Euskara eta natura, paisaiaren bi alderdi

Frailliak, Mutrikun

2011-09-19T14:55:00.005+02:00

Fraideak, lekaideak... eta Mutrikun, frailliak edo prailliak.

Sasoi baten, ezagunak ziran gure herrixan Zarauzko komenduko prailliak; urtian-urtian geurea etortzen ziran-eta, misiuak ematera. Saturraranen ere bazozen “frailliak”.

1930ian Marista anaixak Mutrikura etorri ziranetik makiñatxo bat mutrikuarrek ikasi zoan beurokin. Harek ere frailliak.

Gaur egun Mutrikun ez dago fraillerik, baiña geure herriko euskeriak, oraindio ere, segitzen deu frailliak gogoratzen...

Erremeixo-bedar ezaguna da Mutrikun txixa-bedarra (Lepidium latifolium), ezin egokixagua guntzurrunak garbittu eta bertako harrixak desegin nahi diranian. Mutrikuar batzuk fraille-bedarra esaten dixue landara honi, frailliek ekarrittakua dalako-edo. Nondik ekarri, baiña? Ez dago adostasunik: Zarauztik ekarrittakua dala, Ameriketatik ekarri zeuela, Arantzazutik...

Badago fraille-burua izeneko landara bat, askorentzat erderazko izenez ezagunagua, akaso: ‘diente de león’ (Taraxacum officinale). Mutrikun beste izen batzuk ere badaukaz landara ezagun honek: garduberia, gardua, txikori-bedarra... Fraille-burua. Eta izen xelebre hori, zer dala-eta? Loria zimeldutakuan burua zuri-zuri eta erdi-soilduta geratzen zakuelako, itxuria.

Fraille buruak

Baserri aldetik itsaso aldera salto eginda... fraille-kamarrua daukagu. Ezagutzen al dezue? Erderaz ‘buey’ (Cancer pagurus) esaten zakon kamarrua ikusi, mutrikuarrok fraillien habitto marroiarekin akordau, eta... izen berezixa eman giñon.

Fraille-kamarrua.

Hemendik aterako argazkixa.

Maristak aittatu dittugu frailliez jardun degunian, baiña maristia izeneko animailixia ere bada... Mutrikun orkia (Orcinus orca) ere esaten zako. Zerreittio izen hori? Prailliek ibiltzen zeuen sotanak ugaztun horren tankeria zaukalako, papar zurixa eta gaiñeko aldia illun-illuna.

Maristia

Markiña aldeko herri batzuetara juaten bagera frailleulidxe (edo prailleulidxe) entzungo degu Mutrikun mandeulixa esaten zakona izentatzeko. Azkuek bere hiztegi ederrian jaso zoan bezela “llamada así por su color semejante al del hábito de ciertos frailes”.

Eta zeiñ ete da Iztuetak “Gipuzkoako Probintziaren Kondaira edo Historia” (1847) liburuan jasotzen doan fraidearraina? Lhande hiztegigilliak fraidarrein sarrerian hola dakar: "Monstre marin qui a la tête d'un homme et la tête rase".

Laster, fraillia entzun eta pertsonia baiño landaria, kamarrua, edo... etorriko zaku lehenuo burura. Lehenguentzat egunerokua zana orainguontzat kontu xelebria.

Markia da gero!

Arbola madarikatua, gorri kolorez

2009-10-27T18:51:00.007+01:00

Badira zenbait zuhaitz gure tradizioan santu edo bedeinkatutzat jo izan direnak: lizarra, elorria, ereinotza... Erramu egunean edo San Juan egunean baserrietako ateondo eta soroetan jarriko ditu hainbatek etxea ekaitzetatik babesteko. Baina bada zuhaitz bat –zuhaixka zehatzago esateko– madarikatutzat jo izan dena gure artean: zuhandorra.

(2009-10-25, Salburua, Gasteiz)

Igandean, Gasteiz ondoko Salburuako hezegunean, gorri-gorri zeuden zuhandorrak. Berdetik gorrira egin dute udatik hona zuhaixkok. Gogoko izan ditut beti herriak naturaren ezaugarri edota gertaerak azaltzeko ematen dituen azalpenak. Goazen bada izenetik izanera; hiru izen nagusi ditu euskaraz:

- Zuhain madarikatua / Arbola madarikatua (Z, L).
- Judas-egurra (Mutriku, Markina), Judasa (Elosua).
- Zuhandorra –eta aldaerak– (G, L, GN, BN, Z).

(2009-10-25, Salburua, Gasteiz)

Begi bistakoa da lehen bien kutsu negatiboa. Hirugarren izendapena –euskara batuan nagusitu dena– ilunagoa da. Aurreko bien bidetik azal daiteke ordea, zur + andur ‘doilorra’; hau da: “egur/zuhaitz doilorra". Larrabetzun (B) txakur-egurra esaten diote tiragomak egiteko erabili izan duten zuhaitz honi.

Fruitu helduak (2009-10-25, Salburua, Gasteiz)

Zer dela eta izen hauek?
Azkuek Euskalerriaren Yakintza lan ederrean hau jaso zuen:

Giputz baserritar batek: ·”Zer da zuandorra?” galde egin nionean, “Jesukristo jo zuten egur mota”, erantzun zidan. Erriak auxe dala uste du Jesukristo yoteko, il bear zuen egunean, bere etsaiak erabiliriko egurra.

Hostoak, gero eta gorriago (2009-09-10, Bolue, Getxo)

Zuhaixka honen hosto-adarrak udazkenean gorritzen direnez... ederra azalpena!!
Gorri kolore hori beste herrialdeetan ere odolarekin lotu izan da: zientzia-izenetik hasita, Cornus sanguinea; gaztelaniaz, “cornejo” formaz gain –*cornicŭlus, latinezko cornus izenaren txikigarria– sanguino esaten zaio; portugesez, sanguinho; katalanez, sanguinyol; galegoz, sangomiño...
Zuhaitz hau, lehengo euskaldunentzat ere, ez zen “parte onekoena”; izan ere, hau jaso zuen Azkuek: "Sorginek beren egunetan egur au erabilten omenzuten”.

Hosto berde gazteak (2008-06-17, Askorri, Getxo)

Ezin ederrago dauzkagu orain basoak, soildu bezperan, kolore ederrez jantzita. Zuhaitz hosto galkorrak berdetik marroirako kolore-festan: pagoak, haritzak, urkiak, astigarrak.... Tartean hosto iraunkorrak betiereko berdeari eusten diote, dekoratu baten altzari finkoak bailiran. Basora bazoazte eta beste horien aldamenean zuhandorrik ikusten baduzue, asmatu zergatik hartu duen kolore hori... Esaterako, pentsa dezakezue zuhaitz odoltsua barik lotsagorritutako norbait izan daitekeela, lotsak hartuta geldi-geldi geratu eta sustraiak bota zituena, aspaldi batean.

Zimitza, mamorro zapal hori

2009-07-13T23:49:00.009+02:00

Lehengo eguneko mendi bueltatxoan mihilu edo anis-belarrak (Foeniculum vulgare) zenbat hazi diren ikusten nengoela, aspaldiko lagun batekin egin nuen topo: marradun txintxe dotorea.

Hara! Esan nuen neure artean: euskaraz hainbat izen dituen zomorroa... Derioztarrei ezizena ematen diena... Gaztelaniaz jende askok txarto darabilen intsektu zapala...

Graphosoma lineatum
2009/07/09 (Iturgitxi, Berango)

Munduan mamorro hauetako 45.000 espezie inguru ezagutzen dira, horietatik Europan 1.000 inguru dauzkagu. Nik bakar bat ikusi nuen, baina momentu horretan ederrena begitandu zitzaidan.

Izen ugari
Lehenik eta behin, aipagarria da zomorro hau izendatzeko euskaraz dagoen izen mordoa: euskara batuan “zimitza” nagusitu da, bizkaieraz “imutxa/imitxa” eta iparraldeko euskaldunen artean “purnasa”. Beste hainbat izen -aldaera- ere badauzka: imitxa, imintxa, tximintx, tximitx, tximutz, zimintz, zumitz, txintxe...
J.A. Mogelek 1802 urte inguruan idatzitako Peru Abarka eleberri txukunean etimologia bitxi hau eman zuen: "Tximitxa edo imitxia esaten da tximurtxi, edo imurtxi egiten dabelako".

Gaitzizena Derion
Gauza ezaguna da norberaren inguruko herrietako biztanleei ezizena jartzeko egon den ohitura, horri buruz aritu ginen aurreko batean.

Deioztarrak tximutxak dira, lezamarrak zorriak diren bezala eta larrabetzuarrak akerrak.
Derioko euskara elkarteak izen hori dauka: Tximintx euskara elkartea.

El chinche ala la chinche?
Gaztelania erraza ei da, baina ondo hitz egitea... ez dakit ba!
Unibertsitateko ikasketak amaituta jakin nuen erdarazko chinche hitzak genero femeninoa zeukala, la chinche. Ordura arte maskulinoan nerabilen! Txintxeta hitzaren oinarrian zegoela ere orduantxe jakin nuen... Bitxia bada ere euskarazko hiztegi ezagun batean ere maskulinotzat jotzen dute gaztelaniazko chinche hitza.
Fama txarreko intsektua
Pertsona astuna bai latinez, bai gaztelaniaz gaur aipagai dugun zomorroarekin lotu izan da. Euskaraz esanahi horrekin bestelako ‘zomorroak’ erabili izan dira: kakalardoa, potrozorria, lapazorria... Euskaraz eta gaztelaniaz, baten bat gauzak epaitzen oso zorrotza denean txintxe samarra dela esan ohi da.

Egia da zimitzetako batzuk odola xurgatzen dutela, gautiarrak direla, ziztada mingarriak eragiten dituztela... baina ez guztiak!

Latinezko formatik (cimex, -icis) dator gaztelaniazkoa (chinche). ‘Esamesa’ adiera duen “chisme” hitza ere latinezko hitz horretatik jaso zuen gaztelaniak; izan ere, garrantzirik gabeko gauzatzat jo izan da zimitza, lehen eta orain.
Zimitz gorri-beltza...
Mihiluaren gainean kulunka harrapatu nuen zimitzaren zientzia-izena: Graphosoma lineatum. Gaztelaniaz, chinche rayada. Gure mendietan mandaperrexiletan (Daucus carota) ikusi ahal da batik bat.

Itxura deigarri horrek (marra beltzak hondo gorrian) badu bere zergatia... Kolore aposematiko honek zera adierazten du: “zapore txarreko intsektua nauk/n, jaten banauk/n bihotzerrea izango duk/n”. Estrategia hori espezie horren mesedetan garatutako kontua da, harrapari gazteek banaka batzuk jango dituzten arren... Banako batzuen sakrifizioa gainerakoak babestuko ditu. Beste intsektu batzuek ere erabiltzen dute estrategia hori (kolore aposematikoa): marigorringoek, liztor espezie ugarik...

Zomorro borrajazaleak

2009-04-22T13:20:00.009+02:00

Udaberri bete-betean gaude. Natura esnatu da. Jendea ere umoretsuago dabil. Gure soro eta mendietara joatea baino ez dago zomorro-festaren lekuko izateko. Ezinbestekoa da intsektuek lorerik lore egiten duten erromeria hori naturaren garapena eten ez dadin.

Erleak, erlastarrak… zomorro txiki eta handiak, guztiak presaka mendiko lore guztiak ezagutu nahian bezala. Hegaldi arinez lore bakoitzean tarte laburra eman eta hurrengora...

2009/04/19, Urezarantza (Gorliz)

Pasa den igandean harrituta gelditu nintzen ikusita zein azkar egiten duten zomorro abilek lore bakoitzeko saioa. Inguruko loreei baino tarte luzeagoa (3 segundo?) eskaintzen zieten bide bazterreko borraja-loreei.

Landare eta zuhaitz batzuek, intsektuak erakartzeko, estrategia aski ezaguna erabiltzen dute: kolore deigarri eta usain gozoko loreak. Intsektuok garraiatzen duten polenak lorea ernaldu eta landare berri baten hazia eta fruitua sortzen da.
Animalien laguntza behar duten landare-espezieek polinizazio entomofiloa izaten dute. Grezierazko ‘entomos’ hitzak "intsektu" esangura dauka.

2009/04/19, Urezarantza (Gorliz)

Baina ez da polinizazio modu bakarra, badira polinizazio anemofiloa (gr. ‘anemos’, haizea) eta hidrofiloa (gr. ‘hydrós’, ura) erabiltzen duten espezieak. Lehen taldekoak dira, besteak beste, gramineoak eta pinuak; hauek haizearen laguntzaz lore-hautsa barreiatzen dute. Polinizazio hidrofiloan –espezie gutxiago dira– urak zabaltzen du polena.

Animalien artean ere antzeko sedukzio-estrategiak daude: arrak kolore eta itxura deigarriagoa izan ohi du emearen arreta eta interesa pizteko. Horretaz hurrengo batean jardungo dugu.
Euskal Herrian borraja landarea (Borago officinalis, L.) baratzetan erein izan da, hala ere erraztasunez zabaltzen da baratzetik kanpo. Martxotik urrira bitartean ikus dezakegu loretan borraja. Lore urdinak edo zuriak izan ditzake.

2009/03/29, Berango

Hosto eta zurtoin lakarra dauzka borrajak. Egosita jan izan da arantza txiki guztiak kendu eta gero. Potasio nitrato ugari duenez ahalmen diuretikoa eta izerdiaraztekoa dauka. Bestalde, gripea sendatzeko, bihotza indartzeko, minak arintzeko eta odola garbitzeko ere erabili izan da.

