ΕΟΣ (Eνωση Οπαδων για την Συσπείρωση της ριζοσπαστικής Αριστεράς)

Ένα σχόλιο για την διάκριση των φύλων στον αθλητισμό...

2026-04-03T22:57:00.005+03:00

Η διάκριση των φύλων καταγράφεται με τον πιο καθαρό τρόπο στην οργάνωση του αθλητισμού. Το πρώτο πράγμα που σκέφτηκα, παρακολουθώντας από τις κερκίδες αυτόν τον αγώνα, ήταν ότι θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί μόνο ως “φιλικός”…

- Αν πραγματικά θέλουμε να συζητήσουμε για την άρση των διακρίσεων μεταξύ ανδρών και γυναικών στον αθλητισμό, το πρώτο ερώτημα που προκύπτει είναι: Πρέπει να επιδιώκεται η ισότητα μέσω του διαχωρισμού ή μπορεί να οικοδομηθεί ως μορφή οργανωμένης συνύπαρξης;

Υπάρχουν αθλήματα, όπως για παράδειγμα το σκάκι, όπου δεν υπάρχει αυτός ο διαχωρισμός. Εκεί επικρατούν οι άνδρες, όχι βέβαια γιατί το ανδρικό φύλο έχει ιδιαίτερα φυσικά πλεονεκτήματα για το συγκεκριμένο άθλημα. Εφόσον δεν αμφισβητείται στην πράξη η κυριαρχία του ανδρικού φύλου, δεν υπάρχει και η ανάγκη για να δημιουργηθεί αυτός ο διαχωρισμός...

Τι γίνεται όμως αν μια γυναίκα αποδειχθεί νικητής σε κάποιο άθλημα που θεωρείται κατεξοχήν ανδρικό; Τότε μπορεί να αλλάξουν οι κανονισμοί: Θα θυμίσω την περίπτωση της Zhang Shan.

- Στους Ολυμπιακούς Αγώνες της Βαρκελώνης το 1992, η Κινέζα σκοπεύτρια Zhang Shan έγραψε ιστορία κερδίζοντας το χρυσό μετάλλιο στο αγώνισμα του skeet, το οποίο τότε ήταν μικτό (συμμετείχαν άνδρες και γυναίκες μαζί). Το Skeet είναι ένα από τα κύρια ολυμπιακά αγωνίσματα της σκοποβολής με κινούμενο στόχο. Σκοπός του αθλητή είναι να καταρρίψει με ένα δίκαννο όπλο πήλινους δίσκους που εκτοξεύονται από δύο διαφορετικούς πύργους.

Η Zhang Shan πέτυχε το απόλυτο σκορ (200/200) στους προκριματικούς και ημιτελικούς, καταρρίπτοντας το ολυμπιακό ρεκόρ και ισοφαρίζοντας το παγκόσμιο.

Ήταν η πρώτη και μοναδική γυναίκα που κέρδισε ποτέ χρυσό μετάλλιο σε μικτό αγώνισμα σκοποβολής στην ιστορία των Ολυμπιακών Αγώνων.

Μετά τη νίκη της, η Διεθνής Ένωση Σκοποβολής (ISSF) προχώρησε σε αλλαγές που οδήγησαν στον διαχωρισμό των αγωνισμάτων:

Στους Ολυμπιακούς Αγώνες της Ατλάντα το 1996, το αγώνισμα του skeet έγινε αποκλειστικά ανδρικό. Καθώς δεν υπήρχε ακόμα αντίστοιχο γυναικείο αγώνισμα, η Zhang Shan δεν μπόρεσε να υπερασπιστεί τον τίτλο της.

Τα γυναικεία αγωνίσματα skeet εισήχθησαν τελικά ως ξεχωριστή κατηγορία στους Αγώνες του Σίδνεϊ το 2000, όπου η Zhang Shan συμμετείχε και κατέλαβε την 8η θέση.

Αν και πολλοί θεωρούν ότι η απόφαση ελήφθη επειδή η νίκη μιας γυναίκας έναντι των ανδρών προκάλεσε αμηχανία ( τα "εύθραυστα εγώ" του ανδρικού φύλου), η επίσημη θέση της ομοσπονδίας και της ΔΟΕ ήταν ότι “ο διαχωρισμός έγινε για να αυξηθεί η συμμετοχή των γυναικών”, ώστε να δημιουργηθούν περισσότερες ευκαιρίες για μετάλλια ειδικά για εκείνες, καθώς ο αριθμός των γυναικών που συμμετείχαν στα μικτά αγωνίσματα ήταν πολύ μικρός (μόνο 7 γυναίκες σε 60 συμμετέχοντες το 1992).

Παρ' όλα αυτά, η χρονική συγκυρία της απαγόρευσης των γυναικών σε μικτά αγωνίσματα αμέσως μετά τον θρίαμβο της Zhang Shan παραμένει ένα από τα πιο πολυσυζητημένα θέματα στην ολυμπιακή ιστορία...

Απέναντι σε αυτή την πραγματικότητα που δεν αφορά μόνον ατομικά αθλήματα, η ιδέα της υποχρεωτικής συμμετοχής ανδρών και γυναικών σε ίσους αριθμούς σε ομαδικά αθλήματα αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Δεν είναι απλά για μια τεχνική ρύθμιση, αλλά για μια αλλαγή φιλοσοφίας: Η ομάδα δεν συγκροτείται πλέον γύρω από την ομοιογένεια, αλλά γύρω από τη διαφοροποίηση. Η επιτυχία δεν εξαρτάται μόνο από την ατομική υπεροχή, αλλά από την ικανότητα ενσωμάτωσης διαφορετικών χαρακτηριστικών σε ένα λειτουργικό σύνολο.

Αυτό το μοντέλο μετατοπίζει το κέντρο βάρους του ανταγωνισμού. Αντί να προσπαθεί να εξαλείψει τις διαφορές ή να τις «διορθώσει» εκ των υστέρων (όπως για παράδειγμα θα έκανε ένα σύστημα bonus), τις αναγνωρίζει ως δεδομένες και τις εντάσσει οργανικά στο παιχνίδι. Η ισότητα, έτσι, δεν σημαίνει ότι όλοι είναι ίδιοι, αλλά ότι όλοι είναι αναγκαίοι.

Ωστόσο, η εμπειρία από άλλους κοινωνικούς χώρους δείχνει ότι η απλή συνύπαρξη δεν αρκεί. Εδώ μπορεί να αξιοποιηθεί η σύγκριση με τη θεσμοθετημένη ποσόστωση γυναικών σε πολιτικά κόμματα, κοινοβούλια ή κοινωνικούς φορείς. Οι ποσοστώσεις δεν θεσπίστηκαν επειδή θεωρήθηκε ότι άνδρες και γυναίκες δεν μπορούν να συνυπάρξουν, αλλά επειδή διαπιστώθηκε ότι, χωρίς ενεργή παρέμβαση, η «φυσική» εξέλιξη των πραγμάτων οδηγεί σε ανισορροπία εκπροσώπησης.

Με άλλα λόγια, η ποσόστωση λειτουργεί ως μηχανισμός που εγγυάται τη συμμετοχή, όχι απαραίτητα και την ισότιμη επιρροή. Κάτι αντίστοιχο θα μπορούσε να συμβεί και στα ομαδικά αθλήματα: η αριθμητική ισότητα (π.χ. 50% άνδρες – 50% γυναίκες) δεν διασφαλίζει από μόνη της ότι οι ρόλοι, η επιρροή στο παιχνίδι ή η αναγνώριση θα είναι ισότιμα κατανεμημένα.

Εδώ αναδεικνύεται μια κρίσιμη διάκριση: άλλο η τυπική ισότητα συμμετοχής και άλλο η ουσιαστική ισότητα ρόλων και δυνατοτήτων. Στην πολιτική, η ποσόστωση ήταν ένα πρώτο βήμα για να σπάσει ένας αποκλεισμός. Στον αθλητισμό, ένα μικτό μοντέλο θα μπορούσε να λειτουργήσει αντίστοιχα ως πείραμα, αλλά θα χρειαζόταν και συμπληρωματικούς κανόνες ώστε να αποτραπεί η αναπαραγωγή ανισοτήτων μέσα στο ίδιο το παιχνίδι.

Ταυτόχρονα, υπάρχει και μια σημαντική διαφορά. Στην πολιτική και στους κοινωνικούς θεσμούς, ο στόχος είναι η αντιπροσώπευση και η δικαιοσύνη. Στον αθλητισμό, παραμένει η ανάδειξη του καλύτερου μέσα από έναν ανταγωνισμό που πρέπει να θεωρείται «καθαρός». Επομένως, κάθε παρέμβαση που επηρεάζει τη δομή του παιχνιδιού πρέπει να ισορροπεί ανάμεσα στη δικαιοσύνη και την αγωνιστική αξιοπιστία.

Παρά τις δυσκολίες, η ιδέα της «οργανωμένης συνύπαρξης» έχει μια ιδιαίτερη αξία: μετατρέπει την ισότητα από αμυντικό μηχανισμό (προστασία από ανισότητες) σε δημιουργική αρχή οργάνωσης. Δεν επιδιώκει απλώς να περιορίσει τις διαφορές, αλλά να τις αξιοποιήσει. Σε αυτή την οπτική, η διαφορά δεν είναι πρόβλημα που πρέπει να εξαλειφθεί, αλλά πόρος που πρέπει να ενσωματωθεί.

Τελικά, είτε μιλάμε για τον αθλητισμό είτε για την πολιτική, το ερώτημα παραμένει κοινό: η ισότητα θα στηρίζεται στον διαχωρισμό και την προστασία, ή στη συνύπαρξη και την αναδιοργάνωση των κανόνων; Οι ποσοστώσεις και τα μικτά μοντέλα δείχνουν ότι η δεύτερη επιλογή δεν είναι αυτονόητη ούτε εύκολη, αλλά αποτελεί μια συνειδητή κοινωνική κατασκευή – και, ίσως, ένα βήμα προς πιο σύνθετες και ουσιαστικές μορφές ισότητας.

Ο πετεινός του San Michele: Γενιές, κινήματα και κοινός τόπος της συνάντησης (?)

2026-02-03T15:56:00.003+02:00

Αναδημοσίευση από το "Anansi Tactics"

Ι.

Το 1870, στην ταινία San Michele aveva un gallo των αδερφών Taviani, ο αναρχικός διεθνιστής Giulio Manieri οδηγεί μια χούφτα συντρόφων σε μια αποτυχημένη εξέγερση στην Ούμπρια — την ορεινή περιοχή της κεντρικής Ιταλίας, ανάμεσα σε Τοσκάνη και Ρώμη. Καταδικάζεται σε θάνατο, η ποινή μετατρέπεται σε ισόβια, και ο Manieri περνά δέκα χρόνια σε απομόνωση — επιβιώνοντας κάνοντας διαλόγους με τον εαυτό του, σκηνοθετώντας πολιτικές συζητήσεις στο κελί του.

Όταν τελικά μεταφέρεται, συναντά μια νέα γενιά επαναστατών — μαρξιστές. Τους μιλά με τον παλιό του ενθουσιασμό. Εκείνοι τον κοιτούν σαν απολίθωμα. Ο Manieri, ανήμπορος να αντέξει την απόρριψη από τους «δικούς του», αυτοκτονεί.

Η ταινία είναι, κατά τον Morando Morandini — τον Ιταλό κριτικό κινηματογράφου του οποίου το λεξικό Il Morandini θεωρείται «Βίβλος των σινεφίλ» — «μια γοητευτική αλληγορία για τη σύγκρουση μεταξύ δύο τρόπων κατανόησης της επανάστασης». Είναι όμως και κάτι ακόμη: μια αλληγορία για το τι συμβαίνει όταν οι γενιές συναντιούνται μέσα στους χώρους του αγώνα — και η μία δεν αναγνωρίζει την άλλη.

Αυτό το κείμενο ξεκινά από εκεί: από τη στιγμή της μη-αναγνώρισης. Και ρωτά: τι σημαίνει «γενιά» μέσα στα κινήματα; Πώς συναντιούνται — ή αποτυγχάνουν να συναντηθούν — αυτοί που αγωνίζονται εδώ και δεκαετίες με αυτούς που μπήκαν χθες στον αγώνα;

ΙΙ.

Για να απαντήσουμε, χρειαζόμαστε κάποια εργαλεία. Από τη δεκαετία του '60 και μετά, έχει αναπτυχθεί στην κοινωνιολογία ένα πεδίο που ασχολείται ειδικά με τη μελέτη των κοινωνικών κινημάτων — γιατί ξεσπούν, πώς οργανώνονται, τι πετυχαίνουν ή αποτυγχάνουν να πετύχουν. Οι μελετητές αυτού του πεδίου έχουν ασχοληθεί εκτενώς με ένα κεντρικό ζήτημα: τη συλλογική ταυτότητα — δηλαδή με το πώς μια ομάδα ανθρώπων καταλήγει να νιώθει και να δρα ως «εμείς».

Ο Alberto Melucci, Ιταλός κοινωνιολόγος που υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους μελετητές των κινημάτων από τη δεκαετία του '80 μέχρι τον πρόωρο θάνατό του το 2001 (Challenging Codes, 1996), όρισε τη συλλογική ταυτότητα ως «έναν διαδραστικό και κοινό ορισμό που παράγεται από πολλούς δρώντες». Τι σημαίνει αυτό στην πράξη; Ότι το «εμείς» δεν είναι κάτι δεδομένο — δεν υπάρχει από πριν και απλώς «ανακαλύπτεται». Αντίθετα, συγκροτείται μέσα από τη συνεχή αλληλεπίδραση: μέσα από συζητήσεις, συγκρούσεις, συμβιβασμούς, κοινές εμπειρίες. Κάθε φορά που μια ομάδα συζητάει τι θέλει να πετύχει, με ποια μέσα, ποιοι είναι «μέσα» και ποιοι «έξω», διαμορφώνει ταυτόχρονα την ταυτότητά της. Η ταυτότητα είναι διαδικασία, όχι κατάσταση.

Η Nancy Whittier, Αμερικανίδα κοινωνιολόγος, μελέτησε πώς εξελίχθηκε το ριζοσπαστικό φεμινιστικό κίνημα στο Ohio από τη δεκαετία του '60 μέχρι τη δεκαετία του '90 (Feminist Generations, 1995). Αυτό που ανακάλυψε ήταν κρίσιμο: ακτιβίστριες που μπήκαν στο κίνημα σε διαφορετικές χρονικές στιγμές — ακόμη κι αν η απόσταση ήταν λίγα χρόνια — είχαν ριζικά διαφορετικές αντιλήψεις για το τι σημαίνει φεμινισμός. Και αυτές οι αντιλήψεις τείνουν να παραμένουν σταθερές σε βάθος χρόνου — ακόμα κι αν οι πρακτικές αλλάζουν. Το κρίσιμο, λοιπόν, δεν είναι η χρονολογική ηλικία, αλλά η στιγμή εισόδου στον αγώνα: τι βρήκες όταν μπήκες, ποιο ήταν το πολιτικό κλίμα, ποιες οι επείγουσες ερωτήσεις.

Και εδώ μπαίνει ο Walter Benjamin. Στις Θέσεις για τη Φιλοσοφία της Ιστορίας (1940), που τις έγραψε λίγους μήνες πριν αυτοκτονήσει περνώντας τα σύνορα καταδιωκόμενος από τους ναζί, υπάρχει μια φράση που μας αφορά άμεσα: «Κάθε γενιά που προηγήθηκε από εμάς, μας έχει προικίσει με μια αδύναμη μεσσιανική δύναμη, μια δύναμη στην οποία το παρελθόν έχει αξίωση». Τι σημαίνει αυτό; Ότι η νέα γενιά δεν κληρονομεί απλώς εργαλεία αγώνα — κληρονομεί ένα χρέος. Οι ηττημένοι του παρελθόντος, οι ξεχασμένοι, αυτοί που έδωσαν μάχες χωρίς να δουν τον καρπό, «απαιτούν» κάτι από τους επόμενους. Η δύναμη είναι «αδύναμη» γιατί δεν εγγυάται τίποτα — αλλά υπάρχει.

Για τον Benjamin, αυτός που θέλει να καταλάβει την ιστορία πρέπει να τη διαβάζει «αντίθετα στη φορά της» — να μην αποδέχεται την αφήγηση των νικητών, αλλά να ανασύρει τις φωνές που σιγήθηκαν, να ξαναδώσει χρόνο σε ό,τι έμεινε στο περιθώριο.

Έτσι φτάνουμε σε ένα κεντρικό ζήτημα: η συνάντηση διαφορετικών γενεών εντός των κοινωνικών κινημάτων είναι ταυτόχρονα ζήτημα ταυτότητας (ποιοι είμαστε μαζί), ζήτημα μνήμης (τι κουβαλάμε από το παρελθόν), και ζήτημα αναγνώρισης (αν βλέπουμε τον άλλον ως «δικό μας»).

III.

Ο Μάκης Παππούλιας — αγωνιστής της δεκαετίας του '60, μέλος της ΕΔΑ, αδελφικός φίλος του δολοφονημένου Σωτήρη Πέτρουλα (1) — μου είχε πει κάποτε μια ιστορία.

Μια παρέα Μανιατών, λοιπόν, 17-18 χρονών, στα τέλη της δεκαετίας του '50, ήθελαν να ξεφύγουν από το μεταεμφυλιακό πλαίσιο — ιδιαίτερα σκληρό στη Μάνη, όπου οι δεξιές παρακρατικές συμμορίες είχαν οργιάσει. (Η ίδια η οικογένεια Πέτρουλα είχε χάσει 31 μέλη της μεταξύ 1943 και 1950 — και αναγκάστηκε να καταφύγει στην Αθήνα το 1946 για να σωθεί.) Αυτοί οι νέοι ήθελαν να «χαθούν» στην ανωνυμία της πρωτεύουσας. Άκουγαν για τους «εξόριστους» — τους κομμουνιστές που είχαν περάσει Μακρονήσους και Γυάρους, μυθικές φιγούρες.

Όταν επιτέλους ήρθαν σε επαφή μαζί τους; Τα ρούχα τους ήταν παλιομοδίτικα. Τους θεώρησαν «αμόρφωτους». Δεν αναγνώριζαν σε αυτούς τους ανθρώπους — που είχαν υποστεί βασανιστήρια, εξορίες, χρόνια απομόνωσης — τον «αγωνιστή» όπως τον είχαν φανταστεί.

Η αναγνώριση δεν έρχεται αυτόματα. Οι πολιτισμικοί κώδικες λειτουργούν ως φίλτρα που μπορούν να παγώσουν τη συνάντηση πριν καν αρχίσει.

IV.

Οι Social Waste, στον τελευταίο τους δίσκο, έχουν ένα τραγούδι με τίτλο «τα ιερατεία της ορθοδοξίας» — και θέτουν ένα άλλο ζήτημα, από την αντίθετη οπτική. Δεν τραγουδούν για τους νέους που αδυνατούν να αναγνωρίσουν τους παλιούς. Τραγουδούν για τους «πατέρες» — αυτούς που χρησιμοποιούν την εμπειρία και το κύρος τους εντός των συλλογικοτήτων και των οργανώσεων από τα κάτω για να επιβάλλουν τη γραμμή τους.

(Και είναι συνήθως άντρες — κάτι που δεν είναι τυχαίο. Το ζήτημα της γενιάς διαπλέκεται με έμφυλους διαχωρισμούς: ποιος παίρνει τον λόγο στη συνέλευση, ποιος θεωρείται «θεωρητικός», ποιος αναλαμβάνει τις αόρατες δουλειές της φροντίδας και της οργάνωσης.)

Μιλούν για τα «ιερατεία της ορθοδοξίας» που εγκαθίστανται στους χώρους του κινήματος. Το μοτίβο βέβαια ξεπερνά έναν συγκεκριμένο χώρο: αφορά κάθε συλλογικότητα που αυτοπεριγράφεται οριζόντια και καταλήγει να αναπαράγει ιεραρχίες. Μιλούν για τους «τελετάρχες» των συνελεύσεων — αυτούς που ξέρουν πότε να μιλήσουν, πώς να διατυπώσουν, πώς να κλείσουν τη συζήτηση. Αυτούς που η παρουσία τους βαραίνει περισσότερο από τη φωνή τους. Η κριτική είναι σαφής: η εμπειρία, αντί να γίνει κοινός πόρος, γίνεται μοχλός εξουσίας.

Οι προσεγγίσεις των κοινωνικών κινημάτων δίνουν γλώσσα σε αυτή τη δυναμική. Ο Melucci είχε περιγράψει τη συλλογική ταυτότητα ως πεδίο συνεχούς διαπραγμάτευσης για τους στόχους, τα μέσα και το πεδίο δράσης. Το κρίσιμο είναι ότι μέσα σε αυτή τη διαπραγμάτευση, οι πόροι κατανέμονται άνισα. Και η εμπειρία είναι πόρος — και μάλιστα από τους πιο σημαντικούς. Η γνώση του «πώς γίνονται τα πράγματα», η μνήμη των προηγούμενων αγώνων (τι δούλεψε, τι απέτυχε, ποιος ήταν αξιόπιστος), το δίκτυο των σχέσεων — όλα αυτά δίνουν δύναμη σε όποιον τα κατέχει. Μπορούν να λειτουργήσουν χειραφετητικά: να μοιραστούν, να μεταδοθούν, να γίνουν κοινό κτήμα. Αλλά μπορούν και να μονοπωληθούν, να αξιοποιηθούν για αποκλεισμούς, να γίνουν τρόπος να κρατάς τους νεότερους σε απόσταση.

Αλλά ας επιστρέψουμε στο ζήτημα της γενιάς. Τι είναι «γενιά» εντός των κινημάτων;

Ο Karl Mannheim, ήδη από το 1928, είχε θεωρητικοποιήσει την «τοποθεσία γενιάς»: η συνείδηση μιας γενιάς διαμορφώνεται από μεγάλα ιστορικά γεγονότα που βιώνει κατά τη νεότητά της. Η απλή χρονολογική συγχρονία δεν αρκεί· χρειάζεται ενεργή εμπλοκή σε γεγονότα που αφήνουν αποτύπωμα. Με άλλα λόγια: η γενιά δεν ορίζεται από το πότε γεννήθηκες, αλλά από το τι σε πολιτικοποίησε.

Αν ξεκινήσουμε, ας πούμε, από τη Μεταπολίτευση στην Ελλάδα: οι στρωματώσεις είναι πολλαπλές. Η δεκαετία του '80 με τις μεγάλες απεργίες. Η δεκαετία του '90 με τα φοιτητικά και τα αντιπολεμικά. Το αντιπαγκοσμιοποιητικό κίνημα στα 2000s — Γένοβα, κοινωνικά φόρουμ. Τα φοιτητικά του 2006-2007. Ο Δεκέμβρης του 2008 — η εξέγερση που σημάδεψε μια ολόκληρη γενιά. Οι πλατείες του 2011 και τα κινήματα της λιτότητας. Η δολοφονία Ζακ και η πολιτικοποίηση γύρω από το έμφυλο και την κρατική βία. Τα Τέμπη.

Κάθε στιγμή παρήγαγε διαφορετικά πολιτικά υποκείμενα, με διαφορετικές κατανοήσεις, ρεπερτόρια δράσης, αισθητικές. (Υπάρχει μία άποψη που λέει ότι το μπουφανάκι North Face έγινε κινηματική μόδα μετά την εξέγερση του 2008 — όταν έγιναν πλιάτσικα σε καταστήματα αθλητικών ειδών και τέτοια μπουφάν μοιράστηκαν στους εξεγερμένους. Η διάσταση αυτή δείχνει πόσο η αισθητική συνδέεται με τη στιγμή πολιτικοποίησης.) Δεν πρόκειται για γραμμική διαδοχή· πρόκειται για στρώματα που συνυπάρχουν, αλληλοδιαμορφώνονται και ορισμένες φορές συγκρούονται.

Ο Δημήτρης Παπανικολόπουλος, μαζί με τους συνεργάτες του, στο βιβλίο οι millennials στον δρόμο (2023), επιχειρούν να χαρτογραφήσουν αυτή την περιπλοκότητα. Το βιβλίο εξετάζει τη γενιά που πολιτικοποιήθηκε στη δεκαετία της κρίσης — μια γενιά που εντάσσεται σε υπερεθνικό παράδειγμα. Ως digital natives, οι millennials τείνουν προς οριζόντιες, αποκεντρωμένες, μη ιεραρχικές δομές οργάνωσης. Η πολιτικοποίησή τους εκκινεί από συνθήκες διευρυμένης επισφάλειας και βαθιάς καχυποψίας προς το πολιτικό σύστημα. Ταυτόχρονα, η ίδια η επισφάλεια δημιουργεί μια τάση προς εξατομίκευση: όταν δεν υπάρχουν σταθερές δομές υποστήριξης, κάθε άνθρωπος αναγκάζεται να «τα βγάλει πέρα» μόνος του. Η συλλογικότητα συνυπάρχει, λοιπόν, με τον ατομικισμό — και η ένταση αυτή είναι ορατή σε πολλά κινηματικά περιβάλλοντα.

Το βιβλίο θέτει ένα κρίσιμο ερώτημα που αφορά άμεσα το θέμα μας: πώς μια γενιά που μεγάλωσε με την επισφάλεια και την απογοήτευση από τις παραδοσιακές μορφές πολιτικής αντιμετωπίζει τις δομές που κληρονόμησε από προηγούμενες γενιές; Πώς διαπραγματεύεται τη σχέση της με μια εμπειρία που δεν είναι δική της;

Και μετά έρχεται η γενιά Z — τα παιδιά των «πολυκρίσεων». Η πιο αχαρτογράφητη γενιά: αυτή που πολιτικοποιείται τώρα, με τους δικούς της κώδικες.

VI.

Η συζήτηση για τις γενιές μας οδηγεί σε ένα πρακτικό ζήτημα. Ένας φίλος μου είπε πρόσφατα ως διαπίστωση: «Τα καλύτερα μυαλά αυτή τη στιγμή είναι εκτός συλλογικοτήτων». Άνθρωποι που θα μπορούσαν να συνεισφέρουν μένουν εκτός. Όχι από αδιαφορία, ούτε απαραίτητα από κάποια οπτική ιδιώτευσης (ισχύει βέβαια και αυτό), αλλά επειδή οι υπάρχουσες δομές δεν τους χωρούν — ή επειδή η ζωή τους δεν χωράει με τον τρόπο που έχουν συνηθίσει να λειτουργούν οι δομές.

Τι σημαίνει αυτό; Ότι κάποιος μπορεί να δουλεύει πρωί, να φροντίζει γονείς ή παιδιά. Αλλά δεν είναι μόνο αυτό. Μπορεί και οι ίδιες οι ανάγκες να έχουν αλλάξει — να υπάρχει μια αναζήτηση για κάτι διαφορετικό: χρόνος πιο ποιοτικός με ανθρώπους που αγαπάς, τρυφερότητα που θέλεις να δώσεις και να πάρεις, μια ζωή που δεν εξαντλείται στον αγώνα αλλά χωράει και την κατ'επιλογή φροντίδα των αγαπημένων σου. Κι όμως, πολλές φορές οι χώροι λειτουργούν σαν να πρέπει να διαλέξεις: ή είσαι μέσα ολοκληρωτικά, ή είσαι έξω.

Το κρίσιμο ερώτημα γίνεται λοιπόν: πώς δημιουργούμε χώρους που επιτρέπουν διαφορετικές εντάσεις συμμετοχής; Πώς αναγνωρίζουμε ότι η ζωή έχει πολλαπλές διαστάσεις — παιδιά, γονείς που χρειάζονται φροντίδα, αγαπημένοι φίλοι, σώμα που κουράζεται — και ταυτόχρονα ο άνθρωπος παραμένει πολιτικό υποκείμενο, όχι «μισό» αλλά ολόκληρο;

VII.

Τι θα σήμαινε, λοιπόν, η δημιουργία κοινού τόπου συνάντησης;

Για τους παλιότερους, κάτι συγκεκριμένο — και τρομερά δύσκολο: να κάνουν πίσω. Να ακούσουν το νέο υποκείμενο. Αυτό είναι η σωστή γραμμή — ιστορικά, πολιτικά. Κάθε γενιά, έγραφε ο Benjamin, έχει το καθήκον να «λυτρώσει» τις προηγούμενες. Η λύτρωση, όμως, δεν συμβαίνει όταν οι προηγούμενες γενιές κρατούν σφιχτά τον χώρο ως ιδιοκτησία.

Το να κάνεις πίσω, ωστόσο, είναι μια τέχνη. Είναι αλλαγή ρόλου: να αποποιηθείς τον ρόλο που είχες, να βρεις έναν νέο. Και αυτό απαιτεί κάτι που σπάνια αναγνωρίζουμε: πένθος. Πένθος για αυτό που ήσουν, για τη θέση που κατείχες, για την αναγνώριση που είχες μάθει να περιμένεις. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για τους άντρες — που συχνά έχουν συνηθίσει να θεωρούν τον πρώτο λόγο δικαίωμά τους.

Οι μελετητές των κοινωνικών κινημάτων έχουν ασχοληθεί με το πώς μεταδίδεται η πολιτική δέσμευση από γενιά σε γενιά — πώς παλιότεροι ακτιβιστές λειτουργούν ως «γέφυρες» προς τους νεότερους, μεταφέροντας γνώσεις και πρακτικές. Η έρευνα δείχνει κάτι απαιτητικό: η μετάδοση θέλει συνειδητή εργασία και από τις δύο πλευρές· και συχνά σκοντάφτει στην αδυναμία να βρεθεί κοινή γλώσσα.

Να αποποιηθείς τον ρόλο που είχες σημαίνει να αποδεχτείς ότι η εμπειρία σου δεν σου δίνει αυτομάτως δικαίωμα στον πρώτο λόγο. Ότι αυτό που έμαθες είναι πολύτιμο όταν προσφέρεται, όχι όταν επιβάλλεται. Ότι ο ρόλος του «μνημοφύλακα» — αυτού που κρατάει ζωντανή τη μνήμη των αγώνων, που μπορεί να πει «αυτό το δοκιμάσαμε, να τι έγινε», που προσφέρει ανατροφοδότηση χωρίς να απαιτεί υπακοή — είναι διαφορετικός από τον ρόλο του «ηγέτη». Και συχνά πιο σημαντικός.

VIII.

Αλλά η δυσκολία δεν είναι μονόπλευρη.

Εξίσου δύσκολο είναι για τη νέα γενιά να αναγνωρίσει ότι η εμπειρία δεν είναι αυτομάτως «μπουμερισμός». Ότι υπάρχει γνώση που έχει αποκτηθεί μέσα από αγώνες — γνώση για το τι λειτουργεί και τι όχι, γνώση για τις παγίδες, γνώση για λάθη που δεν χρειάζεται να επαναληφθούν.

Κι εδώ εμφανίζεται μια λιγότερο «ρομαντική» αλήθεια: οι οριζόντιες διαδικασίες δεν είναι ουδέτερες. Έχουν κόστος. Και το κόστος δεν κατανέμεται πάντα ισότιμα. Μια συνέλευση που ξεκινά «όποτε μαζευτούμε» και τελειώνει ξημερώματα, μια διαδικασία που απαιτεί διαρκή πολύωρη παρουσία για να έχεις λόγο, μια κουλτούρα που συγχέει τη δέσμευση με την εξάντληση, λειτουργεί ως φίλτρο. Μπορεί να βγάλει έξω τον μεγαλύτερο που δεν αντέχει σωματικά την πολύωρη ένταση. Τον άνθρωπο που δουλεύει πρωί. Τον γονιό. Αυτόν που φροντίζει κάποιον άλλον. Εκείνον που δεν μπορεί να ζήσει πολιτικά με τον νυχτερινό ρυθμό ως προϋπόθεση του «ανήκειν». Ακόμη και τον άνθρωπο που δεν καπνίζει ή δεν πίνει και νιώθει ότι η άτυπη κοινωνικότητα — η «πραγματική ένταξη» — συμβαίνει πάντα αλλού: στο τσιγάρο, στο ποτό, στο μετά.

Υπάρχει μια κλασική συζήτηση στην πολιτική θεωρία — ανάμεσα, για παράδειγμα, στον Habermas, που πίστευε ότι η δημοκρατική συζήτηση μπορεί να είναι «καθαρή», βασισμένη μόνο στη δύναμη του καλύτερου επιχειρήματος, και σε κριτικές φωνές όπως η Chantal Mouffe ή η Iris Marion Young, που υπενθύμιζαν κάτι άβολο: κάθε συζήτηση γίνεται σε συγκεκριμένο πλαίσιο, με συγκεκριμένους κανόνες — και αυτοί οι κανόνες δεν είναι ποτέ ουδέτεροι. Ποιος ξέρει να μιλάει «σωστά»; Ποιος έχει μάθει να διατυπώνει επιχειρήματα με τον τρόπο που αναγνωρίζεται ως έγκυρος; Ποιος νιώθει άνετα να πάρει τον λόγο;

Κάτι παρόμοιο συμβαίνει και με την «οριζοντιότητα» στις συλλογικότητες. Όταν γίνεται απόλυτη απαίτηση — όταν όλοι πρέπει να είναι παρόντες σε όλα, να συμμετέχουν σε όλα, να αντέχουν τα πάντα — τότε γεννιέται μια νέα ιεραρχία. Όχι εμπειρίας ή θεωρίας, αλλά αντοχής και διαθεσιμότητας.

Ποιος μπορεί να μείνει ξύπνιος μέχρι τις 3 τα ξημερώματα; Ποιος δεν έχει κανέναν να φροντίσει το πρωί; Ποιος αντέχει σωματικά τις πολύωρες συνελεύσεις; Ποιος έχει τη ζωή του έτσι στημένη ώστε να είναι συνεχώς παρών/παρούσα; Αυτοί κερδίζουν φωνή — όχι επειδή έχουν δίκιο, αλλά επειδή απλώς άντεξαν να μείνουν μέσα στο δωμάτιο. Μια «τυραννία της συμμετοχής», όπου το μέτρο του πολιτικού γίνεται η φυσική παρουσία.

Στην πράξη αυτό σημαίνει μικρές αλλά κρίσιμες μετατοπίσεις: συνελεύσεις με σαφή ώρα έναρξης και λήξης, μικρότερη διάρκεια, σπάσιμο σε ομάδες εργασίας, εναλλαγή ρόλων χωρίς εξάντληση, πρακτικά και ανακεφαλαιώσεις για όσους δεν μπόρεσαν να είναι εκεί, δυνατότητα ουσιαστικής συμμετοχής χωρίς να χρειάζεται κάποιος να είναι παρών σε κάθε συνάντηση. Μια πολιτική της συλλογικότητας που ενσωματώνει μια πολιτική της φροντίδας — όχι ως ηθικό συμπλήρωμα, αλλά ως όρο δυνατότητας για να μένει ο κόσμος μέσα.

IX.

Υπάρχει κάτι που συζητάμε μεταξύ φίλων: η χαρά του να ανακαλύπτεις τον τροχό — και η κούραση του να βλέπεις άλλους να τον ξανανακαλύπτουν.

Για τη νέα γενιά, η ανακάλυψη μιας ιδέας, μιας τακτικής, ενός τρόπου οργάνωσης είναι συναρπαστική. Η αίσθηση ότι «το βρήκαμε», ότι «αυτό είναι καινούργιο», ότι «εμείς το κάνουμε αλλιώς» είναι κινητήρια δύναμη. Η βιβλιογραφία για τη μάθηση εντός των κινημάτων δείχνει ότι τα κινηματικά υποκείμενα μαθαίνουν «κάνοντας» — μέσα από δοκιμή και λάθος, μέσα από την πράξη. Η ανακάλυψη είναι μέρος της διαδικασίας, όχι απλώς αποτέλεσμά της.

Για τον κινηματικό κόσμο που έχει εμπλακεί στην οργάνωση για χρόνια, όμως, η επανάληψη μπορεί να είναι εξουθενωτική. Μια μελέτη με μακροχρόνιους οργανωτές στον Καναδά (δεν θυμάμαι ποια, θα γίνει update) διαπίστωνε ότι συχνά είναι απογοητευτικό να βλέπεις «τις ίδιες διαφωνίες, συζητήσεις και τακτικές να ανακυκλώνονται λόγω έλλειψης διαγενεακού διαλόγου». Αντί τα κινήματα να μαθαίνουν από προηγούμενες εμπειρίες και να προχωρούν, μπορεί να παγιδεύονται σε ατέρμονες συζητήσεις για τον «σωστό τρόπο να κάνεις επανάσταση». Η απώλεια συσσωρευμένης γνώσης — λόγω αδυναμίας μετάδοσης — κρατάει τα κινήματα πίσω.

Και όμως, εδώ κρύβεται μια δύσκολη αλήθεια: η επανάληψη δεν είναι μόνο αποτυχία. Η νέα γενιά δεν ξαναφτιάχνει ακριβώς τον ίδιο τροχό· τον φτιάχνει σε νέες συνθήκες, με νέα υλικά, για νέους δρόμους. Όπως έγραψε ο Laurence Cox — Ιρλανδός κοινωνιολόγος, που είναι και ο ίδιος κινηματίας εδώ και δεκαετίες — η μάθηση εντός των κινημάτων είναι ηθική αναγκαιότητα: το να μαθαίνεις μόνο όταν εσύ και το κίνημά σου περνάτε κάτι οι ίδιοι είναι συνταγή για παρατεταμένη ταλαιπωρία. Η εναλλακτική, όμως, δεν είναι παθητική αποδοχή της γνώσης των προηγούμενων· είναι ενεργή διαπραγμάτευσή της.

Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι πώς θα εξαφανίσουμε την επανάληψη — κάτι τέτοιο είναι αδύνατο και ίσως ανεπιθύμητο. Το ερώτημα είναι πώς η παλιά γενιά μπορεί να προσφέρει την εμπειρία της χωρίς να σκοτώσει τη χαρά της ανακάλυψης. Πώς μπορεί να πει «εδώ έχει παγίδα» χωρίς να πει «εσείς δεν ξέρετε». Πώς γίνεται κάποιος φύλακας της μνήμης χωρίς να γίνεται εμπόδιο στην κίνηση.

Η Francesca Polletta, Αμερικανίδα κοινωνιολόγος, έδειξε στο βιβλίο της Freedom Is an Endless Meeting (2002) ότι η ριζοσπαστική δημοκρατία στα αμερικανικά κινήματα σημαίνει διαφορετικά πράγματα σε διαφορετικές περιόδους — και ότι κάθε γενιά χτίζει τις δικές της πρακτικές, εν μέρει ως απάντηση στις αποτυχίες των προηγούμενων. Η «αρνητική μνήμη» — η μνήμη του τι πήγε στραβά — διαμορφώνει τη νέα γενιά τόσο όσο και η θετική. Για να λειτουργήσει αυτή η δυναμική, χρειάζεται επαφή και διάλογος, όχι αδιαφορία.

Ο Giulio Manieri δεν αυτοκτόνησε επειδή οι νέοι μαρξιστές είχαν δίκιο και αυτός άδικο. Αυτοκτόνησε επειδή δεν υπήρχε χώρος συνάντησης. Η σύγκρουση έγινε απόρριψη, και η απόρριψη έγινε εξαφάνιση.

Οι συλλογικότητες δεν είναι μόνο μηχανισμοί εξωστρεφούς πολιτικής δράσης. Είναι και χώροι όπου άνθρωποι βρίσκουν νόημα, αναγνώριση, κοινότητα. Η συλλογική ταυτότητα, μας υπενθυμίζει ο Melucci, περιλαμβάνει και τη συναισθηματική διάσταση — το αίσθημα του ανήκειν. Όταν οι χώροι γίνονται στενοί για ορισμένες ηλικίες ή εμπειρίες, το αποτέλεσμα δεν είναι μόνο απώλεια γνώσης· είναι απώλεια ανθρώπων.

Και η απώλεια ανθρώπων είναι πάντα πολιτική ήττα.

Ο Manieri πέθανε μόνος του σε μια βάρκα στη λιμνοθάλασσα της Βενετίας. Δεν χρειάζεται να τον ακολουθήσουμε.

(1): (Ο Σωτήρης Πέτρουλας δολοφονήθηκε στις 21 Ιουλίου 1965, κατά τη διάρκεια των «Ιουλιανών» — της περιόδου μαζικών διαδηλώσεων που ακολούθησε την πολιτική κρίση της «Αποστασίας», όταν ο βασιλιάς αρνήθηκε να αποδεχτεί τον Γεώργιο Παπανδρέου ως πρωθυπουργό. Ήταν 23 χρονών, φοιτητής, στέλεχος της Νεολαίας Λαμπράκη.)

κείμενα έμπνευσης:

Alberto Melucci, Challenging Codes: Collective Action in the Information Age (Cambridge University Press, 1996)

Nancy Whittier, Feminist Generations: The Persistence of the Radical Women's Movement (Temple University Press, 1995)

Karl Mannheim, «The Problem of Generations» (1928), στο Essays on the Sociology of Knowledge

Walter Benjamin, Θέσεις για τη Φιλοσοφία της Ιστορίας (1940)

Francesca Polletta, Freedom Is an Endless Meeting: Democracy in American Social Movements (University of Chicago Press, 2002)

Laurence Cox & Alf Gunvald Nilsen, We Make Our Own History: Marxism and Social Movements in the Twilight of Neoliberalism (Pluto Press, 2014)

Δημήτρης Παπανικολόπουλος κ.ά., Οι millennials στον δρόμο (Σαββάλας, 2023)

Paolo & Vittorio Taviani, San Michele aveva un gallo (1972)

Social Waste, «Ιερατεία» (2024)

κείμενο: Ακταιωρός Σαμάνο_

Μια “αναμέτρηση” με το παρελθόν:

2025-11-26T21:24:00.017+02:00

Μερικές σημειώσεις για την “ανασυγκρότηση” της Αριστεράς, με αφορμή την εκδήλωση της ΑΝΑΜΕΤΡΗΣΗΣ για την ΕΚΟΝ Ρήγας Φεραίος - Β’ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΗ».

