼ିଛି। ତେବେ ଏଥିରେ ସଂସ୍କାର ପାଇଁ ଅନେକ କିଛି ସୁଯୋଗ ରହିଛି। ଏଥିସହ ଗତ ଦୁଇ ବର୍ଷ ଭିତରେ ପିଡିଏସ୍‌ର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା କ୍ଷେତ୍ରରେ କେତେକ ରାଜ୍ୟରେ ଘୋର ବିଭ୍ରାଟ ଦେଖାଯାଇଛି। ଓଡ଼ିଶା କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏପରି ହୋଇଛି କି ନାହିଁ, ତାହା ଜାଣିବା ଗୁରୁତ୍ବପୂର୍ଣ୍ଣ।

ନିକଟରେ ଆପଣ ‘ଏଚ୍‌ଓପିଏସ୍‌ ଏଜ୍‌ ଏ ରୁଟ୍‌ ଟୁ ୟୁନିଭର୍ସାଲ୍‌ ହେଲ୍‌ଥକେୟାର୍‌’ ଶୀର୍ଷକ ଏକ ଅଗ୍ରଲେଖ ଖବରକାଗଜରେ ଲେଖିଥିଲେ। ଆପଣଙ୍କ ଅନୁଯାୟୀ ଓଡ଼ିଶା ଭଳି ରାଜ୍ୟରେ ଏହାକୁ କିପରି କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରିହେବ?
ଏଚ୍‌ଓପିଏସ୍‌ର ଅର୍ଥ ‘ଏକ ଇଚ୍ଛାଧୀନ ସାର୍ବଜନୀନ ସେବା ରୂପରେ ସ୍ବାସ୍ଥ୍ୟସେବା’ (ହେଲ୍‌ଥକେୟାର୍‌ ଏଜ୍‌ ଏନ୍‌ ଅପ୍‌ସନାଲ୍‌ ପବ୍ଲିକ୍‌ ସର୍ଭିସ୍‌)। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ବିଚାର ହେଉଛି ସାର୍ବଜନୀନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ସ୍ବାସ୍ଥ୍ୟସେବାର ଆଇନଗତ ଅଧିକାର ରହିବା ଦରକାର। ଏହା ଯେ କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ନିଜ ଖର୍ଚରେ ଘରୋଇ କ୍ଷେତ୍ରରୁ ସ୍ବାସ୍ଥ୍ୟସେବା ଗ୍ରହଣ କରିବାରେ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ସୃଷ୍ଟି କରିବ ନାହିଁ। ଏହି ଢାଞ୍ଚାର ମୁଖ୍ୟ ଆହ୍ବାନ ହେଉଛି ସେହି ସେବାଗୁଡ଼ିକୁ ନିର୍ଦିଷ୍ଟ କରିବା, ଯାହାର ଗ୍ୟାରେଣ୍ଟି ଲୋକଙ୍କୁ ଅଧିକାର ରୂପେ ଦିଆଯିବ। ଏହାର ପରିଚାଳନା ଆଦର୍ଶଗତ ଭାବେ ଏକ ସ୍ବାଧୀନ ସଂସ୍ଥା ଦ୍ବାରା କରାଯିବା ଆବଶ୍ୟକ, ଯେଉଁଥିରେ ସରକାରଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାନ ପାଇବେ।

ଓଡ଼ିଶା ସରକାରଙ୍କୁ ଆପଣ କି ପରାମର୍ଶ ଦେବେ?
ଓଡ଼ିଶାକୁ ସ୍ବାସ୍ଥ୍ୟସେବା ଅଧିକାର ଅଧିନିୟମ ଉପରେ ବିଚାର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ରାଜସ୍ଥାନ ଓ ତାମିଲନାଡୁ ଏ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପୂର୍ବରୁ ପଦକ୍ଷେପ ନେଇଛନ୍ତି। ଓଡ଼ିଶା ଅପେକ୍ଷାକୃତ ଗରିବ ରାଜ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଏହା ସାର୍ବଜନୀନ ସ୍ବାସ୍ଥ୍ୟସେବା କ୍ଷେତ୍ରରେ ଆଗରୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଯୋଜନା ହାତକୁ ନେଇଛି। ପ୍ରକୃତରେ ସଦ୍ୟତମ ଜାତୀୟ ପରିବାର ସ୍ବାସ୍ଥ୍ୟ ସର୍ବେକ୍ଷଣ (ଏନ୍‌ଏଫ୍‌ଏଚ୍‌ଏସ୍‌) ଅନୁସାରେ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରାୟ ୯୦% ପରିବାର ଦେହ ଖରାପ ହେଲେ ସାଧାରଣତଃ ସାର୍ବଜନୀନ କ୍ଷେତ୍ର ବା ସରକାରୀ ଡାକ୍ତରଖାନାକୁ ଯାଇଥା’ନ୍ତି। ସ୍ବାସ୍ଥ୍ୟସେବା ଆଇନ ସାର୍ବଜନୀନ ସ୍ବାସ୍ଥ୍ୟସେବାକୁ ମଜଭୁତ କରିବା ସହ ନିଜର ଅଧିକାର ଭାବେ ଉଚ୍ଚମାନର ସ୍ବାସ୍ଥ୍ୟସେବା ଯୋଗାଇଦେବାକୁ ଦାବି କରିବା ପାଇଁ ଜନସାଧାରଣଙ୍କୁ କ୍ଷମତାପନ୍ନ କରିବ।

(‘ସମାଜ’ରେ ୧୦ ଜୁଲାଇ ୨୦୨୨, ରବିବାର ପ୍ରକାଶିତ)

ସାକ୍ଷାତକାର/ ହରିବଂଶ ନାରାୟଣ ସିଂହ

noreply@blogger.com (ଅଶୋକ ସାହୁ) — Sun, 10 Apr 2022 10:20:00 +0000

‘ବିଚାରଗତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସମାଜକୁ କଳୁଷିତ କରୁଛି’

ହରିବଂଶ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା ହରିବଂଶ ନାରାୟଣ ସିଂହ (ଜନ୍ମ: ୩୦ ଜୁନ ୧୯୫୬) ଦୀର୍ଘ ତିନି ଦଶନ୍ଧିର ସାମ୍ବାଦିକତା ପରେ ରାଜନୀତିରେ ପାଦ ଦେଇଥିଲେ ୨୦୧୪ ମସିହାରେ ବିହାରର ଜନତା ଦଳ (ୟୁନାଇଟେଡ) ଜରିଆରେ। ରାଜ୍ୟସଭାକୁ ମନୋନୀତ ହୋଇ ପ୍ରଥମ କାର୍ଯ୍ୟକାଳରେ ହିଁ ସେ ୨୦୧୮ରେ ଏନ୍‌ଡିଏର ପ୍ରାର୍ଥୀ ରୂପେ ରାଜ୍ୟସଭାର ଉପାଧ୍ୟକ୍ଷ ନିର୍ବାଚିତ ହେଲେ ଓ ଦ୍ବିତୀୟ ଥର ୨୦୨୦ରେ ପୁନଃନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଶ୍ରୀ ହରିବଂଶଙ୍କ ସାମ୍ବାଦିକ ଜୀବନ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା ୧୯୭୭ରେ ଟାଇମ୍ସ ଅଫ୍ ଇଣ୍ଡିଆ ଗ୍ରୁପ୍‌ର ହିନ୍ଦୀ ପତ୍ରିକା ‘ଧର୍ମୟୁଗ୍‌’ରୁ ଏବଂ ପରେ ସେ କଲକାତାର ଆନନ୍ଦ ବଜାର ପତ୍ରିକା ଗ୍ରୁପ୍‌ର ହିନ୍ଦୀ ପତ୍ରିକା ‘ରବିବାର’ରେ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ୧୯୮୯ରେ ସେ ‘ପ୍ରଭାତ ଖବର’ ଖବରକାଗଜର ମୁଖ୍ୟ ସମ୍ପାଦକ ହେଲେ, ଯାହା ବିହାରର ଗୋଖାଦ୍ୟ ଦୁର୍ନୀତି ସମେତ ବହୁ ଦୁର୍ନୀତିର ପେଡ଼ି ଖୋଲିଥିବାରୁ ବେଶ୍‌ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ହରିବଂଶ ପୂର୍ବତନ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖରଙ୍କ ଜୀବନୀ ସମେତ ବହୁ ପୁସ୍ତକର ରଚୟିତା ଓ ସଂପାଦକ।
ନିକଟରେ ‘ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ସତ୍ୟବାଦୀ’ ପତ୍ରିକାର ବାର୍ଷିକୋତ୍ସବରେ ଯୋଗ ଦେବାକୁ ଓଡ଼ିଶା ଆସିଥିବା ଅବସରରେ ହରିବଂଶଙ୍କ ସହ ‘ସମାଜ’ ପକ୍ଷରୁ ଆଲୋଚନା କରିଥିଲେ ଅଶୋକ ।

ସମାଜ: ଆପଣ ପ୍ରଥମେ ଜଣେ ସାମ୍ବାଦିକ ଥିଲେ ଏବଂ ପରେ ରାଜନୀତିକୁ ଆସିଲେ। ଏହା କିପରି ସମ୍ଭବ ହେଲା? ନିଜର ରାଜନୈତିକ ବିଚାର ପାଇଁ ଆପଣ କାହାକୁ ପ୍ରେରଣା ବୋଲି ମାନନ୍ତି?
ହରିବଂଶ: ମୂଳତଃ ମୁଁ ଜଣେ ସାମ୍ବାଦିକ ଓ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ସାମ୍ବାଦିକତା କରିଛି। ମୋର ଜନ୍ମ ଜୟପ୍ରକାଶ ନାରାୟଣ ଜୀଙ୍କ ଗାଁରେ ହୋଇଥିଲା। ଏହା ଦୁଇଟି ରାଜ୍ୟ ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶ ଓ ବିହାରର ଗାଁ। ତିନିଟି ଜିଲା ଆରା, ବଲିଆ ଓ ଛପରା ଭିତରେ ଏହି ଗାଁଟି ଆସେ। ସଂଯୋଗବଶତଃ ଜୟପ୍ରକାଶଙ୍କ ଜନ୍ମ ସେଇ ଗାଁରେ ହୋଇଥିବାରୁ ସେ ମୋର ସ୍ବାଭାବିକ ପ୍ରେରଣା ପାଲଟିଗଲେ। ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଯୁବକ ଥିଲି, ପାଠ ପଢ଼ୁଥିଲି, ସେତେବେଳେ ଜୟପ୍ରକାଶ ଆନ୍ଦୋଳନ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ମୁଁ ବନାରସ (ବାରାଣସୀ)ରେ ଅର୍ଥନୀତି ପଢ଼ୁଥିଲି। ସେତେବେଳେ ଆନ୍ଦୋଳନରୁ ପ୍ରେରଣା ମିଳିଲା ଓ ଆମକୁ ଲାଗିଲା ଯେ ସମାଜ ବଦଳିବା ଉଚିତ। ଜୟପ୍ରକାଶ ନାରାୟଣ ଯେଉଁ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଉଠାଇଛନ୍ତି, ଆମକୁ ତାହା ଠିକ୍‌ ମନେହେଲା। ତେଣୁ ଆ‌େ‌ମ ତାକୁ ଦର୍ଶନ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲୁ। ସମାଜ ପରିବର୍ତ୍ତନ ପାଇଁ ସାମ୍ବାଦିକତା ଠିକ୍‌ ରାସ୍ତା ବୋଲି ମନେହେଲା। ସ୍ବାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ସାମ୍ବାଦିକତା ତାହା କରୁଥିଲା। ସମ୍ମାନନୀୟ ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସ ଜୀଙ୍କ କଥା ନିଅନ୍ତୁ। ସ୍ବାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ସମୟରେ ସେ ସାମ୍ବାଦିକତା ଓ ସାହିତ୍ୟକୁ ଧରି ହିଁ ସଂଗ୍ରାମ କଲେ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ବିଚାରକୁ ପ୍ରଭାବିତ କଲେ। ସେହି ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଜୟପ୍ରକାଶ ଆନ୍ଦୋଳନ ସମୟରେ ଟାଇମ୍ସ ଅଫ୍‌ ଇଣ୍ଡିଆରେ ତାଲିମ ଗ୍ରହଣକାରୀ ସାମ୍ବାଦିକତା ଯୋଜନା କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହେଉଥିଲା। ସେଇଠି ଏସ୍‌.ପି. ସିଂହ, ଗଣେଶ ମନ୍ତ୍ରୀ, ବିକ୍ରମ ରାଓ, ଏମ୍‌.ଜେ. ଆକବର, ଉଦୟନ ଶର୍ମାଙ୍କ ଭଳି ବିଶିଷ୍ଟ ଲୋକେ ମନୋନୀତ ହୋଇ ଆସିଥିଲେ। ସେହି କ୍ରମରେ ୧୯୭୭ରେ ମୋର ‘ବମ୍ବେ ଟାଇମ୍ସ ଅଫ୍ ଇଣ୍ଡିଆ’ରେ ଜଣେ ଟ୍ରେନି ଜର୍ଣ୍ଣାଲିଷ୍ଟ୍‌ ଭାବେ ପ୍ରବେଶ ଘଟିଲା। ସେତେବେଳେ ସର୍ବାଧିକ ବିକ୍ରି ହେଉଥିବା ପତ୍ରିକା ‘ଧର୍ମୟୁଗ୍‌’ରେ କାମ କରିବାର ସୁଯୋଗ ମିଳିଲା। ସେଠାରୁ ମୁଁ ହାଇଦରାବାଦକୁ ଏକ ବ୍ୟାଙ୍କ୍‌ ଚାକିରି ପାଇଁ ଗଲି। ପରେ ତାକୁ ଛାଡ଼ି କଲିକତା ଅାନନ୍ଦ ବଜାର ପତ୍ରିକାର ‘ରବିବାର’ରେ ଯୋଗ ଦେଲି। ଦୁଇ ମହାନଗରୀ ବମ୍ବେ ଓ କଲିକତାର ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଖବରକାଗଜ ସମୂହରେ କାମ କରିବା ପରେ ମୋର ମନେହେଲା ଯେ ଛୋଟ ଜାଗାକୁ ଯାଇ ଜୟପ୍ରକାଶ ଆନ୍ଦୋଳନର ଯେଉଁ ଆଶା ଆକାଙ୍‌କ୍ଷା ରହିଥିଲା, ତାହା ସାମ୍ବାଦିକତା ମାଧ୍ୟମରେ ସମ୍ଭବ ହେଉଛି ନା ନାହିଁ ତାହା ପରୀକ୍ଷା କରାଯିବା ଉଚିତ। ଏହାପରେ ୧୯୮୯ ଅକ୍ଟୋବରରେ ମୁଁ ଏକ ବନ୍ଦପ୍ରାୟ ଖବରକାଗଜରେ ଯୋଗ ଦେବାକୁ ରାଞ୍ଚି ଗଲି। ୪୦୦ କପି ବିକ୍ରି ହେଉଥିଲା। ୨୬ ବର୍ଷ ପରେ ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ସେହି ଖବରକାଗଜକୁ ବିଦାୟ ନେଲି, ସେତେଳେକୁ ତା’ର ଦଶଟି ସଂସ୍କରଣ ପ୍ରକାଶ ପାଉଥିଲା ଏବଂ ପାଠକ ସଂଖ୍ୟା ଥିଲେ କୋଟିକୋଟି। ୧୯୮୯-୯୦ରେ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ଜୀ ମୋତେ ପ୍ରେସ୍‌ ଆଡ଼ଭାଇଜର ଜଏଣ୍ଟ ସେକ୍ରେଟାରୀ ଭାବେ ରଖିଲେ। ମୋ ଭିତରେ ରାଜନୀତି ପ୍ରତି ରୁଚି ଥିଲା। ୨୦୧୪ରେ ଜନତା ଦଳ (ୟୁନାଇଟେଡ)ର ନୀତୀଶ କୁମାର ଜୀ ମୋତେ ରାଜ୍ୟସଭାକୁ ପଠାଇବାକୁ କହିଲେ। ଦେଖନ୍ତୁ, ଆରମ୍ଭରୁ ହିଁ ମୁଁ ମାନିଆସିଛି ଯେ ରାଜନୀତି ହିଁ ସମାଜକୁ ବଦଳାଏ। ଦେଶର ନିୟତି ସ୍ଥିର ହେଉଥିବା ସଂସଦ ଯାଇକି ଦେଖିବାକୁ ମୋର ଇଚ୍ଛା ହେଲା। ଏହିପରି ଭାବେ ସାମ୍ବାଦିକତାରୁ ମୋର ରାଜନୀତିରେ ପ୍ରବେଶ ଘଟିଲା।

ଆପଣ କହିଲେ ଆପଣଙ୍କ ଉପରେ ଜୟପ୍ରକାଶଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ପଡ଼ିଥିଲା। ତେବେ ଆପଣ ତାକୁ ସାମ୍ବାଦିକତା ଓ ରାଜନୈତିକ ଜୀବନରେ କିପରି କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କଲେ?
ସର୍ବପ୍ରଥମେ ଜୀବନରେ ସରଳତା ଓ ନୈତିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧକୁ ଆପଣାଇବା। ମନେରଖନ୍ତୁ ଯେ, ଜୟପ୍ରକାଶ ଥିଲେ ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ଦର୍ଶନର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ୟାଖ୍ୟାକାର, ସମାଜବାଦର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ଥିଲେ। ୧୯୬୪ରେ ସେ ହିଁ ‘ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ରାନ୍ତି’ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଗାନ୍ଧିଜୀ ସବୁବେଳେ ରାଜନୀତିରେ ସରଳତା ଓ ନୈତିକତାକୁ ଗୁରୁତ୍ବ ଦେଉଥିଲେ। ଭୁଲ୍‌ ବାଟରେ ଯାଇ ଆପଣ ଠିକ୍‌ ଲକ୍ଷ୍ୟସ୍ଥଳରେ ପହଞ୍ଚିପାରିବେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଆମକୁ ବୈଚାରିକ ଆଧାରରେ ଏବେମଧ୍ୟ ଜୟପ୍ରକାଶ ଓ ଗାନ୍ଧିବାଦୀ ଦର୍ଶନରୁ ପ୍ରେରଣା ମିଳିଥାଏ, ଯାହାକୁ ଆମେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜୀବନରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରୟୋଗ କରିପାରିବା।

ଆପଣଙ୍କୁ କିଛି ଲୋକ ସମାଜବାଦୀ କହନ୍ତି ତ କିଛି ଲୋକ ଏବେ ସେପରି କହିବାକୁ କୁଣ୍ଠାବୋଧ କରୁଛନ୍ତି। ଆପଣ ପୂର୍ଣ୍ଣତଃ ସମାଜବାଦୀ ନା ଆଉ କିଛି?
ପ୍ରକୃତରେ ସମାଜବାଦର ଅବଧାରଣା ବଦଳିଚାଲିଛି। ଖୋଦ୍‌ ଜୟପ୍ରକାଶଙ୍କ ଜୀବନକୁ ଦେଖନ୍ତୁ ସେଥିରେ କେତେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଛି। ସେ ମାର୍କ୍ସବାଦ ଆପଣାଇଲେ; ପରେ ସମାଜବାଦର ପ୍ରଣେତା ହେଲେ। ପୁଣି ସର୍ବୋଦୟ ଏବଂ ଶେଷରେ ୭୪’ରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ରାନ୍ତି କଥା କହିଲେ। ସେ କହିଲେ ଯେ ସମୟର ଧାରା ଅନୁସାରେ ବିଚାର ମଧ୍ୟ ବଦଳେ। କୌଣସି ବିଚାର ସ୍ଥିର ନୁହେଁ। ଆଜି ସମାଜର ସବୁଠୁ ବଡ଼ ସମସ୍ୟା ହେଲା ଚରିତ୍ରକୁ ନେଇ, ନୈତିକତାକୁ ନେଇ। କାହାକୁ ଆକ୍ରମଣାତ୍ମକ ବ୍ୟବହାର ନ କରିବା, ସରଳ ଓ ନୈତିକ ଜୀବନ ବଞ୍ଚିବା- ଗାନ୍ଧିଜୀ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଏହା ଉପରେ ସର୍ବଦା ଗୁରୁତ୍ବାରୋପ କରୁଥିଲେ। ଜୟପ୍ରକାଶ ମଧ୍ୟ ଏ ମୂଲ୍ୟବୋଧକୁ ଆପଣାଇଥିଲେ। ତେଣୁ ଏସବୁ ଶାଶ୍ବତ ମୂଲ୍ୟବୋଧଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜ ଜୀବନର ଅଂଶ କରିବାକୁ ଆମେ ଚେଷ୍ଟିତ ହେବା ଉଚିତ। ତେଣୁ ମୋ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଯେଉଁମାନେ ସେପରି କହନ୍ତି, ତାହା ତାଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ବିଚାର। ସର୍ବୋଦୟର ବଡ଼ ନେତା ଦାଦା ଧର୍ମାଧିକାରୀ କହୁଥିଲେ, ପୁଞ୍ଜିବାଦ, ସାମ୍ୟବାଦ, ସମାଜବାଦ, ଅରାଜକତାବାଦ- ଏହା ବଡ଼ ପ୍ରଶ୍ନ ନୁହେଁ; ବଡ଼ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି ଏପରି କୌଣସି ସାଧନ ଅଛି ନା ନାହିଁ, ଯାହାଦ୍ବାରା ମନୁଷ୍ୟର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିବ, ସେ ବଦଳିବ। ଗାନ୍ଧିଜୀ କୌଣସି ବାଦ ଭିତରେ ବାନ୍ଧି ହୋଇ ନଥିଲେ। ସମାଜ କିପରି ବଦଳିବ, ସାମ୍ବାଦିକତାକୁ ଧରି ମୁଁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲି ଏବଂ ଏବେ ରାଜନୀତିକୁ ଧରି ତାହା କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟମ କରୁଛି।

ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜୀବନ ଭଳି ସଂସଦରେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଆଚରଣ ଦ୍ବାରା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଆପଣ ବେଶ୍‌ ପ୍ରଭାବିତ କରିଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ କୃଷି ବିଧେୟକକୁ ଧ୍ବନିମତରେ ମଂଜୁରୀ ଦିଆଇବା ପରେ ଆପଣଙ୍କ ଭାବମୂର୍ତ୍ତିକୁ ନେଇ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଥିଲା। ଏ ସମ୍ପର୍କରେ ଆପଣ କ’ଣ କହିବେ?
ଦୁଇଟି କଥା ମୁଁ କହିବାକୁ ଚାହିଁବି। ସେତେବେଳେ ପଦମର୍ଯ୍ୟାଦା ଅନୁସାରେ ମୁଁ ଆଚରଣ କରିଥିଲି। ଆମ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଏପରି କେତେକ ପଦ ଅଛି, ଯଥା ବାଚସ୍ପତି, ଅଧ୍ୟକ୍ଷ, ଉପାଧ୍ୟକ୍ଷ ବା ବିଚାର ବିଭାଗୀୟ ପଦଗୁଡ଼ିକ, ଏସବୁରେ ପଦସ୍ଥ ବ୍ୟକ୍ତି ସାମ୍ବାଦିକ ସମ୍ମିଳନୀରେ କିଛି କହିପାରିବେ ନାହିଁ। ଆପଣ କେବେମଧ୍ୟ କୌଣସି ଖବରକାଗଜ ବା ଗଣମାଧ୍ୟମରେ ଏ ନେଇ ମୋର ବିବୃତି ବା ପ୍ରେସ୍‌ ବିଜ୍ଞପ୍ତି ପାଇବେ ନାହିଁ; କାହିଁକିନା ଏ ପଦର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ହିଁ ସେହିଭଳି। କିନ୍ତୁ ଆପଣ ଯେଉଁ ପ୍ରଶ୍ନଟି ପଚାରିଛନ୍ତି, ମୁଁ ଅନୁରୋଧ କରିବି, କୃଷି ବିଲ୍‌ ସମ୍ପର୍କିତ ରାଜ୍ୟସଭାର ରେକର୍ଡକୁ ବାହାର କରି ଦେଖନ୍ତୁ ଯେ ମୁଁ ଅନେକ ଥର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କୁ କହିଛି, ସେମାନେ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବସନ୍ତୁ, ସତର ଅଠର ଥର। ଆସନରେ ନ ବସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୋଟିଂ (ମତଗ୍ରହଣ) ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ। ପ୍ରସଙ୍ଗଟି ଉପରେ ସାଢ଼େ ତିନି- ଚାରି ଘଣ୍ଟା ଆଲୋଚନା ହୋଇଛି। ତେଣୁ ଆପଣ ଦେଖିପାରିବେ; ସଦନ ରେକର୍ଡରୁ ଜଣାପଡ଼ିବ ଯେ ସେତେବେଳେ ସ୍ଥିତି କ’ଣ ଥିଲା। ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଏହି ପଦରୁ ଚାଲିଯିବି, ସେତେବେଳେ ଜଣେ ସ୍ବାଧୀନ ନାଗରିକ ଭା‌େ‌ବ ମୁଁ ସବୁକିଛି ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ କହିବି।

ପୂର୍ବତନ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖରଙ୍କ ସହ ଆପଣଙ୍କ ଖୁବ୍‌ ଭଲ ସମ୍ବନ୍ଧ ରହିଥିଲା। ଆପଣ ତାଙ୍କର ଅତିରିକ୍ତ ସୂଚନା ପରାମର୍ଶଦାତା ଥିଲେ। ଆପଣ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଅନେକ ପୁସ୍ତକ ମଧ୍ୟ ଲେଖିଛନ୍ତି। ଭାରତ ଇତିହାସରେ ତାଙ୍କର ସ୍ଥାନ କେଉଁଠି ବୋଲି ଆପଣ ଭାବନ୍ତି?
ପ୍ରକୃତରେ ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ଥିଲେ ନିଜ ବିଚାରାଧାରାରେ ଆଜୀବନ ଚାଲୁଥିବା ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି। ଆପଣ ଠିକ୍‌ କହିଲେ ଯେ ମୁଁ ତାଙ୍କ ଉପରେ ସାତ ଆଠଟି ବହି ଲେଖିଛି। ୨୦୧୯ରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା ତାଙ୍କର ଜୀବନୀ ‘ଦ ଲାଷ୍ଟ୍‌ ଆଇକନ୍‌ ଅଫ୍ ଆଇଡିଓଲୋଜିକାଲ୍‌ ପଲିଟିକ୍ସ’ ଅର୍ଥାତ ‘ବୈଚାରିକ ରାଜନୀତିର ଅନ୍ତିମ ପ୍ରଣେତା’।

ଏ କଥା ଆପଣଙ୍କ ମନ ଭିତରେ କିପରି ଆସିଲା?
ଜୀବନରେ ଯେଉଁ ସମାଜବାଦର ବିଚାରଧାରାକୁ ଆପଣାଇଲେ, ଆଜୀବନ ସେଥିରେ ଅଟଳ ରହିଲେ। ଆପଣଙ୍କର ମନେଥିବ, ୧୯୯୧ରେ ଯେତେବେଳେ ଉଦାରୀକରଣ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ସେତେବେଳେ ସେ ଏକମାତ୍ର ବ୍ୟକ୍ତି ଥିଲେ ଯିଏ ସମଗ୍ର ଦେଶରେ ପରିଭ୍ରମଣ କରିଥିଲେ। ଓଡ଼ିଶା ବି ଆସିଥିଲେ। ବୁଲିବୁଲି ଲୋକଙ୍କୁ ସଚେତନ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ ଯେ ଉଦାରୀକରଣର ପ୍ରଭାବ କ’ଣ ପଡ଼ିବ; ଆମ ସମାଜକୁ କୁଆଡ଼େ ନେବ। ତାଙ୍କ ବିଚାରରେ ଆମେ ସହମତ ବା ଅସହମତ ହୋଇପାରୁ; କିନ୍ତୁ ଆରମ୍ଭରୁ ଯେଉଁ ବିଚାରକୁ ସେ ବିଶ୍ବାସ କଲେ, ତାକୁ ଆଜୀବନ ଧରି ରଖିଲେ। କଳାହାଣ୍ଡି ଯାଇ ସେଠାକାର ପ୍ରସଙ୍ଗ ଉଠାଇବାରେ ‌େ‌ସ ଦେଶର ପ୍ରଥମ ଜାତୀୟ ନେତା। ଆଜି ବି କଳାହାଣ୍ଡିରେ ଭକ୍ତଚରଣ ଦାସ ଥିବେ। ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ଭାରତ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଯେଉଁ ଟ୍ରଷ୍ଟ୍‌ ଗଢ଼ିଥିଲେ, ସେଥିରେ ନିଜର କୌଣସି ସମ୍ପର୍କୀୟଙ୍କୁ ରଖି ନଥିଲେ। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ଜୀବନରେ ସର୍ବଦା ସମାଜବାଦର ଆଦର୍ଶକୁ ବଞ୍ଚିଚାଲିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଗଭୀର ପ୍ରଭାବ ପଡ଼ିବା ସ୍ବାଭାବିକ ଥିଲା। ସେ ଜୟପ୍ରକାଶଙ୍କର ଅତି ଘନିଷ୍ଠ ଥିଲେ।

ବିଗତ କିଛି ବର୍ଷ ହେଲା ଦେଖାଯାଉଛି ଯେ ସଂସଦରେ ଯେଉଁଭଳି ବିଚାରବିମର୍ଶ ହେବା କଥା ତାହା ହେଉନାହିଁ। ସରକାରୀ ପକ୍ଷ ବିରୋଧୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ନୁହନ୍ତି। ଆପଣଙ୍କୁ ଲାଗୁନାହିଁ କି ଯେ ଏହା ଏକ ଅଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଆଚରଣ ଏବଂ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ଅପମାନ?
ମୁଁ ଯେଉଁ ପଦରେ ରହିଛି, ସେଥିରେ ଥାଇ ଏ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଯେପରି ଦେବା କଥା ଦେଇପାରିବି ନାହିଁ। ମୋ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଗୃହ ପରିଚାଳନା କରିବା। ଉତ୍ତମ ବିଚାରବିମର୍ଶ ହେଉ- ସରକାର ଓ ବିରୋଧୀ ଦଳ ଉଭୟ ସେପରି ଚାହିଁବା ଦରକାର। ଆପଣ ଦେଖିଥିବେ ଯେ ରାଜ୍ୟସଭାରେ ବହୁତ ଉଚ୍ଚ ସ୍ତରର ବିଚାରବିମର୍ଶ ହୋଇଥାଏ। ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟର କଥା ଯେ ଆଜିକାଲି କେବଳ ସଂସଦ ନୁହେଁ, ବିଧାନସଭାରେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ବିଚାରବିମର୍ଶ ଓ ଆଲୋଚନା ହୋଇପାରୁ ନାହିଁ। ସଂସଦ ଓ ବିଧାନସଭା, ଏହା ହେଉଛି ଗଣତନ୍ତ୍ରର ମନ୍ଦିର; ଏଠାରେ ଲୋକଙ୍କର ନିୟତି ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୋଇଥାଏ। ଆଜି ଟେକ୍ନୋଲୋଜି ଯେଉଁଭଳି ବଦଳିଚାଲିଛି; ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟୁଛି, ଏସବୁ ଆଗାମୀ ଦଶନ୍ଧିରେ ପୃଥିବୀକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବଦଳାଇ ଦେବ। ଏସବୁ ବଡ଼ବଡ଼ ଆହ୍ବାନ ବିଷୟରେ ଏହିଭଳି ବଡ଼ ମଞ୍ଚଗୁଡ଼ିକରେ ବିସ୍ତୃତ ଆଲୋଚନା ହେବା ଦରକାର; ଏବଂ ଆଲୋଚନା କରାଇବା ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ଦାୟିତ୍ବ।

ଆପଣ ଜେଡି(ୟୁ)ର ନେତା। ଭଲ କଥା ଯେ ନୀତୀଶ କୁମାର ବିହାରରେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ମଦବନ୍ଦ କରିବାପାଇଁ ଆଇନ ଆଣିଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସେ ସେଥିରେ ସଫଳତା ପାଉନାହାନ୍ତି କାହିଁକି?
ଏକ ସଭ୍ୟ ଓ ସୁସଂସ୍କୃତ ସମାଜ ଗଢ଼ିବା ପାଇଁ ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କର ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା ଥିଲା, ସେ ଦିଗରେ ନୀତୀଶ ଜୀ’ ପ୍ରଚେଷ୍ଟା ଜାରି ରଖିଛନ୍ତି। ଆପଣ ଦେଖନ୍ତୁ, ଏହି ଆଇନ ଲାଗୁ ହେବାପରେ ସମାଜର ନିମ୍ନବର୍ଗର ଲୋକଙ୍କ ଜୀବନରେ କେତେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଛି। ସେମାନଙ୍କର ପିଲା ପଢ଼ୁଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଘରେ ଖୁସି ଫେରିଛି। କିନ୍ତୁ ଆପଣ ଜାଣନ୍ତି, ଆଇନ ହେବାପରେ ବି ମଣିଷର ପ୍ରବୃତ୍ତି ସହଜରେ ବଦଳେ ନାହିଁ। ଯେମିତି, ହତ୍ୟା ରୋକିବା ପାଇଁ ଆଇନ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ହତ୍ୟାକାଣ୍ଡ ବନ୍ଦ ହେଉନାହିଁ। ତଥାପି ଆଇନକୁ ଅଧିକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ କରିବାପାଇଁ ଯେଉଁ କୌଶଳ ଆପଣାଇବା ଦରକାର, ବିହାର ସରକାର ସାହସର ସହ ତାହା କରୁଛି। ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦେଶରେ ଏ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏପରି ସାହସିକ ପଦକ୍ଷେପ ନେବାକୁ ଉଦ୍ୟମ କରାଯାଉ ନାହିଁ; କାରଣ ସେଥିରୁ ଆୟ ବହୁତ ହୁଏ। ବିହାର ଭଳି ରାଜ୍ୟରେ ନୀତୀଶ ଜୀ ତାହା କରି ଦେଶ ଓ ଦୁନିଆକୁ ଏକ ରାସ୍ତା ଦେଖାଇଛନ୍ତି।

ଆପଣ ମୂଳତଃ ଜଣେ ସାମ୍ବାଦିକ। ଜଣେ ବିଖ୍ୟାତ ସଂପାଦକ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ। ପ୍ରତିବର୍ଷ ‘ବିଶ୍ବ ପ୍ରେସ୍‌ ସ୍ବାଧୀନତା ସୂଚକାଙ୍କ’ରେ ଭାରତ ନିମ୍ନଗାମୀ ହୋଇଚାଲିଛି। ଆପଣଙ୍କ ଅନୁସାରେ ଏହାର କାରଣ କ’ଣ?
ଗୋଟିଏ ଧାରଣା ରହିଛି ଯେ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବହୁତ ହସ୍ତକ୍ଷେପ କରୁଛି; ମୁଁ ସେପରି ହେଉଛି ବୋଲି ଭାବୁନାହିଁ। ହଁ, ସାମ୍ବାଦିକତାରେ ଯେଉଁ ଆଦର୍ଶ ରହିଥିଲା, ତାହା କ’ଣ ଏବେ ଅଛି? ଆମେ ସମସ୍ତେ ମିଶି ଏ ବିଷୟରେ ଆତ୍ମମନ୍ଥନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏଡିଟର୍ସ ଗିଲ୍ଡ, ପ୍ରେସ୍‌ କାଉନସିଲ୍‌ ଆଦି ସଂସ୍ଥା ଓ ସରକାର ମିଶି ସାମ୍ବାଦିକତାକୁ ନେଇ ଗାନ୍ଧୀଯୁଗରେ ଯେଉଁ ସ୍ବପ୍ନ ଥିଲା ବା ସାମ୍ବାଦିକତା ‌କ୍ଷେତ୍ରରେ ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସ ଜୀ ଯେଉଁ ରାସ୍ତା ଦେଖାଇଛନ୍ତି, ସେହି ଦିଗ ଆଡ଼କୁ କିପରି ମୁହାଁଇ ନେଇହେବ, ସେ ଦିଗରେ ଉଦ୍ୟମ କରିବା ଦରକାର। ଏବେ ବଡ଼ବଡ଼ କମ୍ପାନୀ ଏ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆସିଛନ୍ତି। ପୂର୍ବରୁ ଠିକ୍‌ ତଥ୍ୟ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ବ ଦିଆଯାଉଥିଲା। ଏବେ କମ୍ପାନୀର ସ୍ବାର୍ଥକୁ ଗୁରୁତ୍ବ ଦିଆଯାଉଛି।

ପ୍ରେସ୍‌ କାଉନସିଲ୍‌ ତ ଏକ ସରକାରୀ ସଂସ୍ଥା। ଏ ଦିଗରେ ଏହା ଯେଉଁଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା କଥା, ବୋଧହୁଏ ସେପରି କରୁନାହିଁ। ଆପଣଙ୍କ ଧାରଣା କ’ଣ?
ଦେଖନ୍ତୁ, ପ୍ରେସ୍‌ କାଉନସିଲକୁ ସରକାର ସ୍ବାୟତ୍ତ ସଂସ୍ଥା ଭାବେ ଗଢ଼ିଛନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ଏହା ଗଠନ ହେଲା, ସେତେବେଳେ ଏହାର ଲକ୍ଷ୍ୟ କ’ଣ ଥିଲା। ଆପଣଙ୍କର ମନେଥିବ, ୧୯୭୭ରେ, ଜରୁରୀ ପରିସ୍ଥିତି ପରେ, ଏହାକୁ କୁହାଯାଉଥିଲା ‘ଦନ୍ତବିହୀନ ସଂସ୍ଥା’। ସମୟାନୁସାରେ ଏହା ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେବା ଦରକାର। ଆପଣ ଜାଣିଥିବେ ଯେ ବିହାରରେ ଏକ ପ୍ରେସ୍‌ ବିଲ୍‌ ଆସିଥିଲା। ସେହି ବିଲ୍‌ ବିଧାନସଭାରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରା ନଯାଇ ତାକୁ ଗୃହୀତ କରାଇ ନିଆଯାଇଥିଲା। ଇତିହାସରେ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେଉଁଠି ସେପରି ହୋଇନଥିବ। ଅରୁଣ ସୌରୀ ଜୀ’ଙ୍କ ନୂଆ ପୁସ୍ତକରେ ଏ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି। ସେତେବେଳେ ପ୍ରଯୁକ୍ତି ଏତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନଥିଲା କି ସୋସିଆଲ୍‌ ମିଡିଆ ବି ନଥିଲା। ଏହା ୧୯୮୪-୮୫ର କଥା। ସେତେବେଳେ ପ୍ରେସ୍‌ କାଉନସିଲ୍‌ରେ ଏହା ଆଲୋଚନା ହେବାର ଥିଲା। ତାହା ଗୋଟିଏ ଗୁରୁତ୍ବପୂର୍ଣ୍ଣ ମୋଡ଼ ଥିଲା। ତେବେ ଏବେ ବି ବିଳମ୍ବ ହୋଇନାହିଁ। ଏ ବିଷୟରେ ସଚେତନ ହେବାପରେ, ଏଡିଟର୍ସ ଗିଲ୍‌ଡ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ବସି ଏହାର କୌଣସି ରାସ୍ତା ବାହାର କରିବା ଉଚିତ। ଗାନ୍ଧୀ କହୁଥିଲେ, ବାହାରୁ କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଲେ ତାହା ଉତ୍ତମ ନୁହେଁ, ବରଂ ଭିତରୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେବା ଦରକାର।

ଆପଣ ଜରୁରୀ ପରସ୍ଥିତି (ଇମର୍ଜେନ୍ସି) କଥା କହିଲେ। କିଛି ଲୋକ କହୁଛନ୍ତି ଯେ ଜରୁରୀ ପରିସ୍ଥିତି ସମୟରେ ଗଣମାଧ୍ୟମ ଯେପରି ଥିଲା, ଏବେ ତା’ର ଅବସ୍ଥା ସେହିପରି। ସରକାର ତା’ ଉପରେ ଭାରୀ ପଡ଼ୁଛି। ଆପଣଙ୍କ ମତ କ’ଣ?
ଦେଖନ୍ତୁ, ବହୁତ ଲୋକ ବହୁତ କଥା କହନ୍ତି, ତାହା ସେମାନଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ବିଚାର। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଗୋଟିଏ କଥା କହିବି। ଜରୁରୀ ପରିସ୍ଥିତି ସମୟରେ କେତୋଟି ଖବରକାଗଜ ବିରୋଧ କଲେ? କୁଲଦୀପ ନାୟାରଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି କେତେଜଣ ସାମ୍ବାଦିକ କଲମ ଚାଳନା କଲେ? ଏ ସମ୍ପର୍କରେ ସୂଚନା ଓ ପ୍ରସାରଣ ମନ୍ତ୍ରୀ ଲାଲକୃଷ୍ଣ ଆଡ଼ୱାଣିଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଉକ୍ତି ରହିଛି, ‘‘ଯେତେବେଳେ ନଇଁବାକୁ କୁହାଗଲା, ସେମାନେ ଘୁଷୁରିଲେ।’’ କେହି ସରକାର ବିରୋଧରେ ସ୍ବର ଉତ୍ତୋଳନ କରିନଥିଲେ। ଆଜି ଦେଶ ଓ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକରେ ଅଲଗା ଅଲଗା ସରକାର ଅଛନ୍ତି ଓ ସରକାର ବିରୋଧରେ ଖୋଲିକି ଲୋକେ କହୁଛନ୍ତି, ଲେଖୁଛନ୍ତି। ଏପରିକି ଅମୂଳକ କଥା ବି ଲେଖୁଛନ୍ତି। ମୁଁ ଅନେକ ରାଜ୍ୟ କଥା କହିପାରିବି।

କିନ୍ତୁ ସରକାରୀ ହେଉ କି ଘରୋଇ, ସବୁ ପ୍ରକାରର ଟିଭି ଚ୍ୟାନେଲ୍‌ରେ ସରକାରଙ୍କ ଗୁଣଗାନ କରାଯାଉଥିବା ଅଭିଯୋଗ ହେଉଛି।
ବହୁତ ଦିନରୁ ଏ ଅଭିଯୋଗ ହୋଇଆସୁଛି ଯେ ସରକାରୀ ଟିଭି ଚ୍ୟାନେଲ୍‌ ବା ଅନ୍ୟ ସରକାରୀ ମାଧ୍ୟମରେ ସରକାରଙ୍କ କଥା କୁହାଯାଉଛି। ଏହା ଏକ ଧାରଣା। ଘରୋଇ ଚ୍ୟାନେଲ୍‌ ଉପରେ କାହାର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରହିଛି? ବହୁତ ଚ୍ୟାନେଲ୍‌ ଅଛି, ବହୁତ ବିରୋଧରେ ବି କହୁଛନ୍ତି। ସବୁଠି। ଏ ଦେଶରେ ଅଲଗା ଅଲଗା ରାଜ୍ୟରେ ଅଲଗା ଅଲଗା ସରକାର ଅଛି। କେଉଁଠି କେତେ ଟିଭି ଚ୍ୟାନେଲ୍‌ ଉପରେ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ କରାଯାଇଛି? ଏବେ ବି ସରକାରଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଚ୍ୟାନେଲ୍‌ରେ ବହୁତ କଥା କୁହାଯାଉଛି। ଏପରିକି ଆଗେ ମଧ୍ୟ ଏତେ ସରକାର ବିରୋଧୀ କଥା କହିବା କଷ୍ଟକର ଥିଲା। ହଁ, ଏ ଦେଶର କେତେକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଇଂରେଜୀପଢ଼ୁଆ, ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତ (ଏଲିଟ୍‌) ଶ୍ରେଣୀର ଯେତେବେଳେ ଗୁରୁତ୍ବ କମିଯାଏ, ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପ୍ରଚାର କରନ୍ତି; ସେମାନେ କରିପାରିବେ।

ଗଣମାଧ୍ୟମକୁ ନେଇ ‘ଗୋଦି ମିଡିଆ’ ଶବ୍ଦଟି ଆଜିକାଲି ବହୁତ ପ୍ରଚଳିତ ଏବଂ ଚର୍ଚିତ। ଏ ସମ୍ପର୍କରେ ଆପଣ କ’ଣ କହିବେ?
ଆପଣଙ୍କର ମନେଥିବ, ‘ଲିଙ୍କ୍‌’, ‘ପେଟ୍ରିଅଟ୍‌’ ଆଦି ସାମ୍ୟବାଦୀ ବିଚାରଧାରାର, ‘ଜୁଟ୍‌ ପ୍ରେସ୍‌’, ବୁର୍ଜୁଆ ଖବରକାଗଜ, ପୁଞ୍ଜିପତିଙ୍କ ଖବରକାଗଜ ବୋଲି କହୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେହି ମୁଖ୍ୟସ୍ରୋତର ଖବରକାଗଜ ହିଁ ସେବା ପ୍ରଦାନ କଲା। ଆପଣଙ୍କର ବା ମୋର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ବିଚାର ଅଲଗା ହୋଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ସେହି ଅନୁସାରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କାମ କରେ ନାହିଁ। ଏହା ଏ ଦେଶର ସ୍ବାଧୀନତା, ଏହା ଏ ଦେଶର ଗଣତନ୍ତ୍ର। ଆପଣ କିପରି କହିପାର‌େ‌ବ ଯେ ଏଥିରେ କଟକଣା ରହିଛି? ଆପଣ ଗଣମାଧ୍ୟମକୁ ଏପରି ବିଶେଷଣ ଦେଉଛନ୍ତି ଓ ତାହା ପ୍ରସାରିତ ହେଉଛି। ସମସ୍ତଙ୍କର କହିବାର ସ୍ବାଧୀନତା ଅଛି। ୭୫’ରେ କ’ଣ କିଏ ନିଜ କଥା କହିପାରୁଥିଲା? ତ ଗଣମାଧ୍ୟମର ସ୍ବାଧୀନତା ଆଜି ଅଛି ନା ସେତେବେଳେ ଥିଲା?

ଆଜି କର୍ପୋରେଟ୍‌ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ଗଣମାଧ୍ୟମକୁ ମଧ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଛନ୍ତି...।
ଏହା ଆଜିର କଥା ନୁହେଁ। ଯେତେବେଳେ ୧୯୯୧ରେ ଦେଶରେ ଉଦାରୀକରଣ ଆସିଲା, ସେତେବେଳେ ପୁଞ୍ଜି ସବୁ ସ୍ଥାନକୁ ଗଲା। ହିନ୍ଦୀ ଭାଷାର ଜଣେ ପ୍ରମୁଖ ସାମ୍ବାଦିକ ଥିଲେ ପାରାଳକର ଜୀ। ମୂଳତଃ ସେ ମରାଠୀ ଥିଲେ। ୧୯୫୨ରେ ସେ କହିଥିଲେ, ଭବିଷ୍ୟତରେ ବଡ଼ବଡ଼ କର୍ପୋରେଟ୍‌ ଆସିବେ, ଖବରକାଗଜ ଆକର୍ଷଣୀୟ ହୋଇଯିବ; କିନ୍ତୁ ସେଥିରେ ସତ୍ୟ ରହିବ ନାହିଁ। କେବଳ ଖବରକାଗଜକୁ କାହିଁକି ଦୋଷ ଦେବା। ପ୍ରଥମେ ସମାଜ ବିଚାରକୁ ନେଇ ପରିଚାଳିତ ହେଉଥିଲା। ଆଜିର ସମାଜ ବିଚାର ନୁହେଁ, ନ୍ୟସ୍ତସ୍ବାର୍ଥ ଦ୍ବାରା ପରିଚାଳିତ ହେଉଛି। ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ସମୟରେ ସେ ସମାଜକୁ, ଗଣମାଧ୍ୟମକୁ, ଆଇନକୁ ଯେଉଁ ଚରିତ୍ର/ସ୍ବଭାବ ଦେଇଥିଲେ, ନୈତିକତା ଦେଇଥିଲେ, ତାହା ଆଜି ନାହିଁ। ମୂଲ୍ୟବୋଧ ବଦଳିଛି। ଏହା ଦୁଇଟି ଜାଗାରେ ଗଠନ ହୁଏ- ବିଦ୍ୟାଳୟରେ ଓ ଘରେ। ସେଥିପାଇଁ ଆମର ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସ ଜୀ ବିଦ୍ୟାଳୟ ଖୋଲିଥିଲେ। ତେଣୁ ସମାଜର ସଚ୍ଚରିତ୍ର କିପରି ଫେରିବ, ସେ ଦିଗରେ ଉଦ୍ୟମ ହେବା ଦରକାର।

ଓଡ଼ିଶା ସହ ଆପଣଙ୍କର ସମ୍ବନ୍ଧ କିଭଳି?
ଓଡ଼ିଶା ମୋ ପାଇଁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ, ସାଂସ୍କୃତିକ ସ୍ଥଳ। ମାନନୀୟ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ କହନ୍ତି ଯେ ଓଡ଼ିଶାରୁ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ବାହାରେ ଓ ସମଗ୍ର ଦେଶକୁ ବିଚ୍ଛୁରିତ କରିଥାଏ। ଏହା ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ମାଟି। ଏଠାରେ ଲିଙ୍ଗରାଜ ମନ୍ଦିର ଅଛି। ଏହା ସନ୍ଥ ପରମ୍ପରାର ରାଜ୍ୟ। ଏଇଠି ବଡ଼ବଡ଼ ସ୍ବାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ଯେଉଁ ପ୍ରଦେଶ ନିଜର ସଂସ୍କୃତି, ପରିଚିତି ଓ ଗୌରବକୁ କ୍ରମାଗତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରିଚାଲିଛି, ତାହା ଓଡ଼ିଶା। ମୁଁ ଏହାକୁ ବହୁତ ସମ୍ମାନ କରେ ଏବଂ ମୁଁ ପ୍ରାୟ ଓଡ଼ିଶା ଆସେ।

(‘ସମାଜ’ରେ ୧୦ ଏପ୍ରିଲ ୨୦୨୨ରେ ପ୍ରକାଶିତ)

ମହନ୍ତ ବନାମ ‘ମଫ୍‌ଲର୍‌ ମ୍ୟାନ୍‌’

noreply@blogger.com (ଅଶୋକ ସାହୁ) — Sun, 13 Mar 2022 06:57:00 +0000

‘‘ଶୁଣ କେଜରିୱାଲ୍,

ଯେତେବେଳେ ସମଗ୍ର ମାନବ ସମାଜ କରୋନା ପୀଡ଼ାରେ ଛଟପଟ ହେଉଥିଲା, ସେହି ସମୟରେ ଆପଣ ୟୁପିର ଶ୍ରମଜୀବୀମାନଙ୍କୁ ଦିଲ୍ଲୀ ଛାଡ଼ିବାକୁ ବିବଶ କରିଦେଇଥିଲେ। ଛୋଟ ପିଲା ଓ ମହିଳାଙ୍କୁ ଅର୍ଦ୍ଧରାତ୍ରିରେ ୟୁପି ସୀମାରେ ଅସହାୟ ଭାବେ ଛାଡ଼ିଦେବା ଭଳି ଅଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଓ ଅମାନବୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ସରକାର କଲା। ଆପଣଙ୍କୁ ମାନବଦ୍ରୋହୀ କହିବା ନା....’’

ଇଏ ଥିଲା ୭ ଫେବୃଆରୀ ରାତିରେ ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ଯୋଗୀ ଆଦିତ୍ୟନାଥଙ୍କ ଟୁଇଟ୍‌ ଦିଲ୍ଲୀ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ଅରବିନ୍ଦ କେଜରିୱାଲ୍‌ଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ। ଏହାର ଅଧଘଣ୍ଟା ଭିତରେ ହିଁ ଶ୍ରୀ କେଜରିୱାଲ୍‌ ଜବାବ ଦେଲେ:

‘‘ଶୁଣ ଯୋଗୀ,

ଆପଣ କିଛି ନ କହିଲେ ହିଁ ଭଲ। ଯେଉଁଭଳି ୟୁପିର ଲୋକଙ୍କ ଶବ ନଦୀରେ ବୋହିଯାଉଥିଲା ଓ ଆପଣ କୋଟିକୋଟି ଟଙ୍କା ଖର୍ଚ କରି ଟାଇମ୍ ପତ୍ରିକାରେ ନିଜର ମିଥ୍ୟା ପ୍ରଶଂସାର ବିଜ୍ଞାପନ ଦେଇଚାଲିଥିଲେ, ଆପଣଙ୍କ ପରି ନିର୍ଦୟୀ ଓ କ୍ରୂର ଶାସକ ମୁଁ ଦେଖିନାହିଁ।’’

ଦୁଇଟି ରାଜ୍ୟର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାସକଙ୍କ ଏପରି ରାଜନୈତିକ ଅଶିଷ୍ଟ ସମ୍ବୋଧନକୁ ଆମେ ସହଜରେ ଗ୍ରହଣ କରିନେଲୁ; କାହିଁକିନା ଆାମେ ଧରିନେଇଚୁ ଯେ ଏହା ସାମ୍ପ୍ରତିକ ରାଜନୀତିର ‘ନିଉ ନର୍ମାଲ୍‌’ ବା ନୂଆ ସ୍ବାଭାବିକତା। କୌଣସି ଦେଶର ରାଜନୈତିକ ଭାଷା ଯେ ସେ ଦେଶର ଲୋକତାନ୍ତ୍ରିକ ଶିଷ୍ଟତା ତଥା ସବଳତାର ପରିଚାୟକ, ତାହା ଆମେ କେବେଠୁ ପାସୋରି ସାରିଛୁ। ତେବେ ଏ ‘ମାନବଦ୍ରୋହୀ’ ଏବଂ ‘କ୍ରୂର’ ଶାସକଦ୍ବୟ ଯେ ଏଇନା ଭାରତୀୟ ରାଜନୈତିକ ଆକାଶର ଦୁଇ ଉଜ୍ବଳ ଜ୍ୟୋତିଷ୍କ ଭାବେ ଉଭା ହୋଇଛନ୍ତି, ବିଶେଷତଃ ସଦ୍ୟସମାପ୍ତ ପାଞ୍ଚଟି ରାଜ୍ୟର ବିଧାନସଭା ନିର୍ବାଚନ ପରେ, ତାହା କହିବା ଆଦୌ ଅତିଶୟୋକ୍ତି ନୁହେଁ। ଏପରି କାହିଁକି ହେଲା?

