Koçun Keşif Günlüğü

Yeniden yazmak üzerine...

2026-02-03T22:25:00.002+03:00

Ben şahane yazılar yazıyordum dedim arkadaşıma. Ama neredeyse iki senedir tık yok!

Pandemi çok etkiledi, kalemim kurudu, sosyal medyaya fena sardım, dikkatim dağılıyor ve saire birçok gerekçe çıkıyor ağzımdan ama biliyorum bunların hiçbiri asıl neden değil!

Asıl neden ne o zaman diye soruyor. Bir bilsem diyorum…

Kafamda farklı seslerin dolaştığını söylüyorum. Memleketi hatırlıyorum bir an, Yunus geçiyor aklımdan: "Bir ben vardır bende benden içeri…" Üç beş kelimeyle, bu kadar sade, bu kadar derin bir anlatım nasıl olur?

Benim de içimde benden içeri bir şeyler var, hissediyorum. Konuştukça zihin kapılarım aralanıyor, içeri bir ışık düşüyor. On iki yıl önceydi yazmaya başladığımda, yirmi beş küsur yıllık yöneticilik hayatımı bitirmiş, yeni yollara düşmüştüm. İçimde yeniyi denemenin merakı vardı. Olmazsa yeniden dönerim ve o yönetici şapkasını takarım diyordum kendime. Ama fidan toprağa tutundu, büyüdü, olgunlaştı. Dönmeye gerek kalmadı. Bir zamanlar yeni olan artık normalim oldu, yaşım da ilerledi. Şimdi olmazsa dönerim dediğim bir yer yok. Üstelik dünya delilerle dolu, etrafımız ateş çemberi, fiyatlar uçuşta. Oğlanlar da hayata tutunma çabasında…

İşte o zaman kafamdaki toplantı odasında sesi daha çok çıkan kişiyi daha iyi fark ediyorum. Madem ortalık karışık, hala elin ayağın tutarken ve kovayı doldurabilirken başka şeyle ilgilenme diyor, zamanın değerli!

Değerli derken? Yazmak değerli değil miydi diye itiraz ediyor öbür ses. Çok bilmiş ses burun büküyor, gerçekçi ol diye cevap veriyor. Hak vermiyor da değilim hani. O sırada "Ona hak veren de kim?" diye geçiyor içimden, kaç ben var benden içeri?

Gözlerim dalarken neler yazdığımı soruyor arkadaşım.

Keşiflerimi diyorum. Birbiriyle ilgisiz görünen iki şey arasında ipekten bağlar keşfetmişim mesela… Geçmişle geleceğin, coğrafyayla kültürün, davranışlarla inançların ilintisini anlamak ya da sokaktaki sıradan detayları fark etmek keşif benim için. Sonra da bunları süsleyip püsleyip anlatmak... Bana en çok benzeyen halim işte bu diyorum.

Millet geçim derdinde arkadaşım, senin keşiflerini ne yapsınlar diye araya giriyor o bilmiş ses, yine bir kaşı havada, ona hak vermemin sağladığı bir güç yansıyor bakışlarına…

O zaman “İyi de kardeş, sen bana yazı yazdırmadığında iş yapmıyorum ki ben! Boş yapıyorum. Zaten boş yapalım diye malzeme bol memlekette. Kim kimin uçağına binmiş, kim kiminle pudra şekeri yemiş, kim nasıl şahane tatiller yapmış, kimler ne büyük işler başarmışlar…

Bak, bu konuda da ben sana hak verdim der gibi gözünü yere indiriyor. O anda sessiz bir anlaşma yapıyoruz sanki.

Ve ben yeniden yazmaya niyetleniyorum. En başında olduğu gibi, meraklı oğlan keşiflerini allayıp pullayıp anlatsın da şu bulutlu zamanlarda iki gülümsemeye vesile olsun diye...

Unutmalı mı unutmamalı mı?

2024-05-16T18:03:00.001+03:00

Son okuduğum kitaplardan biri Yoko Ogawa’nın “Hafıza Polisi” adlı fantastik kurgu romanıydı. Bilinmeyen küçük bir adada nesneler art arda yok olurlar. Feribotlar, şapkalar, kurdeleler… Sonra canlı varlıklar yok olmaya başlar. Kuşlar gider, güller bir daha açmaz. Yok olanlar kısa bir zaman sonra hatıralardan da silinir. Kaybolanları unutmayıp anılarında yaşatmaya çalışanlar ise despot hafıza polisleri tarafından yaka paça toplanıp bilinmeyen bir yere götürülürler. Böyle bir durumda ada halkının çoğu kayıpları sorgulamamayı ve unutmayı tercih eder. Hayatlarından ne eksilirse eksilsin yeni duruma kısa zamanda uyum sağlarlar. Zamanla kayıplar büyür. Seslerini, kollarını, bacaklarını kaybetmeye başladıkları zaman ada artık geri döndürülemez bir noktadadır.

Ogawa’nın bu tuhaf hikayesi zihnimde gelgit’ler yarattı.

Belirsizliğin ve değişkenliğin hakim olduğu bir dünyada değişime uyum sağlayanların ayakta kalabileceğine, insanı dünyanın hakimi haline getirenin çok farklı koşullara uyum sağlayabilme özelliği olduğuna dair yazılar okuyorum son zamanlarda; hak da veriyorum. Acaba değişime uyum sağlayalım derken zihnimizden silinip gidenler ada halkının da yaşadığı gibi bizi yavaş yavaş çürütüyor olabilir mi? Aklıma düşen ilk soru buydu. Yakın coğrafyamızdaki savaşlara ve insanın insana yaptığı zulme dair sahneleri izlerken ya da mesela eş dost akraba kayırmaya dair haberleri okurken insan hiç mi öğrenmez yaşadıklarından diye düşünmeden edemiyorum. Yazıyı keşfedip kayıt tutmaya başlamamızın üzerinden binlerce yıl geçmesine rağmen geçmişin anıları sürekli siliniyor olabilir mi diye soruyorum kendime.

Bu makro meseleler beni aşar deyip kendi küçük dünyama döndüğümde ise hatırlayabildiğim ilk sahnelerden bu yana hayatımdan nelerin eksilmiş olduğunu düşünürken buluyorum kendimi. Önce Okawa'nın adasındaki gibi kaybolan nesneler geçiyor gözümün önümden. Telden yapılmış oyuncak arabalar geliyor aklıma, mesela leblebi tozu geliyor, jetonlu telefonlar, evlerdeki dikiş makinaları, bahçelerdeki tulumbalar… Sonra hangi seslerin kaybolduğunu bulmaya çalışıyorum. O seslerle birlikte hangi duyarlılıklar eriyor acaba? Hangi yüzleri, isimleri hatırlayamadığımı düşünüyorum. İnsan hatırlayamadığı bir şeyi düşünebilir mi? Gözümün önünden geçenler henüz silinmemiş olanlar galiba. Ya silinmiş olanlar? Bir zamanlar beni düşündürmüş, üzmüş, sevindirmiş, şekillendirmiş, büyütmüş nice seslerin, yüzlerin, kokuların artık farkında bile olmadığımı bilmek iyi mi, kötü mü?

Yeniye yer açmak için mi eskiyi unutuyoruz? Yani bu durum bizi yenileyip, büyütüyor, hatta hayatta mı tutuyor? Yoksa eskiyi unuttukça başa mı dönüyoruz?

“Unutmaktan korkmadığınızda her şey birdenbire ölür; her şey birdenbire…” demiş yazarımız. Tarkan’ın “Unutmamalı” şarkısını mırıldanırken buluyorum kendimi. Çocukların ufaklık fotoğraflarına bakıyorum, gözlerim ıslanıyor. Her şeyi obur bir hızla tükettiğimizi düşünüyorum. İleride bugünlere dahil hatırlanacak neler biriktiriyoruz acaba? Ogawa’ya bir daha hak veriyorum. Unutmaktan korkmalıyız diyorum kendi kendime. Her şeye rağmen, bunun için yapılacak en güzel şeylerden birinin yazmak olduğunu yeniden hatırlıyorum.

Lüzumsuz Kadın'ın düşündürdükleri...

2022-01-08T14:43:00.000+03:00

Aliye 72 yaşında. Beyrut'ta yaşıyor. Çok zor günler geçirmiş. Herkesin herkesle savaştığı, sokağa çıkanın patır patır taranıp kim vurduya gidiverdiği sonu gelmez Lübnan iş savaşını görmüş. Ülkesi yanarken içinde de ayrı yangınlar çıkmış. Zor bir gençlik, hayırsız bir adamla evlilik, ayrılıklar...Yıllar tüm karanlıkları ve ışıklarıyla geçip gitmiş. Zaman acımasızca akıp giderken, tam elli yıl boyunca İngilizce ve Fransızcadan Arapçaya çeviri yapmış Aliye; otuz yedi roman, dile kolay. Hem de öyle ufak tefek işler değil yaptıkları, Tolstoy'lar, Pessoa'lar, Calvino'lar... Ama artık yorulmuş. Bu arada bu çevirilerini kitap evlerine hiç vermemiş. Karton kutulara istifleyip, etiketleyip, evinin depo gibi kullandığı küçük bir odasında üst üst yığmış.

Aliye Rabih Alameddin'in "Lüzumsuz Kadın" romanının kahramanı. Onunla birlikte ben de çocukluğumun siyah beyaz televizyon günlerine döndüm. Delik deşik binalarla, insansız sokaklarla, makineli tüfek sesleriyle dolu "Doğu'nun Paris'i" haber bültenlerinin sıradanlaşmış, kanıksanmış görüntüleriydi. Burnumuzun dibindeydi Beyrut, bir o kadar da uzaktaydı, sanki başka bir dünyaydı. Kitap beni 70'li yılların tozlu Lübnan'ına götürürken, Aliye'nin hikayenin sonuna doğru başına gelenler de beni düşünceler ve sorularla baş başa bıraktı. İyi kitap dediğin de böyle olmalı, değil mi? Zihin çapasını kumdan çıkarıp yeni sorularla yelkenlerini doldurmalı, yeni ufuklara doğru süzülmeni sağlamalı. Anlatayım...

Aliye'nin bir gün başına olmadık bir iş gelir. Üst kattaki komşusunun tuvaleti patlar ve sular aşağıya, Aliye'nin elli yıllık emeğinin üzerine akar! Komşular imdada yetiştiğinde çoğu sayfa lapa gibi olmuş, yılların emeği ucuz bir makyaj gibi akıp gitmiştir bile. Evin içine ipler gererek, sayfaları tek tek asarak, saç kurutma makinelerini çalıştırarak kurtarmaya çalışırlar ama nafile!

O an ben Aliye olsaydım ne hissederdim? Aklıma düşen ilk soru bu oldu. 72 yaşınıza geldiğinizde elli yıllık emeğiniz gözünüzün önünde çöpe dönse siz ne hissedersiniz?

Sonra, gerçekten çöpe döndü mü diye düşündüm; aklım karıştı. Aliye çevirilerini kitap evlerine verseydi belki emeği sonsuza dek yaşayacaktı. Bu açıdan bakınca evet, yazık olmuştu. Ama Aliye zaten çevirilerini kimseye vermemeyi tercih etmişti. O çeviriler belki de bir açık hava hapishanesine dönmüş kentten çıkmanın, ruhunu özgür kılmanın, başka insanlarla temas etmenin bir yoluydu. Öyle ise, o eriyip giden sayfalar zaten görevini tamamlamış, amacına ulaşmıştı. Kaybolan bir şey yoktu!

İşte o zaman bugüne kadar yaptıklarımı, yapmaya devam ettiklerimi, yapmayı hayal ettiklerimi düşünürken buldum kendimi. Aliye de güllaç gibi olmuş sayfalara bakarken belli ki aynı sorunun yanıtını aramakla meşguldü. Geriye dönüp baktığımızda anlamlı ve anlatmaya değer bulduğumuz işleri kim için ve ne için yapmıştık? Bir iz bırakma derdinde miydik yoksa kendi Lübnan'ımızdan kaçma ya da başka coğrafyaları keşfetme niyetinde mi? Bu soruyu böyle havada asılı bırakıp Aliye'ye dönersek...

Tüm kurutma çabalarına rağmen ne Anna Karenina'nın ne çevirdiği diğer kitapların sayfalarını toparlamanın mümkün olmadığı anladı Aliye. Anlayınca da önce komşularıyla bir güzel kahve içti. Bugün elli yıl önce bu işe başladığı zamankinden daha deneyimli bir çevirmen olduğunu hatırladı. Sonra da "Bu mu, bu mu?" diye sordu. Uzun zamandır onu heyecanlandıran iki kitaptan hangisini seçmeliydi? Yeni derdi buydu...

Gülümse

2021-04-25T15:49:00.003+03:00

Son iki yıldır hiç sevmediğim ama vaz da geçemediğim bir alışkanlık edindim: Sabah daha yataktan kalkmadan telefona uzanıp sosyal medyada dolaşıyorum. Instagram'a girmek Alice'in bir tavşan deliğinden harikalar diyarının renkli dünyasına düşmesi gibi bir şey. Ama herkesin, her daim ne şahane hayatlar yaşadığını görünce, zaman zaman bende mi bir eksiklik var düşüncesi basıyor ruhumu, çıkıyorum. Twitter'a dalsam çok bilmişliğin, nezaketsizliğin, zorbalığın, nefretin, küfrün boz bulanık dünyasında buluyorum kendimi. İnsanlığın sona yaklaştığını, ilk batacak gemilerden birinin de bizim memleket olacağını falan düşünmeye başlıyorum. "Oğlum, sen iyimser bir adam değil miydin yav?" diyen sesimin boğuklaşıp benden uzaklaştığını hissediyorum. Afakanlar basıyor...

Hayatın bu iki ucun ortalarında bir yerlerde olduğunu zannediyorum. Algım çarpılmasın, ruhum daralmasın diye "Yarından itibaren bitti" diye kararlar alıyorum ama nasıl bir cazibe ise olmuyor, yine atıyorum elimi telefona, bakıyorum.

Ama bazen de güzel şeyler düşüyor önüme. Bu sabah olduğu gibi... Ece Temelkuran ile yapılan uzun bir söyleşiyle karşılaştım. Daha konuşmanın hemen başında söylediği bazı şeyler yüzümde bir gülümseyen adam ikonu oluşmasına neden oldu:

"Bana insanca gözlerle bakanlara yüzümün bir gülümseme borcu var. Birbirimize karşı sorumluyuz; güzellik üretmekle sorumluyuz. Bilhassa işler kötü giderken, bilhassa en büyük felaketler sırasında. Birbirimizin hayat neşesini canlı tutma sorumluluğu gibi. Bu bir karar ve kararlılık meselesi..."

Yatağımda azıcık doğruldum. Bu sözler beni önce iki gün öncesine, sonra iki hafta geriye ve daha da sonra sekiz yıl önce yaşadığım ve unutamayacağım bir güne götürdü.

Bu hafta içinde iş ortağımla her işimizin ters gittiği bir gün yaşadık. Neyi tuttuysak elimizde kaldı. "Olmayacak bu iş" dedik, bıraktık. Akşamüstü Sezen'in şarkısı düştü aklıma: Gülümse hadi gülümse, bulutlar gitsin... Sonra güldük geçtik, günün ağırlığı macun gibi aktı gitti üzerimizden.

Biraz hafifleyince kendimi iki hafta öncesinde buldum. Pandemi öncesinde birlikte çalışmalar yaptığımız ve çok sevdiğimiz bir şirketin yönetim ekibiyle yeniden buluştuk. Zor günler geçirmişlerdi, yüzlerinden okunuyordu. Bu virüs musibetinin onlarda en çok neyi değiştirdiğini merak ettik. Gönlümde titreşimler yaratan yanıtlardan biri şuydu: "Ben hem insan hem de sonuç odaklı biriydim ve bu iki uç arasında hep gidip gelirdim. Şu an insanların mutlu olmasından, onların gülümsemesinden daha önemli bir şey olduğunu düşünemiyorum." Sevgili dostumuzun sözleriyle Ece Temelkuran'ın sözleri ne kadar da örtüşüyor diye düşündüm. Benzer düşünceler paylaşılınca bir artı bir ikiden fazla ediyor. İçimde tatlı umut meltemleri esti.

Daha da hafifleyince yılları geri sardım ve 2013'ün Haziran ayında buldum kendimi. Yirmi beş yıl boyunca binlerce insanın alın teri döktüğü fabrikamızın kapanmasına az kalmış, her sene kalitenin önemi üzerinde konuştuğumuz hafta gelmiş. Ama üç beş ay sonra helalleşeceğiz birbirimizle, "Kalite önemlidir, bizi ayakta tutar" falan diye konuşmalar yapmak çok anlamsız göründü. Hiç bir şey yapmayalım diyenler oldu. O da içimize sinmedi. O zaman aklımıza başka bir şey geldi. Bir soru soracaktık herkese, bin kişiden yanıt isteyecektik. Sonra da bir günlüğüne herkesin yanıtını hayata geçirmesini... "Türkçe'de kalite diye bir sözcük olmasaydı, yerine hangi sözcüğü kullanırdınız?" Soru buydu, astık duvara, altına da bir ağaç çizdik. Herkese yaprak şeklinde post-it'ler verdik, sözcüklerini yazıp yapıştırmalarını istedik. Merakla neler çıkacak diye bekledik. Neler çıkmadı ki? Kalite disiplindir, kalite vefadır, kalite özendir, kalite saygıdır, dostluktur, iyi insan olmaktır, sözünün eri olmaktır, kusursuzluğu hedeflemektir, taşı delen suyun sabrıdır, anamdır, babamdır, kız arkadaşımdır... Değerler hazinesini su yüzüne çıkaran yüzlerce yanıt... Oyuna biz de katıldık.

"Kalite gülümsetmektir"

Benim post-it'im de bu yazıyordu. Yüzlerce sözcük içinden neden bunu seçmiştim bilmiyorum. Düşünmemiştim zaten, içimden gelen buydu. Sonra da söz verdiğimiz gibi, yazdığımız her ne ise onu o gün hayata geçirmek için kolları sıvadık. Ben de o gün on kişiyi gülümsetmeye niyetlendim. Ece haklı, bu bir karar ve kararlılık meselesiydi...

İşimiz gereği bir çok kurumda, bir çok insanla çalışıyoruz. Her insan ayrı bir dünya elbette ama son zamanlarda iyice fark ettiğimiz bir yorgunluk, bir bıkkınlık hakim ortama. "Bana insanca gözlerle bakanlara yüzümün bir gülümseme borcu var; birbirimize karşı sorumluyuz..." Ne yapabiliriz diye düşünürken bu şahane sözler sadece bazı anıları canlandırmadı, belki de bir süredir gölgede kalmış bir sorumluluğumu hatırlattı.