του Γιώργου Καλαντζόπουλου

Μια παλιά γερμανική παροιμία έλεγε: «Χρειάζεται προσοχή για να μην πετάξει κανείς το μωρό μαζί με τα απόνερα της σκάφης» (Das Kind mit dem Bade παausschütten). Αυτή την παροιμία χρησιμοποιούν συχνά σαν πρόλογο μέντορες της κομμουνιστικής Αριστεράς, για να περιφράξουν τα όρια σε συζητήσεις που αναφέρονται στον χαρακτήρα της κρίση της.

Είναι προφανές ότι όταν κάποιος μιλάει για “ανασυγκρότηση”, θεωρεί ότι υπάρχει κάτι αξιόλογο, το οποίο αξίζει να ανασυγκροτηθεί. Πρόκειται για μια έγκληση, η οποία θέτει εκτός συζήτησης την ερώτηση:

- Κι’ αν μωρό δεν υπάρχει, τότε τι κάνουμε;

Τι είναι λοιπόν αυτό που υπάρχει σήμερα ανάμεσα στα συντρίμια της Αριστεράς, που αξίζει να ανασυγκροτηθεί;

Κατά την γνώμη μου, αυτές οι συζητήσεις θα πρέπει να ξεκινούν αντίστροφα, από τα απόνερα. Από αυτά που θα πρέπει να πεταχτούν. Μετά βλέπουμε τι έχει απομείνει...

Η συγκεκριμένη εκδήλωση, σκαλίζοντας το παρελθόν, είχε με κάποιο τρόπο το χαρακτήρα της αναζήτησης αυτού του μωρού. Έχω την πεποίθηση ότι από παρόμοιες προσεγγίσεις απουσιάζει η αίσθηση του μεγέθους της κρίσης της Αριστεράς της εποχής μας.

Οι ομιλητές περιέγραψαν με πολιτικούς όρους τις συγκρούσεις, τις διαφωνίες και κατακτήσεις σε ζητήματα πολιτικής γραμμής και θεωρίας που οδήγησαν στην συγκρότηση της πολιτικής ταυτότητας αυτής της πολιτικής οργάνωσης εντός του χώρου της ανανεωτικής Αριστεράς. Δεν θα σταθώ σε όλα αυτά που ειπώθηκαν, όχι γιατί τα θεωρώ ασήμαντα, αλλά γιατί πιστεύω ότι οι υπερβάσεις που κατέγραψε την εποχή της και την έκαναν διακριτή, δεν συσχετίζονται άμεσα με τα υπαρξιακά ζητήματα που ταλανίζουν σήμερα την Αριστερά στη χώρα μας. Αυτή η κρίση την εποχή που δημιουργήθηκε η Β' Πανελλαδική ήταν υφέρπουσα, δεν είχε γίνει ακόμα φανερή σε όλες τις διαστάσεις της. Πρώτη φορά έγινε φανερή το 81, όπου το ΠΑΣΟΚ αναδεικνύεται ως το «μαζικό κόμμα» των λαϊκών κοινωνικών στρωμάτων.

Η Β’ Πανελλαδική ήταν γέννημα της κρίσης των κομμουνιστικών κομματικών μηχανισμών της εποχής της. Η κρίση ξεσπάει συνήθως στον πιο αδύναμο κρίκο. Εκείνη την εποχή αυτός ήταν το ΚΚΕ εσωτερικού.

Η ιστορία δεν διδάσκει τίποτα στο χώρο της πολιτικής για το τι πρέπει να κάνουμε μπροστά σε δύσκολες καταστάσεις. Μερικές φορές ίσως είναι χρήσιμη γιατί μας μας κλείνει το μάτι στο τι να μην κάνουμε. Στην πολιτική, προέχει η ανάλυση της συγκυρίας. Από αυτή την θέση, το πιο σημαντικό σημείο που αξίζει σήμερα να κρατήσουμε από την Β’ Πανελλαδική κατά την γνώμη μου είναι μια πράξη εξαίρεσης από τον κανόνα, μια πράξη πολιτικής ωριμότητας και αυτογνωσίας: Η αυτοδιάλυσή της.

Η πολιτική άξια αυτής της πράξης ήταν η παραδοχή μιας ήττας: Η συναίσθηση του μεγέθους της κρίσης της κομμουνιστικής Αριστεράς και η αναγνώριση της αδυναμίας ότι ως διακριτή πολιτική συλλογικότητα εντός αυτής, δεν επαρκεί για το ξεπέρασμά της.

Είναι λοιπόν σήμερα το φάντασμα που περιπλανάται σε ότι έχει μείνει από τα νεανικά μας όνειρα και όχι το ζόμπι, που μας τραβάει απ’ το μανίκι ως τα γεράματά μας: Λάμπει δια της ...απουσίας της.

Στην εποχή της, η Β’ Πανελλαδική ήταν ένα κομμάτι της ατίθασης νεολαίας που δεν άντεχε τα κομματικά καλούπια και αναζητούσε έναν πολιτικό αυτοπροσδιορισμό απέναντι στους ετεροπροδιορισμούς των οργανώσεων της νεολαίας ως παραρτήματα των κομματικών μηχανισμών της Αριστεράς, όπως επισημάνθηκε από ομιλητές στην εκδήλωση. Σήμερα όμως η ατίθαση νεολαία περί άλλων τυρβάζει και δεν συγκινείται από τις πολιτικές πρακτικές της παραδοσιακής Αριστεράς, ούτε τα οράματά της. Φαντάζομαι πως αν σήμερα ανήκα σε αυτή την κατηγορία της ατίθασης νεολαίας, θα ήμουν μάλλον μέλος του Ρουβίκωνα και θα κορόιδευα κάποιους παππούληδες που μαζεύτηκαν και κλαίνε τη μοίρα τους, θυμούμενοι περασμένα μεγαλεία...

Η απόφαση της αυτοδιάλυσης, διεύρυνε μια υπαρκτή διάκριση εντός της κομμουνιστικής Αριστεράς: Διεύρυνε το ρήγμα ανάμεσα στους “κομμουνιστές με κόμμα” και τους “κομμουνιστές χωρίς κόμμα”, χωρίς να μπορεί να επαναπροσδιορίσει τις μεταξύ τους σχέσεις.

Κατά την γνώμη μου αυτές οι “σχέσεις συνύπαρξης” είναι το πιο κρίσιμο ζήτημα σήμερα που επικαθορίζει τον διάλογο και τις πρωτοβουλίες για το ξεπέρασμα της κρίσης της Αριστεράς. Αρκεί να δούμε τις πρακτικές, μέσα από την οποία αποτυπώνονται με υλικό τρόπο αυτές οι σχέσεις (ανένταχτων και οργανωμένων) μέσα σε κινηματικές και πολιτικές “συλλογικότητες”, και τότε ίσως καταλάβουμε το μέγεθος του προβλήματος...

Ας μην ξεχνάμε επίσης ότι με την διάλυση της Β’ Πανελλαδικής ένα μεγάλο μέρος από τον κόσμο της δεν αποστρατεύτηκε από τα κινήματα και πήγε σπίτι του, αλλά συνέχισε να δρα και να συμμετέχει σε σχήματα συσπειρώσεων. Η συμβολή της Β’ Πανελλαδικής ήταν σημαντική στην διαμόρφωση αυτό που αποκαλούμε «συσπειρωσιακή λογική» στην συγκρότηση συλλογικοτήτων σε μαζικούς χώρους και κινήματα. Σήμερα οι κυριαρχία των τεχνικών χειραγώγησης αυτών των συλλογικοτήτων από πολιτικούς μηχανισμούς, έχει αλλάξει αυτά τα χαρακτηριστικά σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό, που είναι δύσκολο να διακρίνει κανείς αναμεσά τους κάποια αντιπροσωπευτικά υποδείγματα αυτής της συσπειρωσιακής λογικής.

Για την ιστορία, αναφέρω ότι στην πρώτη δημόσια εμφάνιση του εγχειρήματος του ΣΥΡΙΖΑ, υπήρχε και ένα πανό με το όνομά του: «ΣΥσπείρωση της ΡΙΖοσπαστικής Αριστεράς». Στην επόμενη δημόσια εμφάνιση, η λέξη (ΣΥ)ΣΠΕΙΡΩΣΗ αντικαταστάθηκε και έγινε ...(ΣΥ)ΝΑΣΠΙΣΜΟΣ. Μετά από μερικά χρόνια, όταν συζητούσα αυτή την αλλαγή με ένα σ. που τότε ήταν μέλος ΣΥΝ και παρόν σε εκείνη την παρουσίαση, μου είχε πει πως είχε και μια φωτογραφία στο αρχείο του. Του ζήτησα τότε να μου την στείλει, αλλά ποτέ δεν την έλαβα.

Από τη διάλυση της Β’ Πανελλαδικής επίσης προέκυψαν δυο αξιόλογα εγχειρήματα ως πρωτοβουλίες στελεχών της, τα οποία είχαν συνέχεια στο χρόνο και άφησαν τη σφραγίδα τους στα πεδία στα οποία δραστηριοποιούνται. Το ένα στο χώρο της δημοσιογραφίας, “ο σχολιαστής” που αργότερα μετεξελίχθηκε στον “ιό” και το άλλο στο χώρο της μαρξιστικής θεωρίας, οι “θέσεις”.

Η πολιτική πρακτική μέσα από την οποία αναδύθηκε η Β' Πανελλαδική, δεν ήταν κάτι καινούργιο: ήταν η ολοκλήρωση μιας φραξιονιστικής διαπάλης που ξεκίνησε τα πρώτα χρόνια της μεταπολίτευσης στο χώρο της νεολαίας του ΚΚΕ εσωτερικού. Είχε ως ταχτική στην εσωκομματική πάλη την «έγκυρη καταγραφή», αλλά κατέληξε σε μια διάσπαση που επιβλήθηκε από το κομματικό «επιτελείο» με τεχνικές διαχείρισης κρίσεων, όπως θα λέγαμε σήμερα. Ο κίνδυνος αυτός είχε αποτραπεί στην Α’ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΗ μετά από ένα συμβιβασμό: καθαίρεση εκλεγμένων οργάνων του Ρήγα Φεραίου και τον διορισμό νέων από την κομματική καθοδήγηση. Αυτό το είδος πολιτικής συναλλαγής για την αποκατάσταση της εσωκομματικής τάξης πιστεύω ότι δεν έχει καμία σχέση με τα χειραφετητικά οράματα καμιάς Αριστεράς...

Η «έγκυρη καταγραφή» ως εσωκομματική τακτική μετά αυτόν το συμβιβασμό, ήταν μια αναζήτηση μορφών διαβούλευσης και συνύπαρξης διαφορετικών ρευμάτων ή τάσεων στο εσωτερικό ενός κομμουνιστικού κόμματος που λειτουργεί με τον “δημοκρατικό συγκεντρωτισμό”: το κόμμα διοικείται από μια “συλλογική ηγεσία”, όπου οι κρίσημες αποφάσεις λαμβάνονται με την “αρχή της πλειοψηφίας” σε καταστατικά προσδιορισμένα “αντιπροσωπευτικά σώματα”. Όλα αυτά αποκαλύφθηκε ότι είναι παραμύθια της Χαλιμά: Το πραγματικό επίδικο της εσωκομματικής διαπάλης δεν είναι η πολιτική “γραμμή” αλλά η κομματική εξουσία. Τα όρια αυτής της εξουσίας αμφισβητήθηκαν και κινδύνευσαν στην πραγματικότητα...

Η Β’ Πανελλαδική δεν είχε ως πολιτικό στόχο να αλλάξει τον κόσμο ή την Αριστερά: για τους κομμουνιστές, οι πολιτικές που έχουν παρόμοιες στοχεύσεις, διαμεσολαβούνται από τον πολιτικό φορέα, το «μαζικό κόμμα». Δεν διεκδίκησε την εξουσία στο κόμμα, αλλά στην οργάνωση της νεολαίας του, το Ρήγα Φεραίο με όρους πλειοψηφίας.

Η διάσπαση, η γενεσιουργός πράξη της Β’ Πανελλαδικής ως πολιτικής οργάνωσης, έκανε ευρύτερα εμφανείς τις ενδογενείς αντιφάσεις του εγχειρήματος της ανανέωσης της κομμουνιστικής Αριστεράς, καταγράφοντας το χάσμα ανάμεσα στις διακηρύξεις για “ανανέωση” και τις πρακτικές στον τρόπο παραγωγής της πολιτικής της: Η Β’ Πανελλαδική ήταν παιδί αυτής της αντίφασης.

Αυτή η αντίφαση ενυπάρχει σε με ένα ή τον άλλο τρόπο σε όλες τις μορφές διασπάσεων που εκδηλώνονται εντός της Αριστεράς. Απ’ ότι φαίνεται, είναι ενδογενής στους μηχανισμούς των υπαρκτών πολιτικών μορφωμάτων της που βγήκαν από την μήτρα των παραδοσιακών κομμουνιστικών κομμάτων.

Αποκορύφωμα αυτής της αντίφασης είναι η ιστορία του εγχειρήματος του ΣΥΡΙΖΑ. Ανέδειξε με τον πιο ανάγλυφο τρόπο πως οι κρίσημες ανεπάρκειες στον τρόπος παραγωγής Πολιτικής δεν εντοπίζονται σε ζητήματα της πολιτικής γραμμής, του προγράμματος και της στρατηγικής, αλλά είναι ενδογενές πρόβλημα των πολιτικών μηχανισμών της παραδοσιακής Αριστεράς. Είναι ζήτημα υπαρξιακό: Το ψάρι/κόμμα απ’ το κεφάλι/μηχανισμό βρωμάει…

Πιστεύω πως ο βασικός υπαρξιακός δείκτης για την Αριστερά, είναι το «μαζικό κόμμα». Η απουσία μαζικού κόμματος είναι η πρώτο σημάδι αυτής της κρίσης. Η επιλογή, να φτιάξουμε πρώτα το κόμμα (ως την οργάνωση της “πρωτοπορίας”) και μετά θα δούμε πως θα γίνει μαζικό, κατέληξε σε μια συσίφια πορεία - διασπάσεων και συγκολλήσεων - από την εποχή της μεταπολίτευσης μέχρι σήμερα, διευρύνοντας ένα χάσμα στο εσωτερικό της: Την απόσταση ανάμεσα στον κόσμο της Αριστεράς και τους πολιτικούς μηχανισμούς της. Αυτή η Αριστερά έχει μια δισυπόστατη μορφή ύπαρξης, στην οποία αν προσθέσουμε και άλλο έναν παράγοντα, αναγκαίο σύμφωνα με τη λενινιστική παράδοση, το Άγιο Πνεύμα (την επαναστατική θεωρία), τότε βρισκόμαστε μπροστά σε μια διστοπική ετεροτοπία της Αγίας Τριάδας…

Η αυτοδιάλυση της Β’ Πανελλαδικής συμπίπτει με την άνοδο του ΠΑΣΟΚ στην κυβερνητική εξουσία. Όπως προανέφερα, πρόκειται για εποχή που καταγράφεται μία κατά κράτος ήττα ολόκληρης της Αριστεράς, όπου το ΠΑΣΟΚ αναδεικνύεται ως το «μαζικό κόμμα» των λαϊκών τάξεων...

- Το ΠΑΣΟΚ διαμεσολάβησε στο κοινοβούλιο την συσσωρευμένη κοινωνική πόλωση από τον εμφύλιο, το κράτος της δεξιάς και την χούντα. Είχε ριζώσει, ως αντιπολίτευση στο κράτος της δεξιάς, στο συνδικαλιστικό κίνημα και την τοπική αυτοδιοίκηση. Δεν έφερε, όπως επαγγελλόταν, στις 18 τον σοσιαλισμό. Όμως η άνοδός του στην κυβερνητική εξουσία συνοδεύτηκε από μια σημαντική τομή στον κρατικό μηχανισμό, μια τομή που με κάποιο τρόπο ολοκλήρωσε την θεσμική κατοχύρωσης της μετάβασης από την χούντα στην αστική δημοκρατία: Κατάργησε το “κράτος της δεξιάς”. Ο κρατικός μηχανισμός γέμισε από χιλιάδες “πρασινοφρουρούς”. Το “κράτος της δεξιάς” δεν ήταν εύκολο να συντριφτεί χωρίς αυτούς τους “μετακλητούς” απ’ το “κίνημα”… Ήρθαν με το ΠΑΣΟΚ και εγκολπωθήκαν στο κράτος για πολλά χρόνια και έγιναν οργανικά στελέχη του.

Η άνοδος του ΣΥΡΙΖΑ το 15 στην κυβερνητική εξουσία το μόνο που κατέγραψε ήταν η “συνέχεια” του κράτους: Ο ΣΥΡΙΖΑ είχε παραδοθεί στο κράτος πριν παραδοθεί στους δανειστές και στην τρόικα… Ο ΣΥΡΙΖΑ των “συνιστωσών” δεν είχε τα χαρακτηριστικά του “μαζικού κόμματος”, όπως αυτό περιγράφεται στα θεωρητικά της κείμενα της Αριστεράς, ούτε επιθυμούσε να γίνει. Ήταν ένας πολιτικός μηχανισμός, ο οποίος δεν είχε για πολλά χρόνια ούτε τυπικά μέλη! Είχε μόνον τις κάστες των “συνιστωσών” του...

Όταν τον Γενάρη του 15 βρέθηκε στην θέση να κυβερνήσει, δεν είχε καν το αναγκαίο προσωπικό για να στελεχώσει τις απαιτούμενες θεσμικές θέσεις στον κρατικό μηχανισμό. Τα δυο κρίσιμα υπουργεία που έχουν σχέση με την διαχείριση του βαθέως κράτους, το υπουργείο εξωτερικών και το υπουργείο εθνικής Άμυνας τα ανέθεσε σε άλλους, εξωκομματικούς. Αυτό το πράγμα δεν το λες με τίποτα “Κυβέρνηση της Αριστεράς”...

Ο ΣΥΡΙΖΑ διεκδικώντας την Κυβέρνηση, κατάφερε να μετασχηματίσει σε ελπίδα τις διάσπαρτες αντιστάσεις στις πολιτικές του νεοφιλελευθερισμού, σε μια μακρά περίοδο μαζικών κινητοποιήσεων. Η τομή αυτή δεν επιτεύχθηκε με όπλο το «πολιτικό πρόγραμμά» του. Η πολιτική υπέρβαση που κατέγραψε δεν ήταν η πραγμάτωση κάποιου πολιτικού “σχεδίου”: ήταν προϊόν της παρέμβασης του λαϊκού παράγοντα στο σύστημα κοινοβουλευτικής εκπροσώπησης.

Σηματοδοτούσε ρήξη/απόρριψη τόσο του χώρου της παραδοσιακής Αριστεράς όσο και ευρύτερα του πολιτικού συστήματος του δικομματισμού – που έγινε στην πραγματικότητα μονοκομματισμός την εποχή των μνημονίων: Οι λαϊκές μάζες κινήθηκαν προς τον ΣΥΡΙΖΑ ως “ευκαιρία” που βρέθηκε μπροστά τους, και όχι ο ΣΥΡΙΖΑ προς αυτές…

Εκείνο όμως που έχει κάποια σημασία σήμερα απ’ όλα αυτά, είναι η διαπίστωση πως ο κεντρικός πυρήνας της λογικής (αλλά και οι “πρωτεργάτες” που αναλαμβάνουν να τον κάνουν πράξη) πάνω στην οποία συγκροτήθηκε ο ΣΥΡΙΖΑ ως πολιτικός μηχανισμός της Αριστεράς, δεν ήταν διαφορετικός από άλλα ανάλογα εγχειρήματα που είχαν προηγηθεί ή υπήρχαν παράλληλα με αυτό, αλλά και συνεχίζουν να εκδηλώνονται και σήμερα γύρω μας στο όνομα της Αριστεράς.

Από εποχή της μεταπολίτευσης μέχρι το σήμερα, ξεκινώντας από την «Ενωμένη Αριστερά», τα πάμπολλα ενωτικά εγχειρήματα έχουν επαναληφθεί πάνω στο ίδιο μοτίβο: πάντα μπροστά σε εκλογικές κοινοβουλευτικές ή αυτοδιοικητικές αναμετρήσεις, εμφανίζονται ως πυροτεχνήματα στον ουρανό της πολιτικής σκηνής και χάνουν την γοητεία τους συνήθως πριν ξημερώσει. Την επόμενη μέρα, άλλος για Χίο τράβηξε, κι άλλος για Μυτιλήνη. Κανείς δεν αναλαμβάνει την ευθύνη να εκφωνήσει τον επικήδειο. Ο νεκρός παραμένει άκλαυτος στα αζήτητα...

Ο “βάλτος” (κατά την λενινιστική ορολογία), που παρασύρθηκε από τα ωραία λόγια και δήλωσε “συμμέτοχος”, επιστρέφει απογοητευμένος στο σπίτι του. Στην καλύτερη περίπτωση βολοδέρνει στα κινήματα ως ακτιβιστής.

Οι “πρωτοπόροι” πολιτικοί μηχανισμοί της Αριστεράς που σύναψαν μεταξύ τους αυτόν τον άγονο γάμο, θα ξαποσταίνουν για λίγο. Μετά θα συνεχίσουν να παίζουν στο βιολί τους ξανά το ίδιο τραγούδι, προετοιμάζοντας το επόμενο προξενιό. Πρόκειται για ιδιότυπη μορφή ενδογαμίας της Αριστεράς, που δεν παράγει απογόνους, αλλά μεταμορφώνει τους μετέχοντες μηχανισμούς σε πολιτικά ζόμπι, με τις δικές τους πειθαρχίες, ιεραρχίες και τελετουργικά...

Ούτε οι αυτοδύναμες οικοδομήσεις, ούτε τα ενωτικά εγχειρήματα είχαν κανένα αποτέλεσμα, είναι οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος: Η «ενότητα» είναι απαίτηση για την ανάγκη του πως οι Αριστεροί θα αποκτήσουν το κόμμα τους, και όχι η απάντηση στην ερώτηση: πως θα διαπραγματευτούν μεταξύ τους αναξιόπιστα πολιτικά μορφώματα για να ιδρύσουν τα δικά τους καρτέλ ή να διευρύνουν την εκλογική πελατεία για το μαγαζάκι τους…

Η Αριστερά για να αλλάξει τον κόσμο, πρώτα θα πρέπει ν’ αλλάξει τον εαυτό της. Με τα μπάζα από τα συντρίμμια της, δεν κτίζεται το «νέο»…

Ποιος κερδίζει;

2025-10-28T23:41:00.000+02:00

Αναδημοσίευση από «το, περγάδι»

Του Fabio Vighi

Η Δύση έχει γίνει ένας ολοκληρωτικός χώρος - ο χώρος μιας αυτοαμυντικής ηγεμονίας που αμύνεται ενάντια στην ίδια της την αδυναμία». (Jean Baudrillard) [ *]

Μια από τις πιο συχνά αναφερόμενες σκηνές στην ταινία Night Moves (Επτά αινίγματα για τον ντετέκτιβ Χάρι,1973) του Arthur Penn δείχνει έναν απελπισμένο Gene Hackman να είναι σκυμμένος μπροστά σε μια μικρή ασπρόμαυρη τηλεόραση και να παρακολουθεί με μισή καρδιά έναν αγώνα αμερικανικού ποδοσφαίρου. Όταν η γυναίκα του μπαίνει μέσα και ρωτάει: «Ποιος κερδίζει;», εκείνος μουρμουρίζει: «Κανείς. Η μία πλευρά χάνει πιο αργά από την άλλη». Όπως προέβλεπαν συνειδητά καταθλιπτικές χολιγουντιανές ταινίες όπως το Night Moves, η κρίση της δεκαετίας του 1970 σηματοδοτούσε ήδη το τέλος της καπιταλιστικής κοινωνικοποίησης: μια δομική και σύντομα παγκόσμια κοινωνικοοικονομική, πολιτιστική και ψυχολογική καταστροφή που εισέρχεται τώρα στη φάση της ραγδαίας κλιμάκωσης (αν και το Χόλιγουντ αυτή τη φορά βρίσκεται σε πλήρη άρνηση).

Όπως γίνεται ολοένα και πιο ξεκάθαρο, σήμερα, το σύστημα επιβιώνει μόνο μέσω της επιτυχημένης εμπορίας καταστάσεων έκτακτης ανάγκης: πανδημίες, στρατιωτικές συγκρούσεις, εμπορικοί πόλεμοι και άλλες καταστροφές που περιμένουν υπομονετικά στη σειρά. Το χάος και η αποσταθεροποίηση οπλοποιούνται σκόπιμα προκειμένου να πυροδοτήσουν μια σειρά από παβλοφικές αλυσιδωτές αντιδράσεις, ο πραγματικός λόγος ύπαρξης των οποίων είναι ξεκάθαρα οικονομικός. Με άλλα λόγια, οι δυσχέρειες «παγκόσμιου ενδιαφέροντος» είναι η μόνη πηγή που έχει απομείνει σε έναν πολιτισμό που καταρρέει και του οποίου οι πληθυσμοί μοιάζουν όλο και περισσότερο με πλήθος ζόμπι που βαδίζουν βήμα βήμα προς το ζοφερό πεπρωμένο τους - ενώ παράλληλα μπαίνουν στο Instagram κάθε δευτερόλεπτο.

Με καθαρά συστημικούς όρους, η λογική είναι απλή: ο σημερινός καπιταλισμός της ελεύθερης αγοράς είναι εθισμένος σε μια αδιάκοπη σειρά γεωπολιτικών σοκ που λειτουργούν ως άλλοθι ώστε να μπορούν να δημιουργηθούν «κεφάλαια» από την οικονομική ανυπαρξία και να «ανακατευθυνθούν» επιδέξια στις χρηματιστηριακές αγορές. Τα παράγωγα και οι πύραυλοι είναι οι δύο όψεις του ίδιου καπιταλιστικού νομίσματος, και εκείνοι που ασκούν τον έλεγχο των παραγώγων συνήθως αποφασίζουν ποιος θα πυροβολήσει πρώτος. Οι κερδοσκοπίες με βάση το χρέος που αφορούν ένα ατελείωτα επαναϋποθηκευμένο σύνολο πλασματικής αξίας που θα παραμείνει απραγματοποίητο είναι ένα παιχνίδι προσομοίωσης που απαιτεί συνεχώς τραύματα. Το κεφάλαιο κανιβαλίζει τώρα βίαια το ίδιο του το μέλλον σε μια απελπισμένη προσπάθεια να κρύψει την αφερεγγυότητά του - ένα τέχνασμα που λειτουργεί μόνο στο βαθμό που το πλαστό χρήμα που αντιπροσωπεύει τα IOUs δεν διεκδικείται ως αποθήκη αξίας.

Αλλά θα πρέπει να προστεθεί ότι ακόμη και αυτό το εγκληματικό Truman Show πλησιάζει τώρα στο σημείο όπου το ιστιοφόρο χτυπάει τον ψεύτικο χάρτινο ορίζοντα. Το υποκείμενο πρόβλημα θα πρέπει να είναι πλέον προφανές: το ισχυρότερο έθνος στον κόσμο - οι κυρίαρχοι της παγκοσμιοποίησης - πνίγεται στο χρέος και την αντιπαραγωγική κατανάλωση (πράγμα που δεν είναι χωρίς ειρωνεία, διότι αυτό σημαίνει ότι ο εκδότης του παγκόσμιου αποθεματικού νομίσματος πεθαίνει από την ίδια ασθένεια που επί δεκαετίες επισκέπτεται άλλες χώρες προκειμένου να τις απομυζήσει). Με άλλα λόγια, οι ΗΠΑ επιδίδονται σε έναν άσκοπο και καταστροφικό αγώναπροκειμένου να αποτρέψουν την κατάρρευση της παγκόσμιας ηγεμονίας τους, προσπαθώντας να ανακυκλώσουν ένα σισύφειο βάρος χρέους που έχει αυξηθεί από τα 900 δισεκατομμύρια δολάρια του Ρίγκαν το 1981 στα σημερινά 35+ τρισεκατομμύρια δολάρια (ενώ ο λόγος χρέους προς ΑΕΠ έχει αυξηθεί από 30% σε 122%).

Αν το ζήτημα του χρέους, με βάση το ευρύτερο πλαίσιο της ανθρώπινης ύπαρξης, δεν ήταν αρκετά ηλίθιο από μόνο του, το πιο γελοίο μέρος της ιστορίας είναι ότι η υπερχρεωμένη και υπερ-αντιπαραγωγική υπερδύναμη χρειάζεται τώρα τη βοήθεια του πληθωρισμού για να κρατήσει καλυμμένο το βρώμικο υπογάστριό της. Με άλλα λόγια, οι ΗΠΑ χρειάζονται αρνητικά πραγματικά επιτόκια, αν πρόκειται να νομισματοποιηθούν και να αναχρηματοδοτηθούν τα ολοένα και πιο αντιπαθή κρατικά χρεόγραφα (ιδίως τα T-notes και τα T-bills, δηλαδή τα βραχυπρόθεσμα και μεσοπρόθεσμα χρεόγραφα) ο πληθωρισμός θα πρέπει να είναι υψηλότερος από την απόδοση του χρέους . Όσο κουραστικά και αν φαίνονται τα μαθηματικά του χρέους στους περισσότερους από εμάς, επιβεβαιώνουν από μόνα τους ότι το σημερινό σύστημα είναι χρεοκοπημένο - μια δυσχερή κατάσταση που επιδεινώνεται σημαντικά από το πανταχού παρόν φαινόμενο του «αρνητισμού της κατάρρευσης», το οποίο φέρνει το σύστημα πιο κοντά στη θερμοπυρηνική «λύση».

Πρέπει να συνειδητοποιήσουμε ότι ο κύριος σκοπός του παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού δεν είναι πλέον μόνο να καταβροχθίζει κέρδη σε βάρος της ανθρώπινης και φυσικής ζωής- πιο διεστραμμένα, για να επιδιώξει αυτόν τον σκοπό πρέπει πρώτα να κρατήσει την κλιμακούμενη μάζα των IOUs από το να αποκαλύψει την ανεπιθύμητη κατάστασή τους. Πρόκειται για έναν υπαρξιακό αγώνα που απαιτεί όλο και πιο χειριστικά, παράλογα και καταστροφικά μέτρα. Και δεδομένου ότι το μεγαλύτερο μέρος του καπιταλιστικού κόσμου είναι εξασφαλισμένο με αμερικανικά ομόλογα που μπορούν να επιβιώσουν μόνο αν εκτείνονται στο μέλλον, είναι θεμιτό να συμπεράνουμε ότι «τα σκατά έχουν χτυπήσει τον παγκόσμιο ανεμιστήρα».Ταυτόχρονα, όμως, η παρακμή της Δύσης έχει πλέον πείσει μια σειρά γεωπολιτικούς παίκτες να αποχωρήσουν πρακτικά από ένα σφαγείο που υπαγορεύεται από έναν αφερέγγυο αφεντικό. Η εν εξελίξει διαδικασία της απο- δολαριοποίησης (που προαναγγέλλει το τέλος της κυριαρχίας του δολαρίου) μπορεί να φαίνεται λογική μόνο με καπιταλιστικούς όρους, ωστόσο έχει ήδη πυροδοτήσει εσωτερικές, ενδοσυστημικές συγκρούσεις (Ουκρανία, Μέση Ανατολή), που θα μπορούσαν κάλλιστα να επεκταθούν μέχρι τον αφανισμό μεγάλων κομματιών ανθρώπινης ζωής στη Γη.

Ο οικονομικός αρνητισμός εκφράζεται μέσα από διάφορες μετρήσεις εντελώς παραπλανητικές - όπως το ΑΕΠ. Σήμερα το ΑΕΠ μιας χώρας, στις λίγες περιπτώσεις που υποτίθεται ότι καταγράφει ακόμα κάποιου είδους «ανάπτυξη», αντανακλά απλώς την ποσότητα των πιστώσεων που αναπτύσσονται στην οικονομία. Η μηχανική αύξηση της παραγωγικότητας από ωκεανούς πιστώσεων που ξεδιάντροπα μαγεύονται από τις κεντρικές τράπεζες είναι η παιδαριώδης στρατηγική που συνοψίζει το διανοητικά οπισθοδρομικό καθεστώς του πολιτισμού μας και των παρηκμασμένων ηγετών του. Ο μόνος στόχος είναι να κλωτσήσουμε τον κουβά του χρέους, με κόστος περισσότερη αγωνία για εμάς και, κυρίως, την εν ψυχρώ εξόντωση χιλιάδων αναλώσιμων πολιτών. Όποια (ασήμαντη) «ανάπτυξη» και αν καταφέρει κανείς να επικαλεστεί στην πλάτη των κλιμακούμενων ελλειμμάτων, μπορεί να είναι σίγουρος ότι θα πρόκειται για ψευδή ανάπτυξη, αφού μπορεί να επιτευχθεί μόνο μέσω της τεχνητής νομισματικής επέκτασης. Η επέκταση των ήδη εξαντλημένων πιστωτικών ορίων αντιπροσωπεύει μια πορεία δράσης της οποίας το σωρευτικό αποτέλεσμα είναι, με οικονομικούς όρους, η σταδιακή αλλά συνεχής καταστροφή αυτών των μονάδων χρέους που είναι επίσης γνωστές ως fiat currencies. Ο τρόπος με τον οποίο χώρες όπως το Ηνωμένο Βασίλειο ή οι ΗΠΑ πουλάνε στο κοινό την ιστορία ότι, παρά τις δημοσιονομικές τους μαύρες τρύπες, πρόκειται να αναζωπυρώσουν την πραγματική ανάπτυξη μέσω «στρατηγικών επενδύσεων», είναι απελπισμένος και παράλογος. Ισοδυναμεί με τη διενέργεια αισθητικής χειρουργικής επέμβασης σε έναν μη αιωνόβιο που πάσχει από καρκίνο 4ου σταδίου. Είναι, επομένως, ένα ψέμα, του οποίου ο μόνος στόχος είναι να στηρίξει τα τεχνητά διογκωμένα χρηματιστήρια.

Το δολαριοκεντρικό πλαίσιο που τώρα ξηλώνονται οι ραφές του είναι το νομισματικό σύστημα που έχουμε από το 1944 (Συμφωνία του Bretton Woods), όπου το δολάριο των ΗΠΑ λειτουργεί ως παγκόσμιο αποθεματικό νόμισμα και τα αμερικανικά κρατικά ομόλογα ως πρωτογενείς παγκόσμιοι χρεωστικοί τίτλοι. Κατά τη διάρκεια του δεύτερου μισού του 20ού αιώνα, αυτή η νομισματική τάξη υπέστη ορισμένες βασικές προσαρμογές που τελικά οδήγησαν στην εγκαθίδρυση αυτού που είναι ευρύτερα γνωστό ως «κύκλος ελλείμματος» μεταξύ των ΗΠΑ και των χωρών της Ανατολικής Ασίας, όπως η Κίνα και η Ιαπωνία. Από τη δεκαετία του 1970, οι ΗΠΑ 1) αποβιομηχανοποίησαν δραστικά την οικονομία τους- 2) άρχισαν να εμφανίζουν μεγάλα εμπορικά ελλείμματα- και 3) επέτρεψαν στα κεφάλαιά τους να εισρεύσουν σε νεοβιομηχανοποιημένες χώρες με τεράστιες δεξαμενές φτηνού εργατικού δυναμικού, όπως η Κίνα. Η παραγωγικότητα μετακινήθηκε αθόρυβα από το ένα μέρος του πλανήτη στο άλλο, ακολουθώντας τη φυσική τάση του κεφαλαίου να εκμεταλλεύεται τη λιγότερο ρυθμιζόμενη διαθέσιμη εργατική δύναμη.

Το 1971, ο πρόεδρος Νίξον αποσύνδεσε το δολάριο από το χρυσό, ενώ παράλληλα ήρε το εμπορικό εμπάργκο 21 ετών κατά της κομμουνιστικής Κίνας (μια νέα διμερής εμπορική συμφωνία τέθηκε σε ισχύ το 1980). Ενώ το εμπόριο ήταν αργό κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1970 - με την Κίνα να παραμένει ένας τόπος πώλησης παρά παραγωγής προϊόντων - οι μεταρρυθμιστικές πολιτικές που εισήγαγε ο Κινέζος ηγέτης Ντενγκ Σιαοπίνγκ τον Δεκέμβριο του 1978 (ο Μάο Τσετούνγκ είχε πεθάνει το 1976) άρχισαν να αντιστρέφουν την κατεύθυνση των επενδύσεων και του εμπορίου. Ο Ντενγκ, με άλλα λόγια, άνοιξε την πόρτα της Κίνας στα αμερικανικά κεφάλαια, ιδίως με τη δημιουργία Ειδικών Οικονομικών Ζωνών (αρχικά στις πόλεις Σενζέν, Ζουχάι, Σαντού και Σιαμέν), όπου οι ξένες επενδύσεις μπορούσαν να επωφεληθούν από ένα τεράστιο και σε μεγάλο βαθμό απελευθερωμένο εργατικό δυναμικό. Έκτοτε, οι πολυεθνικές εταιρείες με έδρα τις ΗΠΑ (συμπεριλαμβανομένων των Nike, Apple και Walmart) άρχισαν να αναθέτουν την παραγωγή σε εξωτερικούς συνεργάτες στην Κίνα, η οποία έγινε το νέο κέντρο δημιουργίας υπερεθνικής αξίας. Το αποτέλεσμα είναι γνωστό: Η Κίνα παράγει φτηνά αγαθά που οι ΗΠΑ εισάγουν και καταναλώνουν χάρη στη χρηματοπιστωτική «βιομηχανία» που βασίζεται στο δολάριο. Συνεπώς, οι ΗΠΑ μπόρεσαν να επεκτείνουν το χρέος τους και να έχουν μεγάλα εμπορικά ελλείμματα χωρίς να χρεοκοπήσουν χάρη σε ένα «πονηρό» αντάλλαγμα: η παραγωγή τους μεταφέρθηκε στην Κίνα, ενώ η Wall Street απομυζούσε την παγκόσμια υπερπαραγωγή χάρη στην παγκόσμια κυριαρχία του δολαρίου. Δεδομένου ότι όλες οι παραγωγικές χώρες χρειάζονται δολάρια για να μπορούν να συναλλάσσονται διεθνώς, δεν έχουν άλλη επιλογή από το να πωλούν τα εμπορεύματά τους στις αγορές των ΗΠΑ (και της συλλογικής Δύσης), ενώ παράλληλα επενδύουν τα πλεονάσματά τους σε μετοχές που βασίζονται στο δολάριο και σε ομόλογα που βασίζονται στο δολάριο (κρατικά ομόλογα των ΗΠΑ).

Εν ολίγοις, ένα σημαντικό μέρος των καθαρών πλεονασμάτων που κέρδισαν οι εμπορικοί εταίροι των ΗΠΑ βρήκε το δρόμο του πίσω στις αμερικανικές αγορές μετοχών και χρεογράφων. Στη δεκαετία του 1990, η εν λόγω εισροή ξένων κεφαλαίων άρχισε να τροφοδοτεί τη βασισμένη στο έλλειμμα άνθηση της αμερικανικής στρατιωτικής βιομηχανίας (η οποία μετέτρεψε τις ΗΠΑ σε «παγκόσμιο αστυνόμο»), ενώ παράλληλα δημιούργησε τεράστιες φούσκες στον χρηματοπιστωτικό τομέα και στα ακίνητα, οι οποίες με τη σειρά τους στήριξαν μια γιγαντιαία καταναλωτική άνθηση (το 70% του ΑΕΠ των ΗΠΑ εξακολουθεί να βασίζεται στις καταναλωτικές δαπάνες). Ουσιαστικά, τόσο η κυβερνητική όσο και η ιδιωτική κατανάλωση στις ΗΠΑ βασίστηκε σε μεγάλο βαθμό στο δανεισμό από τους ίδιους ξένους προμηθευτές στους οποίους οι ΗΠΑ είχαν αναθέσει την παραγωγή βασικών εμπορευμάτων. Αρχικά, αυτός ο μηχανισμός που στηρίχθηκε στη δύναμη αναρρόφησης του δολαρίου εγκαθίδρυσε μια σχετικά σταθερή συν-εξάρτηση μεταξύ της μη παραγωγικής κατανάλωσης των ΗΠΑ και της παραγωγής της Ασίας με γνώμονα τις εξαγωγές - με τον αμερικανικό στρατό να ενισχύει το δολάριο μέσω των δολοφονικών πολέμων μετά την 11η Σεπτεμβρίου που είχαν ως αποτέλεσμα την απώλεια εκατομμυρίων αθώων ζωών. Ωστόσο, μετά την παγκόσμια κατάρρευση του 2008, αυτός ο εύθραυστος και εγγενώς δολοφονικός συμβιβασμός επιδεινώθηκε γρήγορα σε έναν παγκόσμιο ανεμοστρόβιλο πλασματικής νομισματικής επέκτασης, ο οποίος είναι πλέον μη διαχειρίσιμος μόνο μέσω της συμβατικής οικονομικής πολιτικής.