ଅଜୟ ମୋହନ ସିଂହ ବିଷ୍ଟ୍‌ ଓରଫ୍‌ ଯୋଗୀ ଆଦିତ୍ୟନାଥ ଓ ଅରବିନ୍ଦ କେଜରିୱାଲ- ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିର ଏହି ଉଦୀୟମାନ ତାରକାଙ୍କ ଅବସ୍ଥାନ ଏଇନା ବିପରୀତ ମେରୁରେ। ଉଭୟ ନରେନ୍ଦ୍ର ମୋଦୀଙ୍କ ପରି କଠୋର ପରିଶ୍ରମୀ, ରାଜ୍ୟ/ରାଷ୍ଟ୍ର ପାଇଁ ଉତ୍ସର୍ଗୀକୃତ ଜାତୀୟତାବାଦୀ, ଦୃଢ଼ମନା ଭାବେ ନିଜର ଏକ ଭାବମୂର୍ତ୍ତି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାରେ ପ୍ରୟାସୀ ଏବଂ ସଫଳ। ଏହି ଗୋଟିଏ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ବ୍ୟତୀତ ୟାଙ୍କ ଭିତରେ ବୈଚାରିକ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଏତେ ଯେ ଉଭୟଙ୍କର ତୁଳନା ମନେହେବ ଅତି ଅସଂଗତ ଓ ଅବାସ୍ତବ; କିନ୍ତୁ ଉଭୟଙ୍କୁ ଗୋଟିଏ ନିକିତିରେ ଓଜନ କରିବା ପାଇଁ ଆମେ ବାଧ୍ୟ, କାହିଁକିନା ଏଇ ଦୁଇଜଣ ହିଁ ମନେହେଉଚନ୍ତି ଆଗାମୀ ଭାରତବର୍ଷର ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରତିଦ୍ବନ୍ଦ୍ବୀ ନେତୃତ୍ବ। ଜଣେ ଗୈରିକ ବସନ ପିନ୍ଧା ମଠ ମହନ୍ତରୁ ରାଜନେତା ଓ ଅନ୍ୟଜଣେ ଆଇଆଇଟି ଶିକ୍ଷାପ୍ରାପ୍ତ ଇଂଜିନିୟର୍‌-ସମାଜକର୍ମୀରୁ ‘ମଫ୍‌ଲର୍‌ ମ୍ୟାନ୍‌’ ରାଜନେତା। ଉଭୟଙ୍କର ରାଜନୀତି ସହିତ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସମ୍ବନ୍ଧ ସ୍ବାଭାବିକ ଭାବେ ଖୁବ୍‌ କମ୍‌ ରହିବା କଥା। ଶ୍ରୀ କେଜରିୱାଲଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅନେକ ଦିନ ଧରି ରାଜନୀତି ଦୂରରେ ରହିଥିଲା ଏବଂ ସେ ରାଜନୀତିକୁ ଆସିବା ପରେ ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଆସୁଥିଲେ, ଯାହାକୁ ଅରାଜନୈତିକ, ଏପରିକି ରାଜନୀତିବିରୋଧୀ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇପାରିବ। ମୂଳତଃ ଦୁର୍ନୀତି ବିରୋଧୀ ଆନ୍ଦୋଳନରୁ ତାଙ୍କ ରାଜନୀତିର ଜନ୍ମ। ୨୦୧୨ ମସିହାରେ ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ଦୁଇଟି ବିପରୀତ ରାଜନୈତିକ ଅବଧାରଣାର ଅଭ୍ୟୁଦୟ ଘଟିଥିଲା ନରେନ୍ଦ୍ର ମୋଦୀ ଓ ଅରବିନ୍ଦ କେଜରିୱାଲଙ୍କ ରୂପରେ। ଶ୍ରୀ ମୋଦୀ ଗୁଜରାଟରେ କ୍ରମାଗତ ତୃତୀୟ ଥର ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରିତ୍ବ ହାସଲ କରିବା ପରେ ୨୦୧୪ରେ ବିଜେପିର ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ପଦର ପ୍ରାର୍ଥୀ ମନୋନୀତ ହେବା ଭାରତୀୟ ରାଜନୈତିକ ଇତିହାସର ଏକ ଗୁରୁତ୍ବପୂର୍ଣ୍ଣ ମୋଡ଼ ଥିଲା। ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ ଯଦି ଆଉ କେହି ମନୋନୀତ ହୋଇଥା’ନ୍ତା, ଭାରତର ନିକଟ ଅତୀତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ନିଶ୍ଚୟ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାନ୍ତା। ଭାରତ ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ଦେଖିଲା ଏପରି ଜଣେ ପ୍ରକାଣ୍ଡ ରାଜନୈତିକ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ବକୁ, ଯିଏ ଜାତୀୟ ରାଜନୀତିରୁ ଦୂରରେ ରହିଥିବା ସତ୍ତ୍ବେ ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ବଂଶବାଦ ରାଜନୀତିରୁ ନ ଆସି ଜନମନରେ ନିଜକୁ ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ବୋଲି ବିଶ୍ବାସ ଜନ୍ମାଇବାରେ ସଫଳ ହେଲା। ୨୦୧୭ ହେଉ କି ୨୦୨୨, ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶ ନିର୍ବାଚନରେ ମୋଦୀ ଯେ ଏକ ଅପ୍ରତିହତ ଶକ୍ତି, ତାହା ଯେ କେହି ସ୍ବୀକାର କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ। ତେବେ ଏ ସଫଳତାରେ ଯୋଗୀ ଆଦିତ୍ୟନାଥଙ୍କ ଭାଗ କେତେ, ତାହା ନିଶ୍ଚୟ ଏକ ଗୁରୁତ୍ବପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ।

ଯୋଗୀଙ୍କ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲା ଏକ ସାଧାରଣ ଠାକୁର ପରିବାରରେ, ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡର ଉତ୍ତରକାଶୀ ଜିଲା ମସାଲଗାଓଁ ନାମକ ଗାଁରେ। ୧୯୯୨ରେ ସେ ବିଜ୍ଞାନରେ ସ୍ନାତକୋତ୍ତର ଶିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣବେଳେ ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ସ୍ବୟଂସେବକ ସଂଘ (ଆର୍‌ଏସ୍‌ଏସ୍‌)ର ଛାତ୍ର ସଂଗଠନ ଅଖିଳ ଭାରତୀୟ ବିଦ୍ୟାର୍ଥୀ ପରିଷଦ (ଏବିଭିପି)ର ସଦସ୍ୟ ହେବା ସହ ଛାତ୍ରସଂସଦର ସଚିବ ପଦ ପାଇଁ ନିର୍ବାଚନ ଲଢ଼ିବା ଥିଲା ତାଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ଜୀବନର ଅୟମାରମ୍ଭ; କିନ୍ତୁ ସେ ସେଥିରେ ଶୋଚନୀୟ ପରାଜୟ ବରଣ କଲେ। ସେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଥିଲେ ଅଜୟ ବିଷ୍ଟ୍‌। ଏ ଘଟନାର ଅଳ୍ପଦିନ ପରେ ହିଁ ନାଟକୀୟ ଭାବେ ତାଙ୍କ ଜୀବନର ପଟ୍ଟଭୂମି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବଦଳିଗଲା, ଯେତେବେଳେ ସେ ଗୋରଖପୁର ଗଲେ ଏବଂ ମହନ୍ତ ଅବୈଦ୍ୟନାଥଙ୍କ ଆଶିଷ ଲାଭକଲେ। ସେ ବିଖ୍ୟାତ ଗୋରଖନାଥ ମଠର ନାଥ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଏହି ମହନ୍ତଙ୍କ ଶିଷ୍ୟତ୍ବ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଯିଏ କେବଳ ହିନ୍ଦୁ ରାଷ୍ଟ୍ରବାଦର ଜଣେ ସମର୍ଥକ ନଥିଲେ, ବରଂ ୧୯୮୯ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହିନ୍ଦୁ ମହାସଭା ଟିକଟରେ ନିର୍ବାଚନ ଲଢ଼ିଆସିଥିଲେ ଏବଂ ରାମ ଜନ୍ମଭୂମି ଆନ୍ଦୋଳନର ଥିଲେ ଅନ୍ୟତମ ପ୍ରମୁଖ ଉଦ୍ୟୋକ୍ତା। ୧୯୯୧ ବେଳକୁ ଅବୈଦ୍ୟନାଥ ଭାରତୀୟ ଜନତା ପାର୍ଟି(ବିଜେପି)ରେ ସାମିଲ୍‌ ହୋଇସାରିଥିଲେ ଏବଂ ସେହିବର୍ଷ ତଥା ୧୯୯୬ରେ ସେ ବିଜେପି ଟିକଟରେ ଗୋରଖପୁରରୁ ସାଂସଦ ନିର୍ବାଚିତ ହେଲେ। ଅବୈଦ୍ୟନାଥ ଯାହାଙ୍କୁ ନିଜର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଭାବେ ମନୋନୀତ କରିଥିଲେ, ସେ ହେଲେ ଯୋଗୀ ଆଦିତ୍ୟନାଥ। ଫଳସ୍ବରୂପ, ରାଜନୀତିରୁ ଗୁରୁ ସନ୍ନ୍ୟାସ ନେବାପରେ ୧୯୯୮ରେ ଶିଷ୍ୟ ଆଦିତ୍ୟନାଥ ଲୋକସଭାର କନିଷ୍ଠତମ ସଦସ୍ୟ ହେବାର ସୌଭାଗ୍ୟ ଅର୍ଜନ କଲେ। ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନକାଳରୁ ଦକ୍ଷିଣପନ୍ଥୀ ରାଜନୀତିରେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଭୂମିକା ତୁଲାଇ ଆସୁଥିବା ଗୋରଖନାଥ ପୀଠର ଅଧୀଶ୍ବର ହେବାପରେ ତାଙ୍କ ଧାର୍ମିକ/ରାଜନୈତିକ ପ୍ରଭାମଣ୍ଡଳ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା। ୨୦୦୪ ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନରେ ଦେଶର ଅଧିକାଂଶ ସ୍ଥାନରେ ବିଜେପି ପରାଜିତ ହେବା ସତ୍ତ୍ବେ ଗୋରଖପୁର ଆସନରେ ଲକ୍ଷାଧିକ ଭୋଟ ବ୍ୟବଧାନରେ ଜିଣିଲେ ଆଦିତ୍ୟନାଥ। ଏହା ପଛରେ ଥିଲା ତାଙ୍କଦ୍ବାରା ଗଠିତ ହିନ୍ଦୁ ଯୁବାବାହିନୀର ବିଶେଷ ଅବଦାନ, ଯାହାର ଅପଖ୍ୟାତି ସର୍ବଜନବିଦିତ। କୁହାଯାଏ ଯେ ୨୭ ଫେବୃଆରୀ ୨୦୦୨ର ଗୋଧ୍ରା ଘଟନା ପରେ ଗୁଜରାଟରେ ଭାରତୀୟ ଇତିହାସର ଯେଉଁ ବର୍ବରତମ ନରସଂହାର ଘଟିଥିଲା, ଆଦିତ୍ୟନାଥ ତା’ପରେ ହିଁ ଏପରି ଏକ ବାହିନୀ ଗଠନର ପରିକଳ୍ପନା କରିଥିଲେ। କ୍ରମଶଃ ସେ ପାଲଟିଗଲେ ହିନ୍ଦୁତ୍ବ ରାଜନୀତିର ‘ପୋଷ୍ଟର୍‌ ବୟ’। ୨୦୧୭ ବିଧାନସଭା ନିର୍ବାଚନରେ ବହୁମତ ହାସଲ ପରେ ବିଜେପି ଆଦିତ୍ୟନାଥଙ୍କୁ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ କରିବାକୁ ଏକପ୍ରକାର ବାଧ୍ୟ ହେଲା। ପଦ ସମ୍ଭାଳିବାର ମାସକ ପରେ ପ୍ରଥମ ଟିଭି ସାକ୍ଷାତକାରରେ ସେ କହିଲେ, ‘‘ହିନ୍ଦୁରାଷ୍ଟ୍ରର ବିଚାରରେ କିଛି ବି ତ୍ରୁଟି ନାହିଁ।’’ ଆଦିତ୍ୟନାଥ ଜଣେ ବୈରାଗୀ ରାଜନୀତିଜ୍ଞ ଭାବେ ନିଜର ଭାବମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଯେପରି ଗଢ଼ିଆସିଛନ୍ତି, ତା’ ତୁଳନାରେ ମୋଦୀଙ୍କ ତଦ୍ରୂପ ଭାବମୂର୍ତ୍ତି ବେଳେବେଳେ ନିଷ୍ପ୍ରଭ ମନେହୁଏ; ଏହାର କାରଣ ଆଦିତ୍ୟନାଥ ଜଣେ ଦୀକ୍ଷିତ ଯୋଗୀ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଗୈରିକ ବସନ ଅନ୍ୟ ବିଜେପି ନେତାଙ୍କ ପରି କେବଳ ରାଜନୈତିକ ରଂଗିନ କପଡ଼ା ନୁହେଁ, ବରଂ ତାଙ୍କ ଅସ୍ମିତାର ଏକ ଅଭିନ୍ନ ଅଙ୍ଗ। ହୁଏତ ଏହା ହିଁ ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କଠାରୁ କରିପାରିଚି ଅନନ୍ୟ/ଆକର୍ଷଣୀୟ। ଯୋଗୀଙ୍କ ଜୀବନୀ ଦି ମଙ୍କ୍‌ ହୁ ଟ୍ରାନ୍ସଫର୍ମଡ ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶ ରେ ଶାନ୍ତନୁ ଗୁପ୍ତା ଲେଖନ୍ତି, ‘‘ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡର ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ଲାଳିତପାଳିତ ଅଜୟ ସିଂହ ବିଷ୍ଟ୍‌ ନାମକ ଯୁବକ ଗାଈ, ଖେତ, ପାହାଡ଼, ନଦୀ ଆଦି ଭିତରେ ବିକାଶଲାଭ କଲେ ଏବଂ ପ୍ରଥମେ ମହନ୍ତ, ତା’ ପରେ ସାଂସଦ ଓ ପୁଣି ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ହେଲେ।’’ ୨୦୨୨ ବିଧାନସଭା ନିର୍ବାଚନରେ ତାଙ୍କର ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଓ ଅଭୂତପୂର୍ବ ବିଶାଳ ବିଜୟ ତାଙ୍କୁ ନରେନ୍ଦ୍ର ମୋଦିଙ୍କ ପରେ ବିଜେପିର ୨ନଂ ନେତାର ଆସନରେ ବସିବା ପାଇଁ ‘ଉପଯୋଗୀ’ (ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରଚାରବେଳେ ମୋଦୀ ତାଙ୍କୁ ‘ୟୁପି+ଯୋଗୀ=ଉପଯୋଗୀ’ କହିଥିଲେ) କରାଇଛି ବୋଲି କୁହାଯାଉଚି, ଯାହା ଅଯଥାର୍ଥ ମନେହେଉ ନାହିଁ।

କେଜରିୱାଲଙ୍କୁ କିନ୍ତୁ ଯୋଗୀଙ୍କ ପରି କର୍ତ୍ତବ୍ୟବୋଧ ବା ରାଜନୀତି, କୌଣସିଟି ଉତ୍ତରାଧିକାର ସୂତ୍ରରେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇନଥିଲା। ତାଙ୍କ ରାଜନୀତି ଯଥାର୍ଥରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା ଶୂନ୍ୟରୁ, ଅଣରାଜନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମରୁ, ଅନଶନରୁ। ସେ ରାଜନୈତିକ ଦଳ ଗଢ଼ିବା ପରେ ବହୁ ଲୋକଙ୍କ ଭ୍ରୁକୁଟି ଓ ନାସିକା କୁଞ୍ଚନ ରୋଗ ଦେଖାଦେଇଥିଲା। ତାଙ୍କର ରାଜନୈତିକ ଆଦର୍ଶକୁ ନେଇ ପରମ୍ପରାବାଦୀମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଭୁଲିଲେ ନାହିଁ। ସେମାନେ ଭାବୁଥିଲେ ଯେ ଜଣେ ସାମାଜିକ କର୍ମୀକୁ ରାଜନୀତି ଆଦୌ ଆସେନି ଓ ସେ ଅଳ୍ପଦିନରେ ଧୂଳିସାତ୍‌ ହୋଇଯିବ; କିନ୍ତୁ କେଜରିୱାଲ ରାଜନୀତିର ପିଚ୍ଛିଳ ପଥରେ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ପତନ ପରେ ଖୁବ୍‌ଶୀଘ୍ର ଚାଲିବା ଶିଖିଗଲେ; ତେବେ ଆପଣାର ମୂଳ ଅଣପାରମ୍ପରିକ ରାଜନୀତିକୁ ଛାଡ଼ିଲେ ନାହିଁ। ଏହା ହିଁ ପାଲଟିଗଲା ତାଙ୍କର ସବୁଠୁ ବଡ଼ ବିଜୟ-ମନ୍ତ୍ର। ଏବେ ଆଉ ଭାରତୀୟମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ‘ଆକ୍ଟିଭିଜମ୍‌’ ରାଜନୀତି ଅସୁନ୍ଦର କି ଅବିଶ୍ବାସ୍ୟ ମନେହେଉ ନାହିଁ, ବରଂ ସେମାନଙ୍କୁ ଲାଗୁଚି ଯେ ଏହା ହିଁ ସାଂପ୍ରଦାୟିକ/ଜାତିବାଦୀ/ବଂଶବାଦୀ ରାଜନୀତିକୁ ହଟାଇବାର ବାସ୍ତବ ବିକଳ୍ପ। କେବଳ ଶିକ୍ଷା, ସ୍ବାସ୍ଥ୍ୟ ପରି ସାଧାରଣତଃ ଅଣରାଜନୈତିକ ପ୍ରସଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ରାଜନୈତିକ ପ୍ରସଙ୍ଗ କରି ଲୋକଙ୍କୁ ମାଗଣାରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ସେବା ଉପଲବ୍ଧ କରାଇବା ନୁହେଁ; ଆର୍‌ଏସ୍‌ଏସ୍‌ର ହିନ୍ଦୁ ଜାତୀୟତାବାଦକୁ ଆଡ଼େଇ ଦେଇ ଏକ ନବ୍ୟ ଜାତୀୟତାବାଦର ଉଦ୍ଭାବନ କରି କେଜରିୱାଲ କେବଳ ବିଜେପି ନୁହେଁ କଂଗ୍ରେସର ମଧ୍ୟ ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରତିଦ୍ବନ୍ଦ୍ବୀ ପାଲଟିଚନ୍ତି। ଏଥିପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ନେହେରୁଙ୍କୁ ଚବିଶ ଘଣ୍ଟା ଗାଳି ଦେବାକୁ ପଡ଼ିନାହିଁ କି ଗାନ୍ଧିଙ୍କୁ ଖଳନାୟକ ଓ ଗଡ୍‌ସେଙ୍କୁ ନାୟକ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇନାହିଁ; କେବଳ ସର୍ଦ୍ଦାର ଭଗତ ସିଂହ ଓ ବାବାସାହେବ ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କୁ ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ଥୋଇ ଗାନ୍ଧୀ, ନେହେରୁ ଓ ସାଭରକରଙ୍କଠୁ ଦୂରତା ବଜାୟ ରଖିବାରେ କେଜରିୱାଲ୍‌ ସମର୍ଥ ହୋଇଚନ୍ତି, ଯେଉଁ ଦୁଇଜଣ ସମ୍ଭବତଃ ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିରେ ଚର୍ଚିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସବୁଠୁ କମ୍‌ ଧ୍ରୁବୀକରଣୀୟ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ବ। ମନେହୁଏ, କେବଳ ଜାତୀୟତାବାଦ ନୁହେଁ ବରଂ ଭାରତୀୟ ସାଧାରଣତନ୍ତ୍ରର ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା ଓ ସମାଜବାଦକୁ ମଧ୍ୟ ସେ ଯେପରି ପୁନଃ ପରିଭାଷିତ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟମରତ। ଏ ନବ୍ୟ ଜାତୀୟତାବାଦ, ନବ୍ୟ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷତା ଏବଂ ନବ୍ୟ ସମାଜବାଦର ସ୍ବରୂପ ଅବଶ୍ୟ ଏ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅସ୍ପଷ୍ଟ। ଆଗାମୀ ଦିନରେ ହୁଏତ ଏହାର ପ୍ରକୃତ ସ୍ବରୂପ ଉନ୍ମୋଚିତ ହେବ। କେଜରିୱାଲଙ୍କ ରାଜନୀତି ଅସାଧାରଣ ଓ ‘ସ୍ମାର୍ଟ’ ହେଲେ ବି ସୁବିଧାବାଦୀ; କିନ୍ତୁ ସୁବିଧାବାଦ ତ ଭୋଟ ରାଜନୀତିର ଏକ ସ୍ବଭାବଗତ ପ୍ରକୃତି; ତେଣୁ କେବଳ ତାଙ୍କୁ ଦୋଷ ଦେବା ଅସମୀଚୀନ। ଦିଲ୍ଲୀ ପରେ ପଞ୍ଜାବରେ ଅସାଧାରଣ ସଫଳତା କେଜରିୱାଲଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ ରାଜ୍ୟ, ବିଶେଷତଃ ୨୦୨୨ ଶେଷ ଆଡ଼କୁ ହେବାକୁ ଥିବା ଗୁଜରାଟ ବିଧାନସଭା ନିର୍ବାଚନ ପାଇଁ ପ୍ରେରିତ କରିବ ନିଶ୍ଚୟ ଏବଂ ସେଠାରେ ମୁସଲମାନ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଭୋଟ ତାଙ୍କୁ ମିଳିବା ସାଧ୍ୟାତୀତ ନୁହେଁ।

ବୟସ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଯୋଗୀ (୪୯), କେଜରିୱାଲ (୫୩) ଓ ରାହୁଳ ଗାନ୍ଧୀ (୫୧) ସମପର୍ଯ୍ୟାୟର; କିନ୍ତୁ ପ୍ରଥମ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ପ୍ରଭାମଣ୍ଡଳ ଇତିମଧ୍ୟରେ ଅଧିକ ବିସ୍ତୃତ ଓ ଉଜ୍ବଳ ହୋଇସାରିଚି, ଯାହାକୁ ଚାହିଁଲେ ମଧ୍ୟ ରାହୁଳ ନିଷ୍ପ୍ରଭ କରିବାରେ ସମର୍ଥ ହେବାଭଳି ଲାଗୁ ନାହିଁ। ପ୍ରକୃତରେ ବିଜେପି ଓ ଆମ୍‌ ଆଦ୍‌ମୀ ପାର୍ଟି(ଆପ୍‌)ର ବିକଳ୍ପ ରାଜନୀତି ମଧ୍ୟରେ ଭାରତ ପାଇଁ ଏବେ ଆଉ ରାହୁଳ ଓ ପ୍ରିୟଙ୍କାଙ୍କ ଭବିଷ୍ୟତ ବା କଂଗ୍ରେସର ପୁନରୁତ୍‌ଥାନ ପ୍ରଶ୍ନ ମହତ୍ତ୍ବପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ରହିନାହିଁ, ବରଂ ଆଗାମୀ ଦିନରେ ଜାତୀୟ ସ୍ତରରେ ବିଜେପି ବନାମ ଆପ୍‌ ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ସର୍ବାଧିକ। ୨୦୨୨ ନିର୍ବାଚନ ଫଳ ତେଣୁ ୨୦୨୪ ନୁହେଁ, ବରଂ ୨୦୨୯ ଲଢ଼େଇର ପୂର୍ବାଭାସ ଦେଇଚି, ଯାହାର ଦୁଇ ନାୟକ ହୋଇପାରନ୍ତି ଯୋଗୀ ଓ କେଜରିୱାଲ।

(‘ସମାଜ’ରେ ୧୩.୩.୨୦୨୨ରେ ପ୍ରକାଶିତ)

ବସୁଧୈବ କୁଟୁମ୍ବକଂ ବାସ୍ତବତା

noreply@blogger.com (ଅଶୋକ ସାହୁ) — Sun, 26 Dec 2021 07:36:00 +0000

ଅୟଂ ନିଜଃ ପରୋ ବେତି ଗଣନା ଲଘୁଚେତସାଂ।

ଉଦାରଚରିତାନାଂ ତୁ ବସୁଧୈବ କୁଟୁମ୍ବକଂ।।

ପଞ୍ଚତନ୍ତ୍ର ଓ ହିତୋପଦେଶରେ ସ୍ଥାନିତ ଏହି ଶ୍ଳୋକଟି ଭାରତବର୍ଷରେ ଅତୀବ ଲୋକପ୍ରିୟ ଲୋକଗଳ୍ପମାଳା ସିଂହାସନବତ୍ରିଶିରେ ବି ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ଯାହା ଦ୍ବାତ୍ରିଂଶତ-ପୁତ୍ତଳିକା-ସିଂହାସନମ ବା ବିକ୍ରମ ଚରିତ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଅବଶ୍ୟ ଏଥିରେ ଏହାର କେତେକ ଶବ୍ଦ ଭିନ୍ନ ଥିବାବେଳେ ସକାରାତ୍ମକ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ। ପ୍ରାଚୀନ ଧାରାବତୀ ନଗରୀ (ଓଡ଼ିଆ କାହାଣୀ ଜଗନ୍ନାଥ ସିଂହଙ୍କ ବତ୍ରିଶ ସିଂହାସନରେ ଏହାର ନାମ ଉଜ୍ବଳ ନଗ୍ର ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ)ର ସମ୍ରାଟ ଭୋଜଦେବ ପରମାର ଐତିହାସିକ ଚରିତ୍ର ହେଲେ ହେଁ ତାଙ୍କ କଥନିକା ଓ ସ୍ମୃତି ଗ୍ରାମ୍ୟଗୀତି, ସହରୀ ପ୍ରବାଦ, ଥଟ୍ଟାପରିହାସ ଓ ସର୍ବୋପରି ଲୋକଗଳ୍ପ ମଧ୍ୟରେ ହଜାରହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଭାରତୀୟ ଜନମାନସରେ ଜୀବିତ ରହିଚି। ଏସବୁକୁ ଆନୁମାନିକ ଏକାଦଶ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ରାଜା ଭୋଜଙ୍କ ସମୟରେ ରଚନା କରାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ଇତିହାସ ଅନୁସାରେ ୧୩୦୫ ମସିହା ବେଳକୁ ସୁଦୂର ମଙ୍ଗୋଲିଆ ବାଟ ଦେଇ ରୁଷିଆ ଓ ଜର୍ମାନୀରେ ପହଞ୍ଚିଥିବା ପ୍ରମାଣ ମିଳେ। ଏପରିକି ମଙ୍ଗୋଲୀୟ ଲୋକକଥାରେ ‘ଅର୍ଜି ବୁଜି’ ନାମକ ଯେଉଁ ଚରିତ୍ର ରହିଛି, ତାହା ‘ରାଜା ଭୋଜ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେହିପରି ବିଶ୍ବପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗ୍ରୀମ୍‌ସ କାହାଣୀମାଳାରେ ରହିଥିବା ଗୋଟିଏ ଗଳ୍ପ ମଧ୍ୟ ବିକ୍ରମ ଚରିତ ପ୍ରେରଣାରେ ରଚିତ ହୋଇଥିବା ସ୍ପଷ୍ଟ।

ବିକ୍ରମ ଚରିତରେ ବସୁଧୈବ କୁଟୁମ୍ବକଂ ପରିପ୍ରେକ୍ଷକୁ ବୁଝିବାକୁ ହେଲେ ଏହାର ମୂଳ କାହାଣୀର ଉପୋଦ୍‌ଘାତକୁ ଜାଣିବା ଜରୁରୀ। ତାହା ସଂକ୍ଷେପରେ ଏହିପରି: ଘଟନାକ୍ରମରେ ଦିନେ ସମ୍ରାଟ ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟ/ବିକ୍ରମାର୍କଙ୍କର ଏକ ସିଂହାସନରେ ଉପବେଶନ କରିବାକୁ ଗଲାବେଳେ ସେଥିରେ ଖଚିତ ବତିଶିଟି ପୁତ୍ତଳି/ପୁତ୍ତଳିକା ରାଜା ଭୋଜଙ୍କୁ ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି ଓ ମହାନତା ସମ୍ବନ୍ଧରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ଯାଇ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ କାହାଣୀ କହନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କ ପରି ହୋଇପାରିଲେ ଯାଇ ସେହି ସିଂହାସନରେ ସେ ବସିପାରିବେ ବୋଲି ତାଙ୍କୁ ଚେତାଇ ଦିଅନ୍ତି। ଏଇଠାରୁ ହିଁ ବତିଶି ପୁତ୍ତଳିକାଙ୍କ କାହାଣୀ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ବିକ୍ରମ ଚରିତ ଭାରତର ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତ ଭାଷାରେ ଉପଲବ୍ଧ ଥିଲେ ହେଁ ସବୁଠୁ ପ୍ରାଚୀନ ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକୁ ଧରାଯାଏ, ତାହା ହେଲା ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶରେ ମିଳୁଥିବା ସଂସ୍କରଣ, ଗଦ୍ୟରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଆଉ ଏକ ସଂସ୍କରଣ, ଦେବନାଗରୀ ଲିପିରେ ଲିଖିତ ଦୁଇଟି ଜୈନ ସଂସ୍କରଣ ଓ ବରରୁଚିଙ୍କ ରଚିତ ସଂସ୍କରଣ। ଉଲ୍ଲେଖଯୋଗ୍ୟ, ଏହି ବିକ୍ରମ ଚରିତ ଧାରାରେ ବେତାଳ ପଞ୍ଚବିଂଶତି/ବେତାଳ ପଚିଶି ନାମକ କାହାଣୀମାଳା ମଧ୍ୟ ଭାରତୀୟ ଭାଷାଗୁଡ଼ିକରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ସେ ଯାହାହେଉ, ବସୁଧୈବ କୁଟମ୍ବକଂ ଶ୍ଳୋକଟିକୁ ବିକ୍ରମ ଚରିତର ତେଲୁଗୁ ସଂସ୍କରଣରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ କାହାଣୀ ‘ସର୍ବସ୍ବ-ଦକ୍ଷିଣା-ଯଜ୍ଞ ବର୍ଣ୍ଣନଂ’ରେ, ଯାହାକୁ ସୁପ୍ରଭା ନାମକ ପୁତ୍ତଳିକା କହିଛି। ଏଥିରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଶ୍ଳୋକଟି ଏହିପରି: ଅୟଂ ନିଜଃ ପରୋବେତି ବିକଳ୍ପୋ ଭ୍ରାନ୍ତଚେତସାଂ/ ପୁନସ୍ତୁଦାର ଚିତ୍ତାନାଂ ବସୁଧୈବ କୁଟୁମ୍ବକଂ। (ବିକ୍ରମ ଚରିତ, ଆନ୍ଧ୍ର, ୩.୧)। ସେହିପରି ଜୈନ ସଂସ୍କରଣରେ ଏହି ଶ୍ଳୋକଟି ସ୍ଥାନ ପାଇଛି ‘ପରୋପକାରାୟ-ସ୍ବଦେହାହୁତି-ଦାନ’ ନାମକ କାହାଣୀରେ, ଯାହାକୁ କହିଛି ସେହି ସୁପ୍ରଭା, କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ସେ ତୃତୀୟ ନୁହେଁ, ସପ୍ତଦଶତମ ପୁତ୍ତଳିକା ରୂପରେ। ତେବେ ବିକ୍ରମ ଚରିତରେ ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟଙ୍କ ଉଦାର ହୃଦୟ ଓ ନ୍ୟାୟ ପରାୟଣତାକୁ ଦର୍ଶାଇବାକୁ ବସୁଧୈବ କୁଟୁମ୍ବକଂ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଛି; ବିଶ୍ବଭ୍ରାତୃତ୍ବ ଆଦି ଦର୍ଶାଇବା ପାଇଁ ନୁହେଁ; ଯେପରି ଆଧୁନିକ ସମୟରେ ଏହାର ତ୍ରୁଟିପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପଯୋଗ ହୋଇଛି।

ତେବେ ବସୁଧୈବ କୁଟୁମ୍ବକଂ ଶ୍ଳୋକଟିକୁ ପଞ୍ଚତନ୍ତ୍ର, ହିତୋପଦେଶ, ବିକ୍ରମ ଚରିତ ବା ଅନ୍ୟ ଯେଉଁଥିରେ ବି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି, ସେଥିରେ ଉଦ୍ଧୃତି ରୂପରେ ହିଁ ସଂଲଗ୍ନ ହୋଇଛି, କେବଳ ଗୋଟିଏକୁ ଛାଡ଼ି। ଏହା ହେଉଛି ମହୋପନିଷଦ। ଏଥିରେ ଏହାର ସ୍ବାଭାବିକ ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଥିବାରୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ସୁଦ୍ଧା ଏହା ହିଁ ଏହି ବିଖ୍ୟାତ ଶ୍ଳୋକର ମୂଳ ଉତ୍ସ ବୋଲି ଧରାଯାଇଆସୁଚି। ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ରର ଟୀକାକାର ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ରାମାନୁଜ ଶ୍ରୀ-ଭାଷ୍ୟମ ଦ୍ବିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟର ସପ୍ତମ ଅଧିକରଣାରେ ତାଙ୍କ ତର୍କକୁ ପୁଷ୍ଟ କରିବାପାଇଁ ମହୋପନିଷଦରୁ ଉଦ୍ଧୃତି ଦେଇଛନ୍ତି। ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପନିଷଦଗୁଡ଼ିକ ପରି ଏହା ଏତେଟା ଲୋକପ୍ରିୟ ନହେଲେ ହେଁ ଏହାକୁ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଚୀନ ସଂସ୍କୃତଜ୍ଞମାନେ (ଯମୁନାଚାର୍ଯ୍ୟ ‘ପୁରୁଷ ନିର୍ଣ୍ଣୟ’ରେ; ନାରାୟଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ‘ତତ୍ତ୍ବ ନିର୍ଣ୍ଣୟ’ରେ, ଯାଦବ ପ୍ରକାଶ ‘ଭଗବତ୍‌ଗୀତା ଟୀକା’ରେ) ଏ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଦର୍ଶାଇଛନ୍ତି।

ବସୁଧୈବ କୁଟୁମ୍ବକଂ ଶ୍ଳୋକଟି ମହୋପନିଷଦର ଷଷ୍ଠ ଅଧ୍ୟାୟର ୭୨ତମ ଶ୍ଳୋକ। ତେବେ ଏଥିରେ ଅୟଂ ନିଜଃ ପରୋବେତି ସ୍ଥାନରେ ରହିଛି ଅୟଂ ବନ୍ଧୁରୟଂ ନେତି। ଏହି ଶ୍ଳୋକଟିର ପ୍ରକୃତ ଭାବ ଓ ଭିତ୍ତିକୁ ବୁଝିବାକୁ ହେଲେ ଏହାର ପୂର୍ବାପର ଶ୍ଳୋକ ଜାଣିବା ନିହାତି ଆବଶ୍ୟକ:

ଉଦାର ପେଶାଲାଚାରଃ ସର୍ବାଚାରାନୁବୃତ୍ତିମାନ

ଅନ୍ତଃସଙ୍ଗ-ପରିତ୍ୟାଗୀ ବହିଃ ସଂଭାରବାନିବ।

ଅନ୍ତଃବୈରାଗ୍ୟମାଦାୟ ବହିରାଶୋନ୍ମୁଖେହିତଃ

ଅୟଂ ବନ୍ଧୁରୟଂ ନେତି ଗଣନା ଲଘୁ ଚେତସାଂ

ଉଦାରଚରିତାନାଂ ତୁ ବସୁଧୈବ କୁଟୁମ୍ବକଂ।

ଭାବାଭାବ ବିନିର୍ମୁକ୍ତଂ ଜରାମରଣବର୍ଜିତଂ

ପ୍ରଶାନ୍ତ କଳନାରଭ୍ୟଂ ନୀରାଗଂ ପଦମାଶ୍ରୟ।

ଏଷା ବ୍ରାହ୍ମୀସ୍ଥିତିଃ ସ୍ବଚ୍ଛା ନିଷ୍କାମା ବିଗତାମୟା

ଆଦାୟ ବିହରନ୍ନେବଂ ସଙ୍କଟେଷୁ ନ ମୁହ୍ୟତି।। (ମହୋପନିଷଦ: ୬.୭୦-୭୩)

ଏହି ଶ୍ଳୋକାଂଶଟିରେ ସେହି ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଆଚାରବ୍ୟବହାର ଓ ଲକ୍ଷଣ ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ, ଯିଏ ଅଧ୍ୟାତ୍ମର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୋପାନ ବ୍ରାହ୍ମୀସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ଏହାର ଭାବାର୍ଥ ଏପରି: ବ୍ରାହ୍ମୀସ୍ଥିତିକୁ ଯିଏ ଲାଭ କରିପାରିଛି, ସେ ଉଦାର, ସ୍ବଚ୍ଛ ଆଚାରସଂପନ୍ନ ଏବଂ ସମସ୍ତ ମୋହମାୟାରୁ ମୁକ୍ତ। ବାହାରକୁ ସେ ଅନ୍ୟ ନଶ୍ବରଙ୍କ ପରି ସମସ୍ତ ସାଂସାରିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆନ୍ତରିକ ଭାବେ ସେ ସବୁକିଛି ପରିତ୍ୟାଗ କରିଥାନ୍ତି। ନୀଚମନା (ସାଧାରଣ) ଲୋକେ ‘ଇଏ ବନ୍ଧୁ ଓ ସିଏ ନୁହେଁ’ ଏପରି ଭେଦ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହାଙ୍କର (ବ୍ରାହ୍ମୀସ୍ଥିତି ଲାଭ କରିଥିବା ମହାପୁରୁଷ) ହୃଦୟ ଏତେ ଉଦାର ଯେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ବବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ସେ ନିଜର କୁଟୁମ୍ବ/ପରିବାର ମନେକରନ୍ତି। ଭାବଅଭାବରୁ ମୁକ୍ତ, ଜରାମରଣ ବିବର୍ଜିତ ଏହାଙ୍କ କ୍ଳେଶରୂପକ ଅଗ୍ନି ନିର୍ବାପିତ ହୋଇଥାଏ; ତେଣୁ ତାଙ୍କଠାରେ କୌଣସି ମୋହମାୟା ଆଶ୍ରୟ ନେଇପାରେ ନାହିଁ। ଏହା ହେଉଛି ବ୍ରାହ୍ମୀସ୍ଥିତିର ଲକ୍ଷଣ; ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶୁଦ୍ଧ ଓ ନିଷ୍କାମ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଦୁଃଖଶୋକଠାରୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ବରେ। ଏପରି ଲକ୍ଷଣସଂପନ୍ନ ମହାପୁରୁଷ କୌଣସି ପ୍ରକାର ସଙ୍କଟର ସମ୍ମୁଖୀନ ନହୋଇ ଧରାପୃଷ୍ଠରେ ମୁକ୍ତ/ସ୍ବାଧୀନ ଭାବେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି।

ଏଥିରୁ ଏହା ଅବଶ୍ୟ ନିଃସନ୍ଦେହରେ କୁହାଯାଇପାରେ ଯେ, ବସୁଧୈବ କୁଟୁମ୍ବକଂର ପରିପ୍ରେକ୍ଷ କୌଣସି ସମାଜ/ରାଷ୍ଟ୍ର ପାଇଁ କୌଣସି ପ୍ରକାରର ଆଦର୍ଶ/ବିଚାରର ଉପସ୍ଥାପନ କରାଯାଇ ନାହିଁ ଅଥବା ଏହା କୌଣସି ପ୍ରକାରର ରାଜନୈତିକ/କୂଟନୈତିକ ଦର୍ଶନ ବି ନୁହେଁ, ଯେପରି ଆଧୁନିକ ସମୟରେ ଏକ ଧାରଣା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି ବା କରାଯାଇଛି; ବରଂ ଏହାରି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, କେବଳ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉତ୍କର୍ଷ ହାସଲ କରିଥିବା ‘ବ୍ରହ୍ମବେତ୍ତା’ଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ଦର୍ଶାଇବା।

ଏହା ସତ୍ୟ ଯେ ଭାରତବର୍ଷର ଭୌଗୋଳିକ ପରିସୀମା ଯାହା ଥାଉ ନା କାହିଁକି, ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଏହା ଖୁବ୍‌ ସମ୍ଭବ ପୃଥିବୀର ଅନ୍ୟ ପ୍ରାନ୍ତର ଅଧିବାସୀଙ୍କ ନିମନ୍ତେ ଏକ ଉଦାର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣସଂପନ୍ନ ହୋଇ ରହିଥିଲା। ବିଗତ ପାଞ୍ଚ ସାତଶହ ବର୍ଷର ଇତିହାସ କହେ ଯେ, ଇରାନର ପାର୍ସିଙ୍କଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପୂର୍ବ ଆଫ୍ରିକାରୁ ଇଉରୋପୀୟଙ୍କ ଦ୍ବାରା ଅଣାଯାଇଥିବା କ୍ରୀତଦାସଙ୍କ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ (ଏହାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କୁତୁବୁଦ୍ଦିନ ଆଇବାକ୍‌ ରାଜସିଂହାସନ ମଧ୍ୟ ଆରୋହଣ କରିଥିଲେ), ସଭିଙ୍କୁ ଭାରତ ଉଦାର ଚିତ୍ତରେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲା। ସେହିପରି ବାଣିଜ୍ୟ ପାଇଁ ହେଉ ରାଜ୍ୟ ଜୟ ଲୋଭରେ ହେଉ, ଭାରତକୁ ଆସିଥିବା ତୁର୍କ, ହୁଣ, ମଙ୍ଗୋଲ୍‌, ଆଫଗାନ, ଆରବୀୟ ପ୍ରଭୃତି ଏଠାରେ ହିଁ ନିଜକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରି ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଆପଣାକୁ ‘ଭାରତୀୟ’ କରିଦେଇଥିଲେ। କେବଳ ସେତିକି ନୁହେଁ, ଶୈକ୍ଷିକ/ସାଂସ୍କୃତିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଭାରତ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ବ ପ୍ରତି ଏକ ଉଦାର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ରଖିଥିଲା, ଯାହାର ଫଳସ୍ବରୂପ ବିଶ୍ବର କୋଣ ଅନୁକୋଣରୁ ନାଳନ୍ଦା, ତକ୍ଷଶିଳା, ବିକ୍ରମଶିଳା ଭଳି ବିଶ୍ବବିଦ୍ୟାଳୟକୁ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ ଓ ଶିକ୍ଷକମାନେ ଶିକ୍ଷାଗ୍ରହଣ/ଶିକ୍ଷାଦାନ କରିବାକୁ ଆସୁଥିଲେ। ଗ୍ରୀସ୍‌ରୁ ମେଘାସ୍ଥିନିସ୍‌, ଚୀନରୁ ଫାହିୟାନ ଓ ହୁଏନ ସାଂଙ୍କଠାରୁ ମରକ୍କୋର ଇବନ ବତୁତାଙ୍କ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବହୁ ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀ, ଶିକ୍ଷାବିତ୍‌, ଜ୍ଞାନପିପାସୁ ଏଠାକୁ ଆସି ଜ୍ଞାନଚର୍ଚା କରିଥିବା ଜଣାଯାଏ। ଅପରପକ୍ଷେ, ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତ କେବେ ଅନ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟ ସମୂହ ବା ଭୌଗୋଳିକ ପରିସୀମା ଉପରେ ନିଜର ଆଧିପତ୍ୟ ବିସ୍ତାର କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟିତ ହୋଇନାହିଁ। ଚୀନ ପରି ପ୍ରାଚୀନ ସଭ୍ୟତା ନିଜକୁ ସର୍ବଦା ‘ସାମ୍ରାଜ୍ୟର କେନ୍ଦ୍ର’ (ମିଡିଲ୍‌ କିଙ୍ଗ୍‌ଡମ୍‌) ବୋଲି ବିଶ୍ବାସ କରି ନିଜକୁ ଅନ୍ୟ ସଭ୍ୟତାଠାରୁ ଯଥାସମ୍ଭବ ଦୂରତା ଅବଲମ୍ବନ କରିଆସିଥିବାବେଳେ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ରାଷ୍ଟ୍ରସମୂହ (ଗ୍ରେକୋ-ରୋମାନ ସଭ୍ୟତା) ବିଶ୍ବର ଅନ୍ୟ ସଭ୍ୟତାଠାରୁ ଆପଣାକୁ ‘ଶ୍ରେଷ୍ଠ’ କହି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଅଧିପତି ହେବା ତାଙ୍କର ଅଧିକାର ବୋଲି ଏକ ନିର୍ବୋଧ ଭାବନାର ବଶବର୍ତ୍ତୀ ହୋଇଆସିଛନ୍ତି। ଏହି ସାମନ୍ତବାଦୀ ପ୍ରବୃତ୍ତି ହିଁ ବିଶ୍ବରେ ବହୁଳାଂଶ ସନ୍ତ୍ରାସ/ଯୁଦ୍ଧର ସୂତ୍ରଧର ହୋଇଚି। କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭୌଗୋଳିକ ପରିସୀମାରେ ଆବଦ୍ଧ ଭୂଖଣ୍ଡ ଅର୍ଥାତ ଦେଶ/ରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ମାଆ (ମଦରଲାଣ୍ଡ୍‌) ବୋଲି ବିଚାର କରିବାର ବୋଧଟି ମୂଳତଃ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ସଭ୍ୟତାର, ଇଉରୋପର। ପ୍ରାଚୀନ ଗ୍ରୀସ୍‌ ଓ ଇଉରୋପର ପ୍ରତିନିଧିତ୍ବ କରୁଥିବା ଦାର୍ଶନିକ ସକ୍ରେଟିସ୍‌ ଓ ପ୍ଲେଟୋ କହୁଥିଲେ ଯେ ଗ୍ରୀସ୍‌ଦେଶରେ ଜଣେ ନାଗରିକ ଭାବରେ ଭୂମିଷ୍ଠ ହୋଇଥିବାରୁ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦେଶରେ ମ୍ଳେଚ୍ଛ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇ ନଥିବାରୁ ସେମାନେ ଭାଗ୍ୟଦେବତା ପାଖରେ କୃତଜ୍ଞ। ଆରିଷ୍ଟୋଟଲ ତାଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗ୍ରନ୍ଥ ‘ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର’ରେ କେବଳ ଗ୍ରୀସ୍‌ର ନାଗରିକଙ୍କୁ ହିଁ ପ୍ରକୃତ ମଣିଷ ବୋଲି ସ୍ବୀକାର କରିବା ସହ ଗ୍ରୀସ୍‌ ସୀମାର ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ବ, ଅର୍ଥାତ ସଂସାରର ଅନ୍ୟ ମଣିଷମାନଙ୍କୁ ମ୍ଳେଚ୍ଛ, ବର୍ବର ଓ ପଶୁ ବୋଲି ଅଭିହିତ କରିଚନ୍ତି। ଏସବୁ ମୋହୋକ୍ତିମାନ ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ଆଧୁନିକ ଇଉରୋପରେ ରାଷ୍ଟ୍ରବାଦ ରୂପରେ ଉଭା ହୋଇଥିଲା। ବିଡ଼ମ୍ବନା ଯେ ସେହି ରାଷ୍ଟ୍ରବାଦକୁ ଆଧୁନିକ ଭାରତର କେତେକ ଗୋଷ୍ଠୀ ଉଧାର ଆଣି ଆପଣାକୁ ରାଷ୍ଟ୍ରବାଦୀ/ଜାତୀୟତାବାଦୀ ବୋଲି ବୃଥାଗର୍ବ କରିଆସିଚନ୍ତି; ଅଥଚ ଭାରତବର୍ଷର ପୁରାତନ ସଂସ୍କୃତିରେ ପରିସୀମାଚିହ୍ନିତ କୌଣସି ଭୂଖଣ୍ଡକୁ ନୁହେଁ, ବରଂ ମାଟିକୁ ହିଁ ମାଆ ବୋଲି ଜ୍ଞାନ କରାଯାଇଆସିଚି। ମାଟି ଅର୍ଥାତ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ବର ମାଟି; ସମଗ୍ର ଧରିତ୍ରୀ। ଏହି ଧରିତ୍ରୀ ଉପରେ ବସବାସ କରୁଥିବା ସମସ୍ତ ମନୁଷ୍ୟ ତେଣୁ ମ୍ଳେଚ୍ଛ, ବର୍ବର କି ପଶୁ ନୁହନ୍ତି; ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ‘ଅମୃତର ସନ୍ତାନ’, ଯାହାର ଉଦ୍‌ଘୋଷଣା ଏହିପରି:

ୟୁଜେ ବାଂ ବ୍ରହ୍ମ ପୂର୍ବ୍ୟଂ ନମୋଭିର୍ବିଶ୍ଳୋକ

ଏତୁ ପଥ୍ୟେବ ସୁରେଃ।

ଶୃଣ୍ବନ୍ତୁ ବିଶ୍ବେ ଅମୃତସ୍ୟ ପୁତ୍ରା ଆ ୟେ

ଧାମାନି ଦିବ୍ୟାନି ତସ୍ଥୁ।। (ଶ୍ବେତାଶ୍ବତର ଉପନିଷଦ: ଦ୍ବିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ; ଶ୍ଳୋକ: ୫)

ଅର୍ଥାତ: ଜ୍ଞାନୀଜନଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନର ଅନୁଗମନ କରି ମୁଁ ନିରନ୍ତର ଧ୍ୟାନ ଦ୍ବାରା ତୁମ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଅନାଦି ବ୍ରହ୍ମରେ ବିଲୟ କରୁଚି। ମହିମାମୟ ପ୍ରଭୁ ସ୍ବୟଂ ନିଜକୁ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତ କରନ୍ତୁ। ବିଶ୍ବର ସମସ୍ତ ଅମୃତ ପୁତ୍ର ମୋ କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ ଏବଂ ସେମାନେ ବି ଶୁଣନ୍ତୁ, ଯେଉଁମାନେ ଦିବ୍ୟଧାମରେ ନିବାସ କରନ୍ତି।

ରାଷ୍ଟ୍ର/ରାଷ୍ଟ୍ରବାଦ/ରାଷ୍ଟ୍ରନୀତି(ରାଜନୀତି) ସୀମା ତିଆରି କରେ; କଣ୍ଟାବାଡ଼/ପ୍ରାଚୀର ଲଗାଇ ମନୁଷ୍ୟର ଗତିରୋଧ କରେ। ଧର୍ମ ଯେବେଠୁ ଅଧ୍ୟାତ୍ମ ରହିତ ହେଲା, ତାହା ମଧ୍ୟ ରାଜନୀତିର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରହିଲା; ମନୁଷ୍ୟ ପାଇଁ କାଳ ହେଲା। ‘ଗୋଟିଏ ବିଶ୍ବ’ (ୱାନ୍‌ ୱାର୍ଲଡ), ‘ସୀମାବିହୀନ ପୃଥିବୀ’ (ବର୍ଡରଲେସ୍‌ ୱାର୍ଲଡ), ‘ବିଶ୍ବ ଗ୍ରାମ’ (ଗ୍ଲୋବାଲ୍‌ ଭିଲେଜ) ଆଦି ଚାତୁର୍ଯ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିକଳ୍ପନାମାନ ଯେ ଅବାସ୍ତବ ଧାରଣା, ତାହା କ୍ରମେ ପ୍ରମାଣିତ ହେବାରେ ଲାଗିଚି। ‘ବସୁଧୈବ କୁଟୁମ୍ବକଂ’ର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଦର୍ଶନର ରାଜନୈତିକ ପ୍ରୟୋଗ ମଧ୍ୟ ତଦନୁରୂପ ଏକ ଛଳନା ନତୁବା ନିର୍ବୋଧତାରୁ ସୃଷ୍ଟ; ତେଣୁ ଅବାସ୍ତବ।

(ବି.ଦ୍ର.: ଏ ଶୃଙ୍ଖଳାର ପ୍ରଥମ ଲେଖା ଏହି ସ୍ତମ୍ଭରେ ୧୪.୧୧.୨୦୨୧ରେ ପ୍ରକାଶିତ)

‘ସମାଜ’, କଟକ; ଦୂରଭାଷ: ୭୯୭୮୧୦୯୧୫୩

ashoksamaja@gmail.com

(‘ସମାଜ’ରେ ୨୬.୧୨.୨୦୨୧ରେ ପ୍ରକାଶିତ)

ବସୁଧୈବ କୁଟୁମ୍ବକଂ ବିଭ୍ରମ

noreply@blogger.com (ଅଶୋକ ସାହୁ) — Sun, 14 Nov 2021 04:26:00 +0000

ଅୟଂ ନିଜଃ ପରୋ ବେତି ଗଣନା ଲଘୁଚେତସାଂ।

ଉଦାରଚରିତାନାଂ ତୁ ବସୁଧୈବ କୁଟୁମ୍ବକଂ।। (ପଞ୍ଚତନ୍ତ୍ର: ୫.୩୮)

(ନୀଚମନା ଲୋକେ ‘ଇଏ ଆପଣା ଇଏ ପର’ ଏଭଳି ଭେଦବୁଦ୍ଧି ପ୍ରକାଶ କରିଥାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଉଦାରମନା ଲୋକେ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀର ଲୋକଙ୍କୁ ନିଜ ପରିବାର ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି।)

ସଂସ୍କୃତର ସର୍ବାଧିକ ଲୋକପ୍ରିୟ ଶ୍ଳୋକ କ’ଣ ଜାଣିବା ନିମନ୍ତେ ଆମେ ଯଦି ଏକ ସର୍ବେକ୍ଷଣ କରିବା, ତେବେ ଏହି ଶ୍ଳୋକର ଶେଷ ପଦ, ଅର୍ଥାତ ବସୁଧୈବ କୁଟୁମ୍ବକଂ ହିଁ ସର୍ବାଗ୍ରେ ରହିବ। ଆମେ ଜାଣି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେବା ଯେ ଏହା ସାହିତ୍ୟ କି ଧର୍ମ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଯେତେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ, ତା’ଠୁ ଏହାର ଅଧିକ ଉପଯୋଗ ଦେଖାଯାଏ ରାଜନୀତି/କୂଟନୀତି କ୍ଷେତ୍ରରେ। ସାଧାରଣତଃ ଏହାକୁ ବହୁସଂସ୍କୃତିବାଦ ଓ ଆନ୍ତର୍ଜାତିକବାଦର ପ୍ରତୀକ ରୂପେ ଆମ ଦେଶର ନେତୃବୃନ୍ଦ ଜାତୀୟ/ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ମଞ୍ଚଗୁଡ଼ିକରେ ବାରମ୍ବାର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଆସିଚନ୍ତି। ପୂର୍ବତନ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ରାଜୀବ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କଠୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବର୍ତ୍ତମାନର ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ନରେନ୍ଦ୍ର ଦାମୋଦର ଦାସ ମୋଦିଙ୍କ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏପରି କୌଣସି ପ୍ରମୁଖ ନେତା ନାହାନ୍ତି, ଯିଏ ଏହି ଶ୍ଳୋକର ସମ୍ମୋହନରେ ପଡ଼ିନାହାନ୍ତି। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ତିନି ଜଣଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଅବଶ୍ୟ ଦ୍ରଷ୍ଟବ୍ୟ। ପୂର୍ବତନ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ତଥା ବୈଦେଶିକ ମନ୍ତ୍ରୀ ପ୍ରଣବ ମୁଖାର୍ଜୀ, ପୂର୍ବତନ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଡ ମନମୋହନ ସିଂହ ଏବଂ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଶ୍ରୀ ମୋଦିଙ୍କ ଉପଯୋଗ କେବଳ ରୋଚକ ନୁହେଁ, ମହତ୍ତ୍ବପୂର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟ; କାହିଁକିନା ସେମାନଙ୍କ ବିବୃତିରୁ ଆମେ ଏହି ଶ୍ଳୋକାଂଶ ପ୍ରତି ଭାରତୀୟଙ୍କ ସାଧାରଣ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଜାଣିବା ସହ ଭାରତର ବୈଦେଶିକ କୂଟନୀତି ଉପରେ ଧାରଣାଟିଏ ଅବଶ୍ୟ ପାଇପାରିବା।

୨୦୦୬ (୨୫ ମାର୍ଚ୍ଚ)ରେ ନୂଆଦିଲ୍ଲୀରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ‘ହାଭାର୍ଡ ଆଲୁମ୍‌ନି ଆସୋସିଏସନ’ ସଭାରେ ଉଦ୍‌ବୋଧନ ଦେଇ ମନମୋହନ କହିଥିଲେ, ‘‘ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତବର୍ଷରେ ଭାରତର ଉଦାରବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ବସୁଧୈବ କୁଟୁମ୍ବକଂ ଦର୍ଶନ ଦ୍ବାରା ସଂଜ୍ଞାୟିତ କରାଯାଉଥିଲା, ଯାହା ‘ସଭ୍ୟତାର ସଂଘର୍ଷ’ (କ୍ଲାଶ୍‌ ଅଫ୍ ସିଭିଲାଇଜେସନ୍ସ)ର ବିପରୀତ... ଯେଉଁ ଉପପାଦ୍ୟ ସହିତ ମୁଁ ଆଦୌ ଏକମତ ନୁହେଁ। ଆମକୁ ସେହି ଉଦାରବାଦୀ ସ୍ଥାନକୁ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାକୁ ହେବ।’’ ଆମେରିକୀୟ ରାଜନୀତି ବିଜ୍ଞାନୀ ସାମୁଏଲ୍‌ ହଟିଙ୍ଗ୍‌ଟନଙ୍କ ବହୁଚର୍ଚିତ ବିଚାର ‘ସଭ୍ୟତାର ସଂଘର୍ଷ’ର ଓଲଟା ସୂତ୍ର ବସୁଧୈବ କୁଟୁମ୍ବକଂରେ ରହିଛି, ଯାହା ସଭ୍ୟତାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ପାରସ୍ପରିକ ସଂପ୍ରୀତି ଓ ସଦ୍ଭାବନାର କାରକ ହୋଇପାରିବ- ମନମୋହନଙ୍କ ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ନେହେରୁଙ୍କ ଉଦାରବାଦୀ ଆନ୍ତର୍ଜାତିକବାଦର ପ୍ରତିଫଳନ ପରିସ୍ଫୁଟ। ପ୍ରାଚୀନ ହିନ୍ଦୁ ଆଦର୍ଶକୁ ପୁନଃସଂଚାଳିତ କରି ଆପଣାର ମୂଲ୍ୟବୋଧକୁ ପ୍ରତ୍ୟୟନ କରିବାର ୟେ ଥିଲା ଏକ ନିଷ୍କପଟ ପ୍ରଚେଷ୍ଟା। ତେବେ ଭାରତର ତତ୍କାଳୀନ ବୈଦେଶିକ ମନ୍ତ୍ରୀ ପ୍ରଣବ ମୁଖାର୍ଜୀ ୨୦୦୭ (୫ ଡିସେମ୍ବର)ରେ ରାଜ୍ୟସଭାକୁ ଉଦ୍‌ବୋଧନ ଦେଇ ଉଦାତ୍ତ କଣ୍ଠରେ ଯେଉଁ ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ, ତାହା ଥିଲା ଅପୂର୍ବ: ‘‘ବସୁଧୈବ କୁଟୁମ୍ବକଂ ଆମର ବୈଦେଶିକ ନୀତି।’’ ସେହିପରି ଶ୍ରୀ ମୋଦି ୨୦୧୮ରେ (୨୩ ଜାନୁଆରୀ) ଡାଭୋସ୍‌ରେ ଆୟୋଜିତ ‘ୱାର୍ଲଡ ଇକୋନୋମିକ୍‌ ଫୋରମ୍‌’ରେ ବସୁଧୈବ କୁଟୁମ୍ବକଂର ଅର୍ଥ ବୁଝାଇବାକୁ ଯାଇ କହିଥିଲେ, ‘‘ଭୌତିକ ପୃଥିବୀ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ, କେଉଁ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ଆମେ ସେହି ସମାନ କଥା ବସୁଧୈବ କୁଟୁମ୍ବକଂ କହିଆସୁଛୁ। ତତ୍କାଳୀନ ପୃଥିବୀର ଗୋଟିଏ ପ୍ରାନ୍ତରୁ ଆର ପ୍ରାନ୍ତକୁ ଯାତାୟାତ ପାଇଁ ସେପରି ସାଧନ ନଥିଲା; ତଥାପି ଏକତା ଭାବନା ରହିଥିଲା।’’

ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ ଯେ ଭାରତ ସ୍ବାଧୀନତୋତ୍ତର କାଳରେ ତା’ର ନୀତିନିର୍ଦ୍ଧାରଣକୁ ବିଶ୍ବତୋମୁଖୀ ଉପସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ବସୁଧୈବ କୁଟୁମ୍ବକଂକୁ ହିଁ ତା’ର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଆଦର୍ଶ ବୋଲି ଦର୍ଶାଇଆସିଛି। ତେଣୁ ସଂସଦ ଭବନ ପ୍ରବେଶ ପଥରେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଉତ୍‌କୀର୍ଣ୍ଣ କରାଯାଇଛି। ପାରମ୍ପରିକ ହିନ୍ଦୁଙ୍କ ଧାରଣା ଯେ ଭାରତବର୍ଷର ମୁନିଋଷିଗଣ ଏହାକୁ ବିଶ୍ବଭ୍ରାତୃତ୍ବ ପ୍ରତି ସେମାନଙ୍କର ଉଦାର ଦୃଷ୍ଟି‌େକାଣ ରୂପେ ଉପସ୍ଥାପିତ କରିଥିଲେ। ତେବେ ଆଧୁନିକ ଭାରତୀୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବହୁଳାଂଶ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ଳୋକଟି ଜାଣିଥିବେ କି ନା ତାହା ସନ୍ଦେହ। ସମ୍ଭବତଃ ସେହି ହେତୁରୁ ଅନେକାଂଶରେ ଏ ସମ୍ପର୍କିତ ବହୁଳ ବିମର୍ଶ ଏକ କୃତ୍ରିମ/କପଟ ଆଚରଣ ଓ ଅଜ୍ଞ ବୌଦ୍ଧିକତାର ପ୍ରତିଫଳ, ତାହା ଶ୍ଳୋକଟିର ଗଭୀର ଅନୁଶୀଳନରୁ ଅବଶ୍ୟ ଜଣାପଡ଼େ। କୂଟନୀତି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଯେଭଳି ଏହାର ଅପପ୍ରୟୋଗ ହୋଇଆସିଛି, ତାହା କେବଳ ଅଜ୍ଞାନତାର ପରିଣାମ କୁହାଗଲେ ଅସଙ୍ଗତ ହେବନାହିଁ। ଅତଏବ ଏହି ଶ୍ଳୋକର ମୂଳ ସ୍ରୋତ ଏବଂ ଏହାର ପ୍ରୟୋଗର ହେତୁଗୁଡ଼ିକର ନିରୀକ୍ଷଣର ଆବଶ୍ୟକତା ମନେହୁଏ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ।

ଏହି ସର୍ବାଧିକ ବ୍ୟବହୃତ ଶ୍ଳୋକାଂଶଟି ଋଗ୍‌ବେଦ, ମହାଭାରତ, ମନୁସ୍ମୃତି ଓ ପୁରାଣ ଆଦିରୁ ଆନୀତ ବୋଲି ଅନେକଙ୍କ ଧାରଣା; କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ଏହାକୁ ଆମେ ଯେଉଁ କେତେକ ପ୍ରାଚୀନ ସଂସ୍କୃତ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଦେଖିବାକୁ ପାଉ, ତାହା ହେଲା ହିତୋପଦେଶ, ପଞ୍ଚତନ୍ତ୍ର, ଚାଣକ୍ୟ ଓ ଭର୍ତ୍ତୃହରିଙ୍କ ରଚନା, ମହୋପନିଷଦ, ବିକ୍ରମ ଚରିତ ଏବଂ କାଶ୍ମୀରୀ କବି ଭଟ୍ଟ ଉଦ୍ଭଟଙ୍କ ରଚନାରେ। ଆମେ ସର୍ବପ୍ରଥମେ ଦେଖିବା ହିତୋପଦେଶରେ ଏହା କେଉଁ ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ପ୍ରୟୋଗ ହୋଇଛି। ଆନୁମାନିକ ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜନୀତିବେତ୍ତା ନାରାୟଣ ପଣ୍ଡିତ ଦୁଇ ଜଣ ବିଦ୍ୟାବିମୁଖ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଦେବା ନିମନ୍ତେ ଏହାକୁ ନିଜର ନୀତିକଥା ମଧ୍ୟରେ ସନ୍ନିବେଶିତ କରିଥିଲେ। ହିତୋପଦେଶରେ ଚାରିଟି ମୁଖ୍ୟ ଅଧ୍ୟାୟ ରହିଥିବାବେଳେ ପ୍ରତ୍ୟେକ କଥା(ଗଳ୍ପ) ଭିତରେ ଏକାଧିକ ଉପକଥା/ଆଖ୍ୟାୟିକା ଗୁନ୍ଥାଯାଇଛି। ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟ ‘ମିତ୍ରଲାଭ’ରେ ହିଁ ବସୁଧୈବ କୁଟୁମ୍ବକଂ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ହିରଣ୍ୟକ ନାମକ ମୂଷିକ ଏବଂ ତା’ ବନ୍ଧୁ ଲଘୁପତନକ କାକ(କୁଆ)ର କାହାଣୀ ଭିତରେ ଆଉ ଗୋଟିଏ କାକ ସୁବୁଦ୍ଧି, ଚିତ୍ରାଙ୍ଗ ମୃଗ ଓ କ୍ଷୁଦ୍ରବୁଦ୍ଧି ଶୃଗାଳକୁ ନେଇ ଏହାର କଥନିକା ଗତିଶୀଳ। ଏଠାରେ କ୍ଷୁଦ୍ରବୁଦ୍ଧି ଯେତେବେଳେ ସୁବୁଦ୍ଧିଠାରୁ ‘ଜରଦ୍‌ଗବ ଗୃଧ୍ର (ଶାଗୁଣା) ଓ ଦୀର୍ଘକର୍ଣ୍ଣ ମାର୍ଜାର (ବିରାଡ଼ି)’ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅନ୍ୟ ଏକ କାହାଣୀ ଶୁଣେ, ସେତେବେଳେ ସେ ବସୁଧୈବ କୁଟୁମ୍ବକଂ ଶ୍ଳୋକଟି ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ। କ୍ଷୁଦ୍ରବୁଦ୍ଧି ଶୃଗାଳ ଚିତ୍ରାଙ୍ଗ ମୃଗକୁ ଭକ୍ଷଣ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ତା’ ସହ ମିତ୍ରତା କରିବାକୁ ପାଞ୍ଚେ; କିନ୍ତୁ ଚିତ୍ରାଙ୍ଗର ପ୍ରକୃତ ବନ୍ଧୁ ସୁବୁଦ୍ଧି କାକ କ୍ଷୁଦ୍ରବୁଦ୍ଧିର ମନ୍ଦ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଜାଣି ଚିତ୍ରାଙ୍ଗକୁ ଚେତାଇଦିଏ; କିନ୍ତୁ କ୍ଷୁଦ୍ରବୁଦ୍ଧି ବସୁଧୈବ କୁଟୁମ୍ବକଂ ଶ୍ଳୋକ ଆବୃତ୍ତି ସହ ଯୁକ୍ତି କରି କହେ ଯେ ଚିତ୍ରାଙ୍ଗ କେବଳ କାକକୁ ନିଜର ଓ ତାକୁ (ଶୃଗାଳ) ପର ବୋଲି ଭାବି ନୀଚମନା ହେବା ଅନୁଚିତ। ବସୁଧୈବ କୁଟୁମ୍ବକଂ ବିମର୍ଶ ହିଁ ଚିତ୍ରାଙ୍ଗ ମୃଗର ମନରୁ କ୍ଷୁଦ୍ରବୁଦ୍ଧି ଶୃଗାଳ ପ୍ରତି ଥିବା ସମସ୍ତ ସଂଶୟକୁ ଦୂର କରିଦିଏ ଓ ପ୍ରକୃତ ବନ୍ଧୁ ସୁବୁଦ୍ଧି କାକର ଉପଦେଶକୁ ସେ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରିବା ସହ ବସୁଧୈବ କୁଟୁମ୍ବକଂ ଉଚ୍ଚାରଣକାରୀ ପ୍ରବଞ୍ଚକ ଶୃଗାଳକୁ ନିଜ ବାସସ୍ଥାନକୁ ଡାକିନିଏ। ଶୃଗାଳଟି ପରେ ତାକୁ ଫାଶରେ ପକାଇବାର ମନ୍ଦ ଉପାୟ ପାଞ୍ଚେ ଓ ସଫଳ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ସୌଭାଗ୍ୟକୁ କାକ ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚି ନିଜର ଉପସ୍ଥିତ ବୁଦ୍ଧି ପ୍ରୟୋଗ କରି ବନ୍ଧୁ ମୃଗକୁ ବଞ୍ଚାଏ ଏବଂ ଶୃଗାଳର ପ୍ରାଣନାଶ କରିବାରେ ମଧ୍ୟ ସଫଳ ହୁଏ।

