अध्यात्म Adhyatma

गीत दासायन

noreply@blogger.com (Anonymous) — Wed, 08 Jul 2015 07:37:00 +0000

गीत दासायन

गीत दासायन हे गीत रामायण प्रमाणेच मधुर काव्य आहे.

गीत दासायन

मुख्यपृष्ठ प्रसंग १

प्रसंग १

समर्थ रामदासस्वामींचे नाव माहीत नसणारा भारतीय क्वचितच सापडेल. धर्मकारण आणि राजकारण यांची अचूक सांगड घालणारा हा महापुरुष जांब नावाच्या खेड्यात ठोसर कुलात जन्माला आला. वडिलांचे नाव सूर्याजीपंत आणि आईचे नाव रेणुका असे होते. सूर्याजीपंतांच्या पूर्वी जवळ जवळ बावीस पिढ्या श्रीरामाची उपासना यांच्या घराण्यात चालू होती. सूर्याजीपंत्र सूर्याचेही उपासक होते. त्यांना प्रभू रामचंद्राच्या कृपेने दोन पुत्र झाले. त्यातला लहान पुत्र हाच नारायण ऊर्फ समर्थ रामदासस्वामी होत. आपल्या अतुल रामभक्तीने आणि असामान्य सदाचरणाने महाराष्ट्रात सर्वत्र प्रभू रामचंद्राची उपासना वाढवून सर्वांना नामस्मरणाचा सोपा मंत्र ज्यांनी दिला ते समर्थ रामदास स्वामी नेहमी म्हणत असत-

"जय जय रघुवीर समर्थ"

महाराष्ट्राच्या गाभार्‍यातुन दुमदुमले जे सार्थ ।

जय जय रघुवीर समर्थ ॥१॥

जांब गावचा तो कुलकर्णी

ठोसर नामे करि कुलकरणी

सूर्याजी सूर्यासम होता

नाम जयाचे सार्थ ॥१॥

रेणुकासती त्याची भार्या

नित सेवारत पतिच्या कार्या

सुखि संस्कारी एक उणेपण

संतानाविण व्यर्थ ॥२॥

बावीस पिढ्या ठोसर कुळिच्या

अनन्य चरणी प्रभुरामाच्या

प्रसन्न झाले श्रीरघुनंदन

बघुनि भाव निःस्वार्थ ॥३॥

सूर्याजीला दर्शन देउनि

वर दिधला त्या श्रीरामानी

"दोन सद्गुणी सुपुत्र होतिल

करतिल जे वेदार्थ."

ज्येष्ठ पुत्र जो म्हणति श्रेष्ठ त्या ।

बुद्धिमान अन शांतच जात्या ।

मायपित्या आधार जाहला

संसारी सिद्धार्थ ॥५॥

रामनवमिचा शुभ दिन आला ।

प्रभुजन्माची मंगल वेळा

साधुनिया अवतार जाहला

सद्गुरुराज समर्थ ॥६॥

आनंदी आनंद जाहला

साक्षात वायूसुत अवतरला

जनसेवेची अपूर्ण वांच्छा

पुरवुनि होइ कृतार्थ ॥७॥

गीत दासायन

मुख्यपृष्ठ प्रसंग २

प्रसंग २

समर्थांच्या मातोश्रींचे नाव रेणुका असे होते. परंतु सर्वजण त्यांना राणूबाई असे म्हणत असत. लहानपणी नारायण राणूबाईंच्या बरोबर कथाकीर्तनाला आवडीने जात असे. बुद्धीने अतिशय हुशार परंतु मुलखाचा खट्याळ अशी नारायणाची ख्याती होती. एकदा नारायण हिंडता हिंडता एका शेतात गेला. तेथे जोंधळ्याची मळणी चालली होती. काही पोती भरून ठेवली होती. नारायणाने शेतकर्‍याला विचारले "यातले एक पोते घरी नेऊ का?" यावर शेतकरी विनोदाने म्हणाला, "तुला उचलत असेल तर ने." एवढे ऐकताच नारायणाने सहज लीलेने जोंधळ्याचे भरलेले पोते पाठीवर घेतले आणि मारुतीने द्रोणागिरी आणला त्या आवेशात ते पोते घरी आणून टाकले. शेतकरी पाठोपाठ पळत आला, आणि राणुबाईंना म्हणाला. "तुझ्या लेकाने माझे पोते पळविले. तेव्हा नारायण म्हणाला, "तुमचे पोते तुम्ही घरी घेऊन जा." शेतकर्‍याने पोते उचलले तो त्या जागी दुसरे पोते दिसू लागले. दुसरे उचलले तो तिसरे दिसू लागले. शेवटी शेतकरी दमला. त्याने राणूबाईंना साष्टांग नमस्कार घातला. हा प्रसंग पाहून राणूबाईंचे डोळे आनंदाश्रूंनी भरून आले. त्यांनी नारायणाला जवळ घेतले आणि म्हणाल्या, "नारायणा ! आता तू मोठा झालास. अशा खोड्या करू नये." परंतु मनातून मात्र त्यांना असेच वाटत होते, "सानुला ग नारायण."

सानुला ग नारायण

काय सांगु त्याचे गुण

बोबड्या ग बोलाने हा

सांगे मला रामायण ॥ध्रु०॥

सानुले ग याचे ओठ

गोर्‍या भाळि शोभे तीट

नजर तिखट आणि धीट

आवरेना एक क्षण ॥१॥

सानुले धनुष्य बाण

हाति घेई नारायण

म्हणे वधिन मी रावण

आणि सोडी रामबाण ॥२॥

सानुला ग नारायण

मित्र याचे सारेजण

जमवि सर्व वानरगण

खोड्या याच्या विलक्षण ॥३॥

सानुला ग नारायण

आज होतसे ब्राह्मण

याच्या मुंजीसाठी जाण

गोळा झाले आप्तगण ॥४॥

सानुला ग नारायण

सुरू झाले अध्ययन

तोष पावले गुरुजन

पाहुनिया याचे ज्ञान ॥५॥

संपले ग बालपण

थोर झाला नारायण

करूनिया त्याचे लग्न

होउ सर्व सुखी जाण ॥६॥

गीत दासायन

मुख्यपृष्ठ प्रसंग ३

प्रसंग ३

सूर्याजीपंतांचे देहावसान झाल्यानंतर काही दिवसातच "नारायणाचे लग्न करावे" असे राणूबाईंच्या मनात आले. त्यांनी आपला विचार ज्येष्ठ पुत्र गंगाधर यांना सांगितला. श्रेष्ठ म्हणाले, "आई, नारायण हा सामान्य मुलगा नाही. लग्नाचा विषय काढला की तो किती रागावतो हे तुला माहीत आहे." पण राणूबाईंनी ऐकले नाही. एकदा घरातच लग्नाची गोष्ट निघाली तेव्हा नारायण घराबाहेर पडला आणि थेट गावाबाहेर असलेल्या डोहाजवळच्या वटवृक्षावर उंच जागी जाऊन बसला. श्रेष्ठ गंगाधर त्याला नेण्यासाठी आले. त्यांना पाहताच नारायणाने डोहात बुडी मारली. डोहातील खडकावर कपाळ आपटून एक टेंगूळ आले. नारायण बुडताच सर्वत्र हाहाकार उडाला. डोहाच्या काठावरून श्रेष्ठांनी वात्सल्याने हाक मारली, 'नारायणा, वर ये.' ती ऐकताच नारायण वर आला आणि श्रेष्ठांच्या बरोबर घरी गेला. राणूबाईंनी त्याला जवळ घेतले आणि प्रेमाने त्याच्या पाठीवरून हात फिरविला. त्या म्हणाल्या, "नारायणा, तू माझे ऐकणार नाहीस का? निदान लग्नाचा अंतरपाट धरलेला तरी मला पाहू दे." नारायणाने आईच्या म्हणण्याला मान दिला. राणूबाईंनी आपल्या भावाच्या कन्येशी नारायणाचा विवाह निश्चित केला. लग्नाचा दिवस उजाडला. नवरा मुलगा बोहल्यावर उभा राहिला आणि सर्वजण म्हणू लागले, "शुभमंगल सावधान."

घोष करिति विप्र सर्व शुभमंगल सावधान

ऐकुनि तो नारायण झाला झणि सावधान ॥ध्रु०॥

सावधान सावधान ।

बावरला नारायण ।

सावरला त्याच क्षणी ।

पुसत मातुला ॥१॥

सावधान मी असता

सावध मज का करिता

सांगा मज घोष वृथा

काय चालला ॥२॥

परिसुनि हे नवल वचन

मुक्तहास्य करिति स्वजन

म्हणती "ही बेडि तुम्हा

आज घातली ॥३॥

आता नच स्वैर गमन

संसारी स्थिर आसन

संपलाच खेळ सर्व

ध्यानि हे धरा" ॥४॥

नारायण करि विचार

काय घडत हा प्रकार

अवधि नुरे परि पळभर

सोडि संभ्रमा ॥५॥

मातृवचन मानियले

यथासांग पाळियले

'झालो मी सावधान

चाललो अता' ॥६॥

अंतरपट उडवि क्षणी

लंघियला मंडप आणि

हां हां हां म्हणत जाइ

गगन भेदुनी ॥७॥

गीत दासायन

मुख्यपृष्ठ प्रसंग ४

प्रसंग ४

'सावधान' हा शब्द कानी पडताच नारायण सावध झाला. त्याने मनाशी विचार केला, आईला दिलेल्या वचनातून आपण मुक्त झालो आहोत. आता सावध व्हायला हरकत नाही. असा विचार करून लग्नमंडपातून नारायण एकदम बाहेर पडला. मंडपात सर्वत्र हलकल्लोळ उडाला. 'अरे नवरा पळाला' असे जो तो एकमेकांना सांगू लागला. भटा-भिक्षुकांची एकच धांदल उडाली. राणूबाईंना काय करावे ते सुचेना. या अनपेक्षित प्रसंगाने त्या अत्यंत व्याकूळ झाल्या. नारायण जो पळाला तो गावाबाहेरील अश्वत्थाच्या झाडावर चढून बसला. राणूबाईंना हे समजताच काळजीने त्यांचे ह्रदय शतशः विदीर्ण झाले. श्रेष्ठांना बरोबर घेऊन त्या वृक्षापाशी आल्या. नारायण अगदी उंच जाऊन बसला होता. ते पाहून राणूबाईचे अंतःकरण घाबरून गेले. त्या सर्व मंडळींना विनवून सांगू लागल्या, "कुणीतरी झाडावर चढून माझ्या नारायणाला खाली आणा हो." पण नारायण इतक्या उंचावर जाऊन बसला होता, की तेथे चढून जाण्याचे धैर्य कुणालाच झाले नाही. शेवटी असह्य होऊन राणूबाई म्हणाल्या, "माझ्या जीविच्या जीवना, खालि येई नारायणा."

माझ्या जीविच्या जीवना

खालि येई नारायणा

नको अंत पाहू माझा

ओढ लागे पंचप्राणा ॥ध्रु०॥

मानिलेस तूही मजला

म्हणुनि मांडिला सोहला

नाहि ओळखीले तुजला

लाडक्या रे नारायणा ॥१॥

लग्न नव्हे आले विघ्न

मनोरथ झाले भग्न

रामनामि तू रे मग्न

राहि सदा नारायणा ॥२॥

आता नाहि रागावणार

मीच तुझे मानणार

आजवरी चुकले फार

राग सोडि नारायणा ॥३॥

तुझ्याविना कैशी राहू

ताटातूट कैसी साहू

नारायणा कोठे पाहू

सांग तूच नारायणा ॥४॥

तात तुझे सोडुनि गेले

दुःख तुला पाहुनि गिळले

तूहि जासि सोडुनि सगळे

साहु कशी नारायणा ॥५॥

तूच एक प्राणविसावा

बावरल्या माझ्या जीवा

का रे दैव साधी दावा

खालि येई नारायणा ॥६॥

गीत दासायन

मुख्यपृष्ठ प्रसंग ५

प्रसंग ५

"खालि येई नारायणा" या आईच्या करुणोद्गाराने नारायण क्षणभर बावरला. त्याला काय करावे हे न सुचल्याने मनाची थोडी चलबिचल झाली. पण दुसर्‍याच क्षणी त्याने निर्णय घेतला आणि मायापाश तोडून तत्काळ दुसर्‍या वृक्षावर उडी मारली. दुसर्‍यावरून तिसर्‍यावर, तिथून चौथ्यावर असे करीत नारायण क्षणभरत दिसेनासा झाला. प्रभू रामचंद्रांनी ज्या ठिकाणी वास्तव्य केले होते त्या पंचवटी क्षेत्राकडे नारायण गेला. नाशिकशेजारी टाकळी गावात निवान्त ठिकाणी राहावे आणि गोदावरी नंदिनी संगमात उभे राहून तेरा कोटी रामनाम जप व गायत्री पुरःश्चरण करावे असा नारायणाने निश्चय केला. सूर्योदयापासून मध्यान्हकाळापर्यंत कमरेइतक्या पाण्यात उभे राहून अनुष्ठानास सुरवात केली. नंतर मधुकरी मागण्यासाठी नारायण पंचवटीत येत असे. मधुकरीचा श्रीरामाला नैवेद्य दाखवून प्रसाद भक्षण करावा असा क्रम अखंड बारा वर्षे चालू होता. 'बरी स्नानसंध्या करी एकनिष्ठा" या वचनाप्रमाणे नारायणाने खडतर तपश्चर्या केली. प्रभू रामचंद्रानी नारायणाला प्रत्यक्ष दर्शन दिले आणि कृष्णातीरी जावयास सांगितले. नारायणाबद्दल ज्याला त्याला उत्कंठा आणि ओढ उत्पन्न झाली. आणि प्रत्येकाच्या मनात एकसारखा एकच विचार येऊ लागला, "कोण हा तेजस्वी ब्राह्मण."

कोण हा तेजस्वी ब्राह्मण

करितसे तपाचरण दारुण ॥ध्रु०॥

रोज प्रभाती मजला दिसतो

गोदावरिच्या जली उभा तो

सूर्य उगवता अर्घ्यचि देतो

माध्यान्हीला घरी जाउनी

भिक्षेचे जेवण ॥१॥

दोन प्रहरि ग्रंथांचे वाचन

स्वये करितसे संतत लेखन

प्रभुरायाचे निशिदिन चिंतन

रात्री जाउनि राउळामधे

करित श्रवण कीर्तन ॥२॥

अंगावरती वस्त्रे भगवी

शोभून दिसे तरुण तपस्वी

विनम्र वृत्ती सदा लाघवी

ब्रह्मचर्य अन्‌ गौरकाय ते

कांतिमान यौवन ॥३॥

जटाभार मस्तकी शोभला

जाणतेपणा मुखी विलसला

अवनीवर जणु मुनि अवतरला

वर्षामागुनि वर्षे गेली

तरि न कळे हा कोण ॥४॥

निवास याचा सदा पंचवटी

तपाचरण हा करि गोदातटि

प्रभु रामासम आकृति गोमटि

एकांतामधि नित्य राहतो

करित प्रभू चिंतन ॥५॥

गीत दासायन

मुख्यपृष्ठ प्रसंग ६

प्रसंग ६

एकदा नारायण ध्यानस्थ बसला असता कुणाच्या तरी कंकणाचा नारायणाला आवाज आला. यावरून नमस्कार करणारी स्त्री सुवासिनी आहे असे समजून त्याने आशीर्वाद दिला, "अष्टपुत्रा सौभाग्यवती भव." ती स्त्री पतीबरोबर सती जाण्यासाठी निघाली होती. तिने विचारले, "हा आशीर्वाद या जन्मीचा का पुढील जन्मीचा?" नारायण म्हणाला, "याच जन्मीचा." आणि त्याने डोळे उघडून पाहिले तो बाई सती जाण्यासाठी निघाली आहे. नारायणाने बाईंना सांगितले, "माझ्या तोंडून गेलेला शब्द रघुपतीचा आहे. तो अन्यथा होणार नाही. मी तुमच्या पतींना एकदा पाहतो." असे म्हणून नारायणाने कमंडलूतील गंगोदक हातात घेतले आणि त्या बाईच्या पतीच्या मृतदेहावर सिंचन केले.त्याबरोबर तिचा पती खडबडून उठून बसला. सर्व लोकांना अत्यंत विस्मय वाटला आणि त्यांनी नारायणाच्या चरणी लोटांगण घातले. नारायण म्हणाला, हे सर्व रघुपतीने केलेले आहे. आपण त्याचे सतत स्मरण केले पाहिजे. म्हणजे तो आपल्याला कधीही विसरणार नाही. "नित बोला तुम्हि हरिचे नाम । श्रीराम जयराम जयजयराम ।"

नित बोला तुम्हि हरिचे नाम

श्रीराम जयराम जयजयराम ॥ध्रु०॥

रामनाम उच्चारण सोपे

निशिदिनि स्मरता जळतिल पापे

अघम वासना थरथर कापे

सतत स्मरा तुम्हि प्रभुचे नाम ॥१॥

सगुण रूप श्रीराम दयाघन

घडता दर्शन पावन जीवन

भाव दाटले भरले लोचन

सतत करा नामामृत पान ॥२॥

निर्मल भाव प्रभूवर ठेवा

भवसागरि तो एक विसावा

सकल सुखाचा एकच ठेवा

सोडु नका नित चिरसुख धाम ॥३॥

प्रभुनामाची जडता गोडी

तोचि एक इहपर सुख जोडी

मोहपाश तो सहजचि तोडी

हरिनामचि त्या सौख्यनिधान ॥४॥

वाल्मिकि तरला नामबलाने

रचिले रामायण भाग्याने

कविकुलगुरु मानिति अभिमाने

भवदुख वारिल प्रभुचे नाम ॥५॥

उठता बसता नाम स्मरावे

राघवरूप निरंतर ध्यावे

सकल चराचरि त्यास पाहावे

तोच जगाचा चिरविश्राम ॥६॥

भक्तवत्सला मेघश्यामा

श्रीरघुनंदन हे श्रीरामा

तव नामाचा अगाध महिमा

क्षणहि न विसरो मंगल नाम ॥७॥

गीत दासायन

मुख्यपृष्ठ प्रसंग ७

प्रसंग ७

टाकळीच्या सर्व लोकांनी नारायणाचे सामर्थ्य ओळखले आणि याच ठिकाणी नारायणाला 'समर्थ' अशी पदवी प्राप्त झाली. या वेळेपासून 'श्रीराम जयराम जयजयराम' या त्रयोदशाक्षरी मंत्राचा अनुग्रह द्यायला समर्थांनी सुरुवात केली. बारा वर्षांची खडतर तपश्चर्या संपत आली तेव्हा प्रभू रामचंदांनी समर्थांना कृष्णातीरी जाण्याचा आग्रह सुरू केला. शिवाच्या अंशापासून भोसल्यांच्या कुळात शिवाजीचा जन्म झाला आहे. त्याला समर्थांनी सहाय्य करावे असे प्रभू रामचंद्रांनी सांगितले. समर्थांनी बारा वर्षांच्या तपश्चर्येनंतर तीर्थाटन करण्याचा विचार केला. तीर्थयात्रेच्या निमित्ताने भारतातील सर्व परिस्थिती प्रत्यक्ष अवलोकन करावी हा त्यांचा मनातला हेतू होता. त्याचप्रमाणे भारतातील सर्व देवस्थाने आणि तीर्थक्षेत्रे त्यांनी पाहिली. सर्व प्रवास पायी केला. त्यामुळे त्यांच्या तीर्थयात्रेला बारा वर्षांचा कालावधी लागला. वेगवेगळ्या प्रांतातून निरनिराळ्या भाषा त्यांनी अवगत केल्या आणि त्यात कवने रचली. "द्वादश संवत्सरे आचरुनी, तीव्र तपचरणा, निघाले समर्थ तीर्थाटना."