Οι παραπάνω παρατηρήσεις και μόνο θα πρέπει να μας πείσουν να εγκαταλείψουμε την εσφαλμένη αντίληψη ότι οι εθνικές οικονομίες συντονίζουν αυτόνομα τις συναλλαγές. Αντίθετα, αυτή που καθορίζει τις περισσότερες επιλογές των επιμέρους χωρών, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που αφορούν την κλιμάκωση του πολέμου είναι η διεθνής και απρόσωπη κίνηση του κεφαλαίου. Μόνο σήμερα το κεφάλαιο ανταποκρίνεται στο όνομά του: μια ανώνυμη, αφηρημένη, μεταφυσική και τυραννική ολότητα που επιβλέπει σχεδόν οτιδήποτε λαμβάνει χώρα στον πλανήτη Γη. Αρα είναι απαραίτητο να βλέπουμε το δάσος του «παγκόσμιου καπιταλισμού» μέσα από τα δέντρα της «εθνικής οικονομίας» αν θέλουμε να ξετυλίξουμε τον «μπερδεμένο ιστό που υφαίνουμε όταν πρώτα εξασκούμαστε στο να εξαπατούμε» (όπως το έθεσε ο σερ Γουόλτερ Σκοτ το 1808). Η πιστωτική και χρηματική κρίση που βιώνουμε, η οποία εξελίσσεται σε γεωπολιτικό εφιάλτη, δεν θεωρείται σχεδόν ποτέ ως το αναγκαίο καταστροφικό αποτέλεσμα της εσωτερικής διάβρωσης της πραγματικής καπιταλιστικής συσσώρευσης. Αυτό που λείπει οδυνηρά από τις περισσότερες κριτικές -ιδιαίτερα από τις αριστερές- είναι το ουσιαστικό και άρα θεμελιώδες κομμάτι: η εστίαση στην κατάρρευση της καπιταλιστικής κοινωνικοποίησης καθεαυτής.

Ο κύκλος του ελλείμματος ΗΠΑ-Κίνας επιδεινώνεται εδώ και δεκαετίες, κυρίως επειδή το παγκόσμιο αποθεματικό περιουσιακό στοιχείο αντιπροσωπεύει ταυτόχρονα ένα χρέος τέτοιου μεγέθους που θέτει πλέον υπό αμφισβήτηση τη φερεγγυότητα της κυρίαρχης χώρας - γεγονός που, με τη σειρά του, οδηγεί τους ξένους επενδυτές στα αμερικανικά κρατικά ομόλογα να επανεξετάσουν τις επενδύσεις τους. Επιπλέον, μετά την πρόσφατη κατάσχεση από τις ΗΠΑ 300 δισεκατομμυρίων δολαρίων σε ρωσικά περιουσιακά στοιχεία στη Δύση, όλοι βλέπουν το βαθμό στον οποίο το δολάριο μπορεί να αποτελέσει όπλο και, ως εκ τούτου, συνειδητοποιούν ότι είναι καιρός να εξετάσουν το Σχέδιο Β. Δεδομένης της πολύ κλονισμένης νομισματικής υπεροχής τους, οι Ηνωμένες Πολιτείες διατηρούσαν μέχρι τώρα το χρέος τους αξιόπιστο (έναντι πιθανής χρεοκοπίας των κρατικών τους ομολόγων) κυρίως με τη χορηγία πολέμων και άλλων παγκόσμιων καταστάσεων έκτακτης ανάγκης, των οποίων ο βασικός σκοπός είναι να δικαιολογήσουν την εκτύπωση περισσότερων μετρητών, ενώ παράλληλα επιδιώκουν αρνητικά πραγματικά επιτόκια και ωθούν τον κόσμο προς μια νέα νομισματική υποδομή που θα βασίζεται σε ψηφιακά περιουσιακά στοιχεία σε κουπόνια, τα οποία τελικά θα ελέγχονται κεντρικά. Ακόμη και με ρεαλιστικούς καπιταλιστικούς όρους, αυτό δεν είναι ένα «βιώσιμο» σύστημα. Κατ' αρχάς, κανένας λογικός επενδυτής δεν είναι διατεθειμένος να χάσει από την κατοχή ομολόγων που διογκώνονται από την κυβέρνηση μιας χώρας που έχει χρέος άνω των 35 τρισεκατομμυρίων δολαρίων. Ακριβώς με καπιταλιστικά κριτήρια, το σύστημα αυτό είναι ένας νεκρός που περπατάει.

Ποιες είναι λοιπόν οι προοπτικές για το εγγύς μέλλον; Οι δυτικές και ιαπωνικές κεντρικές τράπεζες λειτουργούν επί του παρόντος με αυτόματο πιλότο για να αποφύγουν ένα χρηματιστηριακό κραχ. Ειδικά η Ομοσπονδιακή Τράπεζα προσπαθεί να κρατήσει ένα σπασμένο βάζο ενωμένο, τουλάχιστον μέχρι τις5 Νοεμβρίου . Αλλού, οι χώρες φορτώνουν με σκληρά περιουσιακά στοιχεία, συμπεριλαμβανομένου του χρυσού, του αργύρου, του πετρελαίου και των σπάνιων γαιών. Σε περίπτωση που η φούσκα των μετοχών σκάσει, η Κίνα και άλλα έθνη BRICS θα έχουν τουλάχιστον μια μερική υποστήριξη. Αλλά δεδομένου ότι η τελική αιτία της κρίσης είναι ότι η συνολική παραγόμενη αξία (για την οποία αγωνίζονται οι ανταγωνιστές συμμετέχοντες) συρρικνώνεται, τα «έξυπνα» ατομικά ή εθνικά κεφάλαια μπορούν να κρατήσουν το κεφάλι τους πάνω από το νερό μόνο για ένα σύντομο χρονικό διάστημα και κανείς δεν θα μπορέσει να ξεφύγει από την κοινωνικά αλληλένδετη μοίρα τους. Η υποτίμηση του νομίσματος περιλαμβάνει πλέον το σύνολο της αναπαραγωγής των πλήρως κεφαλαιοποιημένων κοινωνιών και λαμβάνει χώρα στο πλαίσιο μιας γενικής πιστωτικής επέκτασης (συμπεριλαμβανομένης της Κίνας). Και επειδή ο καπιταλισμός έχει ήδη καταναλώσει το ίδιο του το μέλλον, ο πυρηνικός μηδενισμός είναι ένας ισχυρός υποψήφιος για την επόμενη «πιο ρεαλιστική» επιλογή στο τραπέζι. Εξάλλου, ο πόλεμος είναι εγγενώς πληθωριστικός. Όσο πιο καταστροφικός είναι ένας πόλεμος, τόσο περισσότερο θα παρέχει στις ΗΠΑ και στους υποταγμένους (μαζοχιστές) συμμάχους τους στην ΕΕ δικαιολογίες για να εφαρμόσουν καθεστώτα ελέγχου του κεφαλαίου και δελτίου κατανάλωσης αγαθών ή υπηρεσιών σε ένα μετακοβιδικό περιβάλλον, όπου οι πληθυσμοί έχουν ήδη εκπαιδευτεί με επιτυχία στην πολιτική συμμόρφωση.

Αν, επομένως, έχουμε ένα και μοναδικό ηθικό καθήκον, αυτό είναι να εκπαιδεύσουμε τις νέες γενιές να σκέφτονται κριτικά τις πραγματικές αιτίες που βρίσκονται πίσω από τη βίαιη κατάρρευση του συστήματος. Ωστόσο, το κεφάλαιο φαίνεται να έχει προβλέψει από καιρό κάθε τέτοια κίνηση, αποικίζοντας όλους τους τομείς, συμπεριλαμβανομένης της εκπαίδευσης. Η διαπαιδαγώγηση των νέων γενεών σε μια «κουλτούρα» ναρκισσιστικής αμβλύτητας και περήφανης συναίνεσης έχει ζωτική σημασία στην εγκαθίδρυση ενός νέου ολοκληρωτικού καθεστώτος, όπου η φτώχεια, η βία και η χειραγώγηση θα θεωρούνται κάτι φυσιολογικό. Οι όμιλοι των μέσων κοινωνικής δικτύωσης προσφέρουν ένα τέλειο παράδειγμα. Ο εθισμός στο τηλέφωνο, για παράδειγμα, είναι υπνωτιστικός αυτός καθαυτός, ανεξάρτητα από το περιεχόμενο που εμφανίζεται για λίγο στην οθόνη.

Μόλις τα μάτια παγιδευτούν στο διαβολικό αυτό κατασκεύασμα, ο νους αμέσως απευαισθητοποιείται από την ανάγκη για σοβαρή κριτική σκέψη. Έτσι, ενώ συνεχίζουμε να τροφοδοτούμε την εξάρτησή μας από τις οθόνες, «εκεί έξω», μπορούν να συμβούν τα πάντα μεταξύ άλλων και η πολτοποίηση παιδικών σωμάτων από δημοκρατικές βόμβες που παράγονται από ηθικούς κατασκευαστές όπλων και εγκρίνονται από φιλελεύθερες κυβερνήσεις «τις οποίες εμπιστευόμαστε». Μετά το μεγάλο πείραμα του Κόβιντ, το παγκόσμιο χωριό κατοικείται όλο και περισσότερο από παράξενα πλάσματα που έχουν προγραμματιστεί να συζητούν για αντωνυμίες παρά να βλέπουν κριτικά τις καταστροφικές επιπτώσεις της δολοφονικής μηχανής που ονομάζεται κεφάλαιο. Περισσότερο από ποτέ, οι άνθρωποι θα πρέπει να βρουν τρόπους να αποπρογραμματίσουν το μυαλό και τις συνήθειές τους, διαφορετικά υπάρχει ο κίνδυνος πως ούτε ο ήχος μιας πυρηνικής έκρηξης θα καταφέρει να τους ταρακουνήσει από την προγραμματισμένη υποταγή τους.

---------------------------------------------------------

[ * ] Ο Ζαν Μπωντριγιάρ δεν διατύπωσε ρητά τη θεωρία του «ολοκληρωτικού χώρου», αλλά οι έννοιες του υπερρεαλισμού και του ομοιώματος μπορούν να εφαρμοστούν για την κατανόησή του, ειδικά στο πλαίσιο των μέσων μαζικής ενημέρωσης και του τεχνολογικού ελέγχου. Ο ολοκληρωτικός χώρος μπορεί να θεωρηθεί ως μια προσομοίωση που δημιουργεί ένα περιβάλλον «πιο πραγματικό από το πραγματικό», όπου μια κατασκευασμένη πραγματικότητα αντικαθιστά την αυθεντική εμπειρία, όπως φαίνεται σε ένα σύστημα όπου οι ψηφιακές εικόνες και τα μέσα μαζικής ενημέρωσης διαμορφώνουν την αντίληψή μας και τη συμπεριφορά μας περισσότερο από ό,τι ο φυσικός κόσμος.

Γασσάν Καναφάνι «Από τη Γη των Πικραμένων Πορτοκαλιών»

2025-10-24T17:57:00.005+03:00

Τα video είναι από την εκδήλωση που οργανώθηκε από τη Λέσχη Ανάγνωσης του Πολιτιστικού και Επιστημονικού Συλλόγου Χαλανδρίου Αργώ και πραγματοποιήθηκε τη Δευτέρα 20 Οκτωβρίου 2025 σε αίθουσα του Δήμου Χαλανδρίου, στο κέντρο του Χαλανδρίου. Για το συγγραφέα και το βιβλίο μίλησαν:

ο Μποφυλάτος Σταύρος, φιλόλογος,

ο Νασίμ Αλάτρας, μεταφραστής,

διάβασε αποσπάσματα του βιβλίου ο ηθοποιός Χάρης Μαυρουδής,

και ακολούθησε συζήτηση.

Το παρακάτω κείμενο είναι απόσπασμα από την ομιλία του Σταύρου Μποφυλάτου στην εκδήλωση:

Kαι εμείς με τη σειρά μας θέλουμε να αφιερώσουμε τη σημερινή μας εκδήλωση στο δοκιμαζόμενο λαό της Παλαιστίνης, να ενώσουμε τη φωνή μας με τη φωνή όλων εκείνων που καταγγέλλουν τη γενοκτονία και βροντοφωνάζουν σε όλα τα μήκη της γης πως δεν υπάρχει ειρήνη χωρίς δικαιοσύνη.

Ίσως ορισμένοι καλόπιστοι φίλοι μας με εισαγωγικά ή χωρίς εισαγωγικά να θεωρούν ότι η επιλογή μας καθορίζεται αποκλειστικά από εξωλογοτεχνικά κριτήρια. Σφάλλουν και αδικούν τον λογοτέχνη, γιατί ο Γασσάν Καναφάνι είναι διαχρονικός, μπορεί να θεωρηθεί και ένας σύγχρονος κλασικός. ΄Όπως μας πληροφορεί ο μεταφραστής του βιβλίου ο Νασίμ Αλάτρας στον εξαιρετικά διαφωτιστικό πρόλογο του,«Τα περισσότερα έργα του έχουν μεταφραστεί σε περίπου δεκαέξι γλώσσες και κυκλοφορούν σε δεκάδες χώρες Ορισμένες του νουβέλες μεταφέρθηκαν στο θέατρο και στο ραδιόφωνο. Δύο από τις νουβέλες του οι «’Ανθρωποι στον ήλιο» και «Επιστρέφοντας στη Χάιφα» έγιναν ταινίες μεγάλου μήκους και τα τρία θεατρικά του έργα έχουν παιχτεί σε θέατρα πανταχού της γης».

Σε επίρρωση όλων των προηγούμενων έρχεται και το γεγονός ότι τα διηγήματα για τα οποία σήμερα συζητούμε αν και δημοσιεύτηκαν σχεδόν πριν από εβδομήντα χρόνια εξακολουθούν να εκδίδονται, να επανεκδίδονται και να διατηρούν ανέπαφη τη λογοτεχνική τους αξία όσο και την τραγική τους επικαιρότητα.

Ο Γασσάν Καναφάνι ανήκει στις περιπτώσεις των συγγραφέων που ζωή του, η εποχή και το κοινωνικό πλαίσιο είναι άρρηκτα συνδεδεμένα με το έργο του. Ο μεγάλος Παλαιστίνιος διανοούμενος Edward Said τον θεωρούσε ως« μια από τις δημιουργικές δυνάμεις της παλαιστινιακής κουλτούρας ένα συγγραφέα που « ένωνε το προσωπικό με το πολιτικό χωρίς να υποκύπτει σε στερεότυπα» Για αυτό και η σύντομη αναφορά στη ζωή και στο έργο του θα συμβάλλει στην καλύτερη γνωριμία.

Ο Γασσάν Καναφάνι (1936-1972) γεννήθηκε στην Άκκα της Παλαιστίνης. Έζησε και σπούδασε στο γαλλικό σχολείο Φρερ στη Γιάφα. Έφυγε πρόσφυγας το 1948 στον Λίβανο και μετά έζησε στη Δαμασκό. Σε ηλικία δεκαέξι χρόνων δούλεψε ως διορθωτής λογοτεχνικών κειμένων, ύστερα στη συντακτική επιτροπή της Aλ-Pάι και στο ραδιόφωνο της Συρίας με δικά του προγράμματα. Δίδαξε λογοτεχνία και ζωγραφική στα σχολεία των προσφύγων.
Σπούδασε φιλολογία στο Πανεπιστήμιο της Δαμασκού. Tο 1955 πήγε στο Kουβέιτ και δούλεψε σε σχολεία και σε εφημερίδες· εκεί άρχισε να γράφει λογοτεχνικά έργα και το 1958 πήρε το πρώτο βραβείο για το διήγημα «Tο κλεμμένο πουκάμισο». Tο 1960 πήγε στον Λίβανο για να δουλέψει στην εφημερίδα Aλ-Xουρίγιε ως συντάκτης του πολιτιστικού τμήματος. Tο 1963 έγινε αρχισυντάκτης της εφημερίδας Aλ-Mουχάρερ και στη συνέχεια δούλεψε στις εφημερίδες Aλ-Aνουάρ και Aλ-Χαουάντεθ, ως το 1969, που ίδρυσε και ανέλαβε την αρχισυνταξία του περιοδικού του Λαϊκού Mετώπου Aλ-Xάνταφ. Tο 1966 πήρε το βραβείο της «Ένωσης φίλων του βιβλίου στον Λίβανο» για το μυθιστόρημα Ό,τι σας έμεινε, το 1974 πήρε το βραβείο της «Παγκόσμιας Oμοσπονδίας Δημοσιογράφων» και το 1975 πήρε το βραβείο «Λωτς» από την «Ένωση συγγραφέων Aσίας και Aφρικής» για το σύνολο των έργων του. Έγραψε πάνω από εξήντα πέντε διηγήματα, εννέα μυθιστορήματα, τρία θεατρικά, ένα βιβλίο οδοιπορικό και πέντε μελέτες. Tα έργα του μεταφράστηκαν σε πάνω από δεκαοκτώ γλώσσες.

Δολοφονήθηκε στον Λίβανο σε ηλικία μόλις τριάντα έξι χρόνων, μαζί με την αγαπημένη του ανιψιά Mάις, δεκαεπτά χρόνων, από εκρηκτικό μηχανισμό που είχε τοποθετήσει η μυστική υπηρεσία του Iσραήλ στο αυτοκίνητό του.

Στην Ελλάδα έχουν μεταφραστεί και κυκλοφορήσει η νουβέλα Άνθρωποι στον ήλιο (μτφρ. Νασίμ Αλάτρας, Αθήνα 1999 εκδ. Καστανιώτη), Παιδιά της Παλαιστίνης, Αθήνα 2025εκδ.Δαίμων του τυπογραφείου, Διηγήματα από τη γη των πικραμένων πορτοκαλιών (μτφρ. Νασίμ Αλάτρας, εκδ. Σάλτο, σειρά Κάλλιστος.

Στη συλλογή περιλαμβάνονται είκοσι από τα εξήντα τέσσερα διηγήματα του Γασσάν Καναφάνι. Η επιλογή των διηγημάτων, η μετάφραση, ο πρόλογος, οι σημειώσεις έγιναν από τον μεταφραστή του βιβλίου με εξαιρετική επιμέλεια και βοηθούν τον αναγνώστη να γνωρίσει τον συγγραφέα και το έργο του αλλά και να τα εντάξει το ιστορικό και κοινωνικό πλαίσιο.

Ποιο όμως είναι ο κοινός θεματικός άξονας που ενώνει τα διηγήματα της συλλογής; Ο κοινός θεματικός άξονας είναι η καθημερινή ζωή των Παλαιστινίων υπό το καθεστώς της Ισραηλινής κατοχής, οι δοκιμασίες, τα πάθη και η αντίσταση, οι ευθύνες της ηγεσίας των Παλαιστινίων για τις ήττες, η απαξιωτική στάση της απέναντι στις οικογένειες των νεκρών ηρώων και οι ευθύνες των Αραβικών κυβερνήσεων. Ο κοινός θεματικός άξονας όσο και οι επιμέρους ιστορίες απορρέουν από τα βιώματα του συγγραφέα, τα οποία επεξεργάζεται και τα μετουσιώνει σε μυθοπλασία. Είναι μυθοπλασία ριζωμένη στην πραγματικότητα, στην μαρτυρική ζωή των Παλαιστινίων που σφραγίζεται από τον εκτοπισμό (Νάκμπα),την εξορία. Η ζωή του Καναφανί όπως και των συμπατριωτών του είναι συνυφασμένη, με ένα ξεριζωμό δίχως τέλος, με την προσφυγιά και την αντίσταση. Στο συγκλονιστικό διήγημα «Κουλούρια στο δρόμο» ένα διήγημα με έντονο συμβολισμό Η σχολική τάξη είναι για τον αφηγητή μικρογραφία της παλαιστινιακής κοινωνίας, και ο ίδιος ως δάσκαλος ο εμψυχωτής- οδηγός στη γνώση και στην αλήθεια. Σημειώνει « Ένας ολόκληρος κόσμος γεμάτος συσσωρευμένη αλλά ηρωική δυστυχία και ο ίδιος αισθανόταν ανάμεσα τους κάτι σαν ξενιτιά και « αυτό το αίσθημα μου κληρονόμησε μια ασυγκράτητη επιθυμία να φτάσω όσο πιο δυνατά στις καρδιές τους...»

Για όσους και όσο παραμένουν στη γενέθλια γη η ζωή είναι συνυφασμένη με τον θάνατο, αυτός είναι ο καθημερινός σύντροφος. Το ζήτημα του θανάτου θα μας θυμίσει ο συγγραφέας στο διήγημα του «Ο θάνατος του κρεβατιού 12» «δεν είναι ποτέ ζήτημα του νεκρού είναι ζήτημα των ζωντανών». Είναι ζήτημα επιλογής και ο ίδιος ο συγγραφέας αντί της επιβίωσης θα επιλέξει τη ζωή, την αντίσταση με κίνδυνο την ίδια του τη ζωή για να πέσει νεκρός από τα δολοφονικά πυρά της Μοσάντ σε ηλικία μόλις 36 ετών. Διαμέλισαν το σώμα του όπως και την πατρίδα του χωρίς όμως να καταφέρουν να σταματήσουν τη διάδοση του έργου του.

Οι πολλαπλές μορφές και εκδηλώσεις της καθημερινής βίας από το Ισραηλινό κράτος τροφοδοτούν την απελπισία, την οργή και ωθούν ειρηνικούς ανθρώπους στην αντίσταση όπως στο διήγημα « ΄Ένα φύλλο από Αλ Ράμλα ένας φιλήσυχος κουρέας μετά την εν ψυχρώ δολοφονία της κόρης του και της γυναίκας του από Ισραηλινούς στρατιώτες « πούλησε είχε ότι δεν είχε και αγόρασε όπλα που μοίρασε στους συγγενείς του για να πράξουν το καθήκον του στον αγώνα.. ». Η καθημερινή συνάντηση των Παλαιστινίων με την ωμή βία του Ισραηλινού κράτους εναντίον των αμάχων, των παιδιών ωθεί τον συγγραφέα να γράψει το 1956 το διήγημα « ΄Ένα φύλλο από τη Γάζα». ΄Ένας Παλαιστίνιος που αρχικά σχεδιάζει να πάει στις ΗΠΑ για να γλυτώσει από τον διαρκή πόλεμο: «Σκόπευα ν’ αφήσω πίσω μου αυτήν τη Γάζα και να πάω στην Καλιφόρνια, όπου θα ζούσα για τον εαυτό μου, τον εαυτό μου και μόνο, που είχε υποφέρει τόσο πολύ, μισούσα τη Γάζα και όσους ζουν στη Γάζα». Μπροστά στη θέα του ακρωτηριασμένου ποδιού της Νάντιας που, είναι για τον αφηγητή -θείο της η στιγμή της αλήθειας, της οδύνης και της απάντησης στο δίλημμα να παραμείνει στην Παλαιστίνη ή ακολουθήσει τον αγαπημένο φίλο του στο μακρινό Σακραμέντο αποφασίζει να παραμείνει στην Παλαιστίνη γιατί καθώς λέει « ‘Όλα στη Γάζα εξεγέρθηκαν από λύπη για το ακρωτηριασμένο πόδι της Νάντιας μια λύπη που δεν περιορίζονταν στον θρήνο, ήταν η αντίσταση και κάτι παραπάνω, ήταν κάτι που έμοιαζε με του ακρωτηριασμένου ποδιού…» και θα προτρέψει τον φίλο του γυρίσει και αυτός « …για να μάθεις από το κομμένο πόδι της της Νάντια, το ακρωτηριασμένο ψηλά από το μηρό, τι είναι η ζωή και ποια είναι η αξία της ύπαρξης …

Γύρνα πίσω φίλε μου…σε περιμένουμε όλοι».

Ο Συμβολισμός κατά τη γνώμη μου πρόδηλος και εξαιρετικά επίκαιρο το μήνυμα.΄Αραγε η επανάκτηση του κομμένου ποδιού της Νάντιας μπορεί να διαβαστεί ως επανάκτηση της ακεραιότητας της Παλαιστίνης και επανάκτηση της ανθρωπιάς μας;

Το πολιτικό στοιχείο είναι διαρκώς παρόν. Πώς θα μπορούσε να απουσιάζει όταν μάλιστα ο συγγραφέας καταγόταν από την Παλαιστίνη; Η έντονη πολιτική διάσταση και η συνακόλουθη συναισθηματική φόρτιση σε τίποτα δεν μειώνει τη λογοτεχνική αξία των διηγημάτων, γιατί η πρώτη ύλη προέρχεται από τη βιωμένη πραγματικότητα. Δεν αρκείται στην αποτύπωση. Πάντοτε, όμως, υπηρετεί την λογοτεχνική αφήγηση. Η γραφή του ρεαλιστική αλλά ταυτόχρονα και λυρική προκαλεί και αφυπνίζει τις εφησυχασμένες μας συνειδήσεις.

Στη διάρκεια της ανάγνωσης συνειδητοποιεί κανείς το βάσανο αλλά και την εξέλιξη της γραφής του Καναφάνι. Είναι χαρακτηριστικό πως τα πρώτα διηγήματα, τα πιο κοντινά στο ξέσπασμα της Νάκμπα, φαίνεται να είναι γραμμένα εν βρασμώ, κυριαρχεί ο ρεαλισμός με λιγότερους συμβολισμούς, οι οποίοι αυξάνονται στα επόμενα–, λες και εντάσσονται στην κατηγορία της αυτομυθοπλασίας ή της μυθοπλασίας με πραγματικά τεκμήρια. Σε ορισμένα διηγήματα στη συνέχεια αξιοποιούνται περισσότερα συμβολικά στοιχεία. Σε αρκετά διηγήματα η φύση διαδραματίζει σημαντικό ρόλο.

Στο διήγημα που ενέπνευσε τον τίτλο της συλλογής, τα πορτοκάλια «Jaffa», φρούτο με μακρά παράδοση και έμβλημα της παλαιστινιακής ταυτότητας, μαραίνονται ως δια μαγείας, όταν η γη αλλάζει χέρια, μετά τον διωγμό των καλλιεργητών της. Στο διήγημα «Η κουκουβάγια στο μακρινό δωμάτιο (1959), η φωτογραφία μιας κουκουβάγιας θυμίζει στον αφηγητή τη νύχτα που έκρυψε ένα σε ντούκι με βόμβες. Στο συγκεκριμένο διήγημα, στην εναρκτήρια παράγραφο αναφέρεται ότι η φωτογραφία ξεχωρίζει για «το κυνήγι του αληθινού βλέμματος της κουκουβάγιας» (σελ. 99). Το αληθινό βλέμμα στη φωτογραφία του περιοδικού, που όμως θυμίζει στον ήρωα τις μάχες και τη ζωή πριν από τον εκτοπισμό. Μέσα από την πολλαπλότητα των αφηγήσεων από διαφορετικές οπτικές γωνίες όλα γίνονται ρευστά, τα διαχωριστικά όρια ανάμεσα στην πραγματικότητα καταργούνται. Ένα εξαιρετικό δείγμα τα της συγγραφικής ωριμότητας του συγγραφέα.

Χάρις στις εκδόσεις Σάλτο που είχαν την πρωτοβουλία της έκδοσης των ακυκλοφόρητωνστην Ελλάδα διηγήματων του Γασσάν Καναφάνι αλλά και στον μεταφραστή και επιμελητή τους τον Νασίμ Αλάτρα γνωρίσαμε και αγαπήσαμε έναν από τους πιο σημαντικούς εκπροσώπους της σύγχρονης Παλαιστινιακής λογοτεχνίας που όχι μόνο με το έργο του, την πολιτική και κοινωνική του δράση, τη ζωή και τον θάνατο του σφράγισε άφησε ανεξίτηλο το αποτύπωμα στις καρδιές των ανθρώπων.

Ξεκίνησε η ...«οπισθοφυλακή» του Global Sumud Flotilla

2025-10-03T00:25:00.013+03:00

Ο Συνασπισμός Freedom Flotilla Coalition Conscience απέπλευσε χθες από το λιμάνι του Οτράντο στην Ιταλία το σκάφος «Conscience», με περίπου 100 άτομα, πολλοί από τους οποίους είναι εργαζόμενοι στον τομέα της υγειονομικής περίθαλψης ή δημοσιογράφοι. Όπως δήλωσαν, στόχος μας είναι να σπάσουμε την παράνομη πολιορκία του Ισραήλ και να δώσουμε στους διεθνείς ανταποκριτές την ευκαιρία να επιχειρήσουν άμεσο ρεπορτάζ από την Παλαιστίνη. Παράλληλα ξεκίνησαν άλλα 8 σκάφη από την Σικελία.

Εδώ, σε ξεχωριστό χάρτη (Thousand Madleens to Gaza Tracker), μπορείτε να παρακολουθήσετε την πορεία τους:

https://freedomflotilla.org/ffc-tmtg-conscience-tracker/

περισσότερα, εδώ:

https://tinyurl.com/2vha2jzb

Global Sumud Flotilla πλησιάζει στη Γάζα! ζωντανή μετάδοση

2025-09-30T10:41:00.016+03:00

Ζωντανή εικόνα από τα σκάφη Παύλος Φύσσας & Οξυγόνο

2. ΜΕΡΟΣ

1. ΜΕΡΟΣ

Greta Berlin: η «γιαγιά» του Global Sumud Flotilla.

2025-09-29T00:32:00.001+03:00

Η Γκρέτα Μπερλίν είναι σήμερα 84 ετών. Γεννήθηκε ως Γκρέτα Αν Χιουζ στις 6 Απριλίου 1941 στο Ντιτρόιτ του Μίσιγκαν. Ήταν ένα από τα δύο πρώτα κορίτσια που αποφοίτησαν από τη Στρατιωτική Ακαδημία Κάλβερ στο Κάλβερ της Ιντιάνα.

Το 1963 η Γκρέτα γνώρισε τον πρώτο της σύζυγο, τον Ρίμπχι, ο οποίος είναι Παλαιστίνιος πρόσφυγας από το Σαφέντ που επέζησε από την Νάκμπα. Παρακινήθηκε στον ακτιβισμό το 1967 από τον Πόλεμο των Έξι Ημερών. Ο δεύτερος σύζυγός της, ήταν Εβραίος και αντισιωνιστής.

Το 2006 Η Μπερλίν ήταν μία από τους συνιδρυτές του Free Gaza Movement (FGM)και τον Αύγουστο του 2008 βρισκόταν σε ένα από τα δύο πρώτα σκάφη που έπλευσαν με επιτυχία στη Γάζα. Το βιβλίο της, Freedom Sailors, είναι η ιστορία του πώς 44 κουρελιασμένοι ακτιβιστές έφτασαν στη Γάζα. Ήταν επίσης μία από τους εκπροσώπους του Freedom Flotilla I όταν και τα έξι σκάφη δέχτηκαν επίθεση από το ισραηλινό ναυτικό σε διεθνή ύδατα και δέκα επιβάτες στο Mavi Marmara δολοφονήθηκαν από ισραηλινούς κομάντο.

- Το 2011, την εποχή των πλατειών, ήταν στη χώρα μας και συμμετείχε στις κινητοποιήσεις που έγιναν στην Αθήνα την Κυριακή 3 Ιούλη:

Ζακ Ρανσιέρ: «Σήμερα, οι άνθρωποι που τρεφόνται με μίσος από τους δισεκατομμυριούχους, κυριαρχούν στη δημόσια σφαίρα»

2025-09-17T23:58:00.001+03:00

Αναδημοσίευση από το "αυτολεξεί"

Συνέντευξη του Ζακ Ρανσιέρ στην αγγλική Le monde.

Τη συνέντευξη πήρε ο Nicolas Truong και δημοσιεύτηκε στις 26 Αυγούστου σε μία σειρά συνεντεύξεων όπου στοχαστές του Μάη του ’68 μιλούν για την εποχή Τραμπ. Στην παρούσα συζήτηση, ο φιλόσοφος της χειραφέτησης εξετάζει τις ρίζες της τρέχουσας αντιδραστικής επίθεσης και βλέπει τις σύγχρονες ουτοπικές μικρο-κοινότητες ως τους νέους τρόπους «ζωής με ισότητα». Μετάφραση: Ιωάννα Μαραβελίδη.

Nicolas Truong: Το τρέχον πολιτικό κλίμα κυριαρχείται από την άνοδο του εθνικισμού που βασίζεται στην ταυτότητα. Πώς βλέπει αυτή την παγκόσμια αντεπανάσταση ένας φιλόσοφος που επηρεάστηκε από τα κινήματα χειραφέτησης των δεκαετιών του ’60 και του ’70;

Jacques Rancière: Ο τρόπος σκέψης μου διαμορφώθηκε εκείνα τα χρόνια όπου όλα φαίνονταν πιθανά: η επανεφεύρεση του μαρξισμού με τον Λουί Αλτουσέρ, η συμβολή σε έναν νέο κόσμο ελευθερίας και ισότητας που τροφοδοτήθηκε από τα γεγονότα του Μαΐου του 1968 και η αναβίωση μιας ιστορίας χειραφέτησης μέσω του “Les Révoltes logiques” [«Λογικές Εξεγέρσεις»] μεταξύ 1975 και 1981, ενός περιοδικού που συνίδρυσα με τους φιλοσόφους Jean Borreil και Geneviève Fraisse.

Επομένως, μου είναι δύσκολο να αναπνεύσω στη σημερινή ατμόσφαιρα ανισότητας και δουλείας. Δεν πρόκειται για χαμένες ψευδαισθήσεις. Αντίθετα, πρόκειται για μια πραγματική επιδείνωση της ικανότητας να ζούμε, να πειραματιζόμαστε, να σκεφτόμαστε και να δημιουργούμε. Η κινητήρια δύναμη παραμένει, αλλά αγωνίζεται να προσαρμοστεί σε μια εποχή όπου η αντίσταση υπερισχύει της εφευρετικότητας.

N.T.: Γιατί οι προοδευτικοί δεν κατάφεραν να προβλέψουν αυτή την κίνηση;

J.R.: Στην πραγματικότητα, η αντεπανάσταση ξεδιπλώθηκε αργά, βήμα βήμα. Τα κομμάτια του παζλ ενώθηκαν με καθυστέρηση: η χρηματιστικοποίηση της οικονομίας, η μεταφορά επιχειρήσεων σε άλλες χώρες, η καταστροφή της κοινωνικής αλληλεγγύης και η ιδιωτικοποίηση της ζωής μέσω νέων μορφών υποταγής που υπαγορεύονται από τη λεγόμενη «άυλη» οικονομία.

Οι άνθρωποι απέτυχαν να παρατηρήσουν πώς η καπιταλιστική παγκοσμιοποίηση μετατράπηκε σε μια απόλυτη επιθυμία κυριαρχίας σε σώματα και μυαλά, και πώς η προσπάθεια για μείωση του κόστους συγχωνεύτηκε με ιδεολογίες ταυτότητας και με ένα πάθος για τον αποκλεισμό των ανεπιθύμητων.

Αυτή η σύγκλιση επισκιάστηκε από διάφορα προπετάσματα καπνού: την εικόνα μιας «φιλελεύθερης» οικονομίας που καθοδηγείται από το καπιταλιστικό κέρδος, αλλά υποτίθεται ότι ευθυγραμμίζεται με την ελευθερία στον τρόπο ζωής· τον ρόλο των λεγόμενων «σοσιαλιστικών» κομμάτων σε αυτούς τους μετασχηματισμούς, που καθιστούσαν πιο δύσκολη την αναγνώριση του προσώπου του εχθρού· και τις εκστρατείες «αριστερών» διανοουμένων που κατηγόρησαν για την ανάπτυξη της καπιταλιστικής κυριαρχίας τις ανεξέλεγκτες ορέξεις του δημοκρατικού ανθρώπου.

N.T.: Στη Γαλλία, υποστηρίζετε ότι αυτή η αντίδραση έχει λάβει τη μορφή ενός είδους ρεπουμπλικανισμού, του οποίου οι μάχες επικεντρώνονται στην υπεράσπιση του “laïcité” –της γαλλικής έννοιας για τον κοσμικό χαρακτήρα– και την οποία περιγράφετε στο Les Trente inglorieuses [Τα Τριάντα Αδόξαστα Χρόνια, 2022, αμετάφραστο] ως την «ακροδεξιά της αριστεράς». Ποια ευθύνη φέρουν ορισμένοι διανοούμενοι για αυτή τη στροφή προς τα άκρα;

J.R.: Στη Γαλλία, φέρουν σημαντική ευθύνη για την κατάρρευση της αριστερής φιλοσοφίας. Ενώ η κυρίαρχη ομάδα εφεύρισκε συνεχώς νέα όπλα, αυτοί οι διανοούμενοι ισχυρίζονταν ότι ο θανάσιμος κίνδυνος ήταν η απεριόριστη προώθηση της ισότητας. Δημιούργησαν επίσης μια νέα έννοια του laïcité που επιβλήθηκε στα άτομα και συνδέθηκε με την ενδυμασία, παρ’ όλο που η πραγματική, ιστορική laïcité οριζόταν απλά από την ουδετερότητα του κράτους και του εκπαιδευτικού του συστήματος.

Με αυτόν τον τρόπο, προσάρμοσαν στις δυνάμεις της αντίδρασης τα νέα ενδύματα του ρατσισμού και της ισλαμοφοβίας. Συνέβαλαν στην καλλιέργεια μιας κουλτούρας μίσους που άνοιξε τον δρόμο για αυτές τις δυνάμεις. Δημιούργησαν μια ρητορική που τους επιτρέπει να καταδικάζουν κάθε προσπάθεια αντίστασης σε αυτή την αντιδραστική επίθεση ως αντισημιτική και «ισλαμο-αριστερή» [ένας νεολογισμός που χρησιμοποιείται στη γαλλική πολιτική για να δηλώσει την υποτιθέμενη εγγύτητα των αριστερών ιδεολογιών με το Ισλάμ ή ακόμα και τον ισλαμισμό].

N.T.: Γιατί πιστεύετε ότι τα επεξηγηματικά μοντέλα της «προοδευτικής συλλογιστικής» δεν λειτουργούν πλέον για την κατανόηση του τι συμβαίνει;

J.R.: Σύμφωνα με τις προοδευτικές ιδέες, τα φαινόμενα που αντιβαίνουν στις πεποιθήσεις τους προέρχονται πάντα από τα καθυστερημένα στοιχεία της κοινωνίας, δηλαδή από εκείνα που έχουν μείνει πίσω ή έχουν ξεχαστεί από την πρόοδο. Το πρόβλημα θεωρείται πάντα ότι προέρχεται από-τα-κάτω. Ο φασισμός απεικονίζεται ως η εξέγερση των αγροτών που έχουν κολλήσει στο παρελθόν, της μικρής μπουρζουαζίας που έχει κατακλυστεί από την ιστορία ή των εργατών που έχουν εκτοπιστεί από την τεχνολογία. Λέγεται ότι ο Χίτλερ ανήλθε στην εξουσία μέσω των άνεργων μαζών που κατέκλυζαν τους δρόμους. Ο Τραμπ απορρίπτεται επειδή λογίζεται σαν εκπρόσωπος των «λευκών σκουπιδιών» από πρώην βιομηχανικές περιοχές και ούτω καθεξής.

Κι όμως. Ο Χίτλερ ήρθε στην εξουσία από τους κυρίαρχους κύκλους της Γερμανίας, και το σημερινό φασιστικό κύμα έχει ενορχηστρωθεί από δισεκατομμυριούχους που επιθυμούν να εξαλείψουν όλα τα εμπόδια στην κυριαρχία τους – δισεκατομμυριούχους που, μέσω των μέσων ενημέρωσης που δημιούργησαν ή αγόρασαν, έχουν κατασκευάσει το ίδιο το κοινό που τώρα συσπειρώνεται πίσω τους.

«Ο λαός» δεν υπάρχει ως μία έτοιμη οντότητα. Υπάρχουν πολλοί ανταγωνιστικοί τρόποι για να συγκροτηθεί ένας λαός: μέσω κοινών αγώνων και αλληλεγγύης, αλλά και μέσω της δυσαρέσκειας και της χειραγωγημένης κοινής γνώμης. Σήμερα, ο λαός που τροφοδοτείται από τη δυσαρέσκεια που κατασκευάζουν οι δισεκατομμυριούχοι κυριαρχεί στη δημόσια σφαίρα.

N.T.: Σε μια διάλεξη που δόθηκε στις 14 Μαΐου στο Maison de la Poésie στο Παρίσι με τίτλο «Η Δύναμη του Συναισθήματος», υποστηρίξατε ότι οι υποθέσεις της κοινωνικής επιστήμης είναι συνυφασμένες με την άνιση τάξη πραγμάτων στον κόσμο. Είναι ο τραμπισμός και αυτό που οι συντηρητικοί αποκαλούν “woke” οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος;

J.R.: Δεν είπα ότι είναι οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος. Απλώς τόνισα την ιστορικά παρατηρήσιμη εξέλιξη της κοινωνικής επιστήμης. Κάποτε, στόχευε στην ανάλυση των κοινωνικών φαινομένων όχι μόνο για να καταγγείλει τις ανισότητες αλλά και για να παράσχει τα μέσα για την καταπολέμησή τους – είτε επαναστατικά είτε μεταρρυθμιστικά μέσα.

Ωστόσο, το γεγονός είναι ότι, ενώ ισχυριζόταν ότι ήταν κριτική, η κοινωνική επιστήμη σταδιακά εγκατέλειψε αυτή τη φιλοδοξία. Τώρα περιγράφει όλες τις πτυχές της κυριαρχίας. Μπορεί να τις καταγγέλλει. Αλλά η δύναμή της δεν πάει παραπέρα. Στην καλύτερη περίπτωση, προσφέρει την ψευδαίσθηση της γνώσης – στην πραγματικότητα απλώς το αίσθημα ότι κάποιος είναι ανώτερος από εκείνον που τη στερείται. Κι εδώ, η αυταρέσκεια όσων χλευάζουν την άγνοια και τα λάθη του Τραμπ αντικατοπτρίζει ακριβώς τη δική του αντίστοιχη αίσθηση ανωτερότητας απέναντι στους ηλίθιους που δεν ξέρουν πώς να βγάζουν χρήματα.

Κατά μία έννοια, πρόκειται για μια πολύ συγκεκριμένη σύγκλιση. Αλλά ίσως είναι και καθοριστική: Όλα ξεκινούν με μια υπόθεση ισότητας ή ανισότητας. Η κυρίαρχη κοινωνική επιστήμη ξεκινά σαφώς από την τελευταία, βασίζοντας τη συλλογιστική της όχι σε αυτό που μπορούν να κάνουν οι απλοί άνθρωποι αλλά σε αυτό που δεν μπορούν.