ମହାନ ରାଜନୀତିବିଦ୍‌ ନାରାୟଣ ପଣ୍ଡିତଙ୍କ ବସୁଧୈବ କୁଟୁମ୍ବକଂର ଏ ପରିପ୍ରେକ୍ଷ ଲୋକପ୍ରିୟ ପରିପ୍ରେକ୍ଷଠାରୁ କେବଳ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ; ପ୍ରାୟ ବିପରୀତମୁଖୀ! ଭ୍ରାତୃତ୍ବ/ସଖ୍ୟ କଥା କହି ପ୍ରବଞ୍ଚନା କରୁଥିବା ଗୋଟିଏ ଶୃଗାଳ ମୁହଁରେ ଏହି ଶ୍ଳୋକଟିକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଇ ସେ ଇତିହାସ, ପ୍ରକୃତି ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନ ଜାଣି ଅନ୍ଧଭାବେ କୌଣସି ବିଚାର/ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଗ୍ରହଣ ନ କରିବାକୁ ତାଙ୍କ ଚେତାବନୀ ଖୁବ୍‌ ସ୍ପଷ୍ଟ।

ଶୃଗାଳଟିକୁ ବିଶ୍ବାସ ନ କରିବାକୁ ବୁଝାଇବା ପାଇଁ ସୁବୁଦ୍ଧି ତା’ ବନ୍ଧୁ ମୃଗକୁ ‘ଜରଦ୍‌ଗବ ଗୃଧ୍ର ଓ ଦୀର୍ଘକର୍ଣ୍ଣ ମାର୍ଜାର’ ଗଳ୍ପ ଶୁଣାଇଥିଲା। ସଂକ୍ଷେପରେ କାହାଣୀଟି ଏମିତି: ଜରଦ୍‌ଗବ ଅତି ବୃଦ୍ଧ ହୋଇଯାଇଥିବା ହେତୁ ସେ ପକ୍ଷୀଶାବକଙ୍କୁ ବୃକ୍ଷ କୋରଡ଼ରେ ଜଗିବାର ଦାୟିତ୍ବ ନେଇଥିଲା; କିନ୍ତୁ ନିଜକୁ ଧାର୍ମିକ ପ୍ରତିପାଦିତ କରି ଦୀର୍ଘକର୍ଣ୍ଣ ମାର୍ଜାର କୋରଡ଼ରେ ଅବସ୍ଥାନ କଲା ଏବଂ ଗୋଟିଏ ପରେ ଗୋଟିଏ ସମସ୍ତ ପକ୍ଷୀଶାବକଙ୍କୁ ଭକ୍ଷଣ କଲା। ଜରଦ୍‌ଗବ ଭକ୍ଷଣ କରିଥିବା ସନ୍ଦେହରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ତାକୁ ମାରିଦେଲେ। ଏହି କାହାଣୀ ଶୁଣିବା ପରେ କ୍ରୁଦ୍ଧ ହୋଇ ଶୃଗାଳଟି କାକକୁ ବସୁଧୈବ କୁଟୁମ୍ବକଂ ଦର୍ଶନ ଶୁଣାଇଥିଲା।

ଏଥିରୁ ଅବଶ୍ୟ ଗୋଟିଏ କଥା ସ୍ପଷ୍ଟ ଯେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ନାରାୟଣ ପଣ୍ଡିତ ନୀତି ପ୍ରଣୟନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅନ୍ଧଭାବେ ଭ୍ରାତୃତ୍ବ ଓ ସଖ୍ୟ ଭାବ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ନ କରିବାକୁ ଚେତାବନୀ ଦେଇଛନ୍ତି। ଅପରପକ୍ଷେ ସେ ଏହି ଶ୍ଳୋକଟିକୁ ବିଶ୍ବର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୀତିକଥା ‘ପଞ୍ଚତନ୍ତ୍ର’ରୁ ଉଦ୍ଧାର କରିଥିବା ସ୍ପଷ୍ଟ; କାରଣ ସେ ଠାଏ ସ୍ବୀକାର କରିଛନ୍ତି: ‘‘ପଞ୍ଚତନ୍ତ୍ରାତ୍ତଥାନ୍ୟସ୍ମାତ୍‌ ଗ୍ରନ୍ଥାଦକୃଷ୍ୟ ଲିଖ୍ୟତେ’’ (ହିତୋପଦେଶ ୧.୯)। ଆନୁମାନିକ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ତୃତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରେ ମୌର୍ଯ୍ୟ ଶାସନକାଳରେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଶର୍ମଣ/ବିଷ୍ଣୁଶର୍ମାଙ୍କ ଦ୍ବାରା ରଚିତ ଏହି ଅମୂଲ୍ୟ ନୀତିକଥା ତତ୍କାଳୀନ ସମସାମୟିକ ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ସଭ୍ୟତାକୁ ସଞ୍ଚରିଯାଇଥିଲା, ଯାହା ଏକ ବିସ୍ମୟ। ଫଳତଃ ଏସବୁ ନୀତିକଥା ପର୍ସିଆନ, ସିରିଆକ୍, ତୁର୍କିକ୍‌, ଗ୍ରୀକ, ଲାଟିନଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ହିବ୍ର୍ୟୁ ଓ ଚାଇନିଜ୍‌ ଯାଏ, ବିଶ୍ବର ସମସ୍ତ ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରାଚୀନ ଭାଷାରେ ଉପଲବ୍ଧ। ଆହୁରି ମଧ୍ୟ ପିଲ୍‌ପାଇ, ଏସପ୍‌, ଗ୍ରୀମ୍‌ ଭଳି ଇଉରୋପର ପ୍ରମୁଖ ଗଳ୍ପମାଳାଗୁଡ଼ିକର ମୂଳ ଉତ୍ସ ‘ପଞ୍ଚତନ୍ତ୍ର’ ବୋଲି ସର୍ବସ୍ବୀକୃତ। ଏଥିରେ ବସୁଧୈବ କୁଟୁମ୍ବକଂର ପ୍ରୟୋଗ ହୋଇଛି ପଞ୍ଚମ ତନ୍ତ୍ର ‘ଅପରୀକ୍ଷିତକାରକମ୍’ର ‘ସିଂହ କାରକ ମୂର୍ଖ ବ୍ରାହ୍ମଣ କଥା’ ଗଳ୍ପ‌େର। ଧ୍ୟାନଯୋଗ୍ୟ, ବିଷ୍ଣୁଶର୍ମା ଏହି ଶ୍ଳୋକଟିକୁ ଯେଉଁ ଚରିତ୍ର ମୁହଁରେ ଆବୃତ୍ତି କରାଇଛନ୍ତି, ତାକୁ ସେ ଆରମ୍ଭରୁ ହିଁ ମୂର୍ଖ/ନିର୍ବୁଦ୍ଧିଆ ‌େ‌ଘାଷଣା କରିଛନ୍ତି। ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କାହାଣୀଟି ଏହିପରି: ଚାରିଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯୁବବନ୍ଧୁଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ତିନି ଜଣ ଶାସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗମ ଥିଲେ ହେଁ ଥିଲେ ନିର୍ବୁଦ୍ଧିଆ, କିନ୍ତୁ ଜଣେ ଶାସ୍ତ୍ରଶିକ୍ଷାରେ ନ୍ୟୂନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଥିଲା ଅତି ବୁଦ୍ଧିମାନ। ଶିକ୍ଷିତ-ନିର୍ବୁଦ୍ଧିଆମାନେ ଥରେ ଆପଣାର ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନ ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ମନ ବଳାଇ ଏକ ନଗର ଅଭିମୁଖେ ବାହାରିଲେ। ଅଶିକ୍ଷିତ-ବୁଦ୍ଧିଅ‌ାଜଣକ ସେମାନଙ୍କ ବନ୍ଧୁ ଥିବାରୁ ତୃତୀୟ ଶିକ୍ଷିତ-ନିର୍ବୁଦ୍ଧିଆର ପ୍ରରୋଚନାରେ ସେମାନେ ତାକୁ ସାଙ୍ଗ‌େ‌ର ନେଲେ। ଅନ୍ୟ ଦୁଇଜଣ ତାକୁ ନିଜ ସହ ନେବାକୁ ମନା କରୁଥିବାରୁ ତୃତୀୟଜଣକ ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତାଇବାପାଇଁ ବସୁଧୈବ କୁଟୁମ୍ବକଂ ଆବୃତ୍ତି କରିଥିଲା। ଯିବାବେଳେ ବାଟରେ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଅସ୍ଥିମାନ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି ତାକୁ ଜୀବନ୍ୟାସ ଦେଇ ନିଜ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନ ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ତିନି ଶିକ୍ଷିତ-ନିର୍ବୁଦ୍ଧିଆ ଭାବିଲେ ଏବଂ ସତକୁ ସତ ତାକୁ ସଜୀବ କରିବା ପରେ ସେଥିରୁ ସିଂହଟିଏ ଆବିର୍ଭାବ ହୋଇ ତିନିଜଣଙ୍କୁ ମାରି ପକାଇଥିଲା। ଅଶିକ୍ଷିତ-ବୁଦ୍ଧିଆଜଣକ ସେପରି କରିବାକୁ ପୂର୍ବରୁ ବାରଣ କରିଥିଲା; କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ତା’ କଥା ନ ଶୁଣିବାରୁ ସେ ଏକ ଉଚ୍ଚବୃକ୍ଷରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ନିଜର ଜୀବନରକ୍ଷା କରିପାରିଥିଲା।

ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ, ହିତୋପଦେଶରେ ନାରାୟଣ ପଣ୍ଡିତ ବସୁଧୈବ କୁଟୁମ୍ବକଂ ଶ୍ଳୋକଟିକୁ ଜଣେ ପ୍ରବଞ୍ଚକ ଶୃଗାଳ ମୁହଁରେ କୁହାଇ ଏହାର ଅନ୍ଧ-ପ୍ରୟୋଗକୁ ବ୍ୟଙ୍ଗ କରିବା ସହ ଚେତାବନୀ ଦେଇଥିବାବେଳେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଶର୍ମା ଏହାକୁ ଜଣେ ଘୋଷିତ ମୂର୍ଖ ବା ନିର୍ବୁଦ୍ଧିଆ ମୁହଁରେ ଆବୃତ୍ତି କରାଇ ତାଙ୍କର ଏ ନେଇ ଥିବା ଦୃଷ୍ଟିକୋଣକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଦେଇଛନ୍ତି। ସେ ଏପରି ଜଣକ ମୁହଁରେ ବସୁଧୈବ କୁଟୁମ୍ବକଂ କୁହାଇଛନ୍ତି, ଯିଏ ତା’ର ବୋକାମି ଦ୍ବାରା ନିଜର ମରଣକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲା, ଠିକ୍‌ ହିତୋପଦେଶର ସେହି ଶଠ ଶୃଗାଳଟି ପରି, ଯାହାକୁ ବାସ୍ତବବାଦୀ ନାୟକ ସୁବୁଦ୍ଧି କାକ ଆପଣାର ବୁଦ୍ଧିବଳରେ ମାରି ନିଜ ବନ୍ଧୁର ପ୍ରାଣରକ୍ଷା କରିଥିଲା। ବିଶ୍ବର ପ୍ରାଚୀନତମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୀତିକଥାଦ୍ବୟ ପଞ୍ଚତନ୍ତ୍ର ଓ ହିତୋପଦେଶର ରଚୟିତା ତଥା ମହାନ ରାଜନୀତିବେତ୍ତା ବିଷ୍ଣୁଶର୍ମା ଓ ନାରାୟଣ ପଣ୍ଡିତ ଏହା ଚେତାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଛନ୍ତି ଯେ ପାର୍ଥିବ/ଜାଗତିକ/ଭୌତିକ ବିଷୟରେ ବସୁଧୈବ କୁଟୁମ୍ବକଂର ନିଃସର୍ତ୍ତ ପ୍ରୟୋଗ କେବଳ ଆତ୍ମଘାତୀ‌ ନୁହେଁ; ଅବାସ୍ତବ ମଧ୍ୟ। ଏହା କେବଳ ଓ କେବଳ ଅଧ୍ୟାତ୍ମ ‌େ‌କ୍ଷତ୍ର (‘ମହୋପନିଷଦ’ରେ ଅଧ୍ୟାତ୍ମର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୋପାନ ବ୍ରାହ୍ମୀସ୍ଥିତିର ଲକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ଣନା ନିମନ୍ତେ ଏହି ଶ୍ଳୋକର ଅବତାରଣା ହୋଇଛି; ଏ ଶୃଙ୍ଖଳାର ପରବର୍ତ୍ତୀ ରଚନାରେ ଆଲୋଚିତ) ନିମନ୍ତେ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ।

‘ସମାଜ’, କଟକ; ଦୂରଭାଷ: ୭୯୭୮୧୦୯୧୫୩

ashoksamaja@gmail.com

(‘ସମାଜ’‌ରେ ୧୪.୧୧.୨୦୨୧ରେ ପ୍ରକାଶିତ)

ମାନବାଧିକାରର ଇତିହାସ: ଗଣତନ୍ତ୍ର

noreply@blogger.com (ଅଶୋକ ସାହୁ) — Wed, 22 Sep 2021 06:19:00 +0000

ଅଶୋକ

ମାନବାଧିକାର, ଅର୍ଥାତ ମାନବ ବା ମନୁଷ୍ୟର ପ୍ରାପ୍ୟ ଅଧିକାର। ଏହା ସମାଜ, ରାଷ୍ଟ୍ର, ଶାସନ ଓ ନାଗରିକ ସହ ଜଡ଼ିତ ଥିବାରୁ ଏହାକୁ ସାଧାରଣତଃ ଆଧୁନିକ ସଭ୍ୟତା ସହ ଯୋଡ଼ି ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ଅସଙ୍ଗତ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ମାନବାଧିକାରକୁ ସଂସ୍ଥାଗତ ମହତ୍ତ୍ବ ପ୍ରଦାନ ଆଧୁନିକ ସମାଜର ହିଁ ଅବଦାନ। ତେବେ ଏହାର ମୌଳିକ ବିଚାର ମାନବ ସଭ୍ୟତା ଭଳି ହିଁ ପୁରାତନ। କେବଳ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଏଇଆ ଯେ ପୂର୍ବରୁ ଏହା ସାମାଜିକ/ଧାର୍ମିକ ଆଚାର-ସଂହିତାର ଏକ ଅଂଶ ଥିଲା, ଯାହା ଆଇନଗତ ବଦଳରେ ଥିଲା ବ୍ୟାବହାରିକ/ଲୋକାୟତ। ଧର୍ମ ଭାରତ ଭଳି ଦେଶରେ ମନୁଷ୍ୟର ସମଗ୍ର ଜୀବନଚର୍ଯ୍ୟାକୁ ଅନୁଶାସିତ କରୁଥିବା ସମୟରେ ମାନବାଧିକାରକୁ ଧାର୍ମିକ ଆଚାର-ସଂହିତାର ଅଂଶ ଭାବେ ପ୍ରଚାର କରାଯାଇଆସିଛି। ମନୁଷ୍ୟ ମାତ୍ରେ ହିଁ ସମସ୍ତଙ୍କର ଅଧିକାର ରହିଛି, ଯେହେତୁ ପ୍ରକୃତି କାହା ପ୍ରତି ଭେଦଭାବ କରେ ନାହିଁ ଓ ସଭିଙ୍କ ସହ ସମାନ ବ୍ୟବହାର କରିଥାଏ। ଏହି ପ୍ରାକୃତିକ ସମାନତାର ନ୍ୟାୟ ହିଁ ମନୁଷ୍ୟକୁ ତା’ର ଅଧିକାର ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ। ଲକ୍ଷ୍ୟଣୀୟ ଯେ ଏଥିରେ ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ବାତନ୍ତ୍ର୍ୟର ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ବ ରହିଛି, ଯାହା କେବଳ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ନୁହେଁ, ପ୍ରାଚ୍ୟ ଏବଂ ଭାରତୀୟ ଧର୍ମଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଭାତ। ଶୁକ୍ଳ ଯଜୁର୍ବେଦର ଏକ ଋଚା(୩୬/୧୮)ରେ ପ୍ରତିପାଳକଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ଉଦ୍‌ଘୋଷଣା କରାଯାଇଛି:

ମିତ୍ରସ୍ୟାହଂ ଚକ୍ଷୁସା ସର୍ବାଣି ଭୂତାନି ସମୀକ୍ଷେ। ମିତ୍ରସ୍ୟ ଚକ୍ଷୁଷା ସମୀକ୍ଷାମହେ।।

ଅର୍ଥାତ ମୁଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ମିତ୍ର-ଭାବରେ ଦେଖେ। ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତେ ମିତ୍ରଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖନ୍ତୁ।

ଗୋଟିଏ ଦିଗରୁ ଦେଖିଲେ ଧର୍ମକୁ ଲୋକଙ୍କ ଜୀବନର ଏକ ଅଂଶ କରିଦେବାରେ ଏହି ମାନବାଧିକାରର ଉଦ୍‌ଘୋଷଣ ବେଶ୍‌ ସହାୟକ ହୋଇଛି; କିନ୍ତୁ ଆଧୁନିକ ଅର୍ଥରେ ଯେଉଁ ମାନବାଧିକାର କଥା କୁହାଯାଉଛି, ତାକୁ ଧର୍ମ ସହ ଯୋଡ଼ିବାର ଔଚିତ୍ୟ ନାହିଁ। ମିତ୍ର-ଭାବରେ ଦେଖିବା ଅର୍ଥ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରତି ସମଦୃଷ୍ଟି ରଖିବା। ମନୁଷ୍ୟ ହେଉ ବା ସମାଜ ଅଥବା ରାଷ୍ଟ୍ର, ବିଶ୍ବସନୀୟତା ପାଇଁ ଏହା ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ। ଯେଉଁଠି ସମତା ଓ ସମାନତାର ଭାବ ରହିଥାଏ, ସେଇଠି ସାମାଜିକ ଜୀବନରେ ମଧ୍ୟ ରାଷ୍ଟ୍ରର ଭୂମିକା ଗୌଣ ହୋଇଯାଏ; ଅନାବଶ୍ୟକ ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରତୀକଗୁଡ଼ିକର ଉପଯୋଗ କମିଯାଏ। ସମାଜ ଯେତେବେଳେ ସ୍ବୟଂ ଅନୁଶାସିତ ହୁଏ, ବ୍ୟକ୍ତିଜୀବନରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତୀକମାନ ପ୍ରଭାବହୀନ ପାଲଟେ। ତା’ର ସ୍ଥାନ ନିଏ ବାସ୍ତବତା, ଅର୍ଥାତ ବର୍ତ୍ତମାନତା। ସମାଜ ଅତୀତ ଅଥବା ସ୍ମୃତି-ସ୍ମାରକ ବଦଳରେ ବର୍ତ୍ତମାନରେ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଲାଗେ। ତା’ର ସ୍ବପ୍ନ କ୍ରମେ ଯଥାର୍ଥମୁଖୀ ହୁଏ। ଏପରି ସମାଜରେ ନାଗରିକ ନିଜ ଅଧିକାର ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତି ସମାନ ଭାବେ ସଚେତନ ଥାଏ ଏବଂ ସେହି କାରଣରୁ ବାହାରର କୌଣସି ଅନୁଶାସନର ଆବଶ୍ୟକତା ପଡ଼େନାହିଁ। ଏପରି ରାଷ୍ଟ୍ର ପ୍ଲେଟୋଙ୍କ ‘ଆଦର୍ଶ ରାଷ୍ଟ୍ର’ ଅବଧାରଣାର ନିକଟତର, ଯାହା ଅନୁସାରେ, ‘‘ଉତ୍ତମ ମନୁଷ୍ୟ ଓ ଉତ୍ତମ ଜୀବନ ଉତ୍ତମ ରାଜ୍ୟରେ ହିଁ ମିଳିପାରିଥାଏ’’। ଏହା ଅସମ୍ଭବ ମନେ ହେଉଥିଲେ ହେଁ ଅବାସ୍ତବ ନୁହେଁ। ଏକ ଆଦର୍ଶ ରାଷ୍ଟ୍ର କିପରି ହେବା ଉଚିତ? ସମାଜରେ ଶାସକ ଓ ଶାସିତର ବିଭାଜନ ରହିବ ନାହିଁ ଏବଂ ଯେଉଁଠି ତାହା ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ସେଇଠି ଶାସକ ଶାସିତ ପ୍ରତି ମିତ୍ରଭାବ ରଖିବ; ସତ୍ତା ଯଦି ଅଛି, ତାହା ନ୍ୟୂନତମ ଶାସନ କରିବ; ସମସ୍ତ ନାଗରିକଙ୍କୁ ସମଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିବ; ସେମାନଙ୍କ ମୌଳିକ ଅଧିକାରଗୁଡ଼ିକୁ ସର୍ବତୋଭାବେ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବ। ସ୍ମରଣ ରଖିବା ଯେ, ରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ନାଗରିକ ପରସ୍ପରର ପରିପୂରକ ଏବଂ ରାଷ୍ଟ୍ର ଯେତେବେଳେ ନିଜର ଶ୍ରେଷ୍ଠତ୍ବ ହରାଏ, ନାଗରିକ ମଧ୍ୟ ତା’ର ଶ୍ରେଷ୍ଠତ୍ବ ହରାଏ ଏବଂ ଏହାର ବିପରୀତଟି ମଧ୍ୟ ସମପରିମାଣରେ ସତ୍ୟ। ଜର୍ଜ ହୋଲାଣ୍ଡ୍‌ ସାବାଇନ (୧୮୮୦-୧୯୬୧) ତାଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁସ୍ତକ ‘ହିଷ୍ଟ୍‌ରି ଅଫ୍ ପଲିଟିକାଲ୍‌ ଥିଓରି’ ରେ କହନ୍ତି, ‘‘ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନୁଷ୍ୟ ହିଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାଗରିକ ହୋଇଥାଏ; ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାଗରିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଷ୍ଟ୍ରରେ ହିଁ ରହିପାରେ।’’

ସମାନତା ଏକ ଅତି ମହତ୍ତ୍ବପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବଧାରଣା, ଯାହାର ମନନ ଓ ଅନୁପାଳନ ସେତେଟା ସହଜ ନୁହେଁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରତି ନିରପେକ୍ଷ, ଉଦାର ଭାବନା ତଥା ତାକୁ ତା’ର ପ୍ରଗତି ପାଇଁ ପକ୍ଷପାତରହିତ ସୁଯୋଗ ଏବଂ ସ୍ବାଧୀନତା ଉପଲବ୍ଧ କରାଇବା ମାନବାଧିକାରର ଗୋଟିଏଗୋଟିଏ ମହତ୍ତ୍ବପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶ। ଯେଉଁଠି ସମାଜରେ ପୂର୍ବରୁ ହିଁ ଅତ୍ୟଧିକ ସାମାଜିକ-ଆର୍ଥିକ-ରାଜନୈତିକ ବୈଷମ୍ୟ ରହିଛି, ସେଠି ସମାନ ସୁଯୋଗର ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଏକ ସମାନତା ଆଧାରିତ ସମାଜ ସ୍ଥାପନ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ବିଫଳ କରିବା ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ; କାରଣ ବହୁ ଆଗକୁ ଯାଇସାରିଥିବା ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ସହ ଯଦି ସବା ପଛରେ ପଡ଼ିଥିବା ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ସମାନ ସୁଯୋଗ ଦିଆଯାଏ, ତେବେ ସେହି ସ୍ଥିତି ସର୍ବଦା ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ହିଁ ରହିବ; ସମାନତା କେବେ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ ନାହିଁ। ଏ କ୍ଷେତ୍ରରେ ନ୍ୟାୟର ଆବଶ୍ୟକତା ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ। ରାଷ୍ଟ୍ର ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ନାଗରିକଙ୍କ ନିମନ୍ତେ ନ୍ୟାୟ ଅନୁକୂଳ ସ୍ଥିତିର ସୃଜନ କରିଥାଏ; ସେତେବେଳେ ସମାନତାର ବାଟ ଫିଟେ। ସମାନତା ହିଁ ମାନବାଧିକାରର ପୁଣ୍ୟଭୂମି। ଏହାର ଆକାଙ୍‌କ୍ଷା ରାଷ୍ଟ୍ର-ସମାଜର ଇତିହାସ ଭଳି ପ୍ରାଚୀନ କହିଲେ ଭୁଲ୍‌ ହେବନାହିଁ। ମହାଭାରତର ଶାନ୍ତିପର୍ବରେ ରାଜଧର୍ମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଣ୍ଡିତ ପିତାମହ ଭୀଷ୍ମ ଅତୀତର ସମାନତା ଆଧାରିତ ଶ୍ରେଣୀହୀନ ସମାଜକୁ ମନେପକାଇ କହନ୍ତି:

ନ ରାଜ୍ୟଂ ନ ଚ ରାଜାସୀତ୍‌, ନ ଦଣ୍ଡୋ ନ ଚ ଦାଣ୍ଡିକଃ । ସ୍ବୟମେବ ପ୍ରଜାଃ ସର୍ବା ରକ୍ଷନ୍ତି ସ୍ମ ପରସ୍ପରମ୍‌ ।।

ଅର୍ଥାତ୍‌, ଏକଦା ଯେତେବେଳେ ରାଜ୍ୟ ନଥିଲା, ରାଜା ନ ଥିଲେ, ଦଣ୍ଡ ନ ଥିଲା ବା ଦଣ୍ଡଦାତା ମଧ୍ୟ ନ ଥିଲେ, ଲୋକେ ସ୍ବତଃସ୍ଫୂର୍ତ୍ତ ପରସ୍ପରକୁ ସାହାଯ୍ୟ-ସହଯୋଗ ଓ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ।

ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତରେ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଚେତନା ଓ କଲ୍ୟାଣରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ସମାନ ଭାଗୀଦାରିତା ବିଚାର ବୌଦ୍ଧ ଦର୍ଶନରେ ଦର୍ଶନୀୟ। ଗୌତମ ବୁଦ୍ଧ ସ୍ବୟଂ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ପଦ୍ଧତିର ବିଶିଷ୍ଟ ସମର୍ଥକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହିଥିଲେ ଏବଂ ବୌଦ୍ଧ ବିହାରଗୁଡ଼ିକ ଭିତରେ ଏପରି ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଚେତନା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ସେତେବେଳେ ମଧ୍ୟ ବର୍ତ୍ତମାନ ପରି ଜାତି ଓ ଶ୍ରେଣୀରେ ସମାଜ ବିଭାଜିତ ଥିଲା। ସେହି ମାନବକୃତ କୃତ୍ରିମ ବିଭାଜନକୁ ଧର୍ମସତ୍ତାର ମଧ୍ୟ ସମର୍ଥନପ୍ରାପ୍ତ ଥିଲା। ଗୌତମ ବୁଦ୍ଧ ପ୍ରଥମେ ଏହି ଚତୁର୍ବର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଦୃଢ଼ ଚୁନୌତି ଦେଲେ; ଯଜ୍ଞବେଦିରେ ପ୍ରଦତ୍ତ ପଶୁବଳିକୁ ଘୋର ବିରୋଧ କଲେ। ରାଷ୍ଟ୍ରର ବିଧିବତ୍‌ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପରେ ଆର୍ଥିକ-ସାମାଜିକ-ରାଜନୈତିକ ସମାନତାର ବିଚାର ସମ୍ଭବତଃ ସର୍ବପ୍ରଥମେ ବୌଦ୍ଧକାଳରେ ହିଁ ଲୋକସମ୍ମୁଖକୁ ଆସିଲା। ଗୌତମ ବୁଦ୍ଧ ବୌଦ୍ଧସଙ୍ଘ ଗଢ଼ି ଜାତି-ଧର୍ମ-ବର୍ଗ ନିର୍ବିଶେଷରେ ସମସ୍ତ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ନିଜ ଦ୍ବାର ଖୋଲି ଦେଇଥିଲେ; ଅର୍ଥାତ ଗୋଷ୍ଠୀଜୀବନ ଭିତରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ବାଧୀନତାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସମ୍ମାନ ରହିଥିଲା। ବୌଦ୍ଧକାଳରେ ସମ୍ରାଟମାନେ ହିଁ ନିଜ ପ୍ରଜାର ପାଳନକର୍ତ୍ତା, ସଂରକ୍ଷକ ଓ ମାଲିକ ଥିଲେ ଏବଂ ସମାଜର ଅଳ୍ପ କିଛି କୁଳୀନ ଲୋକଙ୍କ ନିକଟରେ ସବୁଯାକ କ୍ଷମତା ଠୁଳ ହୋଇଥିଲା। ବୁଦ୍ଧ ସେହି ଧାରାକୁ ଭାଙ୍ଗିବାକୁ ଉଦ୍ୟମ କଲେ। ସେତେବେଳେ ବୈଶାଳୀ ଭଳି ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ବିଚାର ଉପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କେତେକ କ୍ଷୁଦ୍ର ରାଜ୍ୟ ଥିଲା ସତ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ତାହା ଥିଲା ଖଣ୍ଡିତ ଗଣତନ୍ତ୍ର। ବୁଦ୍ଧ ତତ୍କାଳୀନ ଗଣତନ୍ତ୍ରରେ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ସଂଘ ଉପରେ ଅଧିକାରକୁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରିିଥିଲେ। ସମ୍ରାଟଙ୍କ ଅଧିକାରର ଅସ୍ବୀକାର୍ଯ୍ୟତାକୁ ନେଇ ଅନେକ ଜାତକ କଥା ରଚିତ ହୋଇଥିଲା। ସେଥିରୁ ଗୋଟିଏ ଥିଲା ଏହିପରି:

ଥରେ ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରିୟତମା ପାଟରାଣୀ ବର ମାଗିଲେ, ‘‘ମହାରାଜ, ମୋତେ ରାଜ୍ୟରେ ଅମର୍ଯ୍ୟାଦିତ ନିଷ୍କଣ୍ଟକ ରାଜ୍ୟଭୋଗ କରିବାର ଅଧିକାର ପ୍ରଦାନ କରାଯାଉ।’’

ରାଜା ମହାରାଣୀଙ୍କୁ ବୁଝାଇ କହିଲେ, ‘‘ହେ ଭଦ୍ରେ! ରାଜ୍ୟର ସମସ୍ତ ନିବାସୀଙ୍କ ଉପରେ ମୋର କୌଣସି ଅଧିକାର ନାହିଁ। ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ସ୍ବାମୀ (କର୍ତ୍ତା) ନୁହେଁ। ମୁଁ ତ କେବଳ ସେଇମାନଙ୍କର ସ୍ବାମୀ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକର୍ତ୍ତା, ଯେଉଁମାନେ ରାଜକୀୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ ପୂର୍ବକ ଅକରଣୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ଅନ୍ୟର ଜୀବନରେ ବାଧା ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ଏଣୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ରାଜ୍ୟର ସମସ୍ତ ନିବାସୀଙ୍କ ଉପରେ ସ୍ବାମିତ୍ବ (କର୍ତ୍ତୃତ୍ବ) ପ୍ରଦାନ କରିବା ପାଇଁ ଅସମର୍ଥ ଅଟେ।’’

ଏହି କାହାଣୀ ଭିତରେ ରାଜ୍ୟ/ରାଜା ଅର୍ଥାତ ରାଷ୍ଟ୍ର/ ରାଷ୍ଟ୍ରାଧ୍ୟକ୍ଷର ପ୍ରଜା ବା ନାଗରିକଙ୍କ ପ୍ରତି ଉଦାର ଭାବନା ପରିସ୍ଫୁଟ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ଉଦାରତା ହିଁ ଶାସକ ଏବଂ ଶାସିତ ଭିତରେ ରହିଥିବା ଦୂରତା/ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ କମ୍‌ କରିଥାଏ। ସୂଚନାଯୋଗ୍ୟ ଯେ, ତୃତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀ ପୂର୍ବରୁ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିବା କୌଟିଲ୍ୟ ଓରଫ୍‌ ଚାଣକ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ ନେତୃତ୍ବରେ ଏକ କଲ୍ୟାଣକାରୀ ରାଜ୍ୟ ଗଠନକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ। ସେ କହିଥିଲେ ଯେ ରାଜା ରାଜ୍ୟର ସ୍ବାମୀ ନୁହନ୍ତି; ପ୍ରଥମ ପ୍ରବନ୍ଧନକର୍ତ୍ତା। ପ୍ରଜା ଉପରେ ନିଜର ଇଚ୍ଛା ବଳପୂର୍ବକ ଲଦି ନ ଦେବାପାଇଁ ଚାଣକ୍ୟ ରାଜାଙ୍କୁ ସାବଧାନ କରିଥିଲେ- ‘ଜନତାଙ୍କ କୋପ ସବୁ କୋପଠାରୁ ଭୟଙ୍କର’। ସେ ସ୍ପଷ୍ଟରୂପେ କହିଥିଲେ ଯେ ‘ଯଦି ଜନତାର ଅବସ୍ଥା ଉତ୍ତମ, ତେବେ ରାଜାଙ୍କ ବିନା ମଧ୍ୟ ରାଜ୍ୟ ଠିକ୍‌ଭାବେ ଚାଲିପାରିବ’। ଏହି ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ଫରାସୀ ବିପ୍ଳବର ଅନ୍ୟତମ ମହାନାୟକ ହେନ୍‌ରୀ ସେଣ୍ଟ୍‌-ସାଇମନ (୧୭୬୦-୧୮୨୫)ଙ୍କ ଏକ ଲଘୁକଥାର ପରିକଳ୍ପନା ସ୍ମରଣକୁ ଆସୁଚି:

‘‘କଳ୍ପନା କରନ୍ତୁ ଯେ ଫ୍ରାନ୍ସରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ପଚାଶ ଜଣ ପ୍ରଥମ ଶ୍ରେଣୀର ଚିକିତ୍ସକ, ପଚାଶ ଜଣ ପ୍ରମୁଖ ରସାୟନବିତ୍‌, ଭୌତିକ ବିଜ୍ଞାନୀ, ଦୁଇ ଶହ ଜଣ ବଡ଼ ବ୍ୟବସାୟୀ, ଛଅ ଶହ ଜଣ ବଡ଼ ଚାଷୀ, ପାଞ୍ଚ ଶହ ଜଣ ଯୋଗ୍ୟ କାରିଗର, ବଢ଼େଇ, ମୋଚି ଆଦିଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ହେଲା। ଏପରି ହେଲେ ଫ୍ରାନ୍ସର ସମୃଦ୍ଧି ତତ୍କାଳ ସମାପ୍ତ ହୋଇଯିବ; ସମଗ୍ର ଦେଶ ଧୂଳିସାତ୍‌ ହୋଇଯିବ।

ଏହାର ବିପରୀତ, କଳ୍ପନା କରନ୍ତୁ ଯେ ଏହି ସମସ୍ତେ ସୁରକ୍ଷିତ ରହିବେ କିନ୍ତୁ ରାଜ ପରିବାରର ସମସ୍ତ ସଦସ୍ୟ, ଦରବାରୀ, ଅଧିକାରୀ, ମନ୍ତ୍ରୀ, ପୁରୋହିତ, ନ୍ୟାୟାଧୀଶ, ଭୂସ୍ବାମୀ ଆଦିଙ୍କର ପରଲୋକ ଘଟିବ; ତେବେ ଦେଶ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ଆସିବ, ଶୋକ ମଧ୍ୟ ଅବଶ୍ୟ ହେବ, କାହିଁକିନା ଫ୍ରାନ୍ସ ଏକ ଭାବୁକ ଦେଶ; ପରନ୍ତୁ ସେଥିରେ ଦେଶର କୌଣସି ବାସ୍ତବିକ ଅହିତ ହେବ ନାହିଁ।’’

ଏ କାହାଣୀର ସନ୍ଦେଶ ଖୁବ୍‌ ସ୍ପଷ୍ଟ। ଯେ କୌଣସି ଦେଶ ରାଜା ଅବା ଦରବାରୀଙ୍କ ଦ୍ବାରା ତିଆରି ହୋଇନଥାଏ ବା ସତ୍ତାସୁଖଭୋଗୀ ତାକୁ ନିର୍ମାଣ କରି ନଥାନ୍ତି; ଦେଶର ପ୍ରକୃତ ନିର୍ମାତା/ରକ୍ଷାକର୍ତ୍ତା ତାହାର ଜନସାଧାରଣ। ସେମାନେ ହିଁ ତା’ର ଅସଲ ଶକ୍ତି-କେନ୍ଦ୍ର। ତେବେ ଅଧିକାଂଶ ଜନତା ନିଜର ସେହି ଅକୁତ ଶକ୍ତି ସହ ଅପରିଚିତ ଥାଆନ୍ତି। ପରିଣାମତଃ, ସେମାନେ ରାଜ୍ୟ/ରାଷ୍ଟ୍ର ସଂଚାଳନର ଶୀର୍ଷସ୍ଥ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କର ଅଧୀନତାକୁ ଅନ୍ଧଭାବେ ସ୍ବୀକାର କରନ୍ତି। ରାଷ୍ଟ୍ର ସଂଚାଳକ ନିଜ ଶୀର୍ଷତ୍ବ/ଶ୍ରେଷ୍ଠତ୍ବର ଔଚିତ୍ୟ ସିଦ୍ଧ କରିବା ପାଇଁ କେବେ ବିକାଶ ତ ଆଉ କେବେ ସୁଖ-ଶାନ୍ତି, ସୁରକ୍ଷା ଆଦିର ଆଳ ଦେଖାନ୍ତି; ଜାତି, ଧର୍ମ, ରାଷ୍ଟ୍ରପ୍ରେମ ପ୍ରଭୃତିର ଦ୍ବାହି ଦେଇ ଆପଣାର ସତ୍ତା ନିଷ୍କଣ୍ଟକ ରଖିବା ନିମିତ୍ତ ଅନୁକୂଳ ବାତାବରଣ ସୃଷ୍ଟି କରିବାରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି। ସତ୍ତାସୀନ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ନିର୍ଦେଶ, ଆଦେଶ ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ଅନ୍ଧ ଅନୁସରଣ/ଅନୁକରଣରେ ଜନତା ଯଦି ନିର୍ଣ୍ଣୟ/ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଏ ତାହା କେବଳ ତା’ ନିଜର ନୁହେଁ, ଦେଶ/ରାଷ୍ଟ୍ରର ପତନର କାରଣ ହେବା ଅବଶ୍ୟମ୍ଭାବୀ। ତା’ର ଏହି ନିର୍ବୋଧ ଆଚରଣ ହିଁ ସ୍ବାର୍ଥସର୍ବସ୍ବ ପରାଙ୍ଗପୁଷ୍ଟ ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜର ଆଧିପତ୍ୟ/କର୍ତ୍ତୃତ୍ବ ଚିରକାଳ ବଜାୟ ରଖିବାକୁ ସହାୟତା କରିବା ସହ ଜନତାଙ୍କ ଶକ୍ତିକୁ ଅପହୃତ କରି କ୍ଷମତାହୀନ କରିଦିଏ। ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ/ମାନବିକ ଅଧିକାରର ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ହେଲେ ଜନତା/ଗଣକୁ ଆପଣାର ଶକ୍ତି/କ୍ଷମତାକୁ ଚିହ୍ନି ତା’ର ସଦୁପଯୋଗ କରିବା ନିତାନ୍ତ ଜରୁରୀ।

ବି.ଦ୍ର.: ଏହା ‘ମାନବାଧିକାରର ଇତିହାସ’ ଶୀର୍ଷକ ଏକ ଦୀର୍ଘ ପ୍ରବନ୍ଧର ସଂପାଦିତ ଅଂଶ

(‘ସମାଜ’ରେ ୨୨.୯.୨୧ରେ ପ୍ରକାଶିତ)

ପେଗାସସ୍ ପିଠିରେ ପ୍ରେତ

noreply@blogger.com (ଅଶୋକ ସାହୁ) — Thu, 12 Aug 2021 03:09:00 +0000

ଅଶୋକ

ପେଗାସସ୍। ଏଇ ପୌରାଣିକ ନାମଟି ଏବେ କେବଳ ଭାରତରେ ନୁହେଁ, ସମଗ୍ର ବିଶ୍ବରେ ଚର୍ଚ୍ଚା/ବିବାଦର କେନ୍ଦ୍ର। ଆମ ଦେଶରେ ସଂସଦର ହଟ୍ଟଗୋଳରୁ ଯାଇ ପହଞ୍ଚିଚି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର କାଠଗଡ଼ାରେ। ଗ୍ରୀକ୍‌ ପୌରାଣିକ କାହାଣୀର ଶୁଭ୍ର ପକ୍ଷୀରାଜ ଅଶ୍ବ ପେଗାସସ୍‌ ଅବିକଳ ଆମ ପୁରାଣର ଉଚ୍ଚୈଶ୍ରବା (ସମୁଦ୍ରମନ୍ଥନରୁ ଜାତ) ପରି, ଯିଏ ଚିମେରା ନାମକ ଅତୀବ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସ(ମହାକବି ହୋମର୍‌ଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନାନୁସାରେ ଏହା ସିଂହ ମୁଣ୍ଡ, ଛାଗଳ ଶରୀର ଓ ସର୍ପ ଲାଞ୍ଜବିଶିଷ୍ଟ, ଯାହାର ପାଟିରୁ ସର୍ବଦା ନିଆଁହୁଳା ବାହାରୁଥାଏ)କୁ ବଧ କରିବାପାଇଁ ନାୟକ ବେଲ୍ଲେରୋଫୋନ୍‌ଙ୍କ ବାହନ ସାଜିଥିଲା। ପରେ ଗ୍ରୀକ୍‌ ଦେବରାଜ ଜିଅସ୍‌ଙ୍କ ଦ୍ବାରା ତାହା ଏକ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ପରିଣତ ହୋଇ ନଭମଣ୍ଡଳରେ ବିରାଜମାନ କଲା। ଏବେ କିନ୍ତୁ ପେଗାସସ୍‌ ପୃଥିବୀକୁ ପକ୍ଷୀରାଜ ଅଶ୍ବ ରୂପରେ ନୁହେଁ, ଏକ ଅତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଗୁପ୍ତଚର ସଫ୍ଟୱେର୍‌ (ସ୍ପାଏୱେର୍‌) ଭାବେ ସୂକ୍ଷ୍ମରୂପରେ ଓହ୍ଲାଇ କରୁଚି ବିଶ୍ବଭ୍ରମଣ! ସନ୍ତ୍ରାସବାଦୀ/ଅପରାଧୀଙ୍କୁ ବଧ କରିବା ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ଏହା ଓହ୍ଲାଇଥିଲେ ହେଁ ୟା’କୁ କିଏ ବାହନ କରିଚି ଓ କାହା ନିର୍ଦେଶରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଚି, ତାହା ଏ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଜ୍ଞାତ। ଆହୁରି ମଧ୍ୟ, ଏବେ ଗୋଳ ଉଠିଚି ଯେ ଏହା କୌଣସି ପ୍ରେତ(ବର୍ତ୍ତମାନ ସୁଦ୍ଧା ଅଦୃଶ୍ୟ)ର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ, ଯିଏ ଆତଙ୍କବାଦୀ/ଅପରାଧୀଙ୍କ ବଧ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ବରଂ ପ୍ରମୁଖ ରାଜନେତା, ସାମ୍ବାଦିକ, ସାମାଜିକ କର୍ମୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଏହାକୁ କରିଚି ପ୍ରୟୋଗ।

ପ୍ରଯୁକ୍ତି ମନୁଷ୍ୟ ପାଇଁ ବରଦାନ ନା ଅଭିଶାପ, ଏ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଖୋଜିବାର ସମୟ ଆସିଚି ଯେତେବେଳେ ଏହା ତା’ର ଜୀବନ ପ୍ରତି ପାଲଟୁଚି ବିପଜ୍ଜନକ। ଆଧୁନିକ ପ୍ରଯୁକ୍ତିର ହିଁ ଅବଦାନ ପେଗାସସ୍ ଭଳି ଅତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଗୁପ୍ତଚର ସାଇବର୍ ଅସ୍ତ୍ର, ଯାହା ଜଣକର ଅଜାଣତରେ କେବଳ ତା’ର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ବାଧୀନତା, ଗୋପନୀୟତାକୁ ଅପହରଣ କରିପାରେ ନାହିଁ, ବରଂ ଚାହିଁଲେ ତା’ ଜୀବନଯାପନର ପ୍ରତ୍ୟେକ ମୁହୂର୍ତ୍ତର ଦୃଶ୍ୟ-ଶ୍ରାବ୍ୟ-କଥ୍ୟକୁ ଏହା ପ୍ରେଷକ ନିକଟକୁ ପ୍ରେରଣ କରିବା ସହ ତା’ ପ୍ରାଣଘାତର ହେତୁ ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ। ନିର୍ଦିଷ୍ଟ ଭାବେ ପେଗାସସ୍‌ର ଅତୀତକୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଆଶଙ୍କା ଦୃଢ଼ ହେବାକୁ ଲାଗେ, ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଜଣ ସାମ୍ବାଦିକ (ମେକ୍ସିକୋର ସିସିଲିଓ ପିନେଦା ବିର୍ତୋ ଏବଂ ‘ୱାଶିଂଟନ ପୋଷ୍ଟ୍‌’ର ଜମାଲ୍‌ ଖାଶୋଗି)ଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରାଯାଇଥିଲା, ଯାହାଙ୍କ ସେଲ୍‌ଫୋନ୍‌ରେ ଏହି ସ୍ପାଏୱେର୍‌ (ଗୁପ୍ତଚର ସଫ୍ଟୱେର୍‌) ରୋପଣର ଅଭିଯୋଗ ହୋଇଥିଲା। ସ୍ମାର୍ଟଫୋନ୍‌ ଆଧୁନିକ ମଣିଷର ଅହର୍ନିଶ ସାଥୀ ପାଲଟିଥିବାବେଳେ ଏହା ହିଁ ସାଇବର୍‌ ଅସ୍ତ୍ରର ଏକ ସହଜ ମାଧ୍ୟମ ମଧ୍ୟ ପାଲଟିଚି, ଯାହା ସହାୟତାରେ ଜଣକ ଉପରେ ସର୍ବଦା ରଖାଯାଇପାରେ ଗୁପ୍ତ ନଜର। ଏହି ସ୍ପାଏୱେର୍‌ର ସ୍ବାତନ୍ତ୍ର୍ୟ ହେଲା, ଏହାକୁ ଜଣକର ଅଜାଣତରେ ତା’ ସେଲ୍‌ଫୋନ୍‌ରେ କେବଳ ଗୋଟିଏ ‘ମିସ୍‌ଡ କଲ୍‌’ କରି ରୋପଣ କରାଯାଇପାରେ; ଅର୍ଥାତ ପୂର୍ବରୁ ବ୍ୟବହାରକାରୀ ବାର୍ତ୍ତା ବା ଇ-ମେଲ୍‌ ଆଦିକୁ ଖୋଲିବାପରେ ହିଁ ତା’ ଫୋନ୍‌/କଂପ୍ୟୁଟର୍‌ ଏପରି ଭାଇରସ୍‌/ମାଲ୍‌ୱେର୍‌ ଦ୍ବାରା ସଂକ୍ରମିତ ହେଉଥିଲା; କିନ୍ତୁ ଏବେ ତାହା ଅନାବଶ୍ୟକ; ତେଣୁ ଏହାକୁ ‘ଜିରୋ-କ୍ଲିକ୍‌’ ଆକ୍ରମଣ କୁହାଯାଉଛି। ପେଗାସସ୍‌ର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଇସ୍ରାଏଲ୍‌ ଦେଶର ଏନ୍‌ଏସ୍‌ଓ ଗ୍ରୁପ୍‌ (ସଂସ୍ଥାର ତିନି ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ନିଭ୍‌ କାର୍ମି, ଶାଲେଭ୍‌ ହୁଲ୍ଲୋ ଓ ଓମ୍ରି ଲେଭିଙ୍କ ନାମର ପ୍ରଥମ ଅକ୍ଷରକୁ ନେଇ ଏହାର ନାମକରଣ ହୋଇଛି) ତା’ ୱେବ୍‌ସାଇଟ୍‌ରେ ଉକ୍ତ ସ୍ପାଏୱେର୍‌କୁ ଅପରାଧୀ ଓ ସନ୍ତ୍ରାସବାଦୀଙ୍କ ଗତିବିଧି ଉପରେ ନଜର ରଖିବା ପାଇଁ ତିଆରି କରାଯାଇଛି ଏବଂ ଏହା ନିର୍ଦିଷ୍ଟ ଭାବେ ସରକାର ତଥା ସରକାରୀ ଗୁଇନ୍ଦା ଓ ନିରାପତ୍ତା ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକୁ ହିଁ ବିକ୍ରି କରିଥିବା ଦର୍ଶାଇଚି। ତେବେ ୨୦୧୮ରେ ପେଗାସସ୍‌ ସମ୍ପର୍କରେ ଗଭୀର ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିଥିବା କାନାଡ଼ାର ଟରଣ୍ଟୋ ବିଶ୍ବବିଦ୍ୟାଳୟ ଅଧୀନସ୍ଥ ‘ଦି ସିଟିଜେନ୍‌ ଲ୍ୟାବ୍‌’ ଏକ ବିବରଣୀ ପ୍ରକାଶ କରି ଦର୍ଶାଇଥିଲା ଯେ ବିଶ୍ବର ୪୫ଟି ଦେଶରେ ଏହା ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଛି। ଏହି ୪୫ଟି ଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ସେହି ଦେଶଗୁଡ଼ିକର ନାମ ମଧ୍ୟ ରହିଥିଲା, ଯାହା ‘ପ୍ରୋଜେକ୍ଟ ପେଗାସସ୍‌’ରେ ଦର୍ଶାଯାଇଥିବା ଭାରତ ସମେତ ୧୦ଟି ଦେଶ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

ଉଲ୍ଲେଖଯୋଗ୍ୟ, ନିକଟରେ ପ୍ୟାରିସ୍‌ର ଏକ ଅଣଲାଭକାରୀ ସଂସ୍ଥା ‘ଫର୍‌ବିଡେନ୍‌ ଷ୍ଟୋରିଜ୍‌’ ଓ ମାନବାଧିକାର ନେଇ ବିଶ୍ବବ୍ୟାପୀ କାର୍ଯ୍ୟରତ ‘ଆମ୍‌ନେଷ୍ଟି ଇଣ୍ଟରନ୍ୟାସନାଲ୍‌’ ପୃଥିବୀର ପ୍ରମୁଖ ୧୭ଟି ଗଣମାଧ୍ୟମ ଜରିଆରେ ବିଭିନ୍ନ ଦେଶର ୫୦ ହଜାର ଫୋନ୍‌ନମ୍ବର (ଭାରତର ପ୍ରାୟ ୧୦୦୦ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ) ସାର୍ବଜନୀନ କରିଛନ୍ତି, ଯାହା ‘ପ୍ରୋଜେକ୍ଟ ପେଗାସସ୍‌’ ଭାବେ ଦେଶ/ବିଶ୍ବରେ ଚହଳ ପକାଇଚି। ଏହି ବ୍ୟୟବହୁଳ ଗୁପ୍ତଚର ପ୍ରଯୁକ୍ତିର ପ୍ରୟୋଗକର୍ତ୍ତା କେଉଁମାନେ, ତାହା ସନ୍ଧାନସାପେକ୍ଷ; ତେବେ ଏହାର ଐତିହାସିକ କାଳକ୍ରମକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କଲେ ବିଶ୍ବର କେବଳ ଏକଛତ୍ରବାଦୀ ଶାସକ ନୁହନ୍ତି, ବରଂ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ (ଛଦ୍ମ) ଶାସକମାନେ ମଧ୍ୟ ୟା’ର ପ୍ରୟୋଗ କର୍ତ୍ତା, ସେହି ସନ୍ଦେହ କ୍ରମେ ଦୃଢ଼ ହେବାକୁ ଲାଗିଚି।

ପେଗାସସ୍ ସ୍ପାଏୱେର୍‌ର ଉଦ୍ଭବ କେବେ, ତାହା ତ ଏ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଦ୍ଭାବକଙ୍କ ଛଡ଼ା ଆଉ କାହାକୁ ଜଣାନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସର୍ବପ୍ରଥମେ ଏହାକୁ ଆବିଷ୍କାର କରାଯାଇଥିଲା ୨୦୧୬ ଅଗଷ୍ଟ ମାସରେ, ଆରବ ଦେଶର ମାନବାଧିକାର କର୍ମୀ ଅହମଦ ମନସୁରଙ୍କ ଆଇଫୋନ୍‌ର ଏକ ବାର୍ତ୍ତା (ମେସେଜ୍‌)ରେ, ଯେଉଁଠି ୟୁନାଇଟେଡ ଆରବ ଏମିରେଟ୍‌ସ (ୟୁଏଇ)ର କାରାଗାରରେ ନିର୍ଯାତନା ଦିଆଯିବାର ‘ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ’ ରହିଥିବା ଦର୍ଶାଯାଇଥିଲା। ମନସୁର୍‌ ଉକ୍ତ ବାର୍ତ୍ତାର ‘ଲିଙ୍କ୍‌’କୁ ଉପରୋକ୍ତ ‘ଦି ସିଟିଜେନ୍‌ ଲ୍ୟାବ୍‌’କୁ ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ପଠାଇବା ପରେ ଜଣାପଡ଼ିଥିଲା ଯେ ତାହା ପେଗାସସ୍‌ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ। ୟୁଏଇରେ ଏହା ଅନ୍ୟତ୍ର ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥିବା ଅନୁସନ୍ଧାନରୁ ସେତେବେଳେ ଜଣାପଡ଼ିଥିଲା। ସେହିପରି ତୁର୍କୀରେ ଅବସ୍ଥିତ ସାଉଦି ଆରବର ଦୂତାବାସରେ ସାମ୍ବାଦିକ ତଥା ମାନବାଧିକାର କର୍ମୀ ଖାଶୋଗିଙ୍କୁ ହତ୍ୟାର ଦୁଇ ମାସ ପରେ ଏନ୍‌ଏସ୍‌ଓ ବିରୋଧରେ ମୋକଦ୍ଦମା ଦାୟର୍‌ କରାଯାଇଥିଲା। ଭାରତରେ ସର୍ବପ୍ରଥମେ ପେଗାସସ୍‌ ପ୍ରୟୋଗ କରି ସାମ୍ବାଦିକ ଓ ମାନବାଧିକାର କର୍ମୀଙ୍କୁ ନିଶାଣ କରାଯାଇଥିବା ସମ୍ପର୍କରେ ସର୍ବପ୍ରଥମେ ହ୍ବାଟ୍ସଆପ୍‌ ପକ୍ଷରୁ ୨୦୧୯ ଅକ୍ଟୋବରରେ ସୂଚନା ଦିଆଯାଇଥିଲା। ସେହିବର୍ଷ ନଭେମ୍ବରରେ ଡିଏମ୍‌କେ ସାଂସଦ ଦୟାନିଧି ମାରାନ ଲୋକସଭାରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ ଯେ ସରକାର ହ୍ବାଟ୍ସଆପ୍‌ ଦୂରଭାଷ ଓ ବାର୍ତ୍ତାକୁ ‘ଟ୍ୟାପ୍‌’ କରିବା ପାଇଁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ପାଇଁ ପେଗାସସ୍‌କୁ ବ୍ୟବହାର କରିଚନ୍ତି କି? ତତ୍କାଳୀନ ଗୃହ ରାଷ୍ଟ୍ରମନ୍ତ୍ରୀ କିଷନ ରେଡ୍ଡୀ ସିଧାସଳଖ ‘ପେଗାସସ୍‌’ ସମ୍ପର୍କିତ ଉତ୍ତର ନରଖି କହିଥିଲେ, ‘‘ଦେଶର ନିରାପତ୍ତା ଓ ସାର୍ବଭୌମତ୍ବ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ସୂଚନା ପ୍ରଯୁକ୍ତି ଆଇନ, ୨୦୦୦ରେ ଧାରା ୬୯ ଅନୁୁସାରେ ଯେ କୌଣସି କଂପ୍ୟୁଟରରୁ ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ, ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ବା ନିରୀକ୍ଷଣ କରିବା ପାଇଁ କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କର କ୍ଷମତା ରହିଛି। ସେହିପରି ଭାରତୀୟ ଟେଲିଗ୍ରାଫ୍ ଆଇନ, ୧୮୮୫ର ଧାରା ୫ ଜରୁରୀକାଳୀନ ସ୍ଥିତିରେ ସରକାରଙ୍କୁ ଯେ କୌଣସି ବାର୍ତ୍ତାର ଗତିରୋଧ କରିବା ଆଇନତଃ ବୈଧ।’’

ଅନେକଙ୍କୁ ହୁଏତ ଜଣାନଥିବ ଯେ, ଦେଶରେ ସରବରାହ ହେଉଥିବା ଯେ କୌଣସି ବାର୍ତ୍ତା ଓ ଇ-ମେଲ୍‌ ଆଦିକୁ ସଂରକ୍ଷଣ/ନିରୀକ୍ଷଣ କରିବା ପାଇଁ ସରକାରଙ୍କ ପାଖରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଗୁପ୍ତ ‘ସେଣ୍ଟ୍ରାଲ୍‌ ମନିଟରିଂ ସିଷ୍ଟମ୍‌’ (ସିଏମ୍‌ଏସ୍‌) ନାମକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ନିରନ୍ତର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛି (ୟୁପିଏର ପି. ଚିଦମ୍ବରମ୍‌ଙ୍କ ଅବଦାନ!); କିନ୍ତୁ ପେଗାସସ୍‌ ଏହାଠାରୁ ଅତ୍ୟୁନ୍ନତ ପ୍ରଯୁକ୍ତି କୌଶଳ। ‘ପ୍ରୋଜେକ୍ଟ ପେଗାସସ୍‌’ ରହସ୍ୟୋଦ୍‌ଘାଟନ‌ରେ ସ୍ଥାନିତ ଭାରତର ୧୦ଟି ଫୋନ୍‌ ନମ୍ବରବିଶିଷ୍ଟ ସେଲ୍‌ଫୋନ୍‌ର ସ୍ବାଧୀନ ‘ଫୋରେନ୍ସିକ୍’ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରାଯିବା ପରେ ପେଗାସସ୍‌ ଜରିଆରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ‘ହ୍ୟାକ୍‌’ ହୋଇଥିବା କିମ୍ବା ସେହି ଉଦ୍ୟମ କରାଯାଇଥିବାର ମିଳିସାରିଚି ପ୍ରମାଣ (ଦ୍ରଷ୍ଟବ୍ୟ: ପ୍ରଥମ ଥରପାଇଁ ଫ୍ରାନ୍ସ ସରକାରଙ୍କ ନିଯୁକ୍ତ ତଦନ୍ତ ଅଧିକାରୀ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଚନ୍ତି ଯେ ସେହି ଦେଶର ଦୁଇଜଣ ସାମ୍ବାଦିକଙ୍କ ସେଲ୍‌ଫୋନ୍‌ରେ ମଧ୍ୟ ପେଗାସସ୍‌ ରୋପିତ ହୋଇଥିଲା)। ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଭାବେ ଯେଉଁ ଦୁଇଟି ଘଟନାର ସ୍ଥାନ-କାଳ-ପାତ୍ର ସହ ପେଗାସସ୍‌କୁ ଯୋଡ଼ାଯାଉଚି, ତାହା ସତ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ ନିଶ୍ଚିତ ସାଙ୍ଘାତିକ। ପ୍ରଥମ: ୨୦୧୯ରେ ଭାରତର ତତ୍କାଳୀନ ପ୍ରଧାନ ବିଚାରପତିଙ୍କ ଉପରେ ଯୌନ ନିର୍ଯାତନା ଅଭିଯୋଗ ଆଣିଥିବା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ଜଣେ ମହିଳା କର୍ମଚାରୀ ଓ ତାଙ୍କ ସମ୍ପର୍କୀୟଙ୍କ ୧୧ଟି ଫୋନ୍‌ ନମ୍ବର ଏହି ପେଗାସସ୍‌ ତାଲିକାରେ ରହିଚି। ଉକ୍ତ ମହିଳା କର୍ମଚାରୀ ଓ ତାଙ୍କ ପରିବାରର ସଦସ୍ୟଗଣଙ୍କୁ କିପରି ତଳିତଳାନ୍ତ କରିଦିଆଯାଇଥିଲା, ତାହା ଗଣମାଧ୍ୟମରେ ଚର୍ଚିତ ହୋଇଥିଲା। ଦ୍ବିତୀୟ: ସେହି ବର୍ଷ ହିଁ ବିଜେପି ଓ ଜେଡିୟୁ-କଂଗ୍ରେସ ସରକାର ମଧ୍ୟରେ କ୍ଷମତା କନ୍ଦଳ ଚାଲିଥିବାବେଳେ କର୍ଣ୍ଣାଟକର ପ୍ରମୁଖ ରାଜନେତାଙ୍କ ଫୋନ୍‌ନମ୍ବର ମଧ୍ୟ ଏହି ତାଲିକାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ; ଅର୍ଥାତ୍‌ ସେମାନଙ୍କ ଫୋନ୍‌ରେ ସ୍ପାଏୱେର୍‌ କରାଯାଇଥିଲା ରୋପଣ।

ଏସବୁ ଘଟନାକ୍ରମରୁ ଜଣାଯାଉଚି ଯେ ବିଧାନପାଳିକା, ନ୍ୟାୟପାଳିକା, କାର୍ଯ୍ୟପାଳିକା, ଗଣମାଧ୍ୟମ- ଗଣତନ୍ତ୍ରର କୌଣସି ସ୍ତମ୍ଭ ଗୁପ୍ତଚର ଆଖିରୁ ବାଦ୍‌ ପଡ଼ିନାହିଁ। ୨୦୨୦ରେ ‘ରିସେଟ୍: ରିକ୍ଲେମିଙ୍ଗ୍‌ ଦି ଇଣ୍ଟର୍‌ନେଟ୍‌ ଫର୍‌ ସିଭିଲ୍‌ ସୋସାଇଟି’ ନାମକ ପୁସ୍ତକ ପ୍ରକାଶିତ ହେବାପରେ ବହୁଚର୍ଚିତ ହୋଇଥିଲା, କାରଣ ଏଥିରେ ଲେଖକ ଖୁବ୍‌ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଲେଖିଚନ୍ତି ଯେ ବିଶ୍ବର ଅନ୍ୟ ଦେଶ ଅପେକ୍ଷା ପେଗାସସ୍‌ ଭାରତରେ ସର୍ବାଧିକ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଚି ଏବଂ ‘‘ଭାରତୀୟ ଆରକ୍ଷୀ ଏବଂ ସୁରକ୍ଷା ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ଏନ୍‌ଏସ୍‌ଓ ସ୍ପାଏୱେର୍‌ର ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଉପଯୋଗ ଓ ଦୁରୁପଯୋଗକାରୀ’’। ଏ ପୁସ୍ତକର ଲେଖକ ଆଉ କେହି ନୁହନ୍ତି, ପେଗାସସ୍‌ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଗଭୀର ଅନୁସନ୍ଧାନକାରୀ ପୂର୍ବୋକ୍ତ ‘ଦି ସିଟିଜେନ୍‌ ଲ୍ୟାବ୍‌’ର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା-ନିର୍ଦେଶକ ରୋନାଲ୍ଡ ଡେଇବର୍ଟ। ତାଙ୍କ ମନ୍ତବ୍ୟ ଉପେକ୍ଷାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, କାହିଁକିନା ଇଣ୍ଟରନେଟ୍‌, ଅତ୍ୟାଧୁନିକ ଯୋଗାଯୋଗ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ସାଇବର୍‌ ସୁରକ୍ଷାର ବିଶେଷଜ୍ଞ ଓ ଗବେଷକ ଭାବେ ରୋନାଲ୍ଡଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଅବିସମ୍ବାଦିତ। ତେବେ ରାଜ୍ୟସଭାରେ ସରକାରୀ ଭାବେ ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ଏକ ଲିଖିତ ଉତ୍ତରରେ ଭାରତର ପ୍ରତିରକ୍ଷା ରାଷ୍ଟ୍ରମନ୍ତ୍ରୀ ଅଜୟ ଭଟ୍ଟ ଏବେ (୧୦/୮/୨୧) ଦର୍ଶାଇଛନ୍ତି, ‘‘ପ୍ରତିରକ୍ଷା ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ ଏନ୍‌ଏସ୍‌ଓ ଗ୍ରୁପ୍‌ ସହ କୌଣସି କାରବାର କରିନାହିଁ’’। ଏହା ହୁଏତ ସତ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ଅସଲ ପ୍ରଶ୍ନ ତ ଏବେ ବି ଅନୁତ୍ତରିତ ଯେ ସେଇ ‘ପ୍ରେତ’ଟି କିଏ, ଯିଏ ପେଗାସସ୍‌କୁ ବାହନ କରି ଗୋପନରେ କରୁଚି ଆତଙ୍କର ଆବାହନ? ମେକ୍ସିକୋରେ ନିଶାଦ୍ରବ୍ୟ ବିକ୍ରୟକାରୀ ଓ ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରୁଥିବା ସରକାରୀ ଅଧିକାରୀ ସେଠାକାର କେତେକ ସାମ୍ବାଦିକଙ୍କ ଫୋନ୍‌ରେ ପେଗାସସ୍‌ ଲଗାଇଥିବାର ମିଳିସାରିଚି ଆପାତପ୍ରମାଣ। ଏହାର ଅର୍ଥ, ଅପରାଧୀର ଅନୁସନ୍ଧାନ/ଉନ୍ମୁଳନ ନିମନ୍ତେ ଯାହା ଅଭିପ୍ରେତ, ଏବେ ତାହା ପାଲଟିଚି ସେଇ ଅପରାଧୀର ଅକାଟ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର। ଥରେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତୁ, ଯଦି ସନ୍ତ୍ରାସବାଦୀ ପେଗାସସ୍‌କୁ କରନ୍ତି ବାହନ, କ’ଣ ହେବ ଭବିଷ୍ୟତ ଦେଶ/ବିଶ୍ବର! କୁହାଯାଏ, ପ୍ରଯୁକ୍ତି ଆବିଷ୍କାର ସଦା ନିରପେକ୍ଷ ଓ ସ୍ବାଧୀନ ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ କରିଥାଏ ତାହାର ଭଲ ବା ମନ୍ଦ ଉପଯୋଗ; କିନ୍ତୁ ତାହା ଯଦି ମାନବ ଜାତି ପାଇଁ ପରାଧୀନତା, ଦାସତ୍ବ ଓ ସନ୍ତ୍ରାସର କାରଣ ହୁଏ; ଗଣତନ୍ତ୍ରକୁ ହତ୍ୟା କରିବାର ମାଧ୍ୟମ ପାଲଟେ, ତା’ର ଭୟାବହ ପରିଣତି ଅଚିନ୍ତନୀୟ। ପେଗାସସ୍‌ ପ୍ରକରଣକୁ ପ୍ରହସନ ମନେକଲେ ଏହା ପ୍ରାଣାନ୍ତକ ହେବା ଅଧିକ ସମ୍ଭବ। ଅତଏବ ନାୟକ ପରିବର୍ତ୍ତେ ପେଗାସସ୍‌ ପିଠିରେ ବସିଥିବା ସେହି ପ୍ରେତ(ଖଳନାୟକ)ର ଅସଲ ସ୍ବରୂପ ଉଦ୍‌ଘାଟନ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ। ନ୍ୟାୟାଳୟ କ’ଣ ସେଥିରେ ସଫଳ ହେବ?