Ece ile başladım onunla bitireyim:

"Gülümsemeyi büyütmek insanca bir hoş geldin'dir. Koşulsuz bir hoş geldin. Biri gülümser ve işler birden daha iyi olur."

Ben de paylaşıp büyütmek istedim.

Referans: Ayfer Feriha Nujen'in Ece Temelkuran söyleşisi

https://t24.com.tr/yazarlar/ayfer-feriha-nujen/ece-temelkuran-dunya-son-kavsaga-dogru-ilerliyor-bu-kavsaga-insana-inanmadan-girersek-hep-birlikte-sarampole-yuvarlanacagiz,30725

Boğaziçi'li olmak

2021-02-02T20:15:00.002+03:00

On sekiz yaşıma kadar İstanbul'u görmemiş bir gençtim ve Boğaziçi'nde okumayı hayal etmiştim. Girdim ve okudum. Önce mühendis, sonra yüksek mühendis oldum. Dünyanın en güzel manzarasında geçen altı yılda sadece mühendis olmadım, ağır ağır Boğaziçi'li de olmuşum, sonra anladım.

...

Bir adam uyanır ve kolunda bir ağrı hisseder. Koluna bakınca bir böcek görür. Bu durumu kim nasıl açıklar? Soru buydu. Bu okuldan mühendis olarak çıkacaksan sosyal bilimler de okuyacaksın demişlerdi ve felsefe dersinin sınavında rahmetli hocamız Arda Denkel bunu sormuştu. Bir çok felsefi akımın bu durumu nasıl açıkladığını yazacaktık. Ben farklı yorumları biliyordum ama felsefi akımlarla eşleştirmekte çuvalladım. Sıfır çekmek üzereydim ki hocam beni kurtardı. Aldı beni karşısına tek tek anlattı. Bir iz bıraktı üzerimde:

Tek doğru bizim doğrumuz değildi. Bir durumu açıklamanın bir çok yolu olabilirdi.

Yüksek lisans sınıfındaydık. Başka bir rahmetli büyüğümüz, hocamız, İbrahim Kavrakoğlu önümüze Türkiye'nin 50 yıllık enerji ihtiyacını bıraktı. Şehirleşme ve sanayileşme arttıkça ihtiyaç katlanarak artacaktı. "Buyurun bakalım" dedi. "Türkiye'nin enerji politikasını oluşturun. Nasıl karşılanacak bu ihtiyaç?" Yaşımız daha 22, sorumluluğa bakar mısın? Küçük gruplar oluşturduk, daldık bir heyecanla işin içine... Sanki enerji bakanlığı verilmiş hepimize. Ama ilerledikçe işin zorluğunu anladık. Kimimiz yerli ve milli olalım dedi, yabancıya güven olmaz! Kömüre, baraja yatırdı parayı. Kimimiz çevrenin içine edemeyiz diye tutturdu, doğal gaza yöneldi. Acaba temiz temiz rüzgara, güneşe mi bağlasak memleketin parasını diyenler oldu. Ama o zamanlar çok pahalı bu yatırımlar, kolay mı devletin parasını öyle harcayıvermek ? Sonuçta her grupta başka bir sonuç çıktı. Aldı hocamız bizi karşısına, ne oldu diye sordu. İki iz de o bıraktı:

Her problemin birden fazla çözümü olabilirdi. Tek geçerli yol bizimki olmayabilirdi. Endüstri mühendisliği, eğer hakkını verirsen, kutsal bir meslekti. Kıt kaynakla en çok değeri üretebilmenin yolunu bulmaktı. Hele o kaynak milyonlarca insanın alın teriyse, vergisiyse...

Bugünkü rektörlük binasının altında eskiden bir müzik odası vardı. Henüz pikap, plak zamanları. Bir gün oraya gidip Freddy Mercury adında bir dahiyle tanıştım. Futbol sahasının Bebek tarafına bakan kalesinde Bohemian Rapsody ile efsunlandım. Sonra o odadan çıkıp sahanın Aşiyan tarafındaki kalesinin ardında başka bir müzik odasına daldım. Bir tatlı huzur vardı orada. Kafamızda matematiksel modeller dönerken ruhumuzu neylerle, tamburlarla yıkadık. Abdülkadir Meragi'lerden girip Dede Efendi'lerden çıktık.

Bir tarafı seçmek gerekmiyordu orada. Hem batılı hem doğulu olduk. İlla ki bir taraf olacaksak, güzellikten yana olduk. Ağır ağır kendimiz olduk. İnsana ve farklılığa saygının, kapsayıcı olmanın, kendi sesini bulabilmenin pınarıdır Boğaziçi.

Çok zeki insanlar vardı etrafımda, leb demeden leblebiyi anlayanlar. Üniversite sınavlarında en yüksek dilimde olanların tercihi ne de olsa... Ama sonradan fark ettim ki bir özelliği daha vardı bu zeki insanların. Çok çalışkandılar. Oraya girmek için ayrı, çıkmak için ayrı, çalıştık da çalıştık.

O yüzden emek vermek, hak etmek, layık olmak değerlidir Boğaziçi'li için. Başka türlüsü dert olur yüreğine, içine sindiremez.

Yüksek lisansa başlayanlar için yurtta yer yoktu. Benim de ev tutacak param... Tek şansım vardı, üniversitede araştırma görevlisi olabilmek. O zaman okurken elime biraz da para geçerdi, geçinirdim. Yoksa yüksek lisans hayaldi. Başka bir şehrin başka bir üniversitesinde akademisyen olan bir yakınım "Torpilin var mı, torpilin?" diye sordu. Yoktu tabii ki, nereden olsun. "Ben iyi bir notla bitirdim lisansı" dedim. "Hem hocalarım sever beni. Yetmez mi?" Güldü yakınım, "Sen daha çok gençsin yavrum" dedi."Dene bakalım". Denedim. Gelip durumumu anlattım. "Sen en başarılı öğrencilerimizden birisin" dedi sevgili Gündüz Hocam. Aldılar beni okula, mühendislik fakültesinde araştırma görevlisi oldum.

Adam kayırmanın ve liyakatsizliğin çorak topraklarında bir vahadır Boğaziçi.

İşte böyle böyle Boğaziçi'li olmuşum. Farklı değerlerin, düşüncelerin, çözümlerin de en az benimkiler kadar geçerli olabileceğini anladıkça... Hak etmenin, layık olmanın değerini kavradıkça. İnsan kendini tanıdıkça fark ediyor bunları. Yunus Eskişehir'de sağlam bir temel atmış bize, Boğaziçi'nde de hoşgörü evinin kolonlarını çıkmışım. Orada okumuş bir Anadolu çocuğu olarak okulumla gurur duyuyorum. Aşağıya bakmamı gerektirecek bir durum da yok, şükürler olsun.

Oturduk bir çay içtik!

2020-11-22T22:23:00.008+03:00

Uğur Şahin, henüz dört yaşındayken İskenderun'dan Almanya'ya göç etmiş bir ailenin oğlu. Babası Ford fabrikasında çalışmış. Özlem Türeci de İstanbul'dan Almanya'ya göç etmiş bir doktorun kızı. Okumuşlar, hayatlarını bilim insanı olmaya adamışlar. Öyle ki, nikah törenleri biter bitmez laboratuarlarına dönüp çalışmaya devam etmişler. Etkin bir Covid aşınını bulan ilk kişiler onlar oldular. Bütün dünya onları tanıdı. Tarihe geçtiler. Bizim buralarda da "Bizim çocuklar aşıyı buldu" diye gurur rüzgarları esmesine neden oldular.

Önceki gün Uğur Şahin'in sosyal medyada yayınladığı bir yazıyla karşılaştım. Testlerin büyük bir başarıyla sonuçlandığından bahsediyor, bunun için kadınlı erkekli bir çok insanın on aydır neredeyse ışık hızıyla çalıştığını anlatıyordu. Yazıyı şöyle bitirmişti: "Bu durum insanoğlunun ortak bir amaca ulaşma gayesiyle birlikte çalışması ve iş birliği yapması halinde nelerin mümkün olduğunu gösteriyor"

Wikipedia'nın yalancısıyım, Uğur Şahin ve Özlem Türeci Almanya'nın en zengin yüz çiftinden biriymiş. Ama insanlık tarihinin belki de en karanlık tünellerinden birinde ışık olmuş bu Anadolu çocuğunun sözlerinde ne bir böbürlenme, ne bir zerre öne çıkma çabası vardı. Ekip arkadaşlarına, proje ortaklarına teşekkürler vardı, bilimin ipine sarılmanın haklılığı vardı, iş birliği yapsak kim bilir daha ne musibetlere çare buluruz umudu vardı.

İşim gereği liderlik üzerine çalışıyorum. Bu alandaki gelişmeleri izliyorum. Teknolojik gelişmelerin baş döndürücü hızı, zirve yapan belirsizlikler, küresel karın ağrıları yetmezmiş gibi bir de üzerimize çöken Covid kabusu liderlik üzerindeki çalışmaları da yoğunlaştırdı. Bu yeni zamanların lideri nasıl olmalıydı? Konferanslar, paneller, kitaplar coştu. Her zaman olduğu gibi, bu işlerde yine her durumu paraya dönüştürmenin sihirbazları Anglo-Sakson'lar başı çekiyorlar. Ufak tefek farklar olsa da yeni zamanların lideri şöyle tarif ediliyor:

Lider dediğinin gönlü zengin olmalı, insanı sevmeli, insana hizmete, fayda sağlamaya niyetli olmalı. Sonra disiplinli ve çalışkan olmalı. Hem göktaşlarının altına elini sokabilecek kadar cesur hem de alçak gönüllü olmalı... Böyle olmalı ki, ortak ve asil amaçlar etrafında insanları toplayabilsin, anlam dünyamızı körüklesin, en olmayacak dertlere çare bulmak için dört iklimin işbirliği yapmasını sağlayabilsin... Sanki bizim Uğur ile Özlem'i tarif ediyorlar değil mi?

Uğur Şahin'in yazısını okurken bir de önüme İngiliz yayın kuruluşu BBC'ye verdiği bir röportaj düştü. Yaşlı başlı bir spiker ne zaman aşılanmaya başlayacağımızla, ne zaman normale döneceğimizle ilgili sorular soruyordu. Bir bilim adamı titizliğiyle yanıtlar verdi Uğur Şahin. Bildiklerini herkesin anlayacağı dilden kısacık açıkladı, bilmedikleri için asla ahkam kesmedi, "Bunu henüz bilmiyoruz" dedi. Tuzak sorulara "Bu konuda bir yorum yapmam etik olarak doğru değil" diye karşılık verdi. Spiker programın sonunda "Bu çok çok büyük bir başarı! Nasıl kutladınız?" diye sordu.

Bir çocuk gibi gülümsedi Uğur Şahin, "Pek bir şey yapmadık aslına" dedi. "Eşimle oturduk bir çay içtik ve ne fantastik bir sonuca ulaştığımızı konuştuk"

Beni tam kalbimden vuran da bu tevazu oldu işte. Liderlik konusunda bu aralar kaynak soran çok. Ne okuyalım? Ne izleyelim? Ne önerirsiniz? Uğur Şahin ve Özlem Türeci demek geliyor içimden. Bir teori olarak değil yaşayan örnekler olarak önümüzde duruyorlar.

Uğur Şahin "Oturduk çay içtik" deyince BBC spikeri "Bu çay içme olayı İngilizlerin çok hoşuna gidecek" dedi. Tam programı kapatıyordu ki Uğur bey "Bi dakka" diye araya girdi: "Sadece İngilizler değil ki, Türkler de çay içer..."

Covid aşısını Türkler'in bulmasından çok bilimin ışığında yürüyen ve alçakgönüllü iki Türk'ün sergilediği duruş beni mutlu etti açıkçası. Umudumu ve inancımı yeşerttiler. Uzaklarda aradığımız bir çok şeyin bu toprakların genetiğinde olduğuna dair inancımı... Evet, gerçekten de öyle, Türkler de çay içer.

Hep haklı olmanın yükünden kurtulmak

2020-08-18T14:09:00.010+03:00

Bayramın üçüncü günüydü, eve dönüyorduk. Havran civarında arabamızın altından tuhaf sesler gelmeye başladı. Durup bakınca gözlerimize inanamadık. Aracın altını tamamen kapatan bakalit bir koruyucu varmış meğer. Arkadaki bağlantıları sağlam, öndekiler kopmuş ve koca plaka yola sarkmış; ağzını açmış koca bir köpek balığı gibi! Öyle yola devam etmek mümkün değil, mecburen oto sanayini arayalım dedik ama "Bugün bayram" dediler. "Deneyin ama kimseyi bulamazsınız."

Bulamadık gerçekten. Kapalı kepenkler, sağa sola bırakılmış çürük arabalar, sıska köpekler ve sessizlik... Bir distopya filminin seti gibiydi. Birkaç sokak dolaştık ve tam umutlarımız tükenirken gördük adamı. Üzerinde beyaz atlet, elinde alet edevat, eski bir Şahin'i tamir ediyordu. Durumu anlattık, yardımcı olun dedik. Yüzümüze ve arabaya baktı ve işine devam etti. Pek yardımcı olmak istemiyor gibiydi. O sırada tozu dumana katarak bir araç daha geldi, sert bir frenle durdu. Dört kapısı birden açıldı, içinden mafya tetikçisi gibi beş genç adam çıktı. Kararlı adımlarla yaklaştılar: "Sesi duydunuz değil mi?" dedi en iri yarı olanları. "Galiba şanzıman dağıldı. Bu işi halletmeniz lazım!" Usta onlara da elektrikçi olduğunu söyledi. "Gerçekten yapamam ben bunu" dedi. Adamlar homurdandılar. Başkası yok mu diye sordular. Yoktu! Usta sırtını dönüp Şahin'le ilgilenmeye devam etti. Ortadaki çözümsüzlük havasına rağmen adamlar da biz de ayrılamadık oradan. Çaresizlik duygusu ile "Bir şekilde halletmemiz lazım" düşüncesi arasındaki arafta öylece dikilip kaldık.

Derken eski püskü bir araba daha geldi. Önce yanık tenli, yaşlı bir adam çıktı içinden. Sonra da allı güllü elbiseleriyle yüzleri kızarmış iki kadın. "Yandık" dediler. "Arabanın kaloriferi durup dururken çalışmaya başladı ve kapanmıyor. Zaten hava cehennem gibi, böyle gidersek az sonra ölürüz! Yardım edin..."

Usta "Yettiniz" der gibi baktı, derin bir nefes aldı, boşalttı."Tamam" dedi, "Size bakacağım, bekleyin." Ustaya "Ya biz ne olacağız" bakışı attım. O da yardımcı olacağına dair kaş göz yaptı. Ama şanzımanı dağıtanlar için yapabileceği bir şey yoktu, ancak tanıdığı birinin telefonunu verebilirdi. Genç adamlar "Buna da şükür" dediler.

Neyse ki, işimiz uzun sürmeyecekti. Distopya filmi yerini merak uyandıran gizemli bir filme bırakmıştı. Hani beklenmedik bir olay birbiriyle hiç ilgisi olmayan insanları tesadüfen bir araya getirir ya, o tür bir film. Yavaş yavaş karakterleri farklı yönleriyle ve şaşırtıcı hikayeleriyle tanımaya başlarız, tuhaf bağlantılar ortaya çıkar, iyiler kötüye, kötüler iyiye dönüşür, yargılarımız değişir. Hiç hesapta yokken bizi bir araya getiren o kısacık zamanda kıyısından da olsa birbirimizin hikayelerine dahil olduk. Mafya çocuklar gariban tiplermiş meğer, araba da emanetmiş, onun mahcubiyeti vardı üzerlerinde. Deniz kenarına çadır kurup, sonra da Çanakkale üzerinden geze geze döneceklermiş İstanbul'a. Diğerleri bayram diye kasabaya inmişler, köylerine dönmeye çalışan üreticilermiş. Başta bize sevimsiz gözüken usta ise çaresiz bir durumu ranta dönüştürmeyi aklından bile geçirmeyen temiz kalpli bir insanmış. Borcumuzu öderken "Tesadüf işte" dedi, "Bugün burada olmayacaktım. Arkadaşın arabası bozulmuş, çok rica etti, geldim yapmaya. Tam o sırada sizin de beni bulacağınız varmış."

Diğerlerin aklından o anda neler geçiyordu bilemem ama ustaya "Allah razı olsun" deyip ayrılırken benim aklımda iki düşünce vardı: Biri, yoldan aldığımız peynirler bu sıcakta bozulmuş mudur acaba? Diğeri, Paul Auster'in Kırmızı Defteri!

Kırmızı Defter'de tuhaf tesadüflere dair birer ikişer sayfalık kısa hikayeler yazmış Auster. İki sene önce okumuştum. Hikayelerden birinde, bir adam kız kardeşinin yakın bir arkadaşını buzda kayan bir aracın altından nasıl çekip çıkardığını anlatıyordu. Adam bir hayat kurtardığı bu anı hayatının sonuna kadar çok canlı bir şekilde hatırlamıştı. Kırk yıl sonra da o kurtardığı kızla tesadüfen yeniden karşılaşmıştı ve o olayı sormuştu. Kız ise hatırlamıyordu. Arabanın kaydığının, birisinin onu kurtardığının farkında bile değildi. Bu kısacık hikayeyi okuduğum sıralarda memlekete gitmiş, okul arkadaşlarımla buluşmuştum. Biz de neredeyse kırk yıl geride kalmış ilk gençlik günlerimize dönmüştük. O akşam Auster'in hikayesinde olduğu gibi, hep birlikte yaşadığımız olayları her birimizin farklı anlattığını fark etmiştim. Kimimiz için komik olan bir olay, bazılarımız için acıyla hatırlanan bir durumdu. Kimimiz için bıçak yarası gibi iz bırakan bir an, diğerlerinin belleğinden silinmişti. O akşam "Belki bir gün yazarım" diye kitabın kenarına notlar alıp unutmuşum.

Havran'daki hikayenin beni o notlarla yeniden buluşturması da tesadüfün devamı gibiydi. Tekrar yola çıktığımızda o kısa metrajlı bayram filminin karakterleriyle günün birinde yeniden karşılaşsak o anları herkes nasıl anlatırdı acaba diye düşünüyordum. Birbirimiz hakkında ilk görüşte neler geçmişti aklımızdan? Sonra düşüncelerimiz nasıl değişmişti? Kim, neyi ve ne kadar hatırlayacaktı?

Zaman geçtikçe hikayelerin kimi bölümlerini, hatta belki de çoğunu unutacağımız ortada. Sonra birilerine anlatırken boşlukları hayali montajlarla dolduracağız. Yine de anlattığımız hikayenin gerçeği yansıttığına inanacağız. Ama biraz da dinlemeye niyetlenirsek, aynı sahneye dair farklı senaryolar olduğunu fark edeceğiz. En güzeli, hepimiz kısmen haklı olacağız. Auster'in kitabına da böyle bir not düşmüşüm zaten: "Keşke tek gerçek zannettiğimiz hemen her şeyin bir kurgudan ve hikayeden ibaret olduğunu hiç unutmasak. Belki o zaman hep haklı olmanın yükünden kurtulurduk"

Sen bir ağaç olsan hangisi olurdun?