N.T.: Γι’ αυτό η λογοτεχνία, όπως τα μυθιστορήματα του Τσέχωφ, στα οποία έχετε αφιερώσει ένα πρόσφατο βιβλίο, Au loin la liberté [Απόμακρη Ελευθερία, 2024], είναι τόσο σημαντική; Και γιατί μας επιτρέπει να ξεφύγουμε από αυτό που αποκαλείτε «θλίψη της γνώσης»;

J.R.: Η «θλίψη της γνώσης» είναι το επακόλουθο της επιστημονικής πίστης. Γνωρίζουμε τα πάντα για το πώς λειτουργεί η κυριαρχία. Αλλά αυτή η γνώση δεν παρέχει πλέον κανένα όπλο εναντίον της. Αντίθετα, μας ενθαρρύνει να υποταχθούμε στην αναγκαιότητα των πραγμάτων, με τη μόνη παρηγοριά ότι γνωρίζουμε αυτό που οι αδαείς δεν γνωρίζουν και μπορούμε να κοιτάμε αφηρημένα τις δυνάμεις που μας κοιτάζουν αφηρημένα.

Τα γραπτά του Τσέχωφ μπορούν να μας βοηθήσουν να ξεφύγουμε από αυτή τη λογική της υποταγής. Απορρίπτει τις μεγάλες αλυσίδες αιτίας και αποτελέσματος που εξηγούν τη δουλεία και τις θεωρίες που ισχυρίζονται ότι θα είμαστε ελεύθεροι μόνο όταν αλλάξει η ίδια η βάση της κοινωνίας. Ενάντια στον επιστημονισμό [μια πεποίθηση του 19ου αιώνα ότι η επιστήμη είναι ο καλύτερος, αν όχι ο μόνος, τρόπος για να ανακαλύψει κανείς την αλήθεια για τον κόσμο] της εποχής του, πίστευε ότι η δουλεία είναι αυτο-διαιωνιζόμενη. Πρώτα και κύρια, πηγάζει από τον φόβο του άγνωστου εδάφους της ελευθερίας και από την αποδοχή μιας πορείας του χρόνου όπου κάποιος γνωρίζει ήδη τι αναμένεται.

Ο Τσέχωφ μάς λέει ότι η ελευθερία μπορεί να είναι μακριά αλλά, έστω από αυτή την απόσταση, μας καλεί να αλλάξουμε τη ζωή μας. Ο ίδιος ζωγραφίζει χαρακτήρες σε συνθήκες όπου οι ζωές τους θα μπορούσαν να μεταμορφωθούν αν έκαναν το άλμα. Και ακόμα κι αν αποφεύγουν αυτό το κάλεσμα για ελευθερία, αυτός συνεχίζει να τους συνοδεύει, αντιμετωπίζοντάς τους ως άτομα που θα μπορούσαν να είναι ελεύθερα. Σε αυτό, αντιτίθεται ριζικά στην ατμόσφαιρα περιφρόνησης που, σήμερα περισσότερο από ποτέ, συμβαδίζει με τον φόβο. Μας βοηθά να καταλάβουμε ότι η δύναμη να αλλάξεις τη ζωή ξεκινά πάντα με μια ορισμένη άρνηση της γνώσης.

N.T.: Δεν βιώνουμε επίσης μια περίοδο πνευματικής δημιουργικότητας και πειραματισμού υπέρ της ισότητας, ιδιαίτερα στο πλαίσιο του περιβαλλοντικού κινήματος;

J.R.: Πράγματι, ο περιβαλλοντικός ακτιβισμός έχει επεκτείνει και ενισχύσει την εναλλακτική παράδοση της δημιουργίας νέων τρόπων ζωής, εργασίας, κατοίκησης, καλλιέργειας της γης, διατροφής και μοιράσματος πλούτου και ευθύνης. Τέτοιες ιδέες έχουν εξαπλωθεί σε κάθε τομέα, ωθώντας σε μια επανεξέταση των μορφών κυριαρχίας και χειραφέτησης.

Δεν πιστεύω όμως ότι οι μερικές αναλύσεις που προέκυψαν από αυτές τις προσπάθειες μάς έχουν επιτρέψει να αναπτύξουμε μια ολοκληρωμένη κατανόηση της κατάστασής μας ή της συλλογικής ικανότητας να σφυρηλατήσουμε ένα διαφορετικό μέλλον. Οι κύριες συνθέσεις που έχουν αντικαταστήσει τη μαρξιστική σύνθεση, όπως αυτή του Μπρούνο Λατούρ (1947-2022), δεν έχουν δημιουργήσει καμία πολιτική ορμή ικανή να καταπολεμήσει την κυριαρχία.

Σήμερα γινόμαστε μάρτυρες μιας σημαντικής αντιστροφής. Οι αγώνες των δύο προηγούμενων αιώνων οδήγησαν στο συμπέρασμα ότι οι μικρές ουτοπικές κοινότητες που ήθελαν να αλλάξουν τη ζωή άμεσα ήταν καταδικασμένες σε αποτυχία και ότι μόνο η προοπτική μιας παγκόσμιας αναταραχής ήταν ρεαλιστική. Σήμερα, η αίσθηση είναι μάλλον ότι μόνο οι μικρές κοινότητες προσφέρουν πραγματικές δυνατότητες για αλλαγή και ότι η ιδέα της παγκόσμιας αναταραχής έχει γίνει ουτοπική.

N.T.: Απέναντι σε έναν φαινομενικά αποκλεισμένο ορίζοντα, τι μπορούν να ελπίζουν σήμερα όσες-όσοι επιθυμούν να αντιταχθούν σε αυτή την εθνικιστική και βασισμένη στην ταυτότητα οπισθοδρόμηση;

J.R.: Πάντα έλεγα ότι η ελπίδα εξαρτάται λιγότερο από ένα όραμα για τον στόχο που πρέπει να επιτευχθεί και περισσότερο από την εμπιστοσύνη που πηγάζει από τις ενέργειες του παρόντος. Βλέπω μόνο φρίκη όταν σκέφτομαι τα λόγια και τις πράξεις των σημερινών κυρίων του κόσμου, αλλά βλέπω επίσης, παντού, άνδρες και γυναίκες που θέλουν να ζήσουν ως ίσοι, που διεκδικούν το ίσο δικαίωμα όλων των ανθρώπων και που είναι ταυτόχρονα αποφασισμένοι να καταπολεμήσουν την επικρατούσα αδικία, να βοηθήσουν τα θύματά της και να διασφαλίσουν ότι η Γη θα παραμείνει κατοικήσιμη για τις μελλοντικές γενιές.

Βλέπω τη γενναιοδωρία, την εφευρετικότητα και το θάρρος να εκδηλώνονται σε χιλιάδες μορφές. Ο Ζοζέφ Ζακοτό (1770-1840), ο φιλόσοφος της πνευματικής χειραφέτησης, πίστευε ότι ο κοινωνικός μηχανισμός ήταν καταδικασμένος στην ανισότητα. Ωστόσο, πίστευε ότι ήταν δυνατό για κάθε άτομο σε αυτή την άνιση κοινωνία να ζει ως ίσος.

Παρότι δεν κάνω προβλέψεις για το μέλλον της κοινωνίας, πιστεύω ότι αυτό το παράδοξο της χειραφέτησης είναι πιο επίκαιρο από ποτέ.

Ματιές από τις Συναντήσεις Αντιστάσεων και Εξεγέρσεων στην Τσιάπας -Αύγουστος 2025

2025-09-15T10:48:00.001+03:00

Σε μια εκπληκτική αναδρομή στο παρελθόν, στους προγόνους μας, οι κοινότητες των Ζαπατίστας επανεκτιμούν το παρόν τους και τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν. Μετά την παρουσία τους στη Συνέλευση των Νεκρών, οι κοινότητες ξεκινούν μια εις βάθος ανάλυση της μορφής αυτόνομης διακυβέρνησής τους. Οι νεκροί τους έχουν προειδοποιήσει να μην αντιγράψουν την καταπιεστική πυραμίδα. Γιατί θα έρθει η μέρα που οι ζωντανοί θα πρέπει να λογοδοτήσουν στους νεκρούς.

Με αυτό κατά νου, αναλαμβάνουν το καθήκον να επικρίνουν και να αυτοκριτικάρουν τις αποτυχίες στη λειτουργία των Αυτόνομων Επαναστατικών Δήμων των Ζαπατίστας (MAREZ) και των Συμβουλίων Καλής Διακυβέρνησης. Σε κοινοτικές συνελεύσεις, καταγγέλλουν τη διαφθορά, την κλοπή, την υπεξαίρεση, τις ασυνέπειες, τη γραφειοκρατία και, κατάφωρα, τις ανοησίες εκ μέρους ορισμένων κυβερνητικών αξιωματούχων. Είναι απίστευτο με την πρώτη ματιά. Οι κατηγορίες είναι αμείλικτες και παρέχονται αποδεικτικά στοιχεία. Καθορίζονται και εφαρμόζονται διάφορες ποινές και κυρώσεις.

Αλλά η αυτοκριτική ανάλυση δεν σταματά εκεί. Είναι σαφές ότι το αυτόνομο μοντέλο διακυβέρνησης αναπαράγει την πυραμιδική δομή που το καταραμένο σύστημα επιβάλλει στα μέρη του όλου.

Σαν ένας άνεμος που ξεκινάει σαν αεράκι, αυξάνεται σε ένταση και γίνεται τυφώνας, η καταδίκη μεγαλώνει. Νέοι άνδρες και γυναίκες με διαφορετικές μητρικές γλώσσες, με ρίζες των Μάγια, συζητούν, ανταλλάσσουν ιδέες, αναλύσεις, σκέψεις και προτάσεις. Το κοινό ρεφρέν είναι: «Γαμήστε την πυραμίδα».

Μαζί και οργανωμένα, οι λαοί των Ζαπατίστας γκρεμίζουν την πυραμίδα τους, εξαλείφοντας το MAREZ και τα Συμβούλια Καλής Διακυβέρνησης. Έτσι, αφιερώνουν τον αγώνα τους στην κατάρρευση και την καταστροφή όλων των πυραμίδων, ειδικά της μητρικής πυραμίδας: του καπιταλιστικού συστήματος. Απέναντι σε ένα παγκόσμιο εγκληματικό σύστημα: αντίσταση και εξέγερση στα μέρη του όλου, δηλώνουν.

Οι φήμες επιβεβαιώνονται: η πυραμίδα απογυμνώνεται από φωτιά και κατεδαφίζεται. Πάνω στα ερείπιά της, πλήθος ανθρώπων χορεύει και τραγουδά. Αλλά μόνο για μια στιγμή, πρέπει να συνεχίσουμε να αγωνιζόμαστε. Πρέπει να μας δουν και να μας ακούσουν μπροστά στους συνανθρώπους μας στις διαφορές τους, τα μέρη του όλου που αντιστέκονται, αποκαλύπτουν και επαναστατούν ενάντια στο σύστημα.

Οι κοινότητες των Ζαπατίστας θα συνεχίσουν να αναζητούν μια μορφή κοινοτικής σχέσης που δεν θα είναι πυραμιδική... κοινή και οργανωμένη.

Αλλά νομίζω ότι το παρόν και το παρελθόν δεν αρκούν. Ίσως θα έπρεπε να κοιτάξουμε και στο μέλλον...

Από τα βουνά του νοτιοανατολικού Μεξικού.

(Αναδημοσίευση από: https://enlacezapatista.ezln.org.mx/2025/08/09/resumen-de-la-segunda-participacion-zapatista-en-el-encuentro-de-resistencias-y-rebeldias-dia-5-de-agosto-del-2025/)

Μερικά κείμενα στα ελληνικά,

για τις Συναντήσεις Αντιστάσεων και Εξεγέρσεων

που έγιναν τον Αύγουστο του 2025, στο Σπορείο Κομαντάντα Ραμόνα, στο ζαπατιστικό Καρακόλ της Μορέλια στην Τσάπας:

1. H AYTOΚΡΙTIKH ΤΩΝ ΖΑΠΑΤΙΣΤΑΣ του Ραούλ Ζιμπέκι

Μετάφραση: Νίκος Πρατσίνης

https://www.facebook.com/story.php?story_fbid=813455511366960&id=100081075566145

είναι ο τίτλος άρθρου γραμμένου «εν θερμώ» (11/8) από τον δημοσιογράφο, συγγραφέα και σύντροφο στους αγώνες της Λατινικής Αμερικής Raúl Zibechi (https://en.wikipedia.org/wiki/Ra%C3%BAl_Zibechi). Δημοσιευμένο στο site δημοσιογραφικής ενημέρωσης και σχολιασμού “από τα κάτω” desinformemonos (https://desinformemonos.org), με αφορμή τη συμμετοχή του R. Zibechi στη συνάντηση των Ζαπατίστας με αντικαπιταλιστικά κινήματα από όλο τον κόσμο, την πρώτη και τη δεύτερη εβδομάδα του Αυγούστου.

2. «Ενα όνομα όλα τα ονόματα είναι, όλα τα πρόσωπα είναι ένα μόνο» του Τάση Παπαϊωάννου:
«...Εντυπωσιακός είναι ο τρόπος που κάνουν τη –σκληρή- αυτοκριτική τους: μια διαρκή αναρώτηση και αμφιβολία για την πορεία που έχουν διαλέξει, αλλά και τις ολικές ανατροπές που επιχειρούν όταν συνειδητοποιούν ότι ο δρόμος που ακολουθούσαν οδήγησε σε αδιέξοδο. Γιατί ο αγώνας συνεχίζεται και θα συνεχίζεται. Οι Ζαπατίστας που ζουν στις απόκρημνες πλαγιές και τα υψίπεδα της προγονικής τους γης, της Τσιάπας, μας λένε: «Κοιτάξτε μας, είμαστε πάνω από πεντακοσίων χρόνων κι ακόμη μαθαίνουμε». Εκεί, στη γη των Ζαπατίστας, έχει φυτρώσει ξανά η ελπίδα!»

(https://www.efsyn.gr/tehnes/eikastika/482869_ena-onoma-ola-ta-onomata-einai-ola-ta-prosopa-einai-ena-mono1)

3. Μαθαίνοντας από τους Ζαπατίστας, ξανά … του Σταύρου Σταυρίδη

«... η πιο συνταρακτική σκηνή ήταν όταν τα όρια ανάμεσα σε όσους παρακολουθούσαν και όσους εκτελούσαν το δρώμενο καταργήθηκαν. Ολοι και όλες μαζί όρμηξαν στη φλεγόμενη πυραμίδα και άρχισαν να της πετάνε με μανία πέτρες και ξύλα! Ο κοινός τόπος της άρνησης της ιεραρχίας έγινε κυριολεκτικά ένας τόπος κοινός από σώματα που από κοινού ενεργούσαν σε μια συμβολική αποκαθήλωση. Η συλλογική αυτοκριτική μετατράπηκε σε συλλογική δράση. Που σημαίνει σε μια συλλογική υπόσχεση. Των ζωντανών προς τους νεκρούς της εξέγερσης. Των σημερινών αγωνιστών και αγωνιστριών προς εκείνους που με τις προσπάθειες τους έγινε δυνατόν να διανυθεί μια πορεία συλλογικής χειραφέτησης πάντα έτοιμη να αναμετρηθεί με τα λάθη της και τις αδυναμίες της...»

(https://www.efsyn.gr/tehnes/483407_mathainontas-apo-toys-zapatistas-xana)

4. «El Común»: Οι Ζαπατίστας ξεκινούν μια νέα φάση αυτονομίας

«Ανάβουμε μια μικρή επαναστατική φλόγα. Αν όλοι, παντού στον κόσμο, ανάψουν μικρές φλόγες, κάτι μεγαλύτερο μπορεί να αναδυθεί.»

(https://www.aftoleksi.gr/2025/09/09/el-comun-oi-zapatistas-xekinoyn-mia-nea-fasi-aytonomias/)

5. Με τους εξεγερμένους Ζαπατίστας του Τάση Παπαϊωάννου

«...Συγκινητικές ήταν οι στιγμές αναφοράς στην πολύπαθη Παλαιστίνη, με τις πάμπολλες ομιλίες για τη γενοκτονία που συντελείται από το φασιστικό καθεστώς του Ισραήλ, αλλά και με τις εκατοντάδες παλαιστινιακές σημαίες που είχαν πάνω τους οι στρατιώτες και οι στρατιωτίνες του Ζαπατιστικού Στρατού Εθνικής Απελευθέρωσης (EZLN). Εκεί, στην άλλη άκρη του κόσμου, οι κουκουλοφόροι ιθαγενείς μέσα από τη ζούγκλα της Λακαντόνα, για ακόμη μια φορά, έστειλαν άλλο ένα ηχηρό μήνυμα προς όλο τον κόσμο: με την έμπρακτη αλληλεγγύη τους προς τον μαρτυρικό λαό της Γάζας και της Δυτικής όχθης, θύμιζαν σε όλες και όλους τους συμμετέχοντες τις τεράστιες και εγκληματικές ευθύνες των κυβερνήσεων των χωρών τους, ανάμεσα στις οποίες βέβαια συγκαταλέγεται και η δική μας...»

(https://x-efimerida.gr/tasis-papaioannou-me-tous-exegermenous-zapatistas/)

6. Ζαπατίστας: μια συνάντηση που έγινε παλιά, δηλαδή σήμερα της Δανάης Λιοδάκη

«...'Ενας στρατός που γονατίζει μπροστά σε μια θεατρικη παράσταση....

..Το πρώτο μεσημέρι που βρισκόμασταν στο Σπορείο, ο στρατός του EZLN ξαναμπήκε στο ξέφωτο. Αυτή τη φορά οι στρατιώτες έφτιαξαν ένα μεγάλο παραλληλόγραμμο και γονάτισαν, δημιουργώντας έτσι μια σκηνή, στην οποία λίγο μετά ξεκίνησε η παράσταση

...Το θέατρό τους φαινόταν να είναι πέρα από το θέαμα, ένας τρόπος πολιτικής εκπαίδευσης, ένας χώρος αυτοκριτικής και ένα όχημα συλλογικού αναστοχασμού. Η παράστασή τους μια υπόσχεση στις γενιές που έχουν πια πεθάνει και σε αυτές που δεν έχουν ακόμα γεννηθεί, ότι ο αγώνας συνεχίζεται και θα συνεχίζεται, θα μαθαίνει και θα αλλάζει μορφές, θα βρίσκει το δρόμο προχωρώντας...»

(https://epohi.gr/articles/zapatistas-mia-synantisi-poy-egine-palia-diladi-simera/)

7. https://www.facebook.com/karavanizapatista#

8. https://www.facebook.com/p/Calendario-Zapatista-100063651027034/?locale=el_GR΄

Οι αγκυλώσεις της μικροαστικής Αριστεράς κι ο Ρουβίκωνας

2025-07-25T21:06:00.003+03:00

Αναδημοσίευση από την "εποχή"

Η πρόσφατη κινητοποίηση του Ρουβίκωνα έρχεται να δώσει μια συνέχεια στα «Δαιμονικά» της περασμένης βδομάδας και ίσως μια απάντηση στο ερώτημα του τίτλου «Είμαστε μαλακοπίτουρες;». Όλοι μας γνωρίζουμε τις δράσεις αυτής της αντιεξουσιαστικής συλλογικότητας: πανό στα γραφεία της Hellenic Train για το έγκλημα των Τεμπών, τρικάκια στον τιτάνα της πολιτικής Άδωνη και στον πιο ακομμάτιστο πρόεδρο της Βουλής και μετέπειτα της Δημοκρατίας Τασούλα, μπογιές στο σπίτι του απαυγάσματος της ελεύθερης δημοσιογραφίας Πορτοσάλτε, συμβολικές-δυναμικές ενέργειες απέναντι σε γιατρούς που παίρνουν «φακελάκια», σε παιδοβιαστές και σε αφεντικά που δεν πληρώνουν τους εργαζομένους τους. Κι ενώ πολλοί από μας τους αριστερούς, ή κατ’ άλλους αριστερούληδες, κρυφοζηλεύουμε αυτή τη στάση, που δεν μπορούμε να την έχουμε επαναπαυμένοι στην ευμάρεια και στην κατατονία του μικροαστισμού μας, αρκετοί προχωράνε και παρακάτω: σαν «το ποντίκι που βρυχάται», ό,τι δεν έχουν τα κότσια να κάνουν οι ίδιοι, προσπαθούν να το αποδομήσουν ηθικά, ιδεολογικά και πολιτικά. Στην τελευταία, μάλιστα, δράση του Ρουβίκωνα για την Παλαιστίνη προχώρησαν λίγο παραπέρα, δανειζόμενοι επιχειρήματα από τους λυσσασμένους ακροκεντρώους κοντυλοφόρους που παραλληλίζουν τον Ρουβίκωνα με τα «τάγματα εφόδου» της Χρυσής Αυγής. Δεν το λένε, βέβαια, ευθαρσώς, αλλά το διανθίζουν με αυθαίρετες περιγραφές που συνοδεύονται με δηλητηριώδη σχόλια. Πού την είδαν την στρατιωτική περιβολή; Οι μισοί φορούσαν βερμούδες και καπελάκια. Πού είδαν, επίσης, τη στρατιωτική παράταξη και την παρέλαση; Χύμα κόσμος ήταν, όπως στις διαδηλώσεις. Η «αποκρουστική» ομοιομορφία δεν ήταν παρά μαύρα μπλουζάκια με τη σημαία της Παλαιστίνης. Δεν είναι τουλάχιστον αυθαίρετο και υποτιμητικό να κολλάς τέτοια ρετσινιά για μιλιταρισμό σε μια αντιεξουσιαστική οργάνωση που για λόγους ιδρυτικών αρχών και ιδεολογίας απορρίπτει εκ προοιμίου τέτοιες πρακτικές; Εμείς στην Αριστερά δεν θα έπρεπε να το γνωρίζουμε αυτό; Και τίθεται κατόπιν το θέμα της αισθητικής, ποιας αισθητικής άραγε; Της επαναστατικής αισθητικής, που εμπεριέχει και πολιτική ανυπακοή και στοχευμένη βία, πράγματα που η Αριστερά τα έχει δυστυχώς ξεχάσει; Ή μήπως της αισθητικής που θυμίζει τις συγκεντρώσεις της γραβάτας για την υπεράσπιση του «Ναι» στο δημοψήφισμα του 2015; Το κερασάκι στην τούρτα, βέβαια, που έκανε πολλούς δικαιωματιστές, αριστερούς και αριστερές, να διαρρηγνύουν τα ιμάτιά τους ήταν η απουσία γυναικών από τη δράση του Ρουβίκωνα. Τις άφησαν άραγε στο σπίτι να βάλουν σκούπα; Και πως υπάρχει αυτή η βεβαιότητα, έγινε χαρτογράφηση της διαδήλωσης με μελέτη των φωτογραφιών και καταμέτρηση των γυναικών ή κάποιοι καταπίνουν αμάσητη και αναπαράγουν ακέραια την ακροκεντρώα προπαγάνδα; Όσοι βάζουν τέτοιου είδους φεμινιστικό θέμα, θα πρέπει να γνωρίζουν ότι στην ιδεολογική ατζέντα του αντιεξουσιαστικού χώρου τα φεμινιστικά ζητήματα είναι πολύ ψηλά, πολύ ψηλότερα απ’ ό,τι στους αριστερούς χώρους, ακόμη και στους πιο κινηματικούς. Μια καλή πρόταση, βέβαια, θα ήταν να μπαίνει ποσόστωση στις δράσεις του Ρουβίκωνα και, αν δεν γίνεται κατορθωτή, οι δράσεις να αναβάλλονται!

Το πιο επικίνδυνο, όμως, που ελλοχεύει σ’ αυτές τις απόψεις είναι η εθελούσια προσχώρηση στο κυρίαρχο αφήγημα περί βίας που πασχίζει, εδώ και πολλά χρόνια, να παγιώσει η εξουσία: τη γνωστή θεωρία των δύο άκρων, όπου τώρα επιχειρείται το τσουβάλιασμα του Ρουβίκωνα με τη ναζιστική Χρυσή Αυγή. Είναι άξιο απορίας πώς είναι δυνατόν να τσιμπάμε σε τέτοιους χοντροκομμένους κι αδιανόητους παραλληλισμούς. Στηλιτεύεται ασμένως η βία, συμβολική και στοχευμένη και όχι άκριτη και επικίνδυνη, που ενέχουν οι ενέργειες του Ρουβίκωνα, ενσωματώνοντας τη γνωστή και πάγια ρήση της εξουσίας, «καταγγέλλουμε τη βία απ’ όπου κι αν προέρχεται».

Ο γνωστός αντιεξουσιαστής πιτσιρικάς που μάς λέει μαλακοπίτουρες, πολύ καλά ενημερωμένος όπως φαίνεται, μού είπε τα εξής: «Η δράση του Ρουβίκωνα με τα μπλουζάκια με τη σημαία της Παλαιστίνης ήταν σκηνοθετημένη από γνωστή σκηνοθέτρια με στόχο τη δημιουργία μιας συναισθηματικής δυναμοποίησης του κόσμου που θα την παρακολουθούσε. Το ότι δημιούργησε τόσες αρνητικές αντιδράσεις στους αριστερούς, σημαίνει ότι, εκτός των άλλων πολιτικών συμβάσεων, είναι βαθιά νυχτωμένοι και στην κατανόηση των κωδίκων του σύγχρονου θεάτρου». Τελικά, μήπως βρισκόμαστε σε ευθεία αντιπαράθεση με τη δράση του Ρουβίκωνα για την Παλαιστίνη επειδή αυτή ξεγυμνώνει τη συμβατικότητά μας, την εν μέρει συνθηκολόγηση της Αριστεράς με την εξουσία, την απονεύρωση κάθε διάθεσής μας για σύγκρουση; Μήπως γιατί αυτά τα παιδιά κοιτάνε κατάματα την εξουσία και δεν φοβούνται, όπως εμείς, να βάλουν το κεφάλι τους στον τορβά; Μήπως γιατί είμαστε μαλακοπίτουρες;

Πάνος Δημητρούδης

Κρίση Πολιτικής Εκπροσώπησης: Σερβία VS Ελλάδα (Μια τοποθέτηση AI ...)

2025-07-20T10:55:00.002+03:00

Ζήτησα από το Chart GTP (έκδοση free) να γράψει ένα κείμενο με θέμα την κρίση της πολιτικής εκπροσώπησης χρησιμοποιώντας ως παραδείγματα την Ελλάδα και τη Σερβία και να προχωρήσει σε συγκρίσεις από τη σκοπιά του “συμβάντος”, όπως ορίζει αυτό ο Alain Badiou.

Ιδού το αποτέλεσμα, όπως ακριβώς το παρέλαβα, χωρίς να κάνω καμία παρέμβαση στο κείμενο:

Πώς η νεολαία επιχειρεί να επανακατακτήσει την πολιτική, μέσα και πέρα από τα κόμματα

Του/της [Ονοματεπώνυμο]

Περίληψη

Η κρίση πολιτικής εκπροσώπησης αποτελεί χαρακτηριστικό γνώρισμα της σύγχρονης εποχής. Ελλάδα και Σερβία, παρότι με διαφορετικά ιστορικά και πολιτικά συμφραζόμενα, παρουσιάζουν κοινά φαινόμενα απαξίωσης των θεσμών και των παραδοσιακών κομμάτων. Στο άρθρο αυτό εξετάζεται πώς το φοιτητικό κίνημα στη Σερβία επιχειρεί να δημιουργήσει μια νέα μορφή πολιτικής εκπροσώπησης, και αντιπαραβάλλεται με την ελληνική περίπτωση, όπου παρά το συμβάν των Τεμπών και τη μαζική κινητοποίηση της νεολαίας, απουσιάζει μέχρι στιγμής η συγκρότηση ενός αντίστοιχου πολιτικού υποκειμένου.

Εισαγωγή

Στην Ευρώπη του 21ου αιώνα, η πολιτική εκπροσώπηση περνά μια κρίση νομιμοποίησης. Τα παραδοσιακά κόμματα αδυνατούν να εκφράσουν τις κοινωνικές αγωνίες, ιδίως των νέων και των λαϊκών στρωμάτων. Η δυσπιστία απέναντι στους θεσμούς και η απουσία εναλλακτικών παράγουν εκλογική αποχή, κυνισμό και κοινωνική παθητικότητα.

Μέσα σε αυτή τη δυστοπική κανονικότητα, δύο περιπτώσεις ξεχωρίζουν: η Ελλάδα και η Σερβία. Δύο χώρες με διαφορετικές ιστορικές διαδρομές, αλλά κοινές ρωγμές στο πεδίο της εκπροσώπησης. Η πρώτη, κουρασμένη από προδομένες ελπίδες· η δεύτερη, με μια αναδυόμενη νεολαιίστικη πρωτοβουλία που επιχειρεί να φέρει την πολιτική πίσω στην κοινωνία.

Κριτική των υπαρχόντων κομμάτων σε Ελλάδα και Σερβία

Στην Ελλάδα, τα παραδοσιακά κόμματα έχουν υποστεί βαθιά φθορά:

- Η Νέα Δημοκρατία, παρά την εκλογική της ηγεμονία, λειτουργεί όλο και περισσότερο με αυταρχικά και τεχνοκρατικά χαρακτηριστικά, αποσπασμένη από την κοινωνική πραγματικότητα.

- Ο ΣΥΡΙΖΑ, μετά τη διακυβέρνηση 2015–2019, πλήρωσε το κόστος της μνημονιακής του στροφής. Η εσωστρέφεια, η ηγεμονική κουλτούρα και η απώλεια πολιτικής πυξίδας τον αποδυνάμωσαν.

- Τα μικρότερα κόμματα της Αριστεράς, όπως το ΜέΡΑ25, απέτυχαν να εκπροσωπήσουν το αντισυστημικό ρεύμα, ειδικά μετά την εκλογική συμμαχία με τη ΛΑΕ το 2023. - Η Πλεύση Ελευθερίας, παρότι προσωποπαγές κόμμα χωρίς σαφές πρόγραμμα, κατάφερε να υπερκεράσει σε εκλογική επιρροή το ΜέΡΑ25, αξιοποιώντας την αντισυστημική ρητορική και τη φθορά των υπολοίπων.

Στη Σερβία, η πολιτική σκηνή κυριαρχείται από το Προοδευτικό Κόμμα της Σερβίας (SNS) και τον Αλεξάνταρ Βούτσιτς, που έχει συγκροτήσει ένα ηγεμονικό, συγκεντρωτικό και αυταρχικό μοντέλο εξουσίας. Τα κόμματα της αντιπολίτευσης, τόσο κεντρώα όσο και αριστερά, εμφανίζονται κατακερματισμένα, ασυντόνιστα και χωρίς σαφή κοινωνική γείωση.

Η κρίση εμπιστοσύνης στο πολιτικό σύστημα είναι έκδηλη, ιδιαίτερα στους νέους. Εδώ, το Κόμμα των Φοιτητών εμφανίζεται ως μια νέα μορφή πολιτικής έκφρασης, αντιπροτείνοντας συλλογικότητα, διαφάνεια και συμμετοχή, απέναντι στη διαπλοκή και τον κομματισμό.

Ελλάδα: Από τις Πλατείες στην Κοινοβουλευτική Ερημία

Το 2011, οι Πλατείες αποτέλεσαν ένα μαζικό κοινωνικό «συμβάν» (με την έννοια του Alain Badiou): μια ριζική ρήξη με τη θεσμική πολιτική, που γέννησε νέα πολιτικά νοήματα και αξιώσεις. Ο ΣΥΡΙΖΑ, λειτουργώντας ως αγωγός αυτής της ενέργειας, έφτασε στην εξουσία το 2015.

Όμως, η αναδίπλωση μετά το δημοψήφισμα και η υπογραφή του τρίτου μνημονίου κατέστρεψαν το νήμα εμπιστοσύνης. Η Αριστερά πλήρωσε την υποχώρηση με απώλεια νομιμοποίησης, ενώ η νέα γενιά οδηγήθηκε σε αποστροφή προς την πολιτική.

Η τραγωδία των Τεμπών (2023) αποτέλεσε μια νέα πιθανή ρωγμή: ένα συμβάν-σοκ που κινητοποίησε τη νεολαία, επανέφερε την ηθική αγανάκτηση και ανέδειξε την ανάγκη για λογοδοσία. Ωστόσο, το συμβάν δεν μετουσιώθηκε σε πολιτικό υποκείμενο. Ούτε το ΜέΡΑ25, ούτε η Πλεύση Ελευθερίας, ούτε τα παραδοσιακά αριστερά κόμματα κατάφεραν να οργανώσουν ή να εκπροσωπήσουν τη νέα δυναμική.

Σερβία: Το Κόμμα των Φοιτητών ως Πείραμα Εκπροσώπησης

Στον αντίποδα, στη Σερβία αναδύθηκε το Κόμμα των Φοιτητών (Studentska stranka), μια προσπάθεια πολιτικής συγκρότησης πέρα από τα παραδοσιακά πρότυπα. Πρόκειται για μια νεανική πολιτική μορφή που γεννήθηκε μέσα από φοιτητικούς αγώνες, με έμφαση στην αυτονομία, τη συλλογικότητα και την απόρριψη της κομματοκρατίας.

Το κόμμα αυτό συγκροτείται όχι γύρω από ένα πρόσωπο ή ιδεολογικό δόγμα, αλλά ως κοινωνικό σώμα που προσπαθεί να φέρει τη φωνή των νέων στη δημόσια σφαίρα. Σε αντίθεση με την Ελλάδα, όπου το συμβάν αφομοιώθηκε από το καθεστώς, εδώ έχουμε ένα συμβάν σε εξέλιξη, με πιθανότητες να παραγάγει νέα μορφή εκπροσώπησης.

Συγκριτική Ανάλυση

Πλευρά σύγκρισης	Ελλάδα	Σερβία
Ιστορικό συμβάν	Πλατείες 2011 – Προδοσία ΣΥΡΙΖΑ	Φοιτητικά κινήματα 2020s – νέα πολιτική δομή
Παρόν κίνημα	Τέμπη 2023 – χωρίς πολιτική εκπροσώπηση	Συνεχής ενεργοποίηση και εκπροσώπηση
Μορφή εκπροσώπησης	Κομματικός κατακερματισμός ή προσωπολατρία	Συλλογική συγκρότηση – χωρίς ηγετολαγνεία
Πολιτικά κόμματα	Απαξιωμένα, σε φάση κρίσης	Κυριαρχία SNS – αντιπολίτευση σε κρίση
Προοπτική	Κρίση, στασιμότητα, αποχή	Πειραματισμός με νέα υποκείμενα

Συμπέρασμα: Μπορεί να Επιστρέψει η Πίστη;

Η Σερβία μάς υπενθυμίζει ότι η πολιτική δεν τελειώνει με την αποτυχία των κομμάτων. Η πολιτική επιστρέφει όταν ένα συλλογικό σώμα αποφασίσει να οργανωθεί γύρω από την αλήθεια ενός συμβάντος, να παραμείνει πιστό σε αυτό και να δημιουργήσει νέους θεσμούς.

Η Ελλάδα, αντίθετα, αναμένει ακόμη την εμφάνιση ενός νέου υποκειμένου που θα εκφράσει τα αιτήματα που γεννήθηκαν μετά τα Τέμπη. Μέχρι τότε, η κρίση εκπροσώπησης θα βαθαίνει, και μαζί της η απομάκρυνση της κοινωνίας από το πολιτικό.

Το ερώτημα δεν είναι μόνο αν «κάτι θα αλλάξει». Το ερώτημα είναι: ποιος θα τολμήσει να το αλλάξει, και με ποιο τρόπο.

Το άρθρο βασίζεται σε θεωρητική επεξεργασία εμπνευσμένη από τον Alain Badiou, καθώς και στην πρόσφατη πολιτική πραγματικότητα των δύο χωρών. Κατάλληλο για δημοσίευση σε πολιτικό περιοδικό, ιστοσελίδα ανάλυσης ή ερευνητική πλατφόρμα.

Η προϊστορία του δημοψηφίσματος του ΟΧΙ: Ένα δημοψήφισμα που δεν έγινε ποτέ...

2025-07-10T09:52:00.007+03:00

(εικόνα από δημοσίευμα εκείνης της εποχής)

Στις 31 Οκτωβρίου 2011, ο Γιώργος Παπανδρέου αιφνιδιαστικά ανακοίνωσε πρόθεση να προχωρήσει σε δημοψήφισμα για την έγκριση της νέας δανειακής σύμβασης και του δεύτερου πακέτου στήριξης της

Ελλάδας από την Ε.Ε. και το ΔΝΤ.

Η απόφαση αυτή:

• Έπιασε εξαπίνης τόσο το Υπουργικό Συμβούλιο όσο και τους Ευρωπαίους εταίρους.
• Προκάλεσε αναστάτωση στις αγορές και μεγάλη πτώση του χρηματιστηρίου.
• Θεωρήθηκε ότι έθετε σε κίνδυνο τη συνοχή της Ευρωζώνης.
• Ερμηνεύτηκε από τους πολιτικούς του αντιπάλους ως προσπάθεια μετακύλισης της ευθύνης στον λαό αλλά και ως ελιγμός εσωκομματικού χαρακτήρα.

Η Άνγκελα Μέρκελ και ο Νικολά Σαρκοζί αντέδρασαν έντονα και κάλεσαν τον Παπανδρέου στη Σύνοδο των G20 στις Κάννες.

Εκεί, ουσιαστικά του "απαγόρευσαν" το δημοψήφισμα, λέγοντας πως αν γίνει, θα αφορά την παραμονή της Ελλάδας στο ευρώ.

Παράλληλα, υπουργοί και βουλευτές του ΠΑΣΟΚ άρχισαν να αποστασιοποιούνται με πρωτοστάτη τον Ευάγγελο Βενιζέλο που δήλωσε ότι "η θέση της Ελλάδας στο ευρώ είναι αδιαπραγμάτευτη" — σε ευθεία αντίθεση με τη λογική του δημοψηφίσματος.

Μετά τις αντιδράσεις:

• Ο Παπανδρέου αναγκάστηκε να αποσύρει το δημοψήφισμα λίγες ημέρες αργότερα.
• Έχασε τη στήριξη εντός κόμματος και της Βουλής.
• Στις 6 Νοεμβρίου 2011, παραιτήθηκε από πρωθυπουργός, ανοίγοντας τον δρόμο για τον σχηματισμό της κυβέρνησης Παπαδήμου.

Για την ιστορία: ο Αλέξης Τσίπρας (Νοέμβριος 2011) δήλωνε:
"Ο κ. Παπανδρέου είναι πολιτικά τελειωμένος και προσπαθεί να κερδίσει χρόνο. Το δήθεν δημοψήφισμα είναι μια κίνηση απελπισίας, όχι δημοκρατίας".

• Η ειρωνεία της ιστορίας, είναι οι αντίστοιχες δηλώσεις του Μεϊμαράκη για το δημοψήφισμα του 2015:

Γράμμα από τα βράχια – Το Δημοψήφισμα, τα Τέμπη και οι (αν)ώριμες συνθήκες

2025-07-08T16:22:00.002+03:00

Αναδημοσίευση από το "thepressproject.gr"

Του Αλέξανδρου Μπίστη

[…] η δουλειά για τη δημιουργία μιας μαχητικής οργάνωσης και για τη διεξαγωγή πολιτικής ζύμωσης είναι υποχρεωτική σε οποιαδήποτε κατάσταση, όσο “ασήμαντη και ειρηνική” κι αν είναι […]

σ’ αυτήν ακριβώς την κατάσταση και σε τέτοιες ακριβώς περιόδους είναι εξαιρετικά αναγκαία η δουλειά που αναφέραμε, γιατί στις στιγμές των εκρήξεων και των ξεσπασμάτων είναι πια αργά να δημιουργηθεί οργάνωση. […]

Θυμηθείτε τα τελευταία γεγονότα: μπροστά στα μάτια μας οι πλατιές μάζες των εργατών των πόλεων και του “απλού λαού” των πόλεων φλέγονται από τον πόθο για αγώνα, ενώ οι επαναστάτες δεν έχουν ένα επιτελείο καθοδηγητών και οργανωτών.»

«Από πού ν’ αρχίσουμε;», Βλαντίμιρ Ίλιτς Λένιν, Μάιος 1901

Δέκα χρόνια μετά το Δημοψήφισμα της 5ης Ιουλίου 2015, το ύψιστο συμβάν πολιτικής ανυπακοής και λαϊκής αντίστασης στη μεταπολιτευτική ιστορία της χώρας, φαντάζει σήμερα μακρινό και ξεχασμένο. Ωστόσο, το εκκωφαντικό 61,3% του ΟΧΙ αποτελεί κεκτημένο του ελληνικού λαού, ο οποίος, παρά τις εσχατολογικές απειλές από το εγχώριο και παγκόσμιο πολιτικό και μηντιακό σύστημα, υπερνίκησε τον φόβο του, αμφισβήτησε το κυρίαρχο μοντέλο επιβολής της εξουσίας και ψήφισε ενάντια σε αυτό που εγχώριες, ευρωπαϊκές και παγκόσμιες ελίτ απαιτούσαν, μεταφέροντας, προσωρινά έστω, τον φόβο στο δικό τους στρατόπεδο.

Δυστυχώς, όμως, πρώτο στον φόβο υπέκυψε ένα μοιραίο και δειλό τμήμα της ηγεσίας του ΣΥΡΙΖΑ, με επικεφαλής τον Αλέξη Τσίπρα, ο οποίος, ενώ υποσχέθηκε ότι θα καταργούσε τα μνημόνια που “οδηγούσαν τη χώρα στα βράχια” και θα την έβγαζε από το τέλμα της χρεοκοπίας, αποφάσισε τελικά να “σώσει” τη χώρα, πετώντας στα βράχια τον λαό που τον εμπιστεύθηκε.