2009/04/19, Urezarantza (Gorliz)

Izen ugariko espeziea

Ekonomian edo kulturan garrantzi handiko gauzak eta kontzeptuak izendatzeko forma gutxi (bakar bat askotan) egon ohi da: aza, oloa, haritza… Bestalde garrantzi handirik ez daukaten elementuek izen ugari dauzkate: tximeletak, konparaziorako, ehundik gora izen ezberdin dauzka.

Euskara batuan borraja terminoa erabiltzen bada ere sinonimo ugari dauzka:
Morroin (B, BN), morraiña (Zaraitzu, Erronkari), borraiña (Erronkari), borreñe (GN), borroin (R), morrion (BN), murriun (L), murruin (Z), murrion (Larramendi), porrain (GN), porraiña (BN), porraña (GN), porroin (B), berroya, borraia, burbuilu, burruillu...

Bergaran, “borraja lora” edo “asun aza” esaten zaio.

Gaztelaniaz: borraja, borraja común, borracha, bora, corrago, alcohelo, flores cordiales...
Katalanez: borratja, borraina, pa-i-pexet.
Beste hizkuntza batzuetan: Borragine (italieraz), borretsch (alemanez), borage (ingelesez), bourrache (frantsesez)…

2009/03/29, Berango

Etimologia bitxiak

Lacoizqueta botanikoak 1888an argitara eman zuen hiztegian (Diccionario de los nombres éuskaros de las plantas) hiru forma dakartza: murriona (Larramendiren hiztegitik hartuta), morroina, porraña eta borraja.

Eta sarritan aipatu ohi denez, “euskaldun bat non etimologiazale bat han”...

1.-“Murriona de MURRIA tristeza, melancolía y ONA bueno, cuyo conjunto equivale a buena para curar la tristeza o melancolía, de cuya reputación gozó en otro tiempo, y aun hoy entran sus flores como béquicas y sudoríficas a componer las que se llaman cordiales".
2.-“MORROINA, corrupción de MURRIONA, aunque puede venir también de MURRIA pared, muro y OINA pié, y quiere decir pié de muro, aludiendo a su estación que es la base de las murallas de los huertos”.
3.-“En esta comarca es conocida con la denominación de PORRAÑA, de PORRUA puerro y aña tanto o como tanto, cuyo compuesto vale como si se dijera, tanto como el puerro, aludiendo a su propiedad de purgar los humores melancólicos, como el puerro los humores gruesos y pegajosos, o al uso en ensalada común a una y otra especie”:

Euskaraz nagusi den borraja izena gaztelaniatik dator eta hau katalanetik (borratja). Katalanak latinetik hartu zuen (borrāgo, -inis).

2009/03/29, Berango

Corominasek bere aldetik, arabieratik eratortzen du:

“Probablemente del árabe vulgar buc’arāq (clásico ‘abu c’āraq) ‘sudorífico’ (literalmente, ‘padre del sudor’), por ser ésta conocida propiedad de la planta”.

Esan dugun bezala, zientzia-izena Borago officinalis da.
Generoa, latina da (borrago, -inis). Espezieak botiketan eta medikuntzan erabili izan dela erkartzen digu gogora: officinalis “botikakoa” (Berbena eta erromeroa bezala: Verbena officinalis, Rosmarinus officinalis, hurrenez hurren). Farmazia zaharrek “oficina” izeneko gela bat zeukaten, botikak prestatzeko erabiltzen zena.

Intsektuek abesten dute: "Txuri-urdin, txuri-urdin maitia..."
2009/04/19, Urezarantza (Gorliz)

Quedar en agua de borrajas

Zerbait ezerezean gelditu dela adierazteko erabiltzen da esapide hori. Batzuen iritziz jatorrizko esapideak “agua de cerrajas” (kardabera) jasotzen zuen, eta aldatu de urteen poderioz. Kardabera-urak ez du ezertxotarako balio, hortik omen dator.

Joan Amades-ek Refranyer català comentat (1935) liburuan, “Tornar-se aigua de borratges” esapidearen atzean borrajaren ernatzeko gaitasuna dagoela aipatzen du. Izan ere, herri-sineskeran zabalduta zegoen «zapaltze hutsarekin, emakume bat haurdun gera zitekeela. Errazago oraindik egosi eta haren ura hartzen bazuen». Seguraski, borrajak zapaltzeko esperientzia etsigarri hark (ez zirelako haurdun geratzen) eragina izango zuen gerora esapideak hartu zuen adieran.

Berdela eta erramua

2009-04-02T23:44:00.010+02:00

Bi egun berezi datoz: Berdel Eguna eta Erramu-eguna. Gastronomia eta erlijioa. Zaila da gure herrian bata eta bestea bereiztea. Kristauek sarritan mahaiaren bueltan ospatzen dituzte euren jai seinalatuak; bestalde, hainbatek erlijio bihurtu dute gastronomia: hor dago sagardotegirako erromesaldia…

Berdel Eguna Mutrikun
Mutrikuk Berdel Jaiaren XIV. edizioa ospatuko du zapatu honetan. Ospe txarra zuen arrainari izen ona emateko eta berezko ezaugarri onuratsuak ezagutarazteko sortu zuen jai hau orain dela urte batzuk San Pedro Kofradiak, Udalarekin batera. Gipuzkoako kostaldeko herri hau bisitatzeko aitzakia aproposa izan daiteke tripa-festa hau. Gainera aurten 800 urte betetzen dira herria sortu zenetik…

Berdelak (Scomber scombrus)
Hemendik hartutako irudia

Milaka lagun batuko gara arratsaldeko dastaketa erraldoian; 4.000 kilo berdel prestatuko dituzte dozena bat errezeta desberdinetan: marmitakoa, txatka, kroketak, berdel-errea, pudina, olio-ozpinetan...

XI. edizioko (2006) pintxo batzuk

Arrainzaleok, arrainaren zaporea gustuko dugunok, ikaragarri maite dugu arrain urdin osasuntsu hau. Txikitatik izan dut gustuko berdela.

Garai batean arrain zuria kontsumitzera bultzatzen gintuzten mediku eta adituek. Gaur egun ordea (70eko hamarkadatik aurrera) arrain urdinen ezaugarri osasuntsuak azpimarratzen dizkigute adituek: omega-3 gantz-azidoak proportzio altuetan eta bitamina ugari, besteak beste. Ezin hobea da gaixotasun kardiobaskularrak prebenitzeko, kolesterola eta triglizeridoen hazkundea apaltzeko…

Hona hemen zapatu honetarako egitaraua:
• Goizean: BERDEL PINTXOAK doan herriko tabernetan.
• 10:00-14:00: Bertan dendarien elkarteak antolatuta MERKATU TXIKIA izango da Txurruka Plazan.
• 10:00etan: Mutrikuko Kalatxori bela elkarteak antolatuta, MUTRIKUKO V. BELAUNTZIEN ARTEKO TXAPELKETAREN HASIERA.
• 12:00etan: TRIKITILARIAK herriko kaleetan.
• 13:00etan: HERRIKO ABESBATZEN KONTZERTUA, Zabiel Plazan.
• 17:00etan: MUTRIKUKO V. BELAUNTZIEN TXAPELKETAREN BUKAERA.
• 18:00etan: BERDEL PINTXO DASTAKETA, Mutrikuko Portuan.
• 22:00etan: Miruaitz pilotalekuan, URREZKO BERDELA ZESTA PUNTA TXAPELKETA (Sarrera: Doan).

Berdel-piperrada (Algorta, 2006)

Eskonbridoen familiako arrain honen zientzia izena: Scomber scombrus. Familia horretan daude hegaluzea, hegalaburra, atun moja…

Gaztelaniaz: caballa, sarda, verdel (Kantabrian eta Euskal Herrian).

Euskal Herrian, gaztelaniaz:
Verdel (Santurtzi, Algorta… -Hego Euskal Herri osoan, oro har-)
Biruelo (Santurtzi, Algorta): ‘berdel-kumea’
Pelicato (Santurtzi): ‘berdel-kumea’

Euskal Herrian, euskaraz:
Berdela (Armintza, Bermeo, Mundaka, Lekeitio, Ondarroa, Mutriku,…)
Berdel gaztea (Elantxobe): 'tartekoa'.
Pelikato (Armintza, Bermeo, Mundaka): ‘berdel-kumea’

Beste hizkuntza batzuetako izendapenak ezagutzeko, egin klik hemen.

Bi espezieen antzekotasunagatik eta frantsesez (maquereau), ingelesez (mackerel) eta beste hizkuntza batzuetan daukan izenagatik sarritan beste honekin nahasten da: Scomber japonicus.

Makarela (Scomber japonicus)
Hemendik hartutako irudia.

Euskaraz:
Makarel (Armintza), makael (Bermeo, Mundaka, Elantxobe, Lekeitio, Mutriku...).
Betandi (Lekeitio), betaundi (Elantxobe, Ondarroa), berdel begihandia (Lekeitio).
Gaztelaniaz:
Cuerva (Santurtzi, Algorta), macarel (Zierbena, Algorta), estornino…

Frantsesez: Maquereau espagnol eta ingelesez: Spanish mackerel

Garai batean, berdelaren arrantzan arrain honen buztanaren ondoko zatitxo bat jartzen zen amuan. Horregatik gogoratzen dute Algortako arrantzale zaharrek: “Al verdel con carnada de él”. Gaur egungo beita, kolore gorriko soka zatia da.

Gogoratu kanta kresaltsu hura: “Txitxarrua ta berdela, Joxemielen batela…”

Mutrikura bazoazte, on egin!

Erramu eguna gurean
Garizuma amaituta, kristauentzat Aste Santuko lehen eguna da Erramu-eguna edo Erramu-igandea. Egun horretako elizkizunean Jesus Jerusalemen sartu zela gogoratzen dugu. Tradizioaren arabera palma-orriak, olibondo-adarrak eta erramu-adarrak eskuetan hartuta egin zioten harrera Jesusi. Domeka honetan ereinotz adarrok bedeinkatuko ditugu Jerusalemgo gertakari haren oroigarri.

Hemendik hartutako irudia

Euskal Herrian ereinotz edo erramu adarrak (Laurus nobilis) bedeinkatzen dira “Erramu-egunean”. Adar horiek -gurutze forma emanda- etxe atarian josten ziren etxaldea babesteko.
Gure baserri zaharren inguruan erraza da erramu arbola lerdenen bat aurkitzea.

Udaberriaren harmonia

2009-03-23T21:21:00.009+01:00

Heldu da udaberria, eguraldi goxoaz lagunduta gainera. Eguzki-orduek eguna egunago egiten duten garai hau jendearen umorean islatzen da. Eguraldi eta urtaroek eragin zuzena daukate gure aldartean, negu luze honen ostean mendirako gogoz harrapatu gaitu udaberri argitsu honek...

Izadia apur bat aztertuz gero erraz konturatu gara, auzolana edo talde-lana ez genuela gizakiok asmatu. Gure zelai eta basoetako bikoteak aztertzea baino ez dago...

Mamorroak lorerik lore, lore-hautsa zabaltzen lore ederron mesedetan:

Izar-belarra (Stellaria holostea)
Nava de Ordunte, Valle de Mena (2009-03-22)

Txikoria-belarra (Taraxacum officinale)

Nava de Ordunte, Valle de Mena (2009-03-22)

Likenak ere hor dauzkagu: onddo eta algak.

Likena bizi-borborka dagoen zuhaixka baten adar puntan

Menamayor, Valle de Mena (2009-03-22)

Sarritan, gure gizartean nork bereari baino ez dio erreparatzen, asko dugu ikasteko naturarengandik.

Basoa lore deigarriz jantzi zaigu. Asteburu honetan pertsona-izeneko hainbat landare ikusi ditut gure inguruko basoetan...
Zerbait (edo norbait) ganoraz maitatzeko ondo ezagutu beharra dago. Ezin da estimuan izan bertatik bertara ezagutzen ez dena. Horretarako, mendialdera goazenean naturari hitz egiten utzi behar diogu, mendi tontorrak baino xarma handiagoa baitu bide-bazterreko detaile horrek...

San Jose loreak edo udaberri-loreak (Primula vulgaris)
Nava de Ordunte, Valle de Mena (2009-03-22)

Bioletak (Viola riviniana)
Legutio, Araba (2009-03-21)

Lilipak edo Nartzisoak (Narcissus sp.)
Legutio, Araba (2009-03-21)

Beronikak (Veronica sp.)
Legutio, Araba (2009-03-21)

Bidea eta bidezaina

Zuhaitz ondoko bidea... edo bide ondoko zuhaitza. Geure buruari galdetu beharko genioke bideak nora garamatzan, baina bidea nolakoa den ere garrantzitsua da, ezta?

Bóveda, Gaubea, Araba (2009-03-19)

Ederretsiko duen gozatzaile gabeko artelanik ez dagoen bezala, leku lasaigarririk ez dago, guztiok presaka bagoaz biderik laburrena hartu nahirik.

Neguaren mainak, koloretan

2009-02-16T20:07:00.018+01:00

Urte sasoi guztiek dute euren xarma. Naturari begiratzeko moduan egon ohi da akatsa: eskatzea ala hitz egiten uztea... Begi handidun ume haren pare, oraindik ez dut harritzeko gaitasuna galdu. Negurik gordinenean ere naturaren deia entzunez orbel umel azpitik eta itxura iharreko adar horretatik lore ederrak ageri zaizkigu, han-hor-hemenka...

Arrosa-purpura...

San Robertoren zaingorria (Geranium robertianum L.)

2009/01/17, Alango (Algorta)

Lila-morea...