(‘ସମାଜ’ରେ ୧୨ ଅଗଷ୍ଟ ୨୦୨୧ରେ ପ୍ରକାଶିତ)

ଖଚ୍ଚର ଆରୋହଣର ବିପଦ

noreply@blogger.com (ଅଶୋକ ସାହୁ) — Sun, 27 Jun 2021 05:28:00 +0000

ବିଗତ ସପ୍ତାହରେ ନ୍ୟାୟାଳୟ ଦ୍ବାରା ଏପରି କେତେକ ରାୟ ପ୍ରକାଶ ପାଇଛି, ଯାହା ଭାରତର ନ୍ୟାୟିକ ତଥା ଲୋକତାନ୍ତ୍ରିକ ଇତିହାସ ପାଇଁ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଏବଂ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତଯୋଗ୍ୟ। ବିଶେଷତଃ, ଏସବୁ ରାୟ ଏଇଥିପାଇଁ ମହତ୍ତ୍ବପୂର୍ଣ୍ଣ ଯେ ନ୍ୟାୟାଳୟ କେବଳ ସଂପୃକ୍ତ ଅଭିଯୁକ୍ତଙ୍କୁ ଦୋଷମୁକ୍ତ କରିନାହାନ୍ତି ଅବା ଜାମିନ ଦେଇ କାରାମୁକ୍ତ କରିନାହାନ୍ତି, ବରଂ ଯେଉଁ ଆଇନ ବଳରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଗିରଫ କରାଯାଇ କାରାବଦ୍ଧ କରାଯାଇଥିଲା, ସେହି ଆଇନର ଏବଂ ଆଇନ ପ୍ରୟୋଗକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଦୋଷାଦୋଷ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଭୁଲିନାହାନ୍ତି। ଭାରତରେ ଅନେକ ବିବାଦୀୟ ଆଇନ ତ ରହିଛି; କିନ୍ତୁ ଏହା ଭିତରୁ ସମ୍ଭବତଃ ସର୍ବାଧିକ ବିବାଦୀୟ ଓ ଚର୍ଚ୍ଚିତ ଦୁଇଟି ଆଇନ ହେଉଛି ରାଜଦ୍ରୋହ ଆଇନ (ଭାରତୀୟ ଦଣ୍ଡ ସଂହିତା ବା ଆଇପିସିର ୧୨୪(କ) ଧାରା) ଏବଂ ଆତଙ୍କବାଦୀ ନିରୋଧୀ ଆଇନ (ବେଆଇନ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ (ନିରୋଧୀ) ଆଇନ, ୧୯୬୭; ଇଂରେଜୀରେ ‘ୟୁଏପିଏ’)।

ରାଜଦ୍ରୋହ ଆଇନକୁ ନେଇ ସଦ୍ୟ ଚର୍ଚ୍ଚିତ ମାମଲା ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ ହେଲା ସାମ୍ବାଦିକ ବିନୋଦ ଦୁଆଙ୍କ ବିରୋଧରେ ହୋଇଥିବା ମୋକଦ୍ଦମା, ଯାହାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ ଖାରଜ କରିଥିଲେ। ନ୍ୟାୟାଳୟ ସ୍ପଷ୍ଟରୂପେ କହିଚନ୍ତି ଯେ ସରକାରଙ୍କୁ ସମାଲୋଚନା ଯେତେ ତୀବ୍ର ହେଉପଛେ, ତାହା ଜଣେ ସାମ୍ବାଦିକଙ୍କୁ ରାଜଦ୍ରୋହୀ ଭାବେ ଅପରାଧୀ ଘୋଷିତ କରିବାର କାରଣ ହୋଇ ନପାରେ। ଦ୍ବିତୀୟ ମାମଲାଟି ଲାକ୍ଷାଦ୍ବୀପର ଜଣେ ଯୁବ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ନିର୍ମାତ୍ରୀ ଆଇଶା ସୁଲତାନାଙ୍କର, ଯାହାଙ୍କୁ କେରଳ ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ ଗିରଫଦାରି-ପୂର୍ବ ଅନ୍ତରୀଣ ଜାମିନ ପ୍ରଦାନ କରିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଅଭିଯୋଗ: ସେ କୋଭିଡ଼-୧୯ ପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ନେଇ ଏକ ଟେଲିଭିଜନ ବିତର୍କରେ ଆଲୋଚନାବେଳେ ‘ଜୈବାସ୍ତ୍ର’ ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ। ଇତିମଧ୍ୟରେ ଅବଶ୍ୟ ସୁଲତାନା ‘ଭୁଲ୍‌ରେ ସେ ଉକ୍ତ ଶବ୍ଦ କହିଥିଲେ’ ବୋଲି ସ୍ପଷ୍ଟୀକରଣ ରଖିଛନ୍ତି। ହୁଏତ ‌େ‌ସ ଭୟରେ ତ୍ରୁଟିସ୍ବୀକାର କରିଥାଇ ପାରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ‘ରାଜଦ୍ରୋହୀ’ ମୋହନ ଦାସ କରମଚାନ୍ଦ ଗାନ୍ଧୀ କିନ୍ତୁ ଏ ବିଷୟରେ ଯାହା ଅଦାଲତରେ ନିର୍ଭୀକଭାବେ ନିଜ ବୟାନରେ କହିଥିଲେ, ତାହା ୧୮୭୦ରେ ପ୍ରଣୀତ ରାଜଦ୍ରୋହ ଆଇନର ଅସ୍ତିତ୍ବ ଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାସଙ୍ଗିକ ହୋଇ ରହିଥିବ।

ଗାନ୍ଧିଜୀ ରାଜଦ୍ରୋହ (ସେଡିସନ୍‌)ର ଧାରାକୁ ଆଇପିସିର ରାଜନୈତିକ ଧାରାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ରାଜକୁମାର ଆଖ୍ୟା ଦେବା ସହ ଏହାକୁ ନାଗରିକର ସ୍ବାଧୀନତାକୁ ଦମନ କରିବା ଅଭିପ୍ରାୟରେ ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଇଛି ବୋଲି କହିଥିଲେ। ସ୍ବୟଂ ଜଣେ ବିଶିଷ୍ଟ ଆଇନଜ୍ଞ ଗାନ୍ଧୀ ୧୮ ମାର୍ଚ୍ଚ ୧୯୨୨ରେ ଅଦାଲତରେ ନିଜ ପକ୍ଷରୁ ଦୁଇଟି ବିବୃତି ରଖିଥିଲେ: ପ୍ରଥମ, ସେ ତତ୍କାଳୀନ ଶାସନ (ଇଂରେଜ) ପ୍ରତି ବୀତଶ୍ରଦ୍ଧ ବୋଲି କରାଯାଇଥିବା ଅଭିଯୋଗକୁ ସ୍ବୀକାର କରିଥିଲେ; ଦ୍ବିତୀୟ, ସେ ଏହାକୁ ଉଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାହା କରିବା ତାଙ୍କର ଦାୟିତ୍ବ ବୋଲି କହିବା ସହ ଦର୍ଶାଇଥିଲେ ଯେ ‘‘ସେହି ବ୍ୟବସ୍ଥା/ଶାସନକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା କରିବା/ଭଲ ପାଇବା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ପାପ।’’ ସେ ଯୁକ୍ତି ବାଢ଼ିଥିଲେ ଯେ, ଆଇନ ଦ୍ବାରା ଅନୁରାଗ/ଶ୍ରଦ୍ଧାକୁ ନିର୍ମାଣ ବା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଇ ନପାରେ। ଯଦି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ବା ବ୍ୟବସ୍ଥା/ଶାସନ ପ୍ରତି ଜଣକର ଶ୍ରଦ୍ଧା ନାହିଁ, ତେବେ ଯେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ହିଂସାର ପରିକଳ୍ପନା, ସୃଷ୍ଟି ବା ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିନାହିଁ, ସେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତା’ର ନିଜ ଅଶ୍ରଦ୍ଧାକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟକ୍ତ କରିବାର ସ୍ବାଧୀନତା ରହିବା ଉଚିତ। ଭଲଭାବେ ଅନୁଧ୍ୟାନ କଲେ ଜାଣିହେବ ଯେ ବହୁଚର୍ଚ୍ଚିତ କେଦାରନାଥ ସିଂହ ବନାମ ବିହାର ରାଜ୍ୟ ମାମଲା (୧୯୬୨) ରାୟରେ ଉଚ୍ଚତମ ନ୍ୟାୟାଳୟଙ୍କ ସାମ୍ବିଧାନିକ ପୀଠ ଯେଉଁ ‘ହିଂସାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ ବା ଉସୁକାଇବା ବିନା କୌଣସି ପ୍ରକାରର ଭାଷଣ/ସମାଲୋଚନା ରାଜଦ୍ରୋହ ଅପରାଧ ନୁହେଁ’ ବୋଲି କହିଲେ, ତା’ର ମୌଳିକ ଯୁକ୍ତି ପରୋକ୍ଷରେ ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ଉପରୋକ୍ତ ବୟାନରେ ହିଁ ରହିଚି। ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ଅଧିକାଂଶ ରାଜଦ୍ରୋହ ମାମଲାର ବିଚାରବେଳେ ଉଚ୍ଚତମ ନ୍ୟାୟାଳୟଙ୍କ ଏହି ରାୟ କଷଟିପଥର ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଆସିଚି, ଯାହାର ସଦ୍ୟତମ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଚି ବିନୋଦ ଦୁଆଙ୍କ ମାମଲାରେ। ବିଡ଼ମ୍ବନା ଯେ ଇଂରେଜ ଶାସନ ଅମଳରେ ଯେଉଁ ଆଇନର ଦୁରୁପଯୋଗ ଯେତେ ହେଉନଥିଲା, ସ୍ବାଧୀନ ଭାରତରେ ତାହା ସେତିକି ଅଧିକ ଦେଖାଯାଉଛି। ସରକାରଙ୍କ ‘ଜାତୀୟ ଅପରାଧ ରେକର୍ଡ ବ୍ୟୁରୋ’ (ଏନ୍‌ସିଆର୍‌ବି)ର ତଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ, ୨୦୧୬‌େ‌ର ୩୫ଟି ରାଜଦ୍ରୋହ ମାମଲା ରୁଜୁ ହୋଇଥିବାବେଳେ ୨୦୧୯ରେ ଏହା ୯୩ରେ (୧୬୫% ବୃଦ୍ଧି) ପହଞ୍ଚିଥିଲା। ୟା’ର କାରଣ ଅବଶ୍ୟ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ନୁହେଁ। ଶାସନ-ବିରୋଧୀ ଶବ୍ଦ ରହିଥିବା ନାଟକ ପ୍ରଦର୍ଶନକାରୀ ବିଦ୍ୟାଳୟ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀଙ୍କଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଗୀତିକାର ଓ ବ୍ୟଙ୍ଗ ଚିତ୍ରକର, ଏପରିକି ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ଟୁଇଟ୍‌ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ ରାଜଦ୍ରୋହୀ କରାଗଲା ଘୋଷଣା। ଦେଶରେ ରାଜା ନାହାନ୍ତି ସିନା, ରାଜଥାଟର ଜମକ ଖୁବ୍‌ ରହିଚି; ତେଣୁ ରାଜଦ୍ରୋହୀ ବି ଅଛନ୍ତି! ଯେଉଁ ଇଂରେଜମାନେ ଏହାକୁ ପ୍ରଣୟନ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଦେଶରେ କେବେଠୁ ଏପରି ଆଇନକୁ ଅଳିଆଗଦାକୁ ଫିଙ୍ଗିସାରିଚନ୍ତି, ଅଥଚ ଆମ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ନେତୃବୃନ୍ଦ ଏହାକୁ କରିଚନ୍ତି ନିଜର ସୁରକ୍ଷା କବଚ! ଗଣତନ୍ତ୍ର ପାଇଁ ଏହା ଲଜ୍ଜା ନୁହେଁ କି?

ରାଜଦ୍ରୋହ ଆଇନ ପରି ଭାରତରେ ଯେଉଁ ଆଇନର ସର୍ବାଧିକ ଅପପ୍ରୟୋଗ ହୋଇଆସିଚି, ତାହା ହେଲା କଠୋରତମ ‘ବେଆଇନ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ (ନିରୋଧୀ) ଆଇନ’ ବା ୟୁଏପିଏ। ୟା’ର ସଦ୍ୟତମ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇଛି ଦିଲ୍ଲୀ ଦଙ୍ଗା ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ର ଅଭିଯୁକ୍ତ ତିନି ଛାତ୍ରନେତା/ନେତ୍ରୀ ଆସିଫ୍‌ ଇକ୍‌ବାଲ୍‌ ତନ୍‌ହା, ଦେବାଙ୍ଗନା କଲିତା ଓ ନତାଶା ନରୱାଲଙ୍କ ବିରୋଧରେ ହୋଇଥିବା ୟୁଏପିଏ ମାମଲାର ବହୁଚର୍ଚ୍ଚିତ ରାୟରେ। ଏମାନଙ୍କ ଜାମିନ ଶୁଣାଣିବେଳେ ଦିଲ୍ଲୀ ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ ଯେଉଁ ରାୟ ରଖିଚନ୍ତି, ତାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଣିଧାନଯୋଗ୍ୟ। ନ୍ୟାୟାଳୟ ଉପରୋକ୍ତ ତିନି ଅଭିଯୁକ୍ତଙ୍କୁ ଜାମିନ ପ୍ରଦାନବେଳେ କେବଳ ସଂପୃକ୍ତ ମାମଲାକୁ ପରଖିନାହାନ୍ତି, ବରଂ ରାଷ୍ଟ୍ରଶକ୍ତି କିପରି ଏହାର ଅପପ୍ରୟୋଗ କରିଚି, ତା’କୁ ଗଭୀର ଭାବେ ଅନୁଶୀଳନ ଓ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିବା ସହ ୟୁଏପିଏକୁ ପରିଭାଷିତ କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଚେଷ୍ଟା କରିଚନ୍ତି। ଅଦାଲତ କହିଚନ୍ତି ଯେ ‘ସମ୍ବିଧାନର ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୧୯(୧)(କ)ରେ ନାଗରିକଙ୍କୁ ସ୍ବମତ ପ୍ରକାଶ ଓ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ବିରୋଧର ଅଧିକାର ମିଳିଚି; ତେଣୁ ଏହା ବେଆଇନ ନୁହେଁ ଏବଂ ୟୁଏପିଏରେ ସନ୍ନିବେଶିତ ‘ଆତଙ୍କବାଦୀ କାର୍ଯ୍ୟ’ର ପରିସରରେ ଆସୁନାହିଁ’। ତନ୍‌ହା ମାମଲାରେ ଅଦାଲତ କହିଥିଲେ, ‘‘ଯେହେତୁ ‘ଆତଙ୍କବାଦୀ କୃତ୍ୟ’ ଏକ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଶବ୍ଦ, ତେଣୁ ଏହାର ଅର୍ଥ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ବୁଝିବା ଦରକାର। ସାଧାରଣ ମାମଲା ପାଇଁ ଦଣ୍ଡ ସଂହିତାର ସାଧାରଣ ଆଇନରେ ସମାଧାନ କରାଯିବା ଉଚିତ ଓ ୟୁଏପିଏକୁ କେବଳ ଭାରତର ସୁରକ୍ଷା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଲାଗୁ କରାଯିବା ଉଚିତ।’’ ଶେଷରେ ଅଦାଲତ ଯେଉଁ ଗୁରୁତ୍ବପୂର୍ଣ୍ଣ କଥାଟି କହିଛନ୍ତି, ତାହା ଏମିତି: ‘‘ୟୁଏପିଏର ଧାରା ୧୫, ୧୭ ଓ ୧୮ ଅନୁସାରେ ଲାଗୁ କଠୋର ନିୟମାବଳୀକୁ ଲୋକଙ୍କ ଉପରେ ଲଦିଦେବା ଆମ ରାଷ୍ଟ୍ରର ଅସ୍ତିତ୍ବ ପ୍ରତି ବିପଦକୁ ଦୂର କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସଂସଦ ଦ୍ବାରା ତିଆରି ଆଇନକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିଦେବ। ନିରର୍ଥକ ଭାବେ ଏହି ଧାରାଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରୟୋଗରେ ଏହାକୁ ତୁଚ୍ଛ ମନେ କରାଯିବ।’’

ଏହି ହେତୁ ରାଷ୍ଟ୍ରଶକ୍ତିର ଦୁରଭିସନ୍ଧିଭରା ଦୃଢ଼ ବିରୋଧ ସତ୍ତ୍ବେ ଉଚ୍ଚତମ ନ୍ୟାୟାଳୟ ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟଙ୍କ ‘ଜାମିନ’କୁ ଅଟକାଇବାକୁ ଉଚିତ ମଣିନାହାନ୍ତି। ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ, ୧୯୬୭ରେ ପ୍ରଣୀତ ୟୁଏପିଏକୁ ଇତିମଧ୍ୟରେ ଛଅଥର ସଂଶୋଧିତ କରି ଏହାକୁ ଏଭଳି ଏକ କଠୋର ଆଇନରେ ପରିଣତ କରିଦିଆଯାଇଚି ଯେ ଯାହା ସାଧାରଣ ନ୍ୟାୟିକ ପଦ୍ଧତିରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହୋଇ ନିଜର ଏକ ଅନନ୍ୟ ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରିଚି, ଯେଉଁଠି ଥରେ ଅଭିଯୁକ୍ତ ହୋଇଗଲେ ଜଣକର ସାମ୍ବିଧାନିକ ସୁରକ୍ଷା କବଚ ମଧ୍ୟ ନିଷ୍ପ୍ରଭ ହୋଇପଡ଼େ। ତେଣୁ ଜାମିନ ମିଳିବା ତ ଦୂରର କଥା, ତା’ର ବିଚାର ପ୍ରକ୍ରିୟାର ଦୀର୍ଘତା ଓ ଜଟିଳତା ସଂପୃକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିଟି ପାଇଁ ଅସହ୍ୟ ବେଦନାଦାୟକ ହୋଇଯାଏ। ବିଡ଼ମ୍ବନା ତ ଏଇଆ ଯେ ନିର୍ଦୋଷ ଲୋକଙ୍କୁ ବି ଏହି କଠୋରତମ ଆଇନର ବଳିଭୋଜ୍ୟ ହେବାକୁ ପଡ଼ୁଚି। ନ୍ୟାୟାଳୟରେ ନିର୍ଦୋଷ ପ୍ରମାଣିତ ହେବା ବେଳକୁ ଦଶ ପନ୍ଦର ବର୍ଷ ବିତିଯିବାର ବହୁ ନଜିର୍‌ ରହିଚି।

ଖୋଦ୍‌ ସରକାରଙ୍କ ଆଧିକାରିକ ତଥ୍ୟକୁ ଦେଖିଲେ ଏହି ବିସଙ୍ଗତିକୁ ବୁଝିବା ଆଦୌ କଷ୍ଟକର ନୁହେଁ। ଏନ୍‌ସିଆର୍‌ବି ତଥ୍ୟ କହେ, ୨୦୧୬ରୁ ୨୦୧୯ ମଧ୍ୟରେ ୟୁଏପିଏରେ ୪,୨୩୧ଟି ମାମଲା ରୁଜୁ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ୫,୯୨୨ ଜଣଙ୍କୁ ଗିରଫ କରାଯାଇଥିଲା। ମାତ୍ର ୧୧୨ଟି ମାମଲାରେ ଦୋଷସିଦ୍ଧି ହୋଇଥିଲାବେଳେ ୧୮୭ଟି ମାମଲାରେ ଅଭିଯୁକ୍ତ ନିର୍ଦୋଷରେ ଖଲାସ ହୋଇଥିଲେ। ତେବେ ଏ ଆଇନର ଅସଲ ଦୁର୍ଦାନ୍ତ ଚିତ୍ର ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ଏହାର ବିଚାର ଅପେକ୍ଷାରେ ଥିବା ମାମଲାଗୁଡ଼ିକର ସଂଖ୍ୟାରେ। ଆରକ୍ଷୀ ବଳର ତଦନ୍ତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଭିତରେ ରହିଥିବା ମାମଲା ସଂଖ୍ୟା ସର୍ବାଧିକ, ହାରାହାରି ୮୩% ଏବଂ ଆରୋପପତ୍ର ଦାଖଲ ମାମଲା ସଂଖ୍ୟା ହାରାହାରି ୧୭%। ବିଚାରାଧୀନ ମାମଲା ସଂଖ୍ୟା ହାରାହାରି ୯୫.୫%; ଯାହାର ଅର୍ଥ ହେଲା ପ୍ରତିବର୍ଷ ମାତ୍ର ୫% ୟୁଏପିଏ ମାମଲାର ବିଚାର ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥାଏ। ଏଥିରୁ ଗୋଟିଏ କଥା ସ୍ପଷ୍ଟ ଯେ ୟୁଏପିଏରେ ବିଚାର ଅପେକ୍ଷାରେ ଥିବା ବନ୍ଦୀଟିଏ ଜାମିନରେ ମୁକୁଳିବା ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟ। ଏହାକୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରଖି ଚଳିତବର୍ଷ ଫେବୃଆରୀରେ ଉଚ୍ଚତମ ନ୍ୟାୟାଳୟ ଏହାର ଏକ ସମାଧାନ ପଥ ଦେଖାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଚନ୍ତି। ୟୁନିଅନ୍‌ ଅଫ୍ ଇଣ୍ଡିଆ ବନାମ କେ ଏ ନଜୀବ ମାମଲାରେ ନ୍ୟାୟାଳୟ ୟୁଏପିଏର ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ସତ୍ତ୍ବେ ଅଭିଯୁକ୍ତର ମୌଳିକ ଅଧିକାର କ୍ଷୁଣ୍ଣ ହେଉଥିବା ଆଧାରରେ ସାମ୍ବିଧାନିକ ଅଦାଲତଗୁଡ଼ିକ ଜାମିନ ପ୍ରଦାନ କରିପାରିବେ। ନଜୀବ ମାମଲାରେ ଅଭିଯୁକ୍ତ ହାଜତରେ ଦୀର୍ଘ ୫ ବର୍ଷରୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ବକାଳ ରହିଥିବାରୁ ଉପରୋକ୍ତ କାରଣ ଦର୍ଶାଇ ଜାମିନ ମଞ୍ଜୁର କରିଥିଲେ।

ୟୁଏପିଏ ଆଇନକୁ ନେଇ ସଦ୍ୟଚର୍ଚ୍ଚିତ ଆଉ ଏକ ରାୟ ଆସିଚି ଆସାମର ଜଣେ ଆଦିବାସୀ, ଦଳିତ, ଚାଷୀ ନେତା ଅଖିଳ ଗୋଗୋଇଙ୍କୁ ନେଇ, ଯିଏ କାରାଗାରରେ ଥାଇ ଚଳିତବର୍ଷ ଅନୁଷ୍ଠିତ ବିଧାନସଭା ନିର୍ବାଚନ ଜିଣିଥିଲେ। ସେ ୨୦୧୯ରେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ‘ନାଗରିକ ସଂଶୋଧନ ଆଇନ’ (ସିଏଏ) ବିରୋଧୀ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ବକ୍ତୃତା ଦେଇଥିବାରୁ ତାଙ୍କ ବିରୋଧରେ ପୁଲିସ ୧୫ଟି ମାମଲା ରୁଜୁ କରିଥିଲା, ଯେଉଁଥିରୁ ୬ଟି ୟୁଏପିଏ। ଏଥିରୁ ସ୍ବତନ୍ତ୍ର ଏନ୍‌ଆଇଏ ଅଦାଲତ ଗୋଟିଏର ରାୟ ପ୍ରକାଶ କରି ତାଙ୍କୁ ଦୋଷମୁକ୍ତ ଘୋଷଣା କରିଚନ୍ତି। କେବଳ ଗୋଗୋଇ ନୁହନ୍ତି, ସିଏଏ ବିରୋଧୀ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ସଂପୃକ୍ତ ବହୁ ଲୋକଙ୍କ ବିରୋଧରେ ୟୁଏପିଏ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଇଛି। ମାନବାଧିକାର ଓ ଗଣତନ୍ତ୍ର ସପକ୍ଷବାଦୀ ସଂଗଠନଗୁଡ଼ିକର ଅଭିଯୋଗ ଯେ ଦେଶର ଚାଷୀ, ମୂଲିଆ, ଆଦିବାସୀଙ୍କ ଅଧିକାର ପାଇଁ ଲଢ଼ୁଥିବା ଏବଂ ଶାସନ/ଶାସକ ସହ ଅସମ୍ମତି ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଜାଣିଶୁଣି ଅଯଥାରେ ଏହି କଠୋର ଆଇନର ଅପପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଉଛି, ସତେଯେମିତି ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଆତଙ୍କବାଦୀ ଓ ଦେଶର ଅଖଣ୍ଡତା, ସାର୍ବଭୌମତ୍ବ ଓ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରତି ବିପଦ! ଗତ କେଇ ବର୍ଷ ଭିତରେ ଏହି ଆଇନ ବଳରେ ଅସଂଖ୍ୟ ସାମାଜିକ କର୍ମୀ, ସାମ୍ବାଦିକ, କବି, ଲେଖକ, ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀ, ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ, ଅଧ୍ୟାପକ ଆଦିଙ୍କୁ କରାଯାଇଚି କାରାରୁଦ୍ଧ। ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ, ୨୦୧୯ରେ ୟୁଏପିଏରେ ଅଣାଯାଇଥିବା ସଂଶୋଧନରେ ଧାରା ୩୫ ଓ ୩୬ରେ ସରକାର ଯେ କୌଣସି ‘ବ୍ୟକ୍ତି’କୁ ମଧ୍ୟ (ପୂର୍ବରୁ କେବଳ ସଂଗଠନ ଥିଲା) ଆତଙ୍କବାଦୀ ଅଭିହିତ କରି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ନୀତିନିୟମ ପାଳନ ବିନା ଗିରଫ କରିପାରିବାର ନିୟମ ଯୋଡ଼ାଗଲା। କହିବା ନିଷ୍ପ୍ରୟୋଜନ ଯେ ଏହା ସମ୍ବିଧାନପ୍ରଦତ୍ତ ନାଗରିକ ଅଧିକାରର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିପନ୍ଥୀ। ସ୍ବର୍ଗତ ଅଟଳ ବିହାରୀ ବାଜପେୟୀ ଅବଶ୍ୟ ଏହି ଆଇନକୁ ନେଇ ଯାହା କହିଥିଲେ, ତାହା ସ୍ମରଣଯୋଗ୍ୟ। ୧୯୬୭ରେ ଯେତେବେଳେ ତତ୍କାଳୀନ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ସରକାର ୟୁଏପିଏ ବିଧେୟକ ଆଣିଲା (ଗୃହୀତ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ସଂସଦର ‘ସଂଯୁକ୍ତ ମନୋନୟନ ସମିତି’ ଏଥିରେ କିଛି ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିଥିଲା), ସେତେବେଳେ ଶ୍ରୀ ବାଜପେୟୀ ଏହାକୁ ତୀବ୍ର ବିରୋଧ କରି ଆପଣାର ଚିରାଚରିତ ଢଙ୍ଗରେ କହିଥିଲେ, ‘‘ସମିତିକୁ ଗୋଟିଏ ଗଧ ଦିଆଯାଇଥିଲା ଏବଂ ସମିତିର କାମ ଥିଲା ତାକୁ ଘୋଡ଼ା ବନାଇବା; ମାତ୍ର ପରିଣାମ ବାହାରିଲା ଯେ ତାହା ଖଚ୍ଚର ହୋଇଯାଇଚି। ଏବେ ସ୍ବରାଷ୍ଟ୍ର ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟର ଭାର (ଓଜନ) ବୋହିବା ପାଇଁ ତ ଖଚ୍ଚର ଠିକ୍‌ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଯଦି ସ୍ବରାଷ୍ଟ୍ର ମନ୍ତ୍ରୀ ଭାବୁଥାନ୍ତି ଯେ ସେହି ଖଚ୍ଚର ଉପରେ ବସି ରାଷ୍ଟ୍ରର ସାର୍ବଭୌମତ୍ବ ଓ ଅଖଣ୍ଡତାର ଲଢ଼େଇ ଲଢ଼ିପାରିବେ, ତେବେ ସେଥିରେ ମୋର ବିନମ୍ର ମତଭେଦ ରହିଛି’’। ଗତ ୫୪ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଉକ୍ତ ଖଚ୍ଚରଟିକୁ ଯେତିକିଯେତିକି ଦୁର୍ଦାନ୍ତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରାଯାଉଚି, ଖଚ୍ଚରାରୋହଣ ସୃଷ୍ଟ ବିପଦ ସେତିକିସେତିକି ବଢ଼ିଚାଲିଚି।

ashok@thesamaja.in

(‘ସମାଜ’ରେ ୨୭.୬.୨୦୨୧ରେ ପ୍ରକାଶିତ)

ଆଜ୍ଞାପାଳନର ଗଣମାଧ୍ୟମ

noreply@blogger.com (ଅଶୋକ ସାହୁ) — Tue, 01 Jun 2021 03:51:00 +0000

ଅଶୋକ

ଗତ ଏପ୍ରିଲ ୨୮ରେ ଦୀର୍ଘ ତିନି ଦଶନ୍ଧି ଧରି ଆମେରିକାର ଏକ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଖବରକାଗଜ ‘ନିଉୟର୍କ ପୋଷ୍ଟ୍‌’ରେ ସାମ୍ବାଦିକତା କରୁଥିବା ଲୌରା ଇଟାଲିୟାନୋ ଯେତେବେଳେ ଟୁଇଟରରେ ନିଜର ଇସ୍ତଫା ଘୋଷଣା କଲେ, ତାହା ସେଠା ଗଣମାଧ୍ୟମ ଜଗତରେ ଚହଳ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା। ଏହାର କାରଣ ଥିଲା ସେ ଏପରି ଏକ ମନଗଢ଼ା ଖବର ଲେଖିଥିଲେ, ଯାହା ‘ମିଡିଆ ମୋଗଲ୍‌’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରୁପର୍ଟ ମର୍ଡୋକ୍‌ଙ୍କ ଉକ୍ତ ଖବରକାଗଜର ପ୍ରଥମ ପୃଷ୍ଠାରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇ ରାଜନୈତିକ ହଟଚମଟର କାରଣ ହୋଇଥିଲା। ଖବରରେ ଲେଖା ଥିଲା, ‘‘ଆମେରିକା-ମେକ୍ସିକୋ ସୀମାରୁ ଅଣାଯାଇ ଶରଣାର୍ଥୀ ଶିବିରରେ ରଖାଯାଉଥିବା ଅନାଥ ପିଲାଙ୍କୁ ପ୍ରଦତ୍ତ ‘ୱେଲ୍‌କମ୍‌ କିଟ୍‌ସ୍‌’ରେ ସୁପର୍‌ହିରୋଜ୍‌ ଆର୍‌ ଏଭ୍ରିହ୍ବେୟାର୍‌ ପୁସ୍ତକ ଦିଆଯାଉଛି।’’ ପିଲାଙ୍କ ପାଇଁ ଲେଖା ଏହି ପୁସ୍ତକଟି ହିଁ ହେଉଛି ବିବାଦର ହେତୁ, କାରଣ ଏହାର ଲେଖିକା ଆମେରିକାର ଉପରାଷ୍ଟ୍ରପତି କମଳା ହାରିସ୍‌। ଖବର ପ୍ରକାଶ ମାତ୍ରେ ତାଙ୍କ ବିରୋଧୀ ପକ୍ଷ ମାଡ଼ିବସିଲେ ଯେ କମଳା ନିଜ ସରକାରୀ ପଦର ଦୁରୁପଯୋଗ କରି ଜନତାଙ୍କ ଟିକସଅର୍ଥରେ ବହି ବାଣ୍ଟିଚନ୍ତି; ଅଥଚ ୱାଶିଂଟନ ପୋଷ୍ଟ୍‌ ତଥ୍ୟ ଯାଞ୍ଚ କରି କହିଲା ଯେ ଖବରଟି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିତ୍ତିହୀନ; କାରଣ ସ୍ଥାନୀୟ କେହି ବାସିନ୍ଦା ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର ସେହି ବହିଟିକୁ ଜଣେ ପିଲାକୁ ଏକ ଦାନ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମରେ ଦେଇଥିଲେ। ଏହା ଜାଣିବା ମାତ୍ରେ ନିଉୟର୍କ ପୋଷ୍ଟ ତା’ ୱେବ୍‌ସାଇଟ୍‌ରେ ଏକ ସଂପାଦକୀୟ ଟୀକା ସହ ତ୍ରୁଟି ସମ୍ପର୍କରେ ଦର୍ଶାଇବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲା। ତେବେ ଏହି ଭିତ୍ତିହୀନ ଖବରର ଲେଖିକା ତାଙ୍କ ଇସ୍ତଫା ନିଷ୍ପତ୍ତି ସହ ଯାହା ଲେଖିଥିଲେ, ତାକୁ ନେଇ ସେଠାରେ ଅନେକ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଛି। ସେ ଟୁଇଟ୍‌ରେ ଲେଖିଚନ୍ତି, ‘‘କମଳା ହାରିସ୍ ଖବର-ଏକ ମିଥ୍ୟା ଖବର, ଯାହାକୁ ଲେଖିବାକୁ ମୋତେ ଆଦେଶ ଦିଆଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ମୁଁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଏହାକୁ ବିରୋଧ କରିବାରେ ବିଫଳ ହୋଇଥିଲି; ତାହା ମୋ ଧୈର୍ଯ୍ୟର ବନ୍ଧକୁ ଭାଂଗିଦେଇଚି।’’

ଏହି ସମଗ୍ର ପ୍ରକରଣଟି କେତୋଟି ଗୁରୁତ୍ବପୂର୍ଣ୍ଣ ଦିଗ ପ୍ରତି ଆଲୋକପାତ କରିଥାଏ, ଯାହା ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ। ପ୍ରଥମ: ଆମେରିକାରେ ମଧ୍ୟ ‘ଆଦେଶ’ ବା ‘ଆଜ୍ଞା’ ବଳରେ ମିଛ ଖବର ଲେଖାଯାଏ; ଅବଶ୍ୟ ଭାରତ ପରି ଏତେ ବହୁଳ ପରିମାଣରେ ନୁହେଁ। ଦ୍ବିତୀୟ: ମିଛ ଖବରକୁ ଚିହ୍ନଟ କରିବାର ଦାୟିତ୍ବ ବି ସେହି ଗଣମାଧ୍ୟମର, ଯାହା ‘ୱାଶିଂଟନ ପୋଷ୍ଟ୍‌’ ତା’ର ସତ୍ୟ ସନ୍ଧାନ ସ୍ତମ୍ଭ ଜରିଆରେ କରିଛି। ଏହାକୁ ଆମେ ‘ସ୍ବଜାତି ଶତ୍ରୁତା’ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ସାମ୍ବାଦିକୀୟ ଅଙ୍ଗୀକାରବଦ୍ଧତା ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଶ୍ରେୟସ୍କର। ଆମ ଦେଶରେ ସଚରାଚର ଏହା ପରିଦୃଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ତୃତୀୟ: ନୀତିନିଷ୍ଠ ସମ୍ବାଦକର୍ମୀଟିକୁ ଆଜ୍ଞାକାରୀ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ ଏବଂ ଯେଉଁଠି ତାକୁ ସେପରି ଅନୈତିକ ନିୟୋଜିତ କରାଯାଏ, ତା’ର ପରିଣତି ଗଣମାଧ୍ୟମର ଅବନତିର କାରଣ ପାଲଟିବା ସହ ଗଣ ଓ ଗଣତନ୍ତ୍ର ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ବିପଜ୍ଜନକ ସାବ୍ୟସ୍ତ ହେବା ଅବଧାରିତ। ଗଣମାଧ୍ୟମ ସେତେବେଳେ ଗୋଟାପଣେ ଦାସତ୍ବକୁ ହିଁ ସ୍ବୀକାର କରିନିଏ।

ଲୌରାଙ୍କ ପରି ଭାରତରେ ଗତକିଛି ବର୍ଷ ହେଲା ଅନେକ କନିଷ୍ଠ/ବରିଷ୍ଠ ସାମ୍ବାଦିକ ଆଜ୍ଞାପାଳନ କରିବାକୁ ମନାକରି କାର୍ଯ୍ୟାନ୍ତର/ପଦଚ୍ୟୁତ ହୋଇଥିବା ଦେଖାଯାଇଚି। ତନ୍ମଧ୍ୟରୁ ଗତବର୍ଷ ଏକ ଜାତୀୟ ଟିଭି ଚ୍ୟାନେଲ୍‌ର ଜାମ୍ମୁକାଶ୍ମୀର ବ୍ୟୁରୋମୁଖ୍ୟ ତେଜିନ୍ଦର ସିଂହ ସୋଢ଼ିଙ୍କ ଇସ୍ତଫା ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ। ନିଜର ଉଗ୍ର ଆଚରଣ ଏବଂ ଶାସକ ଦଳ ସପକ୍ଷରେ ଓକିଲାତି କରିବା ପାଇଁ (କୁ)ଖ୍ୟାତ ଏହି ଚ୍ୟାନେଲ୍‌ର ସଂପାଦକ-ମାଲିକ କିପରି ବିରୋଧୀ ଦଳର ଜଣେ ବରିଷ୍ଠ ନେତା/ସାଂସଦ(ଯାହାଙ୍କ ପତ୍ନୀଙ୍କର ଅପମୃତ୍ୟୁ ଘଟିଥିଲା)ଙ୍କୁ ବଦନାମ କରିବା ପାଇଁ ଜାଲ ବିଛାଇବା ନିମନ୍ତେ ଆଜ୍ଞା/ଆଦେଶ ଦେଇଥିଲେ ଏବଂ ଯାହାକୁ କରିବାକୁ ଅନିଚ୍ଛୁକ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଇସ୍ତଫା ଦେବାକୁ ପଡ଼ିଲା, ଏ ବିଷୟରେ ପରେ ଗଣମାଧ୍ୟମରେ ସାକ୍ଷାତକାରବେଳେ ଶ୍ରୀ ସୋଢ଼ି ଟିକିନିଖି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଅନୁଯାୟୀ, ସଂପୃକ୍ତ ଚ୍ୟାନେଲ୍‌ଟି ଲୋକଙ୍କୁ ହଇରାଣ ହରକତ କରି ନ୍ୟସ୍ତସ୍ବାର୍ଥ ହାସଲପାଇଁ କେତେକ ବିଶିଷ୍ଟ ଶବ୍ଦାବଳୀ ପ୍ରଚଳନ କରିଚି, ଯାହା ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ହେଲା ‘ଚେଜ୍‌ ସି‌େ‌କ୍ବନ୍‌ସ’ ବା ‘କ୍ରମାଗତ କାହା ପଛରେ ପଡ଼ିଯିବା’। ଯାହାକୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟମୂଳକ ଭାବେ ବଦନାମ କରିବାପାଇଁ ସ୍ଥିର କରାଯାଉଥିଲା, ତା’ଠାରୁ ନାଟକୀୟ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାମାନ ହାସଲ କରିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତା’ ପଛରେ ସମ୍ବାଦଦାତାଙ୍କୁ ଲଗାଇ ଦିଆଯାଏ। ବିଶେଷକରି ଏକ ନିର୍ଦିଷ୍ଟ ରାଜନୈତିକ ଦଳର ବିଚାରଧାରା ସହ ଅସମ୍ମତ ଓ ବିରୋଧଭାବ ରଖୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଏ। କହିବା ବାହୁଲ୍ୟ ଯେ ବିଚରା ଉକ୍ତ ସଂପାଦକ-ମାଲିକଟି ମଧ୍ୟ ସେଇ କ୍ଷମତାସୀନଙ୍କ ଆଜ୍ଞାଧୀନ। ସେପରି ସ୍ଥଳେ ତା’ଠାରୁ ସ୍ବାଧୀନ ଗଣମାଧ୍ୟମଟିଏ ଆଶା କରିବା ବୃଥା।

ଏହା କେବଳ ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର ଉଦାହରଣ। ଭାରତରେ ହାତଗଣତି କେତେକ ଗଣମାଧ୍ୟମ ସଂସ୍ଥାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ଅଧିକାଂଶ ଅଳ୍ପବହୁତେ ଆଜ୍ଞାପାଳନର ଗଣମାଧ୍ୟମ ପାଲଟିଚନ୍ତି; କାରଣ ସେଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ବା ପରୋକ୍ଷରେ କୌଣସି ନା କୌଣସି ପୁଞ୍ଜିପତି କି ରାଜନେତାର ହସ୍ତମୁଦି ମାହାଲ, ଯାହା କ୍ଷମତା ଓ ପୁଞ୍ଜି ପାଖରେ ନିଜକୁ ସମର୍ପିବାକୁ ବାଧ୍ୟ। ଏହି କାରଣରୁ ସେ ଆଜି କ୍ଷମତାସୀନର ତୋଷାମଦକାରୀ ଏବଂ ସେଇ ସୂତ୍ରେ ସେ ଗଣର ମାଧ୍ୟମ ହେବାର ନୈତିକତା ବି ହରାଇସାରିଚି। ଗଣମାଧ୍ୟମଟିଏ ଯେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆର୍ଥିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସ୍ବାଧୀନତା ହାସଲ କରିନାହିଁ, ତାହା ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥରେ ସ୍ବାଧୀନ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ। ଆମେରିକା, ବ୍ରିଟେନ ସମେତ ଆଉ କେତେକ ଦେଶରେ ଏବେ ଏକ ନୂଆ ଗଣମାଧ୍ୟମ ପରିଚାଳନା ଛାଞ୍ଚ/ନମୁନା ବିକଶିତ ହେବାରେ ଲାଗିଚି, ଯାହା ଗଣମାଧ୍ୟମ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ବାଧୀନ ହେବାର ନୂଆ ଆଶା ଦେଖାଇଛି। ଏହା ପ୍ରକୃତରେ ନୂଆ ନୁହେଁ, ବରଂ ପୁରୁଣା ପନ୍ଥାକୁ ଆଧୁନିକ ଶୈଳୀରେ ପ୍ରୟୋଗ କରି ଆର୍ଥିକ ସଂପନ୍ନତା ହାସଲ କରିବାର ବାଟ। ପାଶ୍ଚାତ୍ୟରେ ହେଉ କି ଭାରତବର୍ଷରେ, ପୁରାତନ ପତ୍ରପତ୍ରିକାଗୁଡ଼ିକର ଜନ୍ମଲଗ୍ନରେ ଏକ ଆଦର୍ଶବାଦୀ ବୈଚାରିକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ହିଁ ମୂଳ ଥିଲା ଏବଂ ତାକୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ାଇବାକୁ ସଦସ୍ୟତା (ସବ୍‌ସ୍କ୍ରିପ୍‌ସନ) ବା ଚାନ୍ଦା ଗ୍ରହଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଥିଲା। ସେଗୁଡ଼ିକ ଅନିୟମିତ ହେଉଥିଲେ ସତ, କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମନିର୍ଭର ଥିଲେ; ତେଣୁ ସ୍ବାଧୀନ ଥିଲେ। ପରନିର୍ଭରତା ଅର୍ଥାତ ପରାଧୀନତା, ଏହା ସବୁ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସତ୍ୟ। ବର୍ତ୍ତମାନ ପୁନଃ ସେହି ପୁରାତନ ପନ୍ଥା ଆପଣାଇ ବଡ଼ବଡ଼ ଗଣମାଧ୍ୟମ ସଂସ୍ଥା ଦୋହଲିଯାଉଥିବା ନିଜର ଆର୍ଥିକ ସ୍ଥିତିକୁ ସଂପନ୍ନ କରିପାରିଚନ୍ତି। ଆମେରିକାର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଖବରକାଗଜ ‘ଦି ନିଉୟର୍କ ଟାଇମ୍ସ’ ଏହାର ଏକ ପ୍ରକୃଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ। କିଛି ବର୍ଷ ପୂର୍ବରୁ ଡିଜିଟାଲ୍‌ ମାଧ୍ୟମଗୁଡ଼ିକର ଲୋକପ୍ରିୟତା ପରେ ୧୭୯ ବର୍ଷର ଏହି ଖବରକାଗଜର ଆର୍ଥିକ ସ୍ଥିତି ଦୁର୍ବଳ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲା; କିନ୍ତୁ ୨୦୧୧ରେ ଏହା ସେହି ଡିଜିଟାଲ୍‌ ମାଧ୍ୟମକୁ ଆପଣାଇ ‘ସଦସ୍ୟତା ଅଭିଯାନ’ (ସପ୍ତାହକୁ ଭାରତୀୟ ମୁଦ୍ରାରେ ମାତ୍ର ୧୫ ଟଙ୍କା) ଆରମ୍ଭ କଲା ଏବଂ ତାହା ବର୍ତ୍ତମାନ ତାକୁ ପୂର୍ବାପେକ୍ଷା ଅଧିକ ସଂପନ୍ନ କରିଛି। ୨୦୧୯ରେ ଏହା ୧୪ କୋଟି ଡଲାର୍‌ ଲାଭ ଅର୍ଜନ କରିଥିଲା; ଏପରିକି ଗତବର୍ଷ କରୋନା କାଳରେ କେବଳ ତିନି ମାସ ମଧ୍ୟରେ ୬ ଲକ୍ଷ ନୂଆ ‘ଡିଜିଟାଲ୍‌ ସବ୍‌ସ୍କ୍ରାଇବର୍‌’ ଯୋଡ଼ିବାରେ ସଫଳ ହୋଇଚି। ଆମ ଦେଶରେ ‘ହିନ୍ଦୁ’ ଭଳି କେତେକ ପୁରାତନ ଖବରକାଗଜ ଏହାର ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଲକ୍ଷ୍ୟଣୀୟ।

ଭାରତର ଗଣମାଧ୍ୟମ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହା କେତେ ସମ୍ଭବ ତାହା ଅବଶ୍ୟ ଚିନ୍ତାର ବିଷୟ; କାହିଁକିନା ଅଧିକାଂଶଙ୍କର ଶରୀର ଓ ଆତ୍ମାକୁ କର୍ପୋରେଟ୍‌ ଛାଞ୍ଚ ଉପରେ ଏପରି ଗଢ଼ାଯାଇଛି ଯେ ସେଗୁଡ଼ିକ ପୁଞ୍ଜିପତି/ରାଜନେତାଙ୍କ ପୁଞ୍ଜି ଓ ସହାୟତା ବିନା ତିଷ୍ଠିବା ପ୍ରାୟ ଅସମ୍ଭବ; କାରଣ ଏଗୁଡ଼ିକ ପାଖରେ ବିଶ୍ବସନୀୟତାର ଘୋର ଅଭାବ। ଗତ କେଇବର୍ଷର ମୁଖ୍ୟଧାରାର ଭାରତୀୟ ଗଣମାଧ୍ୟମକୁ ଅନୁଧ୍ୟାନ କଲେ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ ଏଗୁଡ଼ିକ ଲୋକାଧାରିତ ଏବଂ ଲୋକକୈନ୍ଦ୍ରିକ ସାମ୍ବାଦିକତାଠାରୁ ଅନେକ ପରିମାଣରେ ଦୂରେଇ ଯାଇଛନ୍ତି; କାରଣ ଏମାନେ ସମାଜର ନିମ୍ନବର୍ଗ ଓ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁଙ୍କ ଉପରେ ଅତ୍ୟାଚାର, ଭାରତୀୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଢ଼ୁଥିବା ଆର୍ଥିକ-ସାମାଜିକ ଅସମାନତା, ଧାର୍ମିକ ଓ ଜାତିଆଣ ହିଂସା, କୃଷି ସଙ୍କଟ, ବୃହତ୍‌ କର୍ପୋରେଟ୍‌ ଦ୍ବାରା ଶୋଷଣ ଓ ପରିବେଶର ଦୋହନ, ପୁଞ୍ଜିପତିଙ୍କୁ ଋଣଛାଡ଼, ନ୍ୟାୟବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଦୁର୍ନୀତି ଆଦି ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ପ୍ରସଙ୍ଗ ନେଇ କାଁଭାଁ ଲେଖାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ଐତିହାସିକ ନିରବତା ଅବଲମ୍ବନ କରିଆସିଛନ୍ତି। ଆଉମଧ୍ୟ କ୍ଷମତାସୀନଙ୍କୁ/ଶାସକଗୋଷ୍ଠୀକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ସେମାନଙ୍କର ଆଜ୍ଞାଧୀନତାକୁ ଖୁସିରେ ସ୍ବୀକାର କରିନେଇଥିବା ମନେହେଉଛି, ଯାହା ସାମ୍ବାଦିକତାର ମୌଳିକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ହିଁ ପରିପନ୍ଥୀ। ଏଗୁଡ଼ିକର ଅବସ୍ଥା ବର୍ତ୍ତମାନ ସେହି ପ୍ରସିଦ୍ଧ କାହାଣୀର ବେଙ୍ଗଟି ପରି, ଯିଏ ବେଳୁବେଳ ଗରମ ହୋଇଆସୁଥିବା ଜଳପାତ୍ରରେ କ୍ରମଶଃ ନିଜକୁ ଖାପ ଖୁଆଇ ନେଉନେଉ ତା’ର ମୃତ୍ୟୁ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ ସେଥିରୁ ବାହାରି ଆସିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେନାହିଁ।

ଅବଶ୍ୟ ଏପରି ସମୟରେ ନୂତନ ଡିଜିଟାଲ୍‌ ଗଣମାଧ୍ୟମ, ବିଶେଷତଃ କେତେକ ଖବର ୱେବ୍‌ସାଇଟ୍‌ ଭାରତୀୟ ପାଠକ/ଦର୍ଶକଙ୍କ ମନରେ ନୂତନ ଆଶା ସଞ୍ଚାର କରିଛନ୍ତି, ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ ଯାବତୀୟ ପ୍ରତିକୂଳତାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇ ନିର୍ଭୀକଭାବେ ସାମ୍ବାଦିକତାର ଅସଲ ମଶାଲ୍‌ ଧରି ଆଗେଇ ଚାଲିଚନ୍ତି। ଏମାନେ କେବଳ ଲୋକପ୍ରସଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଉତ୍ଥାପନ କରୁନାହାନ୍ତି, କ୍ଷମତାସୀନଙ୍କୁ ବି ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରି ଅଥୟ କରୁଛନ୍ତି। ଏଥିଯୋଗୁଁ ଶାସକଗୋଷ୍ଠୀର ଶ୍ୟେନଚକ୍ଷୁ ଏବେ ଏମାନଙ୍କ ଉପରେ। ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ନାନା ଅଙ୍କୁଶ ଲଗାଇବାକୁ ଚାଲିଚି ଯାବତୀୟ ଫନ୍ଦିଫିକର। ଡିଜିଟାଲ୍‌ ଖବର ସଂସ୍ଥାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ ସରକାର ଏତେ ତତ୍ପର ହେବାର ବିବିଧ କାରଣ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ହେଲା ଏଗୁଡ଼ିକ ଶାସକଶ୍ରେଣୀର ବୋଲକରା ହେବାକୁ ବାଧ୍ୟ ନୁହନ୍ତି, କାହିଁକିନା ଏମାନେ ଆର୍ଥିକ ରୂପେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ବନିର୍ଭର; ପାଠକ/ଦର୍ଶକଙ୍କ ଦେୟ/ଚାନ୍ଦା ଏବଂ ବିଶ୍ବାସ ହିଁ ଏମାନଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ସମ୍ବଳ। କ୍ରମଶଃ ସେମାନେ ଅଧିକ ସମ୍ବଳ ଜୁଟାଇବାରେ ମଧ୍ୟ ସମର୍ଥ ହେଉଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ କ୍ଷମତାସୀନଙ୍କ ଅଙ୍କୁଶ ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ଇତିମଧ୍ୟରେ ଅଧିକ ଟାଣ ହୋଇଛି। ଏପରିକି ଦେଶରେ କୋଭିଡ଼ ମହାମାରୀ ଚରମ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବାବେଳେ ଏକ ମନ୍ତ୍ରିଗୋଷ୍ଠୀ (ଜିଓଏମ୍‌) ଯେଉଁ ରିପୋର୍ଟ ତିଆରି କରିଛି, ତାହା ଗଣମାଧ୍ୟମ ପ୍ରତି କ୍ଷମତାସୀନଙ୍କ ଭୟ ଓ ଡିଜିଟାଲ୍‌ ଗଣମାଧ୍ୟମର ଶକ୍ତିର ସୂଚନା ଦେଇଥାଏ। ଏହି ରିପୋର୍ଟରେ ସରକାରଙ୍କ ଭାବମୂର୍ତ୍ତି କିପରି ସୁଧାରିହେବ, ସେଥିପାଇଁ ଚିନ୍ତା ପ୍ରକଟ କରାଯିବା ସହ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ସରକାରବିରୋଧୀ ଭାଷ୍ୟ/ଆଖ୍ୟାନ (ନେରେଟିଭ୍‌) ତିଆରି କରୁଥିବା ସାମ୍ବାଦିକଙ୍କୁ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଉ ଏବଂ ସେହିପରି ଭାଷ୍ୟକୁ କାଟିପାରୁଥିବା ସାମ୍ବାଦିକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଖୋଜାଯାଉ, ଯେପରିକି ଏକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଚିତ୍ର ନିର୍ମାଣ କରି ଜନତାଙ୍କୁ ସରକାରଙ୍କ ପକ୍ଷକୁ ଅଣାଯାଇପାରିବ। ଏଥିରେ ଏପରି ‘ସ୍ପିନ୍‌ ଡକ୍ଟର୍’ ବା ତର୍କଖୋର୍‌ଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଚିହ୍ନଟ କରାଯିବାପାଇଁ କୁହାଯାଇଛି, ଯେଉଁମାନେ ଗୋଟିଏ ତଥ୍ୟକୁ ଭିନ୍ନଭିନ୍ନ ସନ୍ଦର୍ଭରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରିବାର ଦକ୍ଷତା ରଖୁଥିବେ! ପୂର୍ବରୁ ବିଧିବଦ୍ଧଭାବେ ଭାରତୀୟ ସାମ୍ବାଦିକ ଓ ସାମ୍ବାଦିକତାକୁ ନେଇ କୌଣସି ସରକାର ଏତେ ଚିନ୍ତା କରିନଥିବେ ନିଶ୍ଚୟ! ଏହାର ଫଳଶ୍ରୁତି ଗତ ଫେବୃ୍ଆରୀରେ ଅଧିସୂଚିତ ‘ସୂଚନା ପ୍ରଯୁକ୍ତି (ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ମାର୍ଗଦର୍ଶିକା ଓ ଡିଜିଟାଲ୍‌ ଗଣମାଧ୍ୟମ ଆଚାର ସଂହିତା) ନିୟମ ୨୦୨୧’।