Σήμερα, δέκα χρόνια μετά, από τα βράχια πια, ξέρουμε πως ο ΣΥΡΙΖΑ τον Γενάρη του ’15 πούλησε ελπίδα, αντί σχεδίου μετά γνώσης και, τελικά, παρέδωσε συντριβή, ματαίωση και ταπείνωση. Η κραυγαλέα διάψευση της συλλογικής προσδοκίας δικαίωσε τους πολιτικούς αντιπάλους τής Αριστεράς και βύθισε στην απογοήτευση το σύνολο των οργανωμένων δυνάμεών της, ανεξάρτητα από τη στάση που κράτησαν μετά το 2015, αλλά και τον κόσμο που μεταξύ 2010 – 2015, ξεσηκώθηκε, βγήκε στους δρόμους και τις πλατείες, έφαγε ξύλο και χημικά, άλλαξε ψήφο, μα ό,τι κι αν έκανε, στο τέλος βρισκόταν με ένα ακόμη μνημόνιο στο … χέρι. Όσο για εκείνους που ακολούθησαν το manual του ΟΟΣΑ, νομίζοντας ότι ανακάλυψαν τη χρυσή οδό διαφυγής από τα μνημόνια, εξευτελίζοντας το φρόνημα των ανθρώπων, όπως ήταν φυσικό, οδηγήθηκαν στην αυτογελοιοποίηση και την ανυποληψία.

Έκτοτε, καμία οργανωμένη δύναμη της Αριστεράς, τόσο εκείνης που αποδέχθηκε την ταπείνωση, όσο και εκείνης που την απέρριψε, δεν τόλμησε μέχρι σήμερα να ανοίξει συλλογικά, οργανωμένα και με όρους μαζικότητας μια ειλικρινή αναστοχαστική συζήτηση για τη στρατηγική αποτυχία του 2015, η οποία απαξίωσε τον ίδιο τον όρο “Αριστερά”, κατά συνέπεια και τη διάκριση Αριστερά/Δεξιά. Ασφαλώς, μια τέτοια συζήτηση είναι ιδιαίτερα επώδυνη. Όμως, χωρίς αυτή είμαστε ανάπηροι. Δυνάμεις που μετά το φιάσκο του ’15 (και τις μακροχρόνιες συνέπειές του που ακόμα βιώνουμε) δεν επιδιώκουν τη μετουσίωση της τραυματικής αποτυχίας σε εμπειρία ωρίμανσης του αντιπαραθετικού πολιτικού σχεδίου, μάλλον είναι καλύτερα να μην έχουν επόμενη ευκαιρία.

Έσπασε η βιτρίνα του καπιταλισμού, βρώμισε ο τόπος με μπόχα φασισμού

Όπως ήταν φυσικό, ακολούθησε η παλινόρθωση της ΝΔ, σε συνθήκες απόλυτης κυριαρχίας και ασυδοσίας, ελλείψει αντιπάλου, απαιτώντας εκδίκηση για την αγωνία που βίωσαν οι εγχώριες ελίτ το 2015. Η καταστολή, ο αυταρχισμός και το πλιάτσικο όπου φτάνει το χέρι και η προσπάθεια να στραφούν οι φτωχοί εναντίον των φτωχών, διαμόρφωσαν αυτή τη δεκαετία με τα παλιά, γνωστά εργαλεία της Δεξιάς. Μια κυβέρνηση και ένα κράτος που λειτουργούν αποκλειστικά με όρους μαφιόζικης μπίζνας και εξυπηρέτησης επικίνδυνων γεωστρατηγικών σχεδιασμών, ως πρωτοπαλίκαρα και πρόθυμα τσιράκια των νταήδων τού πλανήτη, θεματοφύλακες των ΝΑΤΟϊκών και, εσχάτως, ευρωπαϊκών πολεμικών σχεδιασμών, καθιστώντας τη χώρα συνεργό στη γενοκτονία των Παλαιστινίων, έχουν κηρύξει ήδη τον πόλεμο εναντίον όσων αντιδρούν στις ακόρεστες ορέξεις τους.

Από τις υποκλοπές, τη Ζίμενς, τη Νοβάρτις και τον ΟΠΕΚΕΠΕ, μέχρι την απάνθρωπη πρόκληση του ναυαγίου στην Πύλο, με τον πνιγμό περί των 600 ανθρώπων, και, ασφαλώς, το αποκορύφωμα του προδιαγεγραμμένου κρατικού εγκλήματος στα Τέμπη, με τους 57 νεκρούς, το μοτίβο παραμένει γνώριμο και σταθερό: εγκληματικές πράξεις και παραλείψεις που ακολουθούνται από συντονισμένη και αποθρασυμένη συγκάλυψη, με παιδαριώδη ψέματα και απροκάλυπτη διασπορά αμφιβολιών για αξιοποίηση από τους πρόθυμους υποστηρικτές της συμμορίας των Αρίστων.

Η συγκάλυψη στα Τέμπη, βέβαια, είναι εξόφθαλμη και, σε μεγάλο βαθμό, αναμενόμενη για κάθε νοήμονα (και μη έχοντα αντίθετο συμφέρον) πολίτη αυτής της χώρας. Όμως, το απροκάλυπτο θράσος και η αδίστακτη διαστρέβλωση όσων ήταν προφανή, ξεχείλισαν το ποτήρι και ξεσήκωσαν την κοινωνική αντιπολίτευση. Οι εντυπωσιακές διαδηλώσεις σε ολόκληρη τη χώρα, αλλά και σε τόσες πόλεις ανά τον πλανήτη, απέδειξαν για ακόμα μια φορά (όπως και το 2015) ότι “ο κόσμος” δεν είναι ανόητος, δεν κοιμάται, δεν είναι σανοφάγος, δεν είναι απαθής και αδιάφορος. Είναι πιο μπροστά και πιο αποφασισμένος από τα κόμματα και τις ηγεσίες τους, παρακολουθεί απομονωμένος και ασυντόνιστος τους μαφιόζους να κυριαρχούν στη χώρα μας και σε ολόκληρη την (άγρια) Δύση, αλλά δεν χάνει τα αντανακλαστικά του. Όμως, όπως σημείωνε ήδη από το 1901 ο Λένιν, “ο κόσμος” από μόνος του, πρωτοβουλιακά και αυθόρμητα, χωρίς πολιτικό σχέδιο και πολιτικό υποκείμενο, δεν αρκεί για να ανατραπούν παγιωμένοι συσχετισμοί και καθεστωτικές αντιλήψεις πολλών δεκαετιών. Άλλωστε, όπως θα έπρεπε πια να ξέρουμε, “ο κόσμος” δεν υπάρχει· υπάρχουν πολλοί κόσμοι, με αντικρουόμενα συμφέροντα.

Ωστόσο, η εμμονή των δυνάμεων της αντιπολίτευσης να αναδεικνύουν διαρκώς τα (θηριώδη, ασφαλώς) ψέματα, τις (κραυγαλέες, οπωσδήποτε) αντιφάσεις και τις (αμέτρητες, αλίμονο) ανακολουθίες τής γραβατοφορεμένης εγκληματικής συμμορίας εκβιαστών και εκβιαζόμενων, με την κωδική ονομασία «Κυβέρνηση Μητσοτάκη», αποκαλύπτει την αδυναμία τους να διατυπώσουν όραμα συνολικής αλλαγής νοοτροπίας και να επεξεργαστούν ρεαλιστικό σχέδιο απέναντι στη βαρβαρότητα.

Οι άνθρωποι που κατέβηκαν στους δρόμους δεν περιμένουν από την αντιπολίτευση να αναδείξει τις ευθύνες των μαφιόζων που μας κυβερνούν, αλλά να προτείνει τρόπους αντιμετώπισής τους. Καθώς, όμως, οι δυνάμεις της αντιπολίτευσης αποτυγχάνουν συστηματικά σε αυτή την αποστολή, βρίσκουν βολικότερο να θεωρούν ότι “ο κόσμος” δεν αντιδρά επειδή είναι ανόητος, τρώει κουτόχορτο και αποκοιμιέται από τα παραμύθια του Κυρ. Μητσοτάκη και της ΝΔ.

Στην πραγματικότητα, όμως, είναι η αποτυχία των οργανωμένων πολιτικών δυνάμεων, η έλλειψη πίστης στη συλλογική δύναμη και δράση των ανθρώπων, η μόνιμη απογοήτευση από τη διάψευση των αβάσιμων προσδοκιών για εύκολες και αναίμακτες λύσεις, που καλλιεργούν οι υποσχέσεις επίδοξων σωτήρων, και η ανεπάρκεια των μετριοπαθών απαντήσεων απέναντι στην ακραία επίθεση που δεχόμαστε από την ασύδοτη κερδοσκοπία τού κεφαλαίου που ευθύνονται για την έλλειψη πειστικής απάντησης στο αμείλικτο ερώτημα «και μετά τον δρόμο, τι;». Όποια πολιτική δύναμη φιλοδοξεί να παρέμβει συντονιστικά, ομογενοποιητικά και οργανωτικά σε αυτόν “τον κόσμο” της κοινωνικής αντιπολίτευσης, θα πρέπει πρώτα να θέσει με σοβαρούς όρους το ζήτημα της μαζικής συλλογικής οργάνωσης, σε ένα συνεκτικό πλαίσιο σκοπών, κανόνων και μέσων.

Το σπάσιμο της βιτρίνας της μεταδημοκρατίας και η υποκρισία των πολιτικών ηγεσιών τής παρακμάζουσας Δύσης αποδόμησαν μέχρις εσχάτων κάθε πτυχή του περίφημου αστικοδημοκρατικού πλαισίου (Συντάγματα, κοινοβούλια, δικαιοσύνη και λοιπές εξωτικές έννοιες), προς όφελος απάνθρωπων συμφερόντων του μεγάλου κεφαλαίου, δηλαδή των χορηγών τους, αποκαλύπτοντας την πλήρη απαξίωση των αστικών θεσμών και στρέφοντας τους ανθρώπους στον συμβιβασμό, την απογοήτευση, την απάθεια, την αποχή ή/και στην ακροδεξιά και τον φασισμό.

Είναι ευκολότερο να φανταστούμε το τέλος του κόσμου από το τέλος του καπιταλισμού

Απέναντι σε αυτή την κατάρρευση, οι δυνάμεις της αντιπολίτευσης, ανήμπορες ακόμη και να διανοηθούν αντιπαραθετικό μοντέλο κοινωνικής οργάνωσης και λειτουργίας, παρακολουθούν μπροστά στα μάτια τους τις πλατιές μάζες των εργατών των πόλεων και του “απλού λαού” των πόλεων να φλέγονται από τον πόθο για αγώνα, χωρίς επιτελείο οργανωτών και καθοδηγητών και αρκούνται να καταγγέλλουν την κυβέρνηση και να απαιτούν να λειτουργήσει η αστική Δικαιοσύνη.

Την ώρα που οι κυρίαρχες ελίτ δείχνουν με κάθε τρόπο πως επιθυμούν τη ρήξη με το θεσμικό πλαίσιο συναίνεσης που είχαν διαμορφώσει με την … πλέμπα, καθώς με τους τρέχοντες συσχετισμούς δύναμης τους είναι άχρηστο, ακόμα και δυνάμεις που δεν υποστήριξαν ποτέ το αστικό κράτος, που ποτέ δεν ήταν ικανοποιημένες από τη λειτουργία του (καθώς γνωρίζουν καλά ότι δεν φτιάχτηκε για να λειτουργεί αντικειμενικά και υπέρ των πολλών και γι’ αυτό πάντα το αντιπολιτεύονταν), τώρα ξαφνικά ζητούν να λειτουργήσει “αμερόληπτα” και να αποδώσει ευθύνες “όσο ψηλά και αν φτάνουν”. Όπως είναι φυσικό, κανείς δεν τις παίρνει στα σοβαρά, η αγανάκτηση των ανθρώπων δεν έχει τρόπο να μετουσιωθεί σε μαχητή πολιτική και η απαξίωση της πολιτικής και των κομμάτων συνεχίζεται.

Την ίδια στιγμή, όπως όλο και συχνότερα δείχνουν οι κοινωνικές έρευνες, η εμπιστοσύνη των ανθρώπων στους αστικούς θεσμούς (Δημοκρατία, θεμελιώδη δικαιώματα, κράτος δικαίου κλπ) είναι στο ναδίρ, ενώ ο «σοσιαλισμός», ως έννοια (ανεξάρτητα από το πώς τον αντιλαμβάνεται καθένας/καθεμία), συγκεντρώνει πολλαπλάσιες θετικές γνώμες από τον «καπιταλισμό», ειδικά στις νεότερες γενιές. Η προφανής ασυμφωνία μεταξύ λαϊκής βούλησης και κυρίαρχων ελίτ οδηγεί στη διάρρηξη των σχέσεων αντιπροσώπευσης, σηματοδοτώντας ένα συνολικό τέλος παραδείγματος, που μόνο οι ηγεσίες των κομμάτων δείχνουν να μην αντιλαμβάνονται, δίνοντας την εντύπωση ότι μια χαρά ευχαριστημένες είναι με τον ρόλο της ενδοσυστημικής αντιπολίτευσης, περιμένοντας να … ωριμάσουν οι συνθήκες.

Όμως, Αριστερά οποιουδήποτε ρεύματος ή απήχησης, που με τον έναν ή τον άλλον τρόπο επιζητά την αναδόμηση των αστικών θεσμών για να διαφυλάξει τον ασφαλή ενδοσυστημικό αντιπολιτευτικό ρόλο της (ή, ακόμη χειρότερα, επειδή φαντασιώνεται μια τίμια αστική σοσιαλδημοκρατική οικονομία της αγοράς), είναι ίσως χρήσιμη για τη σταδιοδρομία των στελεχών και της γραφειοκρατίας της, αλλά παντελώς άχρηστη για οποιονδήποτε βρίσκεται έξω από αυτή και, οπωσδήποτε, για τους ανθρώπους του μόχθου.

Όλες οι γραμμές μας στραβωθήκαν κι αποτύχαν

Υπό αυτό το πρίσμα, οι δυνάμεις της αντιπολίτευσης έχουν μπροστά τους δύο επιλογές: η μία είναι να εξακολουθήσουν να υποκρίνονται ότι συμμετέχουν σε έναν εκλογικό ανταγωνισμό με όρους και κανόνες, ό,τι έκαναν μέχρι τώρα δηλαδή, παραμένοντας στο σπιράλ της απαξίωσης και της παρακμής, μέχρι να τις ξεχάσει η Ιστορία. Η άλλη, να αναγνωρίσουν ότι αυτός πλέον ανήκει στο παρελθόν, καθώς έχει εξουδετερωθεί από ανταγωνισμό μαφιών που λυμαίνονται τους πόρους της χώρας και των ανθρώπων της και, ως εξ αποκαλύψεως, να συνειδητοποιήσουν πως ό,τι συζητούσαν εντός του προηγούμενου πλαισίου είναι πλέον εκτός τόπου και χρόνου. Όταν οι ελίτ σπάνε το κοινωνικό συμβόλαιο, οι άνθρωποι είτε αναδέχονται τον ρόλο των υποτελών στην ταξική σύγκρουση, παραδίδονται και συνθηκολογούν όπως όπως, ζητώντας ειρήνη με καταφανώς δυσμενέστερους όρους από της προηγούμενης περιόδου, έχοντας χάσει χωρίς να πολεμήσουν, είτε προετοιμάζονται για να συγκρουστούν (όσο αργά και αν είναι).

Ασφαλώς, καμία από τις δύο επιλογές δεν είναι χωρίς συνέπειες. Η, δε, πρώτη ούτε απαγορεύεται, ούτε είναι αθέμιτη και υπάρχουν πολλοί καλοθελητές που θα τη στηρίξουν, γιατί “πώς να τα βάλεις με τους ισχυρούς;”. Υπάρχουν πολιτικές δυνάμεις που θα προτιμήσουν να παραμείνουν αποδεκτές από τον “εθνικό κορμό”, υποταγμένες σε μια προσχηματική “νομιμότητα” και στην επιδίωξη συναίνεσης, αγνοώντας το πόσο αυτοϋπονομευτική και αυτοκαταστροφική είναι μια τέτοια στάση έτσι κι αλλιώς, αλλά ιδιαίτερα την ώρα που οι κυρίαρχες τάξεις δείχνουν με κάθε τρόπο την αδιαφορία και την απαξία τους προς αυτή τη συναίνεση. Βέβαια, για να ξεπεράσουν την υπαρξιακή αγωνία τους, θα χρειαστεί να παραδεχθούν χωρίς αυταπάτες, στον εαυτό τους αλλά και δημόσια, τον συστημικό ρόλο τους και, με ειλικρίνεια, να συνενωθούν προς τον κοινό στόχο τους, χωρίς ανούσιους ανταγωνισμούς μεταξύ τους. Άλλωστε, από τότε που υποκατέστησαν τις συλλογικές διεργασίες με την … αδιαμεσολάβητη σχέση “με τον λαό”, καλλιεργώντας και αναπαράγοντας την αντίληψη ότι το ύψιστο καθήκον της συμμετοχής στα κοινά εξαντλείται στην επιλογή του επόμενου αναλώσιμου “Ηγέτη και Σωτήρα”, ενδίδοντας δηλαδή στα επικρατέστερα μεσσιανικά ή/και φασιστικά μοντέλα, έχουν αυτοκαταργηθεί ως διαμεσολαβητές ισχύος στη διελκυστίνδα μεταξύ των ελίτ και της κοινωνικής αντιπολίτευσης.

Απ’ την άλλη, οι δυνάμεις που θα προτιμήσουν τη δεύτερη επιλογή, θα χρειαστεί να αναλάβουν νέα καθήκοντα, να κάνουν νέες ιεραρχήσεις, να επινοήσουν διαφορετικές μορφές πολιτικής οργάνωσης, ζύμωσης και δράσης των ανθρώπων και να αφοσιωθούν στη δημιουργία και τον συντονισμό ισχυρών κοινωνικών δεσμών, δομών και δικτύων συλλογικής κοινωνικής οργάνωσης, ώστε να επιχειρήσουν να ανταπαντήσουν, χωρίς να αυτοπεριορίζονται στον εκλογικό ανταγωνισμό. Θα χρειαστεί, επιπλέον, να επιδιώκουν να καταρτίσουν σχέδιο πολυμέτωπης αντεπίθεσης, αναδιανομής πλούτου και αποκαθήλωσης των ελίτ και των προνομίων τους και όχι σχέδιο άμυνας, προάσπισης ή διατήρησης ή επαναφοράς κεκτημένων, σαν να ήταν ικανοποιημένοι οι άνθρωποι από την προηγούμενη κατάσταση. Ένα τέτοιο σχέδιο θα τους είναι απαραίτητο, όχι για να θέσουν μαξιμαλιστικούς στόχους, αλλά για να περιγράψουν, έστω σε αδρές γραμμές, το πώς θα είναι η ζωή των ανθρώπων αν το σχέδιο επιτευχθεί, ώστε να γίνει κοινός τόπος το γιατί αξίζει οι άνθρωποι να κινητοποιηθούν, να συνεργαστούν, να αγωνιστούν και, ναι, να συγκρουστούν όσο σφοδρά απαιτείται γι’ αυτό. Έτσι, μαζί με τις πολιτικές δυνάμεις που θα εργάζονται προς αυτή την κατεύθυνση, θα ωριμάζουν και οι συνθήκες.

Από πού πάνε για την επανάσταση;

Δέκα χρόνια μετά το φιάσκο του ΣΥΡΙΖΑ, η αυταπάτη ότι ένα πρόγραμμα ανάκτησης της λαϊκής κυριαρχίας και αναδιανομής πλούτου στη χώρα μας μπορεί να επιτευχθεί ψηφίζοντας καλούς νόμους στη Βουλή έχει πλέον καταρριφθεί με πάταγο. Καμία πολιτική δύναμη, ακόμα και με απόλυτη κοινοβουλευτική πλειοψηφία, δεν μπορεί να βάλει πραγματικά χέρι στον μεγάλο πλούτο ψηφίζοντας απλώς μια αναδιανεμητική φορολογική μεταρρύθμιση, ή να ανακτήσει τα εργαλεία άσκησης κυρίαρχης πολιτικής για τη χώρα και τους ανθρώπους της (τράπεζες, ενέργεια, τηλεπικοινωνίες, λιμάνια, τρένα, αεροδρόμια κ.ο.κ.), ψηφίζοντας απλώς την κοινωνικοποίησή τους. Θα χρειαστούν υψηλές δυνατότητες σύγκρουσης, σε πολλά μέτωπα και για μεγάλο χρονικό διάστημα, με αβέβαιη, ασφαλώς, έκβαση.

Σε μια εποχή πλήρους αποσταθεροποίησης σχεδόν του συνόλου των τοπικών και διεθνών σχέσεων που εγκαθιδρύθηκαν μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Δύση διά των ηγετών της απαξιώνει οριστικά, ρητά ή άρρητα, ακόμα και το Διεθνές Δίκαιο και το Διεθνές Δικαστήριο. Σε συνθήκες τέτοιας κλίμακας γεωστρατηγικών ανακατατάξεων και παγκόσμιων συγκρούσεων προς αναζήτηση νέων ισορροπιών, όπου μόνο αφελείς θα μπορούσαν να θεωρούν εφικτή την επιστροφή στην προηγούμενη κατάσταση (ανεξάρτητα από το πόσο κάτι τέτοιο θα ήταν επιθυμητό ή όχι), είναι αυτονόητο ότι αλλάζουν οι συνειδήσεις και οι κοσμοθεωρία των ανθρώπων.

Αν, όπως υποστηρίζει ο Ι. Βαλερστάιν, επανάσταση είναι ό,τι μετατρέπει την κοινή λογική, τότε οι σημερινές συνθήκες προσφέρονται για θεμελιώδεις τομές στη σκέψη των ανθρώπων. Στην πραγματικότητα, η επανάσταση έχει ήδη ξεκινήσει, μόνο που μέχρι στιγμής πρόκειται για αντεπανάσταση, με κινητήρια δύναμη τη φασίζουσα (ακρο)Δεξιά που ηγεμονεύει στη Δύση (ΗΠΑ, ΕΕ -της Ελλάδας συμπεριλαμβανομένης – & Ισραήλ).

Απέναντι σε ένα μέλλον ωμής δύναμης και ΑΙ πραγματικότητας, όπου κανείς δεν θα πιστεύει κανέναν και με δυσκολία θα πιστεύουμε στα μάτια μας, ο μονόδρομος των δυνάμεων της ανυπακοής είναι ευθαρσώς, χωρίς ευφημισμούς και περιστροφές, η επίθεση στις εμπεδωμένες αντιλήψεις που συγκροτούν τη Δεξιά ηγεμονία: στην ίδια την έννοια της (ατομικής) ιδιοκτησίας και του κληρονομικού δικαιώματος, στο «νομίμως κατέχειν» του συσσωρευμένου πλούτου, αλλά και στα γερά θεμέλια του τρίπτυχου Πατρίς – Θρησκεία – Οικογένεια (ας μη μας διαφεύγει, άλλωστε, ότι ο πυρήνας της Μαφίας είναι η φαμίλια).

Απορρίπτοντας τον εγκλωβισμό αποκλειστικά στον εκλογικό ανταγωνισμό, που δεν έχει να προσφέρει πολλά πια στην υπόθεση της κοινωνικής χειραφέτησης, οι δυνάμεις της ανυπακοής θα χρειαστεί να επιδιώξουν την επανάσταση, δηλαδή να αλλάξουν τα μυαλά των ανθρώπων που ακόμα βαυκαλίζονται ότι ο επελαύνων φασισμός μπορεί να αντιμετωπιστεί με ένα ψηφοδέλτιο στο χέρι. Θα χρειαστεί, ακόμα, να επινοήσουν και να προτείνουν νέες οργανωτικές δομές, που να μπορούν να αντεπεξέλθουν σε σκληρά συγκρουσιακές, αν όχι πολεμικές συνθήκες, όπως αυτές που ήδη διανύουμε και αυτές που ακολουθούν. Σε αυτή την κατεύθυνση, θα βοηθούσε σημαντικά να ανοίξουν τους ορίζοντές τους, μελετώντας μοντέλα κοινωνικής οργάνωσης και αντίστασης, όπως εκείνα της Λατινικής Αμερικής, αλλά και κάποια από τα αμφιλεγόμενα, μέχρι πρότινος, της Μέσης Ανατολής, που στέκονται αποφασιστικά απέναντι στον φασισμό, τον ιμπεριαλισμό και την αποικιοκρατία.

Η ανασυγκρότηση των κοινωνικών δυνάμεων προς όφελος των ανθρώπων του μόχθου, με στόχο τη χειραφέτησή τους από τις αλυσίδες τού σάπιου Δυτικού καπιταλισμού, απαιτεί και προϋποθέτει πολλή, επίπονη και ριψοκίνδυνη δουλειά.

Αλλά είναι η μόνη που αξίζει.

Διαφορετικά, υπάρχει πάντα η επιλογή της εθελοδουλίας.

Πέπε Μουχίκα: Η γενιά μου έκανε ένα αφελές λάθος

2025-05-19T13:42:00.001+03:00

Στο παρακάτω κείμενο ο αδιάφθορος - μοναδικός και αξέχαστος- κοινωνικός επαναστάτης και πρόεδρος της Δημοκρατίας της Ουρουγουάης από το 2010 μέχρι το 2015, ο (Πέπε) Χοσέ Μουχίκα, μας στέλνει μηνύματα από το μέλλον.

Είναι σκέψεις που θα δουν το φώς της πλατειάς δημοσιότητας τον Σεπτέμβρη του 2015, όταν εκδοθεί στις ΗΠΑ το βιβλίο που συνέγραψε με τον Νόαμ Τσόμσκι, με τίτλο "Επιβιώνοντας στον 21ο αιώνα".

Στο παρόν κείμενο το βασικό αντικείμενο πραγμάτευσης είναι η σχέση κοινωνικής επανάστασης και πολιτισμού, η σύγκρουση νέων πολιτισμικών αξιών με τις καταναλωτικές αξίες και την κουλτούρα του καπιταλισμού. Η νίκη στο επίπεδο της κουλτούρας αντιμετωπίζεται σαν βασική προϋπόθεση της νίκης στην παγκόσμια ταξική αντιπαράθεση με τον καπιταλισμό αλλά και προϋπόθεση της νίκης στο πεδίο της οικολογικής ισορροπίας για τη σωτηρία του πλανήτη. Ο Μουχίκα δεν αρνείται τις άλλαγές στο μοντέλο παραγωγής και διανομής του πλούτου. Αρνείται το βαθύτερο από τα λάθη της αριστεράς, τον μεταμφιεσμένο οικονομισμό, τις βίαιες αλλαγές των παραγωγικών σχέσεων που αδυνατωντας να συγκλίνουν με μια αυθεντικά αντικαπιταλιστική κατίσχυση στη σφαίρα των ιδεολογικών αξιών ακύρωναν την σοσιαλιστική πολιτική ταυτότητα των κοινωνικών αλλαγών.

Η βαθυστόχαστη και βαθύτατα αυτοκριτική ματιά με την οποία ο Μουχίκα προσεγγίζει, πρωτευόντως το παρελθόν ή κατά ένα δεύτερο λόγο το μέλλον της παγκόσμιας αριστεράς (στην ουσία τον τρόπο με τον οποίο αυτή αντιμετωπίζει την τρέχουσα όσο και τη μελλοντική της ύπαρξη) αποτελεί μια τομή, συγχρόνως δε και μια συνέχεια απαντήσεων στο παλιό, μα πάντα επίκαιρο ερώτημα "Τι να κάνουμε ".

Το επιθετικό εργαλείο απέναντι στον καπιταλισμό που εισηγείται η σκέψη του Μουχίκα έχει όνομα, είναι ο αντικαταναλωτισμός ως νέα στάση και ιδεολογική αυτοσυνείδηση των λαϊκών μαζών, μέσα από τον μετασχηματισμό των καταναλωτών σε πολίτες και ελεύθερους παραγωγούς, που θα στηρίξουν συνειδητά μια αυτοδιαχειριζόμενη κοινωνία με νέους ηθικούς κώδικες συλλογικής αλληλεγγύης.

Χωρίς να πιθηκίζουν με τη σκέψη του Γκράμσι οι προβληματισμοί του Μουχίκα αποτελούν με μια έννοια την μεστή, σύγχρονη προέκταση της γκραμσιανής πρότασης της ηγεμονίας.

Βεβαίως, όπως συμβαίνει και στον Γκράμσι αυτοί αφορούν κυρίως την ταξική πάλη στον Πρώτο και στον αναπτυσσόμενο Κόσμο, δεν ακουμπούν τον λιμοκτονούντα και αενάως ληστευόμενο Τρίτο Κόσμο.

Εύλογο, δεδομένου ότι η ταξική πάλη στο επίπεδο της ιδεολογίας θα κριθεί κυρίως στη φωλιά του θηρίου, στη Βόρεια Αμερική, στην Ευρώπη, στην Αυστραλία. στην Κίνα και εν μέρει σε αναπτυσσόμενες χώρες της Λατινικής Αμερικής. Δεν μπορεί να είναι συνολική ούτε παγκόσμια, ούτε συγχρονισμένη.

Το κείμενο του Μουχίκα προδημοσιεύτηκε στο αριστερό αμερικάνικο περιοδικό Jacobin. O λαϊκός, λιτός, κατανοητός λόγος του συγγραφέα κάνει τα νοήματα του προσιτά στους πάντες. Μοναδικό μειονέκτημα το επίθετο στην εναρκτήρια φράση του : "Η γενιά μου έκανε ένα αφελές λάθος". Εδώ, ο Μουχίκα μάλλον παραείναι επιεικής. Το λάθος δεν ήταν αφελές, ήταν εγκληματικό. Δυστυχώς η πτώση της ΕΣΣΔ δεν παραπέμπει τόσο σε μια κρατική δομή αλλά στην ίδια την ιστορική ιδρυτική πράξη αυτού του κράτους, που κατέρρευσε όπως ένας χάρτινος πύργος. Παραπέμπει στην Οκτωβριανή Επανάσταση και στη μεγάλη τραγωδία του αδικοχαμένου αίματος και των ματαιωμένων οραμάτων που την συνόδευαν.

Καλή ανάγνωση

Σπύρος K.

του Χοσέ Μουχίκα
Πηγή : jacobin.com

H γενιά μου έκανε ένα αφελές λάθος. Πιστεύαμε ότι η κοινωνική αλλαγή ήταν μόνο θέμα αμφισβήτησης των τρόπων παραγωγής και διανομής στην κοινωνία. Δεν κατανοούσαμε τον τεράστιο ρόλο του πολιτισμού. Ο καπιταλισμός είναι ένας πολιτισμός και πρέπει να ανταποκριθούμε και να αντισταθούμε στον καπιταλισμό με έναν διαφορετικό πολιτισμό. Με έναν άλλο τρόπο: βρισκόμαστε σε μια μάχη μεταξύ ενός πολιτισμού αλληλεγγύης και ενός πολιτισμού (ατομικού) εγωισμού.

Δεν σκέφτομαι τον πολιτισμό που πωλείται, όπως η επαγγελματική μουσική ή ο χορός. Όλα αυτά είναι σημαντικά, φυσικά, αλλά όταν μιλάω για πολιτισμό αναφέρομαι στις ανθρώπινες σχέσεις, στο σύνολο των ιδεών που διέπουν τις σχέσεις μας χωρίς να το συνειδητοποιούμε. Είναι ένα σύνολο άρρητων αξιών που καθορίζουν τον τρόπο με τον οποίο εκατομμύρια ανώνυμοι άνθρωποι σε όλο τον κόσμο σχετίζονται μεταξύ τους.

Ο καταναλωτισμός είναι μέρος αυτής της κουλτούρας. Είναι μια ηθική απαραίτητη για τον καπιταλισμό στον αγώνα του για άπειρη συσσώρευση. Το χειρότερο πρόβλημα για τον καπιταλισμό θα ήταν να σταματήσουμε να αγοράζουμε ή να αγοράζουμε πολύ λίγα. Και αυτό έχει δημιουργήσει την καταναλωτική κουλτούρα που μας τυλίγει. Αλλά ένα καπιταλιστικό κοινωνικό σύστημα δεν είναι μόνο σχέσεις ιδιοκτησίας. Είναι επίσης ένα σύνολο άρρητων αξιών κοινών στην κοινωνία. Αυτές οι αξίες είναι ισχυρότερες από οποιονδήποτε στρατό και αποτελούν την κύρια δύναμη που διατηρεί τον καπιταλισμό σήμερα.

Η γενιά μου πίστευε ότι θα άλλαζε τον κόσμο προσπαθώντας να εθνικοποιήσει τα μέσα ενημέρωσης και τη διανομή, αλλά δεν καταλάβαμε ότι στο επίκεντρο αυτής της μάχης πρέπει να βρίσκεται η οικοδόμηση μιας διαφορετικής κουλτούρας. Δεν μπορείς να χτίσεις ένα σοσιαλιστικό κτίριο με χτίστες που είναι καπιταλιστές. Γιατί; Επειδή θα κλέψουν τον οπλισμό, θα κλέψουν το τσιμέντο, επειδή προσπαθούν μόνο να λύσουν τα δικά τους προβλήματα, επειδή έτσι είμαστε διαμορφωμένοι. Η γενιά μου, ορθολογική με προγραμματικό όραμα για την ιστορία, δεν καταλάβαινε ότι οι άνθρωποι συχνά αποφασίζουν με το ένστικτό τους και στη συνέχεια η συνείδησή τους κατασκευάζει επιχειρήματα για να δικαιολογήσει τις αποφάσεις τους.
Να επιλέγουμε με την καρδιά μας. Και εδώ ο πολιτισμός γίνεται ένα ζωτικό ζήτημα επειδή μετριάζει τον παραλογισμό .

Για παράδειγμα, τι συνέβη στους αριστερούς ηγέτες ; Οι αριστεροί ηγέτες είναι άρρωστοι και βυθισμένοι στην ίδια κουλτούρα, και γι' αυτό ο τρόπος ζωής τους δεν είναι ένα μήνυμα συνεκτικό με τον αγώνα τους. Κοιτάξτε, έλεγαν ότι ήμουν φτωχός όταν ήμουν πρόεδρος, αλλά δεν καταλάβαιναν τίποτα! Δεν είμαι φτωχός. Φτωχός είναι αυτός που χρειάζεται πολλά. Στόχος μου είναι να είμαι στωικός. Και το γεγονός είναι ότι αν ο κόσμος δεν μάθει να ζει με μια ορισμένη νηφαλιότητα, να μην σπαταλά, αν δεν το μάθει αυτό σύντομα, ο κόσμος μας δεν θα επιβιώσει.

Η λαχτάρα για χρήματα μας ωθεί να αγοράζουμε συνεχώς νέα πράγματα, αλλά η διατήρηση της ζωής στον πλανήτη σημαίνει ότι πρέπει να μάθουμε να ζούμε με ό,τι είναι απαραίτητο, να μην σπαταλάμε τους πόρους μας. Τώρα, όπως μπορείτε να δείτε, αυτός ο αγώνας είναι ένα πολιτιστικό έπος. Εμείς, η Αριστερά, πρέπει να κατασκευάσουμε μια γραμμή σκέψης διαφορετική από αυτήν που έχουμε.

Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να απορρίψουμε τη σύνδεσή μας με τον καπιταλισμό.
Μας τελείωσε η δημιουργικότητα όσον αφορά τις ιδέες. Θέλαμε να κάνουμε τα ίδια με τον καπιταλισμό, αλλά με περισσότερη ισότητα. Μα τελικά, όλα αυτά έχουν να κάνουν με αυτό που θεωρούμε καλή ζωή, τις αξίες που μπορούμε να αγαπάμε στη ζωή, τα πράγματα που μπορούμε να επιδιώξουμε. Σημαίνουν να έχουμε μια αίσθηση ορίων. Τίποτα υπερβολικό (παν μέτρον άριστον), όπως έλεγαν οι Έλληνες.

Η Αριστερά πρέπει να είναι πιστή σε ένα διαφορετικό σύνολο αξιών, και γι' αυτό επιμένω στο πρόβλημα του πολιτισμού, στο πρόβλημα της δέσμευσης και στο πρόβλημα της αξιολόγησης ορισμένων τομέων της ζωής που ο καπιταλισμός δεν εκτιμά. Υπάρχει πολλή θλίψη στις κοινωνίες μας, παρόλο που είναι γεμάτες πλούτο. Είμαστε υπερχορτασμένοι λαοί, με κοινωνίες που πνίγονται από την ποσότητα των σκουπιδιών που δημιουργούμε. Μολύνουμε τα πάντα, αγοράζουμε πράγματα που δεν χρειαζόμαστε και μετά ζούμε στην απελπισία πληρώνοντας λογαριασμούς. Πρέπει να προτείνουμε έναν άλλο τρόπο ζωής!

Για μένα, η Αριστερά πρέπει να γίνει πιο επαναστατική από ποτέ.

Σημαίνει να ζεις όπως σκέφτεσαι. Διαφορετικά, καταλήγουμε να σκεφτόμαστε όπως ζούμε. Ο αγώνας είναι για μια αυτοδιαχειριζόμενη κοινωνία, για να μάθουμε να είμαστε τα αφεντικά του εαυτού μας και να ηγούμαστε των κοινών μας έργων. Αυτά τα πράγματα θα πρέπει να συζητηθούν από μια νέα αριστερά.

Πιστεύω στη μόνιμη ύπαρξη της Αριστεράς, αλλά δεν θα είναι η Αριστερά όπως ήταν. Αυτό που ήταν έχει φύγει, έχει περάσει! Η Αριστερά θα πρέπει να είναι διαφορετική επειδή ο χρόνος αλλάζει. Το μόνο μόνιμο πράγμα είναι η αλλαγή.

Δεν πρόκειται να προτείνω εμπόδια στη δημιουργία νέων επαναστατικών προγραμμάτων. Αντιθέτως! Αλλά δεν έχω κάποια μαγική φόρμουλα. Μου φαίνεται ότι η δημιουργικότητα πρέπει να ενθαρρύνεται, επειδή βρισκόμαστε σε έναν κόσμο με μια παλιά αριστερά που ζει υπερβολικά με τη νοσταλγία, μια αριστερά που δυσκολεύεται να συνειδητοποιήσει γιατί απέτυχε και έχει μεγάλη δυσκολία να φανταστεί νέους δρόμους μπροστά. Πιστεύω ότι αυτή είναι μια εποχή πολλών δοκιμών, πολλών πειραματισμών και δημιουργικότητας.

Και γι' αυτό υπάρχουν ορισμένες παράμετροι που μπορούμε να ακολουθήσουμε, επειδή, όπως είπα, η γενιά μου δεν έδωσε αρκετή έμφαση στον πολιτισμό. Αναφέρομαι στον πολιτισμό που είναι εγγενής στις κοινές και συνηθισμένες σχέσεις που έχουν οι άνθρωποι, (ένας πολιτισμός) ο οποίος, υπό τον καπιταλισμό, τώρα χρησιμοποιεί γεγονότα της καθημερινής ζωής μόνο και μόνο για να εξασφαλίζει περαιτέρω συσσώρευση.

Ο πολιτισμός στον οποίο είμαστε ενσωματωμένοι, στον οποίο είμαστε περικυκλωμένοι, λειτουργεί μόνο για τον πολλαπλασιασμό του ατομικού κέρδους. Και αυτός ο πολιτισμός είναι πολύ ισχυρότερος από τους στρατούς και τη στρατιωτική ισχύ και οτιδήποτε άλλο, επειδή αυτός ο πολιτισμός καθορίζει τις μόνιμες σχέσεις εκατομμυρίων απλών ανθρώπων σε όλο τον κόσμο.

Και αυτό είναι πολύ πιο δυνατό από μια ατομική βόμβα! Επομένως, το να αλλάξεις ένα σύστημα χωρίς να αντιμετωπίσεις το πρόβλημα της αλλαγής στην κουλτούρα είναι άχρηστο. Πρέπει να χτίσουμε ένα νέο σύστημα και, παράλληλα, μια νέα κουλτούρα, μια νέα ηθική, γιατί, αν όχι, αυτό που είδαμε με τη Σοβιετική Ένωση θα συμβεί ξανά, όπου ένα επαναστατικό κίνημα έκανε μια τέλεια στροφή 360 μοιρών για να βρεθεί στο ίδιο σημείο - αλλά πολύ χειρότερα!

Πρέπει να μάθουμε από αυτή την ήττα, σωστά;

- Τι είναι και τι θέλει ο πολυπολικός κόσμος;

2025-05-11T20:43:00.002+03:00

video από την εκδήλωση της ΑΝΤΙ-ΝΑΤΟ Δράσης

- Τι είναι και τι θέλει ο πολυπολικός κόσμος;

ΟΜΙΛΗΤΕΣ:
Λαμπρινή Θωμά, δημοσιογράφος
Κώστας Λαπαβίστας, οικονομολόγος (διαδικτυακά)
Θανάσης Αυγερινός, δημοσιογράφος (διαδικτυακά)
Νομική Σχολή, Τρίτη 6 Μαΐου 2025.

Μην πιστεύετε ότι βλέπετε!...

2025-03-18T13:24:00.007+02:00

Αν είχατε δει αυτή την εικόνα,

(κλικ στην εικόνα για να δείτε την δημοσίευση της φωτογραφίας)

και μετά βλέπατε αυτό το video:

Τότε θα λέγατε ότι η εικόνα προέρχεται από το video.

Όμως συμβαίνει το ακριβώς ανάποδο!