Murruntza (Cymbalaria muralis)

2009/01/24, Ereaga (Algorta)

Zuri-horia...

Bitxilorea (Bellis perennis)

2009/02/12, Alango (Algorta).

Horia...

Korradu belarra (Ranunculus ficaria)

2009/02/15, Andra Mari (Getxo).

Arrosa kolorekoa...

Asun borta (Lamium maculatum)

2009/02/15, Askorri (Getxo)

Naturaren indarraz...

Lozorrotik esnatzen, sahats kimuak (Salix sp.)

2009/02/15, Askorri (Getxo)

Kolore ugari neguaren bihotzean. Espezie bakoitzak du bere garaia, lore bakoitzak bere ñabardura. Bada gure artean loretan dagoen zuhaitz ederra: MIMOSA-ARBOLA.

Pinu eta haritzaren ostean mimosa-arbola izan zen ikusiz ikasi nuen lehenengoetako zuhaitza. Amonarenean zegoen mimosia, galanta. Kalekumeok, zuhaitza zegoenik ere ez genekien bazter horretan, hara non agertzen zen urte hasieran hori kolore erakargarriz apaindutako arte-lana.

Udaberriaren gertutasuna salatuz, urtarriletik martxora bitartean loratzen da arbola hau.

Izen berezia dauka benetan zuhaitz honek, "mimosa". Euskaraz eta gaztelaniaz hala esaten diogu. Mainatsua ote? Espezie batzuen portaera harrigarritik datorkio izena: ukituz gero, hostoak (hainbat foliolok osatuak) uzkurtu egiten dira, eta zurtoinik finenak indarra galduz bezala zimel traza ematen diote. Harrapari eta etsaietatik babesteko modu bitxia da. Horregatik esaten zaio ingelesez Don’t-Touch-Me (‘ez nazazu ukitu’).

Mimosa hitza latinezko mimus-etik dator; ‘komediante’ esangura zeukan. Antzinateko mimoek keinuez adierazten zituzten euren sentimenduak. Halatsu zuhaitz berezi honek.

Gure artean nagusi den mimosak Acacia dealbata du zientzia-izena.

Generoa: latinezko formatik (acacia), eta hau grekeratik (akakía) ekialdeko espezie apaingarriak izendatzen zituena. Akis (= punta), Afrikako akazia espezie batzuek dauzkaten arantzengatik.

Espeziea: Dealbata, zurixka, bere folioloek (azpialdean) eta enbor-zurtoinak daukaten hauts zuriagatik.

Bitxia bada ere, gure artean hain ezaguna den espezie hau, ez da berez hemengoa, beno... Euskal Herrian ez da berezko landaretzat hartzen. Baina dagoeneko bertakotuta dago.

Landare inbaditzailetzat jotzen da. Hasiera baten parkeetan eta etxe inguruetan aldatzen hasi eta, gaur egun, hainbat bide bazterretan ikus genezake.

Jatorriz Australia hego- ekialdekoa eta Tasmaniakoa da. Ia mundu osora zabaldu da, apaingarri moduan landatuta. Normalean 10-12 metro izatera iristen da. Dena den 30 metrorainokoak izan daitezke.

Azkar hazten da. Suteen ostean mimosa da hazten den lehen espeziea (haziak hamar urtetik gora egon daitezke ernatu gabe). Duela gutxi Australia aldean izandako suteetan kiskaldutako basoetan lehenago edo beranduago haziko dira zorioneko mimosak, bazterrak hori kolorez jazteko...

Horra horra gure Olentzero!

2008-12-23T23:36:00.004+01:00

Urtero bezala, garai honetan hainbat sentipen berritzen ditugu. Urte zaharra amaitzear dugula, egindakoaren balorazioa egingo dugu eta urte berriaren atarian, hainbat helburu, eta asmo on markatuko ditugu. Krisiak krisi, egun bakoitzak ematen digun freskotasun berarekin zerotik hasteko aukera emango digu 2009 urteak, berriro ere.

Euskal Herrian, Olentzerok protagonismoa nabaria dauka Gabonetan. Pertsonaia sinbolikoa dugu ikazkina, kristautasuna etorri aurreko sineste zaharren lekuko indarberritua.

Eguzkia da gakoa, eguzkiak argia eta epeltasuna dakartza, eta eguzkiaren indar hori ezinbestekoa da nekazaritzarako. Euskaldunok “Eguzki amandrearekin” harreman estua izan dugun betidanik. Hor kokatzen dira neguko eta udako solstizioak: urteko garai magikoenak.

Elizak Jesukristoren jaiotza abenduaren 25ean ospatzen du. Fede kristauaren epizentro bihurtuz, Europa zaharreko sinesteen data seinalatua: neguko solstizioa.
Gauza bera egin zuen Elizak San Joanen ospakizuna udako solstizioan jarri zuenean, Gauza jakina da Joan Bataiatzailea Jesukristo bera baino sei hilabete lehenago jaio zela.
Europa zaharreko mugarri zirenak Europa berrian ere halakoxeak dira.

Solstizio hitza latinetik dator: solstitium-etik (sol sistere, ‘eguzkia geldirik’).
Neguko solstizioa, hego hemisferioan abenduaren 21-22an da. Egun horretatik aurrera egunak luzatzen dira, eta hori ospatu beharra dago!!

Izotzezko Olentzero (Algortako geltokia, 2007ko Gabonak)

IZENA

Olentzero izenaren aldaera asko daude: Olentzaro (Orexa, Lesaka eta Arakil), Olentzero (Bera, Irun, Oiartzun eta Donostia), Orentzaro (Zarautz), Onentzaro (Andoain), Orantzaro (Berastegi eta Larraun). Hitzaren amaiera garbia da: –zaro edo –aro, 'garaia, sasoia'. Baina lehen zati horren esanahia zein izan daitekeen adostasunik ez dago:

a) XVII. mendean Isasti historialariaren iritziz Gabon gauak “Onenzaro” izena hartzen zuen, ‘onen sasoia’. Azkue ere uste berekoa zen.

b) Seber Altuberen irudikoz Olen- elementua Noël hitzaren eboluzioa da: Noël, ‘gabon ospakizuna’ frantses zaharreko Noël/Nael hitzetik eratorri zen, eta azken forma hau latinezko natalis (jaiotza) hitzetik. Ingelesezko Noel ere frantses hitzetik omen dator. Papa Noel beraz, Gabon gabeko beste pertsonaia sinbolikoa da. Egia da, Santa Claus (AEB) edo San Nikolasekin identifikatzen dela. Baina batak ez du bestea kentzen.

c) Julio Caro Barojak garai honetan abesten ziren “O”ren antifonekin lotzen du ditxosozko 'olen-' hori (“les O de Noël”), hortik Oleries, 'O-en garaia'.

d) Satrustegiren aburuz, Oles, eske-kantuetako esapidea da. Gaur egun ere “Oles-oles ibili” esaten zaio eskaera edo diru-biltzeari, Bizkaiko zenbait tokitan (Olaeta, Otxandio...). Olentzero kantaren Urdiaingo bertsioak hala dio:

Olez, olez,
bakallu jalez,
bost eta sei hamaika
txorixorik ez balin badago
igual dela lukainka.

IZANA

Urteko azken garaiaren irudikatzea da gure Olentzero maitagarria: itxura zarpaileko ikazkina.

Zergatik ikazkina? Suarekin dabilelako, eta sua, solstizio bietan eguzkiaren errepresentazioa da. Pipa erretzen ageri zaigu, hori ere suarekin dago lotuta.

Jatun handia da. Zergatik? Oso egokia da aitzakia hori eske-kantetan, etxerik etxe jaki gehiago eta gehiago eskatzeko...

Olentzero erre? Herri batzuetan (Lesaka eta Goizuetan) erre egiten da herriko plazan. Esan dugun bezala, Olentzero urte zaharraren desagerrarazteko eta berriari lekua egiteko erre beharra dago. Sua berritzaile fina dugu, dena garbitzen du-eta.

SUA eta SUBILA

Beste izen batzuk ere badauzka garai honek: Subilaro (Arakil), Suilaro (Sara), Xiularo (Uharte-Mixe), Suklaro (Zaraitzu), Galerre (Altsasu eta Alegi), Kalerre (Ulibarri-Ganboa)...

Izen gehienak etxeko sutan, Gabon gauean erretzen zen enborrarekin lotzen dira. San Joan bezperako suaren modukoa da hau, su berezia. Etxekoak babesten ditu.

Hemendik hartutako argazkia.

Etxe barruan erretzen den enbor honek (subila) izendapen asko ditu Euskal Herri luze-zabalean: Olentzero-enborra (Oiartzun), Onontzaro-mokorra (Larraun), Gabon-subila (Antzuola eta Abadiño), Gabon-mukurra (Bedia), Gabon-zuzia (Zegama), Subilaro-egurra (Aezkoa)...

San Joanetakoa ez bezala, etxe barruko sua da neguko hau. Gotzon Garatek batu zuenez: Sua gabonetan txapan, San Juanetan plazan.

GABON-GAUA eta EGUBERRI EGUNA

Amaitzeko terminologiaren inguruko argibide txiki bat:

Abenduaren 24, gaua: Gabon-gaua, Olentzero (garai batean)
Abenduaren 25: Gabon-eguna, Natibitate-eguna, Eguberri eguna.

Bitxia bada ere, 24an gaztelaniaz bezala gauaren eta gau horretako suaren ontasuna azpimarratzen da, EGUBERRI egunean berriz Egu- (‘argia’, Egu-n, Egu-zki...) argi berria nabarmentzen da, zaharra atzean utzita.

Kristau-sinestunentzat zein sinesgabeentzat garai ederra da hau. Badago zer ospatua: egunak luzatzen hasten direla edo Jainko gure artean haragitu dela... Familiarteaz eta lagunarteaz gozatzeko garaia ere bada.

Zorionak eta Eguberri on denoi!!

Animalien eskubideen nazioarteko eguna

2008-12-09T22:13:00.002+01:00

1948ko abenduaren 10ean Giza Eskubideen Adierazpen Unibertsala onartu zen. Handik 50 urtera, 1998an, Animalien Eskubideen Nazioarteko Eguna finkatu zen: International Animal Rights Day.
Harrezkeroztik abenduaren 10a giza eskubideen aldeko eguna ez ezik sufritzeko eta gozatzeko gaitasuna daukaten gainerako izaki guztien eguna ere bada. Aldarrikapen eguna da, elkartasun eguna. Animaliekiko hartu-emanetan gizakiok dugun jarrera poliki-poliki aldatu nahi dugu.
Ez dugu onartu behar, animalia-espezie jakin batzuek zientziaren, kirolaren edo irabazteko irrika zoroaren izenean sufritzea.
Animaliok ere bizitzeko, aske izateko eta euren inguruan gozatzeko eskubidea daukate.

Ez da kontu erraza, ordea, gizarte kontsumista honek gero eta produktu gehiago eskatzen dituelako eta denbora-tarte txiki-txikian. Dena da “erabiltzea eta botatzea” gure neurrira eraikitako mundu zoriontsu horretan: larruzko berokiak harrotasunez janzten ditugu, ez dugu ezkutatzen zezenketetan parrandarako irrikan, kaioletako txorien abesti negartiez apaintzen dugu gure antzeztokia...

Txikitatik, heredatzen dugu animaliekiko basakeria: sugandilei buztana moztuz, eltxoei hegalak erauziz, txoriak harrikatuz... Gaztaroko ankerkeria hori kroniko bihurtu zaigu tamalez...

Hona hemen gaztelaniazko webgune interesgarri bat.

Animalien Eskubideen Adierazpen Unibertsala
Animalien Eskubideen Nazioarteko Ligak onartua. 1978ko urriaren 15ean, Nazioarteko Ligak, Liga nazionalek eta erakunde hauetara atxikitako pertsona indibidualek aldarrikatua. UNESCOk, lehenik eta NBEk ondoren, onartua.

1. artikulua
- Bizitzaren aurrean animalia guztiak berdin jaiotzen dira eta biziraupenerako eskubide berak dituzte.
2. artikulua
- Animalia orok errespeturako eskubidea du.
- Gizakiak, animalia espezie bat den adinean, beste animaliak suntsitzeko edo esplotatzeko eskubiderik ez du. Bere ezagutza animalien zerbitzura ezartzeko betebeharra du.
- Animalia orok du gizakiaren arretarako, zainketarako eta babeserako eskubidea.
3. artikulua
- Animaliei ezin zaizkie tratu txarrak eta krudelak eragin.
- Animalia hil behar bada, bat-bateko heriotza, minik gabea eta estuasunik eragingo ez diona izango da.
6. artikulua
- Gizakiak kide gisa onartu duen edozein animaliak bere bizitza bere biziraupen naturalaren modukoa izateko eskubidea du.
- Animalia bat abandonatzea, ekintza krudel eta umiliagarria da.
10. artikulua
- Animaliak ezin dira hezi gizakiaren dibertimendurako.
- Animalien agerraldiak eta ikuskizunak animalien duintasunarekin elkarrezinak dira.
11. artikulua
- Beharrik gabe animalia baten heriotza eragiten duen edozein ekintza biozidioa da, hau da, bizitzaren aurkako krimena.
14. artikulua
- Animalien babeserako erakundeek gobernuan ordezkaritza izan behar dute.
- Animalien eskubideak gizakienak bezalaxe, legez babestu behar dira

Mihura, parasito magikoa

2008-11-30T16:05:00.011+01:00

Kalekumeok ‘mihura’ hitza entzun eta batetik arraza suharreko zezena edo idazle baten akordua (Miguel Mihura) datozkigu bat-batean. Azken batean, j atorri japoniarreko abizen espainiarra dugu. Baina gure artean mihuraz aritzen garenean landare parasitoa izan ohi dugu hizpide, zuhaitz batzuen adarretan bizi den landarea, alegia.