2020-05-18T21:01:00.000+03:00

Tam gece yarısı uyumak üzereydim ki çocukluk arkadaşları whatsapp grubuma bir mesaj düştü: "Söyleyin bakalım bir kuş olsanız, ne olurdunuz?"

Arkadaşlar arasında oynadıkları bir oyunmuş bu. İnsanın kendisine dair algısı ile başkalarının ona ait düşünceleri aynı olmuyor tabii. Mesela sen kendini narin bir kuğuya benzetiyorsun ama eşin dostun seni "Olsan olsan kurnaz bir karga olursun" diye tarif ediyor! Ne yaparsın o zaman? Güler geçer misin, ciddiye mi alırsın? Küsmeler, darılmalar, hatta boşanmaya kadar giden durumlar olunca vazgeçmişler oynamaktan ama dün bir karantina hınzırlığı yapıp soruyu el bombası gibi ortaya bırakıverdi.

Soru Toronto'dan Helsinki'ye, Sydney'den, İstanbul'a dalga dalga yayıldı. Önce birkaç kişi kendini bir kuşa benzetti, sonra düşünceler kanatlanıp felsefi bir tartışmaya dönüştü. Kendimize dair algımız nasıl oluşur? Başkalarının bize dair algısı nasıl oluşur? Kimler başkalarının düşüncelerini daha çok önemserler?

Başkalarını etkilemek ve liderlik etmek isteyenlerin diğer insanların ne düşündüğünü daha çok önemsediklerini savunanlar oldu. Başka bir ses "Bence insan sosyal bir varlık olduğu için bu böyle" diye araya girdi. Yalnız kalkmaktan korktuğumuz için başkalarının düşüncelerini ciddiye alıyorduk. Araya nesli tükenmiş dodo kuşları girdi, bülbülüm altın kafeste girdi. Boyumuz bugünkünün yarısı kadarken yolları kesişmiş insanlarız biz, böyle gecenin bir vakti kimi felsefe yapar, kimi düşüncelere limon sıkıp meze yapar. Kimse kimseye afra tafra yapmaz, yargılamaz bu pazar yerinde. Olduğu gibi kabul eder, sever. Böyle de tatlı bir gruptur bizimki...

Neyse, sohbet uygun ciğer bulmuş virüs misali hızla çoğalırken benim pilim bitti ve karantinalı günlerden birine daha çizik attım. Sabah seher vakti kalkıp yeni kitabımı elime aldım. Norveçli yazar Kjersti Skomsvold'un "Hızlandıkça azalıyorum" romanının kahramanı Mathea ile uzaktan selamlaştım. Kendisi 65 yaş üzeri bir kadın. Tek dünyası istatistik olan Epsilon diye sıkıcı bir kocası var. Çocukları olmamış. Birbirine benzeyen günler akıyor, Mathea ile Epsilon da geçinip gidiyorlar. Kendini bazen yalnız hissediyor Mathea ama buna da alışmış gibi. Bir gün bir ağaç olmanın nasıl bir şey olduğunu merak ediyor. Bir ağaç gibi hissedebilmek için de ormana gidiyor. "Öyle dikilip duruyorsun, sıkıcı bir şeydir herhalde" diye konuşuyor kendi kendine...

O ormana girerken ben de gece dönen muhabbeti hatırlıyorum. "Ağaç olmak nasıl bir şey sorusu?" zihnimde bir güvercin taklası atıp "Ben bir ağaç olsam hangisi olurdum acaba?" diye yere iniyor. Ama önce Mathea ile bir yürüyüş yapmaya karar veriyorum. "Şu virüs yüzünden kısıtlandık ya, canımız sıkılıyor. Ama ağaçların böyle bir derdi yok ki Mathea, onların normali bu zaten, bence sıkılmıyorlardır" diyorum. Mathea "Haklısın" diyor. "Ağaçlar balıklar ya da kuşlar gibi olsaydı belki onlar için daha kaygı verici olurdu..." Billur bir derenin kenarında, mavili sarılı çiçekler arasında çimenlere oturup biraz soluklanıyoruz. Bizim arkadaşların oyununu Mathea'ya anlatıp soruyorum: "Sen bir ağaç olsan hangisi olurdun?"

Mathea dereye bir çakıl atıyor, sudaki menevişlere dalıyor: "Ben galiba bir salkım söğüte benziyorum" diyor. "Ya sen?" Ben emin olamıyorum. Gölgesinde mevsimler boyu oturulup hayaller kurulan bir koca çınar olabilir miyim acaba? Yok pek uymadı! Her rüzgarda yalpalayan cılız bir kavak? Ya da üstüne çocukların çıkıp eğlendiği bir dut? Kendini çok önemli zanneden bodur bir bonsai? Pek havalı ama bir işe yaramayan meyveler veren bir at kestanesi? Görmüş geçirmiş, verimli, mütevazı bir zeytin? Karar veremiyorum. Nazım'ın dizeleri düşüyor aklıma: Bir ağaç gibi tek ve hür ve bir orman gibi kardeşçesine... Her zaman pek hoşuma gitmiş o dizeler nedense bu sefer kuru geliyor. "Eve kapanıp kaldık baksana be Mathea!" diyorum, "Ne hürü yahu? Adamlar Çin'de yarasa yedi, biz burada ağaç olduk..."

Gözlerim dalıyor. Dünyanın dört bir yanında, farklı topraklara tutunmuş dostlarımı düşünüyorum. Whatsapp'ıma bir mesaj daha düşüyor; bilge bir adamın sözleri galiba: "Kimse çocukluğunu geri alacak kadar zengin değildir" demiş adam ve devam etmiş: "Sadece bazı arkadaşlar, zaman zaman o anları yeniden canlandırmanıza yardımcı olur; hem de bedavaya" Bizde de böyle oluyor işte. O farklı topraklara tutunmuş çocukların kökleriyle sıkı sıkıya birbirlerine sarıldıklarını fark ediyorum. Nazım yanılmış! Ağaçlar ne tek başına, ne de hür aslında. Sarmaş dolaş birbirine bağlılar. Mathea "Hadi ama!" diyor, "Sen hangi ağaçsın?" Hangi ağaç olduğumun çok da önemi kalmadığını söylüyorum...

Corona yazıları - Karanlıkta Liderlik

2020-05-03T16:07:00.005+03:00

Deneyimsel bir sergiye gittiniz mi hiç? Karanlıkta Diyalog öyle bir sergiydi. Beş altı yıl önceydi, Gayrettepe metro istasyonundaki sergide sadece izleyici olmadığımız, olayın içine girip deneyim de yaşayacağımız bir saat geçirecektik. Bize görme engelli birisi rehberlik edecekti. Bir saatliğine biz de görme engelli olup İstanbul'da dolaşacaktık. Önce beyaz bastonlarımızı verdiler. Sonra "Hazır mısınız?" diye sordular. Başımızı salladık. Neyle karşılaşacağımızı bilmiyorduk.

Perde açıldı, içeri adımımızı attık ve perde kapandı. Zifiri karanlık...Yön duygusunun kaybı... Çaresizlik hissi... Sıkı sıkıya sarıldığım bir baston ve gerginlik...

Rehberimiz "İstanbul'u bir de bizim gibi dolaşınca bakalım neler göreceksiniz?" dedi. Görmek mi? Biz şok yemiş balık gibiyiz, göz bebeklerimiz azıcık bir şey görebilir miyiz diye çay tabağı gibi olmuştur herhalde ama ne mümkün, öyle kasılmış bekliyoruz... Eşimi de kaybediyorum o sırada iyi mi?

Önce bir sokakta yürüyecekmişiz. Sonra Taksim meydanına, İstiklal caddesine çıkacakmışız. Trafik ışıklarında bekleyecekmiş. "Hatta Karaköy'e inip vapura da bineceğiz" diyor. "Belki martılara simit atarız, çay içeriz. İstanbul'un en güzel zamanı, tadını çıkarmak lazım. Sonra başka güzel sürprizler bekliyor sizi"

Ne martısı, ne çayı! Biz canımızın derdindeyiz. O karanlık labirentte bir saat nasıl geçer? Alnım, avuçlarım terliyor. Engelli bir vatandaşın ne yaşadığını deneyimlemek için bu kadar çileye gerek var mıydı diye düşünceler uçuşuyor aklımda. Bir adım dahi atamıyorum, nereye gideceğim belli değil ki! Sağa sola uzanıp, kim olduğunu bilmediğim birilerinin bir yerlerinden tutuyorum. O da ayrı bir stres...

Derken bir tutam rahatlık geliyor: "Solunuzda bir duvar var" diyor ses. "Şimdi yavaşça uzanın, dokunun, dokusunu hissedin. Caddeye çıkana kadar bu duvar yardımcı olacak bize, sakın teması kaybetmeyin." Biraz nemli, biraz pütürlü bir duvar bu, o an için en iyi arkadaşım oluyor. Kömür karası bir dünyada küçücük bir bilgi ne kıymetliymiş...

Rehber sesleri de duymamızı istiyor. Ne de olsa burada kulaklarımızla göreceğiz! Dikkat kesiliyoruz. Meğer ne çok ses varmış etrafta: Kuşlar, taksiler, çocuk çığlıkları, ileride daha büyük bir caddenin uğultusu... Yeni doğmuş bir oğlak gibi şaşkın, sarsak, ürkek atıyoruz ilk adımlarımızı. Ama kat ettiğimiz her santimde güvenimiz bir tık artıyor. Belli belirsiz bir gevşemenin vücuduma yayılmaya başladığımı hissediyorum. Adımlarım genişliyor, dikkatim kendimden uzaklaşıyor, diğer insanlara sesleniyorum: "Hey, nasıl gidiyor?"

Bu iş olacak galiba diye düşünmeye başladığımızda işler zorlaşacakmış meğer. Bu sefer geniş bir meydanı geçeceğiz. Trafiğe dikkat etmemiz lazım. Üstelik tutunabilecek bir duvar da yok artık. "Bana doğru gelin" diyor rehber. İyi de sen neredesin, bilemiyoruz ki! Görmediğimizi bile bile bunu söylemek tuhaf geliyor ama söylüyoruz işte, bir ışık arıyor zihnimiz. "Sesimi takip edin" diyor, "Biraz da sezgileriniz açık olsun, burada ihtiyaç olacak!" Boşlukta yürüyeceğiz. Onu bulacağın ne malum diye bir sinek vızıldıyor kafamda. Üstelik, artık destek alacağımız bir duvar da yok!

"Hadi gelin" diyor ses. Şefkatli bir nefes yüzümüzü okşuyor. "Ben sizi tutacağım" diyor, "Siz merak etmeyin" İçim hiç rahat değil. "Sen de görmüyorsun ki, nasıl tutacaksın bizi?" diye soruyorum bu sefer. "Doğru, ben de körüm" diyor. "Ama bu konuda sizden biraz daha fazla deneyimliyim, güvenin siz bana" Çaresiz güveniyoruz. Duvarsız, yönsüz ve karışık, karanlığa adımlarımızı atıyoruz. Küt küt kalbim atarken güçlü bir el kolumu kavrayıveriyor. "Ben yanındayım" diyor, o kadar. O an sanki bir paratoner gibiyim. Üzerimdeki tüm elektrik boşalıyor. Daha rahat, daha dik, daha emin oluyorum.

Sonra akıyoruz İstanbul'un kalabalığına... Caddede yürüyor, vapura biniyor, martılara simit atıyoruz. O bir saat içinde Braille alfabesiyle ismimizi yazmayı bile öğreniyoruz. Bir kafede oturup soluklanıyoruz, bir şeyler içiyoruz, birbirimize hayatımızdan kareler anlatıyoruz. O sohbet sırasında karanlıkta olduğumu unutuyorum. Zaten hep öyleymiş gibi geliyor.

Bu müthiş deneyimi ben hep "Empati" gözlüğüyle anlattım başkalarına. Oysa bugün farklı bir açıdan bakınca, o bir saatin tam da bu günlere ışık tutacak liderlik dersleriyle yüklü olduğunu fark ediyorum. Belirsiz, ışıksız bir ortamda ve kısacık bir zamanda, usta bir rehberin bizi nasıl dönüştürdüğünü düşünüyorum:

O bildiklerini anlatıyordu; beyaz bastonu kullanmayı, Braille alfabesini okuyabilmeyi, karanlıkta görebilmeyi... Biz yeni becerileri kazanıyorduk.

Sürekli bilgilendiriyordu: Sağda duvar var, birazdan meydana çıkacağız, vapur düdüğüne dikkat!

Kendi kırılganlığından hiç gocunmuyor, güçlü adamı oynamıyordu. O da kördü, bizim gibiydi.

Onun gündeminde tüm grubu bir saatte o zifiri labirentten güvenle geçirmek vardı ama o hepimizin o anda derdinin başka olduğunun da farkındaydı. Her birimizle ilgileniyor, şefkatle korkularımızı söndürüyordu.

Bizi kontrol etmeye çalışmıyordu. Tüm beceriksizliğimize rağmen oradan çıkacağımıza güveniyor ama bir taraftan da kolluyordu. En zorlandığımız anda kolumuzu kavrayacağını hissediyorduk; güven veriyordu.

İğne deliğinden geçerken kullanmamaktan paslanmış cephanelerimizi hatırlatıyordu: Gözünüz yoksa kalbinizle, kulağınızla, sezginizle görün diyordu.

Zorluyor, şaşırtıyordu. O hengamede Braille alfabesine bile başlamıştık ya!

Yolun sonuna yaklaştığımızda "Hadi oturalım biraz" demişti. "Biraz hayatlarımızdan bahsedelim, tanıyalım birbirimizi" Karanlık ve güzel bir kafede, birbirimizin varlığını hissederek sohbet etmiştik. Nefes aldırıyor, bağlar kuruyor, düşündürüyordu...

Sonunda da nezaketle, tevazuyla uğurlamıştı. Sarılmıştık, hala birbirimizi göremediğimizi unutmuş olarak...

Sadece güzel bir anı değil, iz bırakan bir deneyim olmuş.

"Corona sonrası Yeni Normal" diye bir şeyden bahsediliyor bu aralar. O Yeni'nin ne olduğu şimdilik karanlıkta. Ama o "Yeni Normal" oluşana kadar şirketlerde neler yaşanabileceğini biraz tahmin edebiliyorum: "Şimdi ne olacak?" diye soranlar olacak. Her şey belirsiz diyecekler, ne zaman ışığa çıkarız diye merak edecekler. Endişeler kaygılar yükselecek. Kimi işinin, kimi aşının, kimi çoluğunun çocuğunun derdine düşecek. Sonra herkes bir olmayacak. Elleri ayaklarına dolaşanlar da olacak, karanlıkta dans edenler de... Yeni normal oluşana kadar daha önce hiç görülmemiş dertler olacak. Mesela bazıları asansöre binmekle on kat yürümek arasında kalmak gibi ikilemler yaşayacak. Mesafe koymadı diye şikayet edilenler olacak. Adalet terazisine daha fazla ihtiyaç duyulacak. Göremedikleri zaman kulaklarının ve kalplerinin de olduğunu unutanlar, sesimi duyan var mı diye bağıranlar, "Tutsana ellerimi" şarkısını söyleyenler olacak.

Böyle şeyler olursa, Gayrettepe'deki rehberi hatırlamak iyi olabilir diye geçti içimden. Bu karanlıkta kalmış anıları gün ışığına çıkarmak istedim...

Karantinalı Çocuk Bayramı

2020-04-23T21:19:00.000+03:00

Dün dört günlük karantina başlamadan önce uzun uzun yürümek istedim. Maskemi taktım, sosyal mesafemi ayarladım, Moda'ya kadar uzandım. Sandalyeleri ters çevrilmiş hüzünlü kafelerin, boş boş bakan köpeklerin, "Korona morona beni bağlamaz" diye açılıp saçılan mor salkımların arasında bir tur attım. Kızıltoprak'ta üç beş yeşillik satan seyyar manavdan iki demet semizotu aldım. Ne hallere düştük yahu diye düşünürken, nereden estiyse aklıma Karantina'lı Despina geldi; Atilla İlhan'ın şiirini, Timur Selçuk'un yorumunu hatırladım:

Bir gül takıp da sevdalı her gece saçlarına
Çıktı mı deprem sanırdın "Kara kız" kantosuna
Titreşir kadehler camlar kırılır alkışlardan
Muammer bey'in gözdesi Karantina'lı Despina

Karantina İzmir'de bir semtti, biliyordum ama Muammer beyin gözdesi Despina da kimdi? Ya Muammer bey? Merak ettim, araştırdım...

Yıl 1860'lar olmalı. Taşralı Hacı Ali bey'in oğlu Sadık bey İzmir'e üç seccade ile gelir, büyük şehirde zengin olma hayali içindedir. Kısa zamanda İzmir'in en büyük halı tüccarı olur. Babası da oğluna destek olmak için İzmir'e taşınır. Bir süre sonra da iki bin deve alıp taşımacılık işine girerler. İzmir-Aydın arasının incirini, üzümünü, buğdayını taşımaya başlarlar. İşler büyür, yeni inşa edilen İzmir-Aydın demir yolunun, deniz ticareti yapan İngiliz şirketlerinin ortağı olurlar. İyice zenginleşirler.

Zaman geçtikçe, İzmir'lilerin "Uşaklılar" olarak bildiği ailenin ismi önce "Uşaklıgil" sonra "Uşakizade" olur. Muammer bey işte bu Sadık bey'in oğludur. Despina ise İzmir gecelerinin assolistidir. Şiirde anlatıldığına göre her kadından her bakımdan farklı bir afettir. Bir gül takar ki saçlarına, alkışlardan camlar kırılır. Çıkıp salındı mı Kordelia'da, ortalık yıkılır. Muammer bey'in de gözdesi olur Despina, taa ki güzel İzmir işgal edilene kadar. Sonra da işgal kuvvetlerinin komutanı miralay Zafiru'nun sevgilisi olur.

Hikaye beni o zamanların İzmir'ine uçurdu. Kordon'da güneş batarken rıhtımdan develer geçirdim, Basmane'de pamuk hanlarında dolaştım, Aydın tütününden sarma cigaralar içtim, çayın yanına inciri katık ettim. Ezanlarla çanların, şen kahkahalarla sessiz gözyaşlarının, Konak'ta patlayan silahlarla gemi sirenlerinin seslerinden kafamda bir senfoni yarattım. Tam o sırada jetonum düştü!