Η εικόνα είναι αληθινή, αλλά το video είναι ψεύτικο.

Κατασκευάστηκε από ένα πρόγραμμα τεχνικής νοημοσύνης (AI) σε 2 min, με μοναδικό δεδομένο την φωτογραφία...

Έρχεται η 'Ανοιξη...

2025-03-02T16:14:00.002+02:00

Η πιο μεγάλη συγκέντρωση που έχει γίνει στην Αθήνα από την εποχή της μεταπολίτευσης μέχρι σήμερα!

- Από νωρίς είχαν γεμίσει όλοι οι δρόμοι που οδηγούσαν στην πλατεία Συντάγματος. Τελευταία γέμισε η οδός Ακαδημίας μέχρι την Πλατεία Ομόνοιας από τον κόσμο που δεν μπορούσε να ανέβη από την Πανεπιστημίου και τη Σταδίου...

Εδώ αξιοπρέπεια, εκεί αξιοπρέπεια, που είναι η αξιοπρέπεια;

2025-01-08T17:49:00.000+02:00

του Γιώργου Καλαντζόπουλου

«ΝΑ ΕΠΑΝΑΣΤΑΤΗΣΕΙ Η ΑΞΙΟΠΡΕΠΕΙΑ» είναι ο τίτλος ενός βιβλίου γραμμένου στο πολυτονικό, με κείμενα από τα κυριακάτικα φύλλα της εφημερίδας «Η Καθημερινή» του έτους 2016. Οι αναζητήσεις του συγγραφέα περιστρέφονται γύρω από το πως θα γεννηθεί το κίνημα της Αξιοπρέπειας ως ένας «ελληνοκεντρικός εκσυγχρονισμός».

Πως ορίζει την Αξιοπρέπεια; «Ένα σιωπηρό, άκρως διακριτικό, χωρίς οργανική δομή και διακηρύξεις, χωρίς ηγεσία, λαϊκό κίνημα». Από πρώτη ματιά μοιάζει ως εμμονή ενός αξιοπρεπή εκπρόσωπου του ελληνικού αστισμού που θα ήθελε να μετα-πολιτεύεται ως ευπρεπής αντικρατιστής. Είναι όμως μόνον αυτό;

Σύμφωνα με τον εμπνευστή του, αυτό το κίνημα της ΑΞΙΟΠΡΕΠΕΙΑΣ, θα έχει ως θεωρητική ραχοκοκαλιά την γενιά του ’30: «Η Γενιά του ’30 έδειξε ότι, για το ριζικά αποτυχημένο, θλιβερό και κωμικό μεταπρατικό μας κρατίδιο, εκσυγχρονισμός σημαίνει εξελληνισμός». Η Αξιοπρέπεια λοιπόν δεν αφορά στον Άνθρωπο, αλλά ειδικά στον Έλληνα.

Πρόκειται για μια ιδεολογικού τύπου παρέμβαση που λειτουργεί ως ένα συμπλήρωμα πνευματικής διατροφής κατάλληλο για τη χώνεψη: Κάνει πιο εύπεπτο το γνωστό τρίπτυχο “πατρίς, θρησκεία, οικογένεια”.

Ο συγγραφέας ακολουθεί μια μέση διαδρομή που αφήνει στις παρόδους τις προκλητικές (αναξιοπρεπείς) ακροδεξιές ιδεολογικές εκφάνσεις του. Ξεκινάει ως μια κριτική περιγραφή ενός “κοινού τόπου”, του σύγχρονου πολιτικού και κοινωνικού ραγιαδισμού (το πρώτο πιάτο, το τυράκι), και προχωρά σε αναζητήσεις για την υπέρβασή του από ιδεολογικές συντεταγμένες που αντιμάχονται στις αξίες του διαφωτισμού (το επιδόρπιο, η φάκα).

Η πολιτική συνεκφορά αυτής της “φιλοσοφικής” αναζήτησης είναι μια αντιστροφή, εγκαλεί τους ραγιάδες να παραμείνουν ραγιάδες: Οι επιθυμητές μορφές που θα εκφράζουν το «κίνημα της Αξιοπρέπειας» είναι αυτές ακριβώς που αντιπροσωπεύουν τον ραγιαδισμό που αντιμάχεται, ως μη – κίνημα: «Ένα σιωπηρό, άκρως διακριτικό, χωρίς οργανική δομή και διακηρύξεις, χωρίς ηγεσία». Αυτό το πράγμα, πριν μερικά χρόνια ένας Αμερικάνος (ο William Arthur Ward) το έχει σερβίρει με ένα πιο θελκτικό και λακωνικό τρόπο: «Το να αντέχεις την ήττα με αξιοπρέπεια, είναι ένδειξη ωριμότητας και μεγαλείου… ».

«Ο ένας χατζής, ο άλλος χατζής, ποιος θα γίνει μπογιατζής;» O φιλόσοφος συγγραφέας δεν ενδιαφέρεται να απαντήσει σε αυτό το ερώτημα:

- Πως και από ποιούς θα διαμεσολαβηθεί αυτό το κίνημα της Αξιοπρέπειας στο χώρο της πολιτικής;

Η απάντηση βρίσκεται στον τρόπο που λειτουργούν οι κρατικοί ιδεολογικοί μηχανισμοί: Πρόκειται για μια θεωρητική κατασκευή που ανοίγει τις πίσω πόρτες της ιδεολογίας - εκείνες που συμφύονται με τον χώρο της πολιτικής – για την νομιμοποίηση/ενσωμάτωση της συμπόρευσης με την Ακροδεξιά. Ένα παράδειγμα για το πως μπορεί να συμβεί αυτό, ως απάντηση στο πρακτικό ερώτημα που προκύπτει από τους “φιλοσοφικούς” προβληματισμούς του συγγραφέα: Και τότε τι;… εδώ: Χρήστος Γιανναράς και “Διαφωτισμός”

Μια ματιά στο Ευρωπαϊκό γίγνεσθαι είναι αποκαλυπτική σε αυτό το ερώτημα. Οι θεσμοί της ΕΕ έχουν ήδη προχωρήσει αρκετά βήματα παραπέρα στη διαχείριση της ενσωμάτωσης της σύγχρονης ακροδεξιάς στις πολιτικές τους. Με σημαία την ...“ΑΞΙΟΠΡΕΠΕΙΑ”!

Ο «Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ» στο 1ο Άρθρο του αναφέρει:

Για τους θεσμούς της Ε.Ε. η Ανθρώπινη αξιοπρέπεια δεν είναι μόνο θεμελιώδες δικαίωμα αυτή καθεαυτή, αλλά αποτελεί την ίδια τη βάση των θεμελιωδών δικαιωμάτων, γιαυτό και στον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ έχει την θέση του 1ου άρθρου. Ακολουθούν άρθρα για τις Ελευθερίες, την Ισότητα, την Αλληλεγγύη, τα Δικαιώματα των πολιτών και τη Δικαιοσύνη, που με τον άλφα ή βήτα τρόπο είναι καταχωρημένα στα Συντάγματα των κρατών – μελών.

- Υπάρχει κάποια σημαντική διαφορά με τις συνταγματικές κατοχυρώσεις των «Θεμελιωδών Δικαιωμάτων»;

Περί λαϊκής κυριαρχίας…

Το ζήτημα που προκύπτει είναι πως διασφαλίζεται η πρωταρχία των θεμελιωδών δικαιωμάτων απέναντι στις πολιτικές και στόχους που εκπορεύονται από τους διαχειριστές της πολιτικής εξουσίας, η οποία έχει την θεσμική ευθύνη της τήρησής τους. Η ασφαλιστική δικλείδα στην αστική δημοκρατία είναι η αρχή της «λαϊκής κυριαρχίας».

Είθισται το 1ο άρθρο στα συντάγματα να προσδιορίζει την μορφή του πολιτεύματος, το καθεστώς εντός του οποίου ασκούνται τα θεμελιώδη δικαιώματα. Αυτό θεωρείται η θεμελιώδης προϋπόθεση για όλα τα άλλα άρθρα.

Το ελληνικό σύνταγμα γράφει:

Άρθρο 1: (Μορφή του πολιτεύματος)

1. Το πολίτευμα της Ελλάδας είναι Προεδρευόμενη Κοινοβουλευτική Δημοκρατία.

2. Θεμέλιο του πολιτεύματος είναι η λαϊκή κυριαρχία.

3. Όλες οι εξουσίες πηγάζουν από το Λαό, υπάρχουν υπέρ αυτού και του Έθνους και ασκούνται όπως ορίζει το Σύνταγμα.

Στην συνέχεια αναφέρεται στην «προστασία της αξίας του ανθρώπου»:

Άρθρο 2: (Πρωταρχικές υποχρεώσεις της πολιτείας)

1. Ο σεβασμός και η προστασία της αξίας του ανθρώπου αποτελούν την πρωταρχική υποχρέωση της Πολιτείας.

2. Η Ελλάδα, ακολουθώντας τους γενικά αναγνωρισμένους κανόνες του διεθνούς δικαίου, επιδιώκει την εμπέδωση της ειρήνης, της δικαιοσύνης, καθώς και την ανάπτυξη των φιλικών σχέσεων μεταξύ των λαών και των κρατών.

Προφανώς οι θεσμοί της ΕΕ, δεν έχουν καμία σχέση με την «λαϊκή κυριαρχία».

Η λαϊκή κυριαρχία προϋποθέτει πρώτα απ’ όλα την ύπαρξη ενός λαού. Υπάρχει “ευρωπαϊκός λαός”;

Στη θέση της, στο όνομα των «Δικαιώματων των πολιτών» των κρατών μελών της κατασκευάζεται ένας μηχανισμός προσομοίωσης κοινοβουλευτικής δημοκρατίας, ο οποίος ονομάζεται «Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο» (άρθρο 39):

1. Κάθε πολίτης της Ένωσης έχει το δικαίωμα του εκλέγειν και εκλέγεσθαι στις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στο κράτος μέλος κατοικίας του, υπό τους ίδιους όρους με τους υπηκόους του εν λόγω κράτους.

2. Τα μέλη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου εκλέγονται με άμεση και καθολική, ελεύθερη και μυστική ψηφοφορία.

Το «ευρωπαϊκό κοινοβούλιο» έχει τόση εξουσία στα χέρια του ως διαμορφωτής των πολιτικών της ΕΕ, όση έχει ο σύλλογος εργαζομένων στην βουλή, σε σχέση με τις πολιτικές που εκπορεύονται από εκεί.

Αυτός ο «Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ» θα μπορούσε να είναι και ο «Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων» μιας άλλης διακρατικής ένωσης, του ΝΑΤΟ. Το ΝΑΤΟ μάλιστα ως ο ανώτατος εγγυητής των “ελευθεριών”, έχει περισσότερα προσόντα σε σχέση με το «ευρωπαϊκό κοινοβούλιο»: Η ελευθερία, σύμφωνα με το άρθρο 6, δεν ορίζεται ως αυταξία αλλά ως ισότιμη και συμπληρωματική έννοια με την ασφάλεια…

- Προστασία της αξίας του ανθρώπου (human value)
ή
της ανθρώπινης αξιοπρέπειας (human dignity);

Πρώτη φορά στο Σύνταγμα της χώρας μας το 1975, εισήχθη η διάταξη του άρθρου 2 παρ. 1 (Ο σεβασμός και η προστασία της αξίας του ανθρώπου αποτελούν την πρωταρχική υποχρέωση της Πολιτείας). Τότε ο Γ.Α. Μαγκάκης στις συζητήσεις για την ψήφιση του Συντάγματος, είχε εκφράσει ότι προτιμά τη λέξη αξία από τη λέξη αξιοπρέπεια, «γιατί η αξιοπρέπεια σημαίνει μόνο την αξία σε σχέση με άλλους, ενώ η λέξη αξία εκφράζει την ουσία, που είναι δεδομένη χωρίς συσχετισμό με τρίτους. Η αξία κατ’ αυτήν την έννοια είναι έννοια ευρύτερη, συνδεόμενη χωρίς συσχετισμό με τρίτους» (Πρακτικά των Συνεδριάσεων των Υποεπιτροπών επί των συζητήσεων του Συντάγματος 1975, Συνεδρίαση της Β΄ Υποεπιτροπής της 29ης Ιανουαρίου 1975, σελ. 418).

Από νομική άποψη, αν ανατρέξουμε στη διεθνή αλλά και στην εγχώρια νομολογία, αναφορικά με τη διάκριση αξίας και αξιοπρέπειας, θα διαπιστώσουμε ότι είναι μάλλον περιπτωσιολογική και συγκεχυμένη και συχνά εναλλάσσεται το περιεχόμενο των δύο εννοιών.

Από ιδεολογική άποψη αυτή η διαφορά έχει σημασία, η οποία εντοπίζεται όταν συγκρίνεις τα σημαινόμενα αυτών λέξεων (human value - human dignity) στην καθομιλουμένη γλώσσα και στον γραπτό λόγο, σε αντίστιξη με τα σημαινόμενα στο εσωτερικό της γλώσσας της κυριαρχίας.

Πρώτα απ’ όλα, ο όρος «ανθρώπινη αξιοπρέπεια» μοιάζει με λεκτικό πλεονασμό, αφού η αξιοπρέπεια αφορά μόνον στο ανθρώπινο είδος. Υπάρχει βέβαια και η περίπτωση, να θεωρήσουμε ότι η γάτα σου ή ο σκύλος μου έχουν και αυτά αξιοπρέπεια. (βλέπε παράδειγμα: Εκτός από αξία τα ζώα έχουν κυρίως αξιοπρέπεια).

Αν λοιπόν ο όρος «ανθρώπινη αξιοπρέπεια» δεν εκληφθεί ως λεκτικός πλεονασμός, τότε η αξιοπρέπεια να πρέπει να επιβληθεί και στις προδιαγραφές για τα κάθε είδους ανθρωποειδή ρομπότ. Γίνεται λοιπόν εμφανής η διαφορά ανάμεσα στην «ανθρώπινη αξιοπρέπεια» στην «αξία του ανθρώπου». Σε αυτή την περίπτωση όμως η αξιοπρέπεια έχει ασαφή όρια από την ευπρέπεια και παραπέμπει στην συμμόρφωση με τους κυρίαρχους κώδικες συμπεριφοράς: αξιοπρεπές ντύσιμο, αξιοπρεπείς τρόποι. [1]

Αν η αξιοπρέπεια ήταν “δικαίωμα” και μάλιστα το θεμελιώδες από το οποίο πηγάζουν όλα τα άλλα δικαιώματα, τότε θα έπρεπε για τους “αναξιοπρεπείς” να προβλέπονται βαριές ποινές, όπως η “εσχάτη προδοσία”, η οποία προβλέπεται για όσους καταλύουν το πολίτευμα...

Όμως γύρω μας, όπως όλοι μας γνωρίζουμε, κυκλοφορούν αρκετοί αναξιοπρεπείς, αλλά δεν πάνε φυλακή... Δεν υπάρχει ως ποινικό αδίκημα το αναξιοπρεπές ντύσιμο ή οι αναξιοπρεπείς τρόποι συμπεριφοράς, παρά μόνον αν η αναξιοπρέπεια έχει υπερβεί όρια που προσδιορίζονται άλλα αδικήματα, όπως η εξύβριση, η προσβολή της δημόσιας αιδούς, η συκοφαντική δυσφήμηση και άλλα παρόμοια.

Όμως δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις που ένας αναξιοπρεπής άνθρωπος, έχει ένα αξιοπρεπέστατο ντύσιμο (“αξιοπρέπεια” σε υπερθετικό βαθμό) και αξιοπρεπείς τρόπους.

«Αξιοπρεπή» αποκαλείς εκείνον που ξηγιέται κιμπάρικα. Ο κιμπάρης είναι ντόμπρος (: ευθύς, ειλικρινής ) αλλά και μπεσαλής (: αυτός που κρατάει το λόγο του, που πραγματοποιεί τις υποσχέσεις του). Δηλαδή, αξιοπρεπής - αναφορικά με τους δεσμούς που συγκροτούν τις ανθρώπινες σχέσεις - είναι ο άνθρωπος που μπορείς να τον εμπιστευθείς. Με αυτή την έννοια η αξιοπρέπεια είναι “επιλογή” και όχι “δικαίωμα”.

Όταν η αξιοπρέπεια προβάλλεται ως “διεκδίκηση”, αποβλέπει στον προσδιορισμό του μέτρου για το ελάχιστο: αξιοπρεπείς μισθοί, αξιοπρεπείς συνθήκες διαβίωσης κλπ. Σε αυτή την περίπτωση είναι το όριο της νομιμοποίησης της ζητιανιάς, ως ένα αξιοπρεπώς συντεταγμένο κίνημα…

----- * -----

Ο Φραντς Κάφκα μας έχει δώσει έναν εύστοχο ορισμό για την αξία του ανθρώπου:

- Ο άνθρωπος γεννήθηκε όταν για πρώτη φορά, μπροστά σε ένα πτώμα, αναρωτήθηκε: «γιατί;»

Αυτή η «αξία» δεν υπάρχει σήμερα στην ΕΕ.

Οι θεσμοί της ΕΕ έχουν βέβαια εξοστρακίσει την θανατική ποινή από τις ποινικές αποφάσεις των δικαστηρίων. Εκεί τελειώνει η “ευρωπαϊκή” αξιοπρέπειά τους. Το μετά από το εκεί, είναι κάτι που η αναξιοπρέπεια δεν αρκεί να το χαρακτηρίσει: Για την Παλαιστίνη μιλάω...

[1] ...και λίγο γέλιο, με μια στιγμή που θίχτηκε η “αξιοπρέπεια” των Γερμανών...

Αντι – ΝΑΤΟ Δράση: συζήτηση για τις εξελίξεις στη σημερινή Ρωσία

2024-11-13T08:07:00.011+02:00

Πραγματοποιήθηκε την Πέμπτη 31 Οκτώβρη στην αίθουσα της ΕΣΗΕΑ η εκδήλωση της Αντι – ΝΑΤΟ Δράσης για τις εξελίξεις στη σημερινή Ρωσία, με ομιλητή τον δημοσιογράφο Θανάση Αυγερινό, με μαγνητοσκοπημένες παρέμβασής και ζωντανή συζήτηση. Από το εξωτερικό συμμετείχαν:
• Βασίλι Κολτασόφ, ιστορικός
• Σβετλάνα Πίκτα, Ουκρανή πολεμική ανταποκρίτρια από το Ζαπαρόζιε
• Νικίτα Τρετιακόφ, δημοσιογράφος (τραυματία από τα πολεμικά μέτωπα στην Ουκρανία)

Η συζήτηση (2ο μέρος) εδώ: https://youtu.be/bwvfKUj0Rik

Προσοχή στα ληγμένα!...

2024-10-20T14:35:00.000+03:00

- Αρκετοί αριστεροί αναρωτιόνται αν «Η ενωτική πρωτοβουλία ΜέΡΑ25 | Ανατρεπτική Οικολογική Αριστερά» είναι μια έκδοση του εγχειρήματος ΣΥΡΙΖΑ V.2, με την ΛΑΕ στον ρόλο του ΣΥΝασπισμού ή κάτι διαφορετικό.

Μια απάντηση σε αυτό το ερώτημα από την Ηρώ Διώτη:

Όλα τριγύρω αλλάζουνε κι όλα τα ίδια μένουν …

2024-10-15T14:50:00.017+03:00

η εικόνα και ο τίτλος δανεισμένα από [εδώ]

(ένα σχόλιο για τους επίδοξους διεκδικητές του τίτλου της “Αξιωματικής” Αντιπολίτευσης, με αφορμή ένα κείμενο του Α. Λιάκου)

Του Γιώργου Καλαντζόπουλου

Ο Αντώνης Λιάκος, σε ένα πρόσφατο κείμενό του διαπιστώνει ότι οι εσωκομματικές εκλογές του ΠΑΣΟΚ ανέδειξαν δύο ΠΑΣΟΚ, και αναρωτιέται e il terzo dov’ è? (και που είναι το τρίτο;), «αυτό που υποστήριξε στην κρίση την Αριστερά»[1].

Στο τέλος του κειμένου εξηγεί γιατί θα πρέπει να μας ενδιαφέρει το μέλλον του ΠΑΣΟΚ:

«Το μέλλον του ΠΑΣΟΚ μας ενδιαφέρει όχι ως ενός παρατήματος της ΝΔ στις δύσκολες μέρες που έρχονται. Η τάση σε όλη την Ευρώπη είναι η προέλαση της άκρας δεξιάς. Επομένως μας ενδιαφέρει το ΠΑΣΟΚ ως στοιχείο της δημοκρατικής ανασύνθεσης. Η αντίσταση στην άκρα δεξιά είναι το μείζον, και το ιστορικό πρόταγμα της εποχής μας.»

1. Η εκτίμηση πως σήμερα υπάρχουν πολλά ΠΑΣΟΚ είναι είναι κατά τη γνώμη μου πολιτικά λαθεμένη, εκφράζει μόνο την επιθυμία για μια πολιτική κινητικότητα που δεν υπάρχει. Είναι όμως αναγκαία: Αν δεν υπάρχει αυτή, τότε δεν μπορεί να προχωρήσει και η “δημοκρατική ανασύνθεση” όπως την ονειρεύεται ο Αντώνης Λιάκος. Η πραγματικότητα όμως είναι άλλη, σήμερα υπάρχει “ένα” ΠΑΣΟΚ και “κανένας” ΣΥΡΙΖΑ...

Το ΠΑΣΟΚ είναι ένα, εκείνο που διεκδικεί με όρους κοινωνικού συσχετισμού τη θέση της Αξιωματικής αντιπολίτευσης στην πολιτική σκηνή.

Η ορατότητα του “εφικτού” είναι το πλαίσιο που περιφρουρεί την ενότητά του. Αυτός ο χαρακτήρας της ενότητας αποτυπώνεται και στον δημόσιο λόγο με τη χρήση της λέξης ΠΑΣΟΚ. Η λέξη ΚΙΝΑΛ (ΚΙνημα ΑΛλαγής), που συνοδεύει το όνομα του και διεκδικεί να εκφράσει με κάποιο τρόπο την “πολλαπλότητα” του ΠΑΣΟΚ), έχει τεθεί σε αχρηστία, ακόμα και από τους ίδιους τους δημιουργούς της. Προφανώς στα κόμματα υπάρχουν στο εσωτερικό τους πολιτικές διαφοροποιήσεις και ανταγωνισμοί, όμως μόνον σε συνθήκες κρίσης διαμορφώνονται καταστάσεις που απειλούν την ενότητά τους. Αυτές οι συνθήκες μετά τις εκλογές του 2023, δεν υπάρχουν στο ΠΑΣΟΚ αλλά στον ΣΥΡΙΖΑ...

2. Αυτό που κατονομάζεται στο κείμενο ως 3ο ΠΑΣΟΚ και το αναζητά ο συγγραφέας του στον τίτλο του, είναι κατά την γνώμη μου κάτι άλλο από αυτό περιγράφεται εκεί. Θα το ονόμαζα “ιστορικό” ΠΑΣΟΚ, μια πολιτική αξία που υπερβαίνει την πολιτική συγκυρία και τις σημερινές κομματικές εντάξεις.

Δημιουργήθηκε από μια “τομή” που έγινε στην κρατική σχέση το 81, σε αντίθεση με το 15 όπου εμπεδώθηκε η “συνέχεια” του κράτους, στην πιο ταξικά πολωμένη συγκυρία από την μεταπολίτευση μέχρι σήμερα. Γιαυτό και δεν υπάρχει σήμερα κάτι ανάλογο, ένας “ιστορικός” ΣΥΡΙΖΑ. Την θέση του καταλαμβάνει η ανάμνηση της αυτοαναίρεσης μιας συμβιβασμένης Αριστεράς, ως πολιτική απαξία.

Παρ’ όλα αυτά όπως υπάρχει κάτι που δεν κατονομάζεται στις κυρίαρχες αφηγήσεις για την συγκυρία, που έχει όμως μια ιδιαίτερη πολιτική σημασία για τις πολιτικές εξελίξεις, είναι ο “ιστορικός” ΣΥΝασπισμός που λαθροβιώνει ως μια μορφή υπαρκτού πολιτικού “μηχανισμού”: συγκροτείται από σε ένα σύνολο στελεχικού δυναμικού στον χώρο του ΣΥΡΙΖΑ, εκείνο που εξέλαβε τον ΣΥΡΙΖΑ ως συνέχεια του ΣΥΝ και της στρατηγικής του, και ανέλαβε τον πολιτικό και οργανωτικό του έλεγχο από το ιδρυτικό συνέδριο. Σήμερα αυτός ο μηχανισμός είναι διασπασμένος με εξέχοντα κυρίως δυο κομμάτια: την “ΝΕΑ ΑΡΙΣΤΕΡΑ” και την εσωτερική αντιπολίτευση στον Κασσελάκη, που διεκδικεί να ανακτήσει και πάλι τον έλεγχο στον ΣΥΡΙΖΑ.

Ο “ιστορικός” ΣΥΝ επιβίωσε ως πολιτικός μηχανισμός κάτω από την ιδεολογική προβιά της “Ριζοσπαστικής Αριστεράς”. Φορώντας αυτή την προβιά ανήλθε στην κυβερνητική εξουσία. Η μορφή κηδεμόνευσης που επιβλήθηκε στον ΣΥΡΙΖΑ από τον ΣΥΝασπισμό ήταν και ο βασικός λόγος που ο ΣΥΡΙΖΑ δεν μπόρεσε να γίνει “μαζικό κόμμα” της Αριστεράς και συγκροτήθηκε ως Αρχηγικό κόμμα.

Όμως πέταξε την προβιά της “Ριζοσπαστικής Αριστεράς”, όταν ανέλαβε κυβερνητικές ευθύνες το 15: Τότε αυτοακυρώθηκε στην πράξη το ΡΙΖΑ και έμεινε το ΣΥ(Ν). Αποκαλύφθηκε επίσης η πραγματική αντίφαση ανάμεσα στις πολιτικές πρακτικές του επιτελείου του και τη “στρατηγική” του ΣΥΝασπισμού για τον δημοκρατικό δρόμο προς τον σοσιαλισμό, η οποία υποτίθεται ότι προκαθόριζε την πολιτική του, όπως αυτή περιγράφεται στα πολιτικά του ντοκουμέντα (περισσότερα γιαυτό το θέμα εδώ: ΣΥΡΙΖΑ: «ὁδηγοὶ τυφλοί, οἱ διυλίζοντες τὸν κώνωπα, τὴν δὲ κάμηλον καταπίνοντες»

Το “επιτελείο” του ΣΥΡΙΖΑ είχε την συναίσθηση ότι η προβιά της “Ριζοσπαστικής Αριστεράς” είναι δίκοπο μαχαίρι: Από την μια προσέφερε τη δυνατότητα δημιουργίας ευρύτερων κοινωνικών ερεισμάτων, μετατοπίζοντας τις διαχωριστικές γραμμές στον κοινωνικό ανταγωνισμό (όπως για παράδειγμα συνέβη με το δημοψήφισμα του ΟΧΙ). Από την άλλη γνώριζε ότι, αν αναλάβει κυβερνητικά καθήκοντα, είναι εμπόδιο για την άσκηση συνδιαχειριστικών πολιτικών. Ιδιαίτερα αν η άνοδος στην κυβερνητική εξουσία επιτελεστεί σε συνθήκες που δεν έχει εκπληρωθεί κανένας ουσιαστικός όρος της στρατηγικής του.

Φύλαγε τα ρούχα σου, να 'χεις τα μισά: Γιαυτό, από την εποχή που άρχισε να ανεβαίνει τα σκαλοπάτια για να κατσικωθεί στην κυβερνητική εξουσία, επιχειρεί να αποκτήσει νέα ερείσματα στην κοινωνία, όχι ως “κόμμα της Αριστεράς” αλλά ως “κρατικός” πολιτικός μηχανισμός. Το πολιτικό του προσωπικό ανασυγκροτείται και αξιολογείται στα πλαίσια των αναγκών της κρατικής διαχείρισης, με κίνητρο τα ανταλλάγματα που αυτή προσφέρει. Είναι στη μεγάλη του πλειοψηφία το πολιτικό προσωπικό του ΣΥΝασπισμό του ...3%, συμπληρωμένο από κάποιους νεόκοπους εξουσιαστές...

Μετά τις τελευταίες εκλογές του 2023, για τις ανάγκες επιβίωσης του ως πολιτικό μόρφωμα ενταγμένο πλήρως στο πολιτικό σύστημα, προσπάθησε να βάλει μια άλλη προβιά - που δεν έχει καμία σχέση με οποιαδήποτε μορφή Αριστεράς - την προβιά του “Κασσελακισμού”. Τα αποτελέσματα αυτής της επιλογής σήμερα είναι φανερά σε όλους και δεν χρειάζεται να τα περιγράψω…

Η πολιτική απαξία του “υπαρκτού” ΣΥΝασπισμού, δεν κρίνεται από την όποια έκβαση θα έχει η εσωκομματική διαπάλη και τους όρους με τους οποίους διεξάγεται αυτή στον σημερινό ΣΥΡΙΖΑ, ούτε από ποιά πορεία θα χαράξει η “ΝΕΑ ΑΡΙΣΤΕΡΑ”, αλλά από τπως η εικόνα του προσλαμβάνεται από την κοινωνία. Οι “υπαρκτοί” ΣΥΝασπιστές εμφανίζονται ως “πατροκτόνοι”: Ο ΣΥΡΙΖΑ τελείωσε το 15, τώρα τελειώνει οριστικά ο “ιστορικός” ΣΥΝασπισμός ως πολιτικός μηχανισμός.

Είναι χαρακτηριστικό ότι κανείς από δαύτους (δεν χρειάζεται νομίζω να τους κατονομάσω έναν – έναν... ) δεν διεκδικεί κάτι τι από το παρελθόν του, ως αναφορικό για τις σημερινές πολιτικές του, που να γράφει στην ούγια ΣΥΝ. Δεν θέλει να συσχετίζεται μαζί του, είτε είναι εντός ή εκτός του σημερινού ΣΥΡΙΖΑ. Πρόκειται για την κρίση μιας διχασμένης ταυτότητας, όπου το “παλιό” (ΣΥΝασπισμός) δεν μπορεί να επικαλεστεί τίποτα από την πολιτική του ιστορία, απέναντι στο “νέο” (Κασσελακισμός). Συμπεριφέρονται όπως κάποιοι πρώην κουκουέδες που είναι σήμερα πρωτοπαλίκαρα στην ΝΔ, και δεν θέλουν να προβάλεται η σχέση τους με το πρώην κόμμα τους. Όμως αυτοί εδώ, δεν έχουν κάνει κάποια μεταγραφή σε άλλο κόμμα! Είναι εκείνοι που φόρεσαν καπέλο στον ΣΥΡΙΖΑ, όχι μόνον την πολιτική του αλλά και το όνομα του κόμματός τους ως πρώτο συνθετικό του: ΣΥΝασπισμός - Ριζοσπαστικής Αριστεράς. Αυτούς θα κατονόμαζα κατ ευφημισμό, ως την “υπαρκτή” βραχμανική Αριστερά των διδακτόρων (της ίντριγκας και της μικροπολιτικής), στην οποία αναφέρει ο Α. Λιάκος. Σήμερα βρίσκονται στην ίδια δύσκολη θέση που κατέληξε ο “ψεύτης βοσκός” στον μύθο του Αισώπου...

3. Θα συμφωνήσω με τον Α. Λιάκο ότι «η αντίσταση στην άκρα δεξιά είναι το μείζον, και το ιστορικό πρόταγμα της εποχής μας». Το αναγνωρίζει και η ΝΔ στις διακηρύξεις της, αλλά ενσωματώνει ακροδεξιούς στο κόμμα της. Και ο ΣΥΡΙΖΑ επίσης καταδικάζει την ακροδεξιά, αλλά συγκυβέρνησε με το ακροδεξιό πολιτικό μόρφωμα των ΑΝΕΛ, όρισε και τον Αρχηγό του δερβέναγα στο βαθύ κράτος. Όταν κάποια στιγμή αποχώρησε από την θέση του κυβερνητικού συνεταίρου, την ανέλαβε το βαθύ κράτος, το ίδιο “αυτοπροσώπως”: ο Α. Τσίπρας ανέθεσε το Υπουργείο Εθνικής Άμυνας σε ένα στέλεχος του στρατού, στον εν ενεργεία μέχρι εκείνη την στιγμή, ναύαρχο Βαγγέλη Αποστολάκη. Αν και στο παρελθόν από άλλες κυβερνήσεις έχουν χρησιμοποιηθεί απόστρατοι σε πολιτικές θέσεις, παρόμοιος διορισμός (το πρωί στρατηγός, το βράδυ υπουργός) μόνο σε συνθήκες στρατιωτικών πραξικοπημάτων είθισται να γίνεται. Στην χώρα μας εν ενεργεία στρατιωτικός να βρεθεί με αυτόν τον τρόπο σε υπουργική θέση, είχε να συμβεί από την εποχή της χούντας της 21ης Απριλίου...

Όμως το ζήτημα της αντίστασης στην άκρα δεξιά, έχει ευρύτερες διαστάσεις:

Κανένα πρόταγμα “δημοκρατικής ανασύνθεσης” δεν μπορεί να συγκροτήσει εντός του αστικού κοινοβουλευτικού συστήματος απάντηση στην ακροδεξιά, γιατί οι παραβιάσεις και οι καταπατήσεις της αστικής κοινοβουλευτικής δημοκρατίας δεν γίνονται στην χώρα μας - ούτε στην Ευρώπη - από την Ακροδεξιά, αλλά από όλα τα αστικά πολιτικά κόμματα, όταν αυτά ασκούν κυβερνητική εξουσία.

Για παράδειγμα, η μεγαλύτερη θεσμική δημοκρατική εκτροπή - από την μεταπολίτευση μέχρι σήμερα - ήταν το κοινοβουλευτικό πραξικόπημα της ανατροπής του δημοψηφίσματος του ΟΧΙ. Ο υπαίτιος δεν καταδικάστηκε ποτέ γιατί είχε την στήριξη συνόλου των πολιτικών μηχανισμών που κυβερνούν τη χώρα την εποχή των μνημονίων...

Μην μας διαφεύγει ότι η “χρυσή αυγή” καλώς τέθηκε στο περιθώριο του πολιτικού συστήματος επειδή καταδικάστηκε ως εγκληματική οργάνωση: παραβίασε το ποινικό δίκαιο και όχι γιατί ήταν “αντιδημοκρατική οργάνωση”. Αλλά αυτή η καταδίκη πόσο περιόρισε την ανάπτυξη της Ακροδεξιάς στην χώρα μας και την πολυδιάστατη (αλλά κατά τα άλλα αστικοδημοκρατική) ενσωμάτωσή της στο πολιτικό σύστημα και τους κρατικούς μηχανισμούς;

4. Μια πρακτική της “δημοκρατικής ανασύνθεσης” από την μεριά ενός δεξιού πολιτικού, που ψήφισε στις εκλογές του ΠΑΣΟΚ...

Πρόκειται για μορφή δημιουργικής υπέρβασης της “δημοκρατικής ανασύνθεσης”, που περιγράφει ο Αντώνης Λιάκος στο κείμενό του. Αποτυπώνεται σε μια στάση ενεργητικής συμμετοχής στα κομματικά δρώμενα των αστικών κομμάτων. Ως υπόδειγμα πρακτικής - εδώ και τώρα - και με άξονα την “κοινή λογική”, απευθύνεται σε ένα ευρύτερο σύνολο πολιτών, αυτών που δεν κινούνται κάτω από στενά κομματικά ιδεολογήματα.

Η περιγραφή της από τον δημιουργό της, έναν έμπειρο πολιτικό που ανήκει στον χώρο της δεξιάς, με τα δικά του λόγια:

Σύμφωνα με την λογική του κειμένου του Α. Λιάκου, αν ένας δεξιός ψήφιζε στις εκλογές του ΠΑΣΟΚ, θα ψήφιζε για πρόεδρο την Άννα Διαμαντοπούλου.

Για να δούμε όμως τι λέει ο ίδιος γιαυτό το ζήτημα:

Αν κάποιος που δεν γνωρίζει ποιός είναι ο Γιώργος Κύρτσος, θα αναφωνούσε:

- Νάτο, νάτο το 3ο ΠΑΣΟΚ, που αναζητά ο Αντώνης Λιάκος.

Ένας επαγγελματίας σύμβουλος επικοινωνίας του ΣΥΡΙΖΑ – ο οποίος γνωρίζει ποιός είναι ο Γιώργος Κύρτσος - θα μπορούσε να τον προτείνει ως πρόεδρό του.

Ας μην κοροϊδευόμαστε: ο Κασσελάκης, - που ο Αλέξης τον ψώνισε από την Αμερική γιατί δεν βρήκε τσαρούχι από το κόμμα του ή τουλάχιστον από τον τόπο του - είναι ικανότερος από τον Κύρτσο στο να κυβερνά αυτό το κόμμα;

Δεν θέλω να καταδείξω με αυτό το παράδειγμα ότι έχει καταργηθεί η διάκριση μεταξύ Δεξιάς και Αριστεράς, ως υπαρκτές διαχωριστικές γραμμές στην κοινωνία. Είναι όμως δυσδιάκριτες στην κούνια που τις γέννησε, το αστικό κοινοβούλιο: Εκεί υπάρχει μια κυβέρνηση που η Αξιωματική αντιπολίτευση, είναι στην πραγματικότητα η “εσωτερική” αντιπολίτευση στο κυβερνών κόμμα…

Σε αυτή η υπέροχη κατάσταση, που παραπέμπει στα καθεστώτα μονοκοματικής διακυβέρνησης του “υπαρκτού” κομμουνισμού (του πρώην αλλά και του σημερινού...), η αντίσταση στην άκρα δεξιά δεν μπορεί παρά να είναι αποκλειστικά υπόθεση του μαζικού κινήματος.

Το αν η Κική τα βρει με την Κοκό, μέσα από μια “δημοκρατική ανασύνθεση” της σχέσης τους, δεν ενδιαφέρει κανέναν άλλο πέρα από τις φίλες τους και τις κουτσομπόλες της γειτονιάς…

[1] Σήμερα δηλαδή, κατά τον Α. Λιάκο δεν υπάρχει “κρίση”;

ΣΥΡΙΖΑ: «ὁδηγοὶ τυφλοί, οἱ διυλίζοντες τὸν κώνωπα, τὴν δὲ κάμηλον καταπίνοντες»

2024-10-03T23:58:00.014+03:00

( Μερικές παρατηρήσεις για τη “δημοκρατία” στον ΣΥΡΙΖΑ και τη στρατηγική του “δημοκρατικού δρόμου προς τον σοσιαλισμό” )

του Γιώργου Καλαντζόπουλου

Πρόσφατα ο Α. Αλαβάνος σε μια από τις σπάνιες δημόσιες εμφανίσεις του, δήλωσε ότι ο ΣΥΡΙΖΑ σήμερα βρίσκεται εκτός Αριστεράς. Θα προσέθετα ότι, μετά το κοινοβουλευτικό πραξικόπημα του 15, που ανέτρεψε το δημοψήφισμα του ΟΧΙ, ο Αλέξης Τσίπρας και το κόμμα του έθεσαν τον εαυτό τους εκτός των πλαισίων της αστικής δημοκρατίας.

Τι άλλο μπορεί να σημαίνει η περιφρόνηση της λαϊκής βούλησης, όπως αυτή αποτυπώθηκε στην ύψιστη θεσμική μορφή της λαϊκής κυριαρχίας εντός του αστικού κοινοβουλευτικού συστήματος, το δημοψήφισμα;

Ποίο ήταν τελικά το “αριστερό” επιχείρημα για αυτή την ανατροπή, τη στιγμή της πιο ταξικά πολωμένης συγκυρίας από την μεταπολίτευση μέχρι σήμερα; Ίδιο με το “χουντικό” για το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου: για το καλό “πατρίδας”!… [1]

Αν ρίξουμε μια ματιά στα πολιτικά ντοκουμέντα και τις διακηρύξεις του ΣΥΡΙΖΑ, θα διαπιστώσουμε ότι η έννοια της λαϊκής κυριαρχίας περιγράφεται ως “διεύρυνση” των θεσμών όπου αυτή κατοχυρώνεται, είτε ως αυτοθέσμιση νέων, όχι όμως ως ακύρωση και απαξίωση τους...

Είναι προφανές ότι η ανατροπή του δημοψηφίσματος είναι μια πολιτική πράξη σε πλήρη ρήξη με τη στρατηγική του του “δημοκρατικού δρόμου προς τον σοσιαλισμό”.

Όμως δεν είναι ούτε η πρώτη, ούτε η μοναδική!