Aurten ere San Tomas (Euskaltzaindia dixit) azokan mihura-saltzaileak aurkituko ditugu gure herrietako plazetan, etxeko ateburuan jarrita zorte ona ekarriko digulakoan. Zertarako erabili izan da mihura gure artean? Eta Europako beste herri batzuetan?

Mihura, elorri zuri batean (Urigoiti, Orozko)

Gaztelaniaz muérdago esaten zaio. Bere zientzia-izena Viscum album da.

Esan dugun bezala, mihura landare parasitoa da baina ez da zuhaitz guztietan hazten, nagusiki fruta-arboletan hazten da; haritz, arte, makal zein bestelakoen adarretan ere bizi ohi da.

Mihuraren hosto-galtzarbeetan sortzen diren fruituak sexubakarrekoak dira; landare bakoitzak sexu bat baino ez dauka. Fruitu emeak baia zuri likatsuak bihurtzen dira. Fruituok neguan heltzen dira. Fruitu bakoitzak hazi txikia dauka, hegaztiek (zozoek batez ere) berauek jandakoan itsatsita geratu zaien mokotik kendu ahal izateko zuhaitzen adarretan uzten dutena.

Erabilera ezberdinak

Mutrikun txahala egin berritan behiei mihura-ura eman izan zaie karena edo plazenta botatzeko. Bestetik, txoriak harrapatzeko lika egiteko ere erabili izan dira mihura-fruituak. Txoriak modu honetan harrapatzea debekatu dago gaur egun. Hona hemen txori koittaduak nola harrapatzen ziren:

Abadiñon tentsioa jaisteko erabili izan da landare hau, infusioan hartuta.

Bestelako erabilerak ere izan ditu mihurak: lunbagoa eta ziatikaren kontra egiteko, baita ospel eta barizeak kentzeko.
Minbiziaren aurkako borrokan emaitza onak lortu dira mihurarekin, izan ere bere molekula eta proteinek tumoreei aurre egiten dietela frogatu dute hainbat ikerketek.

Dena dela, landare honen toxikotasunagatik bere salmenta debekatuta (edo oso mugatuta) dago.

Landare sakratu eta magikoa

Antzinako druiden artean sakratua zen mihura, gaitz magiko zein fisikoei aurre egiteko aproposa. Babesgarri eta sendagarri –magiko– indartsutzat zeukaten. Bakearen ikurra ere bazen eta kutun babesgarria. Gizontasunaren sinboloa zen, gorostiarekin kontrajarrita zegoena (emetasunaren ikurra azken hau). Sehasketatik zintzilikatzen zen maitagarri edo hadek umerik lapur ez zezaten. Elezahar batzuek diotenez mihuraren botere magikoa bere sorreratik dator; ez delako ez zerutarra ez lurtarra, bere sustraiek ez dutelako lurra ukitzen. Horregatik hartzen denean ez da lurrera jausi behar eta jasotakoan sabaitik zintzilikatu beharra dago.

Mito batzuen arabera, tximista batek zuhaitz batean jotzean sortzen da mihura, modu horretan sinbolikoki zeru-lurrek bat egiten dutelako.

Garbiñe Agirrek "Druidak Zesarren testuetan" izeneko artikuluan honakoa aipatzen du:

"Plinio Zaharrak (Historia Naturalis) druiden zeremonia baten berri ematen digu. Mihura jasotzen ikusi zituen; ilargiaren seigarren eguna aukeratzen dute horretarako eta prestaketa moduan oturuntza eta bi zezen zurien sakrifizioa egiten dute. Druida arropa zuriz zuhaitzera igoko da eta urrezko igitai batez mihura adar bat ebakiko du eta kapa zuri batean jasoko. Zezenak orduan sakrifikatzen dira".

Tximistetatik, gaiztakerietatik eta gaixotasunetatik babesteko erabiltzen zuten, emakumeei haurdun geratzen laguntzeko, ikusezin bihurtzeko, zauriak sendatzeko...
Udako eta –batez ere– neguko solstizioetan jasotzen zuten, –ahal zela– haritzetan jaiotako mihura-adarrak.

Gaur egun mihura, zorionarekin lotzen da eta Gabonetako jaietan erabiltzen da. Esaten dutenez, adar txikitxo bat baino ez da jarri behar eta sekula ez da diruaren truke eskuratu behar, bestela zoriona desagertu eta zoritxarrak ekar ditzakeelako. Modu honetan landarea modu magikoan babesten da, bai merkaturatzetik bai neurrigabeko inausketetatik.
Mihuraren azpian dauden bikotekideek elkarri musua emanda euren maitasuna iraunarazten omen dute. Beraz badakizue, ez erosi mihurarik, edo erostekotan oparitzeko izan dadila... adar-txikiak erabili eta on egin diezazkizuela mihurapeko musuek.

Euskaraz, gaztelaniaz eta latinez mihura izendatzeko hitzen inguruan gehiago jakiteko klikatu hemen.

Obama presidente, arranopola!

2008-11-06T17:23:00.006+01:00

Bada gure artean errealitatea -ezinbestean- zuria ala beltza dela dioenik. Ustez manikeismo hori gaindituta dagoen honetan sarritan gogorarazi behar izaten zaie batzuei kolore grisak eta nabarrek dakarten aberastasuna... Ideologien globalizazioak ekarri du aukeren eta ideien homogeneizazio hau.

Hilabete luzeetan Ameriketako Estatu Batuetatik zuriaren eta beltzaren arteko lehia bizi izan dugu. Hautagaiek Etxe Zuria izan dute amets...

Lehengo egunean, irratian, Gipuzkoan bizi den eta Obama abizena daukan emakume batek zioenez “arranoa” esanahia dauka AEBetako azken hauteskundeak irabazi dituen hautagai demokrataren deiturak. Bitxia, pentsatu nuen, arrano beltza. Arranopola! Barack Obamaren aita zena keniarra zen. Obama abizena oso ugaria omen da Afrikako Ginea herrialdean. Gabon, Kamerun eta Ginean dagoen Fang etniakoen hizkuntzan erabiltzen da “obama” hitza.

Hemendik hartutako irudia

Ameriketako Estatu Batuetako ikurra da arranoa. Baina ez edozein arrano, “arrano burusoila” izenekoa, zientzia-izenez, Haliaeetus leucocephalus. 'Burusoila' izendapena izan arren ez da burusoila; ale helduek buruan luma zuriak dauzkate. Zuri-beltza da arrano hau, Obamaren aita eta amaren modukoa. AEBetako ereserkian ere aipatzen da arranoa...

AEBetan ehuneko batera ere ez dira iristen bertako jatorrizko biztanleak, indiarrak alegia. Hilabeteetako kanpaina honetan Barack hautagaia indiarren erreserba batera joan zen boto ehizan; Montanan, Arrano Beltza izeneko indiar batek hautagai demokratari ‘garbiketa’ erritual baten bidez izena aldatu zion, bere izen berria: Awe Kooda Bilaxpak Kuuxshish (‘lurraren bitartez herriari laguntzen diona’, hala bedi).

Barack Hussein Obamak izen ugari izan ditu: Barry Soetoro, Barry Obama, Barack Dunham, Barry Dunham... Indonesian bizi zela lagunek Barry esaten zioten. Barry da bestealde George Bushen txakurra, txakurraren kolorea imajinatuko duzue... beltza. Ondo hezitako txakur honekin agertu zen Gabonetan AEBetako presidentea.

Obama gaztetan Barry, Bushen txakurra ere Barry. Zaharrak barri.
Badoa Bush eta badator Obama... Bush abizenak ‘zuhaixka’ esanahia dauka... Aukeran, zein nahiago? Zuhaixka ala arranoa, flora ala fauna... dena da naturala!

Aurrerakuntza ez da broma!!

2008-10-13T19:44:00.004+02:00

Ez da txantxa, ez. Euskal Herriko paisaiak aldatzen dihardu. Lehorrekoei baserri inguruko belar-meten desagertzeak uzten dien sentsazio berbera gureganatzen dugu itsasaldekook gure portuetan zurezko ontziak urritzen ikustean. Aurrerakuntzak aldaketak eragin ohi ditu kulturan. Gure kultura materiala ikaragarri azkar ari da aldatzen.

Algortan, Arriluzeko portura joatea baino ez dago horretaz ohartzeko. Garai batean, ontzietako ohol ustel edo hondatuak aldatzen jarduten ziren arrantzale zaharrak... Egurrezko itsasontzien ordez, orain, plastikozkoak nagusitu zaizkigu.

Arriluzeko portuko zurezko ontzia

Inork gutxi gogoratu arren egurrezko ontziok bazuten zomorro txiki bat –egokiago esateko– molusku txiki “zital” bat. Ontziaren ur-azpiko aldean berau zulatzeko zaletasun “berezia” zeukaten/daukate... Zulatutakoan ohol hori usteldu egiten zen eta ahalik eta azkarren aldatu beharra egoten zen. Gaztelaniaz, teredo, taraza edo broma esaten zaio. Euskaraz... nola? Zizare barrenaria (Euskalterm), mamorroa, broma...

Molusku txiki honetatik babesteko patentea ematen zaio ontziari. Pintura honen funtzioa zorioneko molusku hauek eta lapa-txikiak (balanoak) ontziaren kroskoan itsastea eragoztea da. Ez ditugu nahastu behar zizare barrenariak (moluskuak) eta balanoak (Algortan “escaramujo” izena hartzen duten krustazeoak). Lehenengoek ontzia zulatzen dute, bigarrengoek aldiz itsatsitakoan, ontziaren abiadura moteltzen dute.

Ontziak ezezik bestelako egurrak ere gustuko ditu
Hemendik hartutako argazkia

Bere zientzia-izena Teredo navalis da. Grekerazko teredo/n hitzak molusku honen izena izateaz gain ‘sitsa’, ‘harra’ ematen zuen aditzera. Navalis, berriz, ‘itsasontzietakoa’ esanahia daukan latineko hitza dugu.

Euskara batuan zizare barrenaria (Euskalterm) erabiltzen dugu. Esanahi garbiko hitza. Ingelesez ere bere esanahia ezin garbiagoa da shipworm, ‘ontzietako zizarea’. Mutrikun gomia esaten zaio (goma mugagabean). Ikusiko dugunez Mutrikuko euskarara gaztelaniatik pasatu zen (broma) eta gaztelaniara grekeratik...

Gaztelaniazko hitzik ohikoena broma da. Bai, ez da txantxa! Broma hitza grekeratik dator, ‘txantxarra’ esanahitik. Santander aldean “gruma”, Asturiasen “gruma/groma”...

Teredo (edo teredón) hitza ere erabiltzen da gaztelaniaz. Gorago ikusi dugunez, grekeratik dator. Frantsesek “taret” esaten diote.

Gaztelaniazko taraza hitza gaztelaniazko "tarazar" (‘txikitu’) aditzean du jatorria. Azken honek ‘suntsitu’ esanahia zeukan latinezko “tractiāre” hitzetik dator.

Algortan –hainbat lekutan bezala– bicho esaten zaio; hau ere ez da broma!

Hara hor zorioneko barrenari, zulatzaile, perforeitorra!

Hemendik hartutako irudia

Baso bizar-zuriak

2008-10-02T20:59:00.014+02:00

Aurreko batean basoak atzamarrak dituela (Lonicera sp.; Amabirjinaren/Jainkoaren atzamarrak) esan genuen. Lehengo egunean asfaltoa utzita, ikaratuta geratu nintzen gure basoen agure itxuraz. Bai, bai, bizar zuri dotorez jantzita dauzkagu basoak. Atzamarrak, bizarra... Askori oharkabean pasatu arren, arreta apur bat nahikoa izaten da hainbat elementu eder aurkitzeko; kolore, usain eta itxura ugarikoak gainera. Guztioi gertatu zaigu inoiz bazenik ere ez genekien zerbait topatuta, aurrerantzean nonahi ikustea, besterik egongo ez balitz bezala.

Ferietako "azukrezko kotoia"?

Zer dira ba basoetako bizarrok? Euskara batuan aihenzuria (edo ezkabia-belarra) esaten zaion landarea da. Zehatzago esateko landare honen fruituen lumadun “isatsak” dira, zuriak eta itxura deigarrikoak. Gaztelaniaz clemátide da zabalduen dagoen izena. Zurezko landare igokaria da aihenzuria. Nahiko ugaria gure basoetan; zuhaitz eta sasitzetan gora hazi ohi dena.
Udaberrian eta –batik bat– udan botatzen ditu loreak eta orain, udazkenean, fruituak heltzen direnean bizar itxura hori ematen diote.

Loreak eta fruituak, uda eta udazkena

Izena eta izana, biak, bat direnez, hona hemen landare honen izenen inguruko zenbait gorabehera:

Landare honen zientzia-izena Clematis vitalba da.
Generoa, Clematis, zenbait landare igorariren latinezko izen klasikoa da. Grekerazko klematís izenean du jatorria eta bere esanahia –grekeraz- ‘aihen txikia’ da. Grekerazko klematís hitza berriz, klemas hitzean du jatorria, ‘aihena edo zurtoina’.
Espezieari dagokionean, vitalba, erromatarrek zerabilten “vitis alba” (aihen/mahatsondo zuria) izenetik dator. Izen hori ematen zioten erromatarrek astamahatsari (Bryonia alba) nagusiki.