द्वादश संवत्सरे आचरुनी

तीव्र तपाचरणा ।

निघाले समर्थ तीर्थाटना ॥ध्रु०॥

रामप्रभूंची आज्ञा मिळता

मानुनि शिरसावंद्य तत्त्वता

निजव्रताची करुनि सांगता

वंदुनि नारायणा ॥१॥

रामदास पद जेथे पडती

ती ती क्षेत्रे पावन होती

अवघे भाविक दर्शन घेती

घालूनि लोटांगणा ॥२॥

काशीक्षेत्री श्रीशिवदर्शन

गंगास्नाने नरतनु पावन

प्रभुरायाचे अविरत चिंतन

करुन ध्यानधारणा ॥३॥

क्षेत्र अयोध्या प्रभुपद पावन

राधा-कृष्णांचे वृन्दावन

मथुरा गोकुळ नेत्री देखुन

साक्षात श्रीकृष्णा ॥४॥

हिमालयामधि कैलासेश्वर

दक्षिणेकडे श्रीरामेश्वर

नमुनी बद्रीकेदारेश्वर

बद्रीनारायणा ॥५॥

पाहिलि पुढती पुरी द्वारका

उज्जयिनी सोमनाथ लंका

सेतुबंध देखिला न शंका

राम वधी रावणा ॥१॥

अखंड भारत पायी फिरले

जन मन जातीने पारखले

असे भारती एकच झाले

रामदास जाणा ॥७॥

गीत दासायन

मुख्यपृष्ठ प्रसंग ८

प्रसंग ८

तीर्थाहून परत आल्यावर समर्थ पंचवटीस आले. तीर्थयात्रेचा समग्र अहवाल प्रभू रामचंद्रांना सादर केला. तीर्थयात्रेचे सर्व पुण्य प्रभू रामचंद्राच्या चरणी अर्पण केले. यानंतर कृष्णातीरी संचार करण्यासाठी समर्थ निघाले. अंगावर भगवी वस्त्रे आणि खांद्यावर गलोल अशा वेषात ते पैठण क्षेत्रातील वाळवंटात फिरत होते. तिथल्या काही ब्राह्मण मंडळींनी त्यांची कुचेष्टा करावी म्हणून आकाशातून उडणार्‍या घारीला गलोलीने नेम मारून पाडावयास सांगितले. समर्थांनी घार पाडली. त्याबरोबर त्याच ब्राह्मणांनी हिंसा केल्याबद्दल समर्थांना सक्षौर प्रायश्चित्त घ्यायला लावले. प्रायश्चित्तानंतरही घार जिवंत होत नाही हे पाहुन समर्थांनी ब्राह्मणांना विचारले, "प्रायश्चित्ताचा काय उपयोग झाला?' ब्राह्मण हसू लागले. तेव्हा समर्थांनी घारीला हातात घेतले आणि प्रभू रामचंद्राचे स्मरण करून तिला सांगितले, "पूर्वीप्रमाणे आकाशात विहार कर." त्याबरोबर घार उडून गेली. सर्व ब्राह्मण समर्थांना शरण्गेले. "अचेतनासी करी सचेतन, दावि चमत्कार, त्याविना कुठे नमस्कार."

अचेतनासी करी सचेतन,

दावि चमत्कार, त्याविना

कुठे नमस्कार

प्रभुरायाची सर्व लेकरे

अडखळती जगि नित अविचारे

भवसागरि बुडताति बिचारे

गुरु एकच आधार ॥१॥

नरतनु दुर्लभ लाधलि दैवे

सार्थक नरजन्माचे व्हावे

राघवरूप निरंतर ध्यावे

कोण दुजा आधार॥२॥

जनसेवेचे बांधुनि कंकण

सखोल केले स्वये निरीक्षण

निजधर्माचे करि संरक्षण

दावुनि साक्षात्कार ॥३॥

गीत दासायन

मुख्यपृष्ठ प्रसंग ९

प्रसंग ९

लोकसंग्रह करण्यासाठी समर्थांनी आपल्या योगसिद्धीच्या बळावर अनेक ठिकाणी चमत्कार केले. पैठण क्षेत्रात समर्थांची रसाळ किर्तने सुरू झाली. असंख्य लोक त्यांचे कीर्तन ऐकावयास येत असत. त्यातच आंबड प्रांतातला नित्य येणारा एक ब्राह्मण समर्थांच्याकडे टक लावून पाहत असे. त्याला वाटे, यापूर्वी समर्थांना आपण कुठेतरी पाहिले आहे. आणि एक दिवस त्याच्या मनात शंका आली. लहानपणी लग्नमंडपातून पळून गेलेला सूर्याजीपंतांचा नारायण तोच हा असावा. कीर्तनानंतर त्याने समर्थांची भेट घेतली आणि शंका निरसन केली. तो समर्थांना म्हणाला, "आपण स्वधर्मासाठी हरिकीर्तन करीत गावोगाव फिरता, हे योग्य आहे. पण आपली वाट पाहून पाहून आपल्या मातोश्रींचे डोळे गेले. त्यांना आपण भेटावे." समर्थांनी दुसर्‍याच दिवशी आपल्या जन्मगावी जावयाचे ठरविले. गावात शिरताच मारुतिरायाचे दर्शन घेतले. आपल्या घराच्या अंगणात रामनामाचा जयजयकार केला. तो ऐकून श्रेष्ठपत्‍नी भिक्षा घालण्यासाठी बाहेर आल्या. तेवढ्यात समर्थ ओसरीवर आले होते. ते म्हणाले. "हा भिक्षा घेणारा गोसावी नाही." हे शब्द ऐकताच राणूबाई म्हणाल्या, "माझा नारोबा आला की काय?" समर्थांनी आईच्या डोळ्यांवरून हात फिरविला. त्यांना दिव्य दृष्टी प्राप्त झाली आणि त्या म्हणाल्या, "ही काय रे भुतचेष्टा?" यावर समर्थ म्हणाले, "तेचि भूत गे माय."

होते वैकुंठीच्या कोनी

शिरले अयोध्या भुवनी

लागे कौसलेल्च्या स्तनी

तेचि भूत गे माय ॥ध्रु॥

आता कौशिक राउळी

अवलोकिता भयकाळी

ताटिका ते छळोनी मेली । तेचि० ॥१॥

मार्गी जाता वनांतरी

पाय पडता दगडावरी

पाषाणाची झाली नारी । तेचि० ॥२॥

जनकाचे अंगणी गेले ।

शिवाचे धनु भंगले ।

वैदेही अंगी संचरले । तेचि० ॥३॥

जेणे सहस्त्रार्जुन वधिला

तोहि तत्काळची भ्याला

धनू देऊनी देह रक्षिला ।तेचि० ॥४॥

पितयाचे भाकेशी

कैकयीचे वचनासी

मानुनि गेले अरण्यासी । तेचि० ॥५॥

चौदा संवत्सरे तपसी

अखंड हिंडे वनवासी

सांगाते भुजंग पोशी । तेचि० ॥६॥

सुग्रीवाचे पालन

वालीचे निर्दालन

तारी पाण्यावर पाषाण । तेचि० ॥७॥

रक्षी मरणी बिभीषण

मारी रावण कुंभकर्ण

तोडी अमराचे बंधन । तेचि० ॥८॥

वामांगी स्त्रियेला धरिले

धावुनी शरयूतीरा आले

तेथे भरतासी भेटले । तेचि० ॥९॥

सर्वा भूतांचे ह्रदय

नाम त्याचे रामराय

रामदास नित्य गाय । तेचि० ॥१०॥

गीत दासायन

मुख्यपृष्ठ प्रसंग १०

प्रसंग १०

मातोश्रींच्या आणि बंधूंच्या प्रेमळ सहवासात काही दिवस काढल्यानंतर त्यांची अनुज्ञा घेऊन समर्थ पुन्हा संचाराला निघाले. मसूर प्रांतात मुक्काम असताना एका वाड्यात ते भिक्षेसाठी गेले. रामनामाचा जयजयकार केला. मालकीणबाईने बाहेर येऊन त्यांना बजावले. "भरल्या घरात 'राम राम' म्हणू नकोस." असा क्रम दहा दिवस चालला. बाई संताप सोडीना, समर्थ शांतपणा सोडीनात. शेवटी एक दिवस जयजयकारानंतरही बाई आली नाही म्हणून समर्थांनी पुन्हा जयजयकार केला तेव्हा बाईंनी समर्थांना सांगितले की. "घरच्या मालकांना मुसलमानी अधिकार्‍याने कैद करून विजापुरास नेले आहे." समर्थ म्हणाले, "आजपासून अकराव्या दिवशी तुमचे पती सुरक्षित घरी येतील. त्याबद्दल तुम्ही मला रामनामाची भिक्षा घाला." समर्थ तेथून निघाले आणि विजापूरच्या दरबारात प्रकट झाले. त्यांनी बाईंच्या पतींना सोडविले आणि त्यांच्यासह मसूरच्या वेशीपर्यंत आले. पतीला पाहून बाईंना आनंद झाला. ज्यांनी आपल्यावर उपकार केले त्यांना आपण नाही नाही ते बोललो असे वाटून त्यांनी समर्थांचा धावा सुरू केला. "रामदास गुरु माझे आई, मजला ठाव द्यावा पायी."

रामदास गुरु माझे आई

मजला ठाव द्यावा पायी ॥ध्रु॥

गतजन्मीचे भाग्य उदेले

म्हणुनी सद्गुरु दारी आले

दैवे दिधले कर्मे नेले

काय करू मी चुकले बाई ॥१॥

मज मूढेला नाही कळले

मजवरुनी मी जग पारखिले

दुर्वचने मी स्वये बोलले

कधी भेटतिल कवण्या ठायी ॥२॥

क्षमा करा मज हे गुरुमाउली

करी दयाळा कृपा साउली

वाट पाहुनी दृष्टी थकली

धाव सत्वरी दर्शन देई ॥३॥

गीत दासायन

मुख्यपृष्ठ प्रसंग ११

प्रसंग ११

यानंतर समर्थांनी सतीबाईंना आणि बाजीपंतांना दर्शन देऊन अनुग्रह दिला. अशा तर्‍हेने संचार करीत करीत समर्थ कोल्हापुरी गेले असताना पाराजीपंत यांच्या घरी भोजनास गेले. त्या ठिकाणी त्यांचा भाचा अंबाजी समर्थांना आवडला. त्याला समर्थांनी आपल्या संप्रदायात ठेवून घेतला. मसूर गावी रामाचा उत्सव चालू असताना मिरवणूकीच्या रस्त्यावर एक वृक्षाची फांदी आड येउ लागली. समर्थांनी अंबाजीला सांगितले, "फांदीच्या शेंड्याकडे बसून फांदी तोड." अंबाजीने समर्थांच्या आज्ञेप्रमाणे फांदी तोडली. त्यामुळे त्या फांदीसह वृक्षातळी असलेल्या विहिरीत अंबाजी पडला आणि बुडाला. संध्याकाळी काठावरून समर्थांनी त्याला हाक मारली आणि विचारले, "अंबादासा, आहेस तेथे कल्याणरूप आहेस ना?" अंबादासाने 'होय' म्हणताच समर्थांनी त्याला वर बोलाविले. त्याला जवळ घेतले. त्याच्य पाठीवरून हात फिरविला आणि शिष्याची कसोटी पूर्ण झाली असे समजून त्या दिवसापासून त्याचे नाव कल्याण असे ठेवले. समर्थांच्या सर्व शिष्यात एकनिष्ठ आणि सदगुरुसेवारत म्हणून कल्याणाची प्रसिद्धी आहे. समर्थांचे बहुतेक लेखन कल्याणांनीच लिहिले आहे. "सद्गुरुचरणी लीन जाहला शिष्योत्तम जाण । असा हा एकच कल्याण."

सद्गुरुचरणी लीन जाहला

शिष्योत्तम जाण ।

असा हा एकच कल्याण.

पाराजीपंतांचा भाचा

अंबाजी करवीर क्षेत्रिचा

लाभ जाहला गुरुकृपेचा

प्रथमदर्शनी जाण ॥१॥

सदैव गुरुच्या समीप राही

सेवारत जो भक्ति प्रवाही

अन्य जयाला भानच नाही

त्यास कशाची वाण ॥२॥

अनेक शिष्योत्तम दासांचे

त्या शिष्याग्रणि नाम तयाचे

सार्थक केले नरजन्माचे

पणा लावुनी प्राण ॥३॥

गीत दासायन

मुख्यपृष्ठ प्रसंग १२

प्रसंग १२

रंगनाथस्वामींच्या निगडीहून समर्थ परत चालले होते. वाटेत अंगापूरजवळ कृष्णातीरावर स्नानसंध्येसाठी थांबले असता डोहातुन ध्वनी आला, "तुम्हाला पाहिजे असलेली प्रभू रामचंद्राची मूर्ती या डोहात आहे." समर्थांनी तत्काळ डोहात उडी मारली आणि मूर्ती बाहेर काढली. मूर्ती झोळीत घालून ते चाफळ गावी गेले. पाहिजे तसा एकान्त आणि मनोहर वनश्री यामुळे समर्थांना हे गाव पसंत पडले. समर्थांनी या ठिकाणी प्रभू रामचंद्राच्या मूर्तीची स्थापना केली. या गावाशेजारीच चार मैलांवर समर्थंची रामघळ ही प्रसिद्ध घळ आहे. या मंदिरासाठी समर्थांनी छत्रपतींच्याकडून एका किर्तनकाराने बिदागि म्हणून मिळविलेले तीनशे होन खर्च केले. मांडव्य नदीच्या दक्षिण तीरावर हे मंदिर आहे. या मंदिरासमोर समर्थांच्या अकरा मारुतीपैकी दास मारुती आहे. समर्थांचे या गावी पुष्कळ दिवस वास्तव्य होते. नंतरच्या काळात समर्थ सज्जनगड आणि चाफळ या दोनही ठिकाणी राहत असत. समर्थांनी स्वतः स्थापन केलेली अशी रामाची मूर्ती आणि ज्या मूर्तीला समर्थांच्या हातून पूजाअर्चा लाभली अशा या मूर्तीचे प्रत्येक भारतवासीयाने एकदा तरी दर्शन घेतलेले असावे. "उजळले भाग्यच भक्तांचे, बांधिले मंदिर रामाचे."

उजळले भाग्यच भक्तांचे,

बांधिले मंदिर रामाचे ॥ध्रु॥

अंगापुरिच्या कृष्णाडोही ।

श्रीरामाचे ध्यान प्रवाही ।

रामदास शोधिती लवलाही

गवसले परब्रह्म साचे ॥१॥

गर्द सभोत हरित तृणांकुर ।

भवति विखुरले रम्य गिरीवर ।

त्यामधि शोभे रघुपति मंदिर ।

हिर्‍याला कोंदण पाचूचे ॥२॥

सगुण प्रभूचे दर्शन होता ।

मिळे मानवा सहज मुक्तता ।

नरजन्माची हो सार्थकता ।

धन्यता ब्रह्मपदी नाचे ॥३॥

गीत दासायन

मुख्यपृष्ठ प्रसंग १३

प्रसंग १३

समर्थांचा संचार चालू असतानाच महाराष्ट्रात शिवाजीमहाराजांचा स्वराज्य स्थापनेचा उद्योग चालू होता. एकदा महाराज महाड गावी असताना एका कीर्तनाला गेले. कीर्तनकारांनी 'सद्गुरुकृपा' हा विषय रसाळपणे मांडला. शिवाजीमहाराजांना सद्गुरुकृपेची ओढ लागून ते तुकाराममहाराजांना भेटले. परंतु त्यांनी शिवाजीमहाराजांना समर्थांचा अनुग्रह घ्यावा असे सांगितले. समर्थांच्या भेटीसाथी महाराज प्रतापगडाहून चाफळच्या मठात गेले. त्या ठिकाणी समर्थ नव्हते. चाफळशेजारी शिंगणवाडी या ठिकाणी दासबोध लेखनाचे काम चालू होते. छत्रपती त्या ठिकाणी गेले आणि त्यांनी समर्थचरणी लोटांगण घातले. समर्थांनी त्यांच्या अनन्य भक्तीकडे पाहून त्यांणा अनुग्रह दिला. शिवाजीमहाराजांनी समर्थांची पूजा केली. अनुग्रहप्रसंगी समर्थांनी महाराजांच्या शेल्यात श्रीफल, मूठभर माती, मूठभर खडे आणि थोडीशी घोड्याची लीड असा प्रसाद दिला. प्रभू रामचंद्रांचा प्रसाद झाल्यावर समर्थांनी त्यांना निरोप दिला. परंतु शिवाजीमहाराज म्हणाले, "आपल्या सहवासात सतत राहावे असे मला वाटते." यावर समर्थांनी राजांना क्षात्रधर्म सांगितला, "श्रीशिवाचे अंश तुम्ही, राजधर्मा स्वीकरा, अन्‍ क्षात्रधर्मी आचरा."