Uşakizadeler'in Muammer bey, tabi ya! Latife Hanım'ın babası değil miydi? Biricik Mustafa Kemal'imizin eşi... Sonra bugünün 23 Nisan olduğunu hatırladım. İşgal altındaki siyah beyaz İzmir'den havalanıp Anadolu'ya bir göz attım. İşgal edilmeyen yer mi kalmış? Altı yüz yıllık devlet çökmüş, yenisi ortada yok! Yedi düvel koca ülkeyi dört bir yandan adeta karantinaya almış.

Karanlık bir kuyunun en dibine indiğimiz bir zamanda, oturup bir meclis kurmayı düşünmüşler. Her ses duyulsun, herkes elini taşın altına koysun, amaç ortak, akıl ortak, kader ortak olsun diye kalan ne varsa birleştirmişler. Sonra İzmir'in dağlarında çiçekler açmış ve biz karantinadan böyle çıkmışız...

Ama mavi gözlü güzel adam "Yetmez" demiş, "Fikri hür, vicdanı hür, irfanı hür de olacağız". Asıl karantina o zaman kalkmış bence. Hür düşünebilen insanlar olmamızın yolu açılmış. Böyle bir tarihin parçası olduğum için ben gurur duydum bugün. Kolay mı zihinsel bir karantinadan çıkmak?

Malum, şimdi de başka bir karantinadayız. Üretenler, taşıyanlar, raflara ürün dizenler, ilaç satanlar, kuryeler, hasta bakanlar kan ter içinde; bense şanslı azınlıktanım; "Şimdi içimize dönme zamanı" grubundan yani. Kendime de bir sosyal mesafe koyup birkaç metre öteden bakınca bu hikayenin sonunda şunu düşündüm: Bu kadar mücadele sonunda, fikrim, vicdanım, irfanım hür mü acaba? Bedenimiz üç beş gün sonra sokağa çıkar da, düşüncelerimiz kendi koyduğumuz bir karantinada olmasın?

O zaman, "Biliyorum, eminim, bu iş kesin böyledir" dediğim ne varsa çıkarıp masanın üstüne yığmaya karar verdim. Hangisinin hür düşünce, hangisinin düşünce zannettiğim bir inanç olduğunu ayırmak gibi zor bir işe niyetlendim. O sırada ilkokulda çekilmiş bir 23 Nisan fotoğrafımı hatırladım. Şu anda bildiğimi zannettiklerimin hiç birinden haberdar olmadığım zamanlardı. İnsan ne zaman "Ben oldum artık! Anlamadığım, bilmediğim pek bir şey kalmadı" kafasına girmeye başlarsa, o masum, o çırpı bacak haline geri dönebilmeli; böyle düşündüm. Her gün, yolun daha başındaymış gibi merak etmeli, yeni bir şey öğrenmenin şaşkınlığını yaşayabilmeli. Fikri hür olmanın da çocuk bayramının da anlamı bu olmalı diye geçti içimden.

Şimdi parlak bir 23 Nisan akşamında uzaktaki gemilerin ışıklarına bakıyorum ve galiba Muammer bey'in bir zamanlar hissettiklerine benzer şeyler geçiyor içimden:

Gemi sinyallerinin gece bahçelere yansıması
Havuzda samanyolunun hisarbuselik şarkısı
Demlendikçe yalnızlığı, aydınlanıyor Muammer bey
Olmayacak şey bir insanın bir insanı anlaması

İşte böyle dostlar... Moda yolunda Karantina'lı Despina'dan başlayan hikaye, nasıl oldu da buralara kadar geldi bilemiyorum. Ama çocukluk biraz da böyle bi şey değil mi? 100. yıl kutlu olsun...

Şiir: Atilla İlhan
Uşakizade'ler ile ilgili kaynak: https://www.izgazete.net/karantinali-despina-ve-muammer-bey-makale,399.html
Fotoğraf: Ben 😃Elazığ

Corona yazıları - Bundan sonra ne olacak (1)

2020-04-12T09:52:00.000+03:00

Şu görünmez virüs sağ olsun, durduk biraz, içimize döndük, sessizliği dinledik. O tırtıklı yuvarlak sayesinde hayatımızdaki küçücük şeylerin ne kadar önemli olduğunu fark ettik. Daha az kahveyle ve daha az benzinle de yaşanabiliyormuş meğer; mümkünmüş... İlle de ofise gitmek gerekmiyormuş çalışmak, üretmek için... Yüz yüze olduğumuz zamanlarda günaydın demeyi unuturken sanal ortamlarda dostlukların ne değerli olduğunu keşfettik. Kaç sabah kuşların seslerini duymadan yola çıkmışız, balkonda açan çiçeklerin mucizesine tanıklık etmemişiz... Bu kara rüya da bitecek elbet ama bittiğinde başka bir dünyaya uyanacağız...

Öyle mi olacak acaba? Virüs sayesinde bambaşka bir dünya mı olacak?

Beş yıl önceydi. Sıcak, güzel bir yaz sabahı yola çıkacaktık. Turkuaz sularla, menekşe akşamlarla buluşacaktık. Olmadı! Gece yarısı belimi büken dayanılmaz ağrılar, sabahın karanlığında "Adam gidiyor beyler, acele edin" diyen bir doktorun telaşlı sesi, "Yanındayım hemşehrim, sen merak etme" diyerek başımı okşayan bir başka el, maskeli insanlar ve karanlık... Bir karnıyarık operasyonu geçirdiğimi dört gün sonra yoğun bakımdan çıkarken anladım. Sonra sekiz gün daha hastane odası, serumla beslenen bir beden...

Dokuzuncu günümde "Bir damla su" diye yalvardım. Bonus! Su yanında ılık ve açık bir çay ve hatta bir çubuk grissini verdiler. Michelin yıldızlı bir menü adeta... Onuncu gün on adım atabildim. Özgürlük ne muhteşem! Daha da ötesi varmış: Yıkandım 😀 Onbirinci gün beş dakika hastane kapısının önüne çıkardılar. Tatlı bir rüzgar, sallanan ağaç dalları ve hayatımın belki de en muhteşem anları...

O anda Nazım kafasındaydım:

Bugün Pazar
Bugün beni ilk defa güneşe çıkardılar
Ve ben ömrümde ilk defa gökyüzünün
bu kadar benden uzak
bu kadar mavi
bu kadar geniş olduğuna şaşarak
kımıldamadan durdum.
Sonra saygıyla toprağa oturdum,
dayadım sırtımı duvara.
Bu anda ne düşmek dalgalara,
bu anda ne kavga, ne hürriyet, ne karım.
Toprak, güneş ve ben...
Bahtiyarım...

Eve dönerken artık başka bir insan olacağını düşünüyordum ama o durum uzun sürmedi. Bir kaç ay sonra yine trafiğe karışmıştım, yine işler güçler peşindeydim, Nazım modundan çıkmıştım. Dikkatimi kuş seslerine, yüzümü okşayan tatlı rüzgarlara, ormanda açan mavi çiçeklere daha az verdiğim, ağız tadıyla su içmenin, yıkanıp paklanabilmenin, ayağa kalkıp adım atabilmenin "Normal" olduğu günlere dönmüştüm.

Şimdi "Ama o senin kişisel deneyimin! Bu durum aynı mı canım?" diyenler olabilir. "Tüm dünyayı eve hapsetmiş, güzelim İtalyan meydanlarına, İspanyol meyhanelerine kilit vurmuş, daha şimdiden yüz binlerce can almış, yurdum insanına bile Caponlar gibi maske taktırmış kolektif bir travma bu! Üstelik olayların daha ne kadar, nerelere gideceğini kestiremiyoruz. Çocuklar için, ülkemiz için, dostlarımız, insanlarımız, dünya için endişeliyiz."

Haklı sesler bunlar, ne diyebilirim ki? Yine de tüm bunlar sonrasında hayat normale döner mi sorusuna iyimser yay zihnim "Bence döner" diye yanıt veriyor. Bugün şükrettiğimiz ufacık detayları unutur muyuz? Unuturuz. Hafıza-ı beşer nisyan ile malulmuş. İnsan unutan bir varlıkmış yani, o unutkanlığımız kimi zaman dert, kimi zaman rahmet...

Peki, gerçekten dünya değişmeyecek mi, doğa anamız bize bir ders vermiyor mu, artık yeni bir bilinç ortaya çıkmayacak mı bu kadar çileden sonra? Bu soruya yanıtım ise "Bence değişecek!" ama virüsten değil, bambaşka gelişmelerden:

Corona istatistiklerini bir aydır Worldometer adlı siteden izliyorum. Sadece hastalık verileri değil, dünya nüfusuyla ilgili veriler de var bu sitede:

Dünya nüfusu 1950'de 2,5 milyar, 2000'de 6,5 milyar ve şu anda 7,8 milyar... 10 milyarın üzerine doğru gideceği de tahmin ediliyor. Corona bizim ciğerlere musallat olurken, Sapiens virüsü dünyanın akciğerlerini haşat ediyor. Öte yanda gittikçe hız kazanan dijitalleşmenin milyonlarca insanı işsiz bırakacağı öngörülüyor. Virütik travmayı dışarıda kebaplar yemeye, ayağımızı denize sokmaya başladığımızda unutmaya başlarız muhtemelen ama bu kadar insanın nasıl besleneceği ve yaşayacağı çok daha büyük bir soru olarak ortada durmaya devam edecek.

Corona abimiz henüz Wuhan pazarlarında takılırken ve bize teğet geçeceğini zannettiğimiz egzotik bir yaratık iken böyle bir dünyanın nereye doğru gitmekte olduğuna kafayı takmaya başlamıştım. Başarıyı büyümek olarak gören, bize "Sen biriciksin ve çok özelsin, ne şahane tüketirsen o kadar değerlisin" şerbetini enjekte eden, dünyanın kaynaklarını emen, eşitsizlik makasını her gün biraz daha açan liberal-kapitalist zihniyetin ve yapıların ölmek zorunda olduğuna kanaat getirmiş, yerine neyin doğabileceği üzerine düşünüp taşınan insanları okumaya başlamıştım.

Harari'nin Homo Deus'u ve Jeremy Rıfkin'in "Nesnelerin interneti ve işbirliği çağı" zihnimde yeni odalar açan kitaplar oldu. Onlar da daha sonraki yazılara kalsın...

Fotoğraf: Cenk Doğru, 2017, Tokyo

Corona yazıları - Her şey çok belirsiz (2)

2020-04-07T12:06:00.000+03:00

Belirsizlik üzerinize kara bir bulut gibi çöktüğü zamanlarda ışığı nasıl bulmuştunuz? Bu soru eşliğinde hayat arşivlerimizde dolaşırken "Belirsizlik yanında çaresiz hissettiğim anlar da olmuş muydu?" diye de düşündüm. Bir çok sahne canlandı gözümde, hiç biri hayat memat meselesi değildi ama yine de her durum kendi içinde bir tutam belirsizlik ve çaresizlik barındırıyordu. Aralarında bir hikaye var ki her zaman öne çıkar, zirveyi kimselere kaptırmaz. Anlatayım...

Askerliğimi yedek subay olarak yaptım. Acemi eğitimim Polatlı'da, topçu okulundaydı. Okulu derece ile bitirip, İngilizce ve Bilgisayar sınavlarından da yüksek not alınca kura çekmedim, İzmir NATO karargahında görevlendirildim. Daha iyisi can sağlığıydı. İzmir'de tanıdığım kimse yoktu, nerede kalacağım da belirsizdi ama sonuçta yüksek lisans sahibi, topçu okulunda dereceye girmiş, yabancı dili olan ayrıcalıklı bir askerdim ben, herhalde gittiğimde her şeyi hazır bulacaktım. Aradaki izin süresini son ana kadar ailemin yanında geçirip bir gece otobüsüyle İzmir'e indim, karargahı ve komutanımı buldum. "Hoş geldin asteğmenim" faslından sonra sordu:

- Ee, nerede kalacaksın bakalım?
- Nasıl yani? Yok mu bir yer?
- Yok tabii ki. Sen ayarlamadın mı?
- Yoo, hayır! Ordu evinde falan kalırım herhalde!
- Unut sen onu, albaylar bile kalamıyor.
- E n'olcak o zaman?
- Bir akraban yok mu İzmir'de?
- Yok
- Bir arkadaşın, tanıdığın?
- Yok
- Topçu okulundan bir başka asteğmen?
- Yok, hepsi doğuya gitti
- Ev tutsan?
- Param yok
- Valla bizim de yapabileceğimiz bir şey yok, sen bir çözüm bulacaksın!

Elde valiz, öyle kalakaldım. Ayın sonunu anca getiren bir memur ailesiydik, pek umudum yoktu ama jetonlu bir telefon bulup babamı aradım. "Ben bir çare düşüneyim" dedi. Birkaç saat sonra yine aradım. "Bir haftalık bir çözüm bulduk" dedi. "Karşıyaka'da şeker fabrikalarının bir misafirhanesi varmış, izin aldım, orada kalabileceksin. Ama bir hafta sonra çıkman gerekecek."

Hiç yoktan iyiydi. Karşıyaka'daki adrese gittim. Bir apartman dairesiydi. O akşam yatacak bir yer bulmuştum en azından, güzel bir uyku çektim. Ertesi gün de göreve başladım ve ne olduğunu anlayamadan bir hafta şıp diye geçiverdi. Yeni bir çözüm üretememiştim. Misafirhane görevlisi de "Hadi bakalım" dedi. "Çıkman lazım, çünkü büyük abiler gelecek". Elde valiz, üstümde asteğmen kıyafeti akşam üstü sokaktaydım. O sırada gök yarıldı, felaket bir yağmur başladı. İnsanın gidecek bir yeri olmaması ne kötü! Bir dolmuşa atlayıp Konak'taki ordu evine geldim. Belki yemek yerken aklıma bir şey gelirdi. Yemek saati bitmek üzereydi. Garson asker "Sadece Adana kebap kaldı komutanım" dedi. Bir Adana, bir duble de rakı söyledim. Bardağımı doldururken askere "Sence burada kalabilir miyim?" diye sordum. "Yok komutanım dedi, sana sıra gelmez, hiç düşünme!" Islaktım, görevliydim, gidecek yerim yoktu, omuzlarım çökmüştü ve çok çaresiz hissediyordum.

Bir kaç lokma alıp başımı kaldırınca gördüm onu. İki masa ötemdeydi. Hayal mi görüyordum acaba? O da beni gördü. Lisede en yakın bir kaç arkadaşımdan biriydi ama altı yıldır görüşmemiştik. İkimiz de aynı üniversiteye girmeyi hayal etmiştik. Gece gündüz birlikte çalışmıştık. Lisenin son haftası aniden çark etti, ben İstanbul'a mühendislik okumaya geldim, o Ankara'ya diş hekimi olmaya gitti. Cep telefonuydu, elektronik postaydı yoktu ki o zamanlar. Sonra hepimiz kendi derdimize düştük, birbirimizden habersiz yıllar geçirdik. Ve o anda, tam karşımda oturuyordu. Bilgin'le yeniden buluşmam böyle oldu! Sarıldık.

Çabucak neden sırılsıklam olduğumu anlattım, "Oğlum kalacak yerim yok" dedim. Çankırı'lıydı, onun da İzmir'de kimsesi yoktu, o da aynı dönemde askere gitmişti, havacı diş hekimiydi ve benden iki ay önce gelmişti. Ama onun birliği ona bir yer sağlamıştı ve iki kişilik bir odada kalıyordu.

"İkinci kişi kim?" diye sordum bir umutla. "Yok" dedi, "Yalnızım"

Kul sıkışmayınca Hızır yetişmezmiş ya, benim Hızır da gelmişti işte. Aynı şehirde olacağız, aynı saatte aynı yere yemeğe gideceğiz, koca salonda karşı karşıya oturacağız... Olacak şey değildi. O havacıydı, ben karacı. Beni kaldığı yere sokabilmesi kolay değildi, izin almak gerekiyordu ama bu mümkün olmayabilirdi. Şimdilik gizli saklı beni içeri sokmaya çalışacaktı.

Bir hafta kadar kapıdaki askerlere gece karanlığında selam verip çaktırmadan girebildik içeri ama daha uzun süre böyle gidemezdi. O birliğin komutanına çıkıp durumu anlatmaya karar verdim. "Yapma, beni de yakacaksın" dedi arkadaşım. Dinlemedim, ne olacaksa olsun diyerek bir sabah çıktım komutana. Habersiz, izinsiz onun birliğine girdiğimi, geceleri orada kaldığımı öğrenince neler oldu tahmin edebilirsiniz. Öfkesinden ortalık toz bulutuna dönüştü, yıkıl karşımdan dedi, cezalardan ceza beğenmemi istedi. Ben de koptum o anda. O kişi içimden nasıl çıktı bilemiyorum ama "Ben düşman askeri miyim?" diye gürledim. Sonra sesim titredi: "Derece yapmış bir Türk subayı Basmane'nin bitli otellerinde bulaşık mı yıkasın?" gibilerden içli cümleler kurdum. Erler "Yazık oldu çocuğa" gibi bakışlar attılar. Tuhaf bir sessizlik oldu. Komutan koltuğuna düşer gibi bıraktı kendini, "Çocuk, en hassas yerimden vurdun beni" dedi. "Nerelisin sen?" diye devam etti. Aynı memleketten, hatta aynı mahalleden olduğumuzu keşfetmemiz kısa sürdü. Birkaç dakika sonra "Asteğmenime bir kimlik kartı verin, rahatça girsin içeri" noktasındaydık. Hızır fazla mesaideydi anlaşılan, bir haftada ikinci kez, iki çaresiz anda...

O akşam Bilgin'i görmeseydim bu hikaye nasıl gelişirdi? Bilmiyorum. Ama bir çare bulunacaktı elbet; muhtemelen yaratıcı ya da gözü kara bir tarafım başka bir yerde ortaya çıkacaktı. Belki gecenin bir vakti kendi komutanımın kapısını çalacaktım, belki Karşıyaka'ya dönüp "Burada kalmaya mecburum" diyecektim, belki bir gece otobüsüne binip "Neyse ne!" diyerek eve dönecektim.

Benim çaresizlik hikayem, mesela evlerine bomba yağan insanların çoluk çocuk botlara doluşup belirsiz bir geleceğin karasularına kürek çekmelerinin yanında, ya da günlük iki dolar gelirle yarın ne yiyeceğiz endişesi yaşayan insanların hayatlarının yanında çok sıradan kalıyor olabilir. Yine de o Konak Ordu evindeki günden beri Hızır'ın hazır kıta beklediğine inanıyorum ben. İnsan en darda kaldığında çıkıp geliyor; bazen içeriden, bazen dışarıdan.

Şimdi galiba, biraz içerideki Hızır'ları hatırlamanın biraz da kimlere nasıl Hızır olabiliriz diye düşünmenin zamanı.