Bizarren zuria eta iratzeen berdea!!

ITXURA

Aihenzuria (Hiztegi batua), aihen xuria (Zuberoa).
Lore eta fruituen inguruko lumei erreferentzia egiten die; latinezko “vitalba” hitzaren baliokidea da. Hainbat hizkuntzek ere jaso zuten ideia hori: gaztelaniak (vidalba, vidraria, viña blanca), frantsesak (vigne blanche), portugesak (vitalba, vide-branca)...

Ingelesez izen politak dauzka, Old man's beard, ‘gizon zaharraren bizarra’ eta Traveller's Joy, ‘bidaiariaren poza’.

Amarauna (Eibar). Armiarma-sarearen antza daukatelako eibartarrentzat luma zuriok.

Gaztelaniazko cabello de ángel, izenak ere bere itxura gogorarazten digu.
Aixena (Eibar, Bergara); aixen-ezkerra (Mutriku, Lekeitio, Deba).
Zurtoinaren itxuragatik. Garrantzitsua da ez nahastea landare espezie hau aurreko batean ikusi genuen euskara batuko ezker-aihen edo ezkertearekin (gaztelaniaz, campanilla edo correhuela).

Tximeleta bizar gainean

FUNTZIOA

Ezkabia-belarra (Hiztegi batua).
Azaleko gaixotasunak sendatzeko ibiliko omen zen sasoi batean (ezkabia ‘tiña’).

Basozigarroa (Bergara, Mutriku).
Garai batean erre egiten zutelako gaztetxoek, aihena ihartuta zegoenean.

Sasitzan gora, aihenzuria

Gaztelaniazko hainbat izenek (hierba de los pordioseros, hierba de las llagas, hierba ardiente) erdi-aroko eskaleek zeukaten ohitura bitxi bati egiten diote erreferentzia: landare honekin zauriak egiten zituzten azalean herritarren errukia bilatzeko asmotan.

Zoazte basora eta ea zeren itxura hartzen diozuen: bizarra, amarauna, aihena...

Orrazkera txukuna!

Ongi etorri ubarroiok!!

2008-09-23T18:02:00.014+02:00

Iritsi da udazkena. Udagoiena, larrazkena. Egutegiaren bidez baino ederragoa da udazkenaren etorrera naturaren ahotsez aditzea, baso eta parkeetako orbela zapaltzean edota hegaztien joan-etorriaz ohartzean...

Ibaizabalen, Bilboko itsasadar zaharrean, poliki-poliki ugaritzen doaz ubarroiak, hegazti beltz handi maitagarri horiek.

Abuztuan etortzen dira lehen migratzaileak, izan badira urte osoan gure artean geratzen diren gutxi batzuk, baina gehienak udazken-negua pasatzera datoz gurera. Irailean eta urrian ikus dezakegu ubarroirik gehien. Martxo eta apirilera arte egongo dira. Ongi etorri ubarroiok!! Ikaragarri edertzen dute Ibaizabal. Sestao eta Axpeko dartsenetan, Abra barruan.... ikusiko ditugu, haitz, buia zein itsasontzietan. Talde ederretan, nerabe-koadrilak bailiran.

Ubarroi handia (Phalacrocorax carbo)

Hemendik hartutako irudia

Arrantzale finak dira, baina ondo pentsatu behar izaten dute noiz murgildu uretan, izan ere euren hegalak ez dira hegazti gehienen modukoak, eta urez betetzen zaizkie, iragazkorrak dira. Horregatik, sarritan, “besoak” zabal-zabalik egoten dira hegalok noiz lehortuko zain.

Oraintsura arte babestuta egon da ubarroia, baina bere populazioak gora egin ahala, mundua geure neurrira ekarri nahi dugunez, deseroso bilakatu zaizkie batzuei. Aisialdian arrantzatzen ditugun arrainak ubarroiaren dietaren oinarrian egotea da "arazoa"... Gure aisialdiko arrantza ala ubarroien bizirautea? Galdetzea ere!

Iazko abenduan Bizkaiko Foru Aldundiak 120 ubarroi hiltzea baimendu zuen, Europan babestutako espeziea izanda... Antza denez, hau ez da Europa.

Ubarroi mottoduna (Phalacrocorax aristotelis)

Hemendik hartutako irudia

Bitxia da animalien euskara batuko izena. Bueno, izena baino bitxiagoa da hitzok non erabiltzen diren: Gipuzkoako bi, hiru, lau herritan...

Bi ubarroi daude gure artean, Phalacrocorax carbo eta Phalacrocorax aristotelis. Euskara batuan lehenari ubarroi handia esaten zaio eta bigarrenari ubarroi mottoduna.

Euskara batuko ubarroi hitza nagusi da gaur egun, zorioneko “cormorán” hori izendatzeko, baina Azkuek bi herritan baino ez zuen jaso forma hori, Irunen eta Donostian.

Hainbat dira ordea, hegazti hauen izendapenak:

Potorro (Mundaka, Bermeo, Elantxobe...), sakillo (Ondarroa), ubarroi (Irun, Donostia), kabarroso/gabarroso (Zarautz), karrabaso (Lekeitio), balantxori (Mutriku), kormoroi (Zumaia), brojo (Hondarribia)...

Ubarroi mottoduna, igerian

Hemendik hartutako irudia

Bizkaian, gaztelaniaz egiten den herrietan:

Pitorro (Zierbena), pato/pato de mar (Santurtzi), eta urgallo (Algorta).

Bitxia da Algortako “urgallo” hitza; dirudienez, erdia euskara (ur) eta erdia gaztelania dela (gallo, ‘oilarra’).

Gaztelania “batuan” cormorán da nagusitu den forma; cuervo marino ere oso ezaguna da.

Gaztelaniara frantsesetik pasatu omen da CORMORÁN hitza; eta frantsesera latin berantiarretik omen dator: “corvus marinus”. Eta dakigun bezala hitzak higatzen doaz, etengabe, gupidagabe... Corp maring > cormareng > cormaran > cormorán.

Ibilgailuak eta animaliak

2008-09-15T18:29:00.047+02:00

Era guztietako modak daude. Ibilgailuen atzealdeetara ere iritsi dira zorioneko modok. Matrikula ondoan, autoaren markaz gain, sarritan, animalia baten pegatina ere ikus dezakegu. Honek astoa, hangoak ardia, beste horrek zezena... Hotzean hartuta pentsa genezake animaliazale ugari dagoela gure artean. Baina honezkero konturatuta egongo gara gehienetan animalien euren irudikapenaz gain beste zerbait ere erakutsi nahi izaten dela... Geure bizitzako arlo askotan bezala, ingurukoak ondo sailkatuta, bananduta, multzokatuta nahi izaten ditugu: horrela janzten bazara, halakoa zara; kirol jakin bat egiten baduzu eta zapatu gauean gomina-festa badaramazu buruan, zalantzarik gabe... enfin.

Animalien ideologizazio gupidagabea xelebrea da oso; norberaren herriaren izaerarekin lotu nahi izaten dugu animalia bakoitza, erasokorra, otzana, alaia... Hona hemen gure inguruko autoetan ikusitako batzuk:

Ardia da, gehien ikusten dena. Ez da edonolako ardia ordea, ardi latxa arrazakoa da. Kantauri itsasoko isurian ardi-motarik ugariena da. Ez da Euskal Herriko mota bakarra (merinoa, bizkaitarra, manexa...). Ardi latxak euria ondo jasaten du, esne ugari ematen du...

Askok Espainialdeko zezenaren euskal bertsiotzat jotzen dute ardi latxa, baina nondik nora lotura hau? Dirudienez, Tolosako gazte koadrila batek Katalunia aldera egindako bidaian hango ibilgailuetan astoa ikusi (zezenari aurre egiteko sortua) eta Euskal Herrirako animalia ezberdin bat aukeratu beharra ikusi zuen.

Gaur egungo Ardi Latxa Kultur Elkartea, irabazi-asmorik gabeko elkartea da. Horrelakoa da sorreratik, gazte koadrilak sortu zuenetik. Talde honek Euskal Kultura bultzatzea du helburu eta produktuen salmentatik biltzen duten dirua horretara bideratzen dute.

Asto ugari ikus daitezke kotxeen barrualdean ez ezik atzealdean ere. Astoa Kataluniako Banyoles herriko gazte batzuen ekimenez hasi ziren kataluniarrak “Osborne zezenari” aurre egin nahian, Kataluniako ibilgailuen bereizgarri izateko asmoz.

Basque Power ekimen pribatuak sortu zuen basurdea, Euskal Herriko ikur nazionala izateko asmoz. Esaten dutenez ez dute ardiaren alternatiba izan nahi. Haien aburuz basurdeak karakterizazio nazional garbia dauka (basatia, basapiztia...), euren helburuekin bat datorrena. Basque Power ekimenaren barru-barruan dagoen «grina independentista» horren jabe dela diote basurdearen bultzatzaileek.

Guztiek ez dute autoa sarri garbitzen

Gaur egun zezena Espainia eta espainiarren ikur bilakatu da. Esan dugun bezala Kataluniako astoa eta Euskal Herriko ardia, zein bere herrian, zezenaren alternatiba gisakoak dira.

Ardi koittadua!

Peugeot markako ikurra da lehoia. Zergatia? Peugeot familiakoen jaioterriaren —Franché-Comté (Frantziako Montebeliard eskualdean)— armarrian agertzen delako lehoia...

Beste hainbat daude... Frantziako (edo Portugalgo) oilarra, Murtziako ahuntza, Madrilgo katua...

Nafarroako automobil barraskiloa jartzen dute. Helburu didaktikoa dauka “Navarrico” izeneko barraskiloak, izan ere errepidean lasai ibili behar dela gogorarazteko sortu baitzen eta hori da bere helburu nagusia. Kanpaina zabalago baten barruan dago, ez da nortasun zeinua beraz.

Zergatik jartzen ote dugu pegatina autoan? polita delako edo zerbaiten sinbolo edo ikurra delako?

Hemendik hartutako irudia

Zaldia

Beste zaldi bat

Playboy-eko untxia

Herensugea

Beste ardi bat?

Gekoa

Iraila, berriro ere

2008-09-03T22:07:00.008+02:00

Iraila, ikasturtearen hasiera da hainbatentzat. Asko dira urte hasierari baino aldaketa traza handiagoa hartzen diotenak irailari. Batzuek, oporren osteko sindromea aipatuko digute, beste batzuek oporretan dirua barra-barra xahututa iraileko aldapaz hitz egingo dute, gaztetxoenek berriz, liburu berriekin ikasturte berriari ekingo diote asmorik onenekin.

Euskara batuan iraila esaten diogu hilabete honi... Gehienen iritziz, ira + hila, hots, “iraren (edo garoaren) hilabetea”.

Iratze arruntak (Pteridium aquilinum) maiatzean, atzean Kolitza mendia

Baina hau ez da euskarazko forma bakarra. Hainbat forma daude hilabete hau izendatzeko...

Iraila (B, L): Ira + hila. Iratzearen hila.
Garoila / Garila (G): Garo + hila. Irailaren baliokidea, garoaren hilabetea.
Agorra / Agorrila (Deba ibarra, G): Agian, ‘agorra, sikua.’ [Kontuan izan, beste leku batzuetan agorrila, ‘abuztua’ dela].
Buruila (Iparraldeko zenbait herritan): Buru + hila. Hasierako zein amaierako hilabetea zelako, askoren ustez. Vinson-ek (eta Julio Caro Barojak) urtea irailean (‘buruilean’) hasten zela zioen. Campionek, aldiz, urteko azken hilabetetzat zeukan.
Setemera, setemea (Z): Latinezko september hitzean du jatorria.
Urrile(he)nen / Urrilelango (Arratia, B): Urri + lehen. Arratian, “urri bigarrena” esaten diote urteko 10. hilabeteari, euskara batuko urriari, alegia.
Urria (N): Joaquin Lizarraga idazle nafarrak (Elkano, XVIII-XIX. mendeak) urria zerabilen eta osteko hilabeteari –batuko urriari– lastaila...
Autono (Getxo): Azkuek bere hiztegi ederrean jaso zuenez Getxon irailari autono esaten zitzaion (zaio?). Latinetik dator, "autumnum" hitzetik, gaztelaniara beste zentzu batekin pasatu zen (otoño, 'udazkena').

Oso zaila gertatu bide zen euskaldunon egutegia (aspaldiko ilargi-egutegia) arau eta neurri berrietara (eguzki-egutegia) egokitzea. Hortik dator hainbat hilabeteren izenek adiera bi izatea: garagarrila (ekaina eta uztaila), agorra (abuztua eta iraila), urria (iraila eta urria)...

Getxoko autono berbak –era ilun samarrean bada ere– udazkena bertan daukagula salatzen digu. Izan ere, ‘autonon’ gauden arren oraindik uda da, egutegiaren arabera behinik behin.

Ederra da iraila. Ikasturte berri-berria guztiontzat. Basoak soiltzen hasiko zaizkigu, eta kolore arre-marroiek malenkoniaz jantziko dituzte gure bazterrak....

Garoa, ira, inaztorra edo iratzea. Garo espezie ugari dago. Nik lau aipatuko ditut, euskaraz aparteko izena daukatelako: San Joan iratzea edo trumoi garoa (Osmunda regalis), sorgin-iratzea (Athyrium filis-femina), haritz-iratzea (Polypodium interjectum) eta –gure mendietan ezagunena– iratze arrunta (Pteridium aquilinum).

Sorgin-iratzea (Athyrium filis-femina) erreka-ertzetan eta baso laiotzetan bizi da.