श्रीशिवाचे अंश तुम्ही ।

राजधर्मा स्वीकरा

अन् क्षात्रधर्मी आचरा ॥ध्रु॥

मातला हा म्लेच्छ सारा

दंडुनी त्या दूर सारा

जागवा जनता जनार्दन

वर्म आपुला उद्धरा

अन द्या तयाला आसरा ॥१॥

मर्द तितुका मेळवावा

संतरक्षणी तो खपावा

गाइ-ब्राह्मण धर्मपालन

कार्य अवतारी करा

न्यायनीतीला वरा ॥२॥

रघुपतींची हीच आज्ञा

मान शिरसावंद्य सूज्ञा

आमुचे आशीष तुजला

धन्य कुल आपुले करा

अन उद्धरा सारी धरा ॥३॥

गीत दासायन

मुख्यपृष्ठ प्रसंग १४

प्रसंग १४

समर्थांचा उपदेश श्रवण करून शिवाजीमहाराज प्रतापगडावर परतले. समर्थ संचार करीत करीत एकदा पंढरपुरला गेले. पांडुरंगाचे दर्शन घेण्याकरिता ते मंदिराच्या गाभार्‍यात गेले आणि दर्शन घेतल्यानंतर "जयजय रघुवीर समर्थ" असे सहजोद्गार त्यांच्या तोंडातून निघाले. मूर्तीशेजारी बडवे मंडळी होती. त्यांच्या कानावर ते शब्द पडताच त्यांनी समर्थांना घेरले, आणि पांडुरंगासमोर पांडुरंगाचाच जयजयकार केला पाहिजे असे सांगितले. समर्थ म्हणाले, "पांडुरंग आणि राम ही दोन वेगवेगळी दैवते असली तरी परमेश्वर एकच आहे. म्हणून आपण असा विषाद मानण्याचे कारण नाही."परंतु बडवे मंडळी ऐकावयास तयार होईनात, आणि पांडुरंगाचा जयजयकार केल्याशिवाय जाऊ देईनात. "अनेकी सदा एक देवासि पाहे" या समर्थांच्याच उक्तीप्रमाणे समर्थांनी बडवेमंडळींना समजावण्याचा प्रयत्न केला. शेवटी ते पांडुरंगाच्या मूर्तीसमोर अनन्यभावाने उभे राहिले. त्यांनी पांडुरंगाला आळवायला सुरुवात केली. "इथे कारे उभा श्रीरामा, मनमोहन मेघःश्यामा."

इथे कारे उभा श्रीरामा

मनमोहन मेघ श्यामा ॥ध्रु॥

काय केली शरयू गंगा

इथे आणिली चंद्रभागा

काय केली अयोध्यापुरी

इथे वसविली पंढरी ॥१॥

काय केले वानरदळ

इथे जमविले गोपाळ

काय केले धनुष्यबाण

कर कटावरी ठेवून ॥१॥

काय केली सीतामाई

इथे राही रखुमाबाई

रामदासी ऐसा भाव

तैसा झाला पंढरिराव ॥३॥

गीत दासायन

मुख्यपृष्ठ प्रसंग १५

प्रसंग १५

अशा रीतीने पांडुरंगाची आळवणी करताच गाभार्‍यातील देखावा एकदम बदलून गेला पांडुरंगाच्या मूर्तीच्या ठिकाणी धनुर्धारी रामचंद्राची मूर्ती दिसू लागली. समर्थांचा कंठ सद्‌गदित झाला आणि त्यांनी प्रभू रामचंद्राच्या पायावर डोके ठेवले. सर्व बडवेमंडळी हा प्रकार पाहून आश्चर्यचकित झाली आणि सर्वजण समर्थांना शरण गेली. छत्रपती शिवाजीमहाराजांनी स्वराज्यस्थापनेसाठी अनेक किल्ले शत्रूकडून जिंकून घेतले. आणि निरनिराळ्या किल्ल्यांचे बांधकाम सुरू केले. हजारो गवंडी, सुतार, पाथरवट मंडळी खपत होती. ते दृश्य पाहून शिवरायांच्या मनात विचार आला की, "या सर्वांचा पोशिंदा मीच आहे." समर्थांनी हे अंतर्ज्ञानाने हे जाणले आणि तत्काळ ते किल्ल्यावर प्रगट झाले. शिवराय आणि समर्थ बरोबर चालत असताना वाटेतला एक धोंडा समर्थांनी फोडावयास लावला. त्या धोंड्याच्या आतल्या बाजूला मुठीएवढी पोकळी होती आणि पोकळीतील पाण्यात एक जिवंत बेडकी होती. समर्थ म्हणाले, "शिवबा ! खरोखरीच तू या त्रैलोक्याचा पोशिंदा आहेस." शिवाजीमहाराज मनातून उमगले आणि त्यांनी समर्थांच्या चरणी लोटांगण घातले. "जनहो ऐका शिवराज्यातिल नवलकथा एक, पाषाणाच्या पोटि निपजला सजीव मंडूक."

जनहो ऐका शिवराज्यातिल नवलकथा एक,

पाषाणाच्या पोटि निपजला सजीव मंडूक ॥ध्रु०॥

करुनी यवनांचे निर्दालन

महाराष्ट्र-भू केली पावन

दुर्गम दुर्गहि घेती जिंकुन

गर्जती 'हरहरमहादेव' अन दाविती यमलोक ॥३॥

किल्ल्यावर तटबंदी करिती

ढासळले तट पुन्हा बांधिती

सहस्त्रावधी मजूर खपती

छत्रपती जातीने करिती देखभाल देख ॥२॥

जिकडे तिकडे किल्ल्यावरती

घाम गाळुनी कामे करती

शिवबांच्या मनि विचार येती

'पालनपोषण कर्ता यांचा असे मीच एक" ॥३॥

अहंकार जाहला शिवाला

अंतर्ज्ञाने समजे गुरुला

झडकरि निघती शिवभेटीला

"जयजय रघुवीर" समर्थांची श्रवणि येइ भाक ॥४॥

शिवबा गुरुचरणांना वंदिति

विनम्रभावे कुशल विचारिति

बोलत बोलत सवे चालती

मार्गावरती मधेच दिसला शिलाखंड एक ॥५॥

शिला देखुनी समर्थ वदती

"कशास मार्गी ही आपत्ती

खंडुनि टाका तिजला संप्रति ।"

द्विखंड झाली शिला घालिता सबलघाव एक ॥६॥

त्या शीलेच्या पोटे दिसली

मुठीएवढी सजल पोकळी

जलामधे त्या जिवंत पाहिली

सान बेडकी, आश्चर्याने स्तिमित सर्व लोक ॥७॥

समर्थ म्हणती "बा शिवराया

धन्य धन्य तव अद्‌भूत किमया

जड पाषाणी रक्षिसि काया

तूच खरोखर त्रैलोक्याचा सर्वेश्वर एक ॥८॥

ऐकुनि शिवबा तटस्थ झाले

पश्चात्तापे मनी विरमले

समर्थचरणी लीन जाहले

अहंकार वितळला देखुनी, सद्गुरु निःशंक ॥९॥

गीत दासायन

मुख्यपृष्ठ प्रसंग १६

प्रसंग १६

या प्रसंगी समर्थांनी स्वतः केलेली पद्यरचना लोकप्रसिद्ध आहे.

आम्हि काय कुणाचे खातो

तो राम अम्हाला देतो ॥ध्रु०॥

बांधिले घुमट किल्ल्याचे तट

तयाला फुटती पिपळवट

तेथे कोण लावितो मोट

बुडाला पाणी घालितो ॥१॥

खडक फोडिता सजिव रोडकी

पाहिली सर्वांनी बेडकी

सिंधू नसता तियेचे मुखी

पाणी कोण घालितो ॥२॥

नसता पाण्याचे बुडबुडे

सदासर्वदा गगन कोरडे

दास म्हणे जीवन चहूंकडे

पाहुनी सडे पीक उगवितो ॥३॥

गीत दासायन

मुख्यपृष्ठ प्रसंग १७

प्रसंग १७

छत्रपती शिवाजीमहाराजांचा अहंकार नाहीसा झाल्याचे पाहून समर्थांना आनंद झाला आणि समर्थ स्वस्थानी परतले. काही दिवसांनंतर समर्थ महाबळेश्वरी असताना शिवाजीराजे त्यांच्या दर्शनासाठी आले. समर्थांनी ही गोष्ट अंतर्ज्ञानाने आधीच जाणली होती म्हणून ते अरण्यात निघून गेले होते. छत्रपतींनी स्वामींची चौकशी केली आणि त्यांच्या शोधासाठी एकटेच अरण्यात निघाले. बराच काळ अरण्यात घालविल्यानंतर शिवाजीमहाराज निराश झाले. परंतु दर्शन झाल्याशिवाय परतावयाचे नाही या दृढनिश्चयाने तसेच पुढे चालले. शेवटी अत्यंत करुण स्वरात विव्हळणारे समर्थ एका वृक्षाखाली बसलेले त्यांना दिसले. शिवबांनी जवळ जाऊन नम्रतेने त्यांना विचारले तेव्हा समर्थ म्हणाले, "हे माझे दुखणे असाध्य आहे. यावर औषध नाही. वाघिणीचे दूध एवढे एकच औषध उपयोगी पडणारे आहे, पण ते कसे मिळणार?" असे म्हणून समर्थ पुन्हा विव्हळू लागले. छत्रपती तसेच अरण्यात शिरले आणि वाघाच्या गुहेपाशी जाऊन थांबले. आपल्या गुहेपाशी माणूस आलेला पाहून वाघिणीने शिवबांना ओरबाडले. छत्रपतींनी वाघिणीला नम्रपणे विनंती केली आणि सांगितले, "माझ्या गुरुजींसाठी थोडेसे दूध दे." वाघिणीचे दूध काढून शिवबा परत फिरले तोच त्यांच्या कानावर "जयजय रघुवीर समर्थ" अशी समर्थांची प्रेमळ वाणी पडली. "सदैव सद्गुरुचरणी वाहिले जीवन शिवबांचे, काढिले दूध वाघिणीचे."

सदैव सद्गुरुचरणी वाहिले जीवन शिवबांचे

काढिले दूध वाघिणीचे ॥ध्रु०॥

गुरुदर्शन मज नित्य घडावे

गुरुसेवेतच सतत रमावे

अशी मनीषा अविरत नांदवि, मानस शिवबांचे ॥१॥

ध्यास मानसी धरुन निघाले

समर्थाश्रमी शिवबा आले

परी न त्यांना दर्शन घडले गुरुपदकमलांचे ॥२॥

एका जागी कधी न वसती

भुवनत्रयि जे नित संचरती

कसे घडावे दर्शन सुखकर । सहज सुलभ त्यांचे ॥३॥

निबिड वनांतरि शोधशोधिले

अवचित त्यांना सन्मुख दिसले

व्यथित व्याधिने व्याकुळलेले ध्यान समर्थांचे ॥४॥

धावत शिवबा सन्निध गेले

गुरुचरणांना स्पर्शुनि वदले

आज असे का मुख विन्मुखले सद्गुरुराजांचे ॥५॥

स्वामी म्हणती ऐक नरेशा

कोण निवारिल रे यमपाशा

नुरली आशा औषध दुर्लभ दूध वाघिणीचे ॥६॥

त्वरित निघाले श्रीशिवभूपति

निबिड वनांतरि व्याघ्रगुहेप्रति

घोर गर्जना ऐकुनि स्मरती चरण समर्थांचे ॥७॥

वाघिण झेपावे शिवबावरि

क्रोधावेशे झोंबे शरिरि

ढळला परि नच नृपति तिळभरी फल दृढ श्रद्धेचे ॥८॥

गुरुभक्तीची सीमा झाली

निष्ठुर वाघीण कपिला बनली

प्रकटुनि पाहति श्रीगुरुमाउली कौतुक शिष्याचे ॥९॥

गीत दासायन

मुख्यपृष्ठ प्रसंग १८

प्रसंग १८

सुमारे सहा वर्षे राज्यकारभार करून छत्रपती शिवाजीमहाराज निजधामाला गेले. शिवराय गेल्यापासून समर्थही आपल्या जाण्याची भाषा बोलू लागले. छत्रपती शिवाजी आणि रामदासस्वामी यांचा सुरेख संगम म्हणजे साक्षात शक्ती आणि युक्ती यांचा एकजीव होता. शक्ती गेल्यावर नुसत्या युक्तीला मागे राहून काय करायचे आहे? समर्थांनी चाफळला जाऊन प्रभू रामचंद्र आणि मारुती यांना भेटून प्रार्थना केली. शिष्यपरंपरेची निरवानिरव केली. चाफळ खोर्‍यातील वृक्षाचा, घळींचा आणि पर्वतांचा शेवटचा निरोप घेऊन समर्थ सज्जनगडावर आले. आता गडावरून खाली उतरायचे नाही असा त्यांनी निर्धार केला. निर्याणापूर्वी सहा महिने समर्थांनी अन्न वर्ज्य केले आणि देवळाच्या ओवरीत राहू लागले. माघ वद्य नवमिचा दिवस उजाडला. समर्थांनी श्रीरामाला साष्टांग नमस्कार केला. दर्शनासाथी जमलेल्या मंडळींना दर्शन दिले. अक्कांनी विनंती केल्यावरुन साखरपाणी घेतले आणि पायात खडावा घालून ते रघुपतीकडे दृष्टी लावून बसले. यानंतर समर्थांनी रामनामाचा तीन वेळा मोठ्याने गजर केला. सर्वत्र एकदम शांतता पसरली आणि त्याच क्षणी समर्थांच्या मुखातून दिव्य तेज निघून श्रीरामरायांच्या मुखात प्रविष्ट झाले. अशा रीतीने या महापुरुषाचे निर्याण झाले. "रामदास गुरु माऊली, घ्या हो पुनरपि अवतारा, कोण तुम्हाविण समर्थ दुसरा या जगदोद्धारा."

रामदास गुरु माऊली, घ्या हो पुनरपि अवतारा

कोण तुम्हाविण समर्थ दुसरा या जगदोद्धारा ॥ध्रु०॥

समर्थ नसती म्हणून आम्ही

जगती असमर्थ

असमर्थांना जगी न थारा

तळमळती व्यर्थ

व्यर्थचि आमुचे जीवन सदया

आम्हाला तारा ॥ कोण० ॥१॥

समर्थ-सेवक निर्भय त्याला

कोण वक्र पाही

प्रतिपादिल हे कोण तुम्हाविण

देउनिया ग्वाही

आम्ही दुर्बल आम्हास द्या हो

तुमच्या आधारा ॥ कोण०॥२॥

नाठाळासी नमस्कारिता

अनुभव विपरीत

उद्धत दिसता व्हावे उद्धट

हीच योग्य रीत

जशास तैसे हाच न्याय जगि

दुर्जन संहारा ॥कोण० ॥३॥

पापपुण्य समतेने लाभे

दुर्लभ नरदेह

सार्थकि लाविल तोच धुरंधर

यात न संदेह

दर्शन तुमचे घडता मानव

जिंकिल भवसमरा ॥ कोण० ॥४॥

त्वरा करा हो समर्थ सद्गुरु

वाट किती पाहू

अनन्य बालक आम्ही कैसे

तुम्हाविना राहू

असह्य आता पोरकेपणा

घ्या हो कैवारा ॥कोण० ॥५॥

विष्णुमय जग वैष्णवांचा धर्म

noreply@blogger.com (Anonymous) — Tue, 21 Oct 2014 12:58:00 +0000

विष्णुमय जग वैष्णवांचा धर्म ।
भेदाभेदभ्रम अमंगळ ।।१।।
आईका जी तुम्ही भक्त भागवत ।
कराल तें हित सत्य करा ।।ध्रु .।।
कोणा ही जिवाचा न घडो मत्सर ।
वर्म सर्वेश्र्वरपूजनाचें ।।२।।
तुका म्हणे देहाचे अवयव ।
सुख दु:ख जीव भोग पावे ।।३।।

हजारों वर्षांपासून समाजातील उच्च-नीच, स्पृश्य-अस्पृश्यादि भेद मिटवण्यासाठी सर्व संत, समाजसुधारक, पुढारी इ. विचारवंतांचे अखंड प्रयत्न सुरू आहेत. पण हिंदू या सहिष्णू, सर्वसमावेशक धर्माचे यथाविधी पालन करणारे आपण हिंदू विचारवंतांच्या या प्रयत्नांना कितपत प्रतिसाद देत आहोत ? खचितच बिलकूल नाही. जातीजातींमध्येच होणारे रोटी-बेटीचे व्यवहार हेच सत्य उघड करतात की आजही आपण त्या सर्वत्र समान रुपाने व्यापलेल्या ईशतत्वाला न समजता केवळ वरचा भेदच पाहण्याचीच हुशारी मिळवली आणि जोपासली आहे. आजही दुसऱ्या जातींविषयी मत्सर, आपल्याच जातीच्या लोकांना मतदान करणं, इतर जातीत मुलगी देताना पालकांचे धाबे दणाणणे, इतर जातीचा म्हणून गुरूच्या ठिकाणीही भेद पाहणे इ. घटना घडतच आहेत. पण संत काय म्हणतात, त्याकडे आपले लक्ष आहे का ? चला पाहू तर संत तुकोबा यावर काय म्हणतात.