୨୫ ମେ’ରେ କାର୍ଯ୍ୟାନ୍ବୟନ ପାଇଁ ଦେଇଥିବା ସରକାରଙ୍କ ତିନିମାସିଆ କଣ୍ଟ ପୂରିବା ପରେ ଏଇନା ପ୍ରମୁଖ ସାମାଜିକ ଗଣମାଧ୍ୟମ ସଂସ୍ଥା ଓ ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ଭିତରେ ଚାଲିଥିବା ଶୀତଳଯୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଏକ ପରିଣତି। ସାମାଜିକ ଗଣମାଧ୍ୟମର ନିରଙ୍କୁଶତା ନିଃସନ୍ଦେହ ଅନେକ ସାମାଜିକ/ରାଜନୈତିକ/ମାନସିକ ବିକୃତିର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା‌, ଅତଏବ ୟାକୁ ଆଇନ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରାଯିବା ଆବଶ୍ୟକ; କିନ୍ତୁ ଯେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାହା ଉପଯୋଗକାରୀର ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି/ବାକ୍‌ ସ୍ବାଧୀନତାକୁ ସସମ୍ମାନେ, ନିରୁଦ୍ଦେଶ ଓ ଅହିଂସ ଉପାୟରେ ବଞ୍ଚାଇ ରଖିଚି, ସେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତା’ର ସଞ୍ଚାଳନକୁ ଅଙ୍କୁଶିତ କରିବାର ଔଚିତ୍ୟ ନାହିଁ। ଯଦି ଏଗୁଡ଼ିକରେ ଶାସନବିରୋଧୀ ମତାମତ ପ୍ରକାଶ ହେତୁ ସରକାର ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ/ଦଣ୍ଡିତ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥାନ୍ତି (କରୋନା କାଳରେ ସାଧାରଣ ଜନତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦଣ୍ଡିତ କରିବାକୁ ପଛାଇନାହାନ୍ତି), ତେବେ ତାହା ନିଶ୍ଚିତ ଗର୍ହିତ । ଶାସକ ଦଳର ସଦସ୍ୟଙ୍କର ଜାଲ୍‌ ଦସ୍ତାବିଜ୍‌ ସଂଲଗ୍ନ ଟୁଇଟ୍‌କୁ ଯଦି ସଂପୃକ୍ତ ସଂସ୍ଥା ‘ମେନିପୁଲେଟେଡ୍‌ ମିଡିଆ’ (ହେର୍‌ଫେର୍‌ କରାଯାଇଥିବା ତଥ୍ୟ) ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କଲା, ତେବେ ତାକୁ ନାଲିଆଖି ଦେଖାଇ ବଶମ୍ବଦ କରିବାର ଚେଷ୍ଟା ସରକାରଙ୍କ ଦୁର୍ବଳତାର ହିଁ ଲକ୍ଷଣ। ନକହିଲେ ନଚଳେ ଯେ ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକର ‘ଆଇଟି ସେଲ୍‌’ ନାମକ ମିଛ ସୂଚନା/ଖବର ତିଆରି କାରଖାନାକୁ ବନ୍ଦ କରିଦେଲେ ସାମାଜିକ ଗଣମାଧ୍ୟମରୁ ଅଧେ ଅଳିଆ ହଟିଯିବ; କିନ୍ତୁ ତାହା କରିବ କିଏ! ନିକଟରେ ସରକାର ନୂଆ ଆଇନ ପାଳନ ପାଇଁ ବାଧ୍ୟ କରିବା ପରେ ହ୍ବାଟ୍‌ସ୍‌ଆପ୍‌ ଅଦାଲତର ଦ୍ବାରସ୍ଥ ହୋଇଛି; କାରଣ ସରକାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ବାର୍ତ୍ତା (ମେସେଜ୍‌)ର ମୂଳ ଉତ୍ସ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ଯାହା ଏହାର ମୂଳ ନୀତି ‘ଏଣ୍ଡ୍‌-ଟୁ-ଏଣ୍ଡ୍‌ ଏନ୍‌କ୍ରିପ୍‌ସନ’ (ବାର୍ତ୍ତା ଆଦାନପ୍ରଦାନକାରୀଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କେହି ପଢ଼ିପାରିବେ ନାହିଁ)ର ପରିପନ୍ଥୀ। ବାର୍ତ୍ତାର ସାର୍ବଜନୀନତା ବ୍ୟକ୍ତିର ଗୋପନୀୟତା ଏବଂ ବାକ୍‌ ସ୍ବାଧୀନତା କ୍ଷୁଣ୍ଣକାରୀ; ତେଣୁ ସେହି ସୂତ୍ରେ ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ମୌଳିକ ଅଧିକାରର ହନନକାରୀ ବୋଲି ହ୍ବାଟ୍‌ସଆପ୍‌ର ଯୁକ୍ତି। ଏହାକୁ ଅଯଥାର୍ଥ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କହିହେବ ନାହିଁ। ତେବେ ଏହାର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦିଗ ପରୀକ୍ଷଣୀୟ। ଅନ୍ତତଃ ଏତିକି କୁହାଯାଇପାରେ ଯେ, ‌େ‌ଯ କୌଣସି ଗଣମାଧ୍ୟମ ଆଜ୍ଞାଧୀନତାକୁ ସ୍ବୀକାର କରିନେଲେ ତାହା ତା’ର ଅସଲ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହେବା ନିଧାର୍ଯ୍ୟ; ତେଣୁ ତା’ର ସ୍ଖଳନ/ପତନ ବି ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ।

(‘ସମାଜ’ରେ ୧ ଜୁନ ୨୦୨୧ରେ ପ୍ରକାଶିତ ପ୍ରକ୍ଷିପ୍ତ ପ୍ରବନ୍ଧର ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଲେଖା)

ଗାଁ ଛାଡ଼ିବୁ ନାହିଁ: ଉତ୍ପୀଡ଼ନ ଓ ପ୍ରତିରୋଧର ଇତିହାସ

noreply@blogger.com (ଅଶୋକ ସାହୁ) — Tue, 30 Mar 2021 10:27:00 +0000

ଅଶୋକ

କ୍ଷମତା ସର୍ବଦା କର୍ତ୍ତୃତ୍ବ ଜାହିର କରେ; ଅନ୍ୟକୁ ଶୋଷଣ କରି ନିଜର ବଡ଼ପଣ ଦେଖାଏ। ଔପନିବେଶିକ ହେଉ ବା ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ, ସବୁ ଶାସନରେ ସମାଜର ନିମ୍ନବର୍ଗର ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରତି କେବଳ ଅନ୍ୟାୟ ଅତ୍ୟାଚାର କରାଯାଇନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରକୃତିଦତ୍ତ ଜଳ, ଜମି, ଜଙ୍ଗଲକୁ ମଧ୍ୟ ଛଡ଼ାଇ ନେବାର ଫନ୍ଦିଫିକର କରାଯାଇଛି। ସାମାଜିକ-ଆର୍ଥିକ-ସାଂସ୍କୃତିକ କ୍ଷେତ୍ରରୁ ଉତ୍ପାଟିତ କରିଦେବାକୁ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ର ରଚନା କରାଯାଇଛି। ଯେତେବେଳେ ଏହା ଅସହ୍ୟ ହୋଇଚି, ସେତେବେଳେ ଆଗ୍ନେୟଗିରିର ଲାଭା ପରି ଅସନ୍ତୋଷର ଅନଳ ଉଦ୍‌ଗୀରଣ ହୋଇଚି ଓ ବେଳେବେଳେ ଉତ୍‌ପୀଡ଼କକୁ ଜାଳିପୋଡ଼ି ଧ୍ବଂସ କରିଚି। ଉତ୍ତର-ସ୍ବାଧୀନତା କାଳରୁ ନବେ ଦଶକର ନବ୍ୟ-ଉଦାରବାଦୀ ଅର୍ଥନୀତି ତଥା ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳର ଓଡ଼ିଶାରେ ତଥାକଥିତ ବିକାଶର ଧାରା ସହିତ ସାଧାରଣ ଚାଷୀ ମୂଲିଆ, ଆଦିବାସୀ, ବନବାସୀ, ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀଙ୍କ ସଂଘର୍ଷର ଇତିହାସ ସମାନ୍ତରାଳ ଭାବେ ଗତିଶୀଳ। ଗୋଟିଏ ପଟେ ଶାସନ-ପ୍ରଶାସନ ପ୍ରାୟୋଜିତ/ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ ପୁଞ୍ଜିବାଦୀ ଅତ୍ୟାଚାର ଓ ଅନ୍ୟ ପଟେ ନିଜ ଜୀବନଜୀବିକାର ଉତ୍ସ ନଦୀ, ଝରଣା, ହ୍ରଦ, ମାଳି, ଡଙ୍ଗର ଆଦିର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ପ୍ରତିରୋଧ- ବିକାଶ ଓ ବିନାଶର ଏହି ପ୍ରାଣାନ୍ତକ ଖେଳରେ କେତେ ଶହ ଲୋକଙ୍କ ଜୀବନ ଯାଇଚି ତ କେତେ ସହସ୍ର ହୋଇଚନ୍ତି ଉଦ୍‌ବାସ୍ତୁ, ତା’ର ଠିକଣା ନାଇଁ। ସରକାରୀ ସାହାଯ୍ୟ ସହାୟତା, ଥଇଥାନ ଏହି ମଣିଷମାନଙ୍କୁ ଦଶନ୍ଧି ଦଶନ୍ଧି ପରେ ବି ଦେଇପାରିନାଇଁ ସାମାଜିକ-ସାଂସ୍କୃତିକ-ରାଜନୈତିକ ପରିଚୟ, ବରଂ କରିଦେଇଚି ସମାଜ/ସଂସ୍କୃତି/ବାସ-ଚ୍ୟୁତ; ଏକାବେଳକେ ଚ୍ଛିନ୍ନମୂଳ। ଏହି ଶ୍ରେଣୀକୁ କୁହାଯାଇପାରେ ଆନ୍ତନିଅ ଗ୍ରାମ୍‌ସିଙ୍କ ‘ସବ୍‌ଅଲ୍‌ଟର୍ନ’ ଏବଂ କାର୍ଲ ମାର୍କ୍ସଙ୍କ ‘ପ୍ରୋଲେତାରିଏତ୍’ର ପ୍ରତିଭୂ, ଯାହାକୁ ପୁଞ୍ଜିବାଦର ଲାଳସା ନିମନ୍ତେ ସଜାଯାଇଚି ବଳିଭୋଜ୍ୟ। ଆଧୁନିକ ମନ୍ଦିର ଭାବେ ଏକଦା ଖ୍ୟାତ ହୀରାକୁଦ ବନ୍ଧ ଯୋଗୁଁ ବାସଚ୍ୟୁତ ହୁଅନ୍ତୁ ବା ଚିଲିକାର ଉଦ୍‌ବାସ୍ତୁ ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀ- ଏମାନଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାୟ ସମାନ। ପୁଞ୍ଜିପତି ଓ କ୍ଷମତାସୀନଙ୍କ ବିରୋଧରେ ପୁଞ୍ଜିହୀନ ଓ କ୍ଷମତାହୀନଙ୍କ ସଂଘର୍ଷର ଇତିହାସ ଓଡ଼ିଶାର ଚାରିଆଡ଼େ ବିଛାଡ଼ି ହେଇ ରହିଚି। ହୀରାକୁଦରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ରେଙ୍ଗାଲି, ଚିଲିକା, ଗନ୍ଧମାର୍ଦନ, ବାଲିଆପାଳ, ଗୋପାଳପୁର, କଳିଙ୍ଗନଗର, କାଶୀପୁର, ନିୟମଗିରି ଓ ଢିଙ୍କିଆ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁଠି ସେହି ଉତ୍ପୀଡ଼ନ ଓ ତା’ ବିରୋଧରେ ପ୍ରତିରୋଧ ଓ ଆନ୍ଦୋଳନ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଓଡ଼ିଶା ସାମାଜିକ ଇତିହାସର ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ଗୁରୁତ୍ବପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟାୟରେ ପରିଣତ କରିଚି। ସ୍ଥାନ ଓ କାଳ ବିଶେଷରେ ଏହି ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପରଠାରୁ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ ହେଁ ସେଗୁଡ଼ିକର ଅନ୍ତଃସ୍ବର ସମାନ: ନିଜ ଭିଟାମାଟିରୁ ଉଚ୍ଛେଦ ନହେବାପାଇଁ, ଅତି ଆପଣାର ଗାଁ ଭୂଇଁକୁ ଛାଡ଼ି ନଯିବା ପାଇଁ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆପ୍ରାଣ ଉଦ୍ୟମ। ନବେ ଦଶକର ଭାରତରେ ଉଦାରୀକରଣ, ଜଗତୀକରଣ ଓ ଘରୋଇକରଣର ଯେଉଁ ଅାର୍ଥନୀତିକ ତତ୍ତ୍ବମାନ ପ୍ରୟୋଗ କରାଗଲା, ତା’ରି ଫଳଶ୍ରୁତି ଥିଲା ବହୁରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ପୁଞ୍ଜିପତିଙ୍କ ପୁଞ୍ଜିରେ ବୃହତ୍‌ ଶିଳ୍ପ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଏବଂ ରାଷ୍ଟ୍ରାୟତ୍ତ ଶିଳ୍ପଗୁଡ଼ିକର ଘରୋଇକରଣ, ଯାହା ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜାରି ରହିଛି। ସ୍ଥାନୀୟ ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀଙ୍କ ଜୀବନଜୀବିକାର ଉତ୍ସ ଚିଲିକାର ଜଳ ହେଉ ବା ଗୋପାଳପୁରର କିଆଫୁଲ ଚାଷୀଙ୍କ ଜମି, ପୁଞ୍ଜିପତିଙ୍କ ହାତକୁ ଟେକି ଦିଆଗଲା। କ୍ରମେ ରାଷ୍ଟ୍ରର ଭୂମିକା ଗୌଣ ହୋଇଗଲା ଓ ପୁଞ୍ଜି ହିଁ ତା’ର ଅର୍ଥନୀତିର ଅସଲ ଚାଳକ ଶକ୍ତି ସାଜିଲା। ରାଜନୀତି ଯେତେବେ‌େ‌ଳ ସମାଜ ବା ନାଗରିକପ୍ରଧାନ ନହୋଇ ପୁଞ୍ଜିପ୍ରଧାନ ହେଲା, ତାହା ସମାଜବିରୋଧୀ ହେବା ଆଦୌ ବିଚିତ୍ର ନୁହେଁ। ହେଲା ମଧ୍ୟ। ନାଗରିକ ବା ସମାଜ ନୁହେଁ, ପୁଞ୍ଜି ଓ ପୁଞ୍ଜିପତିର ସ୍ବାର୍ଥ ତା’ ପାଇଁ ହେଲା ମୁଖ୍ୟ। ରାଜନୈତିକ ମହତ୍ତ୍ବାକାଂକ୍ଷାର ଏ ସ୍ଖଳନ ଅନେକ ବିକୃତିକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲା। ଯେଉଁ ରାଷ୍ଟ୍ର ତା’ର ନାଗରିକଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା କରିବା କଥା, ସେ ଦମନକାରୀ ପାଲଟିଲା; ଯାହାର ଉଦାହରଣ ଆମେ ଦେଖିବାକୁ ପାଉ ଓଡ଼ିଶାର କାଶୀପୁର, ନିୟମଗିରି, କଳିଙ୍ଗନଗର ଓ ଢିଙ୍କିଆରେ।

ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟର କଥା ଯେ କର୍ପୋରେଟ୍‌ ପରିଚାଳିତ ପୁଞ୍ଜିବାଦୀ ବିକାଶକୁ ଦଳିତ, ଆଦିବାସୀ, ଗରିବ, ଚାଷୀ ଆଦି ସମାଜର ଏକ ବୃହତ୍‌ ଗୋଷ୍ଠୀ ବିରୋଧ କରୁଥିଲେ ହେଁ ସେମାନଙ୍କୁ ରାଜନୈତିକ ସମର୍ଥନ ମିଳିଲା ନାହିଁ। ଗଣମାଧ୍ୟମ ବି ଜନ ଆନ୍ଦୋଳନର ପ୍ରକୃତ କଥାକୁ ଯେପରି ପ୍ରଚାର କରିବା କଥା ତାହା କଲାନାହିଁ ଏବଂ ପୁଞ୍ଜିବାଦୀ ପ୍ରଲୋଭନରେ ତାହା ବି ପଡ଼ିଗଲା। ତେବେ ଗଣ ହିଁ ନିଜ ଭିତରୁ ଶକ୍ତି ସଂଗ୍ରହ କରି ଲ‌େ‌ଢ଼ଇ ଜାରି ରଖିଲା ଏବଂ ଏବେ ବି ରଖିଚି। କେଉଁଠି ହାରିଚି ଓ କେଉଁଠି ତା’ର ଜିତାପଟ ବି ହୋଇଚି। ଖୁସିର କଥା ଯେ ଓଡ଼ିଶାରେ ଗଣ ସଂଗ୍ରାମର ଏପରି ଏକ ସୁଦୀର୍ଘ ଇତିହାସ ବିଛାଡ଼ି ହୋଇ ରହିଥିବାବେଳେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବିଧିବଦ୍ଧ ଭାବେ ଏକତ୍ର ଲିପିବଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଏବେ ଏକ ନିଷ୍ଠାପର ଉଦ୍ୟମ ହୋଇଚି। ସାମାଜିକ କର୍ମୀ ନିଗମାନନ୍ଦ ଷଡ଼ଙ୍ଗୀ ଓ ଲେଖିକା ରଞ୍ଜନା ପାଢ଼ୀ ସେହି ଅନନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟଟିକୁ କରିବାର ସାହସ ଦେଖାଇଚନ୍ତି ସେମାନଙ୍କ ପୁସ୍ତକ ‘ଗାଁ ଛାଡ଼ିବୁ ନାହିଁ- ଦଶଟି ଜନ ଆନ୍ଦୋଳନର ଗାଥା’ରେ। ସେମାନେ ଏଇଥିପାଇଁ ସାହସୀ ଯେ ଏଥିରେ ଯେଉଁ ଶୋଷିତ, ବଞ୍ଚିତ, ଅତ୍ୟାଚାରିତଙ୍କ ଲୁହଲହୁର ଗାଥା ରହିଚି, ସେମାନଙ୍କ କଥାକୁ ନା ସରକାର ନା ପ୍ରଶାସନ ନା ଆମ ସମାଜ କେବେ‌ ଶୁଣିବାକୁ କି ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଚନ୍ତି, ଅଥଚ ଲେଖକଦ୍ବୟ ସେମାନଙ୍କ ନିକଟରେ ନିଜେ ପହଞ୍ଚି ସେମାନଙ୍କ ଅଙ୍ଗେନିଭା କାହାଣୀର ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ବିବରଣୀ ବୃହତ୍ତର ପାଠକଙ୍କ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚାଇଚନ୍ତି। ‘ଗାଁ ଛାଡ଼ିବୁ ନାହିଁ’ରେ ସାତ ଦଶନ୍ଧି ଭିତରେ ଓଡ଼ିଶାରେ ଘଟିଥିବା ଦଶଟି ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଜନ ଆନ୍ଦୋଳନର ଇତିହାସ ଲିପିବଦ୍ଧ ହୋଇଚି ଦଶଟି ଅଧ୍ୟାୟରେ। ସବୁଠୁ ବଡ଼କଥା ହେଲା, ସରଳ ଓ ଭାବଦ୍ୟୋତକ ଭାଷା; ଆନ୍ଦୋଳନ ସହ ସଂପୃକ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ମୂଳ କଥନ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ଭାଷାର ଅବିକଳ ଉପସ୍ଥାପନା; ଆନ୍ଦୋଳନ ସହ ଜଡ଼ିତ ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରେକ୍ଷାପଟର ଅବତାରଣା ଏହାକୁ କେବଳ ସୁବୋଧ୍ୟ କରିନାହିଁ, ପ୍ରାମାଣିକ ମଧ୍ୟ କରିପାରିଚି। ମାନବ ବିଜ୍ଞାନ କେନ୍ଦ୍ର ଭୁବନେଶ୍ବର ଦ୍ବାରା ପ୍ରକାଶିତ ଏହି ଉତ୍ପୀଡ଼ନ ଓ ପ୍ରତିରୋଧର ଇତିହାସ କେବଳ ଓଡ଼ିଶାର ସମାଜତାତ୍ତ୍ବିକ ଗବେଷଣା କ୍ଷେତ୍ରରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଆନ୍ଦୋଳନ ଏବଂ ଏକାଡେମିକ୍‌ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ମାର୍ଗଦର୍ଶକର ଭୂମିକା ତୁଲାଇବ, ତାହା ନିଃସନ୍ଦେହ।

(‘ସମାଜ’ରେ ୨୮.୩.୨୦୨୧ (ରବିବାର)ରେ ସମ୍ପାଦକୀୟ ପୃଷ୍ଠାରେ ପ୍ରକାଶିତ)

ବନବିଦ୍ୟାଳୟ ବିଶ୍ବବିଦ୍ୟାଳୟ

noreply@blogger.com (ଅଶୋକ ସାହୁ) — Thu, 11 Mar 2021 09:30:00 +0000

(‘ଗୁପ୍ତ ବୃନ୍ଦାବନ’ର ପୁରୁଣା ଚିତ୍ର)

ଗତ କିଛି ବର୍ଷ ହେଲା ଓଡ଼ିଶାରେ ବିଶ୍ବବିଦ୍ୟାଳୟ ଶବ୍ଦଟି ଭାରି ଶୁଣାଯାଉଚି। ଏଥିପାଇଁ ମନ୍ତ୍ରୀହାକିମମାନେ ଯେମିତି କସରତ କରୁଚନ୍ତି, ମନେହେଉଚି ରାଇଜର ସବୁ ବିଦ୍ୟାର ଆଳୟଗୁଡ଼ାକର ନାଁ ଆଗରେ ସତେକି ‘ବିଶ୍ବ’ ଯୋଡ଼ି ହୋଇଯିବ! କେତେକରେ ଯୋଡ଼ା ବି ହେଇସାରିଲାଣି, ‘ବିଦ୍ୟା’ ଓ ‘ଆଳୟ’ର ମାନ ଯାହା ଥାଉ ପଛକେ! ଏବେ ଓଡ଼ିଶାରେ ଯାହାକୁ ଯେତେ ବିଶ୍ବବିଦ୍ୟାଳୟ। ଏହି କ୍ରମରେ ସରକାର ଗୋଟାଏ ଭାଷା ବିଶ୍ବବିଦ୍ୟାଳୟ ଖୋଲିବାକୁ ବି ମନସ୍ଥ କରିଛନ୍ତି, ଯାହାର ନାମ ରହିଛି ସତ୍ୟବାଦୀ ଓଡ଼ିଆ ବିଶ୍ବବିଦ୍ୟାଳୟ। ସତ୍ୟବାଦୀ କଥା ଭାବିଲେ ଯାହାଙ୍କ ନାମ ସର୍ବପ୍ରଥମେ ମାନସପଟରେ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏ, ସିଏ ଉତ୍କଳମଣି ପଣ୍ଡିତ ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଶିକ୍ଷା-ଭାଷା-ସାହିତ୍ୟ-ଜାତୀୟତାବୋଧର ସାଧନା କେନ୍ଦ୍ର ସତ୍ୟବାଦୀ ବନବିଦ୍ୟାଳୟ। କେବଳ ଓଡ଼ିଶା ନୁହେଁ, ଏକଦା ସମଗ୍ର ଭାରତବର୍ଷରେ ଶିକ୍ଷାର ଏକ ଅପୂର୍ବ ଓ ଅନନ୍ୟ ପ୍ରୟୋଗଶାଳା ପାଲଟିଥିବା ଏହି ବନବିଦ୍ୟାଳୟ ପରିସରରେ ବିଶ୍ବବିଦ୍ୟାଳୟଟିଏ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ନିମନ୍ତେ ସରକାରଙ୍କ ନିଷ୍ପତ୍ତି ସ୍ବାଗତଯୋଗ୍ୟ ତ ନିଶ୍ଚୟ; କିନ୍ତୁ ଏହାର ନକ୍ସାରେ ମୋହର ମାରିବା ଦିନ ସରକାର ଏହାକୁ ନେଇ ଯେଉଁ ବାହାଦୁରୀ ଦେଖାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଚନ୍ତି, ତାହା ଆଶା ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ଆଶଙ୍କାର କାରଣ ହୋଇଚି। ସରକାର କହିଚନ୍ତି ଯେ ବିଶ୍ବବିଦ୍ୟାଳୟଟି ସତ୍ୟବାଦୀ ବନବିଦ୍ୟାଳୟ ଢାଞ୍ଚାରେ ହେବ। ଏହା କାହିଁକି ସମ୍ଭବ ଲାଗୁନାଇଁ, ସେକଥା କହିବା ପୂର୍ବରୁ ଗୋଟିଏ ସୂଚନା ଦେଇଦିଏଁ ଯେ ୨୦୧୭ ମସିହାରେ ସରକାର ପ୍ରଥମେ ଏପରି ଏକ ବିଶ୍ବବିଦ୍ୟାଳୟର ପରିକଳ୍ପନା କଲେ ଓ ‘ଓଡ଼ିଆ ବିଶ୍ବବିଦ୍ୟାଳୟ ବିଧେୟକ’ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ। ୨୦୧୮ରେ ବିଶ୍ବବିଦ୍ୟାଳୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠାକୁ କ୍ୟାବିନେଟ୍‌ ମଞ୍ଜୁରୀ ମିଳିଲା ଏବଂ ସେଥିନେଇ ପାଣ୍ଠି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ନକ୍ସା ଅଙ୍କନ କରୁକରୁ ୨୦୨୧ ମସିହା ଆସିଗଲା। ଗୋପବନ୍ଧୁ ଶହେ ବର୍ଷ ତଳେ ତାଙ୍କର ‘ସତ୍ୟବାଦୀ’ ପତ୍ରିକାରେ ସେଇ ଓଡ଼ିଶାର ଭାଷାସାହିତ୍ୟ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରୁକରୁ ଠାଏ ଲେଖିଥିଲେ, ‘‘ଓଡ଼ିଶା କଥା ସ୍ବତନ୍ତ୍ର; ଓଡ଼ିଶାର ସବୁ ବିଷୟରେ ମନ୍ଥର ଗତି’’ (‘ସାହିତ୍ୟ ସମାଜ’), ଯାହା ଏବେ ବି ପ୍ରାସଙ୍ଗିକ ମନେ ହେଉନାହିଁ କି? ଆମ ମନ୍ତ୍ରୀହାକିମମାନେ ଅବଶ୍ୟ ବହୁତ ଚିନ୍ତା କରି ବିଶ୍ବବିଦ୍ୟାଳୟଟିଏ ଗଢ଼ୁଥିବାରୁ ବିଳମ୍ବ ହୋଇଥିବ!

ଇତିମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସ୍ତାବିତ ବିଶ୍ବବିଦ୍ୟାଳୟର ନକ୍ସା ଅଙ୍କନ ସହ ୧୦ କୋଟି ଟଙ୍କାର ପାଣ୍ଠି ବି ବଜେଟ୍‌ରେ ଘୋଷଣା ହୋଇଚି; କିନ୍ତୁ ଏଥିରେ ରାଜ୍ୟର ସାହିତ୍ୟିକ-ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀ-ଚିନ୍ତାଶୀଳ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ମତାମତ ନିଆଯାଇନଥିବା କହି ଦ‌େଳ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟଙ୍କ ଅଭିଯୋଗ ଯେ ଭାଷା-ସାହିତ୍ୟ-ଗବେଷଣାରେ ଅମଲା, ହାକିମ ଆଉ ନେତାମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କର କି କାମ! କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ବୁଝିବା ଦରକାର ଯେ ଏମାନଙ୍କ ବିନା ଶାସନ ଅଚଳ, ଯେମିତି ଇଂରେଜୀ ବିନା ଓଡ଼ିଶା ଅଚଳ! ଏଇ ରାଜ୍ୟରେ କେତେ ସରକାର ଆସି ‘ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ଓଡ଼ିଶା ଶାସନ’ ସ୍ଲୋଗାନ ଦେଇଦେଇ ଗଲେଣି; ଅଥଚ ଇଂରେଜୀ ହିଁ ଶାସନ-ପ୍ରଶାସନର ମୁଖ୍ୟଭାଷା ହୋଇ ଏବେ ବି ରହିଚି। ତେଣୁ ସରକାର ଓ ହାକିମବୃନ୍ଦ ଯେତେବେଳେ ବିଶ୍ବବିଦ୍ୟାଳୟ ବନବିଦ୍ୟାଳୟ ଢାଞ୍ଚାରେ ହିଁ ହେବ ବୋଲି ଅଟଳ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଚନ୍ତି; ସେଥିକୁ ଏତେ ଅଭିଯୋଗ କିଆଁ! ସତକୁ ସତ ସତ୍ୟବାଦୀର ପଞ୍ଚସଖା ଓ ବନବିଦ୍ୟାଳୟର ଶିକ୍ଷକମାନଙ୍କ ପରି ଏବେ ଓଡ଼ିଶାର କେଇଜଣ ଭାଷାବିତ୍‌-ସାହିତ୍ୟିକ-ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀ ମଧ୍ୟ ସରକାରୀ ପଦଗଦକୁ ତୁଚ୍ଛ ମନେକରି ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବେ? ଏମାନଙ୍କ ଭିତରୁ ଅଧାରୁ ଅଧିକ ତ ସରକାରଙ୍କ ବିଭୋର ଚାଟୁକାର। ଏଇଠି ଗୋଟିଏ ଘଟନା ସମସ୍ତଙ୍କର ସ୍ମରଣକୁ ଆସୁ।

୧୯୦୯ ଅଗଷ୍ଟ ୧୨ରେ ସତ୍ୟବାଦୀରେ ଯେଉଁ ମଧ୍ୟଇଂରାଜୀ ବିଦ୍ୟାଳୟଟି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା, ତାହାକୁ ଆରମ୍ଭରୁ ହିଁ ବନବିଦ୍ୟାଳୟ ଢାଞ୍ଚାରେ ଗଢ଼ାଗଲା। ‘ଗୁପ୍ତ ବୃନ୍ଦାବନ’ ନାମକ ଉଦ୍ୟାନରେ ବକୁଳ-ଛୁରୀଅନା ବୃକ୍ଷ ତଳେ ବସି ବିଭିନ୍ନ ଶ୍ରେଣୀର ପିଲାଏ ପାଠ ପଢ଼ିଲେ। ଶିକ୍ଷକମାନେ ଇଟାସିମେଣ୍ଟ ତିଆରି ପିଢ଼ି ବା ଚଉକିରେ ବସି ଶିକ୍ଷା ଦେଉଥିଲେ। ବର୍ଷାଦିନ ପାଇଁ କେତେ ବଖରା ଚାଳଘର ତିଆରି କରାଯାଇଥିଲା। ୧୯୧୭ରେ ଏହା ଉଚ୍ଚଇଂରାଜୀ ବିଦ୍ୟାଳୟରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା। ପ୍ରଥମ ତିନିଚାରିବର୍ଷ ସରକାରଙ୍କ ଶିକ୍ଷାବିଭାଗ ବା ବିଶ୍ବବିଦ୍ୟାଳୟ ସହ ସମ୍ପର୍କ ନରଖି ଏହା ଚାଲିଥିଲା। ପରେ ବିଶ୍ବବିଦ୍ୟାଳୟରେ ସାମିଲ୍‌ ହେଲା; କିନ୍ତୁ ୧୯୨୧ରେ ଏହା ଜାତୀୟ ବିଦ୍ୟାଳୟରେ ପରିଣତ ହେଲା। ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ଅନିଚ୍ଛା ସତ୍ତ୍ବେ ମଝିରେ ବନବିଦ୍ୟାଳୟର ଅଭିଭାବକଗଣ ଓ ପରିଚାଳନା ମଣ୍ଡଳୀର ସଦସ୍ୟ ବିଦ୍ୟାଳୟଟିକୁ ସରକାରୀ ହୋଇଯିବାକୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତାଇଲେ ଏବଂ ସେଥିପାଇଁ ବିଶ୍ବବିଦ୍ୟାଳୟକୁ ଦରଖାସ୍ତ କରାଗଲା; କିନ୍ତୁ ବନବିଦ୍ୟାଳୟର ଢାଞ୍ଚା ସରକାରୀ ଢାଞ୍ଚା ସହ ଖାପ ଖାଇଲା ନାହିଁ; ତେଣୁ ସରକାରୀ ପାଣ୍ଠି ମଞ୍ଜୁର ହେଲାନାହିଁ। ଏହି ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ଗୋପବନ୍ଧୁ ଯାହା ଲେଖିଥିଲେ, ତାହା ପ୍ରଣିଧାନଯୋଗ୍ୟ: ‘‘ଯଥାର୍ଥରେ କହିବାକୁ ଗଲେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଶାସନ ପଦ୍ଧତିରେ ଭାରତରେ ଚଳୁଥିବା ଶିକ୍ଷାରେ ମୋର ଆଦୌ ବିଶ୍ବାସ ନାହିଁ। ମୋ ମତରେ ଶିକ୍ଷା କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ଶାସନ ଶିକୁଳିରେ ଆବଦ୍ଧ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏପରିକି ସ୍ବରାଜ୍ୟ ସରକାରରେ ଶିକ୍ଷା ଶାସନର ଅଧୀନ ହେବା ମୋର ଇଚ୍ଛା ନୁହେଁ।’’ (୩.୧.୧୯୨୫) ପାଖାପାଖି ଶହେ ବର୍ଷ ତଳର ଏଇ କଥାଟି ପ୍ରକୃତରେ ଏବେ ବି କମ୍‌ ପ୍ରାସଙ୍ଗିକ ନୁହେଁ! ଇଂରେଜୀ-ପ୍ରଧାନ ସ୍ବରାଜ୍ୟ ଶାସନ ଆମ ସକଳ ପ୍ରକାରର ବିଦ୍ୟାର ଆଳୟଗୁଡ଼ାକୁ ଏପରି ପିଞ୍ଜରାବଦ୍ଧ କରି ରଖିଚି ଯେ ସେଗୁଡ଼ାକ ମୁକ୍ତ ଉଡ଼ାଣ କଥା ଭୁଲିଗଲେଣି। ‘ସ୍ବାୟତ୍ତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିବା ବିଶ୍ବବିଦ୍ୟାଳୟଗୁଡ଼ାକ ବି ଆମୂଳଚୂଳ ପରାୟତ୍ତ! ଏଇଠି ମୁକ୍ତ ମନନ-ଚିନ୍ତନ, ନିଷ୍ଠାପର ଗବେଷଣା କି ମୌଳିକ ସର୍ଜନା କିପରି ସମ୍ଭବ ହେବ? ଓଡ଼ିଆ ବିଶ୍ବବିଦ୍ୟାଳୟ ଶାସନ ଶିକୁଳିରେ ଆବଦ୍ଧ ହେବ ନା ସେଥିରୁ ମୁକ୍ତ ରହିବ?

ସତ୍ୟବାଦୀ ବନବିଦ୍ୟାଳୟ ତା’ର ଅଳ୍ପାୟୁ ଭିତରେ ବି କେବଳ ଶିକ୍ଷାର ମୌଳିକ ପ୍ରୟୋଗ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅସାଧାରଣ ନଥିଲା, ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାସାହିତ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁ ଅମୂଲ୍ୟ ଅବଦାନ ଦେଇଯାଇଛି ତା’ର ଦ୍ବିତୀୟ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ନାହିଁ। ଶହେବର୍ଷ ତଳେ ଓଡ଼ିଶା ଭୂଇଁରେ ଏପରି ବିଦ୍ୟାଳୟଟିଏ ଥିଲା, ଯେଉଁଠି ଓଡ଼ିଶାର ଉଚ୍ଚଶିକ୍ଷିତ, ବାଗ୍ମୀ, ସୁଲେଖକ, ଉଚ୍ଚ ମାନର କବି-ପ୍ରାବନ୍ଧିକମାନେ ଶିକ୍ଷାଦାନରେ ବ୍ରତୀ ହେବା ସହ ଉଚ୍ଚକୋଟୀର ସାହିତ୍ୟ ସର୍ଜନା କରିଥିଲେ, ତାହା ଏବେ ବି ବିସ୍ମୟର ବିଷୟ। ‘ସତ୍ୟବାଦୀ’ ପତ୍ରିକାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଂଖ୍ୟାର ପ୍ରତିଟି ରଚନା ଓଡ଼ିଆ ସାରସ୍ବତ ଜଗତର ଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍ଥାନ ଦାବି କରିବାର ସାମର୍ଥ୍ୟ ରଖେ। ବନବିଦ୍ୟାଳୟର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା-ସଂପାଦକ ପଣ୍ଡିତ ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ କାବ୍ୟକବିତା, ପ୍ରବନ୍ଧ; ବିଦ୍ୟାଳୟର ପ୍ରଧାନ ଶିକ୍ଷକ ପଣ୍ଡିତ ନୀଳକଣ୍ଠ ଦାସଙ୍କ କବିତା, ପ୍ରବନ୍ଧ ଓ ସାହିତ୍ୟ ସମାଲୋଚନା; ଶିକ୍ଷକ ଗୋଦାବରୀଶ ମିଶ୍ରଙ୍କ କବିତା, ନାଟକ, ଅର୍ଥନୀତି ଓ ସ୍ବାସ୍ଥ୍ୟରକ୍ଷା ବିଷୟକ ପ୍ରବନ୍ଧଚୟ; ଶିକ୍ଷକ କୃପାସିନ୍ଧୁ ମିଶ୍ରଙ୍କ ଐତିହାସିକ ଓ ଦାର୍ଶନିକ ପ୍ରବନ୍ଧମାନ ତଥା ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ହରିହରଙ୍କ ପ୍ରବନ୍ଧ ସଂକଳନ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟାକାଶର ଗୋଟିଏଗୋଟିଏ ଉଜ୍ବଳ ନକ୍ଷତ୍ର। ପ୍ରଖର ବିଦ୍ବାନ ନୀଳକଣ୍ଠଙ୍କ ‘ସତ୍ୟବାଦୀ’ରେ ଧାରାବାହିକ ପ୍ରକାଶିତ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ଆର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କର ସାଂସ୍କୃତିକ ଜୀବନର ଇତିହାସ ଆଲୋଚନା ପରେ ପୁସ୍ତକାକାରରେ ମୁଦ୍ରିତ ହୋଇ ଉତ୍କଳ ବିଶ୍ବବିଦ୍ୟାଳୟର ପୋଷ୍ଟ୍‌ଗ୍ରାଜୁଏଟ୍‌ ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଭାବେ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଥିଲା। ବିଦ୍ୟାଳୟଟିଏ ବି ବିଶ୍ବବିଦ୍ୟାଳୟର କାର୍ଯ୍ୟ ତୁଲାଇପାରେ, ତାହା ସତ୍ୟବାଦୀ ବନବିଦ୍ୟାଳୟ ଜ୍ବଳନ୍ତ ପ୍ରମାଣ। ଇଂରେଜୀ ‘ୟୁନିଭର୍ସିଟି’କୁ ଆମେ ଓଡ଼ିଆରେ ବିଶ୍ବବିଦ୍ୟାଳୟ କହୁଚୁ, ଯାହା ଆସିଚି ମୂଳ ଲାଟିନ ଶବ୍ଦ ‘universitas magistrorum et scholarisum’ରୁ, ଯାହାର ମୋଟାମୋଟି ଅର୍ଥ ହେଲା ‘ଶିକ୍ଷକ ଓ ବିଦ୍ବାନମାନଙ୍କ ସମାଜ ବା ସଂପ୍ରଦାୟ’। ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ସଭ୍ୟତାର ଆଧୁନିକ ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ‘ୟୁନିଭର୍ସିଟି’ରେ ‘ଶୈକ୍ଷିକ ସ୍ବାଧୀନତା’ ଏକ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକତା। କହିବା ବାହୁଲ୍ୟ, ‘ୟୁନିଭର୍ସିଟି’ର ଉପରୋକ୍ତ ପ୍ରାଚୀନ ଓ ଆଧୁନିକ ସଂଜ୍ଞା, ଉଭୟ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟବାଦୀ ବନବିଦ୍ୟାଳୟକୁ ‘ବିଶ୍ବବିଦ୍ୟାଳୟ’ର ମାନ୍ୟତା ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ। ଅବଶ୍ୟ ତତ୍କାଳୀନ ଇଂରେଜ ସରକାର ହୁଅନ୍ତୁ ବା ଏବର ଇଂରେଜୀ-ପ୍ରଧାନ ସରକାର, ଏପରି କୌଣସି ବିଦ୍ୟାଳୟକୁ ବିଶ୍ବବିଦ୍ୟାଳୟ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବେ ସେ ନେଇ ଘୋର ସଂଶୟ ରହିଚି। ଏହି ଦୃଷ୍ଟିରୁ ପ୍ରସ୍ତାବିତ ଓଡ଼ିଆ ବିଶ୍ବବିଦ୍ୟାଳୟକୁ ମଧ୍ୟ ଆକଳନ କରାଯାଇପାରେ।

ସରକାରଙ୍କ ଅନୁଯାୟୀ, ସତ୍ୟବାଦୀ ଓଡ଼ିଆ ବିଶ୍ବବିଦ୍ୟାଳୟରେ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା-ସାହିତ୍ୟ-ସଂସ୍କୃତିର ଉଚ୍ଚତର ଗବେଷଣା ହେବ। ଆମ ବିଶ୍ବବିଦ୍ୟାଳୟଗୁଡ଼ିକରେ କିପରି ଗବେଷଣା ହଉଚି ଏବଂ ସେଥିରେ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର ସ୍ଥାନ କ’ଣ, ତାହା ଆମ ସଭିଙ୍କୁ ଅଳ୍ପବହୁତେ ଜଣା। ବେଳେବେଳେ ସନ୍ଦେହ ଉପୁଜୁଚି ଯେ ଆମ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକରେ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର ଦୈନ୍ୟକୁ ଘୋଡ଼ାଇବା ପାଇଁ ଏପରି ଏକ ସ୍ବତନ୍ତ୍ର ଭାଷା ବିଶ୍ବବିଦ୍ୟାଳୟଟିଏ ଖୋଲିବାର ଫିକର ହେଉନାହିଁ ତ? ଆମ ମାତୃଭାଷାରେ ଯଦି ଆମୂଳଚୂଳ ପ୍ରାଥମିକ ବିଦ୍ୟାଳୟଠୁ ବିଶ୍ବବିଦ୍ୟାଳୟ ଯାଏ ସବୁପ୍ରକାରର ବିଦ୍ୟା ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଆନ୍ତା ଓ ଗବେଷଣା ହୁଅନ୍ତା, ତା’ହେଲେ ଏପରି ଏକ ସ୍ବତନ୍ତ୍ର ଭାଷା ବିଶ୍ବବିଦ୍ୟାଳୟର ଆବଶ୍ୟକତା ହୁଏତ ପଡ଼ିନଥାନ୍ତା। ଇଂରେଜୀ ଭାଷା ଭାରତୀୟ ସମାଜରେ ଶ୍ରେଣୀ ବିଭାଜନ, ଅର୍ଥାତ ଅଭିଜାତ ଓ ବଞ୍ଚିତ ଦୁଇ ଶ୍ରେଣୀ ସୃଷ୍ଟିର କାରଣ, ଯାହାକୁ ଅଟକାଇପାରିବ କେବଳ ମାତୃଭାଷା। ମାତୃଭାଷା ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜ୍ଞାନବିଜ୍ଞାନର ଭାଷା ପାଲଟିନାହିଁ, ତାହା ଇଂରେଜୀର ସ୍ଥାନ ନେଇପାରିବ ନାହିଁ ଏବଂ ଇଂରେଜୀ-ଅଜ୍ଞମାନେ ସର୍ବଦା ସେଥିରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେଉଥିବେ। ଇଂରେଜୀକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିତ୍ୟାଗ କରାଯାଉ, ସେକଥା ଆଦୌ ନୁହେଁ। ତାହା ରହିବା ଉଚିତ କେବଳ ଅନ୍ୟ ବିଦେଶୀ ଭାଷା ପରି ଦ୍ବିତୀୟ କି ତୃତୀୟ ଭାଷା ଭାବରେ। ମାତୃଭାଷା ହିଁ ହେବ ସର୍ବତ୍ର ଶିକ୍ଷାର ମାଧ୍ୟମ। ୟୁରୋପରେ ଯେତେଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲାଟିନ ଭାଷାର ଆଧିପତ୍ୟ ଥିଲା, ସେତେଦିନ ଯାଏ ଜ୍ଞାନବିଜ୍ଞାନ ସ୍ଥାଣୁ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥିଲା। ନବଜାଗରଣ (ରେନେସଁା) ଯୁଗରେ ବିଭିନ୍ନ ଦେଶରେ ଯେତେବେଳେ ମାତୃଭାଷାର ମହତ୍ତ୍ବ ବଢ଼ିଲା ଓ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟବହାର ହେବାକୁ ଲାଗିଲା, ସେତେବେଳେ ଯାଇ ଜ୍ଞାନବିଜ୍ଞାନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ନୂଆ ଜୁଆର ଆସିଲା। ବିଶ୍ବର ସାହିତ୍ୟ, ଦର୍ଶନ, ବିଜ୍ଞାନ ଆଦି କ୍ଷେତ୍ରରେ ନରୱେ, ସୁଇଡେନ, ଡେନମାର୍କ ଆଦି କ୍ଷୁଦ୍ର ଦେଶଗୁଡ଼ିକର ବିପୁଳ ଅବଦାନ ସର୍ବସ୍ବୀକୃତ। କହିବାର ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟ, ଓଡ଼ିଆ ବିଶ୍ବବିଦ୍ୟାଳୟ ଏକ ଭାଷା ବିଶ୍ବବିଦ୍ୟାଳୟ ହେଲେମଧ୍ୟ ଏହା କେବଳ ଭାଷା ଓ ସାହିତ୍ୟଚର୍ଚ୍ଚା ତଥା ଭାଷାବିତ୍‌-ସାହିତ୍ୟିକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୀମାବଦ୍ଧ ରହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଓଡ଼ିଆ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଭାଷାର ମାନ୍ୟତା ପାଇବା ପୂର୍ବରୁ ଓ ପରେ ବହୁ ବଡ଼ବଡ଼ ସ୍ବପ୍ନ ଦେଖାଯାଇଥିଲା, ଯାହା ମଉଳିସାରିଚି। ଏହା ଅବଶ୍ୟ ଅସ୍ବାଭାବିକ ନୁହେଁ। ସରକାର ସବୁ କରିଦେବେ ବୋଲି ଯେଉଁ ଧାରଣାଟି ରହିଚି, ତାହାକୁ ନଛାଡ଼ିବା ଯାଏ ବାସ୍ତବ ପନ୍ଥା ଖୋଜିପାଇବା ଅସମ୍ଭବ। ପ୍ରକୃତରେ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ମାନ୍ୟତାର ଅର୍ଥ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର ପ୍ରାଚୀନତା ଓ ସ୍ବତନ୍ତ୍ରତାକୁ ସରକାରୀ ସ୍ବୀକୃତି; କିନ୍ତୁ ଅସଲ ଆହ୍ବାନ ତ ଏହାକୁ ଜ୍ଞାନବିଜ୍ଞାନର ଭାଷା କରିବା, ଯେଉଁ ଦିଗରେ ଏ ଯାଏ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୋଇନାହିଁ। ଓଡ଼ିଆ ବିଶ୍ବବିଦ୍ୟାଳୟ ଏ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏକ ଦିଗ୍‌ଦର୍ଶକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ହୋଇପାରନ୍ତା, ସରକାରଙ୍କୁ ବି ଓଡ଼ିଆ ଶିଖାନ୍ତା; କିନ୍ତୁ ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ କହିବା ପରି ସରକାରୀ ଶିକୁଳି ବନ୍ଧା ହୋଇଥିଲେ ଏହା ସମ୍ଭବ ହେବାପରି ଲାଗୁନାହିଁ।

ବନବିଦ୍ୟାଳୟର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ପୁରୋଦୃଷ୍ଟି ଏଇଥିରୁ ଅନୁମେୟ ଯେ ୧୯୧୮ରେ ସେ ଭାରତର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନୀଷୀ ରବୀନ୍ଦ୍ରନାଥ ଠାକୁରଙ୍କ ତତ୍କାଳୀନ ପୃଥିବୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ (୧୯୨୧ରେ ଜାତୀୟ ବିଶ୍ବବିଦ୍ୟାଳୟ ମାନ୍ୟତା ପାଇଲା) ଶାନ୍ତିନିକେତନ ଯାଇ ତା’ର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଅନୁଧ୍ୟାନ କରିଥିଲେ। ‘ସତ୍ୟବାଦୀ’ ପତ୍ରିକା (୧୩୨୫ ସାଲ୍‌ ଧନୁ ଓ ମକର ସଂଖ୍ୟା)ରେ ‘ବୋଲପୁର ଶାନ୍ତିନିକେତନ’ ଶୀର୍ଷକ ଭ୍ରମଣ ଆଲେଖ୍ୟରେ ତାହାର କର୍ମଧାରା ଓ ଆଦର୍ଶ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ସେ ଯାହା ଲେଖିଛନ୍ତି, ତାହା ଉଲ୍ଲେଖଯୋଗ୍ୟ: ‘‘ସ୍ବାଧୀନତା ଶାନ୍ତିନିକେତନର ନିୟାମକ ନୀତି। କୌଣସି ପ୍ରକାର ପରମ୍ପରା ଓ ପଦ୍ଧତିରେ ମାନବ ହୃଦୟକୁ ଆବଦ୍ଧ ନରଖି ତାହାର ସ୍ବଚ୍ଛନ୍ଦ ସ୍ବାଭାବିକ ବିକାଶ ନିମନ୍ତେ ସ୍ବାଧୀନତା ଦେବା ଏଠା ବିଧାନର ଲକ୍ଷ୍ୟ।’’ ପ୍ରତିଷ୍ଠାତାଙ୍କ ସହ ସମସ୍ତ ଶିକ୍ଷକ ଜାତୀୟ ସଂଗ୍ରାମରେ ଝାସଦେବା ଫଳରେ ବନବିଦ୍ୟାଳୟ କାଳଗର୍ଭରେ ଲୀନ ହୋଇଗଲା; କିନ୍ତୁ ଓଡ଼ିଶାରେ ଆଉ ସେପରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଶିକ୍ଷାଳୟଟିଏ ଏ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗଢ଼ାଯାଇପାରିଲା ନାହିଁ। ଗୋପବନ୍ଧୁଙ୍କ ପରି ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟିସଂପନ୍ନ ଆଉ ଜଣେହେଲେ ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀ-ନେତା ଗତ ଶହେବର୍ଷ ଭିତରେ ଏ ରାଇଜରେ ଜନ୍ମ ନେଇନାହାନ୍ତି, ଯିଏ ରବୀନ୍ଦ୍ରନାଥ ମହର୍ଷି ଦେବେନ୍ଦ୍ରନାଥଙ୍କ ‘ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାଳୟ’କୁ ‘ବିଶ୍ବଭାରତୀ’ରେ ରୂପାନ୍ତରିତ କରିବାଭଳି ସତ୍ୟବାଦୀ ବନବିଦ୍ୟାଳୟକୁ ‘ସତ୍ୟବାଦୀ ବିହାର’ (୧୯୨୫ରେ ସେ ହଜାରିବାଗ ଜେଲରୁ ଖଲାସ ହେବାପରେ ଏହି ନାମରେ ବିଦ୍ୟାଳୟର ପୁନର୍ଗଠନ ପାଇଁ କାମ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ ହେଁ ତାହା ଫଳବତୀ ହୋଇପାରିନଥିଲା) ବିଶ୍ବବିଦ୍ୟାଳୟରେ (ଓଡ଼ିଆ ବିଶ୍ବବିଦ୍ୟାଳୟ ପରି କେବଳ ‘ଭାଷା’ର ନୁହେଁ) ପରିଣତ କରିପାରିଥାନ୍ତେ। ଏହା ହିଁ ଓଡ଼ିଆ ଜାତିର ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ।

(୧୧.୩.୨୦୨୧ରେ ‘ସମାଜ’ରେ ପ୍ରକାଶିତ)

ଶିଷ୍ଟ ବିଶିଷ୍ଟ ଅବଶିଷ୍ଟ

noreply@blogger.com (ଅଶୋକ ସାହୁ) — Sat, 26 Dec 2020 05:27:00 +0000

ଅଶୋକ

ଦିନେ ସକାଳେ ମୁଁ ଉଠିଲି

ହେ ସୁନ୍ଦରୀ ବିଦାୟ ସୁନ୍ଦରୀ ବିଦାୟ ସୁନ୍ଦରୀ ବିଦାୟ ବିଦାୟ ବିଦାୟ

ଦିନେ ସକାଳେ ମୁଁ ଉଠିଲି

ଆଉ ମତେ ଆକ୍ରମଣକାରୀ ମିଳିଗଲା।

ହେ ପକ୍ଷପାତୀ ମତେ ନେଇଚାଲ

ହେ ସୁନ୍ଦରୀ ବିଦାୟ ସୁନ୍ଦରୀ ବିଦାୟ ସୁନ୍ଦରୀ ବିଦାୟ ବିଦାୟ ବିଦାୟ

ହେ ପକ୍ଷପାତୀ ମତେ ନେଇଚାଲ

କାଇଁକିନା ମତେ ଲାଗୁଚି ମୁଁ ମରିବାକୁ ଯାଉଚି।

‌ଏଇଟା ପକ୍ଷପାତର ଫୁଲ

ହେ ସୁନ୍ଦରୀ ବିଦାୟ ସୁନ୍ଦରୀ ବିଦାୟ ସୁନ୍ଦରୀ ବିଦାୟ ବିଦାୟ ବିଦାୟ

ଏଇଟା ପକ୍ଷପାତର ଫୁଲ

ସ୍ବାଧୀନତା ନିମନ୍ତେ ମରିଗଲା।

ଇଏ ହେଉଚି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଇତାଲୀୟ ଲୋକଗୀତ ‘ବେଲ୍ଲା ଚାଓ’ (ସୁନ୍ଦରୀ ବିଦାୟ)ର କେଇଟି ପଙ୍‌କ୍ତି, ଯାହାକୁ ମୂଳତଃ ଆଣ୍ଠୁଏ ପାଣିକାଦୁଅରେ ଠିଆହୋଇ ସୂ‌େର୍ଯ୍ୟାଦୟରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ଧାନଖେତରେ ବାଳୁଙ୍ଗା ବାଛୁଥିବା ମହିଳାମାନେ ଗାଉଥିଲେ ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ସେମାନଙ୍କ ଉତ୍ପୀଡ଼କଙ୍କ ବିରୋଧରେ। ଏହି ମହିଳାମାନେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଥିଲେ ଅତି ସାମାଜିକ-ଆର୍ଥିକ ନ୍ୟୂନ ଶ୍ରେଣୀର, ଯାହାଙ୍କ ମୂଲ୍ୟବାନ ଯୁବାକାଳ ବ୍ୟତୀତ ହୋଇଯାଉଥିଲା ସେହି ଅବାଞ୍ଛନୀୟ/ଅସହଣୀୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ; କିନ୍ତୁ ସେଇ ଧାନଖେତରେ କେବଳ ବାଳୁଙ୍ଗା ଘାସ ବଛାଯାଉ ନଥିଲା, ସେଇଠି ନବ୍ୟ ରାଜନୀତିକ ଆଦର୍ଶ ଓ ପ୍ରତିବାଦ-ବିପ୍ଳବର ବୀଜ ମଧ୍ୟ ହେଉଥିଲା ବପନ। ପରେପରେ କୃଷକ ଓ କୃଷିଶ୍ରମିକଙ୍କ ଅସନ୍ତୋଷ ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଅନ୍ତିମ ଓ ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରଥମ ଭାଗରେ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲା ବହୁ ବିକ୍ଷୋଭ/ ପ୍ରତିବାଦ/ ବିପ୍ଳବ ଏବଂ ତା’ରି ଭିତରୁ ଦିନେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା ଉକ୍ତ ଅଦ୍ଭୁତ ପ୍ରେରଣାଦାୟୀ ସଂଗୀତ ‘ବେଲ୍ଲା ଚାଓ’। ୧୯୪୦ ଦଶକରେ ଇଟାଲିକୁ ନାଜୀ ଜର୍ମାନମାନେ ଯେତେବେଳେ ଅକ୍ତିଆର୍ କଲେ, ଫାସିବାଦୀ ଶକ୍ତିଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଏହା ପାଲଟିଥିଲା ପ୍ରତିବାଦୀ ଗୀତ। ବିସ୍ମିତ ହେବାର କିଛି ନାହିଁ ଯେ ତା’ପରଠୁ ସାରା ବିଶ୍ବରେ ଫାସିବାଦ-ବିରୋଧୀ ଗୀତ ଭାବେ ଏହାକୁ ବିଭିନ୍ନ ଭାଷାରେ ଗାନ କରାଯାଇ ଆସୁଥିବାବେଳେ ଏଇନା ଏଇ ନାମରେ ଏକ ଦେଶୀ ସଂଗୀତ ଶୁଭୁଚି ଦିଲ୍ଲୀ ସୀମାନ୍ତରେ ଲକ୍ଷଲକ୍ଷ କୃଷକଙ୍କ ସମାବେଶ ଭିତରୁ, ଯାହାର ଶୀର୍ଷକ ରହିଚି ‘ୱାପସ୍‌ ଯାଓ ୱାପସ୍‌ ଯାଓ’ (ଫେରିଯାଅ ଫେରିଯାଅ)। ଏହାର ଆରମ୍ଭ ଏମିତି: ‘‘ଆମେ ନିଜ ପଛରେ ସବୁ ପ୍ରତିବନ୍ଧକକୁ ଛାଡ଼ି ଆସିଚୁ/ ହେ ନିର୍ଦୟୀ/ ଫେରିଯାଅ ଫେରିଯାଅ/ ମାଟିର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦାନା/ ଏକସଂଗେ ଗାଉଛନ୍ତି/ହେ ନିର୍ଦୟୀ/ ଫେରିଯାଅ ଫେରିଯାଅ।’’

ଏଇ ଆନ୍ଦୋଳନ ସମସ୍ତ ପାରମ୍ପରିକତାକୁ ଭାଂଗି ଯେପରି ଏକ ନୂଆ ପ୍ରତିମାନ ଗଢ଼ିଚି, ତାହା ଆଗାମୀ ଦିନରେ ଇତିହାସରେ ଏକ ସ୍ବତନ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟାୟ ଲେଖିବା ପାଇଁ ଯଥେଷ୍ଟ। ଖାଲି ବୈପ୍ଳବିକ ସଂଗୀତ ନୁହେଁ, ଆନ୍ଦୋଳନ ଭିତରେ ହିଁ ଜନ୍ମ ନେଇଚି ଏକ ଚାରିପୃଷ୍ଠାର ଖବରକାଗଜ ‘ଟ୍ରଲି ଟାଇମ୍ସ’ (ଏଇ ନାଁ ମନେହୁଏ ବେଶ୍ ସାର୍ଥକ, କାହିଁକିନା ପ୍ରାୟ ମାସେ କାଳ ଧରି କିଲୋମିଟର କିଲୋମିଟର ବ୍ୟାପୀ ରାଜପଥ ଉପରେ ଠିଆ ହୋଇଥିବା ଟ୍ରାକ୍ଟର ଟ୍ରଲି ହିଁ ପାଲଟିଚି ଲକ୍ଷାଧିକ ଆନ୍ଦୋଳନକାରୀଙ୍କ ବାସସ୍ଥାନ)। ଗୁରୁମୁଖୀ-ହିନ୍ଦୀ ଦ୍ବିଭାଷୀ ଏଇ ପାକ୍ଷିକ ଖବରକାଗଜର ପ୍ରଥମ ସଂପାଦକୀୟ ଶୀର୍ଷକ ଥିଲା, ‘‘ଇନ୍‌କିଲାବ ଦି ତଲୱାର୍‌ ବିଚାରାଁ ଦି ସାନ ତେ ତେଜ ହୋନ୍ଦି ଏ’’; ଅର୍ଥାତ ଇନ୍‌କିଲାବର ଖଣ୍ଡା ବିଚାରର ଶାଣରେ ଅଧିକ ଧାରୁଆ ହୋଇଥାଏ। ପ୍ରକୃତରେ ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶବ୍ଦ କେତୋଟି ଭାରତର ଅନନ୍ୟ ଦେଶପ୍ରେମୀ/ଚିନ୍ତକ/ବିପ୍ଳବୀ ଭଗତ ସିଂହଙ୍କର। ଲକ୍ଷାଧିକ ଆନ୍ଦୋଳନକାରୀଙ୍କ ପାଖରେ ଆନ୍ଦୋଳନ ସମ୍ପର୍କିତ ବିଷୟବସ୍ତୁକୁ ପହଞ୍ଚାଇବା ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ପ୍ରକାଶିତ ଏ ଖବରକାଗଜ ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର ପ୍ରୟାସ ହେଲେ ହେଁ ଏହାର ଶକ୍ତି ଅକଳନୀୟ ଏବଂ ସରକାରଙ୍କ ପୋଷ୍ୟ/ଶିଷ୍ଟ ଗଣମାଧ୍ୟମଗୁଡ଼ିକ ମୁହଁରେ ଚାପୁଡ଼ା ସଦୃଶ, ଯେଉଁମାନେ ଗଣ ମାଧ୍ୟମ ବଦଳରେ ପାଲଟିଚନ୍ତି ମଣ ମାଧ୍ୟମ/ଜଣ ମାଧ୍ୟମ।