Iratze edo garo arruntak (Pteridium aquilinum) oso erraz daki egokitzen mendialde ezberdinetara. Gure mendiak erretzen direnean sortzen diren lehen landareak garoak izaten dira. “Garo eguzkizalea” ere esaten zaio, izan ere bestelako hainbat garo-espezie baso heze eta ilunetan bizi da.

Izen zientifikoak oso ondo deskribatzen du landare honen morfologia: Pteridium, Pteris izenaren txikigarria da. Pteris izena grekeratik dator, pteron hitzetik eta ‘hegala’ esanahia dauka, bere hostoen itxuragatik.
Aquilinum berriz, latineko aquila (arranoa) hitzetik dator, hostoen itxurari erreferentzia eginez. Arranoen hegalak (zabalik) gogorarazten dizkigulako.

Haritz iratzea (Polypodium interjectum) harrizko hesi eta zuhaitzetan bizi ohi da.

Gaztelaniaz, septiembre nahiz setiembre esaten diogu hilabete honi... Bederatzigarren hilabetea da guretzat, baina ez Erroma zaharrekoentzat; haientzat september zen, hamar hilabeteko egutegiko zazpigarrena. Hauek ziren orduko ilargi-egutegi zaharreko hamar hilabeteak: Martius, Aprilis, Maius, Iunius, Quintilis (bosgarrena), Sextilis, September (zazpigarrena), October (zortzigarrena), November (bederatzigarrena) eta December (hamargarrena). Geroago gehitu zitzaizkion 12 hilabeteko egutegia osatzen duten beste biak: Ianuarius eta Februarius.

Agapantoak zimeltzen

2008-08-05T01:50:00.012+02:00

Uda bete-betean gaude. Urtaro guztietan bezala, honetan ere, naturak bere zikloak ditu. Nola gizakiok hala gainerako izakiek... salbuespenik gabe. Denbora ez da alferrik pasatzen inortxorentzat, ezta gure herri eta hirietako lorategietako landareentzat ere.

Gizarte kontsumista honetan landareak elikagai moduan erabiltzeko ez bada bazterrak apaintzeko erabiltzen ditugu.

Atzo, txikitako eskola-fitxa batzuk topatu nituen, zazpi urte nituenekoak. Animalia eta izenondo batzuk lotzeko ariketa batean horra erantzun “zuzenak”: “El león, dañino; el mosquito, perjudicial; el perro, útil; la vaca, beneficiosa”. Eltxoa kaltegarria? Eltxorik ez balitz txori askok ez lukete izango zer ahoratu... Baina gizakioi sarritan gaixotasunak ekartzen dizkigunez... honi antropozentrismoa esan zioten filosofoek bere garaian.

Inoiz ez naiz lorategietako landare eta zuhaitz exotiko eta arrotzen zalea. Kaioletako txori abeslarien traza hartzen diet lekuz kanpoko landareoi. Egun sargoritsuetan Husky siberiarrei begiratzen diedan bezalatsu begiratzen diet.

Bertoko landaredia ia-ia ez dugu ezagutzen eta lorategietako landare loredun guztien izen-abizenak ezagutzen ditugu. Artearekin, mitologiarekin, kulturarekin oro har, berdin-berdin gertatzen zaigu, kanpokoa, urrutikoa, gertukoa, etxekoa baino hobeto ezagutzen dugula maiz.
Asko dira etxe inguruak apaintzeko erabiltzen ditugunak: nartzisoak/lilipak (Narcissus sp.), gladioloak/ezpata-loreak (Gladiolus sp.), geranioak (Geranium sp.), fuksiak (Fuchsia sp.)...

Bada, orain, gure lorategietan zimeltzen ari zaigun landare bat: AGAPANTOA. Agapanthus africanus da bere zientzia-izena.

“Agapanthus” generoak grezieran du jatorria. “Agape” hitza batetik, ‘maitasuna’ eta “anthos” bestetik, ‘lorea’. Beraz, maitasunaren lorea. Horregatik gaztelaniaz agapanto izen ezagunaz gain “flor del amor” izena ere badu. Liliaceae familiakoa da.

Aipagai dugun landarea africanus espeziekoa da; izendapen honek bere jatorria salatzen du, izan ere landare hau Hegoafrikakoa da. Aurrekoez gain gaztelaniaz “lirio africano” izena ere badu. Ingelesez "African Lily" da izendapenik ezagunena.

Udaberri amaieran edo udan loratzen dira agapantoak... Lore urdin edo zuriak izan ditzakete.

Esan dugun bezala, landare hosto-iraunkor honen lore ederrak orain ari zaizkigu zimeltzen, goza dezagun bada, lore eder hauetaz datorren urtera arte agur esan aurretik.

Hegoafrikan, Xhosa etniako biztanleen artean landare hau etxe-apaingarria ez ezik beste zerbait ere bazen... euren ohiturari jarraituz Xhosa emaztegaiak agapanto landarearen sustrai lehor eta loreez egindako lepokoa janzten zuen, emankorra izan zedin eta arazorik gabeko erditzea izan zezan.

Lehen umea izandako emakumeak beti eraman behar izaten zuen lepoko hori, bera eta bere semea edo alaba osasuntsu eta zoriontsu bizi zitezen.
Agapanto-sustraiak ematen zitzaizkion amari ondo-ondo txikituta, erditu aurretik eta ondoren. Jaioberria lore-estraktuekin bainatzen zuten.

Azoketan landare honen sustraiak saltzen zituzten azaleko gaitzak sendatu eta hilekoaren mina arintzeko.

Azken batean, hemengo apaingarria Hegoafrikan sendabelarra da.

Marmokak gurean

2008-07-21T10:35:00.012+02:00

Azken egunotan marmokak albiste bihurtu zaizkigu Gipuzkoa aldean. Gehienak Donostiako hondartzetan agertu dira baina izan dira Zumaia eta Zarautzera hurreratu direnak...

Batzuen iritziz aldaketa klimatikoaren eragin zuzena izan daiteke knidarioen filumeko animalia hauek gerturatzearen arrazoia.

Nik ere txikitan izan nuen ezustekoren bat edo beste... umeen jakin-mina...

Oso pozoitsuak omen dira inguratu zaizkigun marmoka hauek, dagoeneko bi lagun erietxera eraman behar izan dituzte. Izena ere ez daukate nolanahikoa, gaztelaniaz “carabela portuguesa”, itsaslapurren ontziaren izena dirudi. Euskara –eta gaztelania- zientifikoan latinetiko izena erabili ohi da, fisalia. Izen zientifikoa: Physalia physalis.

Physalia physalis

Hemendik hartutako irudia

Gure artean, herriko euskaran, espezie honi beleroa, bela edo belako barkua esan izan zaio:

Beleru (Armintza, Mundaka).
Belako barko (Mundaka).
Bela (Mutriku).

Euskaraz gehien erabiltzen den izen generikoa marmoka da. Hona hemen Eneko Barrutiak jasotako lekukotasunak:

Marmoka (Elantxobe, Lekeitio, Ondarroa).
Marmok (Bermeo, Mundaka).
Marmok arrain (Bermeo, Mundaka).
Marmok-bola (Mundaka).

Ondarroan ur-azalean dabilenari marmoka esaten diote eta behean egoten denari merusa.

Badira beste espezie batzuk: pantalla (Bermeo, Mundaka), marmok-lanpara (Mundaka)...

Gure artean, gaztelaniaz, nagusiki medusa eta aguamala (Santurtzi) erabiltzen badira ere, bada marmoca esaten duenik, izan ere marmoka ez da euskarazko termino esklusiboa, Asturias aldean ere erabiltzen dute. Katalunia aldean moka esaten diote.

Aguamala (Santurtzi...).
Medusa versus Aguamala (Algorta).

Algortako gaztelaniaz, medusa animalia osoari esaten diote eta itsasoan agertzen diren zatiei aguamala esaten diete. Urtarril-otsailean hiltzen dira marmokak eta itsas hondora doazela arrantzaleen sare artean harrapatuta gelditzen dira marmoka-zatiok.

Medusa hitza greziar mitologiako Medusa izenetik dator. Emakume ederra zen Medusa, bere begiradaz gizonak harri bihurtzen zekiena. Horregatik Ateneak zigortu zuen. Irudi literarioa ere bada Medusa, gizonak galbidera daramatzan emakumea edota bere barnean munstroa daramana. Adats luzez irudikatu izan delako lotzen dugu animaliarekin.

Erraztasunez moldatzen ez den pertsonari marmoka baino moldabakoagoa dela esan izan zaio.

Azken bitxikeria batzuk: Ondarroa aldean marmokarekin egotea esaten diote emakumeen hilekoari. Mozkorra harrapatzeari marmoki atrapa esaten diote ondarrutarrek. Bestetik marmoki batu dot esaten dute lantzoiek zikindu direla adierazteko.

R.M. Azkuek eguraldi-marmoka jaso zuen Ispasterren 'ezohiko eguraldia' izendatzeko.

Albistegietan etengabe aritu dira kazetariak errepikatzen ziztatuz gero arriskutsuak izan daitezkeela marmokak...
Zizt egitea zerbait zulatzea da, elementu zorrotz batez. Azala erreminduta uzten diguten marmokok azkura eragiten digute, ez digute eztenik sartzen liztorrek, erleek, moskitxuek egiten duten legez... Zalantzatan geratu naiz, ordea, nik pikau esan izan dut orain artean marmokei zegokienez, baina nola esan behar ote da, erre, azkura eragin, ziztatu?

Odola logelako horman

2008-07-15T16:27:00.007+02:00

Ederra da uda. Askoren iritzira ederragoa litzateke animalia zazpikirik gabe, lasaiagoa bai behinik behin.
Hondartzara joan eta oin-azpian xabiroi baten bizkarreko hezurra igartzen dugunean, munduko hondarrazpiko guztiak akabatuko genituzke, amorruaren amorruz.
Geure etxeetan gauzak ez dira oso ezberdinak. Kasurako, atzo gabean, aitortu beharrean nago, hiltzaile bihurtu nintzen. Moskitxua akabatu nuen, eltxoa. Nik –neure idiolektoan- erreprodukziorako odola maileguan hartzen diguten eltxo emeei moskitxuak esaten diet, eltxoak askozaz txikiagoak dira.

Eltxoa lanean

Hemendik hartutako irudia

Aurreko batean nahi gabe hil ohi dugun animalia batez aritu nintzen, kirikinoaz, alegia. Gaur ostera, nahita, apropos akabatzen ditugun izakitxoez jardungo dut.
Esan bezala, atzo, hormaren kontra zapaldu eta hara non odol marka itsusia utzi zuen zorioneko moskitxuak. Batek daki norena. Atzo edo herenegun erauziko zidan, neuri edo gure etxe parean bizi den auzokoari...

Hona hemen eztabaida, norberaren etxean topatuz gero, zer egiten dugu animaliekin? Demagun armiarma bat topatzen dugula pasilloan barrena, abiada bizian, zer egiten dugu? Momentuan akabatu ala harrapatzen ahalegindu eta leihotik behera bota?
Kasurik onenean, gure ehizaren perfekzio-faltak hankaren bat galtzea ekarriko dio zomorroari.
Eta zer egiten dugu, baserrietan-eta, sagutxoekin?. Ipuinetan hain dira maitagarriak!
Eta termitekin? Goxo-goxo egiten diegu?

Beste hausnarketa sakonagoa izan liteke animaliak landareak baino bizidunagotzat jotzen ditugun. Umeei jolasteko-eta moztutako basa-landare ederra oparitzen diegunean Herensugeari hankabikoa eramatea bezala da...
Landareon sufrimendua ez dugu aditzen... Intsektuena eta animalia txikiena ere ez. Agian, muturretara joatea izango da, baina eltxo espezie asko (ez diot gure artean garauak sortzen dihardutenengatik) hainbat ugaztun baino urriagoak dira, baina guk, ugaztunok, izadiko epizentrotik urrun xamar ikusten ditugu zomorro txikiok eta are urrunago landare eskuraerrazak!

Bitartean, gure etxeetan, eltxoek gorriak ikusiko dituzte gure loa eteteak ematen digun suminalditik iheska. Gorriak ikusi... eta agian, gorriz apainduko dizkigute etxeko hormak.

Gorria, gure odol beroa, eltxoen biziraupena eta –nola ez!- hainbaten eguzki-erredurak.

Sasi arteko aihenak

2008-07-08T18:42:00.013+02:00

Garai bakoitzak dauka bere xarma. Aurtengo hau uda aldrebesa izango omen da... Badirudi zeru goieneko Lontxok ez gaituela eramango hondartza aldera aurreko udetan legez... Horrelakoetan... nahiz eta udan hondartzatik kanpo bizitza ezinezkoa dela uste duten heliofilo ugari egon, gure mendi-larreetan badago zer ikusi... eta zer gozatu.

“Kanpanilla” zuri ederrez jantzita dauzkagu sastraka eta sasi-arteak; ez dira soineko txukunez dauden bakarrak... tartean intsusak, aihen-zuriak eta basoetako atzamarrak ere loretan daude...

Kanpanilla esan izan diet betidanik onil edo inbutu itxurako loredun landare igokariei. Euskaraz hainbat izen dauzka gezi itxurako hostoak dituen landare honek: ezker-aihena, aihen ezkerra, ezkertea, lurruntza...

Loreek kolore zuria edo arrosa izan ohi dute. Badaude zeharkako zerrendak dauzkatenak...

Aihen handia edo ezkerte zuria (Calystegia sepium). Zierbena.

Gaztelaniaz ere izen ugari ditu: correhuela, corregüela, campanilla edo hierba campana. “Correhuela” hitza gaztelaniazko correa hitzaren txikigarria da.