"सर्व कणाकणांत विष्णूच वास करत आहे, हाच आम्हां वैष्णवांचा धर्म आहे. मूळात विष्णू या नावाचा अर्थच आहे की कणाकणांत वास करणारा तो. म्हणूनच भेदाभेद आम्हाला अमंगळ, त्याज्य झाले. माझ्या हृदयातला विष्णू तो खरा आणि तुमच्या हृदयातला विष्णूही तोच. मग भेदाला जागा उरतेच कुठे ? वरवरची मायिक भिन्नता तर भ्रम आहे. अंतरीची एकरुपता हीच शाश्वत आहे. विश्वास नाही बसत तर भागवत, उपनिषद, गीता, वेद चाळून पहा आणि या शाश्वत सत्यावर विश्वास ठेऊन आपलेच हित करून घ्या. त्वरा करा. अहो, देहादेहात असा ईश्वर व्यापून असता त्याची पूजा करावयास कुठे दूर जावयास नको. कोणत्याही जीवाचा मत्सर करू नका, त्याच्या ठिकाणी भेद ठेऊ नका, मग झालीच की ती सर्वेश्वराची पूजा. आपण सारे एकाच देहाचे अवयव आहोत. त्या परब्रह्माच्या विराट रुपाचे अंग आहोत. सर्वांना सुख-दुःख सारखीच आहेत. मी सुखात आनंदतो, तसेच तुम्हीही सुखात आनंदतात, मी दुःखात रडतो, तसेच तुम्हीही दुःखात रडतात. मग भेद तो कसला ? हे समजून इतरांचे अश्रू पूसा, इतरांना सुख वाटा, ईश्वराची ओळख करून द्या, वैदिक धर्माची ओळख करून द्या. हीच त्या सर्वेश्वराची पूजा आहे."

असे असताना आपण केवळ जातीवरून एखाद्या व्यक्तिला उच्च-नीच लेखणे, जात पाहून रोटीबेटीचे व्यवहार करणे, जात पाहून मतदान करणे, जात पाहून गुणगौरव करणे इ. सर्व भेदात्मक क्रिया त्या सर्वेश्वराची पूजा होतात की अपमान हे तुम्हीच तुमच्या मनाशी ठरवा आणि तसे वागा. देवाने सर्वांना कर्माचे स्वातंत्र्य दिले आहे.

सगुण और निर्गुण ब्रह्म

noreply@blogger.com (Anonymous) — Tue, 19 Aug 2014 15:52:00 +0000

सगुण और निर्गुण ब्रह्म

सृष्टीउत्पत्ती के पूर्व ब्रह्म को जाननेवाला न कोई था, ना ब्रह्म को परब्रह्म कहनेवाला कोई था | क्यों की परब्रह्म को पर कहनेवाला अपर कुछ था ही नही | परंतु सृष्टीउत्पत्ती के साथ एक ही परमतत्त्व परा और अपरा सृष्टी में अभिव्यक्त हुए | परा, अपरा सृष्टी के नियंत्रण हेतू वही परमतत्त्व परात्पररुप में उसी परा, अपरा प्रकृति में स्थित रहता है, ठिक उसी प्रकार जैसे कोई सूत्र मोतियों की माला में मोतियों को गुँथे रहती है | परा प्रकृति और अपरा प्रकृति को व्याप्त जो परमात्मतत्त्व है उसेही हम निर्गुण ब्रह्म कहते है , क्युंकी वह सूक्ष्म-स्थूल से परे हेै , दृश्य अदृश्य से परे है , सबमें होकर भी ना होने जैसा है | वही परमेश्वर है, जो कण कण में स्थित होकर कण कण को नियंत्रित करता है, हर जीव में स्थित होकर जीव के कर्मों का लेखा जोगा रखता है , पवित्र जीव में स्वयंभू होकर कार्यरत होता है, वही यह निर्गुण परमेश्वर है |

सृष्टीउत्पत्ती के पश्चात जब मनुष्य प्राणी निर्माण हुवा, तब वह तत्कालीन अन्य प्राणीयों की तुलना में अधिक अकलमंद, जिज्ञासू और ज्ञान की ओर आकर्षित होनेवाला था | वह अपने आजूबाजू हो रहे नित्य परिवर्तन को देख रहा था | कही ऋतू बदल रहे थे, तो कही प्राणी जन्म ले रहे थे, तो किसी ओर प्राणी मर रहे थे, इन सारी चीजो पर उसका कोई नियंत्रण नहीं था | वह सोचता था की कौन है इसके पिछे | यह किसी की करनी है या कोई व्यवस्था की यह सब परिवर्तन हो रहा है | यदि योजना है तो किसकी ? और व्यवस्था है तो किसकी ? यदि यह प्रकृति की योजना, व्यवस्था है, तो प्रकृति की योजना, व्यवस्था किसने की ? परिवर्तन तो प्रकृति का स्वभाव है , तो प्रकृति का मूल स्वभाव क्या है जहाँ से इस परिवर्तन की शुरूवात हुयी और अंत होगा ? उसकी सोच ने उसे किसी अनामिक शक्ति पर विश्वास रखने हेतू बाध्य कर दिया की कोई है जो इस परा-अपरा प्रकृति से परे है , जो इस प्रकृति का नियंता, स्वामी या कहे तो मूल स्वभाव, स्वरुप है | उसी अनामिक शक्ति को वह परमेश्वर कहने लगा और उस परमेश्वर को प्रार्थना करने लगा की , 'हे भगवन्, आप कौन हो, कैसे हो, आपका स्वरुप क्या है, आपकी व्यवस्था क्या है, आपकी हमसे कोई अपेक्षा है क्या, हम इस प्रकृतिके परिवर्तन को स्वीकार करे या परिवर्तन का विरोध करे, इससे छुटने का क्या उपाय है ? हे भगवन् आप ही हमारे प्रश्नों का समाधान करे, क्यों की आप ही इन सवालों का निराकरण करने हेतू समर्थ है |' तब ईश्वर ने अत्यंत कृपालु होकर अपने भक्तों को अपने स्वरुप की पहचान कराने स्वयं प्रकट होने का निर्णय लिया | परब्रह्म पुनः ॐकार रुपमें प्रकट हुवा | ॐकार नाद से प्रकट हुए शब्द | वे शब्द थे परमात्मा के | शब्दों में अर्थ था परमात्मा का | वही शब्द आगे जाकर वेद कहलाए | वेदों में क्या था ? वेदों जीव-शिव का ज्ञान था, ज्ञान-विज्ञान था, कर्मयोग-ज्ञानयोग-ध्यानयोग-भक्तियोग इ समस्त विश्व का ज्ञान उन वेदों में समाया हुआ था | इन्हीं वेदों में उस अनामिक शक्ति ने अपनी पहचान परब्रह्म नामसे करायी, इसिलिए हम उस परमात्मा को परब्रह्म नामसे जानते है | यह परमात्मा का निर्गुण, निराकार, अव्यक्त, अक्षय रुप है, जिसे हम निर्गुण परब्रह्म कहते है |

वेद प्रगट हुए परंतु सामान्य अज्ञानी मनुष्य की आकलनशक्ति उन वेदों को ग्रहण नहीं पायी | इस बात का खयाल उस परमात्मा ने पहलेसे किया था और यही कारण है की उस समय वेदों के रुप में प्रकट होने से पहले ही परमात्मा ऋषी मुनीयों के रुप में प्रकट हो चुका था | जी हाँ, परमात्मा मनुष्य देह में, एक नहीं अनेक देहों में अवतरित हो चुके थे और जब वेद प्रकट हुए तो उन्हीं ऋषी-मुनियों से वेदों को ग्रहण कर , कंठस्थ कर लोगो तक पहुँचाने का कार्य किया | ऐसे ऋषी-मुनीयों के, राजर्षीयों के रुप में परमात्मा ही अवतरित हुए और होते रहेंगे, इस परमात्मा के रुप को सगुण परब्रह्म कहते है | आज भी परमात्मा सगुण रुप में अवतरित होते है, कहीं ऋषी-मुनीयों के रुप में, कहीं संतों के रुप में , कहीं लोकनेता के रुप में वे अपना कार्य कर रहे है | धर्म संस्थापना और अधर्म का नाश यही सगुण ब्रह्म का प्रयोजन होता है | श्रीराम से लेकर आज विवेकानन्द, सावरकर तक सभी महात्माओं ने यहीं कार्य किया, क्युं की इनका जन्म ही महानतम कार्यों के लिए हुआ था , इनमें ईश्वरी अंश विद्यमान था | हम कितने भाग्यवान है की परमात्मा न केवल सृष्टी का निर्माण करता है अपितु हमारे साथ हमें जीवन जिना सिखाता है, अधर्म से युद्ध करना सिखाता हैै और जीवनरुपी बंधन से मुक्त होना सिखाता हैै | जिस प्रकार खाने के लिए धान्य निर्माण किया, उसी प्रकार हमारी मुक्ति हेतू सगुण परब्रह्म कि योजना उसी परब्रह्म ने की हुयी है | हमें सिर्फ उस सगुण ईश्वर, अर्थात गुरू को शरण जाकर ज्ञान ग्रहण करना है, फिर सहज ही हमारी नांव भवसागर के पार लग जाएगी | जय श्रीराम | जय श्रीकृष्ण |

जसा देव-धर्म तसा राष्ट-धर्म

noreply@blogger.com (Anonymous) — Sat, 26 Jul 2014 13:37:00 +0000

देव-धर्माविषयी जागरुक असणारा हिंदू राष्ट्रधर्माविषयी काही तेवढा जागरुक दिसत नाही. वास्तविक साधी गोष्ट आहे की राष्ट्र आपुले नसले तर कोण आपला देव-धर्म पाळू देईल का ? पण ५००० वर्षांच्या अनुभवातूनही हिंदू काही शिकला नाही. हिंदू धर्मावर बौद्ध राज्यकर्त्यांनी केलेला अत्याचार, त्यानंतर ग्रीक असो की शक, हुण, कुशाण असो की मुसलमान ! साऱ्यांनीच हिंदूंच्या धर्मावर हल्ला चढवला. ब्राह्मणांना तर जिवंत जाळण्याइतपत कृत्ये झालीत मग तेथे सेवकांचे काय हाल, स्त्रीयांचे तर हाल विचारूच नका. मुसलमानांनी किती स्त्रीयांना पळवलं, लुटलं, चिरडलं काही गणनाच नाही. काही जास्त नाही , २५० वर्षांपुर्वीच्या या गोष्टी. तरी आज आपण विसरलो आणि कश्मीर मध्ये भारताचा झेंडा जाळला जातो, पाकिस्तान जिंदाबाद चे नारे लावले जातात आणि आपण निष्क्रीय ! सरकार कश्मीर मध्ये पाऊल टाकायलासुद्धा घाबरते का ? माझ्या आईचे मस्तक उडवले गेले, तरी काय माझ्या सशक्त बंधूंना जाग नाही येणार ? पाकिस्तान , बांग्लादेश आधीच आपण गमावला आहे, ही भूमीची भूक यांची संपणार नाही आवरल्याशिवाय ! यांच्या पाशवी भूकेसाठी अजून काय काय बळी द्यायला तयार आहे हिंदू ? देव-धर्मसुद्धा बळी देशील ?

विवेकानंद म्हणाले होते या काळात राष्ट्र हीच देव आहे. याची जाणीव प्रत्येकाने ठेवावी व जागवावी.

माझ्या जीवीची आवडी

noreply@blogger.com (Anonymous) — Sun, 06 Jul 2014 12:28:00 +0000

आज एक सुंदर अभंग देखते है ।

इस अभंग में संतजन दुसरे भक्तों से कह रहे है,"श्रीहरी को पाना ही पंढरी पाना है अन्यथा नहीं, अपनेे मन को एक ही रंग में रंग लो हरी रंग में और उस हरी के गुणों को अपनालो, यही परिपूर्णतम भक्ति है ।
हमनें पहले अनुभव किया, फिर आप से कह रह है । परंतु जागृति,स्वप्न,सुषुप्ति इन अवस्थाओं में सह मीलन जान नहीं आता , परंतु जो उस आनंद को चखले एक बार फिर कभी न भूले और हरी बन कर रह जाए ।
सगुण और निर्गुण दोनों एक ही है, यह जान ले वह सगुण को शरण जाकर निर्गुण को पा लेता है । यह पद्म पद्म युगों का अनुभव है ।"

English :
The only reason behind my existence is to unite my Self in Supreme self.
My mind has taken form of Supreme one and my characteristics are no more different than that of Supreme one. Yes this cannot be experienced in 3 states of Jiva Jagruti, Swapna, Sushupti, but when at the very moment you meet HIM , you meet HIM forever…
The only way to attain this is to learn undistinguished unison of SAgun And Nirgun form of eternal. Sagun are all his incarnations including Ansh,Anshansh, Purna, Paripurna etc. and Nirgun is just only Nirgun...Only by knowing this, one surrenders to Sagun he knows and thus reaches Pandhari. Just as Dnyanoba reached Pandhari by surrendering to Nivruttinath.

ईश्वरत्व और जीवत्व क्या है???

noreply@blogger.com (Anonymous) — Sun, 01 Jun 2014 14:47:00 +0000

परमात्मतत्त्व/ईश्वरत्व :

जब कुछ नहीं था , ना ग्रह, तारे, ना व्हॅक्यूम, ना अंतरिक्ष और ना कोई जीव; तब जो था वह स्वयंस्फुर्तीसे स्फुरण पा रहा था, उसे ना आकार था, ना रंग, ना रुप, वह था यह कौन कहता क्यूंकी उसके अलावा उसे जाननेवाला कुछ नहीं था | आप अगर व्हिज्युअलाईज करना चाहते हो, तो घना गहरा अंधकार बस यहीं चित्र मन में लाए | गहरा घना अंधकार था | समय भी न हीं था, क्यूंकी समय की मर्यादा तो व्यक्त(material) को है, अव्यक्त(non-material)को नहीं |

वह परम तत्त्व(eternal/divine soul) स्वयंस्फुर्तीसे परिवर्तीत हुवा और प्रकट हुयी शक्ति/माया

divine energy) | उस समय जो ध्वनी हुवा वह ओमकार था , वह था सृष्टी का आरंभ | ओमकार से अभिव्यक्त हुयी मूल माया जो की अव्यक्त थी मतलब कुछ नहीं, केवल घना अंधेरा | वह शक्ति सत्त्व , रज, तम इन गुणों के प्रभाव से परिवर्तनशील थी | अव्यक्त शक्ति फिर पंचीकरणादि क्रियाओं से अव्यक्त पंचमहाभूतों के रूप में आयी (वायू, अग्नी,जल,पृथ्वी,नभ) | इन अव्यक्त पंचमहाभूतों का रुपांतर हुवा व्यक्त पंचमहाभूतों में | व्यक्त पंचमहाभूतों मे परिवर्तन तथा अन्य क्रियाओं से स्थित्यंतर हो आज की सृष्टी निर्माण हुयी | व्यक्त पंचमहाभूत और अव्यक्त पंचमहाभूतों से एक विशिष्ठ प्रकृति(material) निर्माण हुयी, जिसे हम जीव के संज्ञा से जानते है |

यह जीव विशेष क्यू है ?

इसमें कौनसे इंद्रिय है ? जीव समुच्चय है सूक्ष्म मन, बुद्धी, चित्त तथा 'अहं' स्फुरण/चैतन्यतत्त्व : (consciousness)| जीव परा(beyond visibility) प्रकृति है और जीवमें स्थित शुद्ध चैतन्यतत्त्व पुरुष है यह गीता कहती है | (कई लोग परा प्रकृति को पुरुष कहते है, पर हम नहीं कहेंगे क्यूंकी पुरुष की व्याख्या पिंड से लेकर ब्रह्मांड तक हर एक के लिए बदलता है अर्थात सापेक्ष है, अतः हम मूल चैतन्यतत्त्व को ही पुरुष कहेंगे |) जीव के अलावा १० स्थूल इंद्रिय और ११ वा स्थूल मन से बनता है हमारा देह जो की अपरा प्रकृति के नाम से जाना जाता है |

यह सब प्रकृति और पुरुष का खेल कल्प के अंतकाल में फिरसे अव्यक्त रूपमें लीन होता है और नये कल्प के आरंभ में वह अव्यक्त से पुनः व्यक्त रूपमें आता है |

यहां जो परमतत्त्व है, उसे हम आज परब्रह्म के नाम से जानते है |

''.

स्वयं उस परमतत्त्वनेही |

कैसे ? कब ?

जब मनुष्य की निर्मिती हुयी, तब मनुष्य को ईश्वर के विषय में सहज कुतूहल जागा | मनुष्य देख रहा था मौत और नई जिंदगी का निर्माण ! पर ऐसा क्यूं चल रहा था यह वो नहीं जान पाया | तब स्वयं परमतत्त्व किसी मनुष्य के देह में अवतरित हुये और योग्य समय पर फिर वह ओमकार ध्वनी आसमान में गुंज उठी और उसके बाद जो शब्द निकले वो थे परमात्मा के शब्द, उन शब्दों का आशय भी परमतत्त्व का स्वरुप ही था , उन शब्दों को हम आज वेदों के रुप में जानते है | अवतरित परमतत्त्व ने उन वेदों को ग्रहण कर , समझ कर , कंठस्थ भी कर लिया | फिर उन अवतारी ऋषीमुनीयों ने वह वेद सभी को उनकी ग्रहणशक्ति के अनुसार सिखाने शुरू कर दिये |

कुछ जीव विचारी थे, उन्होंने सहज तत्त्व ग्रहण कर लिया, कुछ ज्ञान ग्रहण नहीं कर पा रहे थे पर भक्त थे, तो उनको समर्पण मार्ग बताया | कुछ लोग समर्पण भी ना कर पाते, उन्हे मूर्तीपूजा से प्रारंभ करने को कहाँ | इस प्रकार यह सब ईश्वरभक्त अपने अपने तरिके से उसी परमतत्त्व की खोज करने लगे और इस वैदिक पथ पर सभी उस परमतत्त्व को पाते है यह त्रिकालाबाधित अनुभव है |

हर जीव का प्रवास पुनः परमात्मतत्त्व में लीन होकर ही खत्म होता है | तब तक जन्म-मृत्यू अटल है |

जीव परब्रह्म का अंश है या शक्ति का?

शिव और शक्ति यदि एक-दुसरे को एक मानते है, तो आदि शंकराचार्य जी क्यों यह कहते है की 'शिवोऽहम् शिवोऽहम्' (मै शिवस्वरुप हूँ) ना की 'शक्ति अहम्' (ना की शक्तिस्वरुप) ?