Not: Bu sabah, talep sıfıra düşmüşken ve üretim bantları durmuşken harıl harıl entübasyon kabini ve yüz maskesi üreten otomotivcileri görünce ve onlar gibi nicelerinin olduğunu düşününce, Hızır'ların bol miktarda olduğu bir toprakta yaşadığımızı düşündüm; günüm aydınlandı...

Fotoğraf: Cenk Doğru, 2010, Jaipur Hindistan

Corona yazıları - Her şey çok belirsiz (1)

2020-04-02T12:21:00.002+03:00

"Her şey çok belirsiz!" diyor birisi. Diğeri "Eve kapanınca önceliklerim değişti" diye devam ediyor. "Geçen haftaya kadar en çok kafamı meşgul eden konular şu anda bana anlamsız geliyor" Üçüncü kişi söze giriyor: "Ben çok kaygılıyım" diye devam ediyor. "Şimdi neler olacak? Bana, aileme, işime, bu ülkeye neler olacak?" Diğer başlar sallanıyor, biz de aynı duyguları yaşıyoruz der gibi. Sonra başa dönüyoruz: "Her şey çok belirsiz. Bu belirsizlikle nasıl baş edeceğiz?"

Corona günleri öncesi küçük yönetici gruplarına mentorluk yapıyordum. İlk vakalar ortaya çıkmaya başlamıştı. Bir günde alışkanlığımız değişti; on-line çalışmaya geçtik. Görüştüğüm tüm gruplardan benzer sesler yükseldi. "Her şey çok belirsiz. Şimdi ne yapacağız?"

Böylesini daha önce görmemiştik. Bu durumun ne kadar süreceğini bilmiyorduk. Hazır bir reçetem yoktu. "Hadi o zaman, yanıtları birlikte arayalım" dedik. Böylesi olmasa bile kendi çapımızda yaşadıklarımız olmuştu elbette; hayatımızın bir yerlerinde "Her şey çok belirsiz" dediğimiz bir zaman dilimi olmalıydı. Belki oralarda işimize yarayacak ipuçları bulabilirdik.

"Hatırlıyor musunuz böyle bir zamanı?" diye sordum. Hikayeler dökülmeye başladı. Bir taraftan onları dinlerken diğer tarafta kendi hikayelerim zihnimde uçuşmaya başladı.

On bir yaşımdaydım. İyi bir eğitim alayım diye beni yatılı bir okula verdiler. Sıcacık evimden ayrılıp tanımadığım on beş çocukla, penceresiz, taş zeminli, ranzalı, tahta dolaplı yatakhaneye girdiğimde o soru başımın etrafında çoktan yörüngeye girmişti herhalde: "Bundan sonra nasıl bir hayatım olacak?" O ilk günün akşamında, tanımadığım ana kuzularından ikisiyle bir duvar dibinde oturup bozkırı seyrettik. Onlar da aynı soruyu bana sordular: "Bundan sonra nasıl bir hayatımız olacak?" Sonra gidip top oynadık. Aynı soruyu soranların bir araya gelip konuşması bile şifalı bir yolun başlangıcıymış.

Yedi yıl o okulda okuduk. Birbirimize benzedik. Birlikte öğrendik. Birlikte zorlukları aştık, hastalandık, iyileştik, üşüdük, ısındık, sevdik, sevildik, aşık olduk, hayaller kurduk, hayal kırıklıkları yaşadık... Dipsiz ekonomik krizler, karanlık darbeler zamanıydı. Sonra bir gün diploma verdiler elimize, bitti dediler. Kısa bir sahne aklımda kalmış o günlerden: Bir kırmızı ışıkta beklerken o can dostlardan biriyle konuşuyorum: "Şimdi ne olacak? Her şey çok belirsiz. Hangi üniversiteyi kazanacağız? Kazanacak mıyız? Hangi şehirde olacağız? Bir aile kuracak mıyız? Kiminle? Çocuklar olacak mı? Nasıl para kazanacağız? Birbirimizi görecek miyiz?" Yeşil ışık yandı, bir akşam simidi aldık, ellerimiz ceplerimizde yürüdük. Bir ay sonra kopmuş bir tespihin taneleri gibi dağılmıştık. Başka nehirlere karıştık, uzak şehirlerde, uzak ülkelerde yaşadık. Uzun yılar birbirimizden pek az haber aldık. Sonra yavaş yavaş yeniden toplandık, hikayelerimizi paylaştık. Her birimiz yeni bir dünya kurmuş ve o dünyada yerimizi almıştık. Bir zamanlar o çok belirsiz dediğimiz dünya hayatın kendisiymiş meğer, dönüp birbirimize anlatınca anladık.

Bugün daha sık görüşüyoruz. Ortalık toz duman, hepimiz evlere kapandık. Aklımızın bir köşesinde "Şimdi neler olacak" sorusu yine var tabii ki, ama galiba eskisi kadar yüksek perdeden çıkmıyor bu ses. Daha çok "İyi misiniz millet?" diye soruyoruz birbirimize. Önemli olanın bu olduğunun ve hayatın kendi senaryosunu yazdığının daha fazla farkındayız galiba.

Aklıma ilk gelenler bunlar... Bu hikayeler başka hikayeleri de çağırdı. Onlar başka yazılara kalsın...

Fotoğraf: CD, 2013 New York

Kaşif ile Müdavim

2019-12-29T20:55:00.000+03:00

Yarın sabah Budapeşte'ye uçuyoruz. Macar dilinin tınısını, şaraplarının tadını, sokaklarının havasını merak ediyorum. Her yola çıkışımda olduğu gibi bir yanım kıpır kıpır. Bilinmeyene gidip anlatacak yeni hikayelerle dönecek olmanın heyecanı bedenimi sarıyor. Diğer yanım "Otursana sıcacık evinde" diyor, "Al kahveni kitabını, uzat ayaklarını, aç bir müzik..."

Galiba içimde birbirine pek benzemeyen iki kardeş yaşıyor. Kaşif ile Müdavim koydum isimlerini. Bilgisayarın başına oturup "Budapeşte'ne ne yapılır?" diye araştırırken, yan odada ikisinin tartıştığını duyabiliyorum. Ben bugüne kadar daha çok Kaşif'in etkisinde olduğumu zannederdim. Bir ay önce Kadıköy'de takılırken aslında bana şekil veren şeyin iki kardeş arasındaki tatlı gerilim olduğunu fark ettim.

Işıklı bir sonbahar günüydü, çok işim yoktu o gün, hava da limonata gibiydi. Vapura atlayıp karşıya geçecek, aşık olduğum şehrin kollarına kendimi bırakacaktım. Yeni kafeler, esnaf lokantaları, duvar resimleri, sanat galerileri, tarih kokulu avlular, kuşçular, çiçekçiler, şaşkın turistler, hoş sohbet insanlar, metro müzisyenleri, arıza tipler, ışıltılı mağazalar, işportacılar, martılar, kediler, çınarlar, kitaplar... O an ilgimi ne çekerse onun peşine düşecektim. Zihnime yeni görüntüler kaydetmekten başka bir derdim olmayacaktı. Yorulduğumu, acıktığımı, susadığımı fark etmeyecektim. Aynen böyle yaptım. Galata'nın, Sirkeci'nin, Şişhane'nin az bildiğim sokaklarını arşınladım. Zaman nasıl geçti hiç anlamadım. Kadıköy vapurunda geri dönerken artık acıkmıştım. Çarşıda bir şeyler yemeye karar verdim. Onlarca seçenek vardı ama daha fazla yenilik istemedi canım. Menüden bir seçim yapmak zorunda olmadığım, ne yiyeceğimi bildiğim, tanıdık balıkçıya takıldım. Her zaman oturduğum masaya oturdum. Her zaman söylediğim salatadan, balıktan ve biradan söyledim. Müdavim'in güçlü varlığını orada fark ettim. Onun da Kaşif kadar takdir beklediğini anladım.

Balıkçıda siparişimi beklerken köşede asılı televizyona gözüm takıldı. Siyah beyaz bir belgesel vardı, Cumhuriyet'in ilk yılları olmalı. Ben o kadar eski değilim ama belgesel beni de çocukluk anılarıma götürdü. Siyah beyaz bir fotoğraf karesinde köyde düven üzerindeyim. Nalların ve çakmak taşlarının kesip parçaladığı samanların kokusunu duyumsuyorum. O sırada cep telefonuma bir mesaj düştü. Internette küçük bir sorgulama yapıp, Dubai'deki bir kişiye mail gönderdim. Aynı telefonun birkaç tuşuna basarak ulaşabildiğim bilgilerin çok azı ve bayatı için yıllarca nasıl da ansiklopedi fasikülleri biriktirdiğimizi hatırladım. "Aynı kuşak içinde taş devri teknolojisini de yapay zekayı da görebilen tek kuşak biziz herhalde" dedim, şanslı olduğumu düşündüm.

"Benim Kaşif'in normalde bu durumdan çok memnun olması gerekirdi ama bu yıl boyunca oldukça huzursuzdu. Oysa uçsuz bucaksız bir bilgi okyanusu parmaklarımızın ucundaydı. Üstelik okyanus durmadan genişliyor. Her şey çok hızlı değişiyor; yeni bir gelişmeyi anlayana kadar, o gelişme deyim yerindeyse badem oluyor. Galiba benim Kaşif'i huzursuz eden şey, genişleyerek akıp giden bu bilgi evrenine yetişememek duygusu. Sanki üretilebilecek her türlü bilgi zaten üretilmiş gibi. Keşfedilecek yeni alanlar varsa da bu benim Kaşif'in ufkunu aşıyor. Üstelik zaman durmuyor, yaşım ilerliyor..."

Izgara çinekoplar, çıtır çıtır rokalar, bol soğanlı çoban salata "Hadi başla" derken benim de aklımda böyle düşünceler uçuşuyor. Köşedeki televizyon ekranında ise nereden geldiği belli olmayan ama sonra bizim balıkçıdan yıllarca ayrılmayan bir kazın hikayesi dönmeye başlıyor. İşte o sırada Müdavim'in sadece riskten kaçınan bir keyif erbabı olmadığını fark ettim. Kaşif beni yeni coğrafyalara taşıyan bir yelken ise, Müdavim ise geminin çapası gibiydi. "Dur biraz" diyen, "Azıcık dinlen" diyen, sakinleştiren, düşündüren, derinleştiren yanım. Biraz ihmal etmişim kendisini.

Kaşif gelecekle, Müdavim geçmişimle bağ kurmamı sağlıyor. İkisinin de karnı toksa, o bağ şimdiyle kuruluyor. Dünya her zamankinden daha hızlı dönüyor. Şirketlerle çalıştığımız için biliyorum, her yerde "Bu hıza nasıl ayak uydururuz?" sorusu öyle ya da böyle gündemde. "Şimdiki mesleklerin yarısı on yıl sonra olmayacak, robotlar geliyor" söylemleri havada uçuşuyor. Teknoloji hayatımızı kolaylaştırsa da, bu hıza ayak uydurma çabası ve sürekli değişme hali bizi yoruyor olmalı. Öyle ya, teknoloji hayatı kolaylaştırdıkça stres de artıyor. Çalıştığım her yerde bir tatlı huzur ihtiyacının arttığını da görebiliyorum. O halde, belki de Müdavim'lere daha fazla ihtiyaç duyacağımız bir zamandır. "Bi dur, yavaşla, sakin ol, sevdiğin sularda yüz, tadını çıkar ve düşün..." diyecek o sesi ihmal etmemekte fayda var gibi geliyor.

Yeni yıla böyle düşüncelerle giriyorum. Huzurlu, tatlı, umutlu, keyifli bir yıl dileğiyle...

Valizin tekerleği

2019-09-29T11:21:00.001+03:00

Bizim mahallede kurulan semt pazarına hemen her hafta mutlaka uğruyorum ve her seferinde bu coğrafyada yaşadığıma şükretmeme neden olan renkler ve kokular dünyasında kendimi kaybediyorum. "Sakın abartma!" uyarıları üzerimden akıp gidiyor ve pazarda ne bulduysam yüklenip eve dönüyorum. Bu haftanın pazarında kırmızı soğanlara, billur gibi üzümlere, mevsimin ilk mandalinalarına baka baka dolanırken eskiden babamla gittiğimiz pazarları hatırladım. Sebzeleri, meyveleri filelere doldurup evin yolunu tutardık. Taşıdığım ağırlıktan omuzlarım isyan eder, parmaklarım morarır, ellerimin içi yol yol olurdu. Artık herkesin çekçekli pazar arabası var da pazarda hayat eskiye göre biraz daha kolay.

Eve dönünce yeşilliklerden güzel bir salata yaptım. Sonra da Nassim Nicolas Taleb'in "Antikırılganlık" kitabına devam ettim. Tesadüf işte, okuduğum bölümde o da New York JFK hava limanında yıllarca valizlerini nasıl taşıdığını, kollarının nasıl koptuğunu anlatıyordu. O satırlar üzerinde ilerlerken babamla çıktığım pazar sahnelerinin yanına ağır valizlere eve döndüğüm gece yolculukları da eklendi. İstanbul'da okurken arada bir ailemin yanına giderdim. Akşam üstleri Harem'den bindiğim otobüsler Eskişehir'in karanlık, köhne otogarına ancak gece yarısından sonra varırdı. O saatte belediye otobüsü, dolmuş falan çalışmazdı. Gecenin bir vakti taksi bulmak da zordu ama daha önemlisi uzunca bir aradan sonra eve döndüğümde cebimde taksiye verecek para da pek kalmamış olurdu. Kirlilerle ve kitaplarla dolu külçe gibi valizleri saplarından tutup kaldırır, mecburen uzunca bir mesafeyi yürürdüm. Her adımda kollarıma yeni ağırlıklar ekleniyor gibi gelirdi.

Daha sonra nasıl olduysa birileri valizlerin altına küçük tekerlekler koymayı akıl etti de, benim de, dünyanın dört bir yanındaki milyonlarca insanın da hayatı kolaylaştı. Ama tuhaf olan şuydu: Tekerleği insanlık neredeyse altı bin yıl önce keşfetmişti. İnsanlık tarihini değiştiren kırılma noktalarından biriydi. Savaş arabalarının hızlanıp güç dengelerinin değişmesine, ulaşımın kolaylaşıp yaygınlaşmasına, verimliliğin küresel olarak katlanmasına yol açmıştı. İnsanlar daha sonra buhar makinesinden, elektriğe, fotoğraftan, mikroçipe dünya kadar buluş yapmış, bir tarafta uzayın diğer tarafta kendi beyninin derinliklerine dalmıştı ama altı bin yıl önce keşfettiği tekerleği valizin altına koymayı düşünememişti. Ve biz, hepimiz, dünyanın her coğrafyasından, kültüründen, milletinden insan yıllarca taşıdık, taşıdık, taşıdık; kollarımız koptu.

Nasıl olmuştu da binlerce yıldır var olan bir teknolojiyi bu kadar yaygın bir ihtiyacın karşılanması için kullanmayı düşünememiştik? Aya uzay aracı gönderenler bile hava alanlarında oflaya puflaya valiz taşımışlardı da akıllarına gelmemişti demek ki! Bu soru gün boyunca zihnimde dolaştı durdu. Büyük ihtimalle valizleri saplarından tutup kaldırarak taşımak dışında başka bir seçeneğin olmadığına dair kallavi bir varsayımın esiriydik. Belki de bu çok basit ihtiyacı önemsememiştik. Belki aklımız başka yerdeydi, dikkatimizi bu konuya hiç vermemiştik. Yine de ancak 20. yüzyılın sonuna kadar kimsenin bu basit çözümü düşünememiş olması tuhaf değil mi? Kolektif bir kör noktamız vardı sanki, bir kara delik...

Sonra zihnimde pıtır pıtır sorular patlamaya başladı : Etrafımızda, hatta burnumuzun dibinde, farkında olmadığımız, görmediğimiz başka neler olabilirdi? Dijital uygarlık aldı başını gidiyor, yapay zeka kırıp geçirecek, yakında şimdiki mesleklerin yarısı bile kalmayacak gibi konular havada uçuşurken henüz karşılanmamış başka hangi sıradan ihtiyaçlar vardı? Kimin omuzları çöküyordu? Kimin kolları kopuyordu? Dalga dalga yayılan "Müşteri odaklıyız" söylemleri arasında kaynayan ve altına basit tekerlekler koymayı düşünemediğimiz başka hangi valizler vardı? Kolektif akıl nasıl oluyor da böyle bir kara deliğe düşüyordu? Kara delikte olduğumuzu nasıl fark edebilirdik? "Bunu biz nasıl oldu da düşünemedik?" noktasına nasıl gelirdi insanlar, topluluklar, toplumlar?

"Sen ne iş yapıyorsun?" diyenlere anlatmakta zorlandığım işler yapıyorum. Şirketlerde çalışan ekiplerin ve insanların içine düştükleri kara delikleri fark edebilmeleri, kör noktalarını aydınlatabilmeleri için uğraşıyorum. Böyle bakınca çok anlamlı geldi uğraşlarım, haftaya bir tatlı huzur ile başlayacağım 😊

Bir Endüstri Mühendisi'ni seyir defteri - 1

2019-08-12T13:46:00.002+03:00

Her şeyin değişken, belirsiz ve öngörülemez olduğu bir ortamda, dünyayı kontrol etme, düzene sokma, dizginleme çabamız "Kırılgan" sistemlere yol açıyor. Anti-kırılganlık ise belirsizlikle, oynaklıkla, karmaşayla birlikte yaşayabilmek ve daha ötesi bunlardan fayda sağlayabilmek demek.

Lübnan kökenli düşünür Nassim Nicholas Taleb'in "Antikırılganlık" adlı kavramını en sade haliyle böyle anlatabilirim. Daha yarısında bile değilim ama şimdiden düşünce ufkumu genişleten ve bugüne kadar doğru bildiklerimi sorgulatan kitaplardan biri oldu. Üzerinde konuşulabilecek çok şey var ama bir bölümü beni yıllarca geriye götürdü. Meslek seçiminden, yaptığım işte anlam bulmaya kadar pek çok anımı çağırmama, yeniden üzerinde düşünmeme yol açtı.

Liseyi bitirmemize iki yıl kala hangi mesleğe yönelsek diye bir kurt çoktan içimize düşmüştü. Matematiği, fiziği seviyordum ve mühendislik ilgimi çekiyordu. Ama kendimi bildim bileli de sakardım. Babamın hünerli ellerinin aksine mekanik işlere elim hiç yatkın değildi. Çivi çakamaz, ampul değiştiremezdim. Mühendislik bana uyar mıydı emin değildim. Öte yanda "Sana beyazlar çok yakışır!" gibi dolaylı bir mahalle baskısının altındaydım. Doktorluk hem garantili hem prestijli bir meslekti. Oysa ben revir kapılarında ilaç kokusu duyduğum anda gerilmeye başlardım, kan görmeye dayanamazdım. Daha altta sessiz sedasız akan başka dereler de vardı, ailenin hukukçu köklerinin yansımaları gibi... Aklım karışıktı.