Μην λησμονούμε επίσης ότι η στρατηγική του ΣΥΡΙΖΑ ήταν άδειο πουκάμισο στην πορεία της ανόδου του προς την κυβερνητική εξουσία:

Ο “δημοκρατικός δρόμος για τον σοσιαλισμό” προβλέπει ότι η λαϊκή εξουσία οικοδομείται από τα κάτω. Αυτό σημαίνει - όπως περιγράφεται στα πολιτικά του ντοκουμέντα - ότι ξεκινάει από τις λαϊκές λεωφόρους της τοπικής αυτοδιοίκησης και του εργατικού κινήματος - από αυτούς τους «πυλώνες» της λαϊκής εξουσίας. Προχωράει με πειράματα αυτοδιαχείρισης και της κοινωνικής οικονομίας. Παράλληλα, στον πολιτικό συσχετισμό αυτή η πορεία σηματοδοτεί την οικοδόμηση ενός «μαζικού» κόμματος, που διατηρεί την αυτονομία του απέναντι από το κράτος και το κεφάλαιο. Αυτά περιέγραφε η «στρατηγική»…

- Πώς λοιπόν συνέβη ο “αριστερός” ΣΥΡΙΖΑ, ένα κόμμα με πολύ μικρό αριθμό μελών, το οποίο συντρίβεται στις μάχες της τοπικής αυτοδιοίκησης, έχει περιθωριακή συμμετοχή στα συνδικάτα και περιορισμένη παρουσία στο κίνημα, να κερδίζει την μάχη της ανάληψης της κυβερνητικής ευθύνης;

Είναι σίγουρο, ότι καμία από αυτές τις προϋποθέσεις που προέβλεπε η στρατηγική του ΣΥΡΙΖΑ για την άνοδο στην κυβερνητική εξουσία ως “αριστερό” κόμμα δεν πραγματώθηκε! Η δική μου απάντηση είναι ότι ο ΣΥΡΙΖΑ πριν παραδοθεί στους δανειστές και την τρόικα, είχε παραδοθεί στο “κράτος”. Η δική σας ποιά είναι;

Ας δεχτούμε ότι το ζάρι ιστορίας ήταν εκείνο που έδωσε στο ΣΥΡΙΖΑ τη δυνατότητα να κυβερνήσει την χώρα και όχι η “στρατηγική” του. Άρπαξε λοιπόν αυτή την “ευκαιρία” και προχώρησε…

Οποιαδήποτε μορφή κυβερνητικότητας για να θεωρείται αριστερή θα πρέπει να έχει τον χαρακτήρα της εμπέδωσης και της διεύρυνσης της «λαϊκής κυριαρχίας». Ας δούμε λοιπόν μερικά χαρακτηριστικά της “αριστερής” κυβερνητικότητας του ΣΥΡΙΖΑ.

Ας ξεκινήσουμε από τα απλά, εκείνα που αφορούν στοιχειώδεις δημοκρατικές προϋποθέσεις στα πλαίσια του κοινοβουλευτικού συστήματος: Όταν οι πολίτες εγκαλούνται να ψηφίσουν ένα κόμμα, θα πρέπει να είναι τουλάχιστον ενημερωμένοι για τα προγράμματα των κομμάτων και πως σκοπεύουν να τα κάνουν πράξη.

Αλέξης Τσίπρας VS Άνγκελα Μέρκελ

Η σύγκριση της κυβερνητικότητας του Αλέξη Τσίπρα σε σχέση με την κυβερνητικότητας της Άνγκελα Μέρκελ σε αυτό το ζήτημα είναι αρκετά αποκαλυπτική!

Ακόμα και η Μέρκελ, φαντάζει πολύ πιο δημοκρατική από τον Αλέξη Τσίπρα, αφού για να συγκυβερνήσει προηγήθηκε μακρόχρονη και επίπονη διαπραγμάτευση με τους συνεταίρους της (με τους οποίους οι διαφορές που την χώριζαν δεν ήταν τόσο μεγάλες όσες του “αριστερού” ΣΥΡΙΖΑ με το “ακροδεξιό” πολιτικό μόρφωμα των ΑΝΕΛ), με διαφανή τα επίδικα της διαπραγμάτευσης, η οποία και κατέληξε σε ένα λεπτομερές δημοσιοποιημένο πρόγραμμα, που περιέγραφε τις κατευθύνσεις της πολιτικής που θα ασκούσε ο κυβερνητικός συνασπισμός.

Ο ΣΥΡΙΖΑ πρόβαλε προεκλογικά ως κυβερνητικό πρόγραμμα το “πρόγραμμα της Θεσσαλονίκης”, το οποίο – ανεξάρτητα το πως μπορεί να αξιολογηθεί – δεν ήταν το «κυβερνητικό πρόγραμμα» της συγκυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ!

Τους όρους της μυστικής πολιτικής συμφωνίας για αυτή την συγκυβέρνηση κανείς δεν τους γνώριζε (ποτέ δεν αποτυπώθηκαν σε κάποιο δημόσιο ή κομματικό ντοκουμέντο). Κάποιοι αποκαλύφθηκαν εκ των υστέρων στην πράξη, και τότε συνήθως προέκυπτε το ερώτημα: «ποιός κυβερνά αυτή την χώρα;» ( ένα παράδειγμα εδώ: Μια απάντηση στο ερώτημα του Δ. Ψαρά: “Ποιος (συν)κυβερνά αυτόν τον τόπο;” ).

H δημοκρατία στην αριστερή κυβερνητικότητα μπορεί υπάρχει μόνον ως προϋπόθεση, δεν είναι στόχος προς επίτευξη.

1. Η “απλή αναλογική” στο κρεβάτι του Προκρούστη...

Από μικρός, εκείνο που γνώριζα για την Αριστερά είναι ότι διεκδικεί στα πλαίσια της κουτσουρεμένης αστικής κοινοβουλευτικής δημοκρατίας, ως εκλογικό σύστημα την ανόθευτη “απλή αναλογική”, ως το πλέον αντιπροσωπευτικό σύστημα έκφρασης της λαϊκής βούλησης. Μάλιστα διεκδικεί να κατοχυρωθεί συνταγματικά, ώστε οι εκάστοτε κυβερνήσεις να μην έχουν τη δυνατότητα τροποποίησης του εκλογικού συστήματος ανάλογα με ευκαιριακές κομματικές σκοπιμότητες. Με αυτή τη λογική, η “απλή αναλογική” εντάσσεται στον “δημοκρατικό δρόμο για τον σοσιαλισμό”...

Τι έκανε ο ΣΥΡΙΖΑ, εξ ονόματος μιας κυβέρνηση της Αριστεράς, για ένα ζήτημα μάλιστα που ήταν έξω από την ατζέντα των διαπραγματεύσεων με την τρόικα και το ΔΝΤ και είχε “λυμένα” τα χέρια του να το χειριστεί όπως επιθυμούσε;

Μην ξεχνάμε πως το 2019 η ΝΔ την αυτοδυναμία δεν την κέρδισε με το σπαθί της, ούτε της τη χάρισε ο λαός. Δεν ήταν προϊόν κανενός κοινωνικού συσχετισμού. Ήταν απλά ένα δωράκι του “εκλογικού συστήματος” που ο Αλέξης είχε σκοπό να χαρίσει στον εαυτό του. Όμως ο ταχυδρόμος αλλού το παρέδωσε… (περισσότερα εδώ: Πως έκανε ο ΣΥΡΙΖΑ τον Κυριάκο πρωθυπουργό (με αυτοδυναμία μάλιστα)... )

Μετά, όταν ο ΣΥΡΙΖΑ έχασε τις εκλογές και αναδείχτηκε ως αξιωματική αντιπολίτευση, το «επιτελείο» εκτίμησε ότι δύναται να διεκδικήσει για τον εαυτό του τον άλλο πόλο του δικομματισμού, που εμπεδώθηκε στην χώρα μας μετά την μεταπολίτευση.

Πριν τις εκλογές του 2023, ο ίδιος ο Αλέξης Τσίπρας είχε σε δημόσιες δηλώσεις του μιλήσει για την ανάγκη “ισχυρών” μονοκομματικών κυβερνήσεων που έχει ο τόπος, αφήνοντας στην άκρη την προβολή του αιτήματος της απλής αναλογικής και ταυτόχρονα απέρριπτε οποιαδήποτε προεκλογική συζήτηση για μετεκλογικές συνεργασίες με δεσμεύσεις πάνω σε συγκεκριμένες προγραμματικές θέσεις. Μετά την εκλογική του συντριβή, ο ΣΥΡΙΖΑ άρχισε πάλι κάτι να ψιθυρίζει για την απλή αναλογική, αλλά ποιός σήμερα τον πιστεύει;

2. Η “εσωτερική δημοκρατία” στο κρεβάτι του Προκρούστη.

Αν θες να δεις αν κάποιος είναι πράγματι φεμινιστής, δεν έχεις να παρά να δεις τι κάνει στο σπίτι του, πως συμπεριφέρεται στη σύντροφο ή τη γυναίκα του. Το ίδιο συμβαίνει και με τα πολιτικά κόμματα για το ζήτημα της δημοκρατίας.

Το σύστημα διακυβέρνησης του ΣΥΡΙΖΑ αντιμετώπιζε πάντα τη βούληση των μελών του με την ίδια περιφρόνηση με εκείνη που αντιμετώπισε τη βούληση των πολιτών, όταν ήταν στην κυβέρνηση.

- Πότε κρίθηκε το θέμα της δημοκρατικής συγκρότησης του ΣΥΡΙΖΑ;

- Την εποχή που ο Αλέξης δήλωνε ότι “Ο ΣΥΡΙΖΑ δεν θα μετασχηματιστεί πότε ως κόμμα των μελών του”. Ήταν πράγματι ειλικρινής: Ποτέ ο ΣΥΡΙΖΑ δεν απέκτησε πραγματικά μέλη. Ψηφοφόρους και οπαδούς αναζητούσε, όχι μέλη...

Από την εικόνα του ΣΥΡΙΖΑ του 2009, σήμερα βρισκόμαστε μπροστά στην εντελώς ανάποδη. Δεν υπάρχει κάποια ενδιάμεση θέση σε ιεραρχικές δομές κομματικής εξουσίας, ανάμεσα σε αυτές τις δυο ακραίες καταστάσεις, όπου να κυριαρχεί η δημοκρατία: Είναι οι δύο όψεις του ίδιου κάλπικου νομίσματος της «εσωκομματικής δημοκρατίας»…

Θα το πω διαφορετικά: Η δημοκρατία είναι η απάντηση στο ψεύτικο δίλημμα που θέτουν οι εξουσιαστές για το κόμμα: Λέσχη συζητήσεων ή οργανωμένος στρατός;

3 . Ο ΣΥΡΙΖΑ ως Αρχηγικό κόμμα

Η συγκρότηση του ΣΥΡΙΖΑ ως Αρχηγικό κόμμα, εκφράζει στην πραγματικότητα, την αναγνώριση της αποτυχίας του “δημοκρατικού δρόμου προς τον σοσιαλισμό”: Αφού ως κόμμα ο ΣΥΡΙΖΑ δεν δύναται να αποκτήσει τα χαρακτηριστικά ενός «μαζικού κόμματος» όπως αυτό ορίζεται στα λεξικά της Αριστεράς, τότε αυτή η αναγκαιότητα μπορεί να υποκατασταθεί από έναν λαοφιλή ηγέτη, από ένα πρόσωπο που θα ενώνει όλο τον λαό.

Πριν καν ανέβη ο ΣΥΡΙΖΑ στην κυβερνητική εξουσία ο ΣΥΡΙΖΑ, είχε αρχίσει να προβάλλεται ο Αλέξης ως «εθνικός ηγέτης». (αναλυτικά γι αυτό το θέμα: Από τον “δημοκρατικό δρόμο στον σοσιαλισμό” στην οικοδόμηση του “εθνικού ηγέτη” ).

Ο «εθνικός ηγέτης» οφείλει να έχει ευρύτερη νομιμοποίηση από αυτές που είχαν παραδοσιακά οι ηγέτες της Αριστεράς. Γιαυτό έγινε και η ανάλογη διατύπωση στο καταστατικό του 2013 : «Το τακτικό συνέδριο αποφασίζει το αντιπροσωπευτικό σώμα που εκλέγει τον/την πρόεδρο του κόμματος», μόνον που δεν διευκρινίζει ποιο μπορεί να είναι αυτό το ...”αντιπροσωπευτικό” σώμα.

Σήμερα το πολιτικό προσωπικό του ΣΥΡΙΖΑ όχι μόνον είναι πολιτικά απαξιωμένο αλλά αποδεικνύεται και ανίκανο για την διαχείριση μιας κομματικής κρίσης, που έγινε ευρύτερα ορατή όταν ο καπετάνιος/«εθνικός ηγέτης» εγκατέλειψε πρώτος το πλοίο.

Μην ξεχνάμε ότι ο ΣΥΡΙΖΑ ως κόμμα είχε μια πρωτιά: Ήταν το πλέον “αρχηγικό” κόμμα κόμμα στην χώρα μας. Το ΠΑΣΟΚ σήμερα μπορεί να επιβιώσει χωρίς τον Ανδρουλάκη, επιβίωσε και χωρίς τον Ανδρέα γιατί ήταν “μαζικό κόμμα”. Και η ΝΔ μπορεί να επιβιώσει χωρίς τον Μητσοτάκη σήμερα. Όμως ο ΣΥΡΙΖΑ, με την μορφή που είχε συγκροτηθεί, όχι!

Η εναγώνια αναζήτηση Αρχηγού, ως διάδοχου του Αλέξη, στην πραγματικότητα αναδεικνύει αυτό το υπαρξιακό πρόβλημα του ΣΥΡΙΖΑ. Αν ο ΣΥΡΙΖΑ ήταν πραγματικά «κόμμα των μελών» του, τότε, γιατί κάποιο από αυτά τα μέλη και τα στελέχη του δεν κρίθηκε ότι είχε τα “προσόντα” για διάδοχος και μεθοδεύτηκε η ταχεία “μεταγραφή” από την Αμερική του Κασσελάκη;

Αυτή η μεθόδευση δηλώνει ότι, όλα τα προβλήματα που εμφανίζει σήμερα ως πολιτικό κόμμα, συμπυκνώνονται στο εξής ένα: να μην μείνει η ομάδα «ακέφαλη»: Το κόμμα γίνεται αντιληπτό στην κοινωνία ως η εικόνα του Αρχηγού του…

Η 1η κομβική αναίρεση της στρατηγικής του “δημοκρατικού δρόμου για τον σοσιαλισμό” αποτυπώνεται στην ιδρυτική πράξη του ΣΥΡΙΖΑ ως αρχηγικό κόμμα, όταν ο διπλοθεσίτης πρόεδρος του ΣΥΝ και του ΣΥΡΙΖΑ, γίνεται ο ένας και μοναδικός Αρχηγός του νέου κόμματος. Αυτό επικυρώνεται στο 1ο Συνέδριό του και αποθεώνεται από τους οπαδούς του, στο συνέδριο πριν τις εκλογές του Γενάρη του 15:

Αυτή την αναίρεση δεν θα την ανακαλύψετε, όσο και να ψάξετε στα κομματικά ντοκουμέντα και τα πολιτικά προγράμματα. Εκεί ίσως εντοπίσετε, αν τα κοιτάξετε με το μικροσκόπιο, κάποιες προσπάθειες οριοθετήσεις - ως πινελιές στην φιλοτέχνηση του πορτρέτου της “ριζοσπαστικής Αριστεράς”- απέναντι στην θεωρία του “ιστορικού συμβιβασμού”, του τελευταίου σταδίου του ευρωκομουνισμού με έναν πιο έντονο χρωματισμό από αντικαπιταλισμό και αντιιμπεριαλισμό. Μια ρετουσαρισμένη εικόνα που να είναι διακριτή από το κοινωνικά απαξιωμένο προφίλ του «ΣΥΝασπισμού» της Αριστεράς και της ...προόδου˙ ένα τσικ, τόσο όσο χρειάζεται μια μπαγιάτικη σαλάτα να φαίνεται φρέσκια. Παραμύθια της Χαλιμάς: Όλα αυτά αποτύπωναν μόνον τις ισορροπίες στους εσωτερικούς μικροσυσχετισμούς και τίποτα παραπάνω.

Σήμερα, όταν ακούω ότι εκεί στον ΣΥΡΙΖΑ μιλάνε για αποφάσεις των συλλογικών μας οργάνων και δημοκρατία, με πιάνουν τα γέλια. Όλες οι σημαντικές αποφάσεις, από την ίδρυση μέχρι το τέλος του, ήταν αποφάσεις του Ηγέτη/Αρχηγού και των μηχανισμών γύρω από αυτόν. Τα μέλη του τις μάθαιναν συνήθως από τα ΜΜΕ.

Όσοι είναι ενταγμένοι σε κάποια τάση/φράξια ίσως είναι καλύτερα πληροφορημένοι στα κουτσομπολιά: Δεν πρόκειται για μια διαδικασία “διαβούλευσης”, αλλά μια κατευθυνόμενη και ελεγχόμενη ροή πληροφοριών από ηγεσίες των μηχανισμών, που υπηρετεί τις ανάγκες διαμόρφωσης μικροσυσχετισμών ως προς τα επίδικα της εσωκομματικής διαπάλης. Σε αυτά τα καφενεία, τις ΟΒ, τα μέλη συνήθως ακούνε και σπάνια μιλάνε. Όταν αναλαμβάνουν δράση, αυτή 9 στις 10 φορές στρέφεται κατά των εσωτερικών αντιπάλων…

Το «παραμύθι» για την εσωκομματική δημοκρατία είναι γνωστό, δεν αφορά μόνον στο ΣΥΡΙΖΑ αλλά στο σύνολο της παραδοσιακής υπαρκτής Αριστεράς. Δανεισμένη μια εκδοχή του, από κάποιο κείμενο του ΣΥΡΙΖΑ, εδώ:

« Η ανάπτυξη της Δημοκρατίας μέσα στο Κόμμα, της αμφίδρομης σχέσης βάσης – ηγεσίας, η επιτυχία εν τέλει του διακηρυγμένου στόχου μας να γίνουμε το Κόμμα των μελών μας, θα είναι η εγγύηση για την ορθή πορεία μας. Φυσικά η Δημοκρατία τόσο στην Κοινωνία όσο και μέσα στο Κόμμα, θα τίθεται υπό συνεχή δοκιμασία, γι αυτό πρέπει να σχηματίσουμε τις απαραίτητες δομές για να την διασφαλίσουμε…»

Στο παραμύθι δεν κατονομάζεται ο “κακός λύκος” που είναι υπεύθυνος για αυτή την “συνεχή δοκιμασία” της δημοκρατίας. Αυτός εφευρίσκεται στις εκάστοτε συγκυρίες από τους μηχανισμούς ως αποδιοπομπαίος τράγος για την αναδιάταξη των συσχετισμών: Ενδεικτική η σημερινή κατάσταση στον ΣΥΡΙΖΑ, όπου η επίκληση μιας ”κρίσης” της δημοκρατίας είναι εργαλείο που επιχειρείται να διευθετηθούν στο εσωτερικό του τα ανταγωνιστικά σχέδια για το μέλλον του. Τότε όλοι καταφεύγουν σε ερμηνείες του καταστατικού… [2]. Όμως, καμία “κρίση” της δημοκρατίας δεν υπάρχει, απλά γιατί δεν υπάρχει “δημοκρατία” στα αρχηγικά κόμματα…

Αυτό το μοντέλο της δημοκρατίας «υπό συνεχή δοκιμασία» δεν είναι διαφορετικό από το αστικό μοντέλο της “αντιπροσωπευτικής” δημοκρατίας και αποτυπώνει - σε τελική ανάλυση - μια ιεραρχική δομή της κομματικής εξουσίας, ανάλογης με την κρατική. Και στις δύο περιπτώσεις ο μηχανισμός παραγωγής της πολιτικής συγκροτείται, στελεχώνεται και λειτουργεί δια της “αντιπροσώπευσης” και όχι δια της “συμμετοχής”: Όπως το κόμμα εκλαμβάνεται ως η “πρωτοπορία” στην κοινωνία, με το ίδιο ακριβώς τρόπο και η ηγεσία εκλαμβάνεται ως η “πρωτοπορία” μέσα στο κόμμα. Με δεδομένη αυτή την “δομική” ανισότητα μεταξύ ηγεσίας – βάσης (αυτή είναι ο πραγματικός «λύκος» στο παραμύθι), είναι φανερό γιατί είναι “συνεχής δοκιμασία” η δημοκρατία...

Η δημοκρατία αποκρυσταλλώνεται σε εξισωτικές πρακτικές.

Οι πολιτικές διαφορές δεν επιλύονται με “ψηφοφορίες”, εκεί καταγράφονται οι σχέσεις κυριαρχίας και αποτυπώνονται τελικά οι συσχετισμοί στις αποφάσεις. Η τήρηση του καταστατικού, η υποταγή της μειοψηφίας στην πλειοψηφία και άλλα κανονιστικά παρόμοια, δεν είναι θέματα δημοκρατίας, αλλά ηθικής δέσμευσης απέναντι στην “ομάδα”[3] : Αφορά την τήρηση των “συμφωνηθέντων”, που οικειοθελώς έχει κάποιος αποδεχτεί για να ενταχθεί σε αυτή.

Η “δημοκρατία” είναι ένα σύνολο συμμετοχικών πρακτικών διαβούλευσης και λήψης αποφάσεων που ενέχουν ως προϋπόθεση την “ισότητα”, απέναντι στην πολλαπλότητα των “επιμέρους”. Οι όροι της “διαβούλευσης” είναι πρωταρχικό ζήτημα για την επίτευξη/παραγωγή της “κοινής βούλησης” (που εκφράζει την συμφωνία/ενότητα – το “ολον”), σε σχέση το κανονιστικό σύστημα λήψης αποφάσεων, που αφορά στις τεχνικές διευθέτησης της διαφωνίας, όταν αυτή δεν έχει επιλυθεί μέσω της συλλογικής διαβούλευσης.

Μάλιστα στο αστικό κοινοβουλευτικό σύστημα η διαδικασία της “διαβούλευσης” είναι θεσμικά και λειτουργικά κατοχυρωμένη περισσότερο απ’ ότι σε κόμματα της Αριστεράς. Στα κόμματα της Αριστεράς η διαβούλευση υπάρχει με την μορφή του “προσυνεδριακού διαλόγου” και είναι συνήθως πασαρέλα ...μονολόγων. Τα ζητήματα της πολιτικής γραμμής έχουν κριθεί στο επίπεδο του συσχετισμού πριν τα συνέδρια και εκεί συντελείται απλά η επικύρωσή τους. Μετά “διαβουλεύονται” τα εκλεγμένα όργανα...

Η “λαϊκή κυριαρχία” περιορίζεται στο αστικό πολιτικό σύστημα στην συμμετοχή στις εκλογές που γίνονται κάθε 4 χρόνια. Μερικές φορές προβλέπεται και η δυνατότητα προσφυγής σε δημοψηφίσματα, για να εκφράσει ο λαός άμεσα την βούλησή του. Αυτό συμβαίνει σπάνια...

Η θέσμιση της “κυριαρχίας των μελών” στα κόμματα της Αριστεράς περιορίζεται τα συνέδρια. Αυτά μπορεί τα συνέδρια να γίνουν και σε ...14 χρόνια. Ακόμα πιο σπάνια μπορεί να γίνει και εσωτερικό δημοψήφισμα/καθολική ψηφοφορία των μελών σε κόμμα της Αριστεράς. Όταν γίνεται καθολική ψηφοφορία αυτή συνήθως γίνεται για την εκλογή προσώπων/αντιπροσώπων και όχι για κρίσημα πολιτικά ζητήματα...

Αν ο ΣΥΡΙΖΑ ήταν “κόμμα των μελών” του και όχι του Αρχηγού, τελείως διαφορετικά θα ήταν τα πράγματα και το 15, αλλά και σήμερα, όχι μόνον για τον ίδιο αλλά και για τη χώρα…

[1] Το βράδυ της Κυριακής 5 Ιουνίου 2015 το πρώτο σχόλιο για το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος εκ μέρους της αξιωματικής αντιπολίτευσης - δια στόματος Μεϊμαράκη – ήταν μια προτροπή στον Τσίπρα να ανατρέψει το ΟΧΙ:

«Ο κ. Τσίπρας είπε ότι θα κάνει συμφωνία εντός 48 ωρών. Περιμένουμε τον πρωθυπουργό μέχρι την Τετάρτη. Άλλως, θα απαντήσουμε πολύ διαφορετικά» Δεν διευκρίνισε τι εννοούσε ακριβώς, αλλά σημείωσε ότι «οι δυνάμεις της δημιουργίας και της αστικής τάξης θα απαντήσουν»...

Την επόμενη μέρα έγινε το «Συμβούλιο Πολιτικών Αρχηγών».Για την αυτοπροστασία του πολιτικού συστήματος, οι πολίτες του δεν πληροφορηθήκαν την επιχειρηματολογία αναπτύχθηκε εκεί για να προσδιοριστεί ποιό είναι το καλό της πατρίδας. Εκείνο όμως που είχε ήδη γίνει φανερό ήταν ότι «οι δυνάμεις της δημιουργίας και της αστικής τάξης» έδειξαν την αμέριστη στήριξή τους στην ανατροπή του δημοψηφίσματος.

Ένα χρόνο μετά, ο Μεϊμαράκης σε συνέντευξή του αναφέρθηκε σε κάποιες λεπτομέρειες για το τι σήμαινε τότε αυτή η “στήριξη”:

Σε αυτή την συνέντευξη ισχυρίζεται και κάτι άλλο ο Βαγγέλης, με το οποίο εκθέτει τον Αλέξη: Λέει ότι ο Αλέξης αποφάσισε να κάνει το δημοψήφισμα επειδή πίστευε πραγματικά ότι θα το έχανε: Μόνον ένας καταχθόνιος μηχανορράφος πολιτικός θα μπορούσε να σκαρφιστεί κάτι τέτοιο για να μείνει ακλόνητος στην θέση του !…

Ίσως μετά από 30 χρόνια, να μάθουμε κάποιες λεπτομέρειες από τα επιχειρήματα που εκτέθηκαν στο «Συμβούλιο Πολιτικών Αρχηγών» της 6ης Ιουλίου 2015 («Όχι» από Σακελλαροπούλου στη δημοσιοποίηση των πρακτικών του Συμβουλίου Πολιτικών Αρχηγών της 6ης Ιουλίου 2015 )

[2] Ο ΣΥΡΙΖΑ ήθελε και την πίτα ολόκληρη και τον σκύλο χορτάτο: Ως γνωστόν ο ΣΥΡΙΖΑ, ποτέ δεν κατάφερε να γίνει ένα αριστερό «μαζικό κόμμα». Τα επιτελεία του μηχανεύονταν διάφορους τρόπους ώστε να φαντάζει τουλάχιστον πολυπληθές κόμμα, όπως εκείνο του Γιώργου Παπανδρέου όπου το 2004 συμμετείχαν περισσότεροι από 1.000.000 πολίτες, στην εκλογή του ως προέδρου.

Όμως, ποτέ δεν λειτούργησε ως κόμμα που τα μέλη του συμμετείχαν στην παραγωγή της πολιτικής γραμμής του, αυτή ήταν πάντα υπόθεση των “επιτελείων”: η διάκριση μεταξύ “φίλων” και “μελών” ήταν στην πραγματικότητα ανύπαρκτη. Όπως καταγράφει και η σημερινή δημόσια εικόνα του, ήταν πάντα ένα ΣΥΝασπισμός μηχανισμών με τους οπαδούς τους...

Στα πλαίσια αυτών των μεθοδεύσεων, ενέταξε στο τελευταίο συνέδριό του την παρακάτω διάταξη στο καταστατικό του, που προσπαθεί να βάλει δήθεν κάποια τάξη ανάμεσα στα πραγματικά μέλη και τους “φίλους” του κόμματος. Όπως μας πληροφορεί η “αυγή”:

« Στην 2η Διάταξη για τους φίλους/ες του ΣΥΡΙΖΑ-Π.Σ. ψηφίστηκε η 1η πρόταση. Σύμφωνα με αυτή, ο ΣΥΡΙΖΑ-Π.Σ. διαμορφώνει ειδικό Μητρώο Φίλων σε εθνικό επίπεδο και ανά γεωγραφική ή κλαδική/θεματική διαίρεση. Η εγγραφή στο Μητρώο Φίλων γίνεται με απλή αίτηση του ενδιαφερόμενου/της ενδιαφερόμενης προς οποιαδήποτε Οργάνωση Μελών, κεντρικό ή ενδιάμεσο όργανο του ΣΥΡΙΖΑ-Π.Σ. ή διαδικτυακά μέσω της ιστοσελίδας ή της ψηφιακής πλατφόρμας ή εφαρμογής του κόμματος. »

Οι “φίλοι” λοιπόν πληρώνοντας 2 ευρώ (για να είναι ταμειακά εντάξει) και γίνονται μέλη από την μια στιγμή στην άλλη ώστε να συμμετέχουν στις εκλογικές διαδικασίες…

[3] Γράφω “ομάδα” και δεν χρησιμοποιώ την λέξη “συλλογικότητα”, γιατί αυτή προϋποθέτει άλλου τύπου ιδεολογικούς και πολιτικούς δεσμούς και όχι μόνον ταυτίσεις με κώδικες συμπεριφοράς)

ΠΛΕΥΡΕΣ ΚΡΑΤΙΚΗΣ ΙΔΕΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗ ΡΩΣΙΑ

2024-09-16T07:37:00.007+03:00

Του Σπύρου Κουριδάκη

Το ζήτημα μιας ρωσικής κρατικής ιδεολογίας έχει τεθεί στο έδαφος αναλυτικών μελετών, εδώ και μια τριετία, περίπου. Με τις εκάστοτε προσεγγίσεις των διανοητών συγγραφέων να διαφέρουν ή να συγκρούονται, μέσα σε ένα αρκετά παρατεταμένο διάλογο που (αν και μετρημένος) δεν είναι πάντοτε συνθετικός. Πολύ δύσκολο όντως πεδίο μελέτης, πολύ περισσότερο για όσους ερευνούν τη ρωσική πραγματικότητα και κατανοούν ότι η Ρωσία δεν μπορεί να προσεγγιστεί σαν συνηθισμένο κράτος.

Αυτή η χώρα αποτελεί μια εντυπωσιακά πολυεθνική, πολύγλωσση, ταυτοχρόνως δε πολυθρησκευτική και αντικειμενικώς πολυπολιτισμική / πολυεθιμική επικράτεια, που ως τέτοια δεν χωράει στα τυπικά καλούπια του γνωστού μας έθνους -κράτους (με τον κατά πλειονότητα ομοιογενή εθνοτικά πληθυσμό). Ούτε αντέχει να μπει σε κανονιστικές προδιαγραφές που ισχύουν στις ήδη γνωστές Ομοσπονδίες πολυεθνικών Πολιτειακών Κρατών (όπως οι ΗΠΑ ή η Αυστραλία), ή στις πολυεθνικές Ομοσπονδίες (όπως η Βρετανία ή το Βέλγιο) ή ακόμη περισσότερο σε πολυεθνικές Συνομοσπονδίες (όπως η Ελβετία).

Εξαιτίας των πολλαπλών, πολύπλοκων, συχνά αντιφατικών εθνοτικών ιδιαιτεροτήτων της ρωσικής κρατικής ταυτότητας και σε ευθεία συνάρτηση με την (πολιτική όσο και πολιτισμική) αυτοκρατορική ιστορία της ρωσικής επικράτειας, η κυρίαρχη ιδεολογία των υπηκόων της χώρας δεν αντιστοιχεί σε ένα συνηθισμένο σύστημα ιδεών και αξιών όπως τα αστικά αξιακά συστήματα που απαντώνται στο δυτικό κόσμο. Κεντρικός πυρήνας του σημερινού κυρίαρχου συστήματος αξιών της Ρωσίας δεν είναι κυρίως η διατήρηση και αναπαραγωγή της αστικής καπιταλιστικής εκμετάλλευσης (που λειτουργεί βεβαίως απρόσκοπτα υπό συνθήκες ληστρικού καπιταλισμού). Είναι κατά πρώτο λόγο η διατήρηση της ενότητας του ρωσικού κράτους, η άμυνά του απέναντι στους πολυπληθείς εξωτερικούς και εσωτερικούς εχθρούς του. Και κατά δεύτερο λόγο, η ανάπτυξή του με όρους αυτοκρατορίας, με τους όρους πλανητικής ηγεμονικής δύναμης που έχει να επιτελέσει σωτήρια αποστολική λειτουργία σε ολόκληρο τον κόσμο.

Και μόνο γι αυτό το λόγο, η τελική δομή του μετασοβιετικού πολιτικού συστήματος εξουσίας στη Ρωσία ήταν αναμενόμενο ότι θα απέκλινε ουσιωδώς, τόσο από τα ισχύοντα σε άλλες σύγχρονες δυτικές καπιταλιστικές χώρες, όσο και από το “εξωεδαφικό” σοβιετικό μοντέλο κράτους (ΕΣΣΔ σήμαινε πριν απ όλα σοβιετική εξουσία σε εθνοτικά μη καθοριζόμενο εδαφικό χώρο). Στη μετασοβιετική Ρωσία του Πούτιν η οικοδόμηση μιας κάθετης δομής στο ρωσικό σύστημα πολιτικής εξουσίας, μιας μονοπρόσωπης χωρίς θεσμικά αντίβαρα προεδρικής εξουσίας, ως συμπύκνωση της λεγόμενης κυρίαρχης δημοκρατίας, κρίθηκε ως ο πιο αποφασιστικός παράγοντας και για την συναινετική εμπέδωση (έως επιβολή) των στρατηγικών κρατικών επιλογών και για την διατήρηση των σχέσεων της καπιταλιστικής εκμετάλλευσης.

Προφανώς η ιδεολογία των μεμονωμένων ατόμων στη Ρωσία είναι - όπως σε όλο τον πλανήτη- ένας τρόπος (ή ένας καθρέφτης) μέσω του οποίου αυτά τα άτομα βλέπουν και κατανοούν τον κόσμο, την ισχύουσα κοινωνική πραγματικότητα, αλλά κυρίως το ίδιο το κράτος, στο οποίο μπορούν να είναι είτε υπήκοοι είτε πολίτες. Εντούτοις, η πλειοψηφούσα ιδεολογία στη Ρωσία, η κυρίαρχη ιδεολογία, επικαθορίζεται σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό από το κράτος και το επικρατούν σύστημα προεδρικής εξουσίας, παρά από τη σύγκρουση, αυτή καθαυτή, μεταξύ των πραγματικά ή δυνητικά αντίπαλων κοινωνικών τάξεων στα πλαίσια μιας συμβατικής ταξικής πάλης και της ύπαρξης ενός κοινωνικού συμβολαίου. Η αστική τάξη της χώρας, ιδίως η μεγαλοαστική της μερίδα, οι λεγόμενοι ολιγάρχες, δεν είναι μέρος της πολιτικής εξουσίας παρά μόνο στο βαθμό που συναινούν σε ειλημμένες κρατικές επιλογές , ενώ αντιθέτως, το κράτος είναι σημαντικό συστατικό στοιχείο της ρωσικής αστικής τάξης, αν όχι η σημαντικότερη και ανταγωνιστικότερη μερίδα της.

Τα θεμελιώδη στοιχεία της κυρίαρχης ιδεολογίας στη Ρωσία υπεισέρχονται μέσα στις συνειδήσεις των ανθρώπων όπως σε κάθε κοινωνία, με τη μορφή απλών - εκ προοιμίου αυταπόδεικτων- αληθειών. Στη Ρωσία αυτές οι αλήθειες σχετίζονται : με τον τρόπο της καθημερινής ζωής των ανθρώπων, με υφιστάμενες παλαιές πλην ισχυρές πατρογονικές παραδόσεις και ηθικές αξίες της ρωσικής κοινωνίας, με τη μοναδική, σχεδόν μεσσιανική αποστολή της χώρας απέναντι στον υπόλοιπο κόσμο, με την αναγκαιότητα ύπαρξης ενός παντοδύναμου κράτους με ετοιμοπόλεμο στρατό και με ισχυρές δυνάμεις ασφαλείας. Και όλα τα παραπάνω, υπό την εξουσία πάντα ενός στιβαρού, σοφού ηγεμόνα, που ως μέλημα και αποστολή του έχει τη σωτηρία της χώρας από διαχρονικούς και ύπουλους, συνεχώς ελλοχεύοντες εχθρούς.

Αυτοί οι κρίσιμοι παράγοντες διαμόρφωσης της ιδεολογικής ταυτότητας του ρωσικού κράτους ισχύουν ανελλιπώς, από την τσαρική περίοδο ως τη σύγχρονη μετασοβιετική εποχή. Παράγοντες που πλην πολλών άλλων (συνήθως) δεν διαμόρφωναν, ούτε διαμορφώνουν πολίτες και κοινωνία πολιτών αλλά κατά κύριο λόγο πιστούς ή πολιτικά αδιάφορους υπηκόους.

Βεβαίως, μετά την πτώση της ΕΣΣΔ, δίπλα στα προηγούμενα συνυπάρχουν πλέον (συλλειτουργούν) ως προς το πεδίο των κυρίαρχων ιδεών, οι μοντέρνες για τη Ρωσία ιερές αξίες της ελεύθερης αγοράς, οι συνταγματικά κατοχυρωμένες πατρογονικές ιερές αξίες της πίστης στο Θεό και οι κρατικά ενθαρρυνόμενες κοσμικού χαρακτήρα ιδεολογικοπολιτικές παρεμβάσεις της Ορθόδοξης Εκκλησίας και των τριών μεγάλων θρησκευτικών Ισλαμικών Οργανώσεων (Ιδρυμάτων) της χώρας.

Έτσι δεν είναι παράδοξο ότι στη μετασοβιετική Ρωσία οι εν λόγω ιδεολογικές αλλαγές και διαφοροποιήσεις στα πεδία του κράτους γονιμοποιήθηκαν, αναπτύχθηκαν και εν πολλοίς ανακαινίστηκαν, σχετικά σύντομα, μέσα σε μια 20ετία. Σε αυτή την περίοδο ο καπιταλισμός και η τυφλή αφοσίωση (έως υποταγή) στο κράτος και στα οικουμενικά του οράματα εμφανίζονται ως δίδυμα αδέλφια.

Αν τώρα τα όσα προαναφέρθηκαν προβληθούν σε συνθήκες ανοικτού πολέμου (όπως από το 2022 και έπειτα με τον πόλεμο κατά της Ουκρανίας) γίνεται προφανές ότι η συγκεκαλυμμένη ουσία της “κατάστασης εξαίρεσης” του ρωσικού κράτους - ο βαθμιαίος πλην σταθερός μετασχηματισμός του κλασικού τυπικού Δικαίου σε "Δίκαιο προσωρινών καταστάσεων εξαίρεσης” για την αντιμετώπιση εκτάκτων συμβάντων- εν ολίγοις, η 20ετής πορεία της χώρας προς τον αυταρχισμό, προσλαμβάνει πλέον ένα διττό χαρακτήρα. Αφενός το αναμενόμενο, τη γιγάντωση του κατασταλτικού μηχανισμού. Αφετέρου – όπως σε ένα τυπικό καπιταλιστικό κράτος, όπου σε “καταστάσεις εξαίρεσης” θα αναμέναμε ελαχιστοποίηση της σχετικής αυτονομίας των κρατικών ιδεολογικών μηχανισμών- στη Ρωσία παρατηρούμε ακριβώς το ίδιο : την ανάληψη και μεγιστοποίηση της απόδοσης όλων των διαθέσιμων μηχανισμών ιδεολογικής παρέμβασης μέσα στην κοινωνία από το ίδιο το κράτος σε τροχιές τεμνόμενες με την καταστολή : κινηματογράφος, τηλεόραση, έντυπα ποικίλης ύλης, ηλεκτρονικά παιχνίδια, καλλιτεχνικές εικαστικές εκθέσεις, νεανικές ποπ συναυλίες, σχολεία όλων των κατηγοριών, Πανεπιστήμια, επιστημονικές ενώσεις, Δικαστήρια κλπ. Όλα τα αναφερθέντα εδώ, επιστρατεύονται και εμποτίζονται με ένα κοινό μήνυμα : Όλα για τον πόλεμο, όλα για τη Ρωσία, όλα για τη δόξα του ρωσικού έθνους, όλα για τη νίκη.

Στα συγκεκριμένα πλαίσια δεν νομίζω ότι το ρωσικό καθεστώς ασκεί μια παραδοσιακή κρατική πολεμική προπαγάνδα. Σε αντίθεση με την ως το 2022 στρατηγική του (που ενθάρρυνε έναν μάλλον τελετουργικό πατριωτισμό σε συνδυασμό με τη συντήρηση μιας μαζικής πολιτικής απάθειας) τώρα έχει περάσει στο στάδιο της πλήρους (ανα)διαμόρφωσης μιας παλιάς πολιτικής ιδεολογίας, αυτής του μεγαλορωσικού μιλιταριστικού επεκτατικού σοβινισμού, τοποθετημένη σε μια σύγχρονη, κρατικά ελεγχόμενη, καπιταλιστική συσκευασία του 21ου αιώνα.

Τα ιερά σύμβολα και οι όροι κλειδιά αυτής της ιδεολογίας είναι το πανίσχυρο - με όρους μιας παγκόσμιας υπερδύναμης - ρωσικό κράτος, η μοναδικότητα της Ρωσίας στον κόσμο (ρωσικός εξαιρετισμός), η διεθνής άμυνα του Ρωσικού Κόσμου και της μητέρας Πατρίδας απέναντι στην παρακμιακή επιθετική Δύση, η Αγία Ρωσία, ο Θεός της Ρωσίας, η σύγκρουση της Ρωσίας με τον Σατανά και τα επί Γης όργανά του, κι όλα τούτα, από κοινού με την αναγεννημένη ευρασιατική επαγγελία και τα πρελούδιά της (ΚΑΚ, BRICS, Ο.Σ.Σαγκάης).

Αναγκαία διευκρίνηση : Το ρωσικό Σύνταγμα απαγορεύει την θεσμοθέτηση κρατικής ιδεολογίας. Ακριβώς όπως το ρωσικό Σύνταγμα απαγορεύει τη λογοκρισία του Τύπου και επιβάλλει καθεστώς ελευθεροτυπίας.

Από καιρού εις καιρόν ο Πούτιν τα τονίζει και τα δύο. Για να μη χάνουμε χρόνο: πιστευτά και τα δύο. Αφού λοιπόν το ξεκαθαρίσαμε, μπορώ τώρα να τελειώσω το προλογικό μου σημείωμα και να επικολλήσω το κυρίως κείμενο, χωρίς να έχω τύψεις για αποσιώπηση των ρωσικών κρατικών (αποκλειστικά γραπτών) δημοκρατικών κατακτήσεων.