सृष्टी = शिव(ब्रह्म) + शक्ति(माया)

मनुष्य = आत्मा + जीव + देह

यह 'आत्मा' ही परमात्मस्वरुप है, तथापि जीव और देह मायिक अर्थात माया के प्रभाव में रहते है | जो हमारे देह में है, वैसी ही संरचना सृष्टी की है |

अर्थात सृष्टी में जो परम तत्त्व , नित्य तत्त्व है वह शिव , शिव ब्रह्म और जो नश्वर तत्त्व है, वह शक्ति है |

यह शक्ति समय समय पर नित्य परब्रह्मतत्त्व में विलीन होती है, तथा पुनः परब्रह्मतत्त्व में स्वयंस्फुरण हो ॐ कार से प्रकट भी होती है |

शक्ति का प्रथम रुप है - मूळ माया अथवा भागवत की भाषा में परमात्मा का स्वयं-अहं स्फुरण |

द्वितीय रुप है - अव्यक्त प्रकृति अर्थात् अहंकार और गुणों से अव्यक्त पंचमहाभूत |

तृतीय रुप है - व्यक्त प्रकृति/सूक्ष्म पंचमहाभूतों से स्थूल पंचमहाभूत |

अंतिम रुप है - सृष्टी जो हमें नजर आती है,

यह संपुर्ण प्रक्रिया विस्तारपुर्वक कई ग्रंथों में है | (उदा. विवेकचुडामणी, आदि शंकराचार्य यह गुगल पर है |)

हर नये रुप के साथ पुराना रुप पुर्णतः नये रुप में परिवर्तीत नहीं होता, बल्कि सूक्ष्मतः व्याप्त रहता है, जिस प्रकार स्निग्धता दूध, दही और घी सभी रुपों में समान रुप से व्याप्त रहती है, ठिक उसी प्रकार परब्रह्म इस व्यक्त प्रकृति को व्याप्त किये हुए है, अतः सृष्टी को हम शिव और शक्ति का खेल के रुप में जानते है | ठिक उसी प्रकार हमारे जीव और देह को आत्मतत्त्व सूक्ष्मतः व्याप्त है, वहीं आत्मतत्त्व हमारी पहचान , हमारा स्वभाव अर्थात अध्यात्म है |

यह परमात्मतत्त्व प्रकृति को व्याप्त होने के कारण ही कहीं भी नर/नारी/पशु/स्तंभ किसी भी रुप में आविष्कृत हो सकता है, उसे हम सहसा अवतार कहते है | इसके अलावा जीव जो शिवस्वरुप प्राप्त कर लिया, वह भी परमात्मस्वरुप ही बन जाता है, देह रहते हुए | वहीं मोक्ष है, ठिक जैसे कई संत मुक्त हुए |

मै यह क्यूं बता रहा हूँ ?

ईश्वर के सत्य स्वरुप को पहचाने बिना हम उसे प्राप्त नहीं कर सकते | उसे जाने बिना की गयी प्रार्थना अपुर्ण होती है, ईश्वर को पहचान उसे प्राप्त करने पर ही पूर्णता आती है |

अतः हम शिवस्वरुप है यह जान कर मन, बुद्धी और देह को मायिक भ्रम से बचाना आवश्यक है ताकी हम ईश्वरी पथ से ना भटके |

जिन्हे ईश्वरी पथ पर नहीं चलना है, उनके बारे में मेरा कुछ मत नहीं है |

स्वातंत्र्य सेनानी वीर सावरकर

noreply@blogger.com (Anonymous) — Sat, 19 Apr 2014 14:59:00 +0000

स्वातंत्र्य सेनानी वीर सावरकर – अन्याय से पूर्ण एक अमरगाथा

यह कहा जाए कि आधुनिक भारतीय इतिहास में जिस महापुरुष के साथ सबसे अधिक अन्याय हुआ, वह सावरकर ही हैं तो कोई अतिशयोक्ति नहीं होगी। सावरकर ‘नाख़ून कटाकर’ क्रन्तिकारी नहीं बने थे। 27 वर्ष की आयु में, उन्हें 50-50 वर्ष के कैद की दो सजाएँ हुई थीं। 11 वर्ष के कठोर कालापानी के सहित उन्होंने कुल 27 वर्ष कैद में बिताए। सन 1857 के विद्रोह को ‘भारत का प्रथम स्वतंत्रता संग्राम’ बताने वाली प्रामाणिक पुस्तक सावरकर ने ही लिखी। ब्रिटिश जहाज से समुद्र में छलांग लगाकर, सावरकर ने ही भारतीय स्वतंत्रता संग्राम का अंतर्राष्ट्रीयकरण किया। ‘हिंदुत्व’ नामक पुस्तक लिखकर सावरकर ने ही भारतीय राष्ट्रवाद को परिभाषित किया। जिन्ना के द्विराष्ट्रवाद का विरोध, पूरी शक्ति से सावरकर ने ही किया। जातिवाद और अश्पृश्यता का जैसा विरोध वीर सावरकर ने किया था, वैसा तो कांग्रेस तब क्या, आज भी नहीं कर सकती है।

लेकिन देश उन्हें कैसे याद करता है? भारत रत्न प्राप्त कर चुके 41 महानुभावों के सूचि में वीर सावरकर का नाम नहीं है। उनके जन्मदिन पर संसद में उनके चित्र पर माल्यार्पण करने के लिए सरकार का कोई प्रतिनिधि नहीं होता है। सेक्युलरिज्म के स्वयम्भू दूत मणि शंकर अय्यर ने तो सेल्युलर जेल से भी सावरकर की यादों को मिटने का प्रयास किया जहाँ वीर सावरकर ने कालापानी की सजा काटी थी। अपनी चमड़ी बचाने के लिए सावरकर के लंबे और एतिहासिक भाषण के एक वाक्य को उठाकर उन्हें ‘हिन्दू जिन्ना’ बनाने की कोशिश होती रही है और उन्हें विभाजन के लिए भी जिम्मेवार ठहराने की कोशिश होती रहा है। मानो भारतीय जनमानस के ‘स्वयम्भू’ प्रतिनिधि सावरकर ही रहे हों। जबकि सत्य तो यही है कि सावरकर ने अंत तक विभाजन को स्वीकार नहीं किया।

सावरकर को बदनाम करने के निकृष्ट अभियान में भारत के तथाकथित वामपंथी और गांधीवादी बुद्धिजीवियों ने अपूर्व एकता का परिचय दिया। इन बुद्धिजिवियों ने सावरकर पर तीन मुख्य आरोप लगाये:

1) अंग्रेजों से माफ़ी मांगना,

2) दूसरा हिन्दू साम्प्रदायिकता का जनक होना,
3) गांधी के हत्या का षड़यंत्र रचना।

आगे हम इन आरोपों की पड़ताल करेंगे…

सावरकर पर पहला आरोप है अंग्रेजों से क्षमा याचना का।

यह ठीक है कि जब 1913 में जब गवर्नर-जनरल का प्रतिनिधि रेजिनाल्ड क्रेडॉक पोर्ट ब्लेयर गया तो सावरकर ने अपनी याचिका पेश की। यह ठीक है कि सावरकर ने खूनी क्रांति का मार्ग छोड़कर संवैधानिक रास्ते पर चलने का और राजभक्ति का आश्वासन दिया लेकिन ज़रा गौर कीजिए कि सावरकर की याचिका पर क्रेडोक ने क्या कहा| क्रेडोक ने अपनी गोपनीय टिप्पणी में लिखा कि ‘सावरकर को अपने किए पर जरा भी पछतावा या खेद नहीं है और वह अपने ह्रदय परिवर्तन का ढोंग कर रहा है|’ उसने यह भी लिखा कि सावरकर सबसे खतरनाक कैदी है| भारत और यूरोप के क्रांतिकारी उसके नाम की कसम खाते हैं और यदि भारत भेज दिया गया तो वे उसे भारतीय जेल तोड़कर निश्चय ही छुड़ा ले जाऍंगे| इस याचिका के बाद भी सावरकर ने लगभग एक दशक तक ‘काले पानी’ की महायातना भोगी| यहाँ दो बातें समझना आवश्यक है। पहली यह कि कालापानी की सजा इतनी भयंकर हुआ करती थी कि वहाँ से कोई व्यक्ति जीवित वापस नहीं आता था। सावरकर के आदर्श वीर शिवाजी थे, उन्हें पता था कि राष्ट्र की सेवा के लिए जीवित रहना आवश्यक है। उन्हें यह भी अच्छी तरह पता था कि अंडमान द्वीप से निकलने का एकमात्र रास्ता यह ‘हृदय-परिवर्तन’ ही है। इसलिए उन्होंने यह प्रयास किया यद्यपि असफल रहे। यदि अंग्रेजों के सामने याचिका प्रस्तुत करना अपराध है तो कांग्रेस का एक भी बड़ा नेता ऐसा नहीं, जिसने इसका उपयोग नहीं किया हों। जहाँ तक राजभक्ति के आश्वासन की बात है तो गांधीजी ने तो कई बार राजभक्ति की शपथ ली थी और प्रथम विश्वयुद्ध में ब्रिटिश सरकार का साथ भी दिया था।जो वामपंथी बुद्धिजीवी सावरकर का उपहास करते रहे हैं उन्हें लेनिन और स्टालिन के कारनामों की जानकारी होनी ही चाहिए।

दूसरा आरोप सावरकर पर, हिन्दुवादी साम्प्रदायिकता के जनक होने का है।

पहले तो यह तय हो कि इस धरा पर हिन्दू साम्प्रदायिकता जैसा कुछ है भी या नहीं। संप्रदाय का आशय होता है ‘सम्यक प्रकारेण प्रदीयते इति सम्प्रदाय’। अर्थात एक गुरु के द्वारा समूह को सम्यक रूप से प्रदान की गई व्यवस्था को ‘संप्रदाय’ कहते हैं। इस अर्थ में इस्लाम, इसाई, मार्क्सवादी, माओवादी, संप्रदाय हो सकते हैं। हिन्दू समाज के अंदर भी जैन, बौद्ध, सिक्ख, नाथ इत्यादि कई संप्रदाय हैं लेकिन स्वयम हिन्दू समाज ही एक संप्रदाय नहीं है। पंडित दीनदयाल उपाध्याय ने ‘एकात्म मानववाद’ के सिद्धांत को प्रतिपादित करते हुए कहा था कि ‘religion’ को भारतीय सन्दर्भ में धर्मं का समानार्थी बताना बहुत बड़ी भूल थी। ‘religion’,संप्रदाय का समानार्थी शब्द है, धर्मं का नहीं। इस गलत अनुवाद के कारण लोग अब धर्म और संप्रदाय को पर्यायवाची शब्द समझने लगे हैं। मानो ‘धार्मिक होना’ और ‘साम्प्रदायिक होना’ एक ही बात हों। वीर सावरकर की लिखी एक लघु पुस्तक है ‘हिंदुत्व’। भारतीय जनमानस पर प्रभाव के दृष्टिकोण से देखें तो यह उनकी सबसे अधिक महत्वपूर्ण रचना है। यदि प्रति शब्द प्रभाव के गणित से देखा जाए तो ‘हिंदुत्व’ निश्चय ही मार्क्स के ‘कैपिटल’ से अधिक प्रभावशाली पुस्तक प्रमाणित हुई है। ‘हिंदुत्व’ भारतीय राष्ट्रीयता को परिभाषित करने वाली पहली पुस्तक है। सावरकर के इस निर्मम थे। वे यथासंभव तथ्यपरक बने रहने की कोशिश करते थे। अपने पुस्तक ‘हिंदुत्व’ में सावरकर ने किसी का तुष्टिकरण नहीं किया है बल्कि कटु सत्य बताया है। हाँ, लगभग 90 वर्षों के पश्चात, आज उसमे से कितने तर्क प्रासंगिक रह गए हैं और कितने अप्रासंगिक, यह अलग प्रशन है। उन्होंने आर्यों के मध्य एशिया से भारत में आने की बात कही है क्योंकि उस समय तक यह प्रमाणित नहीं हुआ था कि सम्पूर्ण भारतीय उपमहाद्वीप में एक ही रक्त समूह के लोग बसते हैं और तब तक स्थापित मान्यता यही थी कि भारतीय आर्य बाहर से आये हैं। उन्होंने हिन्दू के परिभाषा में उन सभी संप्रदायों को शामिल किया है जिनकी पुण्यभूमि भारत ही है। लेकिन सावरकर मुसलमानों एवं ईसाईयों को हिन्दू स्वीकार करने से इनकार करते हैं और इसका आधार इनके पुण्यभूमि के भारत से बाहर होना है।उस समय में जो वैश्विक और विशेषकर भारतीय परिस्थितियां थी उसमे ‘पुण्यभूमि’ के लिए निष्ठा के आगे ‘पितृभूमि’ के लिए निष्ठा नगण्य थी। ‘हिंदुत्व’ सन 1923 में लिखी गयी थी। उस समय खिलाफत आंदोलन चरम पर था। भारत की परतंत्रता के प्रति प्रायः उदासीन रहने वाला मुस्लिम समाज अपने पुण्यभूमि की रक्षा के लिए पूरी तरह उद्वेलित था। कांग्रेस और कांग्रेस के कारण हिंदू समाज भी खिलाफत के समर्थन में खड़ा था। जबकि इस आंदोलन के जोश में मुस्लिम समाज भारत में ही निजाम-ए-मुस्तफा कायम करने पर तुला हुआ था। उसी कालखंड में, केरल के मोपला में हिंदुओं का भीषण संहार हुआ और उनका सामूहिक धर्मान्तरण भी किया गया। उसी दौर में मुस्लिम लीग ने अफगानिस्तान के बादशाह को भारत पर कब्ज़ा करने का निमंत्रण दिया। ऐसे दौर में सावरकर राष्ट्रवाद को भला और कैसे परिभाषित करते? वे ‘इश्वर अल्लाह तेरेनाम’ कैसे गाते जबकि ‘अल्लाह के बंदे’, ‘इश्वर के भक्तों’ को मिटा कर भारत को ‘दारुल इस्लाम’ बनने पर तुले हुए थे? वे उपन्यास नहीं लिख रहे थे वरन भारतीय राष्ट्रवाद को परिभाषित कर रहे थे, तो क्या वीर सावरकर कर्णप्रिय मिथ्या लिखते या कटु सत्य? निस्संदेह उन्होंने कटु सत्य चुना। वीर सावरकर ने हिंदुत्व में लिखा भी है कि हिंदू धर्म और हिंदुत्व में अभिन्न सम्बन्ध होने के बाद भी दोनों एक दूसरे का पर्याय नहीं हैं। उन्होंने कई बार पर स्पष्ट किया है कि हिंदुत्व, हिन्दुइज्म (Hinduism) नहीं है।

तीसरा आरोप है उनपर, महात्मा गांधी के हत्या के षड़यंत्र में शामिल होने का।

महात्मा गांधी की हत्या हिंदू महासभा के एक कार्यकर्ता ने की थी। निवर्तमान शासन ने सोचा कि क्यों न एक झटके में ही सभी हिंदुत्व समर्थ शक्तियों को समाप्त कर दिया जाये। इसीलिए गाँधी के हत्या के षड़यंत्र में वीर सावरकर को भी आरोपी बनाया गया और राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ को भी, सावरकर भी गिरफ्तार हुए और गोलवलकर गुरूजी भी। लेकिन न्यायालय में यह प्रमाणित हुआ कि सावरकर गाँधी के हत्या के षड़यंत्र में शामिल नहीं थे वरन उन्हें गाँधी के हत्या के षड़यंत्र में आरोपी बनाने का षड़यंत्र हुआ था। सावरकर ससम्मान मुक्त किये गए (लेकिन हमें यही पढाया जाता है कि उन्हें ‘सबूतों के अभाव’ में छोड़ दिया गया। सबूत होने के बाद भी किसी को न्यायलय से मुक्त किया जाता हो तो हमें भी बताया जाए)।वीर सावरकर के विरुद्ध साजिशकर्ताओं को संभवतः पता रहा हो कि उन्हें सजा देने लायक कोई सबूत नहीं है। लेकिन वे हिंदुत्व के जनक को बदनाम करना चाहते थे। वीर सावरकर का राजनीतिक करियर यहीं समाप्त हो गया और हिंदू महासभा भी पुनः खड़ी नहीं हो सकी। आरएसएस के द्वितीय सरसंघचालक गोलवलकर गुरूजी ने कहा भी था कि गाँधी हत्या के आरोप के कारण संघ 30 वर्ष पीछे चला गया। वीर सावरकर और आरएसएस पर इस षड़यंत्र में शामिल होने का झूठा आरोप यह प्रमाणित करता है कि ‘गांधीवादियों’ ने गाँधी के चिता के साथ ही गांधीवाद भी जला दिया था।