O sıralar Endüstri Mühendisliği diye bir şey duymuştum. Babamın görevi nedeniyle hayatım şeker fabrikalarında geçmişti, üretimi severdim. Üretimle ilgili bir şeydi herhalde. Sağa sola sordum ama doğru dürüst anlatabilen olmadı. Yine de içimde bir ses "Galiba senin aradığın bu" diyordu. Bir akşam tesadüfen Boğaziçi Üniversitesi müzik kulübünden öğrencilerle karşılaştık. Aralarından ikisi Endüstri Mühendisliği okuyordu. Gece geç saatlere kadar sohbet ettik. Dilleri döndüğünce anlattılar ve içimdeki sese akord yaptılar. Tam olarak anlamasam da, "Ben bunu istiyorum" diye konuşmaya başlamıştım. "Peki ne olacak? Nerede çalışacaksın?" sorularına çok da aldırmıyordum.

Aldırmadığımı sanıyordum ama öyle değilmiş. Bizim zamanımızda tercihler sınavdan önce yapılırdı. Zaman daraldıkça seçim yapma gereğinin ağırlığı üzerime çöküyordu. İçimdeki ses kadar dışımdaki sesleri de dikkate alan bir tercih listesi yapmışım : 1.Boğaziçi Endüstri 2.Hacettepe Tıp 3. ODTÜ Endüstri 4. Çapa Tıp 5. Siyasal bilgiler 6...

Ne şiş yansın ne kebap! Geriye dönüp bakınca dehşet içinde kalıyorum ama on sekiz yaşımdayken içimdeki karmaşa tercihlerime böyle yansımış. Neyse ki ilk tercihimi kazandım.

İlerledikçe doğru bir seçim yaptığıma inandım. Sezgiye kuvvet girdiğim bu alanın, özünde verimliliği artırmak ile ilgili olduğunu anladıkça da mesleğimi sevmeye başladım. En az kaynakla en fazla çıktıyı nasıl sağlarız sorusuna yanıt arayan, bunun için analizler yapan, sistemler kuran bir mühendislik dalıydı. Kıt kaynaklarla geçinen bir memur ailesinin, "Tabağında pirinç kalmasın, ardından ağlar!" diyerek büyütülmüş bir çocuğu olarak kaynakları optimize etmek, verimliliği artırmak gibi kavramlar gönlümde anlamlı bir yer bulmuştu. Ders kitaplarında en çok tekrarlayan tema "En yüksek karlılığı elde etmek için..." idi. İşin bu tarafında ise bende hafif hazımsızlık yapan bir şeyler vardı. Ne de olsa biraz sola eğimli, emekten yana bir kafam vardı. Kapitalistlerin daha çok para kazanmasına aracı mı olacaktım?

Zihnimde bu düşünceler volta atarken, kendi ayakları üzerinde duran bir yaşam kurmak, bir aile olmak, hayat standardımızı artırmak, çocuklara iyi bir gelecek hazırlamak gibi gündemlerle kendimi sanayi çarklarının içinde buluverdim. Yaptığım işler şirketler için anlamlıydı ama ben de kendim için bir anlam bulmalıydım.

Uluslararası bir şirketin emek yoğun işletmesi beni çağırıyordu. Otomobiller için parçalar üretecektik. Rekabetin yoğun olduğu, karmaşık bir işti. Ayakta kalmak verimli olmak ve her gün daha iyiye gitmek şarttı. Yabancı sermaye göçmen kuş gibiydi, besin kaynakları tükendiği an başka yere uçardı. Aradığım anlamı bulur gibi olmuştum. Biz ne kadar verimli olursak, işleri elimizde tutma ihtimali o kadar güçlenirdi. Biz ne kadar verimli olursak, çalışanların refahını o kadar artırabilirdik. Biz ne kadar verimli olursak büyürdük. Evine çok daha fazla insanın ekmek götürmesi mümkün olurdu, memlekete bir katkımız olurdu. Bu idealler bilgimi ve enerjimi işe koymamı sağladı. Verimliliği artırmak için hem teknik hem kültürel dokunuşlarda bulunabileceğim farklı alanlara yöneldim. Yıllar boyunca, çok güzel insanlarla çalıştım. Gurur duyacağımız çok güzel işler yaptık.

Gün geldi, bu birikimleri daha geniş alana yaymak istedim. Bu güzel ülkenin benzerlerinin çok gerisinde kalmasını hiç ama hiç hazmedemedim. Her alanda akıl almaz israfı gördükçe, yalınlaşma gibi konularda daha çok katlı sağlamam gerektiğini düşünürken buldum kendimi. Birçok sektörden birçok şirketle çalışmalar yapmaya başladım ve ufkum genişleyince başka fotoğraflar ön plana çıktı. Farklı fikirlerden korkan ve bastıran bir zihniyet hala güçlü bir şekilde ortalıkta dolanıyordu, ipliğini pazara çıkarmak gerekiyordu. İnsanları yalnızca "Kaynak" olarak gören ve tüm kapasitesini ortaya çıkarmayı beceremeyen bir yönetim anlayışı hala yaygındı. Yargılayan, suçlu arayan, kısır döngüler içine düşen ve çıkamayan bir dille karşılaşıyordum. Bu verimsizliği güçlü iş birliklerine dönüştürecek diyalog becerilerini geliştirmeye öncelikle ihtiyaç olduğunu düşünmeye başlamıştım. Bu alanlarda yapabileceğim çok şey vardı, böyle sevdalar düştü içime. Tüm bunlar benim için daha az kaynakla daha çok değer yaratabilmenin yeni ve kapsamlı yollarıydı.

Derken dün Nassim Nicholas Taleb'in kitabında şu satırları okudum:

Modernite rasyonelleşmenin damgasını vurduğu bir çağın ruhudur; toplumun anlaşılabilir olduğu, dolayısıyla insanlar tarafından tasarlanmış olması gerektiği fikridir. İstatistiksel teori ve sevimsiz çan eğrisi onunla birlikte doğmuştur. Verimlilik ya da optimizasyon kavramları da...

Yazar her şeyin rastlantısal ve oynak olduğu bir zeminde, verimliliği artıracağız diye girişilen "Akılcı" çabaların, dünyayı, ekonomiyi, ülkeleri, şirketleri ve bireyleri, tam tersine, kırılganlık ve verimsizlik denizine sürüklediğini savunuyordu. "Mesleğimi icra edeceğim derken yanlış bir şey mi yapıyorum?" diye bir soru düştü zihnime!

O sırada elimin altında olan başka bir kitaptan cümleler canlanıp masanın üzerine aktılar. MIT Profesörlerinden Otto Scharmer insanlığın Ego-sistem ekonomilerinden Eco-sistem ekonomilerine bir dönüşüme ihtiyacı olduğunu anlatıyordu. Büyüme'yi başarının tek ölçütü gören ve bunun için "Daha az kaynakla daha çok çıktı" elde etmeye çalışan zihniyetin, kaynakları sınırlı olan doğanın talan edilmesinden, çevre felaketlerine, gittikçe daha büyük boyutlarda dünyayı sarsan ekonomik krizlerden, içinden çıkılamaz bir hal almaya başlayan küresel mülteci akınlarına kadar pek çok mega soruna kaynaklık ettiğini anlatıyordu. Yeni bir zihniyet inşasına gerek vardı.

Galiba son günlerin gündemi Kaz Dağları konusu bile aynı küresel zihniyet kırılmasının bir yansımasıydı. Bir tarafta "Dünyanın tüm kaynakları biz insanlara bahşedilmiştir; büyümek, zenginleşmek için kullanmalıyız" düşüncesi. Diğer tarafta "Biz o dünyanın üzerinde değiliz, içindeyiz. Dünyayı korumak, geleceğimizi korumaktır" sezgisi. Sanki biri ölmekte, diğer doğmakta olandı...

İçimde gaz ve toz bulutları halinde dolaşan düşünce parçacıklarının yavaşça şekil almaya başladığını fark ettim. Tabakta pirinç kalmasın diye başlayıp, verimli olalım ki memleket evlatları eve ekmek götürsün diye devam eden, sonra "Bu çabayı ülkemin kurumlarını geri bırakan yaklaşım ve zihniyetleri dönüştürmek için genişletmeliyim" çizgisinde ilerleyen mesleki olgunlaşma hikayemde yeni bir bölümün eşiğinde olduğumu hissettim. "En az kaynakla en çok çıktıyı nasıl elde ederiz?" sorusu bir süre daha yaşayacak olsa da, galiba miadını doldurmuştu. Şimdi yeni bir soru bulmak zamanıdır diye düşündüm.

Fotoğraf : Cenk Doğru, Yalova, 2019

Referans kitaplar :

Anti Kırılganlık (Düzensizliğin yararları), Nassim Nicholas Taleb, Varlık Yayınları
Leading From the Emerging Future, Otto Scharmer & Katrin Kaufer, Berret-Koehler Publishers
Gelecekle İletişim, Thomas Frey, Nail Kitapevi Yayınları

Dağlar seni delik delik delerim...

2019-08-10T13:03:00.000+03:00

Dağlar seni delik delik ederim, kalbur alır toprağını elerim...

Türküydü bu, en güzel, en içli de Belkıs Akkale okurdu. Türkü gerçek oldu, Kaz dağları delik deşik edildi. Yakında kalbur alıp toprağını da elemeye başlayacaklar. Sadece orası mı? Maden di, mermerdi, taş ocağıydı derken ülkenin her yeri çürük elmaya döndü. Bir kısmımız bu duruma isyan etti : "Yeter artık! Üç beş kuruş uğruna ülkenin altını üstüne getirmeyin, ormanları talan etmeyin, ağaçlara, kuşlara kıymayın, yapmayın, yazıktır, günahtır..." Ben de o sese katıldım. Çok haklıydık.

Diğerleri "Hadi oradan!" dedi. "Siz Küçükkuyu'yu, Çeşme'yi, Bodrum'u betona çevirip, klimalı yazlıklarınızdan çevrecilik taslamayın, biz sizin asıl niyetinizi biliyoruz. Hem orası Kaz Dağı değil, tam kırk kilometre ötede başka bir yer!"

Asıl niyetim? Bilmediğim bir niyetim mi var acaba? O kısmına bir mim koydum ama geri kalan kısımda haksız değiller. Tatil yaparak, talep yaratarak, yılda iki ay kullanılacak yazlıklara sahip olmak isteyerek dağların taşların betonlaşmasında bizim de katkımız oldu, yalan değil. Bu arada, Kaz dağları savunucularının arasında belki art niyetli olanlar da vardır, bilemem. Ben kendi niyetimden sorumluyum. Zümrüt yeşili dağların arasında, toz toprak içinde kel tepeler görmek beni üzüyor. Benim yalın gerçeğim bu. Ama daha çok üzüldüğüm, böyle bir konuda bile aynı yerde buluşamamak. Bundan daha derin bir bölünme, daha büyük tehlike ne olabilir ki?

Kaz dağları hikayesindeki ve hemen her konudaki taraftarlık halimiz beni iki hafta öncesine götürdü. Elliye yakın sivil toplum kuruluşu ile yerel yönetimlerden temsilciler, her çocuğun daha iyi eğitim alması için neler yapabiliriz sorusuna yanıt aramak için bir araya geldiler. Biz de bu anlamlı buluşmanın moderatörlüğünü yaptık. Katılaşmış bakış açılarında biraz gevşeme, kalplerde biraz açılma, farklı konumlarda olanlara karşı biraz anlayış oluşsun diye katılımcıların asıl rollerinin dışındaki kişilerin dünyalarına girip, onların sesi olmalarını istedik. Kimisi bunu başardı. Kimisi çok zorlandı. Kimi sivil toplum temsilcilerine göre yerel yöneticiler kötüydü. Kimi yerel yöneticilere göreyse sivil toplum kuruluşları art niyetliydi. Gün ilerledikçe ve kalpler açıldıkça yargılarını fark etmeye başladılar. Bazı kabuklar ne yapsak da çatlamadı. Sona doğru çok uzaklardaki bir belediyeyi temsilen gelen bir kadın söz aldı : "Hayat siyahlar ve beyazlardan oluşmuyor" dedi. "Hepimizin sorumlulukları ve yapabilecekleri var. Biz iyiyiz, onlar kötü kafasından çıkmalıyız. Ben eskiden sivil toplumcuydum, şimdi yerel yöneticiyim. İki taraftan da bakınca bunu fark ettim" O sırada bazı kabukların açılıp iş birliği tohumlarının toprağa düşmeye başladığına şahit olduk. İçimde taze bir umudun sürgün verdiğini hissettim.

Kaz dağına dönersek, "Hadi ordan, sizi gidi tatlısu çevrecileri" diyenlerden birine şunu sormak isterdim : "Tamam, diyelim ki niyetimiz kötü ama merak ettiğim bir şey var : O Kaz dağının, ya da Kirazlı'nın, ya da Sinop'un, Uşak'ın, Ordu'nun, Artvin'in, şuranın, buranın mor menekşeli dağlarının bu kemirilmiş, bozkıra dönmüş hali içinde bir rahatsızlık yaratıyor mu? Azıcık da olsa... Evet demeni çok isterim. O zaman küçücük de olsa bir noktada buluşmuş oluruz. 200,000 değil, sadece 13,000 ağaç kesildi dediler ya! Tamam, 13,000 olsun. Mesela şöyle bir deneme yapmayı da çok isterim : İstanbul'da serin bir sabah Belgrad ormanına gitsek, önümüze çıkan ağaçların her birine dokuna dokuna saysak, bir, iki, üç, dört, beş... Kaç saat sürerse artık, on üç bine kadar saymaya devam etsek ve sonra gölün kenarında oturup, ertesi gün o dokunduğumuz ağaçların yerinde tozlu yeller eseceğini düşünsek... İçin birazcık da olsa cız eder mi? Eder demeni çok isterim. Belki o zaman, Neşet Ertaş'ın dediği gibi, kalpten kalbe görünmez bir yol olur, o suyun kenarında durur birbirimizi dinleriz. Kaz dağında olmuyorsa, belki gönül dağında buluşuruz"

"Yalnızca biz haklıyız ve biz iyiyiz. Bizim gibi olmayanlar ise haksız ve kötü!" Uzaklardan seslenen o kadın gibi, bu "Siyah-Beyaz" girdabından çıkmanın bir yolunun bulmalıyız. Hepimiz biraz beyaz, hepimiz biraz siyahız. Hiç birimiz sütten çıkmış ak kaşık değiliz. Saman balyalarına saplar karışmış olabilir ama hiç bir taraf da tamamen kötü niyetli değil. Bunları kabullenmekle başlayabiliriz.

Anlamaktan doğan sevinç

2019-07-28T11:33:00.000+03:00

Bazen dolabınızda iki giysi yan yana durur ama onlardan ne hoş bir kombin yapabileceğiniz aklınıza bile gelmez. Ta ki bir gün fark edene kadar. Bazen de iki sözcük yan yana durur da birbirlerini nasıl tamamladıklarını düşünmezsiniz. "Anlamak" ve "Sevinç" dolabımda yan yana duruyormuş da ben onların ne hoş bir kombin oluşturduklarının pek ayırdında değilmişim . Mentorluk yaptığım genç yöneticilerden biri, bir arabanın içinden bana el sallayan bir ufaklık ve uluslararası saygınlığa sahip bir nörobilimcimiz aynı gün bir araya gelip anlamamı sağladılar.

Son zamanlarda işim gereği hangi kuruma gitsem, çalışanların yaptıkları işte anlam bulmalarını sağlamak gibi bir konu ortaya çıkıyor. Kimi yerlerde henüz yalnızca düşünce balonları görüyorum. Bazılarında yeni yeni filizlenmekte olan uygulamalar var. Daha azınlıkta kalan bir grup ise olgunlaşma yolunda. İşin mutlulukla bir ilişkisi olmalı! Eskiden beri bu konuyu önemsiyorum, hele bizim gibi çalışma zamanlarının çok uzun olduğu ve iş yerlerindeki mutluluğun pek ahım şahım olmadığı bir toplumda. İşi anlamlı hale getirmek için bilerek bilmeyerek çok çaba harcadım, bu çabamı sürdürüyorum. "İyi de nasıl?" sorusuna verecek yanıtlarım da var ama bir süredir daha sade, daha yalın bir anlatım arıyorum. Bu üç kişi o sadeliği bulmamda da yardımcı oldular. Anlatayım...

Mentorluk yaptığım genç arkadaşımdan dün tatlı bir mesaj aldım. Şöyle yazmıştı :

"Uzmanlıktan yöneticiliğe terfi ettirildiğimde inanın buna hiç istekli değildim. Ben iyi bir uzmandım ve çalışırken inanılmaz zevk alıyordum. Ama bu iyi bir yönetici/lider olacağım anlamına gelmiyordu."

Bu satırları okuyunca, kaş yapayım derken göz çıkaran "İnsan kaynakları" pratiklerinden birini ifade etmek için kullanılan bir klişe aklıma geldi : "İyi bir uzmanı alır yönetici yaparsınız, böylece iyi bir uzmanı kaybeder, kötü bir yönetici kazanırsınız." Mesajın devamında ise kalbime dokunan detaylar vardı :

"Son zamanlarda ekip değiştirmenin de etkisiyle öğrendiklerimi / istediklerimi daha hızlı uygulayabildiğimi gördüm. Ve sonunda "Yönetim" işini sevmeye başladığımı fark ettim. Artık daha fazla sevdiğim bir işim var. Bunda katkınız tahmin edebileceğinizden çok daha fazla"

Farkına varmak, anlamak, sevinmek ve paylaşmak çizgisinde giden bir mesajdı. Günümün güzelleşmesine katkı sağlamak gibi zarif bir dilekle bitiyordu ve günüm gerçekten çok güzelleşmişti. Ben de nasıl bir etki yarattığımın farkında varmış, anlamış, sevinmiştim. Sıra paylaşmaya gelmişti. Ne de olsa güzellik bulaşıcıydı.

Mesajı okurken kırmızı ışıkta bekliyordum ve soluma bakınca bir an yandaki araçta bana gülerek el sallayan bir ufaklık ile karşılaştım. Anlamak ile sevinmek arasında bir ilişki olduğunu sezmemi sağlayan da o oldu. Işık yeşile dönerken ben de ışık hızıyla çocukluk günlerine döndüm. Her şeyi anlamaya çalışan bıktırıcı "Neden" sorularını hatırladım. Neden bardak masadan düşüyor baba? Neden düşünce kırılıyor? Peki neden bazı şeyler düşünce kırılmıyor? Neden camlar elimizi kesiyor? Neden kanımız kırmızı? Neden kızıyorsun? Neden, neden, neden? Öğrenmek bize yetmiyordu, asıl derdimiz anlamaktı, neden ile sonuç arasında bağ kurabilmekti... O yüzden bıktırana kadar soruyorduk, o bağ zihnimizde kurulana kadar. Neden, neden, neden?