ଏ ଆନ୍ଦୋଳନର ସବୁଠୁ ବଡ଼ ବିଶେଷତ୍ବ ହେଉଚି ଏହାର ସୃଜନଶୀଳ ସ୍ବନିର୍ଭରତା। ଏଠି ଲକ୍ଷଲକ୍ଷ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଯନ୍ତ୍ରରେ ଖାଦ୍ୟ ତିଆରି ହେଉଚି, ଶୀତାର୍ତ୍ତ ସକାଳରେ ଗାଧୋଇବାକୁ ଯେଉଁ ଉ‌ପାୟ‌େ‌‌ର ପାଣି ଉଷୁମ କରାଯାଉଚି, ସେସବୁ ଦେଶୀ ଜ୍ଞାନକୌଶଳରେ ନିର୍ମିତ ସାଧନକୁ ଦେଖିଲେ ଏ ଅବଶିଷ୍ଟଙ୍କ ସର୍ଜନଶୀଳତା କାହିଁକି ଶିଷ୍ଟ/ବିଶିଷ୍ଟମାନଙ୍କୁ ଚମକାଇ ଦେଉଚି, ତାହା ବୁଝିବା ସହଜ। କ୍ଷମତାହୀନ ଶ୍ରମଜୀବୀ/କୃଷକଗୋଷ୍ଠୀ ବି ଅମିତ ପରାକ୍ରମୀ ଆଧିପତ୍ୟର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବାକୁ ସମର୍ଥ, ଏହା ତା’ର ବଡ଼ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ। ଏମାନେ ମୁର୍ଖ/ଅପୋଗଣ୍ଡ/ରାଷ୍ଟ୍ରବିରୋଧୀ ନୁହନ୍ତି (ଯେପରି ଶିଷ୍ଟ/ବିଶିଷ୍ଟ ଅପପ୍ରଚାର କରୁଚନ୍ତି); ବରଂ ଏମାନଙ୍କ ‘ଅର୍ଗାନିକ’ ଗୋଷ୍ଠୀବଦ୍ଧତା ଅନେକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ‘ନିଉ ଇଣ୍ଡିଆ’ ପାଇଁ ଅନନ୍ୟ, କାହିଁକିନା ୟା’ ଜରିଆରେ ବହୁଦିନ ଧରି ନିସ୍ତେଜ ହୋଇପଡ଼ିଥିବା ସିଭିଲ୍‌ ସୋସାଇଟି ବା ନାଗରିକ ସମାଜ ହୋଇଚି ଜାଗ୍ରତ/ଦୃଢ଼ସଂକଳ୍ପ। ସମାଜର ଅଣସରକାରୀ/ଅରାଜନୀତିକ ନେତୃତ୍ବ ଏହି ନାଗରିକ ସମାଜର ଗୋଷ୍ଠୀବଦ୍ଧତା/ସହକାରିତା କ୍ଷମତାସୀନ ବିଶିଷ୍ଟ ତଥା ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନକାରୀ ଶିଷ୍ଟମାନଙ୍କ ଲାଗି ଯେ ଅଡ଼ୁଆ ବଢ଼ାଇବାରେ ଲାଗିଚି, ତାହା ସେମାନଙ୍କୁ ଚିନ୍ତାରେ ପକାଇଚି। ସେମାନଙ୍କ ଗୋଷ୍ଠୀବଦ୍ଧତାକୁ ଛିନ୍ନଛତ୍ର କରିବା ନିମନ୍ତେ ବିଶିଷ୍ଟ/ଶାସକ ଶ୍ରେଣୀ ଖୁବ୍ ଚକ୍ରାନ୍ତ ଚଳାଇଥିଲେ ବି ହୋଇପାରିନାଇଁ ଏ ଯାଏ ସଫଳ। ଇଏ ଏକ ବିଡମ୍ବନା ଯେ ଭାରତର ପାରମ୍ପରିକ ମୁଖ୍ୟ ଗଣମାଧ୍ୟମ, ନିର୍ଦିଷ୍ଟ କରି କହିଲେ ଟେଲିଭିଜନ ମାଧ୍ୟମ ଏଇନା ଶାସକର ଚାଟୁକାରିତାରେ ହିଁ ନିଜକୁ ବ୍ୟସ୍ତ ରଖିଥିବାବେଳେ ଜନସାଧାରଣ ସାମାଜିକ ଗଣମାଧ୍ୟମ (ସୋସାଲ୍‌ ମିଡିଆ) ଉପରେ ଭରସା ରଖିଥିଲେ; ମାତ୍ର ତା’ ଉପରେ ବି ପଡ଼ିଲାଣି ଶାସକ ଶ୍ରେଣୀର ଶ୍ୟେନଦୃଷ୍ଟି। ଫଳତଃ ନାଗରିକ ସମାଜ ପାଇଁ ସୋସାଲ୍‌ ମିଡିଆର ଦୁଆରକୁ ବି କିଳି ରଖିବାର ଫିକର ହୋଇଚି। ସୁଖର କଥା ଯେ ଲୋକଚାପ ଆଗରେ ହାର୍‌ ମାନି ପୁଣିଥରେ ଦୁଆର ଖୋଲିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଚି ଫେସ୍‌ବୁକ୍‌। ବିଶ୍ବର ବୃହତ୍ତମ ଏଇ ସାମାଜିକ ଗଣମାଧ୍ୟମ ପ୍ଲାଟଫର୍ମ କ୍ରମେ କେବଳ ଅସାମାଜିକ ହେଉନାଇଁ, ହେବାରେ ବି ଲାଗିଚି ଅଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ।

ଦେଶରେ ନିକଟ ଅତୀତରେ ଆଉ ଯେଉଁଠି ଗୋଷ୍ଠୀବଦ୍ଧତା ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥିଲା, ତାହା ଥିଲା ଶାହିନବାଗ। ସେଇଠି ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର ମୁସଲମାନ ଗୃହିଣୀ ଗୋଷ୍ଠୀର ପ୍ରତିବାଦ କ୍ରମଶଃ କିପରି ଏକ ବଡ଼ ଘଟନା ପାଲଟିଥିଲା, ତା’ ତ ବିଶ୍ବଇତିହାସର ଅଂଶ ହୋଇସାରିଚି। ଏହା ଦେଖାଇ ଦେଇଥିଲା ଯେ କୌଣସି ରାଜନୀତିକ ଦଳ ଓ ଟ୍ରେଡ଼ ୟୁନିଅନ ପରି ସଂଗଠନର ସହାୟତା ବିନା ମଧ୍ୟ ନାଗରିକ ସମାଜ ଖୁବ୍‌ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଭାବେ ଏକ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ପରିକଳ୍ପନାକୁ ସାକାର କରିପାରେ। ବାସ୍ତବରେ ଗଣତନ୍ତ୍ର ତ କୋଉ ରାଜନୀତିକ ଦଳର ବୋପାସମ୍ପତ୍ତି ନୁହଁ କି ଏହାକୁ କିଏ ପେଟେଣ୍ଟ୍‌/କପିରାଇଟ୍‌ କରିନାଇଁ। ଗଣତନ୍ତ୍ର ଗଣର ଗଣପାଇଁ ଗଣଦ୍ବାରା; ଅର୍ଥାତ ଏହା ଗଣର ଅଙ୍ଗୀଭୂତ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କର। ସଂସଦ/ସଂସଦଭବନ ବି ଗଣତନ୍ତ୍ରର ଅନ୍ତୁଡ଼ିଶାଳ ନୁହେଁ; ସଡ଼କ ହିଁ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ଅସଲ ମଞ୍ଚ ଯେଉଁଠି ତାହା ଜୀବନ୍ୟାସ ପାଏ/ ଯେଉଁଠି ନାଗରିକ ସମାଜ ମୁକ୍ତିର ସଂଗୀତ ଗାଇପାରେ/ ଯେଉଁଠି ଉତ୍ପୀଡ଼ିତ ନିର୍ଭୟରେ ଉତ୍ପୀଡ଼କକୁ ଲଢ଼େଇ ପାଇଁ ଆହ୍ବାନ କରିପାରେ/ ଯେଉଁଠି ଅବଶିଷ୍ଟ ଶିଷ୍ଟ/ବିଶିଷ୍ଟମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କ ଦାୟିତ୍ବ/କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିଷୟରେ ଚେତାଇ ଦେଇପାରେ। ଗଣତନ୍ତ୍ର ଏକ ନିର୍ବାଚନିକ ପରିଘଟନା ମାତ୍ର ନୁହେଁ; ଏହା ବଞ୍ଚିରହେ ନାଗରିକଙ୍କ ନିତ୍ୟନୈମିତ୍ତିକ ପ୍ରୟୋଗରେ; ନାଗରିକ ସମାଜର ଗୋଷ୍ଠୀବଦ୍ଧ ସଜୀବ ପ୍ରଥାପରମ୍ପରାରେ। ଅବଶ୍ୟ ଆମ ବିଶିଷ୍ଟ/ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତ/ଶାସକ ଶ୍ରେଣୀକୁ ଏହା ଲାଗୁଚି ‘ଅଧିକ ଗଣତନ୍ତ୍ର’ (ନିତି ଆୟୋଗର ସିଇଓ ଅମିତାଭ କାନ୍ତଙ୍କ ପରି), ତେଣୁ ଅସହ୍ୟ; କାହିଁକିନା ଗଣତନ୍ତ୍ର ଯେତେ ପାକଳ ହୁଏ ତାହା ଗଣକୁ ଅର୍ଥାତ ନାଗରିକ ସମାଜକୁ ସେତିକି ସ୍ବନିର୍ଭର/ସ୍ବାଭିମାନୀ/ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରେ। ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥରେ କହିଲେ ଗଣତନ୍ତ୍ର (ଡେମୋକ୍ରେସି) ସେଇଠି ପାଲଟିଯାଏ ଯଥାର୍ଥରେ ସାଧାରଣତନ୍ତ୍ର (ଇଂରେଜୀରେ ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ ରିପବ୍ଲିକ୍‌)। ସାଧାରଣତନ୍ତ୍ରର ଭାବାଦର୍ଶ ଗଣତନ୍ତ୍ରଠୁ ଅଧିକ ମହତ୍‌/ବିସ୍ତୃତ, ଯେଉଁଠି ବହୁସଂଖ୍ୟକ ବା ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠ ଚାହିଁଲେ ମଧ୍ୟ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁଟିକୁ କେବେ ବି ଦେଇପାରେନା ନିର୍ଯାତନା କି କରିପାରେନା ଉତ୍ପୀଡ଼ନ। ଭାରତକୁ କେବଳ ଗଣତନ୍ତ୍ର ନୁହେଁ, ଅସଲରେ ସାଧାରଣତନ୍ତ୍ରଟିଏ କରି ଗଢ଼ିବା ନିମନ୍ତେ ଆମର ରାଷ୍ଟ୍ରନାୟକମାନେ ‘ସମ୍ବିଧାନ’ ନାମକ ଯେଉଁ ଅଧିକାର ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ଅସାଧାରଣ ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରତିଲିପି ତିଆରି କରିଚନ୍ତି, ତାହା ହିଁ ତା’ର ହେତୁ। ନିର୍ବାଚନସମ୍ଭୁତ ସତ୍ତାଧାରୀ ବିଶିଷ୍ଟଗଣ ନୁହନ୍ତି, ଅବଶିଷ୍ଟ ସାଧାରଣ ହିଁ ହେଉଚନ୍ତି ସାଧାରଣତନ୍ତ୍ରର ଆତ୍ମା; ଅଥଚ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଶାସନ ପଦ୍ଧତିରେ ସେଇ ବିଶିଷ୍ଟଙ୍କ (ଏଇନା ଅବଶିଷ୍ଟଙ୍କ ପାଇଁ ସେଇଠି ସ୍ଥାନ ନାହିଁ; ଚା’ ବିକାଳି ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ହେବାର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ କେବଳ ଅତ୍ୟୁତ୍ସାହୀଙ୍କର ଏକ ଭାବପ୍ରବଣ ମିଥ୍‌) ହାତରେ ହିଁ ଚାବିକାଠି ସମର୍ପି ଦିଆଯିବା ଅବଧାରିତ। ଏଥିରୁ ଯେଉଁ ହିଗେମନି ବା ଆଧିପତ୍ୟର ଜନ୍ମ, ତାହା କେବଳ ରାଷ୍ଟ୍ରକ୍ଷମତାର ନୁହେଁ, ସାମନ୍ତବାଦର ଏକ ରୂପ। ଏଇମାନେ ହିଁ ଏବେ ଭାରତରେ ଅଧିକ ଗଣତନ୍ତ୍ର ହୋଇଗଲା ବୋଲି ଖୁବ୍‌ ଚିନ୍ତିତ।

ତେବେ ରାଷ୍ଟ୍ରକ୍ଷମତାକୁ ବୈଧତା କେବଳ ରାଜନୀତିକ ନୁହେଁ, ସାମାଜିକ ସମ୍ମତିର ମଧ୍ୟ ଫଳ; ଅର୍ଥାତ ସମୁଦାୟ ଶକ୍ତି ଓ କ୍ଷମତାର କେନ୍ଦ୍ର ଏକମାତ୍ର ରାଷ୍ଟ୍ର ନୁହେଁ, ସମାଜର ଛତ୍ରେଛତ୍ରେ ତା’ର ଉପସ୍ଥିତି। ଜନଗଣର ଭାଷା/ଭାବନା ଭିତରେ ହିଁ ଶାସକ ଶ୍ରେଣୀ ବଞ୍ଚିରହିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ ନିଜ ମତାଦର୍ଶଗତ ଭିତ୍ତି ରୂପରେ। ଯେତେବେଳେ ଜନଗଣଙ୍କ ଭିତରୁ ବହୁଳାଂଶ ବିଶ୍ବାସ କରିନିଏ ଯେ ସେଇ ଆଧିପତ୍ୟ ହିଁ ଏକମାତ୍ର ବାସ୍ତବ; ସେତେବେଳେ ବିଶିଷ୍ଟର ଆଧିପତ୍ୟ ବଞ୍ଚିରହିବାରେ ହୁଏ ସଫଳକାମ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଆଧିପତ୍ୟକୁ ଅବଶିଷ୍ଟ ଶ୍ରେଣୀ ପ୍ରଶ୍ନ/ବିରୋଧ/ପ୍ରତିରୋଧ କରେ, ସେ ପାଲଟେ ବିଶିଷ୍ଟ/ରାଷ୍ଟ୍ରକ୍ଷମତାର ଶତ୍ରୁ; ଆଖ୍ୟା ପାଏ ‘ରାଷ୍ଟ୍ରଦ୍ରୋହୀ’ର। ପୁଞ୍ଜିପତିର ସ୍ବାର୍ଥରକ୍ଷା ନିମନ୍ତେ ସଦା ପ୍ରଯତ୍ନଶୀଳ ସଂସ୍କାରବାଦୀ ରାଜନୀତି ଶ୍ରମଜୀବୀର ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ନିରସ୍ତ୍ର କରିବାକୁ ସର୍ବଦା ଚେଷ୍ଟିତ; କିନ୍ତୁ ମାନସିକ ଶ୍ରମ କରି ସାଆନ୍ତପଣିଆ ଦେଖାଉଥିବା ବିଶିଷ୍ଟ ତ ସର୍ବଦା ପରାଙ୍ଗପୁଷ୍ଟ ଶ୍ରେଣୀ; ଅବଶିଷ୍ଟର ଶାରୀରିକ ଶ୍ରମ ବିନା ତା’ର ସବୁକିଛି ଅଚଳ। ନିଜେ ସଦା ପରନିର୍ଭର; ଅଥଚ ଆତ୍ମନିର୍ଭର ଅବଶିଷ୍ଟକୁ ଆଇନ ସହାୟତାରେ ଆତ୍ମନିର୍ଭରଶୀଳ ହେବାକୁ ଉପଦେଶ ଦେବାପାଇଁ କରେନା ଲଜ୍ଜାବୋଧ। ସେ ଅବଶିଷ୍ଟର ବିରୋଧ/ପ୍ରତିରୋଧକୁ ଛଳେ ବଳେ କୌଶଳେ ନିଷ୍କ୍ରିୟ କରିଦେବାକୁ ବି ବଦ୍ଧପରିକର; ଅଥଚ ଧନତନ୍ତ୍ର ସହାୟତାରେ ବଳୀୟାନ କ୍ଷମତାସୀନ ବିଶିଷ୍ଟ ବୁଝିପାରେନା ଯେ ତା’ ନିଷ୍ଠୁର ଆଧିପତ୍ୟର ପରିସମାପ୍ତି ଅସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏଇ ପୌରସମାଜ ଭିତରୁ ହିଁ ଜନ୍ମନେଇଥାଏ କାଉଣ୍ଟର-ହିଗେମନି ବା ବିକଳ୍ପ ଆଧିପତ୍ୟ। ଏହା ଯେତେବେଳେ ନାଗରିକ ସମାଜ ଭିତରେ ବଞ୍ଚିତ/ଶୋଷିତ/ଅବହେଳିତ ଅବଶିଷ୍ଟର କର୍ତ୍ତୃତ୍ବ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବ, ସେତେବେଳେ ରାଷ୍ଟ୍ରତନ୍ତ୍ର ନିଜ ଚରିତ୍ର ବଦଳାଇବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେବ।

(‘ସମାଜ’ରେ ୨୬.୧୨.୨୦୨୦ରେ ପ୍ରକାଶିତ)

ମୋ: ୯୪୩୮୮ ୪୪୬୭୮

ashoksamaja@gmail.com

ଟିଆର୍‌ପି ଖେଳର ଭିତିରି କଥା

noreply@blogger.com (ଅଶୋକ ସାହୁ) — Sun, 18 Oct 2020 10:21:00 +0000

ସୌଜନ୍ୟ: ଦି କ୍ବିଣ୍ଟ୍‌

ଅଶୋକ

ନିଉଜ୍‌ ଚ୍ୟାନେଲ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ଭିତରେ ଏକ ନମ୍ବର ହେବାର ତଣ୍ଟିକଟା ପ୍ରତିଯୋଗିତା ମଧ୍ୟରେ ଟିଆର୍‌ପିର ଖେଳ ବେଶ୍‌ ଜମିଚି। ଅବଶ୍ୟ ଏହା ନୂଆ ନୁହେଁ। ତେବେ ଏ ଖେଳ କେବଳ ବିଜ୍ଞାପନଦାତା ନୁହନ୍ତି, ଦର୍ଶକଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ଘାତକ। ତେଣୁ ଏହାର ଭିତିରି କଥା ଜାଣିବା ନିହାତି ଜରୁରୀ।

‘ସୁଶାନ୍ତ ପର୍‌ ରିୟା କା କାଲା ଯାଦୁ’; ‘(ଅ)ପବିତ୍ର ରିସ୍ତା’; ‘ସୁଶାନ୍ତ କା ପ୍ୟାର୍‌, ରିୟା କା ହତିୟାର୍‌’; ‘ଦିଲ୍‌ ବେଚାରା, ଗ୍ୟାଙ୍ଗ୍‌ସ କା ମାରା’...ଏସବୁ କୌଣସି ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରର ସଂଳାପ ନୁହେଁ, କେତେକ ହିନ୍ଦୀ ନିଉଜ୍‌ ଚ୍ୟାନେଲ୍‌ର ଖବରର ଶୀର୍ଷକ, ଯାହାକୁ ନିକଟ ଅତୀତରେ ବାରମ୍ବାର ଦର୍ଶକଙ୍କ ଆଖି ଝଲସାଇ ଦେବାପରି ବଡ଼ବଡ଼ ଅକ୍ଷରରେ ଲେଖାଯାଇ (ଫ୍ଲାସ୍‌ କରାଯାଇ) ପରିବେଷଣ କରାଯାଇଥିଲା। ଗୋଟିଏ ଦୁଇଟି ବ୍ୟତିକ୍ରମକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ଜାତୀୟ ଚ୍ୟାନେଲ୍‌ କୁହାଯାଉଥିବା ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତ ହିନ୍ଦୀ/ଇଂରେଜୀ ନିଉଜ୍‌ ଚ୍ୟାନେଲ୍‌ର ଏପରି ଅରୁଚିକର/ନୀତିନୈତିକତାଶୂନ୍ୟ ଶୀର୍ଷକ ଓ ଖବର ପରିବେଷଣ ନୂଆ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ଗତ ବର୍ଷେ ଦି’ବର୍ଷ ଭିତରେ ଏହା ସବୁ ସୀମା ଲଙ୍ଘନ କରିଥିବା ମନେହୁଏ। ଏହାର କାରଣ ଅବଶ୍ୟ କାହାକୁ ଅଜଣା ନୁହେଁ। ସବୁ ନିଉଜ୍‌ ଚ୍ୟାନେଲ୍‌ର ଗୋଟିଏ ଲକ୍ଷ୍ୟ କିପରି ‘ଏକ ନମ୍ବର’ ହେବେ। ଗଣମାଧ୍ୟମର ନୀତିନୈତିକତା ଚୁଲିକୁ ଯାଉ କିନ୍ତୁ ତଣ୍ଟିକଟା ପ୍ରତିଯୋଗିତାରେ (ନିକଟରେ ହାଥରସ୍‌ ଗଣଧର୍ଷଣ ଓ ହତ୍ୟା ଘଟନାରେ ମଧ୍ୟ ଆମେ ଏହା ଦେଖିଛୁ) ଭାଗ ନେବା ଜରୁରୀ; କାରଣ ତାହା ହିଁ ଅସଲ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଏବଂ ଏହି ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ହାସଲ କରିହୁଏ ଟିଆର୍‌ପି ବୃଦ୍ଧି ଜରିଆରେ। ଟିଆର୍‌ପି ଅର୍ଥାତ ଟେଲିଭିଜନ ରେଟିଂ ପଏଣ୍ଟ୍‌। ଯେଉଁ ଚ୍ୟାନେଲ୍‌ର ଟିଆର୍‌ପି ଯେତେ ବେଶୀ, ତାହାର ବ୍ୟବସାୟ ସେତେ ଅଧିକ; ଅର୍ଥାତ ବିଜ୍ଞାପନଦାତାଙ୍କ ପାଖରେ ତା’ର କାଟ୍‌ତି ବେଶି। ଟିଭିରେ ବିଜ୍ଞାପନ ଦେଖି ଜିନିଷ କିଣିବା ମୁର୍ଖତା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଆଜିର ମଧ୍ୟବିତ୍ତ ଶ୍ରେଣୀ ତାହା କରିବାକୁ ଭଲ ପାଏ। ଏକଥା ବିଜ୍ଞାପନଦାତା ଓ ଶିଳ୍ପପତି ଭଲଭାବେ ବୁଝନ୍ତି। ସେଇ କାରଣରୁ ଟିଭି ଚ୍ୟାନେଲ୍‌ରେ ବିଜ୍ଞାପନ ବଜାରର ମୂଲ୍ୟ ଏବେ ବାର୍ଷିକ ୨୭,୦୦୦ କୋଟି ଟଙ୍କାରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ବ। ପୁଣି ମଧ୍ୟବିତ୍ତ/ଉଚ୍ଚ ମଧ୍ୟବିତ୍ତ ଟିଭିରେ କେବଳ ଧାରାବାହିକ ଦେଖୁନାହିଁ, ଏବେ ନିଉଜ୍‌ ଚ୍ୟାନେଲ୍‌କୁ ବି ମନୋରଂଜନ ଚ୍ୟାନେଲ୍‌ ବୋଲି ଭାବିନେଇଚି; ତାହା ମନୋରଂଜନର ବଢ଼ିଆ ଖୋରାକ୍‌ ଯୋଗାଉଚି; ଆଙ୍କର୍‌ ବା ଖବର ଉପସ୍ଥାପକଙ୍କ ହେରଷାମି ଆଉ ହେଙ୍କଡାମି ଦେଖିବାକୁ ତାକୁ ଖୁବ୍‌ କୁତୁକୁତୁ ଲାଗୁଚି। ୟା’ ଭିତରେ ସେ ଭୁଲିଯାଇଚି ଯେ ଖବରକୁ ଯଦି ମନୋରଂଜନର ମସଲା କରିଦିଆଯାଏ, ତେବେ ତାହା ଆଉ ଖବର ହୋଇ ରହେନାହିଁ। ଏଇ କାରଣରୁ ଖବର ଚ୍ୟାନେଲ୍‌ ତାକୁ ବୋକା ବନାଇବାକୁ ସୁଯୋଗ ପାଉଚି। ଦେଶରେ ହଜାରେ ସମସ୍ୟା ରହିଥିଲେ ବି ଚବିଶ ଘଣ୍ଟା ରିୟା କି କଙ୍ଗନା ପଛରେ ପଡ଼ିଚି; କ୍ଷମତାହୀନ ଗଣର ମାଧ୍ୟମ ହେବା ଛାଡ଼ି କ୍ଷମତାସୀନଙ୍କ ଓକିଲାତି କରୁଚି। ଏହା ହିଁ ତାକୁ ଅର୍ଥ ଦଉଚି; କ୍ଷମତା ଦଉଚି; ଟିଆର୍‌ପି ବି ଦଉଚି। ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ୟଠୁ ତା’ର ଟିଆର୍‌ପି କମୁଚି, ନାନା ଫନ୍ଦିଫିକର କରୁଚି। ଟିଭି ଦେଖିବାକୁ ବି ଲୋକଙ୍କୁ ଲାଞ୍ଚ ଦଉଚି! ହଁ, ଏହା ହିଁ ସତ। ମୁମ୍ବଇ ପୁଲିସ୍‌ ଠିକ୍‌ ଏଇଆ ହିଁ କହିଚି। ଏଇଠୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଚି ଟିଆର୍‌ପି ଖେଳ।

ନୂଆ ନୁହେଁ ଟିଆର୍‌ପି ଖେଳ
ଏବେ ତିିନିଟି ଟିଭି ଚ୍ୟାନେଲ୍‌ ଟିଆର୍‌ପି ମପାଯନ୍ତ୍ର (ବାର୍‌-ଓ-ମିଟର) ଲାଗିଥିବା ଘରର ଲୋକଙ୍କୁ ‘ତୁମେ ଦେଖ କି ନଦେଖ, ଆମ ଚ୍ୟାନେଲ୍‌ ଚାଲୁ କରି ରଖିଥିବ’ ବୋଲି କହି ଟଙ୍କା ଦେଇଛନ୍ତି, ଯେପରିକି ତାଙ୍କ ଟିଆର୍‌ପି ବଢ଼ିଯିବ। ମୁମ୍ବଇ ପୁଲିସ ଏହାର ପ୍ରମାଣ ପାଇବାପରେ ଏଇ ମାମଲାରେ ପାଞ୍ଚଜଣଙ୍କୁ ଗିରଫ କରିସାରିଚି। ଏମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଅଛନ୍ତି ଅଭିଯୁକ୍ତ ଚ୍ୟାନେଲ୍‌ ଫଖ୍‌ତ ମରାଠୀ ଓ ବକ୍ସ ସିନେମାର ଦୁଇ ମାଲିକ, ହଂସା ରିସର୍ଚ ଗ୍ରୁପ୍‌ର ଜଣେ ପୂର୍ବତନ କର୍ମଚାରୀ। ଅନ୍ୟତମ ଅଭିଯୁକ୍ତ ଚ୍ୟାନେଲ୍‌ ରିପବ୍ଲିକ୍‌ ଟିଭିର କର୍ମକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ପୁଲିସ୍‌ ଜେରା କରିଚି। ଏଇଠି ସୂଚାଇ ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ ଯେ ହଂସା ରିସର୍ଚ ହେଉଛି ସେଇ କମ୍ପାନୀ ଯାହା ସାରା ଦେଶରେ ଲୋକଙ୍କ ଘରେ ବାର୍‌-ଓ-ମିଟର (ଆଗରୁ ଏହାକୁ କୁହାଯାଉଥିଲା ‘ପିପୁଲ୍‌ସ ମିଟର’) ଲଗାଇ ଟିଆର୍‌ପି ମାପିଥାଏ ଓ ତାକୁ ନେଇ ବ୍ରଡ଼କାଷ୍ଟ୍ ଅଡିଏନ୍ସ ରିସର୍ଚ କାଉନ୍‌ସିଲ୍‌ (ବାର୍କ) ଟିଭି ଚ୍ୟାନେଲ୍‌ ଓ ତା’ର କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରତି ସପ୍ତାହରେ ରେଟିଂ ଦେଇଥାଏ। ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ବା ଚ୍ୟାନେଲ୍‌ ଅଧିକ ରେଟିଂ ପାଏ, ତାହା ସେତେ ଲୋକପ୍ରିୟ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ। ବିଜ୍ଞାପନଦାତାଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଲୋକପ୍ରିୟତା ଜାଣିବାର ଏହା ହିଁ ଏକମାତ୍ର ଉପାୟ। ତେଣୁ ସେମାନେ ଅଧିକ ଟିଆର୍‌ପି ହାସଲକାରୀ ଚ୍ୟାନେଲ୍‌କୁ ଅଧିକ ଟଙ୍କାର ବିଜ୍ଞାପନ ଦିଅନ୍ତି। ଏହା ହିଁ ଟିଆର୍‌ପି ଖେଳର ଅସଲ କାରଣ। ଅର୍ଥରୁ ଅନର୍ଥ। ନିକଟରେ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ କହିଥିଲେ ଯେ ଟିଭି ଚ୍ୟାନେଲ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ଟିଆର୍‌ପି ପଛରେ ମାତିଛନ୍ତି; କାରଣ ତାହା ସେମାନଙ୍କପାଇଁ ବିଜ୍ଞାପନ-ଆକର୍ଷଣର ଏକ ମାଧ୍ୟମ।

ତେବେ ଟିଆର୍‌ପି ଖେଳ ଯେ ବହୁତ ପୁରୁଣା ଏହା ଅତୀତର କେତେକ ଘଟଣାରୁ ଜାଣିହେବ। ଟିଆର୍‌ପି ବିବାଦକୁ ନେଇ ୨୦୦୮ରେ ସଂସଦରେ ବେଶ୍ ବିତର୍କ ହୋଇଥିଲା। ସେତେବେଳେ ‘ଟ୍ୟାମ୍‌’ (ଟେଲିଭିଜନ ଅଡିଏନ୍ସ ମେଜର୍‌ମେଣ୍ଟ) ନାମକ ସଂସ୍ଥା ଟିଆର୍‌ପି ମାପିବା କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲା। ବାରମ୍ବାର ଅଭିଯୋଗ ହୋଇଥିଲା ଯେ ଏହି ସଂସ୍ଥା ଅଳ୍ପ ‘ପିପୁଲ୍ସ ମିଟର’ ଲଗାଉଛି ଓ ସେଥିରେ ଅନିୟମିତତା କରୁଚି। ଏପରିକି ଏନ୍‌ଡିଟିଭି ଟ୍ୟାମ୍‌ ଓ ନିଲ୍‌ସନ ବିରୋଧରେ ମାମଲା ରୁଜୁ କରିଥିଲା। ତତ୍କାଳୀନ ସୂଚନା ଓ ପ୍ରସାରଣ ମନ୍ତ୍ରୀ ପ୍ରିୟରଂଜନ ଦାସମୁନ୍‌ସି କହିଥିଲେ ଯେ ଟିଆର୍‌ପି ମପା ବ୍ୟବସ୍ଥା କେବଳ ତ୍ରୁଟିପୂର୍ଣ୍ଣ ନୁ‌ହେଁ, ଏହା ଷ୍ଟକ୍‌ ଏକ୍ସଚେଞ୍ଜ୍ ଓ କମ୍ପାନୀଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଖେଳ। ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଅଧିକ ସ୍ବଚ୍ଛତା ଆଣିବା ଜରୁରୀ (ଏବେ ଟିଆର୍‌ପି ଦୁର୍ନୀତି ପରେ ବର୍ତ୍ତମାନର ସୂଚନା ଓ ପ୍ରସାରଣ ମନ୍ତ୍ରୀ ପ୍ରକାଶ ଜାଭଡେକର ମଧ୍ୟ ସେଇ ସମାନ କଥା କହିଛନ୍ତି)। ଏହାପରେ ସୂଚନା ଓ ପ୍ରସାରଣ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ ପକ୍ଷରୁ ସେହିବର୍ଷ ଟେଲିକମ୍ ‌େରଗୁଲେଟୋରି ଅଥରିଟି (ଟ୍ରାଇ)କୁ ରେଟିଂ ଏଜେନ୍ସିଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ନୀତି ନିର୍ଦେଶାବଳୀ ଜାରି କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଥିଲା। ଟ୍ରାଇ ଇଣ୍ଡଷ୍ଟ୍ରି-ନେତୃତ୍ବାଧୀନ ଏକ ସଂସ୍ଥା ଦ୍ବାରା ଆତ୍ମ-ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସୃଷ୍ଟିକୁ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦେବାକୁ କହିଥିଲା, ଯେଉଁଥିରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲା ବ୍ରଡ଼କାଷ୍ଟ୍ ଅଡିଏନ୍ସ ରିସର୍ଚ କାଉନ୍‌ସିଲ୍‌ (ବାର୍କ)। ଜୁଲାଇ ୨୦୧୦ରେ ବାର୍କ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲେ ହେଁ ଏହା ତିନିବର୍ଷ ପରେ ୨୦୧୪ ଜାନୁଆରିରେ ସୂଚନା ଓ ପ୍ରସାରଣ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ ନିର୍ଦେଶାବଳୀ ଜାରି କରିଥିଲା ଏବଂ ବାର୍କ ୨୮ ଜୁଲାଇ ୨୦୧୫ରୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲା। ସେହିଦିନଠାରୁ ଭାରତରେ ଏହା ଟିଭି ରେଟିଂ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଆସୁଛି।

ଟ୍ୟାମ୍‌ ପରି ବାର୍କର କାର୍ଯ୍ୟଶୈଳୀ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନବାଚୀ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି, କାରଣ କୋଟିକୋଟି ଟିଭି ସେଟ୍‌ ଓ ଦର୍ଶକ ଥିବା ଏକ ଦେଶରେ ମାତ୍ର ୪୦,୦୦୦ ଟିଭି ସେଟ୍‌ରେ ମେସିନ୍ ଲଗାଇ ଟିଆର୍‌ପି ମାପୁଚି। ଏତିକି ନମୁନାରୁ କୋଟିକୋଟି ଲୋକଙ୍କ ପସନ୍ଦ ନାପସନ୍ଦ କଳିବା ନିଶ୍ଚିତ ଅସମ୍ଭବ। ତେଣୁ ମନେହୁଏ, ମୂଳରୁ ହିଁ ଏହା ଏକ ତ୍ରୁଟିପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା; କିନ୍ତୁ କେବଳ ଦୁର୍ନୀତିଗ୍ରସ୍ତ ଟିଭି ଚ୍ୟାନେଲ୍‌ ନୁହେଁ, ଏହି ଚ୍ୟାନେଲଗୁଡ଼ିକୁ ବୋଲକରା ବନାଇ ରାଜନୀତି କରୁଥିବା କ୍ଷମତାସୀନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବେଶ୍ ସୁହାଉଚି। ତେଣୁ ଏବେ ବି ସ୍ଥିତି ‘ଯଥାପୂର୍ବଂ ତଥାପରଂ’! ୨୦୧୮ରେ ମଧ୍ୟ ବାର୍କ ତା’ର ଜଣେ କର୍ମଚାରୀ ତଥ୍ୟଚୋରି କରିଥିବାରୁ ତା’ ବିରୋଧରେ ମୋକଦ୍ଦମା କରିଥିଲା।

ମୁମ୍ବଇ ପୁଲିସ ଟିଆର୍‌ପି ଦୁର୍ନୀତିକୁ ଲୋକଲୋଚନକୁ ଆଣିବାପରେ ବାର୍କ ଆସନ୍ତା ତିନି ମାସ କୌଣସି ନିଉଜ୍‌ ଚ୍ୟାନେଲ୍‌ର ରେଟିଂ କରିବ ନାହିଁ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରିଚି ଏବଂ ଅଧିକ ନମୁନା ସଂଗ୍ରହ ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବ ବୋଲି ସଫେଇ ଦେଇଚି; କିନ୍ତୁ ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜଣା ଯେ ଏହା ଆଦୌ କଥିତ ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନ ପନ୍ଥା ନୁହେଁ ବା ଏହାଦ୍ବାରା ଟିଆର୍‌ପି ଦୁର୍ନୀତି ହଟିବାର ସମ୍ଭାବନା ନାହିଁ। ତେବେ ଏହାର କ’ଣ କିଛି ସମାଧାନ ଉପାୟ ନାହିଁ?

ସମାଧାନ ଅଛି ଡିଟିଏଚ୍‌ରେ
ଡାଇରେକ୍ଟ-ଟୁ-ହୋମ୍‌ ବା ଡିଟିଏଚ୍‌ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଆସିବା ପରେ ଭାରତରେ ଟେଲିଭିଜନ ଇଣ୍ଡଷ୍ଟ୍ରିରେ ଏକ ନୂଆ ଯୁଗର ସୂତ୍ରପାତ ହୋଇଚି କହିଲେ ଅତ୍ୟୁକ୍ତି ହେବନାହିଁ। ଏହାର ସେଟ୍‌ଟପ୍‌ ବକ୍ସରେ ରେକର୍ଡିଂ ଭଳି ସୁବିଧା ସହଜରେ ଉପଲବ୍ଧ। ଜଣେ ଚାହିଁଲେ ଏଥିରେ ସହଜରେ କେତେ ସମୟ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଦେଖୁଚି, ତାହାକୁ ରେକର୍ଡ କରିପାରିବ। ଏହାଦ୍ବାରା ଜଣେ ଦର୍ଶକର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଗୋପନୀୟତା ଭଙ୍ଗ ହେବାର ଆଶଙ୍କା ରହିଛି; ତେବେ ଏହାକୁ ‘ଏନ୍‌କ୍ରିପ୍‌ସନ’ ଭଳି ଆଧୁନିକ ସୁରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖାଯାଇପାରେ।
ତଥ୍ୟ କହୁଚି, ୩୧ ଡିସେମ୍ବର ୨୦୧୯ ସୁଦ୍ଧା ଭାରତରେ ୬୯.୯୮ ନିୟୁତ ସକ୍ରିୟ ଡିଟିଏଚ୍‌ ସବ୍‌ସ୍କ୍ରାଇବର୍‌ ଥିଲେ। ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଦୂରଦର୍ଶନର ଫ୍ରି ଡିଟିଏଚ୍‌ ବ୍ୟବହାରକାରୀଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ୫୦ ନିୟୁତ। ତେଣୁ ଏଥିରୁ ଅଳ୍ପ କେତେ ଶତାଂଶ ଡିଟିଏଚ୍‌ ଜରିଆରେ ଯଦି ଟିଆର୍‌ପି ମାପିବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଏ, ତେବେ ତା’ର ତଥ୍ୟକୁ ତ୍ରୁଟିଶୂନ୍ୟ ଓ ପ୍ରାମାଣିକ ହେବ ‌େ‌ବାଲି କୁହାଯାଇପାରିବ। ଅନ୍ତତଃ ବର୍ତ୍ତମାନର ବ୍ୟବସ୍ଥାଠାରୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏହା ଅଧିକ ଗ୍ରହଣୀୟ ହୋଇପାରିବ। ବାର୍କ ବା ସରକାର ଏ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଜରୁରୀ।

ଟିଆର୍‌ପି ଖେଳ, ମିଡିଆର କାଳ
ଟିଆର୍‌ପିରେ ହେର୍‌ଫେର୍ କେବଳ ଆର୍ଥିକ ହେର୍‌ଫେର୍‌ ନୁହେଁ, ଲୋକଙ୍କ ସତ୍ୟ ଜାଣିବାର ଅଧିକାରକୁ ଚ୍ଛିନ୍ନ କରିବା ଭଳି ଅପରାଧ। ସତ୍ୟ ଖବର ଦେବାକୁ ଗଣମାଧ୍ୟମ ନୈତିକ ଓ ଆଇନଗତ ଭାବେ ବାଧ୍ୟ। ଯଦି ସେ ମିଥ୍ୟା/ମନଗଢ଼ା/ଅର୍ଦ୍ଧସତ୍ୟ/ସାମାଜିକ ବୈରତା ସୃଷ୍ଟିକାରୀ ଖବର ପରିବେଷଣ କରେ, ତେବେ ତାହା ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଅପରାଧ; କିନ୍ତୁ ଆଜିର ଗଣମାଧ୍ୟମ ବିଶେଷତଃ ନିଉଜ୍‌ ଚ୍ୟାନେଲ୍‌ଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିଲେ ମନେହେଉଚି ଯେ ସେଗୁଡ଼ିକ ଏବେ ଏହାକୁ ‘ନିଉ ନର୍ମାଲ୍‌’ (ନୂଆ କିନ୍ତୁ ସ୍ବାଭାବିକ) ବୋଲି ଧରିନେଇଚନ୍ତି। ନୀତିନୈତିକତାବର୍ଜିତ ବ୍ୟକ୍ତି ସମାଜ ପାଇଁ ଯେତେ ଘାତକ, ଗଣମାଧ୍ୟମ ପରି ଅନୁଷ୍ଠାନ ସେପରି ହେବା ତା’ଠାରୁ ଲକ୍ଷେଗୁଣ ଅଧିକ ଘାତକ। ଟିଆର୍‌ପି ଖେଳ କେବଳ ସମାଜ ନୁହେଁ, ଖୋଦ୍‌ ଗଣମାଧ୍ୟମ ପାଇଁ ବି କାଳ ସାଜିଲାଣି, ଏହା ବୁଝିବା ଜରୁରୀ। ଯେଉଁ ବିଜ୍ଞାପନ ପାଇଁ ଟିଆର୍‌ପି ବଢ଼ାଇବା କାରସାଦି କରିବାରେ ଏମାନେ ବ୍ୟସ୍ତ, ସେଇ ବିଜ୍ଞାପନ ଦେଉଥିବା ଲୋକେ ମଧ୍ୟ ଏବେ କହିଲେଣି ଯେ ଯେଉଁମାନେ ସାମାଜିକ ସଂହତି ନଷ୍ଟ କରିବା ଭଳି ଖବର ପ୍ରସାରଣ କରୁଚନ୍ତି, ହିଂସା ଉଦ୍ରେକକାରୀ ଭାଷା କହୁଚନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ବିଜ୍ଞାପନ ଦିଆଯିବ ନାହିଁ। ବଜାଜ୍‌ ଅଟୋ, ଅମୁଲ୍‌, ପାର୍ଲେ-ଜି ଭଳି ଦେଶର ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କମ୍ପାନୀଗୁଡ଼ିକ ରିପବ୍ଲିକ୍‌ ଟିଭି ସମେତ ଟିଆର୍‌ପି ଦୁର୍ନୀତିରେ ସଂପୃକ୍ତ ଚ୍ୟାନେଲ୍‌ଗୁଡ଼ିକୁ ବିଜ୍ଞାପନ ଦେବେ ନାହିଁ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରିଚନ୍ତି। ବିଜ୍ଞାପନଦାତା କମ୍ପାନୀଗୁଡ଼ିକର ଏହା ଏକ ସ୍ବାଗତଯୋଗ୍ୟ ପଦକ୍ଷେପ। ଆଶା, ଏଥିରୁ ନିଉଜ୍‌ ଚ୍ୟାନେଲ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ଶିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରିବେ। କେବଳ ବିଜ୍ଞାପନଦାତା ନୁହନ୍ତି, ବଲିଉଡ଼ର ୩୭ ଜଣ ପ୍ରଯୋଜକ ଏବଂ ଅନ୍ୟ କେତେକ ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀ ମଧ୍ୟ ଦୁଇଟି ନିଉଜ୍‌ ଚ୍ୟାନେଲ୍‌ ଓ ତା’ର ସଂପାଦକଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଅଦାଲତ ଗଲେଣି।

ଅବଶ୍ୟ କିଛି ବିଜ୍ଞାପନ ପାଇଁ ଯେ କ୍ଷମତାସୀନଙ୍କ ପୋଷା ମାନିଥିବା ଚ୍ୟାନେଲ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ଖବର ନାଁରେ ମନୋରଞ୍ଜନ ପରଷିବେ ନାହିଁ, ତା’ର ସମ୍ଭାବନା କମ୍‌; କାହିଁକିନା ଯେଉଁମାନଙ୍କୁ ଏସବୁରେ ସଂପାଦକ କରି ବସାଇ ଦିଆଯାଇଚି ସେମାନେ ସଂପାଦକ କମ୍‌, ବ୍ୟବସାୟୀ ବେଶି। ଖବରକୁ ତାମସା ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପିତ କରିବାର ଏହି ବିକୃତ ଶୈଳୀ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା ନବେ ଦଶକର ଆରମ୍ଭରେ। ଇଂରେଜୀ ଚ୍ୟାନେଲ୍‌ ସିଏନ୍‌ଏନ୍‌ କୁଏତ୍‌ ଉପରେ ଇରାକ୍‌ର ଆକ୍ରମଣକୁ ସିଧାପ୍ରସାରଣ କରି ଖବରକୁ ଏକପ୍ରକାର ମନୋରଞ୍ଜନଧର୍ମୀ କରିଦେଇଥିଲା। ସିଏନ୍‌ଏନ୍‌ର ଏହି ମଡେଲ୍‌ ଏବେ ଅନେକଙ୍କର ଆଦର୍ଶ। ଏହାପରେ ମିଡିଆ ମୋଗଲ୍‌ ରୁପର୍ଟ ମର୍ଡୋକ୍‌ ୧୯୯୬ରେ ଫକ୍ସ ନିଉଜ୍‌ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପରେ ସଂପାଦକଙ୍କ ବଦଳରେ ଖବର ପରିଚାଳକମାନଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତି ଦେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ସଂପାଦନା ବଦଳରେ ଖବର ଗଢ଼ିବାରେ ଓ ତା’ର ବଜାରୀକରଣରେ ବେଶି ଦକ୍ଷ ଥିଲେ। ଏମାନେ ଖବରକୁ ବି ବଜାରୀ କରିଦେଲେ। ଭାରତରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଲା। ନିଉଜ୍ ଚ୍ୟାନେଲ୍‌ର ଆଙ୍କର୍ କେବଳ ବଜାରୀ ହେଲାନାହିଁ, ନେତା ପାଲଟିଗଲା; ମୁଖପାତ୍ର ହେଲା। ପ୍ରାଇମ୍‌ ଟାଇମ୍‌ରେ ନେତାଙ୍କ ପରି ଜଣକର ପକ୍ଷ ନେଇ ଗର୍ଜନତର୍ଜନ କଲା; ସାମାନ୍ୟ କଥାରେ ଜଣକୁ ଦେଶଦ୍ରୋହୀ ସଜାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲା; ଚୀନ-ପାକିସ୍ତାନ କଥା କହୁକହୁ ହାତରେ ବନ୍ଧୁକ (ଖେଳନା ହେଉପଛେ) ଧରି ଡରାଇଲା; ଶାସକର ଗୁଣଗାନ କରୁକରୁ ଆପଣା କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ବି ଭୁଲିଗଲା; ନିଜ ଇଜ୍ଜତକୁ ବି ପୋଡ଼ି ଖାଇଲା। ପ୍ରାୟ ଶହେବର୍ଷ ତଳେ ବିଖ୍ୟାତ ସାମ୍ବାଦିକ ୱାଲ୍‌ଟର ଲିପ୍‌ମ୍ୟାନ ଯେଉଁ ‘ସମ୍ମତି ନିର୍ମାଣ’ କଥା କହିଥିଲେ, ତାହା ଏବେ ‘ଖବର ନିର୍ମାଣ’ରେ ପହଞ୍ଚି ସାରିଚି। ପାଠକ/ଦର୍ଶକଙ୍କୁ ଅନ୍ଧାରରେ ରଖିବାର ଫିକର ବଢ଼ିଚି। ଖବର ନାଁରେ ଏ ମନୋରଂଜନ ଶିଳ୍ପ ଚାଲିବାରେ ଏହାର ଉପଭୋକ୍ତା ଯେ ବେଶି ଦାୟୀ, ସେଥିରେ ଆଦୌ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସେମାନେ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହାକୁ ନାକଚ କରିନାହାନ୍ତି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୌଣସି ନା କୌଣସି ରୂପରେ ଟିଆର୍‌ପି ଖେଳ ଚାଲିବ।

ଟିଆର୍‌ପି : କିଛି ତଥ୍ୟ

ଟିଆର୍‌ପି କ’ଣ?
ଟିଆର୍‌ପି ବା ଟେଲିଭିଜନ ରେଟିଂ ପଏଣ୍ଟ୍‌ ଏପରି ଏକ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଯାହା ଜରିଆରେ କୌଣସି ଟିଭି କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ବା ଚ୍ୟାନେଲ୍‌ର ଲୋକପ୍ରିୟତା କେତେ ତାହା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଥାଏ। ଲୋକେ ସଂପୃକ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ବା ଚ୍ୟାନେଲ୍‌କୁ କେତେ ସମୟ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଦେଉଛନ୍ତି, ତାହା ମଧ୍ୟ ଜଣାପଡ଼େ। ସରଳ ଭାଷାରେ କହିଲେ ଯେଉଁ ଚ୍ୟାନେଲ୍‌ ବା କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଯେତେ ଲୋକପ୍ରିୟ, ତା’ର ସେତିକି ଟିଆର୍‌ପି ଅଧିକ ହେବ; କିନ୍ତୁ କୋଟିକୋଟି ଦର୍ଶକଙ୍କ ଦେଶ ଭାରତରେ ମାତ୍ର ୪୪୦୦୦ ଟିଭି ସେଟ୍‌ରୁ ଟିଆର୍‌ପି ମାପିବା ତ୍ରୁଟିପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମନେହୁଏ।
ଟିଆର୍‌ପି କିଏ ହିସାବ କରେ?
ବ୍ରଡ଼କାଷ୍ଟ୍ ଅଡିଏନ୍ସ ରିସର୍ଚ କାଉନ୍‌ସିଲ୍‌ ବା ବାର୍କ ନାମକ ସଂସ୍ଥା ଟିଆର୍‌ପି ହିସାବ କରିଥାଏ। ଏହା ଏକ ସାମୂହିକ ସଂଗଠନ, ଯାହାକୁ ବିଜ୍ଞାପନଦାତା, ବିଜ୍ଞାପନ ଏଜେନ୍ସି ଓ ବ୍ରଡକାଷ୍ଟିଂ କମ୍ପାନୀ ଚଳାଇଥାନ୍ତି। ସମଗ୍ର ଦେଶରେ ଏହା ବାର୍‌-ଓ-ମିଟରମାନ ଲଗାଇ ଚ୍ୟାନେଲ୍‌ ବା ନିର୍ଦିଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମର ଲୋକପ୍ରିୟତା ମାପିଥାଏ। ବାର୍କ ସାରାଦେଶରେ ୪୪,୦୦୦ ମିଟର୍‌ ଲଗାଇଥିବା କହୁଚି।
ଟିଆର୍‌ପି ରେଟିଂ କିଭଳି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ?
ବର୍ତ୍ତମାନ ଭାରତରେ କୋଟିକୋଟି ଟିଭି ସେଟ୍‌ ଅଛି; କିନ୍ତୁ ଟିଆର୍‌ପି କିଭଳି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ, ଏହା ଜାଣିବା ଜରୁରୀ। ଏହା ଜାଣିବାପାଇଁ ନମୁନା ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସହର, ଗାଁର ଘରଗୁଡ଼ିକରେ ଟିଆର୍‌ପି ମପାଯାଉଥିବା ‘ପିପୁଲ୍‌ ମିଟର’ ବା ‘ବାର୍‌-ଓ-ମିଟର୍‌’ ଲଗାଯାଏ। ଏହାକୁ ସଂପୃକ୍ତ ଘରଗୁଡ଼ିକର ଟିଭି ସେଟ୍‌ ସହ ସଂଯୋଗ କରାଯାଏ। ଟିଭି ସେଟ୍‌ରେ କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ କେତେ ସମୟ ଦେଖାଯାଉଛି, ଏଥିରେ ରେକର୍ଡ ହୋଇ ରହେ। ଯେଉଁ ଘରେ ଏହା ଲାଗିଥାଏ, ସେଠାକାର ସଦସ୍ୟ ଏକ ଭିଉଅର୍‌ ଆଇଡି ବଟନ ଦବାଇ ଟିଭି ଖୋଲେ ଓ ବନ୍ଦ କରିଥାଏ। ଏଇଥିରୁ ଟିଆର୍‌ପି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଥାଏ। ଏହାର ଡେଟା ବା ତଥ୍ୟକୁ ଗୋପନୀୟ ରଖାଯାଏ।
ଏହା ବ୍ୟତୀତ ପିକ୍‌ଚର ମ୍ୟାଚିଙ୍ଗ୍ ଓ ଅଡିଓ ୱାଟରମାର୍କ ଭଳି ପ୍ରଯୁକ୍ତିରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ନମୁନା ସଂଗୃହୀତ ହୁଏ। ଗୋଟିଏ କଥା ବୁଝିବା ଜରୁରୀ ଯେ ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଯଦି କୌଣସି ଚ୍ୟାନେଲ୍‌ କମ୍‌ ଟିଭି ସେଟ୍‌ରେ ବେଶି ସମୟ ଧରି ଦେଖାଯାଉଛି, ତେବେ ତା’ର ଟିଆର୍‌ପି ଅଧିକ ଟିଭି ସେଟ୍‌ରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଅନ୍ୟ ଚ୍ୟାନେଲ୍‌ଠାରୁ ବେଶି ହୋଇପାରେ।

ଟିଆର୍‌ପି ଦୌଡ଼ କାହିଁକି?
ଆଜିକାଲି ଟିଭି ଚ୍ୟାନେଲ୍‌, ବିଶେଷକରି ନିଉଜ୍‌ ଚ୍ୟାନେଲ୍‌ଗୁଡ଼ାକରେ ଯେଉଁ ତଣ୍ଟିକଟା ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଚାଲିଛି ସେଥିପାଇଁ ଏହି ଟିଆର୍‌ପି ଦୌଡ଼ ବେଶି ଦାୟୀ; କାରଣ ଏଥିସହ ସିଧାସଳଖ ରାଜସ୍ବ ବା ଅର୍ଥର ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି। ଯେଉଁ ଚ୍ୟାନେଲ୍‌ ଯେତିକି ଅଧିକ ଟିଆର୍‌ପି ହାସଲ୍‌ କଲା, ସେ ବିଜ୍ଞାପନଦାତାଙ୍କଠାରୁ ସେତିକି ଅଧିକ ବିଜ୍ଞାପନ ପାଏ ଏବଂ ବିଜ୍ଞାପନ ଅଧିକ ପାଇଲେ ସ୍ବାଭାବିକ ଭାବେ ତାକୁ ରାଜସ୍ବ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ମିଳେ। ତେଣୁ ନିଉଜ୍‌ ଚ୍ୟାନେଲ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ଟିଆର୍‌ପି ଦୌଡ଼ରେ ଆଗରେ ରହିବାକୁ ନାନା ଫନ୍ଦିଫିକର କରୁଛନ୍ତି। ଏପରିକି ପଛରେ ପଡ଼ିଥିବା ଉଚ୍ଚାଭିଳାଷୀମାନେ ଟିଆର୍‌ପି ହାତେଇବାକୁ ଲୋକଙ୍କୁ ଲାଞ୍ଚ ଦେଇ ତାଙ୍କ ଚ୍ୟାନେଲ୍‌ ଦେଖିବାକୁ କହୁଛନ୍ତି। ଏବେ ଏପରି ଘଟଣାର ପ୍ରମାଣ ମିଳିବା ପରେ ମୁମ୍ବଇ ପୁଲିସ୍‌ ମାମଲା ରୁଜୁ କରିବା ସହ ଏହି ରିପୋର୍ଟ ଲେଖାଯିବା ବେଳ ସୁଦ୍ଧା ଏଥିସହ ସଂପୃକ୍ତ ପାଞ୍ଚ ଜଣଙ୍କୁ ଗିରଫ କରିସାରିଛି। ଟିଆର୍‌ପିରେ ସବାଆଗରେ ରହିଛି ବୋଲି ବାହାସ୍ଫୋଟ ଦେଖାଇଆସୁଥିବା ରିପବ୍ଲିକ୍‌ ଟିଭିର କର୍ମକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୁଲିସ୍‌ ପଚରାଉଚୁରା କରିଛି।

ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିବା ମନା ?

noreply@blogger.com (ଅଶୋକ ସାହୁ) — Mon, 14 Sep 2020 05:01:00 +0000

ବିଶ୍ବାସେ ମିଳଇ ହରି ତର୍କେ ବହୁ ଦୂର- ଆପଣା ସ୍ଥିତିକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ପାଇଁ କେହି ଧାର୍ମିକ ନେତୃତ୍ବ ବା ଅନ୍ଧ ଭକ୍ତଟିଏ ହୁଏତ ଏହି ଆପ୍ତ ବଚନଟିକୁ କହିଥିବ; କିନ୍ତୁ କେବଳ ଧର୍ମ ନୁହେଁ ଆମ ସମାଜ/ସାହିତ୍ୟ/ସଂସ୍କୃତି/ରାଜନୀତି, ସବୁଥିରେ କ୍ରମଶଃ ଏହାର ଦୁଷ୍ପ୍ରଭାବ ଦୃଶ୍ୟ ହେଉଚି। କେହି ତର୍କବିତର୍କ କରନାହିଁ; ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାର ନାହିଁ; ସବୁକୁ ଆଖିବୁଜି ବିଶ୍ବାସ କରିଯାଅ- ଏଭଳି ଏକ ବାତାବରଣଟିଏ ସୃଷ୍ଟି କରିବାର ଅପଚେଷ୍ଟା ଚାଲିଚି। କ୍ଷମତାସୀନଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିବା ଅର୍ଥ ଦ୍ରୋହୀ ହେବା- ଲୋକଙ୍କ ମନରେ ଏପରି ଏକ ଭୟ ଜନ୍ମାଇବାକୁ ବି ଉଦ୍ୟମ କରାଯାଉଛି। ରାଜନୀତି/ସରକାରର ‘ସୁପ୍ରିମୋ’ମାନେ ନିଜକୁ ସର୍ବଦା ପ୍ରଶ୍ନାତୀତ ବୋଲି ଭାବିଆସିଚନ୍ତି।