भारतीय राजनीति में वीर सावरकर कि तुलना महात्मा गाँधी से ही हो सकती है। दोनों अलग ध्रुव थे, गांधी आदर्शवादी थे तो वीर सावरकर यथार्थवादी। इसमे संदेह नहीं कि सावरकर कि अपेक्षा गाँधी की स्वीकार्यता बहुत अधिक थी। लेकिन यहाँ ध्यान देने की बात है कि गाँधी का भारतीय राजनीति में आगमन सन 1920 के आसपास हुआ था जबकि सावरकर ने सन 1937 में हिंदू महासभा में का नेतृत्व लिया था (सन 1937 तक वीर सावरकर पर राजनीति में प्रवेश की पाबन्दी थी)। जब गांधी भारतीय राजनीति में आये तो शिखर पर एक शुन्य था, तिलक और गोखले जैसे लोग अपने अंतिम दिनों में थे। लेकिन जब वीर सावरकर आये तब गाँधी एक बड़े नेता बन चुके थे। भारत के ग्रामीण क्षेत्रों में लोग महात्मा गाँधी को चमत्कारी पुरुष मानते थे और उनके नाम से कई किंवदंतियाँ प्रचलित थी, जैसे कि वे एकसाथ जेल में भी होते हैं और मुंबई में कांग्रेस की सभा में भी उपस्थित रहते हैं (पता नहीं इस तरह की कहानियों को प्रचलित करने में कांग्रेसी कार्यकर्ताओं का कितना योगदान है)। ऐसे में सावरकर गाँधी के तिलिस्म को तोड़ नहीं सके, यद्यपि पढ़े लिखे लोगों के मध्य उनकी स्वीकार्यता अधिक थी।कलकत्ता विश्वविद्यालय के उपकुलपति डॉ श्यामा प्रसाद मुखर्जी से लेकर प्रसिद्ध वकील निर्मलचन्द्र चटर्जी तक उनके अनुयायियों में थे (इन्ही निर्मल चंद्र चटर्जी के पुत्र हैं पूर्व लोकसभा अध्यक्ष- सोमनाथ चटर्जी)। यदि सावरकर भी सन 1920 के आसपास ही राजनीति में आये होते तो जनमानस किसके साथ जाता, यह कोई नहीं जानता। वीर सावरकर उस दौर में एकमात्र राजनीतिज्ञ थे, जिन्होंने गाँधी से सीधे लोहा लिया था। कांग्रेस के अंदर और बाहर भी, ऐसे लोगों की लंबी सूचि है जो गाँधी से सहमत नहीं थे लेकिन कोई भी उनसे टक्कर नहीं ले सका। लेकिन सावरकर ने स्पष्ट शब्दों में अपनी असहमति दर्ज कराई। उन्होंने खिलाफत आंदोलन का पूरी शक्ति से विरोध किया और इसके घातक परिणामों की चेतावनी दी। इससे कौन इनकार करेगा कि खिलाफत आंदोलन से ही पाकिस्तान नाम के विषवृक्ष कि नीव पड़ी? इसी तरह सन 1946 के अंतरिम चुनावों के समय भी उन्होंने हिंदू समाज को चेतावनी दी कि कांग्रेस को वोट देने का अर्थ है ‘भारत का विभाजन’, वीर सावरकर सही साबित हुए। वीर सावरकर की सोच पूरी तरह वैज्ञानिक थी लेकिन तब भारत उनके वैज्ञानिक सोच के लिए तैयार नहीं था। यह सच है कि सावरकर अपने उद्देश्यों में सफल नहीं हुए। लेकिन सफलता ही एकमात्र पैमाना हो तो रानी लक्ष्मीबाई, सरदार भगत सिंह,

नेताजी सुभाष चंद्र बोस जैसे कई महान विभूतियों को इतिहास से निकाल देना चाहिए? स्वतंत्रता के बाद के दौर में भी देखें, तो राम मनोहर लोहिया और आचार्य कृपलानी जैसे लोगों का कोई महत्व नहीं? वैसे सफल कौन हुआ? जिसके लाश पर विभाजन होना था उसके आँखों के सामने ही देश बट गया। सफलता ही पूज्य है तो जिन्ना को ही क्यों न पूजें? उन्हें तो बस पाकिस्तान चाहिए था और ले कर दिखा दिया। भारतीय मजदूर संघ के संस्थापक दत्तोपंत ठेंगडी कहते थे कि व्यक्ति की महानता उसके जीवनकाल में प्राप्त सफलताओं से अथवा प्रसिद्धि से तय नहीं होती वरना भवीष्य पर उसके विचारों के प्रभाव से तय होती है। वीर सावरकर के विचार आज भी प्रासंगिक हैं और उनका प्रभाव कहाँ तक होगा, यह आनेवाला समय बताएगा। इतिहास सावरकर से न्याय करेगा अथवा नहीं, यह इस बात पर निर्भर करता है कि इतिहास कौन लिखेगा।

राम सद्गुरूची कृपा...

noreply@blogger.com (Anonymous) — Tue, 04 Mar 2014 17:33:00 +0000

"राम सद्गुरूची कृपा,

जेणे दाखवे स्वरुपा,

धरा सद्गुरू चरण,

जेणे चुकवी जन्म-मरण |"

संतांनी स्थूळ आणि सूक्ष्माहून वेगळे, सत् आणि असत् हून निराळे तरी सर्व रुपांमध्ये जे स्वतः नटलेले आहे, त्या परमात्म्याची भक्ति करावी आणि त्या परमात्म्याने ही स्वतः संताच्याच रुपात अवतरित होऊन ही संतपरंपरा अखंड सुरू ठेवावी, हा विलक्षण खेळ ज्याच्या लक्षात येतो, तोच संतांना परब्रह्मस्वरुप जाणून त्यांना ज्ञानासाठी शरण जातो

मनुष्याला मन, बुद्धी तसेच इतर ज्ञानेंद्रिये आणि त्यांच्या सीमित शक्ति यांच्या पलीकडे जाऊन त्या परमात्म्याला जाणता येत नाही, तरी तो दिनाचा दयाळू, मनाचा मवाळू होऊन संत-सद्गुरू म्हणजेच ऋषीमुनींच्या रुपात अवतरित होतो आणि जीवांना स्वतःची, परमात्मस्वरुपाची ओळख नव्हे तर भेटच घडवून देतो. अशा प्रकारे सतत देवच अवतरित होऊन ही संत-परंपरा अखंड सुरू ठेवतो ! 'एकोहम् बहुस्याम्' या खेळाचाच हा एक भाग !

हे संत म्हणजेच सगुण ब्रह्म सामान्य लोकांमध्ये अतिसामान्य होऊन राहतात, म्हणून अहंकाराचा आडपडदा ठेऊन कोणी त्या सगुण ब्रह्माला जाणू शकत नाही, पण त्यांच्या चरणी सर्व अहंकार, संकल्प-विकल्प सोडून देऊन जो स्वतःला ओवाळून टाकतो, तो सहजच त्यांचे स्वरुप प्राप्त करतो. दिवाळीत एका दिव्याने अनेक दिवे आपण लावतो, अगदी तसेच हे ! संताचा एवढा लाभ असेल , तर त्यांचा अपमान जर आपल्याकडून कधी झाला असेल तर त्याची शिक्षा काय असेल, तुम्हीच विचार करा !

असे असूनही संतांना जाणून न घेता त्यांना नावे ठेवणारे, त्यांच्या साधूपणावर हसणारे लोकही आहेत, एवढ्यावर ते कर्मदरिद्री लोक थांबत नाही, तर भक्तिमार्गाला लागलेल्या लोकांची भक्ति मोडण्यासाठी कट-कारस्थाने करावयास देखील मागे-पुढे पहात नाही. अशांना जर कठोर शब्दात ठोकून काढले नाही, तर आपणच आपला स्वधर्म चुकून पापाचे वाटेकरी होऊ, यात शंका नाही.

जसा निर्गुण निराकार नित्य आहे, तसाच सगुण साकार आहे, नव्हे नव्हे त्यासाठीच हा सृष्टीचा पसारा आहे, हे जाणून आपणही नरेन्द्रांसारखी ज्ञान आणि संताच्या शोधाची तळमळ जोपासावी व ज्याक्षणी , ज्याचरणी तुम्हाला ईश्वरी कार्याचा प्रत्यय येतो, तेथे स्थिर होऊन साधना साधावी. अहो, नदी असून जो पावसाच्या पाण्याची वाट पाहतो, तो खूळाच की ! त्याचप्रमाणे संतांना सोडून जो दगड-बिंदूंना भजतो, तोही अडाणीच की ! तुम्हीच विचार करा !

भक्ति शक्तिचा स्त्रोत तर शक्ति भक्तिचे प्रकट रूप

noreply@blogger.com (Anonymous) — Fri, 10 Jan 2014 04:17:00 +0000

सर्वव्यापक, सर्वांतर्यामी परमात्म्याची ही सृष्टी ! सृष्टीची रचना करून त्याच सृष्टीतील मनुष्यप्राण्यांनी आपापल्या नियत कर्माचे, विहित कर्माचे म्हणजेच स्वधर्माचे पालन करावे एवढी माफक त्याची अपेक्षा ! पण हे न जाणता कित्येक आसुरी शक्ति स्वधर्माचे पालन करणाऱ्या सज्जनांना ' त्राही भगवन् ' करून सोडतात. स्वतः तर धर्म जाणत नाहीत, पण जाणत्यांना त्यांच्या जाणतेपणाची जणू काही शिक्षा करतात. आपल्या हाती असलेल्या सत्तेचा, संपन्नतेचा दुरुपयोग करून स्वतःच्या तुच्छ, क्षणिक सुखांचा पाठपुरावा करतात. कारण अज्ञान ! जेवायचे कसे याची समज नसलेल्या लहान मुलासमोरील जेवणाचे ताट तसेच राहते, बहुधा तो सांडासांड करतो, त्याप्रमाणे सत्ता हाताशी असली, सामर्थ्य अंगाशी असले, तरी ज्ञानाशिवाय त्याचा उपयोग करणे कोणाला जमत नाही. सामर्थ्य म्हटले तरी जीव-देहाचेच बल , कधीतरी त्याचा उणेपणा अनुभवाला येणारच !

हेच जाणून आपल्या आर्य सनातन वैदिक हिन्दू धर्माच्या तत्त्वांनी शक्तिला आत्मज्ञानाची जोड असल्यासच त त्या शक्तिला अर्थ आहे, अशी नीती सांगितली. हे केवळ वैदिक वचन नाही, तर हा आपला अनुभवही आहे. आठवून पहा इतिहास ! अर्जुन एकटा धर्मसंस्थापना करूच शकला नसता जर त्याला धर्म काय आणि अधर्म काय हे सांगायला स्वतः भगवान श्रीकृष्ण नसते ! श्रीरामरायांनी देखील सुग्रीव, हनुमंत आणि अवघी वानरसेना यांच्या शक्तिला भक्तिचे अधिष्ठान प्राप्त करून दिले. आचार्य चाणक्यांनी देखील धर्म संस्थापनेसाठी चंद्रगुप्त सारखा बळ आणि समर्पण दोहोंमध्ये सर्वश्रेष्ठ असा चंद्रगुप्त शोधून काढला व त्याला धर्माधर्माची शिकवण देऊन त्यातून एक महान सम्राट घडविला. महाराणा प्रताप देखील संत-सद्गुरुंच्याच कृपाशिर्वादाखाली इतिहासात अमर झाला. शिवाजी राजे यांना देखील समर्थ रामदास स्वामींनी आज्ञा केली, 'अवघा हलकल्लोळ करावा | महाराष्ट्र धर्म वाढवावा |' आणि शिवरायांनी धर्माची ध्वजा स्वराज्याच्या रूपात उभारून सर्व महाराष्ट्राच्या संत-सज्जनांना जणू गुरुदक्षिणाच दिली.

शक्तिचा स्त्रोत भक्ति आहे. अशी भक्तिच्या मुशीतून साकारलेली शक्ति अलौकिक असते, धर्मसंस्थापनेस कारण ठरते. कारण अखंड विजयश्रीसाठी जे धर्माचे अधिष्ठान आवश्यक असते, ते गुरुभक्तिनेच प्राप्त होते. धन्य आहे हा हिंदू धर्म , जेथे ही भक्ति-शक्तिची परंपरा जोपासणारी गुरुशिष्यपरंपरा आजही जपली आहे व राहील.

सिंधुस्थानच्या आधुनिक इतिहासातील सहा सोनेरी पाने

noreply@blogger.com (Anonymous) — Sat, 21 Dec 2013 15:07:00 +0000

'सिंधुस्थान' म्हणून भरतभूमीचा उल्लेख आता-आताच्या भविष्यपुराणातही आलेला आढळतो.

-भविष्यपुराण

याचाच अर्थ कि १०००-२००० वर्षांपूर्वीपर्यंत आपण 'सिंधू'/'सिंधुस्थानी' म्हणूनच ओळखले जात होतो. म्हणून हिंदू ही संज्ञा त्या सर्वांना लागू होते ज्यांचा जन्म भारतातील आहे- 'तं वर्षं भारतं नाम भारती यत्र संततीः|' जो कोणी स्वतःला या माता भारती चा पुत्र समजतो तो तो हिंदू आहे. हीच पवित्र, जाणीव आजवर या सिंधुस्थानाला एकत्र बांधून आहे व याच विचारसरणीला धरूनच आपल्याला आपले स्वातंत्र्य हिरावून घेणाऱ्या, जाचक परकिय आक्रमणांपासून निभावून नेता येईल अन्यथा नाही.

जसा देव, तसाच देश! जसा धर्म, तसेच राज्य! स्वराज्य स्थापन केल्याशिवाय काही आपल्याला निश्चिंतपणे स्वधर्माचे पालन करता येणार नाही. म्हणून राज्य हे स्वराज्यच असावे, हेच आपले वेद सांगतात, आपली पुराणे हाच इतिहास टाहो फोडून गातात, हाच ऐश्वर्ययोग आपल्याला शास्त्रांमधून शिकवला आहे.

सिंधुस्थानाचा इतिहास चाळला तर असा विचार येतो की कदाचित हिंदूंची एकराष्ट्रीयत्वाची भावना अधिक दृढ होण्यासाठीच की काय परचक्र सिंधुस्थानाच्या उत्तर दरवाजावर घोंघावू लागले. एकदा, दोनदा नाही तर शेकडो वेळा म्लेंछांनी म्हणजे परकियांनी भारतावर ले व प्रत्येक पराभवानंतर ही सिंधुभूमी पुनःश्च पूर्वीपेक्षा अपमाने प्रतिकारासाठी सज्ज होऊन उभी राहिली. हाच सोनेरी इतिहास आपण थोडक्यात पाहू.

सोनेरी? होय, सुवर्णमयी इतिहास ! इंग्रजांच्या कृपाशिर्वादामूळे आपल्यापैकी कित्येक हिंदू आपला सुवर्ण इतिहास विसरले, परंतु तो खऱ्या हिंदू राष्ट्रवाद्यांनी तो आपल्या हृदयात कोरून ठेवला आहे. बलाढ्य मेसेडोनियन आक्रमणकर्ता अलेक्झांडरला त्याच्या सैन्यासह चित केले ते एका चंद्रगुप्त-चाणक्य या गुरूशिष्यांच्या जोडीने ! हे आपल्या अर्वाचीन इतिहासातील पहिले सोनेरी पान ! पुढे अशोकाने बुद्ध धर्माचा स्वीकार केल्यानंतर भारतात नपुंसकता वाढीस लागली हे पाहून यवनांनी पुनःश्च आक्रमण केले , तेव्हा सिंधुस्थानातील अन्य हिंदू राजांचे समर्थन मिळवून, नपुंसक मगधेश अशोकपुत्राचा वध करून, मगधाचा राज्यकारभार आपल्या विवेकी, संयमी, तेजस्वी हातात घेऊन आततायी यवनांना मगधापर्यंत अडवून धरणारा आमचा हिंदू मगधसम्राट पुष्यमित्र ! पुढे शक-कुशाणांच्या टोळीच्या टोळी रानटी टोळधाडींप्रमाधे उत्तरेत हिंदवी रक्ताची होळी खेळू लागल्या, तेव्हा त्यांनादेखील दंडकारण्यापर्यंत पोचण्यापासून थोपवून धरले ते आपल्या पाटलीपूत्रातील गुप्त वंशाच्या सम्राट दुसरा चंद्रगुप्त म्हणजेच सम्राट विक्रमादित्य याने ! हा शक-हूणांच्या मर्दनाचा इतिहास म्हणजे आपल्या इतिहासातील तिसरे सोनेरी पान ! पुढे पुन्हा कित्येक वर्षे शांततेचा उपभोग घेतल्यानंतर एकाएकी शक-कुशाणांप्रमाणेच रानटी, क्रूर हूणांच्या धाडीवर धाडी आर्यांच्या पवित्र प्रदेशात मुसंडी मारू लागल्या. उत्तरेचा बहुत भाग या हूणांनी व्यापल्यावर भारतभूमीचा कोणी वाली राहिला नाही अशी अवस्था बनल्यावर या सिंधू रक्षणार्थ धावला तो मालव प्रांताचा हिंदू राजा यशोधर्मा ! अन्य हिंदू राजांच्या सहमतीने त्यांचे नेतृत्व स्विकारून सम्राट यशोधर्म्याने हूणांचा नायनाट केला. हे होते आपल्या इतिहासाचे चवथे सोनेरी पान !