Bi espezie nagusi daude gure artean:

Calystegia sepium – (Correhuela mayor, campanilla grande).

Ezkerte zuria (Elhuyar, Euskalterm).

Ezkerte-zuriya (Bortzirietan, GN).

Ezker-aihen zuri (Euskalterm).

Aixen aundi (Bergaran, Eibarren).

Txori maatsa (Bergarako Elosua auzoan, G [Aranzadi]).

Lurruntzi (Lekeitio, B [Aranzadi]).

Pipila (Zuberoa).

Ezkiluntza (Larramendi), Lacoizquetak dioenez, Untza ‘hiedra’ eta ezkila ‘campana’ hitzek osatzen dute.

J.M.Lacoizquetak (Diccionario de los nombres euskaros de las plantas,1888) honela dio: “En este distrito EZKERTIA, de EZKERRA izquierda, aludiendo a la hélice de derecha a izquierda (simis trorsum), en que sube su tallo sobre las matas de los vallados”.

Bitxia geratzen bada ere Telesforo Aranzadik (1929), kontrako iritzia zeukan. Bere ustez ezker osagaia okerra da landare honen izendapenean, izan ere eskumatara igotzen da bere aihena amabirjinaren atzamarrak (Lonicera sp.) ez bezala.

Convolvulus arvensis – (Correhuela menor).

Ezkerte beltza (Elhuyar, Euskalterm).

Ezker-aihen beltza (Euskalterm).

Ezker-eskuin (Euskalterm).

Aixen txikia (Bergaran, Eibarren).

Lurruntze txikia (Lekeitio, B [Aranzadi]).

Lürunça (Zuberoan).

Ezkertebelza (Bortzirietan, GN [Lacoizqueta]).

Ziurda/Biurda (Iruñerrian [Lacoizqueta]).

Biurda (Euskaltzaindia).

Lacoizquetak (1888) honela dakar: “En esta localidad CHILDURKA, de URKA horca y CHIL corrupción de CHIKIA pequeño, y quiere decir horca pequeña aduciendo al daño que hace al trigo, lino y otras especies de cultivo, a las que se adhiere en espiral y las mata comprimiéndolas”.

Normalean zuri-zuria izaten da aihen handia (Calystegia sepium). Zierbena.

Ez dugu nahastu behar aihen ezkerra, «aihenzuria»rekin (Clematis vitalba).

Izenak izen, ederra da benetan kanpanillia!!

Algortarrak, guaitoak?

2008-07-01T12:28:00.055+02:00

Euskal Herrian oso errotuta egon da herritar (edo familia) bakoitzari ezizena, gaitzitzena edo izengoitia jartzeko ohitura. Gaur egun hainbat herritan oso ondo eusten diete ezizen zaharrei eta berriak sortzen dihardute, etengabe. Baina, gaur ez naiz horren inguruan luzatuko.

Maila bat goragoko ezizenen inguruan jardungo dut. Herritarren -nahiz auzo jakin batekoen- gaitzizenez, alegia.

Getxoko Algorta auzoko herritarrek "guaitoak" ezizena daukate.

Ezizen honen jatorria ez da –askok hori uste duten arren- gaztelaniaz lagunarteko hizkeran erabili ohi den GUAY hitzaren txikigarria. Arrain baten izena da GUAITO. Aldaera asko dauzka izen honek, goaito, güeito, güito...

Gaztelaniazko izen generikoa Gobio da. Euskara batuan, Zarboa.

Guaitoa edo buruzkoa (Gobius sp.)
Argazkia hemendik hartu dut.

Algortan Gobiidae familiako arrainak izendatzeko bi hitz erabiltzen dira, BURUSKO (buruzko) eta GUAITO. Lehena bigarrena baino gehiago erabiltzen da ezkatadun arrain hauek izendatzeko. Itxuragatik euskarazko forma dirudi lehenak eta gaztelaniazkoa bigarrenak. Plentzian eta Armintzan ere “burusku”/”burusko” terminoa erabiltzen da.

GUAITO izendapena, Areetan erabiltzen dute gehiago. Agian, areetarrek algortarrei jarritako ezizena izango da hau, kontu jakina baita inguruko herriek (edo auzoek) asmatzen dituztela ezizenak.

Telesforo de Aranzadik (Nombres de peces en euskera, 1933), Santurtzin, goaito eta Bilbon (eta Olabeagan) sarbo formak jaso zituen.

Eneko Barrutiak Bizkaiko Arrantzaleen hiztegia liburuan (2000), jasotzen duenez, Zierbenan güeito darabilte, baina kabuxa edo erdarazko ‘babosa’ izendatzeko.

Ez dira nahastu behar ordea, Algortako erabileran behinik behin, buruzkoa edo guaito/goaito eta kabuxa edo babosa.

Lehen bikotea Gobiidae familiako arrain ugari izendatzeko izen generikoa dugu. Ezberdinak dira, berriz, gaztelaniazko babosa edo euskarazko kabuxa izen generikoa hartzen duten Blenniidae familiako espezieak. Azken hauek ez daukate ezkatarik, lingirdatsuak dira.

Algortan bi familiak jan izan dira, baina finagotzat hartzen da buruzkoa, hezur gutxiago dauzkalako... Frijituta jan izan da buruzkoa. Kabuxa, aldiz, zopan.

GUAITO edo BURUZKO izen generikoa hartzen duten espezierik ohikoenak:

a) Gobius niger: Zarbo beltza. Caparrudo. Black goby.

b) Gobius paganellus: Paganell zarboa. Paganel, bobi. Rock goby.

c) Gobius cruentatus: Zarbo odoldua. Gobio sangrante, Góbit. Red-mouthed goby.

d) Gobius cobitis: Zarbo buruhandia. Gobio gigante. Giant goby.

Zergatik ezizen hau?

Valentín Solagaistuak bere Getxo historia de sus gentes (2003) liburu ederrean ezizenaren zergatia ematen digu:

"Asimismo, de la denominación goaito algunos han querido extraer el origen del nombre "Guecho". Cuenta alguna historia popular que desde La Avanzada, en la playa Balanar -hoy llamada playa de la bola-, hasta las playas de Arrigunaga y Cobo el agua estaba abarrotada de pequeños peces llamados guaitos...”

Algortan, sarritan entzun daitekeen beste azalpen bat ere badago; 'guaito'a haitz-arteko arrain txikitxoa dela, eta aho-handikoa (gorago ikusi duguna, alegia). Algortarrak harroak direnez... txikitxoak eta harroak... baina aho-handikoak?

Algortan bada elkarte bat izen hau daukana: Asociación de Amigos Algorteños "Guaitos".

Euskal Herriko ezizenen artean asko dira animalienak; hona hemen adibide batzuk:

Kostaldean, itsasoarekin lotutako izenak ditugu: Lantzoiak (Ondarroa, arraina), Lapa-zorrixak (Mutriku, krustazeoa), Guaitoak (Algorta, arraina)...

Adibide gehiago...

Bizkaikoak:

Kokoak (Zeanuri, Morga), Txuberaxuak (Zeberio), Akerrak (Larrabetzu), Zorriak (Lezama), Txinboak (Bilbo), Tximintxak (Derio), Zapoak (Durango), Mozoloak (Galdakao)...

Gipuzkoakoak:

Arkakusoak (Zaldibia), Beleak (Zegama), Saguak (Zerain), Ontzak (Andoain), Txantxikuak (Oñati), Oiloak (Alkiza), Euliak (Amezketa), Otsoak (Ataun), Sakelak [igelak] (Azkoitia), Zapoak (Azpeitia, Gaintza), Bareak (Beasain), Tarinak (Deba), Akerrak (Errezil), Azeriak (Idiazabal), Antzarrak (Lazkao), Txantxikuak (Oñati)...

Informazio gehiago nahi izanez gero:

Wikipedian, Bizkaiko eta Gipuzkoako zenbait ezizen agertzen dira.
Artikulu interesgarria idatzi zuen Felix Ibargutxi kazetariak Gipuzkoako hainbat herritako ezizenen inguruan.

San Joan bezpera

2008-06-23T17:29:00.029+02:00

Gaur San Joan bezpera dugu. Eta bihar... Donibane, Doniene, Doniñe, San Juan, San Juen... Ederra da jai hau. Askotan ederragoa izan ohi da jai-bezpera jai-eguna bera baino. Etorriko denaren aurrekaria, balizkoaren altxagarria.

Ekaina

Herri batzuetan, ekainaren 21ean, udaren hasierarekin bat egiten duen udako solstizioa ospatu dute gure Euskal Herri luze-zabalean.

Seigarren hilabete honek baditu beste hainbat izen: bagila, garagarrila, garagarzaroa, arramaiatza, errearoa... Euskara batuan darabilgun “Ekaina” izen dotorea da oso; euskaldunok, garai batean –gaur egun baino sarriago- zerura begira bizi ginela gogorarazten diguna. Eki ‘eguzkia’ + gain(a) ‘gainean’. Eguzkia gain-gainean daukagu hilabete honetan; udako solstizioa, alegia. Urteko egunik luzeena eta gaurik laburrena... Hemendik aurrera egunak laburtzen joango dira eta gauak luzatzen; horri aurre egin eta eguzkiari berotzen jarraitzeko gogorarazteko sua pizten zen eta pizten da. Geroago kristautasunak San Joan Bataiatzailearekin lotu zuen EKAINeko su-festa hau.

Suaren inguruan ekainaren 23ko iluntzean suaren inguruan horrelakoak abestuko ditugu:

San Juan bagille bagillekoa

sapok eta subek erre

artok eta garik gorde.

(Jatabe, B)

San Joan eguneko sorta eta lizar-adarra Dimako baserri batean (2007)

Suak, urak eta landarediak indar berezia daukate San Joan bezpera eta San Joan goizean. Sua eta uraren zentzu berritzaile eta garbitzailea alde batera utzita landarediaz zenbait ohar egingo ditut labur-labur:

Euskaldunon artean badira bedeinkazio beharrik ez daukaten bi zuhaitz, berez bedeinkatuak direnak: elorria eta lizarra. Bi zuhaitzok egundoko garrantzia daukate ekainaren 23tik 24rako gau magiko honetan.

Elorri zuria

Elorri edo Arantza zuriaren zientzia izena “Crataegus monogyna” da. Gaztelaniaz, espino blanco edo espino albar esaten diote.

San Joan egunean, elorri adarrak edo koroak (arrosaz apainduta) etxeko ate eta leihoetan jartzen dira etxea tximistetatik babesteko.

Donibane Garazin (Nafarroa Beherea) elorri-arantza bat eramaten dute tximistetatik babesteko. Tximistorratz lanetarako ere erabili izan da elorria gure artean.

Urbasako artzainek ardi-txabolaren ateburuan elorri adarra jarrita hiru aldiz pasarazten zituzten euren ardiak berauek babesteko. Elorriarekin batera arrosa ere jartzen dituzte ardiak zora ez daitezen.

Elorri zuria (Crataegus monogyna)

Lizarra

Lexarra, leizarra edo lizarra, euskaraz. Zientzia-izena: Fraxinus excelsior.

Hainbat herritan elorriarekin batera lizarra ere jartzen da etxeko sarreran. Larrabetzun, Sondikan eta Zornotzan esaterako, gurutze bat egiten dute lizar adarrekin.

Lizarra (Fraxinus excelsior)

San Joan belarrak

San Joan goizean (eguzkia irten aurretik!) batutako hainbat lorek gaixotasun ugari sendatzen dituzte... Tartean senda-belarrak (mendafina, erromeroa...), lore apaingarriak (arrosa, lirioa...), baratzekoak (intxaurrondoa, porruak, kipulak, berakatzak, artoa...), eta bestelakoak (mihilua, San Joan loreak) egon daitezke. Goizen goiz, elizara eraman eta bedeinkatu eta gero batzuk etxe sarreran jartzen dira lore-sorta osatuta eta beste batzuk etxean gordetzen dira...

Bestelakoak

Intsusa-lorea (Sambucus nigra) San Joan eguneko goizean errekan sartuta hagineko minari aurre egiteko erabil daiteke.

Leku batzuetan ekaitz eta tximisten aurka sua egin eta ereinotz-adarrak (Larus nobilis) erretzen dira...

Hazparnen kardulatza (Cirsium sp.) landatzen dute gari-soroan eguzkia irten aurretik, horrela gari arteko kardulatz guztiak desagertzen omen direlako...

San Joan lorea (Leucanthemum vulgare), lore-sortako bat

Ekainaren 23ko gau honetan, ehunka -agian milaka- urteetako ohiturari eutsiz baserritarrek euren soro bazterrak zeharkatuko dituzte, lasto-sortak sutan daramatzatela, uztak etsaietatik babesteko asmoz... Gauaren etsaia eguzkia dugu, eta sua haren aitzindari eta ikurra. San Joan sua.

Txakur txikirik gabe

2008-06-19T10:24:00.031+02:00

Kontsumismoaren kulturan bizi gara. Dena da erostea, edukitzea, gordetzea... Kontsumismoak inguratzen gaitu edo bete betean harrapaturik gauzka. Hainbatek dirutan neurtzen dute daukatena eta direna.

Apalenek eta zoriontsuenek, bazterretik, gogorarazten digute ez dela zoriontsuago gehien daukana ezpada ze gutxien behar duena!

Azkenik, esango digute, diruak ez duela zoriontasuna ekartzen baina bide horretan lagundu ahal duela.