ଆଜି ଏଇ କଥାଟି କହିବାର ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟ ଓ ପରିସର ଖୁବ୍‌ ବ୍ୟାପକ/ଗୁରୁତ୍ବପୂର୍ଣ୍ଣ; କାରଣ ଏହା ରାଜନୀତିକ/ସାମ୍ବିଧାନିକ। ଗଣତନ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର/ତର୍କବିତର୍କ/ବିଚାରବିମର୍ଶ ବନ୍ଦ ହୋଇଗଲେ ତାହା ଆଉ ଗଣତନ୍ତ୍ର ହୋଇ ରହେନାହିଁ। ଆଜିଠାରୁ (ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୧୪) ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି ସଂସଦର ମୌସୁମୀ ଅଧିବେଶନ, ଯେଉଁଠି ଅତି ମହତ୍ତ୍ବପୂର୍ଣ୍ଣ ‘ପ୍ରଶ୍ନକାଳ’କୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ବାତିଲ୍‌ କରାଯାଇଚି ଓ ‘ଶୂନ୍ୟକାଳ’ର ଅବଧିକୁ ଅଧା (ଘଣ୍ଟାଏ ବଦଳରେ ଅଧଘଣ୍ଟା) କମାଇ ଦିଆଯାଇଚି। ବିରୋଧୀଙ୍କ ପ୍ରତିବାଦ ପରେ କେବଳ କୁହାଯାଇଚି ଯେ ଅଣତାରକା ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ହେବ; ଅର୍ଥାତ୍‌ କେବଳ ଲିଖିତ ଭାବେ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚରାଯିବ ଓ ଲିଖିତ ଉତ୍ତର ଦିଆଯିବ। ଅନ୍ୟଭାବରେ କହିଲେ ଏଥର ମୌଖିକ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ଆଦୌ ହେବନାହିଁ। ପ୍ରଶ୍ନକାଳ ଏଇଥିପାଇଁ ମହତ୍ତ୍ବପୂର୍ଣ୍ଣ ଯେ ଜନତାଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି ଭାବେ ଯେକୌଣସି ସାଂସଦ (ବିଧାନସଭାରେ ବିଧାୟକ) ଜାତୀୟ/ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ (ବିଧାନସଭାରେ ରାଜ୍ୟ ସମସ୍ୟା) ପ୍ରସଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକରେ ସିଧାସଳଖ ବିଭାଗୀୟ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ମୌଖିକ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିଥାନ୍ତି (ସମ୍ବିଧାନର ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୭୫ ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିବାର ଅଧିକାର ଦିଆଯାଇଛି) ଓ ସରକାରଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି ଭାବେ ମନ୍ତ୍ରୀ ଉତ୍ତର ଦେବାପାଇଁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଥାନ୍ତି। ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ସନ୍ତୋଷଜନକ ନହେଲେ ପୂରକ (ସପ୍ଲିମେଣ୍ଟାରି) ପ୍ରଶ୍ନ ମଧ୍ୟ ପଚରାଯାଇପାରିବ। ଅନେକ ସମୟରେ ପ୍ରଶ୍ନକାଳରେ ପଚରାଯାଉଥିବା ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ସାଧାରଣ ଜନତାଙ୍କ ସିଧା ସମ୍ବନ୍ଧ ରହିଥାଏ। ଏହା ପ୍ରକୃତ ଗଣତନ୍ତ୍ରକୁ ଉପସ୍ଥାପିତ କରୁଥିବା ଏପରି ଏକ ଚମତ୍କାର ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଯାହା ସରକାରଙ୍କୁ ଉତ୍ତରଦାୟୀ ହେବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିଥାଏ; କାରଣ ଏଥିରେ ସରକାରଙ୍କ ତ୍ରୁଟିବିଚ୍ୟୁତି ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା ହୁଏ ଓ ନିର୍ଦିଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟର ତଥ୍ୟ/ସୂଚନା ମଧ୍ୟ ମିଳିଥାଏ, ଯାହାକୁ ଦେଶର ସାଧାରଣ ନାଗରିକଟିଏ ଜାଣିପାରେ (ଟେଲିଭିଜନରେ ସିଧାପ୍ରସାରଣ ହେବାପରେ ଅବିଳମ୍ବେ ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଖରେ ପହଞ୍ଚିପାରୁଛି)। ପ୍ରଶ୍ନକାଳର ଗୁରୁତ୍ବ/ମହତ୍ତ୍ବ ସଂପର୍କରେ ରାଜ୍ୟସଭା ୱେବ୍‌ସାଇଟ୍‌ରେ ଯାହା ଦର୍ଶାଯାଇଚି, ତାହା ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ: ‘‘ଏହି ଘଣ୍ଟାଟିଏ ଖୁବ୍‌ ଗୁରୁତ୍ବ ରଖେ, କାରଣ ନାଗରିକଙ୍କ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଥିବା ପ୍ରସଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ପର୍କରେ ସଦସ୍ୟମାନେ (ସାଂସଦ) ପ୍ରଶ୍ନ ମାଧ୍ୟମରେ ଜରୁରୀ ସୂଚନା ହାସଲ କରନ୍ତି, ଯେଉଁଥିପାଇଁ ମନ୍ତ୍ରୀଗଣ ବ୍ୟବସ୍ଥାପକ ସଭା ପ୍ରତି ଉତ୍ତରଦାୟୀ ହୋଇଥାନ୍ତି। ବାସ୍ତବରେ କହିବାକୁ ଗଲେ ଏହାଦ୍ବାରା କାର୍ଯ୍ୟନିର୍ବାହୀ (ସରକାର) ଉପରେ ବ୍ୟବସ୍ଥାପିକାର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରହେ। ଏହାବ୍ୟତୀତ ପ୍ରଶ୍ନକାଳ ଜରିଆରେ ଗୃହର ସଦସ୍ୟମାନେ ସରକାରୀ ନୀତି/ଯୋଜନାର ସମାଲୋଚନା, ଜନତାଙ୍କ ସମସ୍ୟାର ଉପସ୍ଥାପନ, ସରକାରଙ୍କ ତ୍ରୁଟିବିଚ୍ୟୁତି ଆଦିକୁ ଅଙ୍ଗୁଳି ନିର୍ଦେଶ ତଥା ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଆଦାୟ କରିବାର ସୁଯୋଗ ପାଇଥାନ୍ତି। ପ୍ରଶ୍ନକାଳ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିଜ ବିଭାଗର କାର୍ଯ୍ୟ ସବୁ ସ୍ତରରେ କିପରି ଚାଲିଛି ତାକୁ ପରଖିବାକୁ; ଅର୍ଥାତ ଦାୟିତ୍ବସଂପନ୍ନ ହେବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରେ।’’

ବିଡ଼ମ୍ବନାର କଥା, ସରକାର ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ ଯେ କେହି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରୁ; ତାଙ୍କ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଉପରେ ଅଙ୍ଗୁଳି ଉଠାଉ, ତାହା ଯେତେ ଅହିତକର/ଅଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ହେଉପଛେ! ପ୍ରଶ୍ନକାଳରେ ସରକାର ସହଜରେ ମିଛ କହିପାରନ୍ତି ନାହିଁ (କହିଲେ ବି ଧରାପଡ଼ନ୍ତି) ଏବଂ ତାଙ୍କର ଦୋଷଦୁର୍ବଳତା ଆପେଆପେ ପଦାରେ ପଡ଼େ। ଏହି କାରଣରୁ କେବଳ ବିଜେପି ନେତୃତ୍ବାଧୀନ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର ନୁହନ୍ତି, ବିଭିନ୍ନ ରାଜ୍ୟ ସରକାର ମଧ୍ୟ ଏଥର ମୌସୁମୀ ଅଧିବେଶନରୁ ପ୍ରଶ୍ନକାଳକୁ ବାଦ୍‌ଦେଇ ନିରାପଦ ରହିବାକୁ ଉଚିତ ମଣିଚନ୍ତି। ଏସବୁ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ରହିଚନ୍ତି ତୃଣମୂଳ କଂଗ୍ରେସ ଶାସିତ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗରୁ କଂଗ୍ରେସଶାସିତ ପଞ୍ଜାବ ଓ ରାଜସ୍ଥାନ ଯାଏଁ ଏବଂ ବିଜେପି ଶାସିତ ହରିଆଣା ଓ ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶଠାରୁ ଶିବସେନାଶାସିତ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ବର୍ତ୍ତମାନ ସୁଦ୍ଧା ଯାହା ଜଣାପଡ଼ୁଛି, ଓଡ଼ିଶା ସରକାର ମଧ୍ୟ ଏହି ଅବାଟରେ ଯିବାକୁ ଚିନ୍ତା କରୁଚନ୍ତି! ଲଜ୍ଜାଜନକ କଥା ହେଲା, କଂଗ୍ରେସ ହେଉ କି ବିଜେପି ବା କୌଣସି ଆଞ୍ଚଳିକ ଦଳ, କ୍ଷମତାରେ ଥିଲେ ପ୍ରଶ୍ନକାଳ ବାତିଲ୍‌ର ସପକ୍ଷବାଦୀ ଏବଂ ବିରୋଧୀ ଦଳରେ ଥିଲେ ସଂପୃକ୍ତ ସରକାରଙ୍କୁ ସମାଲୋଚନା ସହ ତାହା ‘ଗଣତନ୍ତ୍ରର ହତ୍ୟା’! ଏଥିରୁ ରାଜନୀତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ଯେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଦର୍ଶହୀନ/ଭ୍ରଷ୍ଟ/‌‌‌େ‌ଦ୍ବୖତ ମାନଦଣ୍ଡବିଶିଷ୍ଟ, ଏହା ପୁନଃପ୍ରମାଣିତ ହୋଇଚି।

ଏଥର ଶୂନ୍ୟକାଳ ଉଚ୍ଛେଦର କାରଣ ଭାବେ କୋଭିଡ-୧୯ ଜନିତ ସାମାଜିକ ଦୂରତା ରକ୍ଷାକୁ ଆଳ କରାଯାଇଚି। ଏହା ଏଇଥିପାଇଁ ‘ଆଳ’ ଯେ ଲୋକସଭା ବାଚସ୍ପତି ଓମ୍‌ ବିର୍ଲା ଗଣମାଧ୍ୟମକୁ ଦେଇଥିବା ସୂଚନା ଅନୁସାରେ ଏଥର ସଂସଦରେ ସାମାଜିକ ଦୂରତା ରକ୍ଷାପାଇଁ ସ୍ବତନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯିବା ସହ ଡିଜିଟାଲ୍‌ ମାଧ୍ୟମରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯିବ ଏବଂ ଅଧିବେଶନ ପୂର୍ବରୁ ସମସ୍ତ ସାଂସଦଙ୍କର କୋଭିଡ଼ ପରୀକ୍ଷାକୁ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ କରାଯାଇଚି; ଅତଏବ ପ୍ରଶ୍ନକାଳ ଚାଲିବାରେ ଯେ ସାମାଜିକ ଦୂରତା ବାଧକ, ତାହା ଆଦୌ ନୁହେଁ। ବ୍ରିଟେନଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ନିଉଜିଲାଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ବିଶ୍ବର ବିଭିନ୍ନ ଦେଶ କୋଭିଡ-୧୯ ଜନିତ ଦୁଃସ୍ଥିତିର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥିଲେ ହେଁ କେହି ସଂସଦୀୟ ପ୍ରଶ୍ନକାଳ (ବ୍ରିଟେନରେ ଏହାର ନାମ ‘‌େ‌କ୍ବଶ୍ଚିନ ଟାଇମ୍‌’)କୁ ବାତିଲ୍‌ କରିନାହାନ୍ତି ଏବଂ ପୂର୍ବଭଳି ବଜାୟ ରଖିଛନ୍ତି। କେତୋଟି ଦେଶ ଏହାକୁ ‘ଭର୍ଚୁଆଲ୍‌’ ବା ଭିଡିଓ କନ୍‌ଫରେନ୍ସ ଯୋଗେ ମଧ୍ୟ ସଂପନ୍ନ କରିଛନ୍ତି; ଅଥଚ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଚ୍ଛେଦ କରିବା କଥା ଭାବିନାହାନ୍ତି। ଆମ ନିଜ ଦେଶରେ ବି ଉଦାହରଣର ଅଭାବ ନାହିଁ। ଛତିଶଗଡ଼ ଓ ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ ନିଜନିଜ ବିଧାନସଭାରେ ପ୍ରଶ୍ନକାଳକୁ ବଜାୟ ରଖି ଗୃହକାର୍ଯ୍ୟ ତୁଲାଇଚନ୍ତି। ଅତଏବ ଆବଶ୍ୟକ ସୁରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା ଗ୍ରହଣ ସହ ସଂସଦୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ଏହି ଜରୁରୀ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମଟିକୁ କରିବାରେ ଅସୁବିଧା ନଥିଲା/ନାହିଁ। ଅତୀତରେ ଭାରତ-ଚୀନ ଯୁଦ୍ଧବେଳେ ୧୯୬୨ର ଶୀତ ଅଧିବେଶନ, ପାକିସ୍ତାନ ସହ ଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ୧୯୭୧ର ଶୀତ ଅଧିବେଶନ ଏବଂ ଜରୁରୀ ପରିସ୍ଥିତି ବେଳେ ୧୯୭୫ର ମୌସୁମୀ ଅଧିବେଶନ ଓ ୧୯୭୬ର ଶୀତ ଅଧିବେଶନରେ ପ୍ରଶ୍ନକାଳକୁ ଉଚ୍ଛେଦ କରାଯାଇଥିଲା; କିନ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତମାନର ସ୍ଥିତି ସହ ତତ୍‌କାଳୀନ ସ୍ଥିତି ତୁଳନୀୟ ନୁହେଁ; ପୁନଶ୍ଚ ଆଧୁନିକ କୌଶଳସଂପନ୍ନ ଡିଜିଟାଲ୍‌ ଦୁନିଆରେ ସାମାଜିକ ଦୂରତା ରକ୍ଷାକରି ପ୍ରଶ୍ନକାଳ ସଂପନ୍ନ କରିବା ଆଦୌ ଏକ ଅସମ୍ଭବ ବ୍ୟାପାର, ତାହା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ବିଶେଷତଃ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଦେଶ ଯେଉଁ କଠିନ ପରିସ୍ଥିତି ଦେଇ ଗତି କରୁଚି, ସେଥିରେ ପ୍ରଶ୍ନକାଳର ମହତ୍ତ୍ବ ପୂର୍ବାପେକ୍ଷା ଅଧିକ। ଏବେ ସରକାରଙ୍କୁ ପଚାରିବା ପାଇଁ ଜନତାଙ୍କ ପାଖରେ ବହୁ ପ୍ରଶ୍ନ ରହିଚି। କ୍ରମବର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଣୁ କରୋନା ସଂକ୍ରମଣ/ମୃତ୍ୟୁ, କ୍ରମକ୍ଷୟିଷ୍ଣୁ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି କାଶ୍ମୀର ଓ ସୀମାରେ ଚୀନର ଉଗ୍ରତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବହୁ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଲୋକେ ସରକାରଙ୍କଠାରୁ ଉତ୍ତର ଲୋଡ଼ୁଚନ୍ତି; ଅଥଚ ସରକାର ମୁହଁ ଲୁଚାଇ ରହିବାକୁ ଶ୍ରେୟସ୍କର ମଣିଛନ୍ତି! ଏହା ହିଁ ଏ ଦେଶର ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ।

ଦୁଃଖର ବିଷୟ, ଦେଶ/ରାଜ୍ୟର ଗଣତନ୍ତ୍ର/ସମ୍ବିଧାନକୁ କେବଳ ସରକାର/କ୍ଷମତାସୀନ ଦଳ ହିଁ ଅମାନ୍ୟ କରିଆସିଛନ୍ତି, ତାହା ନୁହେଁ; ବିରୋଧୀ ଦଳ ବି ଏଥିରେ ସମଦୋଷୀ। ତଥ୍ୟ କହୁଚି ମହତ୍ତ୍ବପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନକାଳ/ଶୂନ୍ୟକାଳକୁ ବରବାଦ୍ କରିବା କ୍ଷେତ୍ରରେ କେହି ବି ପଛରେ ନାହାନ୍ତି। ସାଂସଦ/ବିଧାୟକ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଦଳ ହଟ୍ଟଗୋଳ କରି କିମ୍ବା ପ୍ରଶ୍ନକାଳ ଅବଧିକୁ ଉପଯୋଗ ନକରି ଏହାକୁ ନଷ୍ଟ କରିଆସିଚନ୍ତି। ରାଜ୍ୟସଭା ରେକର୍ଡ ଅନୁଯାୟୀ, ଗତ ପାଞ୍ଚବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ୬୦% ପ୍ରଶ୍ନକାଳ ଅବଧି ନଷ୍ଟ ହୋଇଛି; ଅର୍ଥାତ କେବଳ ୪୦% ଅବଧିରେ ମୌଖିକ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ହୋଇଛି। ୨୦୧୫-୧୯ ମଧ୍ୟରେ ରାଜ୍ୟସଭାରେ ମୋଟ ୩୩୨ଟି ସିଟିଂ ହୋଇଥିଲା, ଅର୍ଥାତ ପ୍ରଶ୍ନକାଳ ଥିଲା ୩୩୨ ଘଣ୍ଟା। ସେଥିରୁ କେବଳ ୧୩୩ ଘଣ୍ଟା ୧୭ ମିନିଟ୍‌ ହିଁ ଉପଯୋଗ ହୋଇଛି ଓ ବାକି ସବୁ ନଷ୍ଟ ହୋଇଛି। ଏଥିରେ ଶାସକ ଦଳ ଅପେକ୍ଷା ବିରୋଧୀ ଦଳ କଂଗ୍ରେସ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଭୂମିକା ବେଶି। ବିଜେପି ଯେତେବେଳେ ବିରୋଧୀ ଦଳରେ ଥିଲା, ସେହି ସମୟର ତଥ୍ୟ ଦେଖାଯାଉ। ପଞ୍ଚଦଶ ଲୋକସଭାରେ ୨୦୧୨ ମସିହାରେ ଉଭୟ ସଦନକୁ ୧୪୬ ଘଣ୍ଟା ପ୍ରଶ୍ନକାଳ ଭାବେ ମିଳିଥିଲା, ଯେଉଁଥିରୁ ମାତ୍ର ୫୭ ଘଣ୍ଟା ହିଁ ଉପଯୋଗ ହୋଇଥିଲା; ଅର୍ଥାତ ୬୧% ନଷ୍ଟ। ଆହୁରି ଲଜ୍ଜାଜନକ କଥା ହେଲା, ସଂସଦରେ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିବା ପାଇଁ ଲାଞ୍ଚ ନେଇଥିବା ପ୍ରମାଣିତ ହେବାପରେ ୨୦୦୫ରେ ରାଜ୍ୟସଭାର ଦଶଜଣ ଓ ଲୋକସଭାର ଜଣେ ସଦସ୍ୟଙ୍କୁ ବହିଷ୍କାର କରାଯାଇଥିଲା। ଏ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ/ସାମ୍ବିଧାନିକ ଅବକ୍ଷୟର କାରଣ ଯେ ରାଜନୀତିକ ଦଳ/ରାଜନେତାଙ୍କର ଚରମ ଅସାଧୁତା, ତାହା ନିଃସନ୍ଦେହ।

ନିକଟ ଭବିଷ୍ୟତରେ ବସିବାକୁ ଯାଉଥିବା ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନସଭାର ମୌସୁମୀ ଅଧିବେଶନରେ ସରକାର ପ୍ରଶ୍ନକାଳ ବାତିଲ୍‌ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିବାରୁ ବିରୋଧୀ ପ୍ରତିବାଦ କରିଛନ୍ତି। ଗତ ଅଧିବେଶନରେ ପ୍ରଶ୍ନକାଳ/ଶୂନ୍ୟକାଳରେ କୌଣସି ମନ୍ତ୍ରୀ ଉପସ୍ଥିତ ନହେବାଭଳି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥିଲା। ଏପରି ବେପରୁଆ ମନୋଭାବ ଗଣତନ୍ତ୍ର/ସମ୍ବିଧାନ ପ୍ରତି ଅପମାନ। ‘ଇନ୍ନୋଭେସନ ଇଣ୍ଡେକ୍ସ ରିପୋର୍ଟ ୨୦୧୯’ ଅନୁସାରେ ଓଡ଼ିଶା ବିଧାନସଭାରେ ୧୯୫୦ ତାରକା ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ୩୨୨୪ ଅଣତାରକା ପ୍ରଶ୍ନ ପଚରାଯାଇଥିଲା। ରାଜସ୍ଥାନ (ତାରକା ପ୍ରଶ୍ନ ୧୧,୨୩୧ ଓ ଅଣତାରକା ପ୍ରଶ୍ନ ୧୨,୮୭୪) ତୁଳନାରେ ବହୁତ ପଛରେ। ଓଡ଼ିଶାର ବିଧାୟକମାନେ କେବଳ ହଟ୍ଟଗୋଳ କରିବେ ନା ଜନତାଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ସରକାରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ ବି ପଚାରିବେ?

ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିବାର ଅଧିକାରକୁ ହେୟଜ୍ଞାନ/ହାତଛଡ଼ା କରୁଥିବା ଲୋକପ୍ରତିନିଧି କିମ୍ବା ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ କୁଣ୍ଠିତ ହେଉଥିବା ସରକାର ଆମ ଗଣତନ୍ତ୍ର/ସମ୍ବିଧାନର ପରମଶତ୍ରୁ, ତାହା ବୁଝିବାର ବେଳ ଉପଗତ। କୌଣସି ନେତା/ରାଜନୀତିକ ଦଳ/ସରକାରର କେବଳ ଅନ୍ଧ ସ୍ତାବକ ହୋଇ ଆମେ ଯଦି ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିବା ନାହିଁ, ତେବେ ଆମେ ଦିନେ ନିଜର ମୌଳିକ ଅଧିକାରକୁ ବି ହରାଇବସିବା, ସେ ବିଷୟରେ କେବେ ଭାବିଚନ୍ତି?

(‘ସମାଜ’ରେ ୧୪ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୨୦ରେ ପ୍ରକାଶିତ)

ସାକ୍ଷାତକାର/ ପ୍ରଶାନ୍ତ ଭୂଷଣ

noreply@blogger.com (ଅଶୋକ ସାହୁ) — Sun, 06 Sep 2020 06:04:00 +0000

ସାକ୍ଷାତକାର/ ପ୍ରଶାନ୍ତ ଭୂଷଣ

ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟର ବରିଷ୍ଠ ଆଇନଜୀବୀ ତଥା ସାମାଜିକ କର୍ମୀ

ଦୁଇଟି ଟୁଇଟ୍‌ ପାଇଁ ଭାରତର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ ଯାହାଙ୍କୁ ଅଦାଲତ ଅବମାନନାରେ ଦୋଷୀସାବ୍ୟସ୍ତ କରିବା ସହ ଦଣ୍ଡବିଧାନ କରିଛନ୍ତି, ସେହି ବହୁଚର୍ଚିତ ଆଇନଜୀବୀ ତଥା ସାମାଜିକ କର୍ମୀ ପ୍ରଶାନ୍ତ ଭୂଷଣଙ୍କ ସହ ‘ସମାଜ’ ପକ୍ଷରୁ ଆଲୋଚନା କରିଛନ୍ତି ଅଶୋକ ସାହୁ...

‘‘ସରକାରୀ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକୁ ଦାୟିତ୍ବବାନ କରିବାକୁ ହେଲେ ଲୋକଙ୍କ ସ୍ବର ଉତ୍ତୋଳନ ଜରୁରୀ’’

ସମାଜ: ଆପଣଙ୍କୁ ଦୁଇଟି ଟୁଇଟ୍‌ ପାଇଁ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ ଦଣ୍ଡାଦେଶ ଦେଇଥିଲେ ୧ ଟଙ୍କାର ଜରିମାନା (ଅନାଦେୟେ ୩ ମାସ କାରାଦଣ୍ଡ ଅଥବା ୩ ବର୍ଷ ପେସାରୁ ବାସନ୍ଦ)। ଆପଣ ଏହି ଦଣ୍ଡକୁ ସ୍ବୀକାର କଲେ। କିଛି ଲୋକଙ୍କ ମତରେ ଆପଣ ଦଣ୍ଡ ସ୍ବୀକାର କରି ଅପରାଧକୁ ସ୍ବୀକାର କରିଛନ୍ତି। ଆପଣ ଅଦାଲତରେ ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ବକ୍ତବ୍ୟ ରଖିଥିଲେ। ଆପଣଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ ଗାନ୍ଧିଜୀ ଥିଲେ କ’ଣ କରିଥାନ୍ତେ ବୋଲି ଭାବୁଛନ୍ତି?

ପ୍ରଶାନ୍ତ ଭୂଷଣ: ଅପରାଧ ସ୍ବୀକାର କରିବା କଥା ଠିକ୍‌ ନୁହେଁ। ଅଦାଲତ ଯେଉଁ ପେନାଲ୍‌ଟି ଲଗାନ୍ତି ବା ଦଣ୍ଡ ଦିଅନ୍ତି, ତାକୁ ତ ମାନିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ। ମୁଁ ଏହି ରାୟ ବିରୋଧରେ ଆସନ୍ତା ୧୫ ତାରିଖ ଭିତରେ ରିଭ୍ୟୁ ଏବଂ ରିଟ୍‌ ପିଟିସନ ବି ଦାୟର୍‌ କରିବି; କିନ୍ତୁ ଅଦାଲତ ଯାହା ରାୟ ଶୁଣାଇଛନ୍ତି, ତାକୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ପାଇଁ ତ ସ୍ବୀକାର କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ଯଦି କିଛି ବିକଳ୍ପ ଦେଇନଥାନ୍ତେ, ତେବେ ଜେଲ୍‌ ଯିବାକୁ ପଡ଼ିଥାନ୍ତା; କିନ୍ତୁ ଦଣ୍ଡକୁ ସ୍ବୀକାର କରିବା ଅର୍ଥ ନୁହେଁ ଯେ ମୁଁ କଥିତ ଅପରାଧକୁ ସ୍ବୀକାର କଲି। ମୁଁ ଏବେ ବି କହୁଛି ଏହି ରାୟ ତ୍ରୁଟିପୂର୍ଣ୍ଣ।

ଆପଣ ଭାବୁଛନ୍ତି କି ଗାନ୍ଧିଜୀ ମଧ୍ୟ ଏପରି କରିଥାନ୍ତେ?

ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଯେ ଗାନ୍ଧିଜୀ ମଧ୍ୟ ଏପରି କରିଥାନ୍ତେ। ଆଉ କିଛି ବିକଳ୍ପ ତ ନଥିଲା। ମୁଁ କ’ଣ ଜବରଦସ୍ତି ଜେଲ୍‌ ଯିବି ବୋଲି କହିଥାନ୍ତି!

ଆପଣଙ୍କୁ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ ବାରମ୍ବାର କହିବା ପରେ ମଧ୍ୟ କ୍ଷମା ମାଗିଲେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଅତୀତରେ ଗୋଟିଏ ମାମଲାରେ ଆପଣ କ୍ଷମା ମାଗିବାର ଉଦାହରଣ ରହିଛି। ଏହି ମାମଲାରେ କାହିଁକି କ୍ଷମା ମାଗିଲେନି?

ମୁଁ ପ୍ରକୃତରେ କ୍ଷମା ମାଗିନଥିଲି। ସେଇ ମାମଲା‌େ‌ର ମୁଁ କହିଥିଲି ଯେ ୧୬/୧୭ ଜଣ ପୂର୍ବତନ ବିଚାରପତିଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରାୟ ଅଧା ଦୁର୍ନୀତିଗ୍ରସ୍ତ। ମୁଁ ସ୍ପଷ୍ଟୀକରଣ ଦେଇଥିଲି ଯେ ଦୁର୍ନୀତିର ଅର୍ଥ ନୁହେଁ ଯେ ସେମାନେ ଟଙ୍କା ଲାଞ୍ଚ ନେଇଥିଲେ। ଦୁର୍ନୀତି ମାନେ ମୁଁ କହିଥିଲି ଯେ ସେମାନେ କିଛି ଅକରଣୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ। ଯଦି କୌଣସି ପ୍ରଧାନ ବିଚାରପତି ବା ପୂର୍ବତନ ପ୍ରଧାନ ବିଚାରପତି କିମ୍ବା ସେମାନଙ୍କ ପରିବାର ଏହାକୁ ସେହି ଦୃଷ୍ଟିରେ ନେଇଥାନ୍ତି, ତେବେ ସେଥିପାଇଁ ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ବୋଲି ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଥିଲି; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଯାହା କହିଛି, ତାହା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଠିକ୍‌।

ଆପଣ କହୁଛନ୍ତି ଯେ ବର୍ତ୍ତମାନର ମାମଲାଟି ବାକ୍‌ ସ୍ବାଧୀନତା ସହ ସଂପୃକ୍ତ; କିନ୍ତୁ ଅତୀତରେ କେନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନେକ ରାଜ୍ୟ ସରକାର ସୋସାଲ୍‌ ମିଡିଆ ପୋଷ୍ଟ୍‌ ପାଇଁ ବହୁ ଲୋକଙ୍କୁ ଜେଲ୍‌କୁ ପଠାଇଛନ୍ତି। ସରକାରଙ୍କୁ ସମାଲୋଚନା କରିବାର ସ୍ବାଧୀନତା କ’ଣ ଲୋକଙ୍କର ନାହିଁ? ଆପଣ ତ ପ୍ରଧାନ ବିଚାରପତି ଓ ଅଦାଲତ ବିଷୟରେ ଲେଖିଥିଲେ!

ସୋସାଲ୍‌ ମିଡିଆରେ ସରକାରଙ୍କୁ ସମାଲୋଚନା କଲେ ଯଦି ଜେଲ୍‌ ପଠାଯାଉଛି, ରାଜଦ୍ରୋହ ମକଦ୍ଦମା ଚଳାଯାଉଛି, ତେବେ ତାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବେଆଇନ ଆଉ ମନଇଚ୍ଛା କରାଯାଉଛି। ଏହା ଆଦୌ ଠିକ୍‌ ନୁହେଁ। ତେବେ ଏହାର ଅର୍ଥ ନୁହେଁ ଯେ ସୋସାଲ୍‌ ମିଡିଆ ପୋଷ୍ଟ୍‌ ପାଇଁ କାହାକୁ ଜେଲ୍‌ ପଠାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ। ଯଦି ସୋସାଲ୍‌ ମିଡିଆରେ କେହି ମିଥ୍ୟା ପ୍ରଚାର କରୁଛି; ଘୃଣାର ପ୍ରସାର କରୁଛି, ତା’ ତ ବଡ଼ ଅପରାଧ; ସେଥିପାଇଁ ତାକୁ ଜେଲ୍‌ ପଠାଯିବା ଜରୁରୀ। ବିଡ଼ମ୍ବନାର କଥା ହେଉଛି ଯେଉଁମାନେ ସରକାରଙ୍କ ତରଫରୁ ଘୃଣା ଓ ଶତ୍ରୁତାର ପ୍ରଚାରପ୍ରସାର କରୁଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଜେଲ୍‌ ପଠାଯାଉନି; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ସରକାରଙ୍କୁ ସମାଲୋଚନା କରୁଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଜେଲ୍‌ରେ ପୂରାଇ ଦିଆଯାଉଛି।

ଏହି ଅଦାଲତ ଅବମାନନା ମାମଲାରେ ଆପଣଙ୍କୁ ବହୁତ ସମର୍ଥନ ମଧ୍ୟ ମିଳିଛି। ଏହି ସମର୍ଥକଙ୍କ ଭିତରେ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟର ଅନେକ ପୂର୍ବତନ ବିଚାରପତି, ବରିଷ୍ଠ ଆଇନଜୀବୀ, ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀ ଓ ନାଗରିକ ସମାଜ ରହିଛନ୍ତି। ଆପଣ ଏହାକୁ କିପରି ଦେଖୁଛନ୍ତି?

ମତେ ଲାଗୁଚି ଯେ ଲୋକେ ହିଁ ଏହାକୁ ‘ବାକ୍‌ ସ୍ବାଧୀନତା’ ଓ ‘ଅଭିବ୍ୟକ୍ତିର ସ୍ବାଧୀନତା’ ପ୍ରସଙ୍ଗ କରିଦେଇଛନ୍ତି। ଲୋକଙ୍କୁ ଲାଗୁଚି ଯେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ବର ଉତ୍ତୋଳନ କରିଛି ଏବଂ ଆମକୁ ମଧ୍ୟ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ତେଣୁ ବହୁତ ଲୋକ ମୋ ସପକ୍ଷରେ ଠିଆ ହେଲେ। ବହୁ ଲୋକ କହିଛନ୍ତି ଯେ ଆମେ ଯାହା କହୁଛୁ ପ୍ରଶାନ୍ତ ଭୂଷଣ ମଧ୍ୟ ସେକଥା ଉଠାଇଛନ୍ତି। ତେଣୁ ଅଦାଲତ ଲୋକଙ୍କ ଭିତରେ ଡର ସୃଷ୍ଟି କରିବାପାଇଁ ଯେଉଁ ଚାହୁଁଥିଲେ ଯେ ଅଦାଲତକୁ କିଛି କହିପାରିବ ନାହିଁ; ତାହା ହେଲା ନାହିଁ ବରଂ ଓଲଟା ହେଲା। ଲୋ‌େ‌କ ଆହୁରି ଦୃଢ଼ଭାବେ ସ୍ବର ଉତ୍ତୋଳନ କଲେ।

ତା’ମାନେ ଆପଣ କହୁଛନ୍ତି ଯେ ଏହି ମାମଲାରୁ ସକାରାତ୍ମକ ଫଳ ମିଳିଚି?

ନିଶ୍ଚୟ। ଦ୍ବିତୀୟ ସକାରାତ୍ମକ କଥାଟି ହେଉଛି, ଅଦାଲତ ବିଗତ ୬ ବର୍ଷ ଭିତରେ କ’ଣ କ’ଣ କରିଛି, ତା’ର ଆଭିମୁଖ୍ୟ କ’ଣ ଥିଲା ସେ ବିଷୟରେ ବହୁତ ଚର୍ଚା ହେଲା।

ଆପଣ ଜନସ୍ବାର୍ଥ ମାମଲା ଦାୟର୍‌ କରିବାରେ ଧୁରନ୍ଧର ଏବଂ ବହୁ ମାମଲାରେ ସଫଳତା ବି ପାଇଛନ୍ତି। ନିକଟ ଅତୀତରେ ଆପଣ ସିପିଆଇଏଲ୍‌ ପକ୍ଷରୁ ଏକ ମାମଲା ଦାୟର୍‌ କରିଥିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ପିଏମ୍‌ କେୟାର୍ସ ଫଣ୍ଡ୍‌ (ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଜରୁରୀକାଳୀନ ସ୍ଥିତି ନାଗରିକ ସହାୟତା ଓ ରିଲିଫ୍‌ ପାଣ୍ଠି)ରୁ ଏନ୍‌ଡିଆର୍‌ଏଫ୍‌ (ଜାତୀୟ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ମୁକାବିଲା ପାଣ୍ଠି)କୁ ଅର୍ଥ ସ୍ଥାନାନ୍ତର ପାଇଁ ଦାବି କରିଥିଲେ। ଆପଣ ଏପରି କାହିଁକି ଚିନ୍ତା କଲେ?

ପ୍ରଥମ କଥା ହେଉଛି ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ପରିଚାଳନା ଆଇନ (ଡିଜାଷ୍ଟର୍‌ ମ୍ୟାନେଜ୍‌ମେଣ୍ଟ ଆକ୍ଟ)ରେ ରହିଛି ଯେ ଯେଉଁ ଟଙ୍କା ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ରିଲିଫ୍ ପାଇଁ ସରକାରଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିବ, ତାହା ଏନ୍‌ଡିଆର୍‌ଏଫ୍‌ରେ ଗଚ୍ଛିତ ରହିବ। ଦ୍ବିତୀୟ କଥା ହେଲା, ପିଏମ୍‌ କେୟାର୍ସ ଫଣ୍ଡ୍‌ରେ କୌଣସି ସ୍ବଚ୍ଛତା ନାହିଁ କିମ୍ବା ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ବ ନାହିଁ। ସିଏଜି (ଭାରତର ମହାଲେଖା ନିୟନ୍ତ୍ରକ ଓ ମହାସମୀକ୍ଷକ) ଏହାର ଅଡିଟ୍‌ କରିବେ ନାହିଁ; କୁହାଯାଉଛି ଯେ କୌଣସି ପ୍ରାଇଭେଟ୍‌ ଅଡିଟର୍‌ ଏହାର ଅଡିଟ୍‌ କରିବ। ତେଣୁ ଗୋଟିଏ ଦୃଷ୍ଟିରୁ କହିବାକୁ ଗଲେ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ନିଜର ଏକ ‘ପ୍ରାଇଭେଟ୍‌ ଫଣ୍ଡ୍‌’ ତିଆରି କରିଛନ୍ତି। ସେଥିରେ ଯାହା ଚାହିଁଲେ ସେଇଆ କରିହେବ; ଯାହାକୁ ଚାହିଁଲେ ଯେତେ ଟଙ୍କା ଦେଇହେବ। ସରକାରଙ୍କ ନାଁରେ ଟଙ୍କା ଜମା କରାଯାଉଛି। ସରକାରୀ ଅଧିକାରୀଙ୍କଠାରୁ ପଇସା ଅଣାଯାଉଛି। ପିଏସ୍‌ୟୁଠାରୁ ଅର୍ଥ ଅଣାଯାଉଛି। କମ୍ପାନୀଗୁଡ଼ିକୁ କୁହାଯାଉଛି ଯେ ଏଥିରେ ଟଙ୍କା ଜମାକଲେ ତାହା କର୍ପୋରେଟ୍‌ ସୋସାଲ୍‌ ରେସ୍‌ପନ୍‌ସିବିଲିଟି ଖାତାକୁ ନିଆଯିବ, ନଚେତ୍‌ ନାହିଁ। ଏପରି ସ୍ଥିତିରେ ଯଦି ସରକାର ଅର୍ଥ ଆଣି ଏଥିରେ ଜମା ରଖିବେ, ଯାହାର କୌଣସି ସ୍ବଚ୍ଛତା କି ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ବ ନାହିଁ; ତାହା ଆଦୌ ଠିକ୍‌ କଥା ନୁହେଁ। ତେଣୁ ସେସବୁ ଅର୍ଥକୁ ଏନ୍‌ଡିଆର୍‌ଏଫ୍‌ରେ ରଖାଯିବା ଉଚିତ।

ଦଶ ଦିନ ଭିତରେ ଆପଣ ରିଟ୍‌ ପିଟିସନ ଓ ରିଭ୍ୟୁ ପିଟିସନ ଦାୟର୍‌ କରିବେ ବୋଲି କହୁଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଏହାଦ୍ବାରା ଲାଭ କ’ଣ ହେବ? ଆପଣ ତ ଜରିମାନା ଦେଇସାରିଛନ୍ତି।

ନା, ମୁଁ ଜରିମାନା ଏ ଯାଏଁ ଭରିନାହିଁ; ଭରିବି। ତେବେ ରିଟ୍‌ ପିଟିସନ ଆଉ ରିଭ୍ୟୁ ପିଟିସନ ଦାଖଲର କାରଣ ହେଉଛି ଆମେ ଚେଷ୍ଟା କରିବୁ ଅଦାଲତ ତାଙ୍କର ଫଇସଲାକୁ ପୁନର୍ବିଚାର କରି ଓଲଟାଇ ଦିଅନ୍ତୁ; କାରଣ ମୋ ମତରେ ତାହା ତ୍ରୁଟିପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଇସଲା ଥିଲା। ମୋତେ କୁହାଗଲା ଅଦାଲତ ଅବମାନନା ଓ ମୁଁ ମୋ ପକ୍ଷ ରଖିଥିଲି। ନିଜର ପକ୍ଷ ରଖିବା ଗଣତନ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ନାଗରିକର ଏକ ଅଧିକାର।

ଆପଣ ଜରିମାନା ଭରିବେ ବୋଲି କହୁଛନ୍ତି। ଏହାପରେ ମଧ୍ୟ କ’ଣ ଏହି ମାମଲା ଚାଲିବ?

ହଁ, ଚାଲିବ। ମୁଁ ତ ଜରିମାନା ଦେବି କେବଳ ବିରୋଧ ପାଇଁ। ଏତିକିରେ ମାମଲାର ପରିସମାପ୍ତି ଘଟିନାହିଁ।

ଆପଣ ଅଦାଲତ ଅବମାନନା ଆଇନର ଗୋଟିଏ ଅଂଶକୁ ରଦ୍ଦ କରିବାପାଇଁ ଅତୀତରେ ଦାବି କରିଥିଲେ। ଆପଣଙ୍କର ଯୁକ୍ତି ଥିଲା ଯେ ସେହି ନିୟମଟି ନ୍ୟାୟପାଳିକାରେ ହେଉଥିବା ଦୁର୍ନୀତିକୁ ଲୋକଲୋଚନକୁ ଆଣିବାରେ ଗଣମାଧ୍ୟମ ପାଇଁ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ହେଉଛି। ତେବେ ଆଇନର ଉକ୍ତ ଅଂଶଟି ରଦ୍ଦ ହେବ କେମିତି?

କୌଣସି ହାଇକୋର୍ଟ କିମ୍ବା ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ ଏହାକୁ ରଦ୍ଦ କରିପାରିବେ। କହିପାରିବେ ଯେ ଏହି ‘ସ୍କାଣ୍ଡାଲାଇଜିଙ୍ଗ୍ ଦ କୋର୍ଟ’ ନିୟମଟି ଆମର ବାକ୍‌ ସ୍ବାଧୀନତା ପାଇଁ ଅଯଥା ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ହେଉଛି; ଅକାରଣରେ କଟକଣା ଲଗାଉଛି।

ଏଥିପାଇଁ ଆପଣ ନିଜେ କିଛି ପଦକ୍ଷେପ ନେଇଛନ୍ତି କି?

ମୁଁ ଏଥିପାଇଁ ଏକ ରିଟ୍‌ ଦାୟର୍‌ କରିଥିଲି; କିନ୍ତୁ ତାକୁ ନ୍ୟାୟମୂର୍ତ୍ତି ଅରୁଣ ମିଶ୍ରଙ୍କ ପାଖକୁ ପଠାଇ ଦିଆଗଲା। ମୁଁ ତେଣୁ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରିନେଇଥିଲି। ଏବେ କୌଣସି ହାଇକୋର୍ଟରେ ପୁଣି ପିଟିସନ ଦାୟର୍‌ କରିବି।

ଆପଣ ଏକ ସାକ୍ଷାତକାରରେ କହିଥିଲେ ଯେ ଅଦାଲତରେ ହେଉଥିବା ଦୁର୍ନୀତି ରୋକିବା ପାଇଁ ବା ତାକୁ ଦାୟିତ୍ବସଂପନ୍ନ କରିବାପାଇଁ ଲୋକଙ୍କୁ ସ୍ବର ଉତ୍ତୋଳନ କରିବାକୁ ହେବ ଏବଂ ଦରକାର ପଡ଼ିଲେ ଅଦାଲତ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରତିବାଦ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ଏହାଦ୍ବାରା କ’ଣ ନ୍ୟାୟାଳୟର ଅପମାନ ହେବନାହିଁ କି?

ନା; କାହିଁକିନା ଗଣତନ୍ତ୍ରରେ କୌଣସି ସଂସ୍ଥା ସମ୍ମୁଖରେ ନିଜର ବିରୋଧ ପ୍ରକଟ କରିବାର ଅଧିକାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ନାଗରିକର ରହିଛି। ତେବେ ତାହା କରିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ମୋର କହିବାର କଥା ଯେ ଲୋକେ ମୁକ୍ତଭାବେ ସ୍ବର ଉତ୍ତୋଳନ କରିବା ଦରକାର। ଯଦି କିଛି ତ୍ରୁଟିବିଚ୍ୟୁତି ହେଉଛି, ତେବେ ଅଦାଲତର ଆଭିମୁଖ୍ୟ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ବର ଉଠାଇବା ଜରୁରୀ।

କିନ୍ତୁ ଅଦାଲତ ବିରୋଧରେ ସ୍ବର ଉତ୍ତୋଳନ କରିବା ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ପକ୍ଷରେ କ’ଣ ସମ୍ଭବ?

ନିଶ୍ଚିତ ସମ୍ଭବ। କାହିଁକି ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। କେତେ ଲୋକଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଅଦାଲତ ଅବମାନନା ମୋକଦ୍ଦମା ଚଳାଇବେ। ତାହା ତ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ। ଅଦାଲତ କେବେ ସେପରି କରିନାହାନ୍ତି ମଧ୍ୟ।

ଦେଶର ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା ନେଇ ଆପଣ ଅନେକ ଟୁଇଟ୍‌ କରୁଛନ୍ତି। ସରକାରୀ ହିସାବ ଅନୁସାରେ ପ୍ରଥମ ତ୍ରୈମାସିକରେ -୨୩.୯ ଶତାଂଶ ଜିଡିପି (ମୋଟ ଘରୋଇ ଉତ୍ପାଦ) ଅବନତି ଘଟିଛି? ଏଥିପାଇଁ ଦାୟୀ କିଏ ବୋଲି ଆପଣ ଭାବୁଛନ୍ତି?

ନା କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର ନା ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ...ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥାର ଠିକ୍‌ ପରିଚାଳନା ପାଇଁ କାହାର ଚିନ୍ତା ନାହିଁ। ଖେଳ ହେଉଛି, ଗଣମାଧ୍ୟମକୁ ନିଜ ହାତରେ ରଖ ଆଉ ତା’ ମାଧ୍ୟମରେ ଭ୍ରମ ଧାରଣା ପ୍ରଚାର କରାଅ ଯେ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥାର ବହୁତ ଉନ୍ନତି ହେଉଛି; ବିମୁଦ୍ରାୟନରୁ ବହୁତ ଲାଭ ମିଳିଲା, କଳାଧନ ସମାପ୍ତ ହୋଇଗଲା; ଲୋକଙ୍କ ପକେଟକୁ ବହୁତ ପଇସା ଆସିଲା; ଦୁର୍ନୀତିର ଅନ୍ତ ଘଟିଲା। ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ କିପରି ପରିଚାଳନା କରାଯିବ, ସେହି କୌଶଳ ଓ ବିଜ୍ଞତା ସରକାରଙ୍କୁ ଜଣାନାହିଁ। ସେଥିପ୍ରତି ସରକାର ଯତ୍ନବାନ ନୁହନ୍ତି। କୌଣସି ବିଶେଷଜ୍ଞଙ୍କ ସହ ସରକାର ପରାମର୍ଶ କରୁନାହାନ୍ତି। ବିମୁଦ୍ରାୟନ ହେଉ କି ଲକ୍‌ଡାଉନ ହେଉ, କୌଣସି ବିଶେଷଜ୍ଞଙ୍କର ପରାମର୍ଶ ନିଆଯାଇନାହିଁ; ସବୁ ନିଜ ମର୍ଜିରେ ଚାଲିଛି। ବହୁ ଅର୍ଥନୀତିଜ୍ଞ ନିବେଦନ କରିଥିଲେ ଯେ ଗରିବ ଓ ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମିକଙ୍କ ହାତରେ ଅନ୍ତତଃ ଲକ୍‌ଡାଉନ ସମୟରେ ୫-୧୦ ହଜାର ଟଙ୍କା ଦିଆଯାଉ, ଯେପରିକି ସେମାନେ ସେହି ଅର୍ଥକୁ ବ୍ୟବହାର କରିବେ। ଏହାଦ୍ବାରା ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା ଗତିଶୀଳ ହେବ; କିନ୍ତୁ ସରକାର କାହା କଥା ଶୁଣିଲେ ନାହିଁ। ସରକାର କେବଳ ଅମ୍ବାନୀ, ଆଦାନୀ ପରି ଶିଳ୍ପପତିଙ୍କୁ ଫାଇଦା ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଏମାନଙ୍କୁ ଅର୍ଥ ଦେଉଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଲାଭ କଥା ଚିନ୍ତା କରୁଛନ୍ତି।

ଆପଣଙ୍କୁ ଏକ ଜାତୀୟ ପତ୍ରିକା ଏକଦା ‘ଜନସ୍ବାର୍ଥ ମାମଲାର ଏକ ନମ୍ବର ଅଧିବକ୍ତା’ ଭାବେ ଆଖ୍ୟାୟିତ କରିଥିଲା; କିନ୍ତୁ କିଛି ଲୋକ ଆପଣଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟଶୈଳୀକୁ ‘ଅରାଜକତାବାଦୀ’ କହନ୍ତି ଓ ଆଉ କେତେକ ‘ଚର୍ଚିତ ହେବାପାଇଁ କରୁଥିବା’ ଅଭିଯୋଗ କରନ୍ତି। ଏ ସମ୍ପର୍କରେ ଆପଣଙ୍କ ମତ କ’ଣ?

(ହସି) ଏ ସମ୍ପର୍କରେ ମୋର କିଛି କହିବାର ନାହିଁ। କିଏ କ’ଣ କହୁଛି, କାହିଁକି କହୁଛି, ସେ କହୁଥାଉ। ମୁଁ ମୋ କାମ ଜାରି ରଖିଛି।

📃

ଅଧିକାରର ଅଧିବକ୍ତା

ପ୍ରଶାନ୍ତ ଭୂଷଣ। ନାଁ ହିଁ ଯଥେଷ୍ଟ। ଭାରତରେ ଜନସ୍ବାର୍ଥ ମାମଲା ଲଢ଼ି ସଫଳ ହୋଇଥିବା ଆଇନଜୀବୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ। ମାନବାଧିକାର, ପରିବେଶ ଓ ନ୍ୟାୟାଳୟର ଦୁର୍ନୀତିଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସରକାରୀ ଭ୍ରଷ୍ଟ୍ରାଚାର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସବୁ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଅକାଟ୍ୟ ଯୁକ୍ତି ବାଢ଼ିପାରୁଥିବା ଅସାଧାରଣ ଅଧିବକ୍ତା।

‘‘ମୁଁ ଦୟା ଭିକ୍ଷା କରୁନାହିଁ। ମୁଁ କୌଣସି କ୍ଷୟକ୍ଷତି ପାଇଁ ନିବେଦନ କରୁନାହିଁ। ସୁତରାଂ, ମୁଁ ଆଇନଗତ ଭାବେ ଦିଆଯାଉଥିବା ଦଣ୍ଡକୁ ଆନନ୍ଦରେ ଗ୍ରହଣ କରିବି। ଯାହାକୁ ଅଦାଲତ ମୋର ଅପରାଧ ବିବେଚନା କରୁଛନ୍ତି, ତାହା ଜଣେ ନାଗରିକର ସର୍ବୋଚ୍ଚ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭାବେ ମୁଁ ବିଚାର କରୁଛି।’’

ଏକ ରାଜଦ୍ରୋହ ମାମଲାରେ ଅଭିଯୁକ୍ତ ହୋଇ (ଶଙ୍କରଲାଲ ବେଙ୍କର୍‌ଙ୍କ ସହ) ୧୯୨୨ ମସିହାରେ ମୋହନ ଦାସ କରମଚାନ୍ଦ ଗାନ୍ଧୀ ଅହମଦାବାଦର ଜିଲା ଓ ସେସନ ଜଜ୍‌ ସି.ଏନ୍‌. ବ୍ରୁମ୍‌ଫିଲ୍ଡ଼ଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଏହିଯେଉଁ ବିବୃତି ରଖିଥିଲେ, ସେହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରାୟ ଅଠାନବେ ବର୍ଷପରେ ଅଦାଲତ ସମ୍ମୁଖରେ ଅବିକଳ ବାରମ୍ବାର ଯିଏ ନିର୍ଭୀକତାର ସହ ଦୋହରାଇଛନ୍ତି, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ପ୍ରଶାନ୍ତ ଭୂଷଣ। ମାନବାଧିକାର, ପରିବେଶ, ଭ୍ରଷ୍ଟାଚାର, ଅଦାଲତୀ ସ୍ବଚ୍ଛତା ଆଦି ପାଇଁ ଆଜୀବନ ଲଢ଼େଇ ଜାରି ରଖିଥିବା ଏହି ଅନନ୍ୟ ଅଧିବକ୍ତା ଓ ସାମାଜିକ କର୍ମୀଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଦୁଇଟି ଟୁଇଟ୍‌ (ପ୍ରଥମଟିରେ ଚାରିଜଣ ପୂର୍ବତନ ପ୍ରଧାନ ବିଚାରପତିଙ୍କ ଭୂମିକାର ସମାଲୋଚନା କରିଥିଲେ ଏବଂ ଦ୍ବିତୀୟଟିରେ ଲକ୍‌ଡାଉନ ସମୟରେ ବିନା ମାସ୍କରେ ପ୍ରଧାନ ବିଚାରପତି ଏକ ଦାମୀ ମୋଟର ସାଇକଲରେ ବସିଥିବା ଫଟୋକୁ ସଂଲଗ୍ନ କରି ଟିପ୍ପଣୀ ଦେଇଥିଲେ) ନିମନ୍ତେ ଯେତେବେଳେ ଦେଶର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ଏକ ପୀଠ ‘ଅଦାଲତ ଅବମାନନା’ର ଦୋଷୀ ସାବ୍ୟସ୍ତ କରୁଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ସତେଯେମିତି ଇତିହାସରେ ଆଉ ଏକ ନୂଆ ଅଧ୍ୟାୟ ଯୋଡ଼ି ହେଇଗଲା; କାହାକାହା ମତରେ ସତ୍ୟାଗ୍ରହର ଆଉ ଏକ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା। ଦଣ୍ଡିତ ହେବାର ସମସ୍ତ ସମ୍ଭାବନା ଥିବାସତ୍ତ୍ବେ ସତ୍ୟ ସପକ୍ଷରେ ଅଟଳ ରହିବା, ତାହା ହିଁ ସତ୍ୟାଗ୍ରହ। ପ୍ରଶାନ୍ତ ଭୂଷଣଙ୍କର ସତ୍ୟ ପ୍ରତି ଅଟଳ ନିଷ୍ଠା, ନିର୍ଭୀକତା ଓ ଯୁଯୁତ୍ସୁ ସ୍ବଭାବ ତାଙ୍କୁ ତଥାକଥିତ ଗାନ୍ଧିବାଦୀଙ୍କଠାରୁ ଉଚ୍ଚସ୍ଥାନରେ ରଖିଚି କହିଲେ ଅତ୍ୟୁକ୍ତି ହେବନାହିଁ। ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅଦାଲତ ଦୋଷୀସାବ୍ୟସ୍ତ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଏକାଧିକ ଥର କ୍ଷମାଭିକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଯେମିତି ପ୍ରବର୍ତ୍ତାଇଥିଲେ, ସେପରି ଘଟନା ମଧ୍ୟ ବିରଳ। ବୋଧହୁଏ ଏହା ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗୀକାରବଦ୍ଧତାର ପରିଣାମ। ଅଦାଲତ ଶ୍ରୀ ଭୂଷଣଙ୍କ ଉପରେ ଯେଉଁ ୧ ଟଙ୍କାର ଜରିମାନା (ଅନାଦେୟେ ୩ ମାସ କାରାବାସ ଓ ତିନି ବର୍ଷ ପେସା ବାସନ୍ଦ) ଦଣ୍ଡବିଧାନ କଲେ, ତାହାକୁ ସାଙ୍କେତିକ ବୋଲି କୁହାଯାଉଛି; ତଥାପି ଯେ କୌଣସି ଦଣ୍ଡ ଯେ ଦଣ୍ଡ ଏବଂ ଏହି ଦଣ୍ଡକୁ ଶ୍ରୀ ଭୂଷଣ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି। ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ ଶ୍ରୀ ଭୂଷଣଙ୍କୁ ଦୋଷୀସାବ୍ୟସ୍ତ କରିବା ପରେ ଭାରତର ଆଟର୍ଣି ଜେନେରାଲ୍‌ କେ କେ ବେଣୁଗୋପାଳ ତାଙ୍କ ମତି ପରିବର୍ତ୍ତନ କରି ଶ୍ରୀ ଭୂଷଣଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ନଦେବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରିଥିଲେ। ଏହାମଧ୍ୟ ଛୋଟକଥା ନୁହେଁ। ଶ୍ରୀ ଭୂଷଣ କ୍ଷମାଭିକ୍ଷା ନକରିବାପାଇଁ ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କଠାରୁ ଯେ ପ୍ରେରଣା ନେଇଥିଲେ, ତାହା ନିଜେ ଅଦାଲତରେ ସଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। ତେବେ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଅଧିକାରକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବାପାଇଁ ସେ ଯେଉଁ ସାହସ ଓ ନିଷ୍ଠା ଦେଖାଇଆସିଛନ୍ତି, ତାହା ଖୁବ୍‌ କମ୍‌ ଦେଖାଯାଏ।

‘ଜନସ୍ବାର୍ଥ ମାମଲାର ଏକ ନମ୍ବର ଓକିଲ’

ଭାରତବର୍ଷରେ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକର ଅବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରତି, ବିଶେଷକରି ନ୍ୟାୟପାଳିକାର ଭ୍ରଷ୍ଟାଚାର ପ୍ରତି ଅଙ୍ଗୁଳି ନିର୍ଦେଶ କଲାଭଳି ସାହସ ଯେଉଁ ହାତଗଣତି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ରହିଛି, ସେମାନଙ୍କ ଭିତରେ ପ୍ରଶାନ୍ତ ଭୂଷଣ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ। ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ସ୍ବାର୍ଥହାନି ହେଲାଭଳି କୌଣସି ମାମଲା ଆସିଲେ ସେ ବିନା ପାରିଶ୍ରମିକରେ ଲଢ଼ିବାପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଯାଆନ୍ତି। ବର୍ତ୍ତମାନ ସୁଦ୍ଧା ସେ ପରିବେଶ, ମାନବାଧିକାର ଓ ଭ୍ରଷ୍ଟାଚାର ଭଳି ପ୍ରସଙ୍ଗ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପ୍ରାୟ ୫୦୦ରୁ ଅଧିକ ଜନସ୍ବାର୍ଥ ମାମଲାରେ ଅଦାଲତରେ ଯୁକ୍ତି ଉପସ୍ଥାପନ କରିଛନ୍ତି। ବହୁ ଚର୍ଚିତ/ଗୁରୁତ୍ବପୂର୍ଣ୍ଣ ମାମଲାରେ ତାଙ୍କୁ ସଫଳତା ମଧ୍ୟ ମିଳିଛି। ଏହି କାରଣରୁ ଇଂରେଜୀ ପତ୍ରିକା ‘ଇଣ୍ଡିଆ ଟୁଡେ’ ତାଙ୍କୁ ଭାରତର ‘ଜନସ୍ବାର୍ଥ ମାମଲାର ଏକ ନମ୍ବର ଓକିଲ’ ଆଖ୍ୟା ଦେଇଥିଲା।

ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ମନମୋହନ ସିଂହଙ୍କ ୟୁପିଏ ସରକାରର ଦ୍ବିତୀୟ କାର୍ଯ୍ୟକାଳରେ ଶ୍ରୀ ଭୂଷଣ ନୀରା ରାଡିଆ ଟେପ୍‌ ଦୁର୍ନୀତି, କୋଇଲା ଓ ୨ଜି ସ୍ପେକ୍ଟ୍ରମ୍ ଦୁର୍ନୀତି ଆଦି ମାମଲା ଉଠାଇଥିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ତତ୍କାଳୀନ କେନ୍ଦ୍ର ଦୂରସଞ୍ଚାର ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ କେବଳ ଇସ୍ତଫା ଦେବାକୁ ପଡ଼ିନଥିଲା, ଜେଲ୍‌ ଯିବାକୁ ବି ପଡ଼ିଥିଲା। ସେହିପରି ତାଙ୍କ ଅକାଟ୍ୟ ଯୁକ୍ତି ଓ ପ୍ରମାଣ ବଳରେ ଗୋଆ ଏବଂ ଓଡ଼ିଶାରେ ଅବୈଧ ଖଣି ଖନନକୁ ବନ୍ଦ କରିବା ସହ କମ୍ପାନୀଗୁଡ଼ିକଠାରୁ ୧୦୦ ଶତାଂଶ ଜରିମାନା ଆଦାୟ କରିବାକୁ ଅଦାଲତ ନିର୍ଦେଶ ଦେଇଥିଲେ। ଭୋପାଳ ଗ୍ୟାସ ଦୁର୍ଘଟଣା ମାମଲା, ପି.ଜେ. ଥୋମାସଙ୍କୁ ସିଭିସି ନିଯୁକ୍ତି ମାମଲା, ହିନ୍ଦୁସ୍ତାନ ପେଟ୍ରୋଲିୟମ୍‌ ଓ ଭାରତ ପେଟ୍ରୋଲିୟମ୍‌ ଘରୋଇକରଣ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆଦିରେ ତାଙ୍କର ସଫଳତା ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ। ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ନରେନ୍ଦ୍ର ମୋଦିଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟକାଳରେ ଶ୍ରୀ ଭୂଷଣ ରାଫେଲ୍‌ ଯୁଦ୍ଧ ବିମାନ କାରବାରର କଥିତ ଦୁର୍ନୀତି, କୋଭିଡ଼ ଲକ୍‌ଡାଉନ ଜନିତ ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମିକଙ୍କ ସମସ୍ୟା, ପିଏମ୍‌ କେୟାର୍ସ ଫଣ୍ଡ୍‌ରେ ‘ଅସ୍ବଚ୍ଛତା’ ଭଳି ମାମଲା ଉଠାଇଆସିଛନ୍ତି। ଅବଶ୍ୟ ଏସବୁ ମାମଲାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ ଯେଉଁ ଫଇସଲା ଦେଇଛନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକ ‘ସରକାରଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ଯାଇଥିବା’ ମନେ କରାଯାଏ।

ଅନ୍ୟ ଯେଉଁ ବହୁଚର୍ଚିତ ଜନସ୍ବାର୍ଥ ମାମଲାର ଅଧିବକ୍ତା ଭାବେ ସେ ଚର୍ଚାରେ ରହିଛନ୍ତି, ତନ୍ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରମୁଖ କେତୋଟି ହେଲା ଆର୍‌ଟିଆଇକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିବାକୁ ସରକାରଙ୍କ ପ୍ରଚେଷ୍ଟା; ଗୁଜରାଟର ପୂର୍ବତନ ଗୃହରାଷ୍ଟ୍ରମନ୍ତ୍ରୀ ହରେନ୍‌ ପାଣ୍ଡ୍ୟାଙ୍କ ହତ୍ୟାର ଏସ୍‌ଆଇଟି ତଦନ୍ତ; ନ୍ୟାୟମୂର୍ତ୍ତି ଲୋୟାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ତଦନ୍ତ, ଇତ୍ୟାଦି।

ସଂକ୍ଷେପରେ ପ୍ରଶାନ୍ତ ଭୂଷଣ

ଜନ୍ମ: ୧୫ ଅକ୍ଟୋବର ୧୯୫୬

ବୟସ: ୬୩

ପିତା: ଶାନ୍ତିଭୂଷଣ, ପ୍ରଖ୍ୟାତ ଆଇନଜୀବୀ-ଆକ୍ଟିଭିଷ୍ଟ୍ ଓ ପୂର୍ବତନ ମନ୍ତ୍ରୀ

ଶିକ୍ଷା: ଆଇଆଇଟି ମାଡ୍ରାସ୍ ଓ ପ୍ରିନ୍ସଟନ୍‌ ବିଶ୍ବବିଦ୍ୟାଳୟରେ କିଛିଦିନ ପଢ଼ିବାପରେ ଆହ୍ଲାବାଦ ବିଶ୍ବବିଦ୍ୟାଳୟରୁ ଆଇନ ଶିକ୍ଷା