Eve dönünce sevgili ortağımdan gelen bir video buldum. Nörobilimci Prof. Dr.Türker Kılıç ile yapılan bir röportajdı. Türker bey beyinle ilgili teknolojiler ve araştırmalar ilerledikçe, bu bir buçuk kiloluk sırlar dünyasının kapılarını aralamaya başladığını çok sade bir dille anlatıyordu. Onu bu alana yönelten onun da çocukken sorduğu ve hala onu heyecanlandıran bir soruydu : "Beyin nasıl düşünüyor?" Artık her beyinde 80-100 milyar arası nöron olduğunu, her nöronun da 10-15 bin civarında komşu nöronla bağlantılar kurduğunu bildiğimizi anlattı. Sonra bir ara şöyle dedi :

"İnsan sevinci anlamaktan doğuyor, biz de beynin nasıl zihin ürettiğini anladıkça nörobilimciler olarak sevinç duyuyoruz"

Galiba, anlamak ile sevinç arasında bir ilişki olduğunu hissettiren çocuğu doğrulamak için bu sefer de Profesör çıkmıştı karşıma. Türker Hoca röportajın devamında geçmiş ile gelecek arasında, farklı bilim disiplinleri arasında bağlantılar kurarak ilerliyordu. Karmaşık bir konunun anlatımındaki sadeliğe vuruldum. Beynin sırrını çözme yolundaki bilimsel gelişmelerin orada kalmayacağını, felsefi boyutta, insanın dünya ile ilişkisinde, kültürde ve sosyolojide nasıl değişimlere yol açacağını anlatmaya başladığında ufkumun genişlediğini hissettim. Her şey birbiriyle bağlantılıydı ve bilimsel metod da yavaş yavaş bağlantıların matematiğini çözme yolunda yeni bir bakış açısına yöneliyordu. Yeni bağlantılar buldukça anlıyor, anladıkça seviniyor ve gelişiyorduk. Beynimizin temel işlevi bilgi depolamak değil, bilgiler arasında bağlantılar kurarak yeni bilgi üretmekti.

Türker hocam sağolsun, benim de nöronlarımı tetikledi, zihnimde yeni bağlantılar oluşturdu. "Anlamak" ve "Sevinç" arasındaki bağlantı zihnimde berraklaştı. "Anlamaktan doğan sevinç" kavramı, çalışanlarda anlam duygusunu nasıl artırabiliriz sorusu için aradığım sade yanıtı bulmamı da sağladı. Madem ki anlamak sevince yol açıyor, o halde çalışanların anlamasını sağlayın. Buna emek harcayın. Zihinlerde yeni bağlantılar kurulmasını sağlayacak ne varsa, bunları çoğaltın.

Örneğin, ne istediğiniz kadar neden istediğinizi de açıklayın. Harcanan emek ile yaratılan değer arasındaki bağları gösterin. Çocuk merakıyla "Neden?" diye sorabilmeyi güvenli hale getirin.

Örneğin, "Anlamadım" deme korkusunu yok edin, dilinizi sadeleştirin. Herkesin anlamak için farklı kanallara ihtiyacı olduğunu dikkate alın, zihinlere, kalplere, gönüllere giden yeni yollar keşfedin.

Örneğin gönülden gelen "Senin farkındayım" ya da "Sen kattığın değerin farkında mısın?" mesajlarını artırın. Nöronları titreştirin.

Bunlar şimdilik aklıma geliverenler, belli ki ayrı bir yazıyı hak ediyor bu konu. Şimdilik sevinç ve sevincimi paylaşma düzleminde kalayım.

Fotoğraf : Cenk Doğru, Roma Ostiense, Mayıs 2019

Yazıda bahsettiğim video :
https://www.youtube.com/watch?v=I7axkz1JaCY

Hayatın anlamı

2019-06-30T14:59:00.001+03:00

Sevdiğim iki İsrailli ile takılıyorum bu aralar. Biri olağanüstü tarihçi yazar Yuval Noah Harari, diğeri zeka küpü Etgar Keret, kısa öykü yazarı ve çizgi romancı. Harari'nin derin mevzuları anlatımındaki sadeliği, Keret'in ise takıntılı tuhaf karakterlerle dolu, komik ve kara mizahının hastasıyım. İkisi de ayrı kanallardan insanı anlatıyor aslında. Biraz Harari okuyorum, 21.Yüzyıl için 21 Ders, yorulunca Keret'e dönüyorum. Onun hikayeleri en fazla üç sayfa zaten, azıcık sözle çok şey anlatma becerisine hayran olup birkaç öykü bitiriyorum. Farklı kanallarda akıyor olsalar da dün tatlı bir tesadüf oldu, aynı noktada birleşiverdiler.

28 yaşındaki Nahum Keret'in kısacık öykülerinden birinde karşıma çıkıyor. Gazetede "Hayatın anlamını hiç merak ettiniz mi?" diye bir ilan görüyor. "Neden var olduğunuzu merak ettiniz mi?" diye devam ediyor ilan. Yanıtın sadece 9,90'a satılan bir kitapçıkta olduğunu söylüyor.

"Ben kimim? Bu hayatta ne yapmalıyım? Hayatın anlamı ne?" Harari de 21.Yüzyıl'a 21 Ders'in "Anlam" adlı bölümüne bu sorularla başlıyor. Ne tesadüf !

Nahum gayet mutlu ve rahat bir yaşam sürüyor aslında ama hep bir şeylerin eksikliğini hissediyor. Kitabı alınca yanıtı bulacak ve tamamlanacak, öyle bir sezgi var içinde. Babası "Salaksın oğlum sen" diyor, "Yine paranı lüzumsuz işlere harcayacaksın !" Nahum "Beğenmezsek 14 gün içinde iade edebiliyoruz" falan deyince baba daha da kopuyor, "Gösteririm lan sana hayatın anlamını, seni gidi imalat hatası!" diye köpürüyor.

O sırada Harari, Homo Sapiens'in raporlardan, verilerden çok hikaye anlatan, hikayelerle düşünen bir varlık olduğunu anlatıyor. İyiler, kötüler, çatışmalar, çözümler ve mutlu sonlarla biten milyonlarca hikaye yazdığını anlatıyor. İki koşul sağlandığında insanın anlam bulduğunu anlatıyor : Birincisi hikaye bize bir rol sunmalı, ikincisi bizim ufkumuzu aşmalı, bizi bizden büyük bir şeyin içine yerleştirip bir kimlik sağlamalı. Hikayenin doğru olması gerekmiyor, uyduruk da olsa bize bir kimlik verip hayatıma anlam kazandırması yeterli.

Onları okurken bu hikayelerde yaşama meselesinin bizim kurumsal çalışmalarda ne çok karşımıza çıktığını düşünüyorum. Mesela "Arkadaşımıza destek olur musunuz?" diyen şirket yöneticisinin anlattığı ile o arkadaşın hikayelerinin birbirinden çok farklı olduğu dünya kadar anı gözümün önüne geliyor. Her ikisinin hikayesinde de iyi ve kötü kişiler ve mutlu sonlar oldukça farklı. Ya da "Çalışanlarımız yaptığı işte anlam bulsun istiyoruz" diyen yöneticileri hatırlıyorum. Nasıl bir hikaye sunuyorsunuz onlara ve o hikayede nasıl bir rol biçiyorsunuz sorularının yanıtları pek düşünülmemiş olabiliyor. Ya da en fazla isimsiz figüran rollerinden daha fazlasının düşünülmediğini fark etmemiz uzun zaman almıyor. İnsanlar ise sonucu etkileyebilecek karakter oyuncuları olmak istiyorlar. Daha büyük ölçeğe geçip kutup kutup ayrışmış ülkemi düşünüyorum. Aynı havayı soluyup, aynı çorbaları içip nasıl da birbirinden farklı hikayeler anlattığımızı, kimin hikayesinde olduğumuza göre iyi, kötü ya da çirkin olabildiğimizi... Çay ve ihtiyaç molası sonrasında yeniden Harari ve Keret'in dünyasına dönüyorum.

Nahum babasından fırça yemiş olsa da kitabı alıyor, bir solukta okuyor ve tuhaf bir şey oluyor. 9,90 ödediği kitap sayesinde gerçekten de hayatın anlamını buluyor. İçinde bir huzur deresi akmaya başlıyor, cehalet içinde geçirdiği yıllara yanıyor. Sevincini babasıyla, annesiyle, kız arkadaşıyla paylaşıyor. İstiyor ki onlar da bulsun hayatın anlamını ama nerde? Kimse dinlemiyor bizimkini. Derin bir hayal kırıklığı yaşıyor Nahum. Tam o anda yeni bir ilan imdadına yetişiyor: "İnsanlar sizi dinlemiyor ve ciddiye almıyor mu? Çözümü bizde! 9,90'a en ilgisiz kişilerin bile sizi dinlemesini sağlayacak ipuçları bu kitapta"

Harari insanlığın tarih boyunca masallarla, mitlerle, dini kurgularla, içinde rol alabilecekleri bir evren yaratmak için nasıl didindiklerini anlatmaya devam ediyor. Sonra da "Modernite geldi" diyor ve "Modernite tüm hikayeleri bir süpermarkete koydu". İnsanlara hikayeler arasında özgürce seçim yapabileceğini, hikayeleri birleştirip yeni hikayeler yaratabileceğini söyledi. "Her şey sende başlar, özgür seçimler yapabilirsin, yaratıcısın, her şey şu anda ve burada oluyor, teksin, biriciksin, özelsin..." Böylece yeni bir mitimiz daha oldu ve kutsallaştı. Her hikayede bir yaratıcı vardır ya, sen de kendi hikayenin yazarısın denerek insan bu role oturtuldu.

Bu arada, kendi hikayesini yazmakta ama kimseye dinletememekte olan Nahum ikinci kitabı da alıyor. Yeni beceriler kazanıyor ve gerçekten artık insanlar onu dinlemeye başlıyorlar. Nahum başkalarının da hayatın anlamını bulmasına aracı olacak. Kendi senaryosunda kendine müthiş bir rol veriyor.

İşler ne de güzel gelişiyor derken Harari "Bi dakka, bi dakka" diyor. Nörolojik araştırmaların nasıl yükseldiğinden ve yeni bulgulardan bahsediyor. Düşüncelerimizi, duygularımızı ve davranışlarımızın çoğunu kafalarına göre takılan ve üzerlerinde pek kontrolümüzün olmadığı nöronların belirlediğini anlatıyor. Özgür irade'nin ne kadar özgür olduğu şüpheli. Liberal hikayenin içindeki rolümüz tehlikede !

Nahum için ise bambaşka bir tehlike beliriyor. İnsanların dinlemesini sağlayıp hayatın anlamını buldurmaya başlayınca dindar abiler fena halde cellalleniyor. "Bizim hikayemizi nasıl bozarsın kötü adam, ayağına sıkarız" diye önüne çıkıyorlar. Nahum çok çaresiz hissederken yeni bir kitap daha çıkıyor karşısına. "Yedi adımda düşmanlarınızdan dost yaratma sanatı !" Onu da beceri setine katıyor ama bu sefer de ölüm kaygısı düşüyor aklına. Bu sefer de ölümsüzlüğün sırrını açıklayan yeni bir kitap buluyor. Bu sefer fiyat biraz daha yüksek, 19,90.

Harari tehlikedeki liberal miti yaşatmak için sosyal medyada nasıl taklalar attığımızı anlatıyor. İnstagram'da, Facebook'ta kurguladığımız bir hayatın içinde kendimiz için yazdığımız rollerin fotoğraflarının yer aldığını söylüyor. Şahane dostluklar, başarılı kariyerler, özgür tatiller, mutluluklar, huzurlar... Oysa o kadar çok kontrolümüz dışında olan şey vardı ki ! Hikayemizin akışını bozanlara kızıyoruz, hatta onlardan nefret ediyoruz. Neyse ki özgür irademiz var, arkadaşlıktan çıkarmaya bakar iş, kötü insanlara karşı öfkemizi de twitter'da kusarız, olur biter.

Birkaç gün önce görüştüğüm kişiyi hatırlıyorum. Kendisine ne kadar kötülük yapıldığını anlatıyor uzun uzun, derin hayal kırıklıkları var. Elinde ise 360 derece geri bildirim ! Orada da ona dair hayal kırıklıkları... Senaryodan senaryo beğenmem bekleniyor, ben de tarafsız gözlemci rolüne giriyorum. İçimde bir düşünce balonu oluşuyor: Galiba hayatın anlamını bulmak durmadan yeni senaryolar yazmak ve senaryoların içinde yeni rollere girip çıkmakla ilgili bir şey. Yine de o kadar emin değilim.

Görüşme bitince sahil yolunda Harari ve Keret'le buluşuyorum, birer bira alıp çimenlere çöküyoruz. Hayatın bir anlamı var mı gerçekten diye soruyorum. Doğuştan bize bir çiple yüklenmiş hayat amaçlarımız var mı? Keret Nahum'un babasını hatırlatıyor : "Gördün mü a salak oğlum !" demiş son kitabı da alınca, "Biraz şansları yaver gidince fiyatı artırmışlar !" Nahum'u son gördüğünde evlerinin bahçesinde domates yetiştirmeye başladığını anlatıyor. Harari gülüyor, o daha ciddi : "Hayatın anlamını öğrenmek istiyorsanız acıyı gözlemleyerek ve acının neye karşılık geldiğini inceleyerek başlamak en iyisi" diyor. Ben dikkat kesilince o devam ediyor : "Siyasetçiler muammalı konuşmaya başlamışsa, özellikle fedakarlık, ebediyet, saflık, kefaret, aziz millet gibi laflar etmeye başlamışsa dikkatli olun" diyor. "Bu hikayeleri gerçek koşullara ve acılara tercüme edin : Istırap içinde bir asker, dövülüp zalimce muamele gören bir kadın, korkuyla titreyen bir çocuk. O zaman belki kendinizi daha iyi tanırsınız..."

Kalkıyoruz, Marmara denizine bir taş atıyorum. Dalgalar daireler şeklinde büyüyor. Senaryolar eskidi diye düşünüyorum, yenilerini yazmak lazım.

Fotoğraf : Cenk Doğru, Ljubljana Metelkova, 2019
Kitaplar : Yuval Noah Harari, 21.Yüzyıl için 21 Ders, "Anlam" bölümü
Etkar Keret, Nimrod Çıldırışları, "Sadece 9,90'a" adlı öykü

İki şehrin hikayesi

2019-06-28T17:34:00.000+03:00

Yok, Charles Dickens'ın klasik romanından bahsetmeyeceğim ! Onunki Paris ve Londra üzerine, benim kentlerim ise Salzburg ve Ljubljana.

Geçen Ramazan bayramında biraz da havamız değişsin diye ne zamandır görmek istediğimiz iki kente ve iki göle gidelim istedik. Henüz İstanbul seçimi olmamıştı ve iktidar uğruna gittikçe düşen seviyeden, bel altı vuruşlardan, kara kuru gündemden yorulmuştuk. Biletleri aldık, valizimizi hazırladık. Önce Salzburg'a inecektik. Karlı dağların arasında bir mücevher gibi görünüyordu. Avrupa şehirlerinin hemen hepsinde olduğu gibi içinden nehir geçiyordu. Bakımlı parklarda soluklanacak, akşam güneşini suyun kıyısında batıracaktık. Üstelik Mozart'ın şehriydi orası; üniversiteyi bitirdiğim yıl o müthiş "Amadeus" filmini izlemiş, Wolfgang'ın notalarının tüm benliğimi titreştirdiğini hissetmiştim. Hala sürer o titreşim. Taş köprülerden geçip kentin iç içe geçmiş eski sokaklarını keşfedecektik. Bir yerlerden piyano sonatları ulaşacaktı kulağımıza, biz yorgunluğumuzu buğday biralarıyla giderecektik. Oradan da Hallstatt'a uzanıp, zümrüt bir gölün ışıklarında ruhumuzu gezdirecektik. Sonra dönüp Slav topraklarına doğru yola çıkacaktık. Şık bir trenden köhne bir trene aktarma yapacaktık. Heidi ile Peter'in sesleri tekerlek şıkırtılarına karışacaktı. Öğleden sonra tam üzerimize bir ağırlık çöktüğü sıralarda Ljubljana'da olacaktık. Orada herhalde çocukluğumdan kalmış kelimeler duyacaktım. Bizim akrabaların deyimiyle, eski Yoğoslavya'nın bu ufacık halkının, üstü Sakson altı Latin bir coğrafyada, kapitalizmle sosyalizmin hat boyunda ve vicdansız bir savaşın kıyısında nasıl durabildiğini merak edecektik. O da içinden nehir geçen bir şehirdi. Herhalde akşam üstü hoş bir serinlik çıkacaktı, yaprakları suya değen söğütler olacaktı, tatlı bir hüzün bizi karşılayacaktı. Ertesi gün beni yıllardır çağıran öbür göle gidecektik. Bled'de yemyeşil orman patikalarında, göl kenarında yürüyecektik. Kız kulesine gider gibi, o üzerinde kilise olan adaya çıkacaktık.

Aşağı yukarı böyle geçti günlerimiz ama beklenmedik sürprizlerle de karşılaştık. Mesela Salzburg'daki otelin resepsiyonundaki Hanna Türkçe konuşuyordu. Nasıl öğrendin sorusunun yanıtı "Kurtlar Vadisi izliyorum, oradan" oldu ! "Türkçe zordur, öğrenemezsin" diyen babasıyla beşyüz avroya iddiaya girmiş, kazanmış bir Arnavut kızıydı. Hallstatt galiba Çin Halk Cumhuriyeti'nin Avusturya'daki özerk bir bölgesiydi ! Her köşeden şemsiyeli bir rehber ve onu takip eden bir Uzakdoğulu grubu çıkıyordu. Ljubljana'da istasyonda inip otelin yönünü bulabilmek için sağa sola bakınırken iki genç yardımcı olmak isteyip gideceğimiz yere kadar bize eşlik etmişlerdi. Her sene Türkiye'ye gelirlermiş ve çok severlermiş. Şehrin eski askeri binalarını graffiti sanatçılarının cenneti yapmışlardı. Soğuk, sevimsiz duvarların yaratıcı insanların elinde nasıl canlandığını, ruh kazandığını gördük. İlginç olan ise, birkaç sokaklık o bölgenin "Özerk" olmasıydı.