पुढील पाचवे सोनेरी पान फार प्रदिर्घ असून आत्मसंरक्षणासाठी दिलेल्या झुंजीची एक महान गाथाच आहे. या यज्ञात कितीतरी आहुती दिल्या गेल्या, जितक्या आहुती दिल्या गेल्या तितक्याच हिंदूराष्ट्रभक्तांच्या पवित्र रक्ताचे हविर्द्रव्य यात समर्पित झाले. परंतु अंततोगत्वा हा यज्ञ 'हिंदूपदपादशाही'चे व्रत घेतलेल्या दिक्षित मराठा ब्राह्मणांकरवी पूर्ण झाला. होय आम्ही त्या अरबी, पठाणी, इराणी, मुघल, तुर्की, निजामी मुसलमानांशी आपल्या पूर्वजांनी केलेल्या धार्मिक युद्धाचीच गोष्ट करत आहोत. या सिंधूराष्ट्राला तपश्चर्येच्या अग्नीत नियतीने झोकून देऊन प्रथम आहुती स्विकारली ती सिंध प्रांतातील राजा दाहिर याच्या हस्ते ! त्यानंतर राजा जयपाल-अनंगपाल, पुढे सोमनाथावर जेव्हा धर्मांध आक्रमणे झाली, तेव्हा तर सबंध गुजरात-सौराष्ट्रातील हजारो-लाखो हिंदू वीरांनी स्वतःला या पवित्र यज्ञात हविर्द्रव्य म्हणून समर्पित केले की जेणेकरून यज्ञातील देशभक्तिरूपी अग्नीपुरूष अधिक प्रज्वलित झाला. पुढे पृथ्वीराज चौहान या रजपूत राजाने मोहम्मद घोरी व त्याच्या सैन्याच्या अनेकदा दिलेल्या आहुत्या, पुढे चित्तोडची राणी करुणादेवी, देवगिरीचा राजा रामदेवराय, रतनभोरचे रजपूत राजे, चित्तोडची राणी पद्मिनी यांनी अल्लाउद्दीन खिलजीविरुद्ध झुंजत स्वतः अर्घ्य होऊन या यज्ञात आत्मार्पण केले, कालांतराने मूळ हिंदू असलेले नसिरुद्दिन व देवलदेवी यांनी तर २ वर्षासाठी का होईना पण हिंदू राजवट पून्हा स्थापन केली पण इतर हिंदू राजांच्या राजद्रोहामुळे हा यज्ञ अपूर्ण राहिला आणि या धर्मरक्षकांनी आपल्या तेजाचे हविर्द्रव्य स्वातंत्र्याच्या पवित्र यज्ञात अर्पिले, पूढे रजपूत राजे राणा कुंभ, राणा संग, राणा उदयसिंग, महाराणा प्रताप यांनी प्रयत्नांची शिकस्त करून हिंदुत्वाचा यज्ञाग्नी आपल्या हविर्द्रव्याने नित्य तेवत ठेवला. त्याच समयी विजयनगरमध्ये नृसिंहोपासक हरिहर-बुक्क यांनी बळकट हिंदवी राज्य स्थापले. याच विजयनगरने पुढे राजा कृष्णदेवराय, राजा रामराय सारखे वीरोत्तम, धर्मधुरंधर जन्माला घातले, त्यांनी प्राणज्योत मालवेस्तोवर कितीतरी मुसंड्यांच्या आहुत्या देत यज्ञाग्नी धगधगता ठेवला. पुढे दख्खनच्या पवित्र भूमीत जेथे राजा राममदेवरायाच्या कालावधीपासून सतत संतांची मांदियाळी अवतरत राहिली, त्याच धर्मभूमीमध्ये राजा शिवाजी साक्षात शिवाचा सजीव पुतळा अवतरित झाला. 'परित्राणाय साधूनाम् | विनाशाय च दुष्कृताम् |' हे भगवत वचन सार्थ करण्यासाठी! निजामशाही, कुतुबशाही, दिल्लीचे मुघल यांना शिवाजी व शिवाजीनंतर महराष्ट्राचे पंतप्रधान थोरले बाजीराव, माधवराव, नाना-भाऊ पेशवे यांनी व यांच्या अनेकोनेक मातब्बर मराठीसरदारांनी जेरीस आणले व नाममात्र सुलतान बनवून ठेवले. पुनः हिंदवी स्वराज्य स्थापले ते अगदी अटकेपर्यंत ! समकालीन रजपूत राजा छत्रसाल यानेही या यज्ञात कित्येक आहुत्या देत व स्वतःचे रक्त हविर्द्रव्य म्हणून अर्पून आपले योगदान दिले. हे होते ते इतिहासाचे प्रदिर्घ पाचवे सोनेरी पान ! यानंतर सिंधुस्थानाला सामना करावा लागला तो इंग्रज, फ्रेंच, पोर्तुगाल राजवटींचा! खरंच वाटते भगंवताला सबंध भारतवासीयांचीच परिक्षा घ्यावयाची होती की काय, म्हणून स्वातंत्र्याच्या यज्ञात कित्येक राजांनी हविर्द्रव्य अर्पिले असूनही यज्ञदेवता प्रसन्न झाली नाही, त्यासाठी प्रत्येक हिंदूकडून आहुत्या व स्वतःचे प्राणार्पण अपेक्षित होते. इंग्रज आणि पोर्तुगीजांविरुद्धच्या या संघर्षात प्रत्येक भारतीय रजपूत योद्धा होऊन तर कधी प्रत्यक्ष भगवान नृसिंह होऊन लढला आणि अडिचशे वर्षांच्या प्रदिर्घ संघर्षानंतर भरतभूमीने मुक्तीचा सूर्य पाहिला. हे होते हिंदुस्थानच्या अर्वाचीन इतिहासातले सहावे सोनरी पान !

आपण पाहिलेत , कसे एका राष्ट्रियत्वाच्या भावनेने आपले भिन्न-भिन्न जाती-धर्माचे, वंशाचे, घराण्याचे पूर्वज एकराष्ट्रीयत्वाच्या भावनेने जगले आणि दुसऱ्या बांधवांचे दुःख कमी व्हावे म्हणून नेहमी स्वतः लढून एकतर शत्रूचा बळी घेतला किंवा स्वतः स्वातंत्र्याच्या प्रज्वलित अग्नीत उडी घेतली. हे सारे घडले ते केवळ 'हिंदुइझम्' या एका शब्दाने अभिप्रेत होणाऱ्या हिंदू वैदिक धर्मासाठी नव्हे, तर हिंदुस्थानच्या संस्कृतीचे ऐक्य, सुखी नागरी जीवन अखंड टिकवून ठेवता यावे यासाठी, हिंदुस्थानचे वैभव, मान-मर्यादा तशीच टिकून रहावी याकरता ! अहो जो या मातीला आपली आई मानत नाही तो काय अभय देणार येथील संस्कृतीला, येथील प्रजेला ! जेथे आत्मीयता नाही, तेथे लुटालूटचीच भावना उत्पन्न होणार व बळावणार ! म्हणूनच जो जो या भारती मातेला आपली जननी मानून या मातेसाठी व तिच्या निरागस पौत्रांसाठीतळमळतो, तो हिंदू! हा आमचा बाणा म्हणजे हिंदुत्व ! भारतात राहून तालिबानशी आपलेपणा म्हणजे मानवतेशी शत्रूता बाळगणाऱ्याला आम्ही हिंदू म्हणवून घेणार नाही, भले तो कोणत्याही जाती, धर्म, वंश , घराण्याचा का असेना !

संदर्भ ग्रंथ : स्वातंत्र्यवीर सावरकरांचे हिंदुत्व आणि सहा सोनेरी पाने

एकच ध्येय, एकच राष्ट्र आणि एकच नियम

noreply@blogger.com (Anonymous) — Sat, 07 Dec 2013 18:52:00 +0000

मागील लेखात आपण हिंदुत्व आणि हिंदू धर्म या संकल्पनांमधील अंतर पाहिले. आज आपण आर्यांची हिंदुत्वाची संकल्पना विस्ताराने पाहू. हिंदुत्वाचे वैशिष्ट्य तिच्या उदयाच्या पवित्र प्रयोजनातच दडलेले आहे आणि ते पवित्र प्रयोजन म्हणजे 'एकच राष्ट्र, एकच ध्येय, एकच नियम!

कोणतीही संस्कृती उदयास येण्यापूर्वीच हे आर्य सिंधू नदिच्या खोऱ्यात वसाहत करून रहात होते. ते कोठून आले, केव्हा आले या प्रश्नांपेक्षाही या सत्याला महत्त्व आहे की त्यांनी सबंध जगापासून दूर असलेल्या या भूखंडालाच आपलेसे मानले व येथेच त्यांनी आपला यज्ञाग्नी प्रज्वलित करून येथील शांत वातावरणात आत्मोद्धाराचा अभ्यास सुरू केला. अतुल्य सामर्थ्य, अपरिमित बुद्धिमत्ता व अचाट आत्मशक्तीच्या बळावर आर्यांनी परब्रह्माला आपलेसे केले. या संपूर्ण वैभलाचा उपयोग त्यांनी एक अशी संस्कृती उभारण्यास केला की ज्या संस्कृतीसाठी लौकिक व पारलौकिक उद्धाराशिवाय जगण्याचा दुसरा हेतूच नाही. आर्यांची हा निर्णय कोणी एकट्याने केलेला नव्हता तर ते मूळातच एकाच ध्येयाने, एकाच आत्मप्रेरणेने प्रेरित झालेले असल्याने सर्वांनी एकमताने एक राष्ट्र, एक व्यक्ती व एकच नियमाचे अनुशासन अवलंबिण्याचा निर्णय घेतला.

एकाच देहाच्या अवयवांमध्ये जे सहज प्रेम असते, कारण अवयव वेगवेगळे असलेतरी जीव एकच असतो. याच तत्त्वावर आधारित ही संस्कृती आहे. एक संयुक्त राष्ट्र, एक संयुक्त समाजपुरूष आणि एकच संयुक्त नियम हेच हिंदुस्थानीना वर्षानुवर्षे एका सूत्रात बांधून आहे. या एकाच ध्येयायाठी आपले पूर्वज जीवन जगले व याच ध्येयासाठी आपण जीवन जगणे श्रेयस आहे. का? तर हाच परमात्याचाच संकल्प आहे,'मी एक आहे, मी अनेक रूपांत प्रकट व्हावे'. पहा हा एकजीवत्वाचा व अनेक होऊन एकच कार्य उभारण्याचा संकल्प देवाचाच आहे. शिवाय इतिहास चाळला तर हेच समजते की याच मार्गाने प्रशस्त जीवन जगता येते आणि सर्वांना हितकर हाच एक मार्ग आहे. याच एका ध्येयामुळे विभिन्न संप्रदायही एकाच देेशात गुण्यागोविंदाने नांदू शकतात. पण ध्येयच जर एक नसेल तर संप्रदाय एक असूनही एकत्र राहता येत नाही याला इतिहास साक्षी आहे.

अखंड समाजाला एकजीवित्वाकडे नेणाऱ्या सर्व गोष्टी हिंदुत्वात मोडतात. पण हे एकजीवित्व काही बळाने साकारता येत नाही. काही संप्रदाय अन्य धर्मीयांच्या जीवावरच उठलेले आहेत. 'धर्म बदल नाही तर मरणाला सामोरं जा', असा पवित्रा घेऊन जगात अराजकता पसरवत आहेत. पण त्यांना हे ठाऊकच नाही कि दोन देहांत राहूनही एकजीव होता येतं की आणि दोन वेगवेगळ्या रूढी - परंपरांच्या पार्श्वभूमीवरदेखील एकजीवत्व टिकवता येते. गरज असते ती एका ध्येयाची. इतिहास साक्षी आहे की काळाच्या ओघात याच संस्कृतीनेे अत्यंत बिकट अवस्थेतही तग धरून राहण्याचे कौशल्य दाखवलेले आहे. त्याचे कारण या हिंदुत्वाच्या एकराष्ट्रियत्वाच्या, एकजीवित्वाच्या तत्त्वांमध्येच आहे. हे हिंदुत्व जोपासणं हेच आपले परमध्येय आहे.

जय श्रीराम|

जय मॉ भारती|

संदर्भ : स्वातंत्र्यवीर सावरकरांचे 'हिंदुत्व'

हिंदूंचे आंतरराष्ट्रीय जीवन

noreply@blogger.com (Anonymous) — Sat, 07 Dec 2013 09:40:00 +0000

हिंदू राष्ट्र फार पूर्वीपासून विश्वपटलावर एका दैदिप्यमानसूर्याप्रमाणे आत्मतेजाने तळपत होते. भूमार्गे, समुद्रमार्गे दूरदूरच्या देशांबरोबर देवाण-घेवाणीचे व्यवहार सुरू होते. इजिप्तसारख्या राष्ट्रामध्ये फार अलीकडच्या काळापर्यंत चांगल्या कापडाला सिंधू म्हणून ओळखले जात असे. कारण लक्षात येते की आपल्या देशातून फार पूर्वीपासून चांगले कापड बाहेर निर्यात होत असे. जूना पत्रव्यवहार पाहिला तर लक्षात येते कि फार पूर्वीपासून आपल्या देशाला ‘सिंधू’, ‘हिंदू’, ‘इंडस्’, ‘शिन्सू’ असे संबोधले जात असे. काही आंतरराष्ट्रीय मतभेदही होते. पण ते मतभेद कधी दुसऱ्यांचे स्वातंत्र्य हिरावून घेण्याइतपत टोकाला गेले नव्हते. सहिष्णूता सहजच सर्वांच्या ठायी होती. कोठवर? बौद्ध धर्माच्या उदयापर्यंतच! नंतर परिस्थिती टोकाला गेली. म्हणूनच हिंदूंच्या आंतरराष्ट्रीय जीवनाचा विचार करताना बौद्ध धर्माची या देशाच्या इतिहासातील भूमिका यावर विचार करणे आवश्यक ठरते. कित्येक इतिहासकारांनी यावर आपली मते मांडली आहेत. आपण येथे पाहू कि सावरकर या विषयावर आपल्याला काय सांगत आहेत.

बौद्धधर्माच्या उदयानंतर बौद्ध भिक्षूंच्या यात्रा सतत अन्य देशांमध्ये होत असत. त्यांची विद्वत्ता, वैराग्याचे विचार, अहिंसा व विश्वबंधुत्वसारख्या उदार मतांचे अवलंबन यामुळे हा धर्म सहजच जगाचे आकर्षणकेंद्र बनला. सहजच बौद्ध धर्मापाठोपाठ हिंदूराष्ट्रही सर्वांच्या कौतुकाचे केंद्र बनले. म्हणूनच असे म्हणता येते की बौद्ध धर्म कळत-नकळत आपल्या हिंदूराष्ट्राला जगात एक आकर्षणबिंदू बनवण्यास कारणीभूत ठरला. असो. पण बौद्ध धर्माच्या विश्वबंधुत्वाचा फायदा ज्ञानी, गरजू व विवेकी लोकांना होण्याऐवजी अज्ञानी, आळशी व स्वार्थी लोकांनाच झाला; कारण त्याकाळी बौद्ध धर्माची दिक्षा घेऊन भिक्षू झाल्यास तशा लोकांना बौद्ध विहारांतून, मठांतून मोफत राहण्याची, खाण्या-पिण्याची सोय करून दिली जात असे. साहजिकच कर्माला अशाने गौणत्व येऊन अनाचार, कर्मशून्यतेची वृत्ती सर्व बौद्ध भिक्षूंमध्ये पसरली. याशिवाय अशी मोफत खाण्या-पिण्याची व राहण्याची व्यवस्था व्हावी यासाठी अर्थातच बौद्धभिक्षू राजाश्रय शोधत असत व जेथे राजा अशा अनाचाराला प्रोत्साहन व समर्थन देईल तेथे ते मठ-विहार बांधून राजावर सर्व भार टाकून देत असत. साहजिकच वैदिक संस्कारात वाढलेल्या बहुसंख्य राजांना हे कालांतराने अशक्य आणि अव्यवहारिक आहे याची जाणीव झाली व त्यांनी बौद्ध धर्माला दिलेला पाठिंबा काढून घेतला. हेच कारण झाले बौद्ध भिक्षूंच्या मनात हिंदू राजांविषयी अनास्था निर्माण होण्याचे.

गोष्ट एवढ्यावरच संपली असती व कर्मशून्य झालेल्या बौद्ध भिक्षूंनी आपल्यास अनुकूल प्रदेश शोधला असता तरी भागले असते; परंतु तसे झाले नाही. त्याउलट बौद्ध भिक्षूंनी पूढे झालेल्या परकिय आक्रमणांमध्ये हिंदू राष्ट्राशी दगा करून परकिय आक्रमकांना समर्थन दिले. कशासाठी? तर केवळ राजाश्रय मिळावा आणि असहकार करणाऱ्या हिंदू राष्ट्रांना अद्दल घडवावी म्हणून! पण परिणाम काय झाला? हिंदू राष्ट्रांवर २००० वर्षांपर्यंत भरून न निघणारे संकट ओढवले. एवढेच नाही तर परकिय राष्ट्रांनी केलेल्या आक्रमणांमध्ये हिंदूस्थानी वैदिक समाजापेक्षाही बौद्ध भिक्षूंची निर्दयी कत्तल केली. जे हिंदू बौद्ध राष्ट्रे होती त्यांची काय दशा झाली? बौद्ध धर्मातील अहिंसा तत्त्वाचा नीट अर्थ न समजता विपरीत अर्थ लावल्याने ती राष्ट्रे युद्धाशिवायच परकिय राष्ट्रांच्या पाशवी आक्रमणांत नामशेष झाली. यामुळेच बौद्धांनी जाणलेले आणि आत्मसात केलेले अहिंसेचे तत्त्वज्ञान किती पोकळ आहे हे सगळ्यांना समजून चुकले. नरभक्षी वाघासमोर काय अहिंसा दाखवणार? माणसाने कमीत कमी दुसऱ्या माणसाशी तरी माणसाप्रमाणे वागावे ही साधी समज ज्यांच्या वंशात कोणालाच नव्हती, त्यांना कोणत्या अहिंसेने खूष ठेवता येईल? हे न समजून घेता सत्ता कोणाचीही असो पण आमच्याच धर्माला राजाश्रय मिळायला हवा, असा निराधार आणि अव्यवहारिक हट्ट या बौद्ध भिक्षूंनी धरला, त्यामुळे बौद्ध धर्माची विश्वव्यापक उदार तत्त्वे बाजूलाच राहून या धर्माचे अनुयायी हिंदूमत्सरी, हिंदूराष्ट्रद्रोही, आततायी, सुखलोलुप, ज्ञानविहिन बनते झाले.

वर सांगितलेल्या व याहूनही अन्य बहुत कारणामुळे बौद्ध धर्माचे मूळ शांतीचे तत्त्व बाजूला राहून हा धर्म हिंदूस्थानातील जनमानसातून लोप पावू लागला. खरे तर आजही बौद्धांना हिंदू राष्ट्रांत भय मानण्याचे व परकियांना आमंत्रित करण्याचे आत्महननी कार्य न करता हिंदूंच्या सहिष्णूतेच्या वृक्षातळी निवांत आपला निर्वाणाचा अभ्यास करायला हरकत नाही. पण आसक्ती जशी कालांतराने वृत्ती बनते , तशी हिंदूराष्ट्रातील लोक असहिष्णू आहेत अशी ओरड करण्याची या लोकांची वृत्तीच बनली आहे. द्रोह स्वकियांनी केला तर तो स्वकिय आपण परकियच समजतो. भिन्न भिन्न राष्ट्रे शेजारी शेजारी गुण्या-गोविंदाने नांदू शकतात हे आशिया खंडातील अतिप्राचीन संस्कृतींनी दाखवून दिले आहे. शिवाय राजाश्रयाचा हव्यास न धरताही विभिन्न संस्कृती एकाच राष्ट्रात नांदू शकतात, हे हिंदूस्थानातच घडले आहे. पण मूळातच संबंध ईर्षा, स्वार्थ, मत्सराने लिप्त असेल तर द्रोह ही सहज प्रवृत्ती होते, हे इतिहासावरून ध्यानात येते.