ପ୍ରକାଶିତ ପୁସ୍ତକ: ଦି କେସ୍‌ ଦ୍ୟାଟ୍‌ ଶୁକ୍‌ ଇଣ୍ଡିଆ (୧୯୭୮) ଏବଂ ବୋଫର୍ସ: ଦି ସେଲିଂ ଅଫ୍ ଏ ନେସନ୍‌ (୧୯୯୦)

ସଂସ୍ଥାରେ ସଂପୃକ୍ତି: ସିପିଆଇଏଲ୍‌, ପିୟୁସିଏଲ୍‌, ଟ୍ରାନ୍ସପେରେନ୍ସି ଇଣ୍ଟରନ୍ୟାସନାଲ; କ୍ୟାମ୍ପେନ୍‌ ଫର୍ ଜିଡିସିଆଲ୍‌ ଏକାଉଣ୍ଟେବିଲିଟି ଏଣ୍ଡ୍‌ ଜୁଡିସିଆଲ୍‌ ରିଫର୍ମସ୍‌

ଆନ୍ଦୋଳନ ସହ ସଂପୃକ୍ତି: ଜନ ଲୋକପାଳ ଆନ୍ଦୋଳନ; ଇଣ୍ଡିଆ ଏଗେନ୍‌ଷ୍ଟ କରପ୍‌ସନ

ରାଜନୀତିକ ଦଳ/ଆନ୍ଦୋଳନ ସହ ସଂପୃକ୍ତି: ଆମ୍‌ ଆଦ୍‌ମୀ ପାର୍ଟିର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା-ସଦସ୍ୟ (ବର୍ତ୍ତମାନ ନାହାନ୍ତି); ‘ସ୍ବରାଜ ଅଭିଯାନ’ର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା-ସଦସ୍ୟ

(‘ସମାଜ’ରେ ୬ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୨୦ରେ ପ୍ରକାଶିତ)

ସୁନା ପ୍ରେମିକଙ୍କ ଦେଶ

noreply@blogger.com (ଅଶୋକ ସାହୁ) — Mon, 10 Aug 2020 06:55:00 +0000

ସ୍ବର୍ଣ୍ଣ ଆଭୂଷଣ ପିନ୍ଧିବା ଓ ପିନ୍ଧାଇବା ଭାରତୀୟଙ୍କର କେବଳ ସଉକ ନୁହେଁ; ପରମ୍ପରା। ଏହି କାରଣରୁ ଭାରତ ବିଶ୍ବର ସର୍ବାଧିକ ସୁନା ଆମଦାନୀକାରୀ ଦେଶ। ସୁନା ଚୋରାଚାଲାଣ ବୃଦ୍ଧି ନିମନ୍ତେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଦାୟୀ। କେତେକ ବିଳାସୀ ବ୍ୟକ୍ତି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମାସ୍କ ପିନ୍ଧିବାର ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ ହେଁ ଏହି ହଳଦିଆ ଧାତୁର ଅଭୂତପୂର୍ବ ଦରବୃଦ୍ଧି ଭାରତର ଅଗଣିତ ସୁନା ପ୍ରେମିକଙ୍କୁ ହତାଶ କରିଛି।

ଅଶୋକ

‘ଭାରତ ପୃଥିବୀର ଏପରି ସ୍ବର୍ଣ୍ଣକୁଣ୍ଡ, ଯେଉଁଠି ସବୁ ସ୍ବର୍ଣ୍ଣ ଯାଇ ଜମା ହେଉଛି’- ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୭୭ରେ ଏହା କହିଥିଲେ ପ୍ଲିନି ଦି ଏଲ୍‌ଡର ବା ପ୍ଲିନି ବଡ଼, ଯାହାଙ୍କ ମୂଳ ନାମ ଥିଲା ଗାଇଅସ ପ୍ଲିନିଅସ୍‌ ସିକଣ୍ଡସ୍‌। ପ୍ଲିନି ସାଧାରଣ ଲୋକ ନଥିଲେ। ସେ ପ୍ରାଚୀନ ରୋମ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ସମ୍ରାଟ ଭେସ୍‌ପାସିଆନଙ୍କ ବନ୍ଧୁ ତଥା ଜଣେ ବିଶିଷ୍ଟ ଲେଖକ-ଦାର୍ଶନିକ, ଭୂଗୋଳବିତ୍‌ ଓ ନାବିକ। ଭାରତ ସମ୍ପର୍କରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଗଭୀର ଜ୍ଞାନ ରହିଥିଲା, ଯାହା ତାଙ୍କର ବିଶ୍ବବିଖ୍ୟାତ ଗ୍ରନ୍ଥ ‘ନେଚୁରାଲ୍‌ ହିଷ୍ଟ୍ରି’ (ପ୍ରାକୃତିକ ଇତିହାସ)ର ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି। ପ୍ଲିନିଙ୍କ ଅଭିଯୋଗ ଥିଲା ଯେ ଭାରତ ଶୃଙ୍ଗାର/ପ୍ରସାଧନ ସାମଗ୍ରୀ ଦେଇ ରୋମ ସାମ୍ରାଜ୍ୟରୁ ବହୁ ଅମୂଲ୍ୟ ଧନସଂପତ୍ତି ନେଇଯାଉଛି; ବିଶେଷ କରି ସୁନା। କହିବା ବାହୁଲ୍ୟ ଯେ ଏହି ବିଦ୍ବାନଙ୍କ ଅଭିଯୋଗ ଅମୂଳକ ନଥିଲା। ଭାରତର ବଣିକମାନେ ସେତେବେଳେ ରୋମରେ ପ୍ରସାଧନ ସାମଗ୍ରୀ, କପଡ଼ା, ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ଓ ମସଲା ଆଦି ଜିନିଷ ବଦଳରେ ସୁନା ବୋହି ଆଣୁଥିଲେ। ଭାରତୀୟମାନେ ସଦାକାଳେ ସୁନା ପ୍ରେମିକ। ପର୍ବପର୍ବାଣି, ଯାନିଯାତ୍ରା, ବାହାବ୍ରତ ସବୁଠି ସୁନା ପିନ୍ଧିବା ଓ ପିନ୍ଧାଇବା ଭାରତୀୟଙ୍କର କେବଳ ସଉକ ନୁହେଁ, ପ୍ରଥା/ପରମ୍ପରା। ଏହି କାରଣରୁ ଭାରତ ହେଉଛି ପୃଥିବୀର ସର୍ବାଧିକ ସୁନା ଆମଦାନୀକାରୀ ଦେଶ। କେବଳ ଗତବର୍ଷ (୨୦୧୯) ୯୦୦ ଟନ୍ ସୁନା ଭାରତକୁ ବାହାରୁ ଆମଦାନୀ କରାଯାଇଥିଲା। ଅବଶ୍ୟ ସେଥିରୁ ସବୁ ସୁନା ଭାରତୀୟମାନେ ବ୍ୟବହାର କରିନଥିବେ। ସେଥିରୁ କିଛିରେ ସୁନା ଅଳଙ୍କାର ତିଆରି ହୋଇ ପୁଣି ବିଦେଶକୁ ପଠାଯାଇଥିବ; ତଥାପି ଏହାର ସିଂହଭାଗ ଲୋକଙ୍କ ଘରକୁ କିଣା ହୋଇ ଯାଇଥିବ। ବିଶ୍ବାସ କରାଯାଏ ଯେ ଆମେ ହେଉଛୁ ପୃଥିବୀର ସବୁଠୁ ବଡ଼ ସୁନା ଗଚ୍ଛିତକାରୀ ଦେଶ। ପ୍ରାୟ ୨୫,୦୦୦ ଟନ ସୁନା କେବଳ ଲୋକଙ୍କ ପାଖରେ ରହିଛି। ଏହାର ମୂଲ୍ୟ ଦେଶର ମୋଟ ଘରୋଇ ଉତ୍ପାଦ(ଜିଡିପି)ର ୪୦%ରୁ ଅଧିକ ହେବ ବୋଲି ଆକଳନ କରାଯାଇଛି। ଏହା ମଧ୍ୟ ଆମେରିକାର ଫୋର୍ଟ ନକ୍ସ, ଇଉରୋପର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ଓ ଚୀନରେ ଗଚ୍ଛିତ ସବୁ ସୁନାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ।

ଏହାବ୍ୟତୀତ ଭାରତର ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକରେ ଯେଉଁ ସ୍ବର୍ଣ୍ଣଭଣ୍ଡାର ରହିଛି, ତାହା ବର୍ତ୍ତମାନ ସୁଦ୍ଧା ଅମାପ। କେବଳ ତିରୁଅନନ୍ତପୁରମ୍‌ ଶ୍ରୀପଦ୍ମନାଭସ୍ବାମୀ ମନ୍ଦିରରେ ୭୫ ଲକ୍ଷ କୋଟି ଟଙ୍କାର ସୁନା ସମେତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅମୂଲ୍ୟ ଧାତୁର ଅଳଙ୍କାର ରହିଥିବା ଅନୁମାନ କରାଯାଉଛି। ୨୦୧୧ରେ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ ସ୍ବୟଂ କହିଥିଲେ ଯେ ମନ୍ଦିର ମାଟିତଳେ ଥିବା ‘ଏ’ରୁ ‘ଏଫ୍‌’ ଭଣ୍ଡାରରୁ ୬୫,୦୦୦ କୋଟି ଟଙ୍କାର ମୂଲ୍ୟବାନ ଅଳଙ୍କାର ମିଳିସାରିଛି। ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଭଣ୍ଡାର ‘ବି’କୁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଖୋଲାଯାଇ ନାହିଁ। ଏସବୁ ଦୁର୍ମୂଲ୍ୟ ଅଳଙ୍କାର ମଧ୍ୟରୁ କେତେକ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ସମୟର। ଭାରତର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମନ୍ଦିରରେ ମଧ୍ୟ ଟନ୍‌ଟନ୍‌ ସୁନା ରହିଥିବା କୁହାଯାଉଛି। ଏଥିରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେବାର କିଛି ନାହିଁ ଯେ ଗଜନିର ମହମ୍ମଦ ୧୦୦୦-୧୦୨୫ ଖ୍ରୀ. ମଧ୍ୟରେ ଭାରତକୁ ୧୭ ଥର କେବଳ ଧନସଂପତ୍ତି ଲୁଣ୍ଠନ ପାଇଁ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲେ। ସେ ୧୦୨୫ ଖ୍ରୀ.ରେ ସୋମନାଥ ମନ୍ଦିର ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲେ। ସେ ଯାହାହେଉ, ସୁନା ପ୍ରେମିକଙ୍କ ଦେଶ ଭାରତରେ ଏହି ଉଜ୍ବଳ ଧାତୁଟିର ଅତ୍ୟଧିକ ଚାହିଦା ଯୋଗୁଁ ଏଠାରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ତସ୍କରଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ମଧ୍ୟ ବଢ଼ିଚାଲିଛି।

ସ୍ବର୍ଣ୍ଣ ତସ୍କର

ଆପଣ ଜାଣି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେବେ ଯେ ଏକ ଆକଳନ ଅନୁସାରେ ବାଂଲାଦେଶ, ଭୁଟାନ, ମିଆଁମାର୍‌, ନେପାଳ ଆଦି ଦେଶରୁ ଭାରତ ସୀମାରେ ହିଁ ସାରା ପୃଥିବୀର ଏକ-ଚତୁର୍ଥାଂଶ ସୁନାର କାରବାର ହୋଇଥାଏ। ଅନେକ ଥର ଏହି ସ୍ବର୍ଣ୍ଣ ତସ୍କରମାନେ ଧରାପଡ଼ିଥିଲେ ହେଁ ଏହି ଅବୈଧ କାରବାର ବନ୍ଦ ହେଉନାହିଁ। ଭାରତରେ ସୁନାର ଚାହିଦା ଅଧିକ ଥିବାବେଳେ ସୁନା ଦର ଏବେ ସର୍ବକାଳୀନ ଉଚ୍ଚ ହୋଇଛି ଓ ୧୦ ଗ୍ରାମକୁ ୬୦ ହଜାର ଟଙ୍କା ଛୁଇଁବାକୁ ବସିଛି। ତେଣୁ ସୀମା ଶୁଳ୍କ (୧୨.୫ ଶତାଂଶ) ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଟିକସ (୩ରୁ ୮ ଶତାଂଶ) ଫାଙ୍କିବା ନିମନ୍ତେ ସୁନା ଚୋରି ଘଟନା ବୃଦ୍ଧି ପାଇବାରେ ଲାଗିଛି। ଗୋଟିଏ ହିସାବ ଅନୁସାରେ ବେଆଇନ ଭାବେ ଅଣାଯାଉଥିବା ଗୋଟିଏ କିଲୋଗ୍ରାମ ସୁନାରେ ପାଖାପାଖି ୬ ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କାର ‘ଲାଭ’ ମିଳିଥାଏ। ଏପରି ଲାଭର ଲୋଭରୁ ବେଆଇନ କାରବାର ମଧ୍ୟ ବଢ଼ିଛି। ନିକଟରେ ଧରାପଡ଼ିଥିବା ବହୁଚର୍ଚିତ କେରଳ ସୁନା ଦୁର୍ନୀତି ଏହାର ଏକ ଉଦାହରଣ ମାତ୍ର। ଜୁଲାଇ ୫ରେ ଶୁଳ୍କ ବିଭାଗ କେରଳର ରାଜଧାନୀ ତିରୁଅନନ୍ତପୁରମ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବିମାନ ବନ୍ଦରରୁ ୧୫ କୋଟି ଟଙ୍କାର ଅବୈଧ ଚାଲାଣ ସୁନା ଜବତ କରିଥିଲା। ୟୁନାଇଟେଡ଼ ଆରବ ଏମିରେଟ୍‌ସ (ୟୁଏଇ) ଦୂତାବାସ ଠିକଣାରେ ‘କୂଟନୈତିକ ବ୍ୟାଗ୍’ରେ ଆସିଥିବା ୩୦ କିଲୋଗ୍ରାମ ସୁନା ନେଉଥିବାବେଳେ ସରିତ କୁମାର ନାମକ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଧରିଥିଲା ସୀମାଶୁଳ୍କ ବିଭାଗ। ପଚରାଉଚୁରା କରିବାପରେ ଧୀରେଧୀରେ ଗୁମର ଖୋଲିବା ସହ ଜଣାପଡ଼ୁଛି ଯେ ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ଚାଲିଥିବା ବିରାଟ ସୁନା ଚୋରିର ଏହା ଏକ ଅଂଶ ମାତ୍ର। ଗତବର୍ଷ ନଭେମ୍ବର ମାସରୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ସୁଦ୍ଧା ଏହି ତସ୍କର ଦଳ ୧୦୦ କୋଟିରୁ ଅଧିକ ଟଙ୍କାର ସୁନା ବେଆଇନ ଭାବେ ଆଣିଥିବା ଜଣାପଡ଼ିଛି। ଇତିମଧ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ ତସ୍କରୀ ସ୍ବପ୍ନାପ୍ରଭା ସୁରେଶ ଓ ସରିତ କୁମାରଙ୍କ ସମେତ ବାର ଜଣଙ୍କୁ ଗିରଫ କରାଯାଇଛି। ସ୍ବପ୍ନା ଓ ଅନ୍ୟ ଅଭିଯୁକ୍ତଙ୍କୁ ପୁଲିସ ଇତିମଧ୍ୟରେ ରିମାଣ୍ଡରେ ଆଣିବା ସହ ସେମାନଙ୍କୁ ଜାମିନ ନଦେବାକୁ ଅଦାଲତରେ ଆବେଦନ କରିଛି। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ଅଦାଲତ ଅଗଷ୍ଟ ୧୦ରେ ସ୍ବପ୍ନାଙ୍କ ଜାମିନ ଆବେଦନର ଶୁଣାଣି କରିବାକୁ ଧାର୍ଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି। ସେହିପରି ନୂଆଦିଲ୍ଲୀ ବାଟେ ସ୍ବଦେଶ ଫେରିଥିବା ସାଉଦି ଆରବର ଜନୈକ କୂଟନୀତିଜ୍ଞ ଏହି କାରବାରରେ ସଂପୃକ୍ତ ଥିବା ତଦନ୍ତକାରୀ ସଂସ୍ଥା ସନ୍ଦେହ କରୁଛି।

ସୁନେଲି ବିଷକନ୍ୟା ସ୍ବପ୍ନା

କେରଳ ସୁନା ଦୁର୍ନୀତିର ସବୁଠୁ ଗୁରୁତ୍ବପୂର୍ଣ୍ଣ ଦିଗ ହେଉଛି ଏହି ଅବୈଧ କାରବାରର ନାୟିକା ସ୍ବପ୍ନା ସୁରେଶଙ୍କ କୂଟନୈତିକ-ରାଜନୈତିକ ସଂପୃକ୍ତି। ସ୍ବପ୍ନା ପୂର୍ବରୁ ୟୁଏଇ କନସୁଲେଟ-ଜେନେରାଲଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟରେ ପରିଚାଳନା ସଚିବ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବାବେଳେ କେରଳ ସରକାରଙ୍କ ସୂଚନା ପ୍ରଯୁକ୍ତି ବିଭାଗ (ଆଇଟି) ସହ ଜଡ଼ିତ କମ୍ପାନୀରେ ପିଆର୍‌ଓ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ନିଯୁକ୍ତିରେ ଆଇଟି ବିଭାଗ ସଚିବ ଏ ଶିବଶଙ୍କର ସହାୟତା କରିଥିବା ଜଣାପଡ଼ିବା ପରେ ତାଙ୍କୁ ପଦଚ୍ୟୁତ ଓ ନିଲମ୍ବିତ କରାଯାଇଛି। କେବଳ ଶିବଶଙ୍କର ନୁହନ୍ତି, ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ପିନରାୟି ବିଜୟନଙ୍କ ସମେତ ବହୁ ବଡ଼ବଡ଼ ନେତା ଓ ସରକାରୀ ଅଧିକାରୀଙ୍କ ସହ ସ୍ବପ୍ନାଙ୍କ ଫଟୋ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଛି। ସୀମାଶୁଳ୍କ ବିଭାଗ, ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ ନିର୍ଦେଶାଳୟ, ଆୟକର ବିଭାଗ ବ୍ୟତୀତ ଏକ ବିରଳ ଘଟନା କ୍ରମରେ ଜାତୀୟ ତଦନ୍ତକାରୀ ସଂସ୍ଥା (ଏନ୍‌ଆଇଏ) ଏହି ମାମଲାର ଯାଞ୍ଚ କରୁଥିବାବେଳେ ଅଗଷ୍ଟ ୬ରେ ଏନ୍‌ଆଇଏ ସୂଚନା ଦେଇଛି ଯେ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟରେ ତା’ର ବେଶ୍‌ କାଟ୍‌ତି ଥିଲା ବୋଲି ସ୍ବପ୍ନା କହିଛନ୍ତି। ତେଣୁ ମାମଲାଟି ବେଶ୍‌ ଗମ୍ଭୀର ଓ ରୋଚକ ହେବାରେ ଲାଗିଛି। ବିରୋଧୀ ଦଳ କମ୍ୟୁନିଷ୍ଟ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ବିଜୟନଙ୍କର ଇସ୍ତଫା ଦାବି କରିଛନ୍ତି। ଅନୁସନ୍ଧାନ ପରେ ଜଣାପଡ଼ିଲାଣି ଯେ ସ୍ବପ୍ନାଙ୍କ ଚାକିରି ପାଇଁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଶିକ୍ଷାଗତ ପ୍ରମାଣପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଜାଲ୍‌। ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟକଳାପସବୁ ଏବେ ସନ୍ଦିଗ୍ଧ। ଏକଦା ଅନେକଙ୍କର ପ୍ରିୟପାତ୍ରୀ ଥିବା ସ୍ବପ୍ନା ଏବେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ବିଷକନ୍ୟା ପାଲଟିଛନ୍ତି।

ଏନ୍‌ଆଇଏ ଏହି ମାମଲାକୁ ହାତକୁ ନେବାର ଅନ୍ୟତମ କାରଣ ହେଉଛି ଏହି ଘଟଣା ସହ ମଧ୍ୟପୂର୍ବ ଆତଙ୍କବାଦୀଙ୍କ ସମ୍ପର୍କ ସନ୍ଦେହ। ଏହି ସୁନା ଚୋରିର ଅର୍ଥ ଦେଶରେ ଆତଙ୍କବାଦୀ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପରେ ଲାଗିଛି ନା ନାହିଁ, ସେ ସମ୍ପର୍କରେ ଏନ୍‌ଆଇଏ ତଦନ୍ତ ଜାରି ରଖିଛି। ଅଦାଲତରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ବପ୍ନାଙ୍କୁ ଏ ନେଇ ଜେରା କରାଯାଇଛି।

ଚୋରା ସୁନାର ରାଜ୍ୟ

ଗଲ୍‌ଫ ଦେଶସମୂହରୁ କେରଳକୁ ଚୋରାରେ ସୁନା ଆସୁଥିବା ଘଟନା ନବେ ଦଶକରୁ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିବା ବିଶେଷଜ୍ଞଙ୍କ ମତ। ୨୦୧୩ରେ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର ଆମଦାନୀ ଶୁଳ୍କ ବୃଦ୍ଧି କରିବା ପରେ ସୁନା ଚୋରା ଚାଲାଣ ଆହୁରି ବଢ଼ିଯାଇଛି। କେରଳ କଷ୍ଟମ୍‌ସ (ପ୍ରିଭେଣ୍ଟିଭ୍‌) କମିଶନରେଟ୍‌ର ତଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ୨୦୧୭ରୁ ୨୦୨୦ ଜୁଲାଇ ପ୍ରଥମ ସପ୍ତାହ ମଧ୍ୟରେ ସେହି ରାଜ୍ୟରେ ୯୩୨ କିଲୋଗ୍ରାମ ଚୋରା ସୁନା ଜବତ କରାଯାଇଛି, ଯାହାର ମୂଲ୍ୟ ୩୦୪ କୋଟି ଟଙ୍କାରୁ ଅଧିକ ହେବ। ସୂଚନାଯୋଗ୍ୟ ଯେ ଗତବର୍ଷ ନଭେମ୍ବରରେ ମୟଙ୍କ ଧାକଡ଼ ନାମକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ବମ୍ବେ ହାଇକୋର୍ଟରେ ଦାଖଲ ସତ୍ୟପାଠର ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଡିଆର୍‌ଆଇ ଦେଇଥିବା ସୂଚନା ଅନୁଯାୟୀ ଗୁଜରାଟର ମୁନ୍ଦ୍ରା ବନ୍ଦରର ଏକ ଗୁପ୍ତଜାଗାରୁ ୪,୫୨୨ କିଲୋଗ୍ରାମ ଓଜନର ସୁନା ଜବତ କରାଯାଇଥିଲା, ଯାହାର ମୂଲ୍ୟ ୧,୪୭୩ କୋଟି ଟଙ୍କା। ଏକ ତସ୍କର ଦଳ ଦ୍ବାରା ଏହା ଅଣାଯାଇଥିଲା। ଏହି ଅପରାଧୀ ଦଳର ମୁଖ୍ୟ ଥିଲା କେରଳ ପେରୁମ୍ବାଭୁର୍‌ ନିବାସୀ ତଥା ୟୁଏଇରେ ବ୍ୟବସାୟ କରୁଥିବା ନିସାର୍‌ ପି. ଆଲିୟାର୍‌। ନିସାରକୁ ପରେ ଗିରଫ କରାଯାଇଥିଲା।

୨୦୧୪ରେ ଘଟିଥିବା ଅନ୍ୟ ଏକ ଘଟନା ମଧ୍ୟ ସୁନା ତସ୍କରି ସହ ଆତଙ୍କବାଦୀଙ୍କ ସମ୍ପର୍କର ସୂଚନା ଦେଇଥାଏ। ସେହିବର୍ଷ କୋଚି ବିମାନବନ୍ଦରରେ ସୀମାଶୁଳ୍କ ବିଭାଗ ଦୁବାଇରୁ ଆସୁଥିବା ୨ କିଗ୍ରା ଚୋରା ସୁନା ଜବତ କରିଥିଲା। ପରେ ଏହି ଘଟଣାରେ ପେରୁମ୍ବାଭୁରର ପିକେ ଅନାଜ ଓ କନ୍ନୁରର ଅବଦୁଲ ହଲିମଙ୍କୁ ଗିରଫ କରାଯାଇଥିଲା, ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଆତଙ୍କବାଦୀ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପରେ ସଂପୃକ୍ତ ଥିଲେ। ତେବେ ଆତଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଚୋରାସୁନାର ଟଙ୍କା ଲାଗିଛି ନା ନାହିଁ, ତା’ର ପ୍ରମାଣ ଏ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମିଳିନାହିଁ। କେବଳ କେରଳ ନୁହେଁ, ବିଭିନ୍ନ ରାସ୍ତା ଦେଇ ଭାରତର ଅନ୍ୟ ଜାଗାକୁ ଚୋରାରେ ଆସୁଥିବା ସୁନାର ୭୫ ଶତାଂଶ ୟୁଏଇରୁ ହିଁ ଆସିଥାଏ। ବିଶ୍ବ ସ୍ବର୍ଣ୍ଣ ପରିଷଦ (ୱାର୍ଲଡ ଗୋଲ୍‌ଡ କାଉନସିଲ) ଅନୁଯାୟୀ ଚୋରା ସୁନାର ମାତ୍ର ୨ ଶତାଂଶ ହିଁ ଧରାପଡ଼େ। ଏଥିରୁ ଏ ସମସ୍ୟାର ଗମ୍ଭୀରତା ସହଜେ ଅନୁମେୟ।

ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, କେରଳ ଭାରତର ସବୁଠୁ ଶସ୍ତାରେ ସୁନା ମିଳୁଥିବା ରାଜ୍ୟ ଭାବେ ଜଣାଶୁଣା। ଏଠାରେ ଛତୁ ଫୁଟିବା ପରି ସବୁ ସହରରେ ବଡ଼ବଡ଼ ସୁନା ତିଆରି ଦୋକାନ ଓ ଶୋ’ରୁମ୍‌ ରହିଥିବା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଏସବୁ ଦୋକାନରେ ଯେ ଚୋରାସୁନାର ବେପାର ଚାଲିନଥିବ, ତାହା କହିହେବ ନାହିଁ।

୧୯୯୦ ଜୁନ ୬ରେ ଉଦାରୀକରଣ କାଳର ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟବେଳେ ସରକାର ୧୯୬୮ର କଠୋର ‘ସ୍ବର୍ଣ୍ଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଆଇନ’କୁ ନିଷ୍କ୍ରିୟ କରିଦେଇଥିଲେ। ଏହା ଭାରତରେ ହଠାତ୍‌ ସୁନା ଚୋରାଚାଲାଣ ଯୁଗର ଅନ୍ତ ଘଟାଇଥିବା ମନେହେଲା; କିନ୍ତୁ ଧୀରେଧୀରେ ପୁଣି ଏହି ତସ୍କରତା ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ସ୍ବର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବସାୟର ଉଦାରୀକରଣ ଓ ନିର୍ଦିଷ୍ଟ ନୀତି ପ୍ରଣୟନ ହିଁ ଏଥିରେ ଲଗାମ ଲଗାଇପାରିବ।

ଓଡ଼ିଶାରେ ଜବତ ଚୋରାସୁନା

୨୦୧୯ରେ ଭୁବନେଶ୍ବର ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବିମାନ ବନ୍ଦରରୁ ସୀମାଶୁଳ୍କ ବିଭାଗ ଏକାଧିକ ଥର ଚୋରାଚାଲାଣ ହେଉଥିବା ସୁନାକୁ ଧରିବାରେ ସମର୍ଥ ହୋଇଥିଲା। ବ୍ୟାଙ୍କକ୍‌ରୁ କଲକାତା ଆସୁଥିବା ଜଣେ ଯାତ୍ରୀ ପାଖାପାଖି ୨୮୪ ଗ୍ରାମ୍‌ ସୁନା ସହ ଧରା ପଡ଼ିଥିଲେ, ଯାହାର ମୂଲ୍ୟ ୧୦ ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କାରୁ ଅଧିକ। ଯାଞ୍ଚ ବେଳେ ସାର୍ଟ ବୋତାମରେ ସୁନାଗୁଡ଼ିକୁ ରିଙ୍ଗ ଆକାରରେ ଲଗାଯାଇଥିଲା। ରିଙ୍ଗକୁ ଏଭଳି ରୁପାର ଆବରଣ ଦିଆଯାଇଥିଲା ଯେ ସହଜରେ କେହି ସୁନା ବୋଲି ଜାଣିପାରିବ ନାହିଁ। ଏହି ଘଟନାର ତିନି ଦିନ ପୂର୍ବରୁ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ଜଣେ ମହିଳାଙ୍କଠାରୁ ୮ଖଣ୍ଡ ସୁନା ବିସ୍କୁଟ ଜବତ କରାଯାଇଥିଲା, ଯାହାର ଓଜନ ଥିଲା ୯୫୯ ଗ୍ରାମ ଏବଂ ବଜାର ମୂଲ୍ୟ ୩୩ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କା। ଭୁବନେଶ୍ୱରରୁ ବିଦେଶକୁ ସିଧାସଳଖ ବିମାନ ଚଳାଚଳ କରିବା ପରେ ସୁନା ଚୋରାଚାଲାଣ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଛି। ଭାରତୀୟ ବଜାର ତୁଳନାରେ ବ୍ୟାଙ୍କକ୍‌ରେ ସୁନାଦର ଅପେକ୍ଷାକୃତ କମ୍‌ ଥିବାରୁ ଏପରି ହେଉଥିବା ଅନୁମାନ କରାଯାଉଛି।

କରୋନା କାଳରେ ସୁନା

ବିଶ୍ବ ମହାମାରୀ କୋଭିଡ଼ ୧୯ ସମୟରେ ସୁନାର ଦର ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ହାତପାଆନ୍ତାରୁ ବାହାରକୁ ଚାଲିଯାଇଥିବାବେଳେ ଚାହିଦା ହ୍ରାସ ପାଇଛି। ବିଶ୍ବ ସ୍ବର୍ଣ୍ଣ ପରିଷଦ (ଡବ୍ଲ୍ୟୁଜିସି)ର ରିପୋର୍ଟ ଅନୁଯାୟୀ ଏପ୍ରିଲ୍‌-ଜୁନ୍‌ ତ୍ରୈମାସିକରେ ସୁନାର ଚାହିଦା ୭୦ ଶତାଂଶ ହ୍ରାସ ପାଇ ୬୩.୭ ଟନରେ ପହଞ୍ଚିଛି। ଗତବର୍ଷ ଅର୍ଥାତ ୨୦୧୯ରେ ଏହି ଦ୍ବିତୀୟ ତ୍ରୈମାସିକରେ ଭାରତରେ ସୁନାର ଚାହିଦା ୨୧୩.୨ ଟନ ରହିଥିଲା। ମୂଲ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଦେଖିଲେ ଏହି ସମୟରେ ଗତବର୍ଷ ୬୨,୪୨୦ କୋଟି ଟଙ୍କା ଥିବାବେଳେ ସେଥିରେ ୫୭ ଶତାଂଶ ହ୍ରାସ ପାଇ ୨୬,୬୦୦ କୋଟିରେ ପହଞ୍ଚିଛି। ବର୍ଷର ପ୍ରଥମ ଛଅ ମାସ ଭିତରେ ଭାରତରେ ସୁନାର ଚାହିଦା ୫୬ ଶତାଂଶ ହ୍ରାସ ପାଇ ୧୬୫.୬ ଟନରେ ପହଞ୍ଚିଛି। ତେବେ ଏହା ସମଗ୍ର ବିଶ୍ବଚାହିଦାର ଅନୁରୂପ। ଲକ୍‌ଡାଉନ/ସଟ୍‌ଡାଉନ ଆଦି ଯୋଗୁଁ ସୁନା ବେପାର ମାନ୍ଦା ରହିଛି।

ସୁନା ଦରବୃଦ୍ଧିର କାରଣ

ସୁନା ଦର ଆଗରୁ ମଧ୍ୟ ବଢ଼ୁଥିଲା; କିନ୍ତୁ ଧୀରେଧୀରେ। ଗତ ବର୍ଷକ ଭିତରେ ଏହାର ଦ୍ରୁତବୃଦ୍ଧି ଘଟୁଛି। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ବିଭିନ୍ନ ଦେଶର ଆର୍ଥିକ ଅସ୍ଥିରତା ଓ ଅନିଶ୍ଚିତତା। ନିବେଶକମାନେ ଅନ୍ୟଠାରେ ନିବେଶ କରିବା ଅପେକ୍ଷା ସୁନାରେ ନିବେଶ କରିବାକୁ ବେଶି ନିରାପଦ ମନେ କରୁଛନ୍ତି। ତେଣୁ ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ସ୍ତରରେ ସୁନାଦର ବୃଦ୍ଧି ଘଟିବା ସହ ଭାରତରେ ମଧ୍ୟ ଦର ବଢ଼ୁଛି। ଆମେରିକା-ଚୀନ ବାଣିଜ୍ୟିକ ସଂଘର୍ଷ ମଧ୍ୟ ସୁନାଦରକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଛି। ସୁନା ବିଶେଷଜ୍ଞଙ୍କ ମତରେ, ଆଗାମୀ ୧୮-୨୪ ମାସ ମଧ୍ୟରେ ୧୦ ଗ୍ରାମ ସୁନାର ମୂଲ୍ୟ ୬୫,୦୦୦ ଟଙ୍କା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଇପାରେ। କହିବା ବାହୁଲ୍ୟ ଯେ ଏହି ପୀତ ଧାତୁ ସାଧାରଣ ଭାରତୀୟଙ୍କ ପାଇଁ କ୍ରମଶଃ ଅପହଞ୍ଚ ହେବାରେ ଲାଗିଛି।

ସୁବର୍ଣ୍ଣ ତଥ୍ୟ

୧ ‘ଗୋଲ୍‌ଡ’ ଶବ୍ଦଟି ପ୍ରାଚୀନ ଇଂରେଜୀ ଶବ୍ଦ ‘ଗିଓଲୁ’ରୁ ଆସିଛି, ଯାହାର ଅର୍ଥ ହଳଦିଆ।

୨ ବର୍ତ୍ତମାନ ସୁଦ୍ଧା ମଣିଷ ଦ୍ବାରା ୧,୬୧,୦୦୦ ଟନ୍‌ ସୁନା ଖଣିରୁ ଖୋଳାଯାଇଛି।

୩ ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ମହାଦେଶର ମାଟିତଳେ ସୁନା ରହିଛି।

୪ ବର୍ତ୍ତମାନ ମଧ୍ୟ ମାଟିତଳେ ୮୦% ସୁନା ଗଚ୍ଛିତ ରହିଥିବା ବିଶ୍ବାସ କରାଯାଉଛି।

୫ ସମୁଦ୍ରଗୁଡ଼ିକର ଗର୍ଭରେ ମୋଟ ୧୦୦ କୋଟି ଟନରୁ ବେଶି ସୁନା ରହିଥିବା ଆକଳନ କରାଯାଇଛି।

୬ ୨୦୧୦ ମେ’ରେ ଆବୁଧାବିର ଏକ ବିଳାସମୟ ହୋଟେଲରେ ବିଶ୍ବର ପ୍ରଥମ ସୁନା ଏଟିଏମ୍‌ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହି ମେସିନଟିର ଘୋଡ଼ଣି ୨୪ କ୍ୟାରେଟ୍‌ ସୁନାରେ ତିଆରି।

୭ ୧୯୯୯ରେ ଆଇଏମ୍‌ଏଫ୍‌ରେ ଯୋଗ ଦେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୁଇସ୍‌ ଫ୍ରାଙ୍କ୍‌ରେ ସୁନା ପରସ୍ତ ଦିଆଯାଉଥିଲା।

୮ ରସାୟନବିତ୍‌ ବିଶ୍ବାସ କରନ୍ତି ‌ଯେ ସୀସାକୁ ସୁନାରେ ରୂପାନ୍ତରିତ କରିହେବ।

୯ ‘୧୯୩୩ ଡବଲ୍‌ ଇଗଲ୍‌’ ପୃଥିବୀର ସବୁଠୁ ଦାମୀ ସ୍ବର୍ଣ୍ଣମୁଦ୍ରା। ୨୦୦୨ରେ ଏହା ନିଉୟର୍କରେ ୫୭ କୋଟି ଟଙ୍କାରେ ବିକ୍ରି ହୋଇଥିଲା।

୧୦ ପୂରା ଖାଣ୍ଟି ସୁନା ଏତେ କୋମଳ ଯେ ତାକୁ ହାତରେ ମୋଟା ବା ପତଳା କରିହେବ।

୧୧ ସୁନା ଏକ ଉତ୍ତମ ବିଦ୍ୟୁତ୍‌ବାହୀ ଧାତୁ।

୧୨ ଏକ ଆଉନ୍ସ (୨୮.୩୪୯୫ ଗ୍ରାମ) ସୁନାରେ ୧୦୦ ବର୍ଗଫୁଟକୁ ଛାଉଣି କରିହେବ।

୧୩ ୧୮୬୯ରେ ଦୁଇ ଅଷ୍ଟ୍ରେଲୀୟ ବିଶ୍ବର ବୃହତ୍ତମ ସୁନାମୁଣ୍ଡା ଖୋଳିଥିଲେ, ଯାହାର ଆକାର ୧୦ ଗୁଣନ ୨୫ ଇଞ୍ଚ ଥିଲା।

୧୪ ଅଷ୍ଟ୍ରିଆର ଫିଲ୍‌ହାର୍ମୋନିକ୍ ହେଉଛି ବିଶ୍ବର ସବୁଠୁ ଓଜନିଆ ସ୍ବର୍ଣ୍ଣମୁଦ୍ରା। ଏହାର ଓଜନ ୩୧.୧ କିଲୋଗ୍ରାମ। ଏହା ମଧ୍ୟ ୨୦୦୪ରେ ବୃହତ୍ତମ ସ୍ବର୍ଣ୍ଣମୁଦ୍ରା ଭାବେ ଗିନିଜ ବିଶ୍ବରେକର୍ଡରେ ସ୍ଥାନ ପାଇଛି।

୧୫ ବିଶ୍ବର ଦୁଇ-ତୃତୀୟାଂଶ ସୁନା ଦକ୍ଷିଣ ଆଫ୍ରିକାରୁ ଆସିଥାଏ।

୧୬ ବୈଜ୍ଞାନିକଙ୍କ ବିଶ୍ବାସ ଯେ ମଙ୍ଗଳ, ବୁଧ ଓ ବୃହସ୍ପତି ଗ୍ରହରେ ସୁନା ରହିଛି।

ଭାରତରେ ସୁନା ଦର

(୨୪ କ୍ୟାରେଟ୍‌; ୧୦ ଗ୍ରାମ)

ବର୍ଷ ମୂଲ୍ୟ (ଟଙ୍କାରେ)

୧୯୬୪ ୬୩

୧୯୭୫ ୫୪୦

୧୯୮୫ ୨,୧୩୦

୧୯୯୫ ୪,୬୮୦

୨୦୦୫ ୭,୦୦୦

୨୦୧୧ ୨୬,୪୦୦

୨୦୧୨ ୩୧,୦୫୦

୨୦୧୩ ୨୯,୬୦୦

୨୦୧୪ ୨୮,୦୦୬

୨୦୧୫ ୨୬,୩୪୩

୨୦୧୬ ୨୮,୬୨୩

୨୦୧୭ ୨୯,୬୬୭

୨୦୧୮ ୩୧,୪୩୮

୨୦୧୯ ୩୫,୨୨୦

୨୦୨୦ ୫୭,୪୯୦

(‘ରବିବାର ସମାଜ’ରେ ୯ ଅଗଷ୍ଟ ୨୦୨୦ରେ ପ୍ରକାଶିତ)

‘ସମାଜ’, କଟକ; ମୋ: ୭୯୭୮୧୦୯୧୫୩

ashoksamaja@gmail.com

ଲକ୍‌ଡାଉନ ସାହିତ୍ୟ

noreply@blogger.com (ଅଶୋକ ସାହୁ) — Mon, 06 Jul 2020 10:20:00 +0000

ଅଶୋକ

ଲକ୍‌ଡାଉନ...ସଟ୍‌ଡାଉନ...କ୍ବାରେଣ୍ଟାଇନ୍...ମାସ୍କ। ଆଜି ପ୍ରତି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଆମେ ସାମ୍ନା କରୁଥିବା ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ଆଉ କାନକୁ ଅଖାଡୁଆ ଶୁଭୁନି। କରୋନା ବିଦେଶାଗତ ହୋଇଥିଲେ ବି ଆଉ ଲାଗୁନି ଯେ ଏହା କୋଉ ନିଉୟର୍କ, ଲଣ୍ଡନ କି ଉହାନରୁ ହେଇଚି ଆମଦାନି। ଏଇନା ଏସବୁକୁ ନେଇ ବି ସାହିତ୍ୟ ଲେଖାଗଲାଣି....କବିତା...ଗପ...ଉପନ୍ୟାସ...ଡାଏରି...। ସାହିତ୍ୟ ସମାଜର ଦର୍ପଣ। ସେ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହା ଖୁବ୍‌ ସ୍ବାଭାବିକ। ସାହିତ୍ୟିକଟିଏ ସମସାମୟିକ ସମାଜର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଯେତେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଫୁଟାଇପାରେ ତା’ର ସାହିତ୍ୟରେ, ତାହା ସେତେ ଜୀବନ୍ତ ହୁଏ; ସେତେ ଅଧିକ ପାଠକଙ୍କର ପ୍ରିୟ ହୁଏ। ତେବେ ଆଜିର ଏ ଗତିହୀନ, ନିଷ୍ପ୍ରାଣ, ଅଥର୍ବ କାଳଖଣ୍ଡରେ ସାହିତ୍ୟିକଟିଏ ବି ଗୃହବନ୍ଦୀ ଜୀବନ ଜିଇବାକୁ ବାଧ୍ୟ। ଅନ୍ୟପରି ତା’ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁନିଆକୁ ଦେଖିବାର ମାଧ୍ୟମ କେବଳ ଟେଲିଭିଜନ ପରଦା କି ଟୁଇଟର/ହ୍ବାଟ୍‌ସଆପ୍‌/ଫେସ୍‌ବୁକ୍‌/ଇନ୍‌ଷ୍ଟାଗ୍ରାମ। ଏସବୁ ଆମକୁ ଯେତିକି ସ୍ଥିତି ସମ୍ପର୍କରେ ସୂଚନା ଦିଅନ୍ତି, ମନୁଷ୍ୟର ଯାତନା/ଯନ୍ତ୍ରଣା/ଅନ୍ୟାୟ/ଅସହାୟତା ସମ୍ବନ୍ଧରେ ବି ସଚେତନ କରାନ୍ତି। ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ସ୍ରଷ୍ଟା ନିଜେ ସେସବୁକୁ ଅନୁଭବ କରି ଲେଖିଆସିଚି ଓ ଏବେ ଲେଖୁଚି ସାହିତ୍ୟ। ସଂଗରୋଧର ଏ ଦୁଃସମୟରେ ସାହିତ୍ୟପୁସ୍ତକ ପ୍ରକାଶନ ଏକ ଦୁଃସାଧ୍ୟ ବ୍ୟାପାର; ତଥାପି ତାହା କେହିକେହି କରିଚନ୍ତି ସମ୍ଭବ। ତେବେ ଡିଜିଟାଲ୍‌ ପୁସ୍ତକ (ଇ-ବୁକ୍‌) ମାଧ୍ୟମରେ ପାଠକଙ୍କ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚିବାପାଇଁ ଅନେକ କରିଚନ୍ତି ପ୍ରୟାସ। ଲକ୍‌ଡାଉନ ସମୟର ଏପରି ଜଣେ ସ୍ରଷ୍ଟା ହେଲେ ଖ୍ୟାତିସଂପନ୍ନ କଥାକାର ତଥା ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ନିର୍ମାତା ସିଦ୍ଧାର୍ଥ ଗିଗୁ।

ମାର୍ଚରୁ ଦେଶସାରା ଲକ୍‌ଡାଉନ ଲାଗୁ ହେବାପରେ ସେ ମହାମାରୀ/ଲକ୍‌ଡାଉନ/କ୍ବାରେଣ୍ଟାଇନ ସମୟର ଅସହାୟତା/ଦୁଃଖଯାତନା/ସ୍ନେହପ୍ରେମକୁ ନେଇ ଏକ ଉପନ୍ୟାସ ଲେଖିବାକୁ ଭାବିଲେ। ବୁକର୍‌ ପୁରସ୍କାରପ୍ରାପ୍ତ ବିଖ୍ୟାତ ଉପନ୍ୟାସ ‘ଦି ରିମେନ୍ସ ଅଫ୍ ଦି ଡେ’କୁ ଔପନ୍ୟାସିକ କାଜୁଓ ଇଶିଗୁରୋ ମାସକ ଭିତରେ ଲେଖିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ତେବେ ସିଦ୍ଧାର୍ଥ କେବେ ଭାବି ନଥିଲେ ଯେ ୨୧ଦିନ ଭିତରେ ହିଁ ସେ ଉପନ୍ୟାସଟିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦେବେ। ତାଙ୍କ ଉପନ୍ୟାସର ନାଁ ‘ଲଭ୍‌ ଇନ୍‌ ଦି ଟାଇମ୍‌ ଅଫ୍ କ୍ବାରେଣ୍ଟାଇନ’ (କ୍ବାରେଣ୍ଟାଇନ କାଳରେ ପ୍ରେମ)। ଲକ୍‌ଡାଉନ ସମୟର ଦୁଇଜଣ ପ୍ରେମୀ ଓ ଏକ ଗୃହଶୂନ୍ୟ ପରିବାରର କାହାଣୀ ଏଥିରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଲକ୍‌ଡାଉନ ଘୋଷଣା ପରେ ସମଗ୍ର ଦେଶରେ ଲକ୍ଷଲକ୍ଷ ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମଜୀବୀଙ୍କ ପଳାୟନ/ବିସ୍ଥାପନର ଅଭୂତପୂର୍ବ ଦୁଃଖାନ୍ତକ ଦୃଶ୍ୟ ସିଦ୍ଧାର୍ଥଙ୍କୁ ବିଚଳିତ କରିଥିଲା ଓ ସେ ଏଥିରେ ତା’ର ଚିତ୍ର ଦେଖାଇଛନ୍ତି। ଏଥିସହ ସମସ୍ତ ସୁବିଧାସୁଯୋଗ ଉପଭୋଗ କରୁଥିବା ପ୍ରେମୀଯୁଗଳଙ୍କ ଆବେଗ/ଆସ୍ପୃହା/ପ୍ରେମ/ବିଚ୍ଛେଦ ଆଦିର ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି। ୨୦୧୯ ଡିସେମ୍ବରରେ ରୁପା ପବ୍ଲିକେସନ୍ସ ପକ୍ଷରୁ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା ତାଙ୍କର ଉପନ୍ୟାସ ‘ଦି ଲାୟନ୍‌ ଅଫ୍ କାଶ୍ମୀର’। ଅଳ୍ପଦିନର ବ୍ୟବଧାନରେ ଏହି ପୁସ୍ତକଟି ଏପ୍ରିଲ ୨୦ରୁ ଇ-ବୁକ୍‌ ଆକାରରେ ଆମାଜନରେ ଉପଲବ୍ଧ।

ଲକ୍‌ଡାଉନ ସମୟରେ ଲେଖାଯାଇଥିବା ଆଉ ଏକ ଉପନ୍ୟାସ ସିରିଜ୍ ଲେଖିଛନ୍ତି ଜଣାଶୁଣା କଥାଶିଳ୍ପୀ ଓ ସ୍ତମ୍ଭକାର ଶୋଭା ଦେ। ‘ଲକ୍‌ଡାଉନ ଲିଆସନ୍‌ସ’ ନାମକ ଏହି ଉପନ୍ୟାସର ଛଅଟି ଭାଗକୁ ଛଅ ସପ୍ତାହରେ ଲେଖିଛନ୍ତି, ଯାହାକୁ ଇ-ବୁକ୍‌ ଆକାରରେ ପ୍ରକାଶ କରିଛି ସାଇମନ ଏଣ୍ଡ ସ୍କୁଷ୍ଟର୍‌ ଇଣ୍ଡିଆ। ଏଥିରେ ଶୋଭା ମୁଖ୍ୟତଃ ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତ ବର୍ଗଙ୍କ କ୍ରୋଧ/ହତାଶା/ଭୟ/ଭଗ୍ନହୃଦୟର କଥା ଲେଖିଛନ୍ତି। ସମ୍ଭୋଗ ତାଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟେକ କାହାଣୀ ଭିତରକୁ ପଶିଆସିଚି। ଏହାର ବର୍ଣ୍ଣନା ଓ ଅସଂଯତ ଭାଷା ଅବଶ୍ୟ ବେଳେବେଳେ ମନେହେଉଛି ଅସହଜ। ଲକ୍‌ଡାଉନ ସମୟରେ ବେକାର/ବେରୋଜଗାର ହୋଇପଡ଼ିଥିବା ସ୍ବାମୀର ଦୈହିକ ବାସନାର ପୂର୍ତ୍ତିପାଇଁ ସ୍ତ୍ରୀର ଯନ୍ତ୍ରଣାଭୋଗ; ବାହାଘର ହୋଇନପାରିବାର ସମସ୍ୟା, ଜଣେ ସମଲିଙ୍ଗୀ ମହିଳାଙ୍କ ଆବେଗ; ଚାକିରିରୁ ଅନ୍ତର କରାଯାଇଥିବା ଜଣେ ମହିଳାଙ୍କର ନିଜ ଭିଣୋଇଁଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରିବାର ଯୋଜନା ଆଦି ଦେ’ଙ୍କ କାହାଣୀର ବିଷୟବସ୍ତୁ। ସେ ଜଣେ ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମଜୀବୀର ଦୁଃଖକୁ ବି କହିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଚନ୍ତି ଗୋଟିଏ କାହାଣୀରେ; କିନ୍ତୁ ତାହା ଲାଗୁଚି ଅତିଶୟ କୃତ୍ରିମ। ମୋଟାମୋଟିଭାବେ କେତେକ ସମାଲୋଚକ ତାଙ୍କ ନାନ୍ଦନିକ ଦୃଷ୍ଟିଭଙ୍ଗୀକୁ କରିଚନ୍ତି ନାପସନ୍ଦ।

ଲକ୍‌ଡାଉନ ସମୟର ଆଉ ଏକ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ପୁସ୍ତକ ‘ଦି ଡେ ବିଫୋର୍‌ ଟୁଡେ: ଲକ୍‌ଡାଉନ୍‌ ଷ୍ଟୋରିଜ୍’। ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ପ୍ରଯୋଜିକା ଓ କାହାଣୀଲେଖିକା ଗାୟତ୍ରୀ ଗିଲ୍‌ ଏହାର ସ୍ରଷ୍ଟା। ଦଶଟି କାହାଣୀକୁ ନେଇ ସଂକଳିତ ଏହି ଇ-ପୁସ୍ତକରେ ମହାମାରୀ ପରବର୍ତ୍ତୀ ‘ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନୂତନ ପୃଥିବୀ’ ଓ ତା’ର କରୁଣ ବାସ୍ତବତାମାନ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଗାୟତ୍ରୀ କେବେ ପୁସ୍ତକଟିଏ ଲେଖିବା କଥା ଭାବିନଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ଦୈନିକ କିଛିକିଛି ଲେଖି ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ହ୍ବାଟ୍‌ସଆପ୍‌ରେ ପଠାଉପଠାଉ ଏପରି ଏକ ଗଳ୍ପ ସଂକଳନ କଥା ଚିନ୍ତା କଲେ। ଏଥିରେ କଣ୍ଟେନମେଣ୍ଟ୍‌ ଜୋନ୍‌ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ମୋବାଇଲ୍‌ ଆପ୍‌ର ଅତ୍ୟଧିକ ବ୍ୟବହାର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସବୁକିଛିକୁ ଗାଳ୍ପିକା ନିଖୁଣଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଚନ୍ତି। ତାଙ୍କର ବିଶେଷତ୍ବ ହେଉଛି, ସେ ଅନେକ ସମସାମୟିକ ଘଟଣା ପ୍ରବାହକୁ ହାସ୍ୟବ୍ୟଙ୍ଗାତ୍ମକ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଚନ୍ତି।

ଶେଷରେ ଯେଉଁ ବହି କଥା ନଲେଖିଲେ ନଚଳେ, ତା’ର ଶୀର୍ଷକ ‘ଉହାନ ଡାଏରି’। ଉହାନ ହେଉଚି ଚୀନର ସେଇ ସହର, ଯେଉଁଠୁ କରୋନା ମହାମାରିର ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ସେଇଠି ହିଁ ‘ଉହାନ ଡାଏରି’ର ଲେଖିକା ଫାଙ୍ଗ୍‌ ଫାଙ୍ଗ୍‌ଙ୍କ ଘର। ଜାନୁଆରିରୁ ସଟ୍‌ଡାଉନ୍‌ ଓ କ୍ବାରେଣ୍ଟାଇନକୁ ଯାଇଥିବା ଏ ସହରରେ ଏକାକିନୀ ଦୁଇଟି କୋଠରିରେ କାଳ କାଟିବା ୬୫ ବର୍ଷୀୟା ଫାଙ୍ଗ୍‌ଙ୍କ ପାଇଁ ଅତୀବ ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାୟକ। ତେବେ ତାଙ୍କର ଏ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅଭିଜ୍ଞତାର କାହାଣୀ ବିଶ୍ବବାସୀଙ୍କ ପାଇଁ କାହିଁକି ଏତେ ଗୁରୁତ୍ବପୂର୍ଣ୍ଣ? ଏଇଥିପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ବପୂର୍ଣ୍ଣ ଯେ ଫାଙ୍ଗ୍ ତାଙ୍କ ଦେଶର ସେହି ହାତଗଣତି ସାହିତ୍ୟିକଙ୍କ ଭିତରୁ ଜଣେ, ଯିଏ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କ୍ଷମତାସୀନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଦେଖାଇବାରେ ଭୟ କରିନାହାନ୍ତି କି କୁଣ୍ଠିତ ହୋଇନାହାନ୍ତି। ସରକାରୀ କଟକଣା ସତ୍ତ୍ବେ ସେ ସରକାରଙ୍କ ଦୋଷଦୁର୍ବଳତାକୁ ଚିହ୍ନାଇଦେଇ କଠୋର ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିଛନ୍ତି, ଯାହା ସାମ୍ବାଦିକମାନେ କରିପାରିନାହାନ୍ତି। ‘ଉହାନ ଡାଏରି’ କେବଳ ତାଙ୍କର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜୀବନର କଥନ ନୁହେଁ, ବରଂ ସମଗ୍ର ମାନବ ଜାତିର ଏକ ଜୀବନଲିପି। ଘଟନାବହୁଳ ପ୍ରାତ୍ୟହିକତା ଭିତରେ ଏଥିରେ ରହିଛି ଜୀବନଯନ୍ତ୍ରଣାର ନିଚ୍ଛକ ପ୍ରତିଛବି; ସ୍ନେହପୀରତି/ଦୟାକରୁଣାର ଅକୃତ୍ରିମ ଉଚ୍ଛ୍ବାସ; ଭବିଷ୍ୟତ ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ଚେତାବନୀ। ଫାଙ୍ଗ୍‌ଙ୍କ ଆମେରିକୀୟ ଅନୁବାଦକ ମାଇକେଲ୍‌ ପେରି ଇଂରେଜୀରେ ଏହାର ଅନୁବାଦ ପ୍ରକାଶ କରିବାପରେ ସାରା ବିଶ୍ବରେ ଆଦୃତ ହେବାରେ ଲାଗିଛି। ସେ ଠାଏ ଲେଖିଛନ୍ତି, ‘‘ମୋ ଝିଅ ଥରେ ତା’ର ୯୯ ବର୍ଷୀୟା ଜେଜେଙ୍କୁ ପଚାରିଲା ତାଙ୍କ ଦୀର୍ଘ ପରମାୟୁର ରହସ୍ୟ କ’ଣ। ତାଙ୍କ ଉତ୍ତର ଥିଲା: ପ୍ରଚୁର ମାଂସ ଖାଅ, ବ୍ୟାୟାମ କରନାହିଁ ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ପାଇବା ଯୋଗ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ମନଇଚ୍ଛା ଅଭିଶାପ ଦିଅ।’’ ଫାଙ୍ଗ୍‌ ଚାହାନ୍ତି, ଚୀନା ବଦଳନ୍ତୁ ଓ ନିଜ ତ୍ରୁଟିବିଚ୍ୟୁତିକୁ ସ୍ବୀକାର କରିବାର ସତ୍‌ସାହସ ଦେଖାନ୍ତୁ।

ଲକ୍‌ଡାଉନ କବିତା

ଲକ୍‌ଡାଉନ ସମୟରେ ଓଡ଼ିଆ କବିଲେଖକମାନେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ କିଛି ଲେଖିଛନ୍ତି।‌ ସେସବୁ ଅବଶ୍ୟ ଏ ଯାଏଁ ଲୋକଲୋଚନକୁ ଆସିପାରିନାହିଁ ଗୋଟିକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ସାମାଜିକ ଗଣମାଧ୍ୟମରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଲକ୍‌ଡାଉନ୍‌ କବିତା ଏବେ ପୁସ୍ତକ ଆକାରରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଛି। ଏପରି ଏକ ବିଚାର ଓ ଉଦ୍ୟୋକ୍ତାର ଯିଏ ସ୍ରଷ୍ଟା, ସେ କବି ଭାରତ ମାଝୀ। ସେ କହନ୍ତି, ‘‘ମାର୍ଚ୍ଚରୁ ସାରା ଦେଶରେ କାୟାରୋଧର କଥା କୁହାଗଲା । ଲକ୍୍ଡାଉନ୍ ପର୍ଯ୍ୟାୟଟିଏ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଖଟି ବଂଦ, ବୁଲାବୁଲି ବି ଗୋଟେ ପ୍ରକାର ବଂଦ, ସବୁଠି ଯେମିତି ତାଲା ପଡିଗଲା । ବଡ ଆଉଟୁପାଉଟୁ ସମୟ। ତାରି ଭିତରେ ବହୁ ସାଂଗଙ୍କର ଚାକିରି ଯିବା, ଦରମା କଟିବା, ଆତଂକରେ ରହିବା, ଅସ୍ଥିରତା, ଅବିଶ୍ୱାସ... ଏମିତି ଅନେକ କିଛି ଭିତରେ ଲକ୍ଷଲକ୍ଷ ପ୍ରବାସୀ ଶ୍ରମିକଂକ ଘର ଫେରଂତା କାହାଣୀ ଓ ସେଗୁଡିକର ଭିଡିଓ ତଥା ଫଟୋଚିତ୍ର ସାଧାରଣଲୋକ ଭାବେ ମୋତେ ବ୍ୟତିବ୍ୟସ୍ତ କରିପକାଉଥିଲା । ଏହାରି ଭିତରେ ସେହି ଶ୍ରମିକ ଓ ଲକ୍୍ଡାଉନରେ ପେଶି ହେଉଥିବା ଲୋକଂକ ଦୁଃଖକୁ ‌େ‌ନଇ କିଛି ଚମତ୍କାର କବିତା ପଢ଼ିବାର ସୁଯୋଗ ବି ମିଳିଥିଲା । ସେଇଥିରୁ ମୁଁ ଚିନ୍ତାକଲି ଏସବୁ କବିତାକୁ ନେଇ ଗୋଟେ ସଂକଳନ କରାଗଲେ ଏ ସମୟର ଅନ୍ତତଃ ସାକ୍ଷୀଟିଏ ହୋଇ ରହିବ।’’ ପକ୍ଷୀଘର ପ୍ରକାଶନ ସଂସ୍ଥା ପକ୍ଷରୁ ପ୍ରକାଶିତ ‘ଲକ୍୍ଡାଉନ୍ କବିତା’ରେ ୭୬ଜଣ ବରିଷ୍ଠ-କନିଷ୍ଠ କବିଙ୍କ କବିତା ସ୍ଥାନ ପାଇଛି। ଭାରତ ମାଝୀ ଓ ବନୋଜ ତ୍ରିପାଠୀ ଏହାର ସଙ୍କଳନ ଓ ସଂପାଦନା କରିଥିବାବେଳେ ଶିଳ୍ପୀ ଫିରଦୌସି ତବସୁମ ପ୍ରଚ୍ଛଦଚିତ୍ର ଓ ଶିଳ୍ପୀ ରାଜେଶ ନାୟକ ଇଲଷ୍ଟ୍ରେସନ ଆଙ୍କିଛନ୍ତି।

‘ସମାଜ’, କଟକ; ମୋ: ୯୪୩୮୮୪୪୬୭୮

ashoksamaja@gmail.com

(୫.୭.୨୦୨୦ରେ ‘ସମାଜ ରବିବାର’ ପୃଷ୍ଠାରେ ପ୍ରକାଶିତ)