Το ιδιαιτέρως ενδιαφέρον κείμενο που επέλεξα να σας στείλω ασχολείται με ζητήματα σχεδόν παρεμφερή . Ξεκινά από το "τραύμα της σοβιετικής απώλειας" και διερευνά ένα ερώτημα που για τη μη καθεστωτική ρωσική διανόηση αποτελεί αντικείμενο διαφωνιών : Αν ο Πουτινισμός έχει ήδη συγκροτήσει αυτοτελή ιδεολογία ή όχι.

Είναι κείμενο περιεκτικό, σχετικά αντικειμενικό, αρκούντως απαισιόδοξο και απλό, με βασικότερο έλλειμμα του την απουσία αναφορών στη σχέση της νέας καθεστωτικής ιδεολογίας με τις εν πολλοίς λαθραίες και υπόγειες ταξικές ή εθνοτικές συγκρούσεις στη χώρα.

Έχει ιδεολογία το καθεστώς Πουτιν;

Από τους :
   Μαρία Σνεγκόβαγια, Κέντρο Στρατηγικών και Διεθνών Σπουδών (CSIS)
   Mάικλ Κίματζ, Κέντρο Στρατηγικών και Διεθνών Σπουδών (CSIS)
   Τζέιντ ΜακΓκλίν, Κέντρο Στρατηγικών και Διεθνών Σπουδών (CSIS)

Πηγή RE : RUSSIA

ΜΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΉ ΤΟΥ ΙΣΤΟΤΟΠΟΥ

Η ερώτηση στον τίτλο αυτού του άρθρου μπορεί να φαίνεται παράλογη σήμερα, όταν η ρωσική προπαγάνδα μεταδίδει τις ιδεολογικές της αφηγήσεις σε ολόκληρο τον κόσμο, oι μαθητές και μαθήτριες τρέφονται με αυτήν την «ιδεολογία» σε ειδικές τάξεις και τα σχολικά βιβλία ιστορίας ξαναγράφονται υπό την αιγίδα του κράτους σύμφωνα με τη «γραμμή του Κρεμλίνου». Ταυτόχρονα, όπως σωστά γράφουν οι συντάκτες του κειμένου που δημοσιεύεται παρακάτω, για πολύ καιρό το καθεστώς Πούτιν έμοιαζε περισσότερο με μια συνηθισμένη αυταρχική πετρελαϊκή κλεπτοκρατία. Είναι η τρέχουσα στροφή του προς τη μαζική προπαγάνδα το αποτέλεσμα οργανικής εξέλιξης ή μια εκστρατεία νέας κατάστασης; Πόσο πιο συνεπή θα είναι τα εξελισσόμενα δόγματα σε αλληλεπίδραση με τις μαζικές αντιλήψεις του κόσμου; Σε ποιο βαθμό βασίζονται πάνω σε βιώσιμες έννοιες που έχουν τις ρίζες τους στην εθνική συνείδηση και ανταποκρίνονται σε μαζική λαϊκή ζήτηση;

Αυτά τα ερωτήματα έχουν ένα πολύ ευρύτερο πλαίσιο: πώς λειτουργούν οι σύγχρονες ανελεύθερες ιδεολογίες που υιοθετούνται από τις σύγχρονες απολυταρχίες σε πολλά μέρη του κόσμου; Πώς μοιάζουν και διαφέρουν από τις κλασικές ιδεολογίες και ποιο είναι το μέλλον τους;

Το RE : Russia ξεκίνησε αυτή η συζήτηση εδώ και πολύ καιρό. Με αυτό το κείμενο ανοίγει ένας νέος γύρος της. Η δύναμη του δημοσιευμένου κειμένου, φυσικά, είναι ότι οι συγγραφείς δείχνουν το πώς άλλαξε η οργανική λειτουργία του «ιδεολογικού» υποστρώματος του Πουτινισμού σε διάφορα στάδια. Και πώς αυτές οι οργανικές λειτουργίες τον γέμισαν με νέο περιεχόμενο.

ΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΤΗΣ ΜΕΛΕΤΗΣ

Αν και πολλοί πιστεύουν ότι το σύστημα του Πούτιν είναι μια συνηθισμένη κλεπτοκρατία και δεν έχει άλλο κίνητρο από την κλοπή του κρατικού προϋπολογισμού, σε νέα μας εργασία: «Η Ιδεολογία του Πουτινισμού είναι Βιώσιμη ;» υποστηρίξαμε ότι το καθεστώς διαθέτει πράγματι μια ιδεολογία. Αν και τα είκοσι χρόνια της διακυβέρνησης του Πούτιν ονομάστηκαν με διαφορετικά ονόματα (από «Ευρασιανισμός» έως και «Ρωσικός κόσμος»), αυτή η ιδεολογία περιέχει έναν σταθερό πυρήνα βασικών αλληλένδετων εννοιών, οι οποίες βασίζονται επίσης στη βαθιά ριζωμένη σοβιετική παράδοση. Ταυτόχρονα, πιστεύουμε ότι αυτή η ιδεολογία είναι βιώσιμη, αφού ανταποκρίνεται σε υπάρχουσα ανάγκη του πληθυσμού και καλύπτει το ιδεολογικό κενό που προέκυψε μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης. Για αυτούς και άλλους λόγους που συζητούνται παρακάτω, αυτή η ιδεολογία θα βοηθήσει, κατά την άποψή μας, το καθεστώς Πούτιν να παραμείνει βιώσιμο για πολλά χρόνια.

Από τον «ινστρουμενταλισμό» στο «Θερμιδόρ»

Ήδη στη δεκαετία του 1990, οι Ρώσοι δημοκράτες αναζητούσαν μια εθνική ιδέα. Λίγοι άνθρωποι πήραν στα σοβαρά αυτές τις αναζητήσεις εκείνη την εποχή και κατέληξαν σε πλήρη αποτυχία. Είναι συμβολικό ότι ο διαγωνισμός που ανακοινώθηκε από τη Rossiyskaya Gazeta το 1996, ο οποίος υποσχόταν το ισοδύναμο των 2.000 δολαρίων σε όσους μπορούσαν να διατυπώσουν μια «ενωτική εθνική ιδέα», δεν μπόρεσε ποτέ να καθορίσει έναν νικητή. Ωστόσο, στην πραγματικότητα, η αναζήτηση για μια «εθνική ιδέα» προέκυψε ως απάντηση σε μια απαίτηση που διαμορφώθηκε μεταξύ ορισμένων Ρώσων ως αποτέλεσμα του ξαφνικού τέλους της Σοβιετικής Ένωσης, της ήττας στον Ψυχρό Πόλεμο και της απώλειας του καθεστώτος της Ρωσίας ως υπερδύναμης , που οδήγησε στην απότομη εξαφάνιση σημαντικών συστατικών της σοβιετικής συλλογικής ταυτότητας.

Όπως τονίζει ο Λεβ Γκούντκοφ, κατά τη διάρκεια των σοβιετικών χρόνων, το αίσθημα του ανήκειν σε μια «μεγάλη δύναμη» αποζημίωνε τον σοβιετικό λαό για την καθημερινή ταπείνωση, τη χρόνια φτώχεια και την έλλειψη δικαιωμάτων, καθώς και την εξάρτηση από μια δεσποτική εξουσία.

Η μετασοβιετική Ρωσία έχασε σημαντικό μερίδιο της επιρροής της στη διεθνή σκηνή κατά την οικονομική κρίση της δεκαετίας του 1990. Για πολλούς Ρώσους, αυτή η εμπειρία ήταν ιδιαίτερα τραυματική επειδή έμεινε ένα κενό στη θέση της συλλογικής σοβιετικής ταυτότητας.

Σε έρευνες εκείνης της εποχής, η πλειοψηφία των Ρώσων ερωτηθέντων (72–74%) παρατήρησε την απώλεια αυτής της θέσης της «μεγάλης δύναμης». Μια δημοφιλής φόρμουλα, που επαναλαμβανόταν σαν μάντρα εκείνη την εποχή, αντανακλούσε αυτή την απογοήτευση: «Τι χώρα χάσαμε!»

Έχοντας έρθει στην εξουσία, ο Πούτιν ένιωσε αυτή την απαίτηση και σχεδόν αμέσως άρχισε να προωθεί ιδέες που αποτέλεσαν τη βάση της νέας-παλιάς ρωσικής συλλογικής ταυτότητας. Στην αρχή φαινόταν ότι ο στόχος ήταν καθοριστικός. Ο Πούτιν προσπάθησε να ενώσει μια διαιρεμένη και πολωμένη χώρα, να προσφέρει σε ανθρώπους διαφορετικών απόψεων -τόσο φιλελεύθερων όσο και συντηρητικών- ένα όραμα προς την κατεύθυνση ενός κινήματος που θα ταίριαζε σε όλους. Αυτή η προσπάθεια σύνθεσης αποδεικνύεται, για παράδειγμα, από την ταυτόχρονη χρήση νέων ρωσικών συμβόλων (το τρίχρωμο ως σημαία) και σοβιετικών (όπως ο σοβιετικός ύμνος, στον οποίο επέστρεψε ο Πούτιν το 2000).

Η έμφαση δόθηκε στην ενότητα και τη συνέχεια της «χιλιόχρονης ιστορικής διαδρομής της Ρωσίας» και του παλιού ρωσικού κρατιδίου ως κεντρικού στοιχείου της εθνικής ταυτότητας και ως λόγος για «την υπερηφάνεια στη χώρα» (δηλαδή για τον πατριωτισμό). Το Κρεμλίνο έκανε επίσης έκκληση στην ιδέα ενός «ισχυρού κράτους» ως βάσης του παρελθόντος και του μελλοντικού μεγαλείου της Ρωσίας. Αυτές οι ιδέες είχαν ήδη διατυπωθεί στην προεδρική ομιλία του 2003 στην Ομοσπονδιακή Συνέλευση. Προειδοποιώντας για τις απειλές κατάρρευσης του κράτους, ο Πούτιν τόνισε το «πραγματικά ιστορικό κατόρθωμα» της «διατήρησης του κράτους σε έναν τεράστιο χώρο» και «τη διατήρηση μιας μοναδικής κοινότητας λαών με την ισχυρή θέση της χώρας στον κόσμο». Σε αντίθεση με το όραμα του Γέλτσιν για την κατάρρευση της ΕΣΣΔ ως προϋπόθεση για την ανάδυση μιας νέας, καλύτερης, δημοκρατικής Ρωσίας, ο Πούτιν, αντίθετα, παρουσίασε την κατάρρευση ως μια ατυχή «καταστροφή» που υπονόμευσε το καθεστώς μιας «μεγάλης δύναμης»

Ένα παράδειγμα της αυξανόμενης έμφασης στον ρόλο του κράτους ήταν ο διαγωνισμός «Name of Russia» που υποστηρίχθηκε από το Κρεμλίνο το 2008, ο οποίος ξεκίνησε για να προσδιορίσει την πιο σημαντική προσωπικότητα στη ρωσική ιστορία μέσω ψηφοφορίας σε εθνικό επίπεδο. Από τα δώδεκα ιστορικά πρόσωπα που επιλέχθηκαν για ψηφοφορία, οι εννέα ήταν πολιτικοί, από τον Ιβάν τον Τρομερό και τον Μέγα Πέτρο μέχρι τον Λένιν και τον Στάλιν. Νικητής του διαγωνισμού ήταν ο Αλέξανδρος Νέφσκι, ένας πρίγκιπας διάσημος για τις νίκες του επί των δυτικών γειτόνων του Νόβγκοροντ - το Λιβονικό Τάγμα και τους Λιθουανούς.

Αλλά ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του 2000, η έμφαση άρχισε να μετατοπίζεται σε όλο και πιο «θερμιδορικές» αφηγήσεις. Αυτό συνέβη αφού ο μετασοβιετικός χώρος κλονίστηκε από μια σειρά έγχρωμων επαναστάσεων (Γεωργία 2003, Ουκρανία 2004 και Κιργιστάν 2005). Οι παρατηρήσεις του Προέδρου Τζορτζ Μπους, ο οποίος χαιρέτισε τις έγχρωμες επαναστάσεις, και οι αμερικανικές πρωτοβουλίες για την υποστήριξη κινημάτων υπέρ της δημοκρατίας από τη βάση, έπεισαν τον Πούτιν ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες προωθούσαν ενεργά την αλλαγή καθεστώτος. Ο επικεφαλής πολιτικής στρατηγικής του Πούτιν, Βλάντισλαβ Σουρκόφ, ανέπτυξε την έννοια της «κυρίαρχης δημοκρατίας», δηλώνοντας ότι η σωστή κατανόηση της ρωσικής ιστορίας είναι ζήτημα εθνικής ασφάλειας. Η κρατική προπαγάνδα άρχισε να χρησιμοποιεί αντιδυτικές αφηγήσεις και υπήρχαν σημάδια πίεσης εναντίον ΜΚΟ και ακτιβιστών για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Άρχισαν οι πρώτες προσπάθειες να επηρεαστεί η νεότερη γενιά, αφού οι νέοι ήταν αυτοί που έγιναν από τους πιο ενεργούς συμμετέχοντες, στις διαδηλώσεις των έγχρωμων επαναστάσεων. Εκτός από πρωτοβουλίες όπως το (εθνικιστικό) κίνημα Nashi, το Κρεμλίνο στράφηκε στην εκπαίδευση. Ένα νέο εγχειρίδιο για δασκάλους το 2007, που ανατέθηκε από την προεδρική διοίκηση, παρουσίασε τη ρωσική ιστορία ως αγώνα για την κυριαρχία της ενάντια στη ληστρική Δύση, ζητώντας να ερμηνευτούν οι καταστολές του Στάλιν ως αναγκαίο κακό και η κατάρρευση της ΕΣΣΔ ως τραγικό λάθος που εμπόδισε την ανάπτυξη της Ρωσίας.

«Συντηρητική στροφή» και «ιδεολογική» εκπαίδευση

Αυτές οι τάσεις εντάθηκαν τη δεκαετία του 2010 αφού ο Πούτιν ένιωσε «προδομένος» από τη ρωσική μεσαία τάξη κατά τις διαδηλώσεις του 2011-2012. Η ανάγκη να οικοδομηθεί μια σαφέστερη ιδεολογία για να δικαιολογήσει ένα ολοένα και πιο αυταρχικό στυλ διακυβέρνησης είχε πλέον έρθει στο προσκήνιο. Σε αντίθεση με τη δεκαετία του 2000, όταν οι εκλεκτικές κατασκευές του Σουρκόφ σήμαιναν φλερτ με διάφορες κοινωνικές ομάδες, η «προδοσία» των φιλελεύθερων ανάγκασε τον Πούτιν να στραφεί κυρίως σε μια πιο συντηρητική κοινωνική ομάδα υποστήριξης.

Η λεγόμενη συντηρητική στροφή που ξεκίνησε το 2012 έδωσε πολύ πιο έντονη έμφαση στην πολιτισμική ταυτότητα. Ο Πούτιν ξεκίνησε την τρίτη του θητεία με ένα μακρύ δοκίμιο για το «εθνικό ζήτημα», υποστηρίζοντας
ότι η «πολιτιστική ταυτότητα της Ρωσίας βασίζεται στη διατήρηση της ρωσικής πολιτιστικής κυριαρχίας, οι φορείς της οποίας δεν είναι μόνο Ρώσοι, αλλά όλοι οι φορείς μιας τέτοιας ταυτότητας, ανεξαρτήτως εθνικότητας». Από το 2012, η συχνότητα χρήσης του όρου «ηθική» και του επιθέτου «πνευματικός» έχει αυξηθεί απότομα στις ομιλίες του Πούτιν. Ο ρόλος της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας έχει επίσης αυξηθεί

Η έμφαση στην «προστασία των πολιτιστικών παραδόσεων», αξιοσημείωτη, για παράδειγμα, στην υπόθεση Pussy Riot το 2012, είχε ως στόχο να απονομιμοποιήσει τη φιλελεύθερη αντιπολίτευση, παρουσιάζοντάς την ως εχθρική, δυτική και μη ρωσική. Έχουν προκύψει νομοθετικές καινοτομίες που στοχεύουν στον περιορισμό των δραστηριοτήτων ανεξάρτητων μέσων ενημέρωσης και ΜΚΟ, συμπεριλαμβανομένου του νόμου για τους «ξένους πράκτορες». Παρουσιάζοντας όλες τις «λαϊκές» επαναστάσεις και διαμαρτυρίες ως έργο εχθρικών εξωτερικών δυνάμεων, αξιωματούχοι και κρατικά μέσα ενημέρωσης ισχυρίστηκαν ότι οι διαδηλωτές πληρώνονταν από τη Δύση.

Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, ο κυβερνητικός έλεγχος στην ερμηνεία της ιστορίας και του εκπαιδευτικού συστήματος αυξήθηκε δραματικά. Είναι σημαντικό ότι ο προϋπολογισμός του κρατικού προγράμματος για την πατριωτική εκπαίδευση υπερδιπλασιάστηκε από το 2011 έως το 2016, φτάνοντας τα 1,67 δισεκατομμύρια ρούβλια. Το 2012, ο Πούτιν ίδρυσε τη Ρωσική Ιστορική Εταιρεία (με επικεφαλής τον Σεργκέι Ναρίσκιν, τον σημερινό επικεφαλής της υπηρεσίας πληροφοριών για το εξωτερικό), η οποία ανέλαβε την αποστολή να δημιουργήσει ένα νέο «επανασχεδιασμένο», ενοποιημένο εγχειρίδιο ιστορίας, σχεδιασμένο να αντικαταστήσει περίπου 65 ρωσικά σχολικά βιβλία ιστορίας που υπήρχαν εκείνη την εποχή.

Η προσάρτηση της Κριμαίας το 2014 και ο πρώτος πόλεμος με την Ουκρανία ενίσχυσαν αυτές τις τάσεις. Το Δόγμα για την Ασφάλεια Πληροφοριών του 2014 ζητούσε την προστασία του ρωσικού χώρου από πληροφορίες με ιστορικές παραποιήσεις. Το 2014, το Κρεμλίνο παρουσίασε τις «Βασικές αρχές της κρατικής πολιτιστικής πολιτικής», το οποίο έγινε το επόμενο στάδιο των προσπαθειών ρύθμισης σε αυτόν τον τομέα. Η αρχική έκδοση των Fundamentals, που γράφτηκε με την ενεργό συμμετοχή του Βλαντιμίρ Μεντίνσκι, ήταν η πρώτη προσπάθεια να οικοδομηθεί μια συνεπής ιδεολογία: στόχος της πολιτιστικής εκπαίδευσης ήταν η δημιουργία μιας κοινήςκοσμοθεωρίας μεταξύ των Ρώσων και η ανάπτυξη μιας πνευματικής και πολιτιστικής μήτρας του έθνους «βασισμένης σε έναν ενιαίο πολιτισμικό κώδικα». Τελικά, μια ομάδα εργασίας της προεδρικής διοίκησης ξανάγραψε το Πλαίσιο, παρουσιάζοντας μια πιο νηφάλια και λιγότερο πολιτικοποιημένη άποψη της πολιτιστικής πολιτικής. Ωστόσο, η ενημερωμένη έκδοση των "Fundamentals" του 2023, στην πραγματικότητα, βασίζεται στην ίδια αρχική έκδοση του Μεντίνσκι.

Μια άλλη σημαντική τάση της δεκαετίας του 2010 ήταν η αύξηση της χρηματοδότησης και η προώθηση πρωτοβουλιών, συλλόγων, κατασκηνώσεων νέων, εκδηλώσεων ιστορικών αναπαραστάσεων και τουρισμού για πιο ενεργή συμμετοχή του πληθυσμού σε αλληλεπίδραση με τις προωθούμενες ιδεολογίες. Οι πατριωτικές εκδηλώσεις επέστρεψαν στα σχολεία και οι δαπάνες για τη «στρατιωτική εκπαίδευση των νέων» αυξήθηκαν απότομα (για παράδειγμα, δημιουργήθηκε το κίνημα του Στρατού Νεολαίας), αντανακλώντας την αυξημένη έμφαση στο στοιχείο της κινητοποίησης. Οι δαπάνες για δημόσιες εκδηλώσεις έχουν υπερτριπλασιαστεί από το 2016. Ένα παράδειγμα αυτού του είδους ήταν η εξάπλωση των ιστορικών πάρκων πολυμέσων "Russia - My History", τα οποία παρουσίαζαν μια ανάγνωση υπέρ του Κρεμλίνου της ρωσικής ιστορίας - από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα.

Το πρώτο πάρκο άνοιξε στη Μόσχα στις 4 Νοεμβρίου 2013 και μέχρι το 2023 υπήρχαν ήδη 24 από αυτά σε όλη τη χώρα, από τον Βόρειο Καύκασο έως την Άπω Ανατολή. Ένα από τα βασικά μηνύματα που προωθούνται από την έκθεση είναι ότι η Ρωσία είναι ισχυρή όταν είναι ενωμένη γύρω από έναν ισχυρό ηγέτη, διαφορετικά είναι ευάλωτη στην εξωτερική επιθετικότητα. Το μεγαλύτερο μέρος του πάρκου είναι αφιερωμένο στην προεδρία του Πούτιν.

Εθνικοποίηση της ιδεολογίας

Η απόφαση του Πούτιν να παραμείνει στην εξουσία πέρα από τη συνταγματική του θητεία και οι συνταγματικές τροποποιήσεις του 2020 απαιτούν μια ακόμη πιο συστηματική προσέγγιση για την προώθηση της ιδεολογίας. Στοιχεία ιδεολογίας της παραδοσιοκρατίας εισήχθησαν απευθείας στο κείμενο του Συντάγματος, το οποίο τώρα αναφέρει «τη μνήμη των προγόνων που μας μετέφεραν τα ιδανικά και την πίστη στον Θεό» και μίλησε για την τιμή της μνήμης των «υπερασπιστών της Πατρίδας» τοποθετώντας τη ρωσική γλώσσα ως «τη γλώσσα του λαού που σχηματίζει το κράτος, μέρος μιας πολυεθνικής ένωσης ίσων λαών». Η Στρατηγική Εθνικής Ασφάλειας που εγκρίθηκε το 2021 ενσωματώνει ακόμη πιο ρητά αυτά τα ιδανικά στην κρατική πολιτική, αναφέροντας ως προτεραιότητά της «την ενίσχυση των παραδοσιακών ρωσικών πνευματικών και ηθικών αξιών, τη διατήρηση της πολιτιστικής και ιστορικής κληρονομιάς του λαού της Ρωσίας».

Ωστόσο, ήταν ο πόλεμος του 2022 και η ριζική ρήξη με τη Δύση που προκάλεσαν την πιο δραματική στροφή προς τη συστηματική ιδεολογική οικοδόμηση. Οι Ρώσοι αξιωματούχοι δεν διστάζουν πλέον να προτείνουν την άρση της συνταγματικής απαγόρευσης της κρατικής ιδεολογίας.

Τον Νοέμβριο του 2022, εγκρίθηκε ειδικό προεδρικό διάταγμα σχετικά με τις «Βασικές αρχές της κρατικής πολιτικής για τη διατήρηση και ενίσχυση των παραδοσιακών ρωσικών πνευματικών και ηθικών αξιών», που περιλαμβάνουν τον πατριωτισμό, την υπηρεσία στην Πατρίδα και την ευθύνη για το πεπρωμένο της, τα υψηλά ηθικά ιδανικά, την ισχυρή οικογένεια, τη δημιουργική δουλειά, την προτεραιότητα του πνευματικού έναντι του υλικού, τη συλλογικότητα, την ιστορική μνήμη και τη συνέχεια των γενεών.

Οι προσπάθειες για την προώθηση της ιδεολογίας στα εκπαιδευτικά ιδρύματα έχουν αποκτήσει νέο εύρος και καταναγκαστικό χαρακτήρα. Η επικαιροποιημένη νομοθεσία απαιτεί από κάθε σχολείο στη Ρωσία να έχει έναν σύμβουλο για την προώθηση της «αστικής» και «πατριωτικής» εκπαίδευσης των μαθητών. Από τον Σεπτέμβριο του 2022, όλα τα σχολεία υποχρεούνται να πραγματοποιούν τελετή έπαρσης της σημαίας κάθε εβδομάδα και ένα νέο εξωσχολικό μάθημα, το «Μιλάμε για σημαντικά πράγματα» που έχει εισαχθεί στα λύκεια, στόχος του οποίου αναφέρεται ότι είναι «η ενίσχυση των παραδοσιακών ρωσικών πνευματικών και ηθικών αξιών» και «η ανύψωση του πατριωτισμού».

Τα επίσημα ιδεολογήματα προωθούνται ενεργά από το νεοεκδοθέν ενοποιημένο εγχειρίδιο ιστορίας με τη Γέφυρα της Κριμαίας στο εξώφυλλο, του ίδιου του Βλαντιμίρ Μεντίνσκι. Οι τίτλοι των τελευταίων κεφαλαίων του εγχειριδίου, που είναι αφιερωμένοι στα γεγονότα της Ουκρανίας, απαριθμούν ουσιαστικά τις υποστηρικτικές ιδεολογίες της κρατικής προπαγάνδας: «Πίεση στη Ρωσία από τις Ηνωμένες Πολιτείες», «Αντιμετώπιση της στρατηγικής της Δύσης έναντι της Ρωσίας», «Παράβλεψη της ιστορίας, «Επιστροφή της Κριμαίας», «Η μοίρα του Ντονμπάς», «Αντιπαράθεση με τη Δύση», «Νέες Περιφέρειες», «Η Ουκρανία είναι ένα νεοναζιστικό κράτος», «Βόρεια Στρατιωτική Περιοχή και Ρωσική Κοινωνία» και «Η Ρωσία είναι μια χώρα ηρώων».

Η νέα έννοια της διδασκαλίας της ιστορίας στα πανεπιστήμια στοχεύει να ενσταλάξει στους φοιτητές την ιδέα ότι «σε όλη τη ρωσική ιστορία, μια ισχυρή κεντρική κυβέρνηση ήταν υψίστης σημασίας για τη διατήρηση του εθνικού κράτους». Ένα άλλο πανεπιστημιακό μάθημα, «Βασικές αρχές της Ρωσικής Πολιτείας», αναπτύχθηκε από την ειδικά δημιουργημένη ομάδα με το όνομα «DNA of Russia». Κατ' αναλογία με τον σοβιετικό επιστημονικό κομμουνισμό, προορίζεται να προσδιορίσει εκείνες τις «σταθερές αξίας» που είναι χαρακτηριστικές της Ρωσίας ως μοναδικού πολιτισμού και περιλαμβάνει τέσσερις ενότητες που αναπτύχθηκαν από τους Βλαντιμίρ Μεντίνσκι , Μιχαήλ Πιοτρόφσκυ, Σεργκέι Καραγκάνοφ και Μιχαήλ Κοβαλτσούκ. Οι προσπάθειες για τη διαμόρφωση μιας επίσημης ιδεολογίας αντικατοπτρίστηκαν επίσης στις πρόσφατα ξαναγραμμένες Βασικές αρχές της Κρατικής Πολιτιστικής Πολιτικής.

Τον Μάιο του 2023, η Ρωσία φιλοξένησε διπλάσιες στρατιωτικές-πατριωτικές εκδηλώσεις σε σχέση με το προηγούμενο έτος. Μέσα σε μόλις ένα χρόνο έγιναν 1,5 εκατομμύριο τέτοιες εκδηλώσεις.

Το κράτος χρηματοδοτεί ενεργά ταινίες, τηλεοπτικές σειρές και βιβλία, όπως επίσης και προεδρικές επιχορηγήσεις για την προώθηση πατριωτικών πρωτοβουλιών. Αυτά συμπληρώνονται από πολιτικές εκπομπές προπαγάνδας πρώτης γραμμής, για τις οποίες η προεδρική διοίκηση συχνά παρέχει εγχειρίδια με κατάλογο θεμάτων / διατριβών προς συζήτηση.

Τα συστατικά της ιδεολογίας του Πουτινισμού

Ποια είναι τα βασικά συστατικά της ιδεολογίας που το Κρεμλίνο προωθεί με συνέπεια στη ρωσική κοινωνία εδώ και περίπου δύο δεκαετίες;

Το κύριο στοιχείο είναι ο κρατισμός, ο οποίος δίνει έμφαση στην ιεροποίηση ενός ισχυρού, σταθερού κράτους. Σύμφωνα με αυτό το δόγμα, το κράτος δεν είναι ένα σύνολο θεσμών που περιγράφονται στο Σύνταγμα, είναι μια έκφραση της «ιστορικής ουσίας» της Ρωσίας, η οποία υπάρχει για περισσότερα από «χίλια χρόνια».

Ταυτόχρονα, το ρωσικό κράτος βρίσκεται υπό μια συνεχή απειλή χάους και κατάρρευσης, κάτι που ιστορικά δεν είναι τόσο λάθος: δύο φορές τον 20ό αιώνα, το ρωσικό και το σοβιετικό κράτος κατέρρευσαν. Την κατάρρευση της Ρωσικής Αυτοκρατορίας ακολούθησαν χρόνια Εμφυλίου Πολέμου, η κατάρρευση της ΕΣΣΔ οδήγησε στην αναρχία και την εξαθλίωση πολλών Ρώσων - η εικόνα της «βρυχώμενης δεκαετίας του ενενήντα» είναι θεμελιώδης για τον μύθο του Πούτιν.

Κατά τη διάρκεια αυτών των ετών, η απώλεια της κρατικής υπόστασης φέρεται να ισοδυναμεί με την απώλεια της πολιτιστικής ταυτότητας. Η απώλεια ενός ισχυρού κράτους άνοιξε την πόρτα για εξωτερική επέμβαση: οι ξένοι ήρθαν να κλέψουν ό,τι ήταν σε κακή κατάσταση και προσπάθησαν να επιβάλουν ξένες αξίες στους Ρώσους. Η συνεχής έμφαση στο ότι η Ρωσία βρίσκεται σε πολιορκία ή σε μόνιμο πόλεμο με τη Δύση έχει σκοπό να ενσταλάξει μια αίσθηση υπαρξιακής πρόκλησης που εξηγεί την ανάγκη για εθνική ενότητα.

Αυτά τα θέματα σχετίζονται άμεσα με άλλες συνιστώσες της επίσημης ρωσικής ιδεολογίας - τον αντιδυτικό και τον πολιτισμικό συντηρητισμό - τα οποία, σε συνδυασμό με την έμφαση στο ρωσικό εξαιρετισμό και την «ειδική πορεία» της χώρας, προωθούν ένα μεσσιανικό όραμα για τη Ρωσία, ως κράτους μεγάλης δύναμης και πολιτισμού, καθώς και τη ρωσοκεντρική πολυπολιτισμικότητα, τους παραδοσιακούς ρόλους των φύλων και την απόρριψη των αξιών του ατομικισμού υπέρ των συμφερόντων του κράτους και της συλλογικότητας. Αυτές οι ιδέες είναι δανεισμένες από ρατσιστικές και φασιστικές θεωρίες, κοινές από τη δεκαετία του 1920 στη ρωσική μετανάστευση, στα έργα του Ιβάν Ίλιτς, των Ευρασιατών, του Αλεξάντερ Ντούκιν και από άλλες πηγές, συμπεριλαμβανομένου του Σάμουελ Χάντινγκτον (Η Σύγκρουση των Πολιτισμών / The Clash of Civilizations).

Η έμφαση στην πολιτισμική ή και φυλετική πτυχή της ρωσικής ταυτότητας τονίζεται από το όνομα της ομάδας «DNA της Ρωσίας», στην οποία έχει ανατεθεί η ανάπτυξη του μαθήματος «Βασικές αρχές του ρωσικού κράτους». Αυτή η «πολιτιστική» σκέψη παίζει σημαντικό ρόλο στη δικαιολόγηση του τρέχοντος πολέμου της Ρωσίας στην Ουκρανία και των θυμάτων της.

Τέλος, μια άλλη βασική πτυχή της ιδεολογίας είναι η λατρεία του Μεγάλου Πατριωτικού Πολέμου που ενισχύει τα στοιχεία του αντιδυτικισμού. Οι ενέργειες και η προπαγάνδα του Κρεμλίνου σχετικά με την Ουκρανία από το 2014 βασίζονται στη θέση ότι η Μόσχα πρέπει να ελέγξει την Ουκρανία, γιατί διαφορετικά η Δύση και οι λεγόμενοι Ουκρανοί Ναζί θα τη χρησιμοποιήσουν σε μια άλλη προσπάθεια να αποδυναμώσουν ή να καταστρέψουν τη Ρωσία. Αυτά τα ιδεολογήματα έχουν γίνει μια ισχυρή βάση μέσω της οποίας πολλοί Ρώσοι ερμηνεύουν, ή τουλάχιστον δικαιολογούν, τη σφαγή και την καταστροφή στην Ουκρανία.

Οι επικριτές που αρνούνται ότι ο Πούτιν έχει μια ιδεολογία συχνά επικαλούνται την ευελιξία αυτών των αφηγήσεων. Ωστόσο, η ευελιξία της διατύπωσης δεν πρέπει να συγχέεται με τη μεταβλητότητα των βασικών ιδεολογικών στοιχείων που τη διέπουν. Οι συγκεκριμένες διατυπώσεις είναι μάλλον τρόποι επικοινωνίας αυτών των ιδεών σε διαφορετικά ακροατήρια. Για παράδειγμα, δεν είναι τόσο σημαντικό εάν οι Ουκρανοί παρουσιάζονται ως «σατανιστές» για το ορθόδοξο κοινό ή «ναζί» για ηλικιακές ομάδες με σοβιετικό ιδεολογικό υπόβαθρο.

Το πιο σημαντικό είναι ότι και στις δύο περιπτώσεις υπονοείται το ίδιο ιδεολόγημα: «η εχθρική Δύση μετατρέπει σε ζόμπι και στρέφει τους Ουκρανούς εναντίον των Ρώσων».

Το γεγονός ότι η ιδεολογία του Κρεμλίνου δεν εκτίθεται σε φιλοσοφικά κείμενα, αλλά συνήθως προωθείται μέσω συμβόλων και μαζικής κουλτούρας, την καθιστά πιο ευέλικτη και εύκολα αφομοιώσιμη από τον πληθυσμό, ειδικά από τις λιγότερο μορφωμένες ομάδες του.

Αν και συχνά υποστηρίζεται ότι αυτή η ιδεολογία δεν προσφέρει ένα όραμα για το ρωσικό μέλλον, αυτό στην πραγματικότητα δεν ισχύει. Το Κρεμλίνο προσφέρει ένα τέτοιο όραμα, αντλώντας από τη μετασοβιετική νοσταλγία και τον ρεβανσισμό που υπάρχει στη ρωσική κοινωνία. Η ιδεολογία του Κρεμλίνου υπόσχεται ότι το μέλλον θα είναι καλύτερο γιατί θα μοιάζει περισσότερο με το παρελθόν και η Ρωσία θα ανακτήσει τη χαμένη της θέση και θα δώσει στους Ρώσους έναν λόγο να είναι περήφανοι για τη χώρα τους. Η άνοδος μιας ισχυρής μελλοντικής Ρωσίας συνοδεύεται από την παρακμή των Ηνωμένων Πολιτειών και της Ευρώπης, που δίνουν τη θέση τους σε αυτήν και στους εταίρους της, όπως η Κίνα.

Πόσο επιτυχημένη θα είναι η τρέχουσα προσπάθεια "κατήχησης" των Ρώσων με μια νέα κρατική ιδεολογία;

Η διαδικασία κατήχησης της ρωσικής κοινωνίας δεν δείχνει τάσεις επιβράδυνσης αλλά με το ξέσπασμα του πολέμου στην Ουκρανία το 2022 έχει μόνο επιταχυνθεί. Η ευελιξία της ιδεολογικής μηχανής του Πούτιν και η απλότητα των αφηγήσεων που διαδίδει, δίνει λόγους να πιστεύουμε ότι η ιδεολογία του Πουτινισμού όχι μόνο δεν θα εξαφανιστεί, αλλά θα ριζώσει όλο και περισσότερο στη ρωσική κοινωνία.

Είναι δύσκολο να καταλάβουμε πού μπορεί να προκύψει αντίσταση σε αυτά τα ιδεολογήματα στη Ρωσία. Όπως αναφέρθηκε παραπάνω, το Κρεμλίνο βασίζεται σε πολλές οιονεί σοβιετικές, ακόμη και προσοβιετικές αυτοκρατορικές αφηγήσεις και θέματα (όπως ο κρατισμός, ο μιλιταρισμός, ο αντιδυτικισμός κ.λπ.).

Ταυτόχρονα, η ανάπτυξη μιας εναλλακτικής φιλοδυτικής ρωσικής ταυτότητας αποδείχθηκε αδύνατη, ακόμη και στη δεκαετία του 1990, όταν οι φιλελεύθεροι ήταν στο τιμόνι της χώρας. Και η εμφάνισή της στη Ρωσία είναι ακόμη λιγότερο πιθανή μετά τη μαζική έξοδο των Ρώσων φιλελεύθερων το 2022. Οι νεαροί Ρώσοι είναι ιδιαίτερα ευάλωτοι στην κατήχηση και οι διαφωνούντες είναι απλώς πολύ λίγοι σε αριθμό για να αλλάξουν την τροχιά της χώρας, ακόμα κι αν καταφέρουν με κάποιο τρόπο να αντισταθούν σε σκληρότερες ιδεολογικές πιέσεις του κράτους.

Η επιτυχία της ιδεολογικής κατήχησης διευκολύνεται από την προδιάθεση των Ρώσων να αποδέχονται άκριτα αφηγήσεις «τυφλού και μαχητικού» πατριωτισμού: την πεποίθηση ότι κάποιος πρέπει να υποστηρίζει τη χώρα του, ακόμη κι αν είναι λάθος και ότι κάθε χώρα πρέπει να επιδιώκει τα δικά της συμφέροντα ακόμα κι αν
βλάπτει άλλες χώρες. Η ευελιξία αυτών των ιδεολογιών τις καθιστά ελκυστικές για διαφορετικές κοινωνικές ομάδες. Η προπαγάνδα του Κρεμλίνου προσφέρει μια σειρά από θέσεις που οδηγούν σε αναμφισβήτητα συμπεράσματα («Το Κρεμλίνο ξέρει καλύτερα», «Η Δύση θέλει να μας βλάψει», «Ακόμα δεν μπορώ να επηρεάσω τίποτα» κ.λπ.), ή χρησιμοποιεί και άλλα διαφορετικά επιχειρήματα, (όπως : « στη Δύση υπάρχουν μόνο ρωσόφοβοι», «είναι ακόμα χειρότερα εκεί από ό,τι στη Ρωσία», «Οι Ουκρανοί έχουν υποστεί πλύση εγκεφάλου από τη Δύση, πρέπει να τους σώσουμε», «Οι Ουκρανοί είναι προδότες και Ναζί που πρέπει να τιμωρηθούν» κλπ)

Φυσικά, στη ρωσική κοινωνία υπάρχουν και παράγοντες που εξουδετερώνουν τις ρίζες μιας σταθερής ιδεολογίας. Αυτοί περιλαμβάνουν τη γενική απολιτικοποίηση και έλλειψη μόρφωσης της ρωσικής κοινωνίας, την επιθυμία των ανθρώπων να αποστασιοποιηθούν από το κράτος και την απόρριψη των προσπαθειών του κράτους για επιστράτευση. Επιπλέον, υπάρχουν ανταγωνιστές του λόγου του Κρεμλίνου - με μορφή εθνοεθνικισμού ή και αριστερόστροφου λόγου, δημοφιλούς σε ορισμένους Ρώσους.

Ωστόσο, στα 20 χρόνια της εξουσίας του Πούτιν, δεν έχουν προκύψει ιδιαίτερες προκλήσεις στη Ρωσία. Είναι απίθανο ότι στην ιδεολογία που προωθείται από το Κρεμλίνο θα μπορέσει να συγκροτηθεί σήμερα μια αντίσταση- στα πλαίσια αυξανόμενης καταστολής, εντατικής προπαγάνδας και μετανάστευσης των πιο φιλελεύθερων ομάδων του ρωσικού πληθυσμού.

ΣΜΗΝΟΣ FEST 2024

2024-09-15T09:15:00.007+03:00

4 συζητήσεις από το ΣΜΗΝΟΣ FEST 2024:

1. Συζήτηση: “Κομμουνισμός και ασφάλεια του καθεστώτος: η κατασκευή του εσωτερικού εχθρού στον ελληνικό 20ό αιώνα”. Συζητούν οι ιστορικοί Κωστής Καρπόζηλος και Μενέλαος Χαραλαμπίδης, με συντονιστή τον ιστορικό Στρατή Μπουρνάζο.

2. Συζήτηση: “Το παντοδύναμο (;) κράτος: Eπιτήρηση, έλεγχος και επιβολή στην ψηφιακή εποχή”. Οι δικηγόροι Άννυ Παπαρρούσου και Θανάσης Καμπαγιάννης μαζί με τον Πάνο Λάμπρου διερευνούν πλευρές της ανελευθερίας στις μέρες μας. Συντονίζει ο δημοσιογράφος Τάσος Τσακίρογλου (Εφημερίδα των Συντακτών)

3. Συζήτηση: “Κρατικός έλεγχος και επιτήρηση στον 19ο αιώνα”. Εισηγήσεις από την ιστορικό Ξένια Μαρίνου και τον δόκτωρα Φιλοσοφίας Θανάση Λάγιο. Συντονίζει και παρεμβαίνει ο ιστορικός Μανόλης Αρκολάκης.

4. Συζήτηση: “Αθλητικά ρούχα, ψυχικά τραύματα και προδότες της τάξης μας”. Ο Ντ. Χάντερ, συγγραφέας του βιβλίου “Chav / Αλληλεγγύη από τα υπόγεια”, μιλάει με αφορμή το νέο του βιβλίο, που πρωτοκυκλοφορεί στη διάρκεια του φεστιβάλ.