आंतरराष्ट्रीय व्यवहारात नेहमी अग्रेसर असणारा हिंदू उत्तरेला अटक आणि दक्षिणेला समुद्र यांच्या मर्यादेत कसा सापडला? त्याला जबाबदार ठरली मुस्लिम व इंग्रज, तुर्की, पोर्तुगीजांची धर्माक्रमणे! ग्रीक, हूण, शक-कुशाण यांची आक्रमणे आणि तदनंतर झालेली म्लेंछ मुसलमान व पाश्चात्यांची आक्रमणे यांतील महत्त्वाचा फरक म्हणजे मुसलमान आणि इंग्रजादि पाश्चात्यांनी हिंदुस्थानातील प्रजेचे बलात्काराने धर्मपरिवर्तन केले. धर्मपरिवर्तन हे असे अस्त्र मुसलमान आणि इंग्रजांनी वापरले कि ज्यामुळे त्यांचा सामना करणे दुष्कर होऊन बसले व वाळवी लागलेल्या लाकडाप्रमाणे भरतभूमी आतून पोखरून निघू लागली. धर्मपरिवर्तन हे श्रद्धापरिवर्तन, आस्थापरिवर्तन आणि मातृभूमीपरिवर्तन ठरते, म्हणूनच ते आधिक घातकी ठरते. हिंदूंचे होणारे सततचे बलात्कारित धर्मपरिवर्तन थांबवण्यासाठीच आपल्या पूर्वजांनी धर्मदंडाचा वापर केला, कारण अटकेपलीकडचा प्रदेश हा मुसलमानव्याप्त झाला होता आणि भारताचा पश्चिम किनारपट्टीचा प्रदेश इंग्रजादि पाश्चात्यांनी व्यापलेला होता. याची जाणीव न ठेवता तथाकथित सुशिक्षितांनी तत्कालीन धर्मरक्षकांवर धर्मांधतेचा आरोप लावून मनुस्मृती सारखा पवित्र ग्रंथ जाळण्याचे लाजिरवाणे कृत्य केले. असो! कर्मगती त्यांना योग्य ते उत्तर देईलच. बौद्ध कालापासून सुरू झालेल्या आक्रमणांचा व त्याविरुद्ध दिलेल्या झुंजीचा हा हिंदुत्वाच्या विजयाने झगमगणारा सोनेरी इतिहास वारंवार लिहावाव वारंवार गावा असाच आहे. असा आपला तेजस्वी इतिहास आपण पुढिल लेखात पाहू. तोवर जय श्रीराम |

संदर्भ : स्वातंत्र्यवीर सावरकरांचे 'हिंदुत्व'

हिंदुत्व आणि हिंदू धर्म

noreply@blogger.com (Anonymous) — Thu, 14 Nov 2013 14:53:00 +0000

स्वातंत्र्यवीर सावरकरांनी हिंदुत्व आणि हिंदूंचा सोनेरी इतिहास यावर उदंड ग्रंथसंपदा लिहिली आहे. त्यांचा शब्द न् शब्द स्वतःच्या मातृभूमीबद्दलच्या आणि आर्यांच्या, आर्य सनातन वैदिक हिंदू संस्कृतीच्या अभिमानाने ओतप्रोत आहे. त्यांच्याच हिंदुत्व या ग्रंथावर आपण चिंतन सुरू करत आहोत.

हिंदुत्व आणि हिंदू धर्म यांतील अंतर:

हिंदू धर्म या संकल्पनेच्या उदयापूर्वीपासूनच हिंदुत्व ही संकल्पना अस्तित्वात होती. कारण माणसा-माणसांमध्ये धर्म वेगळा असू शकतो अशी कल्पनाच आर्यावर्तात नव्हती. स्मृतितीत काळ आहे तो जेव्हा आपले आर्य म्हणवून घेणारे पूर्वज सिंधू नदीच्या उपजाऊ प्रदेशात शेती करून राहत होते. त्यातील काही विद्वान प्रगल्भ विचारशक्तीच्या बळावर आत्मस्फुर्त वेदांचा अभ्यास करत होते. स्वतःला उलगडलेले विश्वाचे, स्वतःच्या अस्तित्वाचे कोडे सामान्य प्रापंचिक लोकांना उलगडून देऊन त्यांनाही जीवन जगण्याचा स्वधर्म, स्वकर्तव्यरूपी प्रशस्त मार्ग शिकवत होते. आर्यावर्तातील सातही नद्यांमुळे बहरलेली ही आर्य संस्कृती स्वतःला या नद्यांच्या कृतज्ञतेपोटी 'सप्तसिंधू' म्हणवून घेण्यात धन्यता मानू लागली. तेच अभिधान त्यांनी धारण केले, खरं तर बाहेरील संस्कृतींनाही त्यांना याच नावाने संबोधणे सोयीचे वाटू लागले. तीच त्यांची ओळख होऊन राहिली.

कधी 'सप्तसिंधू' तर कधी 'हप्तहिंदू', कधी फक्त 'सिंधू', तर बहुधा 'हिंदू'च नावाने ओळखले जाणारे ते आर्यच होते. 'सप्तसिंधू' हे जुने नाव थोडा वेळ बाजूला ठेवून आपण आताचे प्रचलित 'हिंदू' हेच नाव ग्राह्य धरू. आपली प्रदेशावरून लोक ओळखण्याची सवय अजून गेली नाही. पहा ना आपण आजही कोकणी, खानदेशी, मालवणी इ. संबोधनेच वापरतो. तसेच हे नाव हिंदू. पण तीच आपली ओळख आहे आणि त्याच नावाने ओळखले जाणारे कितीतरी देवपुरुष येथे होऊन गेले, म्हणूनच या नावाचा आम्हाला प्रचंड अभिमान आहे. आम्हीदेखील त्या देवतुल्य पुरुषांप्रमाणे होऊन जावे म्हणूनच त्यांची ओळख तीच आमची ओळख व्हावी हाच आमचा लोभ आहे आणि त्यांच्या चरित्राचे आम्हाला पडलेले वळणच आम्ही 'हिंदुत्व' म्हणून मिरवतो. इतर संस्कृतींच्या आक्रमणानंतर उलट हिंदू धर्म ही संकल्पना अधिकच जोर धरू लागली कारण धर्माचा संप्रदाय म्हणून अर्थ हिंदूच्या मनात कधीच नव्हता, पण इतरांनीच आम्हाला हिंदू धर्मीय म्हणून ओळखायला सुरूवात केली . पण त्याचा परिणाम असा झाला की याच हिंदूंचे एका हिंदू राष्ट्रावरील प्रेम कमी झाले कारण आपण हिंदुस्थानी आहोत हा अभिमान येथील लोकांना बांधून होता आज त्या अभिमानाच्या अभावी प्रजेला नपुंसकत्व आले आहे. खरे तर हिंदुस्थानीच्या जागी हिंदू धर्मी म्हटलं तर काय बिघडलं? त्यात काही वावगं नाही. शिवाय तसे संबोधल्याने बंधुंनो आपल्याला सांप्रदायिकता अथवा पाशवीपणा लिंपणार नाही. हिंदू या नावातच सहिष्णूता आहे, प्रेम आहे, विश्वबंधुत्व आहे, एकत्वाचा सुगंध आहे. तेव्हा अभिमानाने सांगा, 'मी हिंदू आहे, मी हिंदुस्थानी आहे.'

आता हे हिंदुत्व म्हणजे हिंदूपणा नेमका कसा आहे हे पुढच्या लेखात पाहू.

संदर्भ : स्वातंत्र्यवीर सावरकरांचे 'हिंदुत्व'

नेहमी बुद्धिचे ऐकावे, मनाचे नाही

noreply@blogger.com (Anonymous) — Mon, 11 Nov 2013 13:57:00 +0000

बद्ध मनुष्य जीवनात सर्रास मनाचेच म्हणणे ऐकतो व नेहमी तोंडावरच आपटतो. पण त्याची त्याला काही खंत नसते, कारण अज्ञान! ज्ञानही कोणते ऐकावे, कोणते नाही, त्यालाही काही शास्त्र आहे. शास्त्र म्हणजे साधा शहाणपणा आपण म्हणू शकतो. पण अज्ञानाला नेहमी चुकिच्याच जाणीवा होऊन मनुष्याचे निर्णय नेहमीच चुकतात. याला ज्ञान घेणे हा एकमेव उपाय आहे.

पण शस्त्र नुसते जवळ बाळगून भागत नाही, तर त्याचा प्रयोग योग्य समयी करावा लागतो. तरच त्या शस्त्राचे असणे सार्थकी लागते. त्याप्रमाणेच ज्ञानही निव्वळ बुद्धीत किंवा पुस्तकांच्या कपाटात असून उपयोगाचे नाही तर त्याचा उपयोगही करणे आवश्यक आहे. हे सर्वांना माहित असले तरी फार क्वचितच माणसे बुद्धीचा उपयोग करतात. इतर मात्र सहजच मनोरथ पूर्ण करून मोकळे होतात. साधकांनी हे प्रयत्नपूर्वक टाळावे. मनाचे म्हणणे ऐकून मनोरथ पूर्ण करणे हे बद्धाचे लक्षण आहे, तर आत्मतत्त्वाच्या अत्यंत निकट असणाऱ्या बुद्धीचे वचन ऐकून ज्ञानोचित निर्णय घेणे हे साधकाचे लक्षण आहे. साधनकाळात प्रथम बुद्धीला ज्ञान उमजते, पण त्या ज्ञानाची परिणती अनुभवात झाली नाही तर ते ज्ञान पोकळच राहते, म्हणूनच बुद्धीचा प्रयोग करायला करा. याच मार्गाने जाऊन बुद्धीच्या पलीकडील ते आत्मतत्त्व अनुभवता येते.

Symbolic tortoise in temples...

noreply@blogger.com (Anonymous) — Sat, 26 Oct 2013 16:22:00 +0000

If I ask you to describe any of your favourite temple, what you will recall first? The symbolic statue of tortoise at the entrance facing idol of deity of temple.

Have you ever wondered why tortoise is placed at the entrance of temple and why do we pay reverence to this tortoise first even before our Ishwar?

Its an indication of the tendency and the notion that we should bear not just while entering a temple, but throughout our life. So what is that tendency and notion? The tortoise facing idol of deity motivates us to advance towards the state of Ishwar from that of human and like a tortoise who draws its limbs inside its shell, we should protect ourselves from evil tendencies in society and by withdrawing our attention from all hurdles like worldly emotions viz. pleasures, sorrows, envy etc., we need to be focused in our journey to Ishwar. Dear all, divine path to Ishwar is not easy. There are many pleasant or unpleasant hurdles in this way. Only by withdrawing our attention and interest from all obstacles, we can reach to Ishwar. This is the hidden message behind this tradition.

Traditions if followed blindly will prove to be misleading in long run. However if they are followed with open eye, they open the door to Ishwar for us.

अवघे धरू सुपंथ...

noreply@blogger.com (Anonymous) — Fri, 11 Oct 2013 18:43:00 +0000

एकमेकां सहाय्य करू । अवघे धरू सुपंथ ।।

भारतातील सद्यस्थिती पहाता वरील शब्दांचे महत्त्व पटते. कलियुगाची ही मध्यान्हच सुरू आहे. धर्माचा दिवसेंदिवस -हास सुरू आहे. अधर्म माजत आहे. पण धीर धरा. हतबल होऊ नका. कारण पहाटेच्या आधीचा रात्रीचा प्रहर जसा अधिकच काळोखा असतो, तद्वत अधर्म कळस गाठेस्तोवर माजणार आहे. पण एकदा का आपल्या धर्मरूपी रथावर आरूढ होऊन सूर्यनारायण आले की मग पहा कसा अधर्माचा अंधार धर्माच्या तेजापुढे नाहिसा होतो!

पण तोवर आपण काय करावे? तेच जे श्रीरामरायांच्या प्रतिक्षेत माता शबरीने केले, श्रीकृष्णाच्या विरहात गोपींनी केले तेच, आपल्या धर्माचे पालन! धर्मरूपी सुपंथ घट्ट धरून ठेवणे व धर्मालाच आश्रय देणे हेच आता आपले इतिकर्तव्य आहे. धर्म बुडवायला तर नराधम टपलेलेच आहेत, तेव्हा धर्माला व धर्माचे पालन करणा-यांना आश्रय देणे, बहुमत देणे, पाठिंबा देणे हेच आपले कर्तव्य आहे आणि ते आपल्या अवाक्यातही आहे. धर्म ओळखा, धर्मपालकांना ओळखा आणि जोडा, जेवढा धर्म राखता येईल तेवढा राखा. अहो रामाचा सेतू बांधणारे वानर काय शूर होते? पण कार्य श्रीरामांचे होते म्हणून ते सिद्धिस जाणारच होते. तद्वत धर्माची धूरा वाहणारे आपण कोण? पण लक्षात घ्या श्रीरामांच्या कार्यात सहभागी होऊन आपलाच लाभ आहे.

धर्माचे पालन हाच आमचा सुपंथ आणि धर्मपालकांनाच आम्ही सहाय्य करणार! कळत आणि नकळतही! हीच आमची प्रतिज्ञा!

ज्ञानियांचे ज्ञेय

noreply@blogger.com (Anonymous) — Sat, 31 Aug 2013 06:26:00 +0000

ज्ञानियांचे ज्ञेय, ध्यानियांचे ध्येय ।
पुंडलिकाचे प्रिय सुखवस्तू ।।
ते हे समचरण उभे विटेवरी ।
पहा भीमातीरी विठ्ठलरूप ।।धृ।।

जे तपस्वियांचे तप, जे जपकांचे जाप्य जे ।
योगियांचे गौप्य परमधाम ।।
जे तेजकांचे तेज जे गुरूमंत्राचे गूज ।
पूजकांचे पूज्य कूलदैवत ।।1।।

जे जीवनाते जीववीते, पवनाते नीववीते ।
जे भक्तांचे उगवीते मायाजाळ ।।
नामा म्हणे ते सुखचि आयते ।
जोडले पुंडलिकाते भाग्य योगे ।।2।।

सूर्याला आपले तेज पसरवण्यासाठी काही धडपड करावी लागत नाही. फुलाला आपला गंध दरवळवण्यासाठी काही श्रम पडत नाही. तेच देवाच्या भक्तांविषयी सांगता येते. त्यांच्या भक्तीचा झरा त्यांच्या विचारांतून, कर्मातून अविरत वाहत असतो. त्या भक्तिझ-याच्या वाटेत येणारे दगडसुद्धा तरतात, पशू-पक्षीदेखील पाण्याशिवायच तृप्त होतात, तर मग मनुष्याच्या सुदैवाची काय महती सांगणार हो! खरंच, अशा पुण्यश्लोकांचे सान्निध्य ज्या कर्मयोग्यांना लाभते ते ही संताप्रमाणेच पूजनीय आहेत.

संत नामदेव म्हणजे त्या विठ्ठलाच्या प्रेमाचा जणू मूर्तीमंत आविष्कार! पहा, प्रेमरूपा भक्तीचा झरा त्यांच्या या अभंगातून कसा खळखळून वाहत आहे! असा विचार मनात येतो न येतो, तोच तो झरा आपल्या मनरूपी मातीला भक्तीने चिंब भिजवून चित्तामध्ये सहजच विठ्ठलरूपाचा ठसा उमटवून तेथेच लुप्त होतो.

संत नामदेव सोबतच्या भक्तगणांना म्हणतात, ‘हरीभक्तांनो पहा, विठ्ठलाच्या या सगुण रूपाने भक्ती कशी सर्वसामान्यांच्या अवाक्यात आली आहे! ए-हवी ज्ञानी लोकांच्या ज्ञानाचा जो विषय, ध्यानस्थ राहणा-या मुनीजनांचे जे ध्यान ते हे विठ्ठलचरण ज्ञानी व ध्यानी मंडळींना चकवून येथे कसे विटेवर उभे आहे! मग आता डोळे बंद करून ध्यान लावायची काय गरज? डोळे उघडून पहा! हे विठ्ठलाचे समचरण येथेच या वाळवंटात समत्वयोगाची शिकवण देत आहेत. ही सारी पुंडलिकाची करणी! स्वतः देवाला येथे विटेवर तिष्ठत ठेऊन त्याने कित्येक पिढ्यांसाठी भक्तीचा देव्हारा खुला करून ठेवला आहे. विठ्ठलरूपात मूर्तीमंत सुखंच भिमातीरी अवतरले आहे.’

‘अहो! प्रपंच्याच्या मायाजाळाला सुख मानून तूम्ही पुरते नागवले गेले आहात. विठ्ठलरूपाला ओळखा! मग कळेल की सुख ते काय! तपस्व्यांचे जे तप, जपमाळा करणा-यांचा जो जपमंत्र, योग सिद्ध केलेल्या योग्यांचे जे गूह्य, तसेच वैकुंठ-गोलोक-साकेतलोक इ. नावाने ओळखले जाणारे जे परमधाम आहे ना, अहो ते हेच विठ्ठलाचे रूप आहे! तेजस्वी म्हणून प्रसिद्ध ज्या ज्या वस्तू आहेत, त्यांचे जे तेज आहे तसेच सद्गुरूचरणी साधना करून शब्दमंत्राच्या परिणामस्वरूप जे शिष्यात संचारते ते निजस्वरूप हेच विठ्ठलरूप आहे! पाण्यामध्ये जीवन होऊन जे वाहते, वायूमध्ये प्राण होऊन जे प्राणीमात्रांना राखते, एवढेच नाही तर शिका-याने टाकलेल्या जाळ्यात पक्ष्यांचा थवाचा थवा अडकावा त्याप्रमाणे मायाजाळात अडकलेल्या भक्तांचे मायाजाळ उठवते ते विठ्ठलरूपच आहे. अजून एक गूढ आहे, हा विठ्ठलच देव होतो आणि भक्तही तोच होतो आणि देव-भक्ताचे प्रेम सा-या जगाला शिकवतो, जसं निवृत्तीनाथही विठ्ठलच आणि ज्ञानदेवही विठ्ठलच! अहो! मग तूम्हीच सांगा, एवढे आयते सुख जर तुमच्या समोर उभे ठाकले आहे, तर ते लुटण्याऐवजी आपण का बरे तुच्छ संसारसुखासाठी जन्म-मृत्यूची वारी करायची? अहो, पंढरीची वारी करा! या विठ्ठलरूपाला आपलेसे करा! याच सुखानंदाशी पुंडलिकाने आपले नाते जोडले आहे. चला आपणही या सुखानंदात डुंबूया! विठ्ठलाची भक्ती करूया!’