Orain eurotan pentsatzen dugun arren badira pezeta ahaztu ezinik bizi denik. Dagoeneko gutxi dira ogerlekotan zenbatzen dutenak daukatentxoa eta are gutxiago errealetan egiten dituztenak kontuak.

Guk nahi barik ere, beste garai bateko kultur(ar)en oinordekoak gara... eta darabilgun hizkuntza horren erakusgarri da. Hona adibide bat:

Txikitatik entzun izan diot amari, gaizki jokatuz gero txotxikirik ez nuela ikusiko, eta, 25 pezetako paga buruan, txintxo ibiltzen ahalegintzen nintzen.

Geroago jakin nuen, ni jaio aurretik bazela txori-aundixa izeneko txanpon bat, txotxikixaren balio bikoitza zeukana. Hala esaten zitzaion Mutrikun behinik behin.

Gutxi balio duen ezertaz aritzean, neure inguruko askok lasai-lasai esan ohi du bi txakur txiki balio duela. Erdaldunek diru faltari estar sin perras esaten diote.

Bitxia da hizkuntza, diruari animalien izena? Tira ba.

5 zentimoko txanponari txakur txikia edo txori txikia esaten zitzaion. 10 zentimokoari berriz, txakur handia edo txori handia. Erdaldunek perra chica eta perra gorda erabiltzen zuten hurrenez hurren.

Txakur-diruaren aurkia. Ezkerretara txakur handia eta eskumatara txakur txikia.

Txakur-diruaren atzealdea edo ifrentzua.

Gogora dezagun TXANTXIBIRI kantaren pasarte hura:

Saltzen, saltzen,

txakur txiki baten karameluak,

está muy bien!

Esaten du konfiteroak (bis)

Esapide batzuk bizi-bizirik segitzen dute gaur egun:

Batere dirurik gabe gaudela esateko:

Txakur txikirik gabe nago.

Txori txikirik gabe nago.

Estoy sin una perra.

Zerbaitek diru gutxi (edo... ez hainbeste) balio duela esateko:

Eso cuesta cuatro perras.

Horrek bi txori/txakur handi balio du.

Gaztelaniazko “calderilla” esateko Kirikiño idazleak txakur-dirua erabiltzen zuen:

Ordura-arte eleiz atan, alako eske-aldietan, ez ei-zan txakur-dirua baño ikusten (Bigarren abarrak, 1930).

Zergatik txakurra?

1870etik gerra ostera arte kobrezko bost eta hamar zentimoko txanponak erabili ziren. Txanpon horietan, orduan Espainiaren ikurra edo sinboloa zen lehoia azaltzen zen. Herritarrek txantxetan lehoia baino ‘txakur handia’ zirudiela esaten hasi ziren. Azkenik izendapen hori hartu zuen 10 zentimoko txanponak.

Txakur txikia edo txori txikia

Hemendik hartutako argazkia

Txakur handia edo txori handia

Hemendik hartutako argazkia

Txanpon horiek gerra ostera arte erabili ziren. Desagerrarazteko saiakera bat baino gehiago egon bazen ere, 1941eko urriaren 29an debekatu zirenera arte erabili ziren.

1940an, Francoren agintepean, 5 eta 10 zentimoko txanpon berriak egin zituzten, aluminiozkoak. Txanponotan lantzadun zaldizkoa ageri zaigu lehoiaren ordez. Hala ere izenak eta izanak bat egin ez arren txakur handi eta txikiek jarraitu zuten guztion ahotan.

Zergatik txoria?

Ezin izan dut argitu izenaren jatorria. Hasiera batean Francoren agintepean egindako txanponetan agertzen zen arranoa izendapen honen atzean egon zitekeela pentsatu nuen, baina, izenok gerra aurrekoak direnez...

Bilbon argitaratzen zen Euskalzale astekarian, 1897an, honakoa agertzen da: Astebete igaro ezkero, gei bakoitza “txori andi bat”.

Ez dut uste Mutriku eta inguruko herritarrek txanponetako lehoia ikusi eta txoria zela esango zutenik!!

Hizkeraren bizitasuna

Gaur hona ekarri dudan honek erakusten du herri-hizkeraren bizitasuna.

Hizkera informalean sortzen diren esapideen atzean sormen gaitasun itzela dago, hizkuntzaren beraren osasunaren erakusgarri izan ohi dena. Gaur egun ere euskaldunok jarraitzen al dugu esapide, metafora eta konparazio biziak sortzen?

Gaztelaniaz garai bateko berbak dira:

Pasta; guita (dirua), pavo (5 pezetakoa, ogerlekoa), libra (100 pezetakoa), canelo (100 pezetako billetea), talego; papel; loro (1.000 pezetakoa), kilo (milioi bat pezeta)...

Badago bizirik dagoenik: Estar sin un duro; Estar sin blanca... (Guztiak garai bateko txanponak).

Euskaraz ere badira...

Arditik ere ez zeukan gajoak. [Ardit: balio gutxiko dirua]

Xemaikorik gabe egotea. [Xemaiko: 5 zentimoko txanpona; Jatorria ‘sei marabedikoa’].

Simon egon. (Batere dirurik gabe egotea).

...

Atzamar jainkotiarrak

2008-06-12T19:47:00.010+02:00

Ez naiz batere kolonia zalea. Etxeetako txori-kaiolen parekoak dira lurrin-ontziak, natura gurera ekarri nahi dugu, dosi txikietan bahitu nahi dugu. Sarritan konturatu ere ez gara egiten benetako usainak kanpoan daudela, gure zain. Udaberritik negurakoan aukera zabala daukagu usainoz bertatik bertara gozatzeko.

Udaberriaren amaiera honetan, asko dira naturak gugandik gertu jarri dizkigun usain gozoak: ukitze hutsarekin eskuetatik sudurreraino eraman dezakegun izpilikua (‘lavanda’), mendiko basa-marrubien usain betea, gure herri eta hirietako ezki-loreak, pagadi hezeetako orbelaren eta goroldioaren usaina... eta, nola ez aipatu, basoko atzamarren usain fina, sarkorra, eldarniozkoa.

Ikaragarria da landare honen loreek oparitzen diguten usaina. Ama-naturaren oparia.

Basoetako atzamarrak (Lonicera sp.)

Gaztelaniaz landare igokari hau izendatzeko gehien darabilgun izena madreselva da. Genero honen zientzia izena Lonicera da. Euskal Herrian espezierik ohikoena Lonicera periclymenum dugu.

Generoaren zientzia-izena (Lonicera sp.) Adam Lonitzer (1528-1586) botanikoaren omenez jarri zion Linneok 1753an.

Latinez, periclymenus esaten zioten eta grezieraz Periklýmenos. Argonautetako baten izena zen, edozein itxura har zezakeena, aipagai daukagun landarearen antzean.

Nola euskaraz? Hiztegietara joz gero (Euskaltzaindia, Elhuyar, 3000, Euskalterm...) “atxapar” izendapena jasotzen da genero horretako espezieetarako; basoetako atxaparra aztergai dugun espeziearen kasuan. Desegokia da neure ustez gaur egun hizkera estandarrean nagusi den forma, Euskal Herri luze-zabalean erabiltzen diren izenak ikusi besterik ez dago honetaz jabetzeko:

Jangoikuan atzamarrak (Abadiño, B // Eibar, G // Bergara, G).

Jesukriston atzaparrak (Osintxu, Bergara, G).

Kriston atzaparrak (Eibar, G).

Amabirjiñan atzaparrak (Mutriku, G).

Amaberjiñ-atzaparrak (Eibar, G).

Ama Birjiñaren beatzak (Oikina, Zumaia, G).

Apustuluen atzamarrak (Nabarniz, B).

Bistan dago atzamar, atzapar zein be(h)atz formek, herri bakoitzeko hizkeran, eskuetako atzamarrei egiten dietela erreferentzia. Erreferentzia jainkotiarra inondik inora: Jaungoikoari, Ama Birjinari edo apostoluei...

Orduan zer dela eta atxapar forma hori? Nondik jaso dute hiztegigileek? Batek jakin... herriren batean atxapar forma jasoko zuten eskuetako hatzak izendatzeko eta horra!

Beste forma batzuk: ahuntz-hostoa (Euskaltzaindia), sasiama (Azkue, Londresko eskuizkribuak).

Maiz errepikatzen den beste forma bat ere badago: aihen-ezkerra edo ezker-aihena. Euskaltzaindiak beste espezie batzuk (Calystegia sepium eta Convolvulus arvensis) izendatzeko darabilen arren hainbat herritan ‘basoetako atzamarrari’ esaten diote horrela:

Esker aihena (Ziberuko botanika edo lantharen jakitatia, Jean Baptiste Althabe, 1900).

Ezkerra-ayena (Lacoizquetak, Nafarroa).

J. M. Lacoizquetak bere obra ezagunean (Diccionario de los nombres euskaros de las plantas; 1888) azalpen hau dakar:

“En esta comarca es conocida con la denominación de EZKERRA-AYENA, que viene de AYENA sarmiento y EZKERRA izquierdo o mano izquierda, significando sarmiento que trepa en hélice de derecha a izquierda, como es el caso de este arbusto”.

Goza dezagun, orain, Agustín Etxeberri idazleak 1887an EUSKAL ERRIA aldizkarian argitara emandako olerki eder honetaz:

MARIA ALEGIAZKOA

O! Maria, arbolaren itchuran

Iar bazinte, nonbeit mortuetan,

Ni nindake ezker-ayen billaka;

Bozik zuri lotuko besarka.

Amaitzeko, azken kontutxo bat, Dioscoridesek gizonezkoen kontrazenpzioari buruzko kapitulu batean landare hau aipatzen du. “Periklymenon” delako landareaz eginiko edabea 37 egunez hartuz gero gizonezkoak antzu geratzen omen dira.

Trikuarenak egin du

2008-06-06T10:51:00.017+02:00

Lehengo egunean, trikua ikusi nuen, kirikinoa. Barrua poztu, oroimena piztu eta hausnarketa puztu zizkidan. Politagoa zatekeen mendian, ezkutaketan, topatu izan banu. Baina geldi ikusi nuen. Sentitu nuen. Nire autoaren gurpilek azpian hartu zuten. Ordurako betiko loan bazegoen ere, amona xahar maitagarri bati oin herrena zapaltzea bezain mingarria gertatu zitzaidan. Esan bezala, triku zapalak oroimena lanean jarri eta Bernardo Atxagaren olerki ezaguna ekarri zidan gogora. Horrek poztu ninduen. Hain da maitagarria kirikinoa!

Erinaceus europaeus

Argazkiaren jatorria ikusteko egin klik hemen.

TRIKUARENA (Bernardo Atxaga, 1990)

Esnatu da trikua habi hosto lehorrez egindakoan,

eta dakizkien hitz guztiak ekartzen ditu gogora;

gutxi gora behera, aditzak barne, hogeitazazpi hitz.

Eta gero pentsatzen du: Amaitu da negua,

Ni trikua naiz, Bi sapelaitz gora dabiltza hegaletan;

Marraskilo, Zizare, Zomorro, Armiarma, Igel,

Zein putzu edo zulotan ezkutatzen zarete?

Hor dago erreka, Hau da nire erresuma, Goseak nago.

Eta berriro dio: Hau da nire erresuma, Goseak nago,

Marraskilo, Zizare, Zomorro, Armiarma, Igel,

Zein putzu edo zulotan ezkutatzen zarete?

Ordea bertan gelditzen da bera ere hosto lehor balitz,

artean ez baita eguerdia baino, lege zahar batek

galerazi egiten baitizkio eguzkia, zerua eta sapelaitzak.

Baina gaua dator, joan dira sapelaitzak, eta trikuak,

Marraskilo, Zizare, Zomorro, Armiarma, Igel,

Erreka utzi eta mendiaren pendizari ekiten dio,

bere arantzetan seguru nola egon baitzitekeen

Gerlari bat bere eskutuaz, Espartan edo Corinton;

Eta bapatean, zeharkatu egiten du

belardiaren eta kamio berriaren arteko muga,

Zure eta nire denboran sartzen da pauso bakar batez;

Eta nola bere hiztegi unibertsala ez den

azkeneko zazpi mila urteotan berritu,

ez ditu ezagutzen gure automobilaren argiak,

ez da ohartzen bere heriotzaren hurbiltasunaz ere.

Zenbat aldiz ikusi dugu trikuren bat? Zenbatetan bizirik? Gehienetan bide-bazterrean ibilgailuren batek zapalduta... Zapaldu ez ditugunak garai batekoak baino uzkurrago eta izutiago bilakatu zaizkigu gure bizimodu azkar hau ezin ulertuta.

Mutrikuar baserritar batek goxotasun kutsakorrez azaldu zidan: “leno makiña bat aldiz ikusten genduzen kirikixuak sagarrak eruaten bizkar-gaiñian”, euren arantzetan josita. Batzuek sagarzaletasun horretan oinarritzen dute ekialdeko hizkeretako SAGARROI hitzaren jatorria (‘sagar+(k)oi’ = sagartzalea). Beste batzuek aldiz, “sagu”arekin lotzen dute.

Trikuari KIRIKINOA esaten diogu Bizkaian. Gehienok “Kirikiño” entzun eta ikastola batekin lotzen dugu edota Mañariko idazle sonatuarekin (Ebaristo Bustintza). Nork lotzen du ugaztun txikitxoarekin?. “Trikua” zein “kirikinoa” hitzak latinetik omen datoz, ‘ericius’ (*trikinu/*krikinu) formatik.

Bizkaiko mendebaldean KIRIKOLATZA esaten zaio, bere arantzen latzagatik. Aurrerantzean ere latzak pasatu beharko ditu gure artean bizirauteko.