Dönerken dört günün kareleri gözümün önünden akmaya başladı. Hangi kenti daha çok sevdiğimi düşünürken buldum kendimi. Yanıtım çok netti, açık ara Ljubljana... Neydi farkı yaratan? Salzburg aristokrat ve mesafeli gelmişti bana. Ljubljana ise samimi, yakın, mütevazı. Salzburg'un nehri genişti, Ljubljana'nın ki ise dereden hallice, galiba içinden Porsuk geçen şehrimi hatırlatıyordu. Salzburg düzenliydi, Ljubljana ise renkli ve şaşırtıcı; merak uyandırıyordu. Salzburg müze gibiydi, Ljubljana sokak gibi. Salzburg'da insanlar içerideydi herhalde, Ljubljana'da ise salkım saçak dışarıda. Nehir boyu kafeler, restoranlar, yemek yiyenler, yürüyenler, kahkahalarla doluydu, nefes alıp veren canlı bir varlık gibiydi.

Her seyahat insanın kendisini tanıması için bir fırsatmış. Böyle iki şehrin hikayesinden yola çıkınca, kendi hikayemin ayak sesleriyle karşılaştım.

Fotoğraf : Metelkova, Ljubljana, Slovenya

Limon Ağacı

2019-06-02T11:20:00.000+03:00

Geçen sene evimizin terasını güzelleştirelim diye küçük bir limon ağacı aldık. Çelimsiz ve biraz da şekilsizdi. Hayalimizdeki ağaç değildi aslında ama onu bulabilmiştik. Ağaçta bir zaman sonra zeytin çekirdeği boyunda, koyu yeşil yavru limonlar belirdi, çok sevindik. Her gün saydık kaç tane diye, tam yirmi beş limonumuz vardı. Bebekler yavaş büyüdüler, çok uzun süre koyu yeşil kaldılar. Bildiğimiz limona dönmeyecek galiba bunlar diye sabırsızlanmaya başlamışken bir sabah birinin sarardığını gördük. Sonra diğeri, diğerleri... Arkadaşlara gururla gösterdik limonumuzu, özel yemeklerde "Kendi ellerimizle yetiştirdik" diye böbürlenip salatalara sıktık, limonlu sodalar yaptık.

Meyveleri tüketince ağacımız mahsunlaştı. Biz de eskisi kadar ilgilenmez olduk. Kış gelip kuzeyli rüzgarlar vurmaya başlayınca üşümesin diye içeri aldık. Soğuk aylarda hareketsiz, içe dönük bir canlıya dönüştü. Baharın tatlı ışıkları terasta dans etmeye başlayınca bizim içe dönük ağaç coştu, mis kokulu çiçeklerle gelin gibi oldu, dallarından bal akmaya başladı. Bir zaman sonra çiçeklerin içinden yine zeytin çekirdeği gibi bebek limonlar başlarını çıkardı. Bu sene de çok limonumuz olacak diye sevindik. Ama sonra beklemediğimiz şeyler oldu. Yavru limonlar büzüldüler, kurudular, tek tek döküldüler. Onları yapraklar izledi. Daha bahar gelmeden solmaya, tek tek kendilerini boşluğa bırakmaya başladılar. Bizimki ağır hastaydı galiba. Suladık, havalandırdık, güneşe çıkardık. Olmadı, yavaş yavaş gözümüzün önünde soldu gitti. Son yaprağı uzun süre direndi. O da terk edince bu sene limonları pazardan alacağımızı anladık. O çelimsiz, şekilsiz soluk haline dönmüştü yine. Bir süre daha bekledik belki canlanır diye ama ağacımız komadan çıkmadı. Kurumamıştı ama en ufak bir yaşam belirtisi de göstermiyordu.

Bu haliyle terasa pek güzellik katmadığı ortadaydı. Bu sonbaharda sapsarı limonları da olmayacaktı. O haliyle aramızda durmasını pek istemiyorduk ama canlıydı sonuçta, vaz geçmek de mümkün değildi. Narayama Türküsü'nü bilir misiniz? Japon yönetmen Imamura'nun unutulmaz ve dokunaklı filmidir. Artık yok olmuş eski bir Japon geleneğini anlatır Imamura. Elden ayaktan kesilen yaşlıları, evde bir boğaz eksilsin diye, evlatları dağa çıkarıp kurda kuşa bırakır. Biz de onun gibi bir şey yaptık, ağacı terastan alıp bizim apartmanın arkasında ücra bir köşeye diktik. Ölecekse orada ölsün diyerek terk ettik.

Bir ay geçti geçmedi, ağacı merak ettim. Apartmanın arkasına dolanıp diktiğimiz yere yöneldim. Bahar gelince, şehirde de olsak tüm doğa patlamıştı. Pırıl pırıl, taze, genç yapraklarla dolu küçük bir ağaç bizimkinin önünü kapatmış gibiydi, bizim ağacı bulmak için yaprakları araladım. Yoktu ! O anda o pırıl pırıl yaprakların çıktığı o tanıdık çelimsiz ve şekilsiz dalları gördüm. Başka ağaç zannettiğim bizim limondu. Görkemli bir şekilde geri dönmüş, uyanmıştı. Çıkmayan candan umut kesilmezdi. Fotoğrafını çekip bizimkilere yolladım. Çok sevinmiştim. "Şenlenmiş bizim ağaç" diye mesaj yazdım, "Yeniden alalım terasa..."

Mesajı yazdıktan sonra belli belirsiz bir utanç rüzgarı dolandı yüzümde. Vefasızlıktı yaptığımız, öyle hissettim. Hem onun adına hangi hakla karar veriyordum ki ben? Belli ki şu anda olduğu yerde sağlıklı ve mutluydu. Yeniden güzelleşti diye tekrar gözümüzün önüne almak düşüncesi ruhumda hazımsızlık yaptı. Gönlümüzü hoş ettiği sürece gözdemiz olup yapraklarını dökünce yaşlı Japon'lar gibi kurda kuşa terk ettiğimiz başka canlılar var mı hayatımızda diye bir düşünce dolaştı aklımda, ürperdim. Ama, o kadar da kötü değiliz canım ! Sonuçta terastaki hasta halini görüp, üzülüp, belki düzelir diye onu apartmanın arkasına dikmeyi düşünen de benim, di mi ? Yani aslında kurtardım onu bile diyebilirim. O kara düşünceleri de böyle dengeledim işte.

Sonuçta, ağaç hala bahçede. Pırıl pırıl. Biz de ufak bir bayram tatili için uzaklaşıyoruz. Dönünce ne yaparız hala bilmiyorum. Orada mı kalmalı, terasa mı almalı? Bilmiyorum.

O yüzden

2019-01-27T22:14:00.000+03:00

Arkamdaki adam daha sarı ışık yeşile dönmek üzereyken asılıyor kornaya. Yan koltuktaki arkadaşım "Nedir bu ya!" diye söyleniyor. Biraz ilerleyince kurbağa ile karga sesi karışımı "Ben ayrıcalıklıyım" kornasını duyuyoruz. Ya sabır ! Yanar dönerli sivil bir araç emniyet şeridinden basıp geçiyor. "Sadece sabırsız değiliz ki" diyor arkadaşım. "Edepsiziz aynı zamanda ! İyice çivisi çıktı memleketin..." Yolun karşı tarafına geçip park edeceğiz ama bunun için önce bir döner kavşak meydan muharebesi kazanmamız lazım. Dört nala küheylanlar gibi giriyoruz kavşağa. Önce herkes birbirini kolluyor, sonra diğerlerinin üstüne üstüne sürüyor. Sonunda bir şekilde biri önceliği kapıyor ve hayat devam ediyor.

Neden gelişmiş ülkelerin insanları yayalara saygılıdır da biz yanından teğet bile geçemeyiz öyle bir dünyanın ? Neden döner kavşaklarda önce gelene yol verirler de biz ittire kaktıra hakkımızı almaya çalışırız ? Kuralsa kural, aynısı bizde de var ama neden adamlar kurallara uyar da biz uymayız ? Neden ?

Durumu eğitimsizlik ya da görgüsüzlükle açıklamak hiç bir zaman beni kesmedi. Bunlar buz dağının su üstündeki kısmıydı sanki, asıl neden daha derinlerde duruyor gibiydi. Çünkü eğitimli, dünyayı görmüş, nezaket sahibi insanlar da bu tablonun dışında değillerdi. "Neden onlar her alanda hayatı kolaylaştırırken biz durmadan zorlaştırıyoruz ?" diye sorunca işin içinden çıkamadım açıkçası. Aynı soruya takılıp kaldıysan soruyu değiştireceksin. Bir de şunu denedim : "Onlar ve biz hayatı nasıl kolaylaştırıyoruz ?"

Böyle sorunca, yanıtın hayata dair inançlarımızda saklandığını düşünmeye başladım. Adamların suyun dibindeki inancı şuydu galiba : "Hayatımın kolaylaşması için ben önce başkalarına hayatı kolaylaştırmalıyım. Herkes böyle yaparsa, sonuçta hep birlikte hayatımız kolaylaşır."

Bizimki ise sanırım şöyleydi : "Hayatımın kolaylaşması için ben önce kendime hayatı kolaylaştırmalıyım. Aksi takdirde ezilirim, hakkım yenir ve hayatım zorlaşır."

Her ikisinde de bir haklılık payı olabilir elbette ama çoğunluğun nasıl hareket ettiği de sonuçta iklimi belirliyor. Bu aralıktan bakınca, pek çok ortalama davranışımız da anlaşılır hale geldi.

Mesela,

O yüzden kavşaklarda yol verilmiyordu, hakkımızı yediremezdik
O yüzden ambulansın ardına takılanlar vardı
O yüzden "Torpil" diye bir kelime vardı dilimizde, bir tanıdık aramak normal karşılanıyordu
O yüzden güçlü olanın yanında durmak için paytak paytak koşturanları görüyorduk
O yüzden kulis yapıyorduk, bizim çocuk en iyi öğretmene düşsün diye
O yüzden arsa kapatıp kat çıkıyorduk
O yüzden kentsel dönüşüm yapıyorduk, kentin en zengin muhitlerinden başlayarak
O yüzden "Normalde olmaz ama !" diye başlayan bir cümle duysak da olacağını biliyorduk
O yüzden havlu atıp yer kapıyorduk
O yüzden bir bahane bulup sırayı bozmanın yolunu arıyorduk
O yüzden istenmeden fiş vermiyorduk
O yüzden iyi çilekleri üste, kötüleri alta koyuyorduk.
O yüzden fiyatları uçuruyorduk tatil yörelerinde, sezon kısaydı ne yapalım ?
O yüzden bir koltuk kaptık mı, asla bırakmıyorduk

Tamam, biliyorduk aslında bunların pek doğru olmadığını, ama zaten herkes yapıyordu ! Ve hepimiz bu haltları az ya da çok yerken, hep bizden daha fazla avantaj sağlayan birilerini görüp "Cık, cık, cık" diyorduk. "Adam olmaz bu millet !" Biz aslında iyiydik de, hep başkaları kötüydü. Ama o başkalarına sorarsanız, onlar iyiydi de başkaları kötüydü. Dedim ya, eğitimsizlik, nezaketsizlik, görgüsüzlük demeye dilim varmıyor, iyimser bir adamım ben. Hayatı nasıl kolaylaştıracağımıza dair çok derindeki bir inanç bizi yöneten.

Nasıl değişecek bu ? O da başka yazılara kalsın.

Eser : Refik Anadol, "Boğaziçi/Bosphorus", Pilevneli Gallery

Neyi anlatmaya değer buluruz?

2019-01-09T12:40:00.001+03:00

Aralık ayının sonuna doğruydu. Lise arkadaşlarımla her yıl yaptığımız gibi bir akşam yemeğinde bir araya geldik. Bu yılki buluşmada yirmi kişi kadardık. Hayat on bir yaşımızdayken yollarımızı kesiştirmişti. Şu anda da elli beş olduğumuza göre, o akşam masada rengarenk mezelerin yanı sıra, aynı sınıflara doluştuğumuzdan beri yaşanmış dokuz yüz yıllık hikaye de vardı. Mühendis olmaktan mı, matematiği sevmemden mi bilmiyorum, zaman zaman böyle tuhaf hesaplar yaparken bulurum kendimi, neyse... Bir süreliğine zaman duygumuzu yitirdik. Sonra bal kabağına dönüşmeden az önce sarıldık birbirimize, ayrıldık. Eve dönerken "Neyi anlatmaya değer buluruz?" diye bir soru düştü aklıma. O akşam, o dokuz yüz yıllık malzemeden neleri çıkarıp paylaşmayı tercih etmiştik?

Bir kaç saat geriye dönüp masadaki halime yukarıdan baktım. Yakınlarda başımdan geçen çok sıradan bir olayı anlatırken buldum kendimi. Yabancı bir kadına yardımcı olmuş, ona taksi çevirmiştim. Bu muydu yani, o kadar yılın içinden çıkarabildiğim hikaye?

Birkaç ay önceydi. Göztepe'de bir arkadaşımızı ziyaret edecektik. Sessiz bir sokağın köşesinde iki kadınla karşılaştık. Kadınlardan biri "İngilizce biliyor musunuz?" diye sordu. Diğer kadın yabancıymış, bir şey sormuş, Türk kadın anlayamamış."Evet, biliyoruz" deyince, "Tamam o zaman, siz yardımcı olun!" dedi, acelesi vardı galiba, hızla yanımızdan ayrıldı. Yabancı kadın bir taksi aradığını söyledi. Bulunduğumuz yerde bir durak vardı, ama in cin top oynuyordu. Ne taksi vardı ortada, ne yardımcı olacak bir kişi. Camda yazan telefon numarasına cevap veren de yoktu. Elinde tuttuğu bir adrese ulaşması gerekiyordu ve geç kalmaktan endişe ediyordu. O sırada oldukça uzakta bir taksiden yolcuların indiğini fark ettik. Araçtan bir kaç kişi çıktı, herhalde uzak yoldan geliyorlardı. Bagajdan yüklü valizler indirmeye başladılar. Hızlı olursam yakalayıp çevirebilirdim. Bir anda koşmaya başladım. Taksici tam gitmek üzereyken beni fark etti, durdu. Durumu anlattım. "Tamam abi geliyorum" dedi. Kadını taksiye bindirdik, teşekkür etti. Bu arada, ben koştururken arkadaşımla da arkadaş olmuş kadın.

Aradan bir kaç hafta geçmişti. Florida'dan küçük bir hediye paketi ve zarif bir teşekkür mesajı geldi. Bu beklenmedik sürpriz küçük bir mutluluk anı yaratmıştı, işte bunu anlatıyordum. Filmin ilk yarısında ihtiyacı olan birine taksi çeviren bir adam vardı. Bu kadarıyla çok sıradandı, o akşam arkadaşlara anlatılacak bir hikaye olmaktan çok uzaktı. Kadın bu durumu önemseyip ta okyanus ötesinden bir hediye gönderince durum değişmişti. Belki de bir daha hiç görülmeyecek birine karşılık beklemeden yapılan küçük bir yardım, belki de bir daha hiç görülmeyecek birine karşılık beklemeden yapılmış bir güzellik ile tamamlanmıştı. Dünya bir süreliğine daha ışıklı bir yer olmuş, hikaye de eski dostlarıma anlatılmaya değer hale gelmişti.

Yıl başlarında hesaplar gözden geçirilir, niyetler tutulur, yeni hedefler konulur ya ! Bundan sonraki yıl sonu yemeklerinde arkadaşlarıma anlatacağım 2019 hikayelerinin içinde neler olmasını isterim diye düşündüm sonra. Ya da benimle ilgili ne anlatılsın isterim, benim olmadığım masalarda? Başkalarının ne düşündüğü önemsiyor muyum? Galiba soru yanlış! Başkalarında nasıl bir iz bırakmak istediğimi önemsiyor muyum? Evet, bu sorunun yanıtı, evet...

Demiryolu makasçısı

2018-11-19T22:08:00.000+03:00

Onlar yol ayrımlarının insanlarıydı. Trenler bozkırın ortasında ufacık bir istasyona yaklaşırken binadan çıkıp makas değiştirirlerdi. Raylar inler, vagonlar sarsılır, tren yön değiştirirdi. Şimdi elektronik sistemler var, belki de demiryolu makasçısı diye bir görev kalmamış bile olabilir, bilemiyorum. Bana onları hatırlatan, her zaman keyifle okuduğum yazarların başında gelen Paul Auster oldu. Yazar "Kırmızı Defter" adlı kitabında kendi başından geçen ya da tanıdıklarından dinlediği kısacık hikayeler anlatmış. Tüm hikayelerin ortak paydası rastlantıların hayatlarımızda nasıl da önemli bir yeri olduğunu düşündürmesi. Sadece düşündürmüyor, şaşırtıyor, güldürüyor, hüzünlendiriyor, kimi zaman da allak bullak ediyor. Auster'in sekiz yaşında bir beyzbol maçında başından geçen hikaye bende en çok iz bırakanlardan biri oldu.

Ufacık bir oğlanken Auster'in en büyük merakı beyzboldur. Bir gün annesi, babası ve babasının arkadaşlarıyla bir maça giderler. Maç bitiminde hemen stadı terk etmezler, uzunca bir süre oturup sohbet ederler. O kadar uzatırlar ki, seyircilere ayrılan kapılar kapanır. Onlar da oyuncuların stadı terkedeceği kapıdan ayrılmak durumunda kalırlar. O sırada Auster hayran olduğu oyunculardan birini görür, cesur bir adım atıp ondan bir imza ister. Oyuncu da "Elbette" der, "Kalemin var mı ?" Maalesef kalemi yoktur. Annesinde, babasında ve babasının arkadaşlarında da yoktur. Oyuncu da daha fazla beklemek istemez. "Kalemin yoksa imza veremem değil mi ?" diyerek uzaklaşır. Büyük bir hayal kırıklığı yaşar küçük Auster, göz yaşlarına boğulur. Bir daha da yanında kalem olmadan sokağa çıkmaz. Öyle yazar olma niyeti falan yoktur henüz, derdi aynı hayal kırıklığını bir daha yaşamamaktır. Gel zaman git zaman, o yanından ayırmadığı kalem kağıtla buluşmaya başlar. Auster, "İşte ben böyle yazar oldum" diye bitirmiş. O oyuncu bir kalem bulunana kadar beklemiş olsaydı, Paul Auster yine yazar olur muydu acaba ? Kim bilir ?

Kitap biterken benim de zamanda yolculuğum başladı. Benim de "Aynı duruma bir daha düşmemek" için hayatım boyunca yanımda taşıdığım kalemler var mıydı ? Tam bir yol ayrımındayken makasçı gibi ortaya çıkıp beni bugün olduğum yere yönlendiren kişiler, tesadüfler var mıydı ? Filmi geri sarınca sahneler bir bir önüme düşmeye başladı.

Babamın görevi nedeniyle doğuda, iki öğretmeni olan, sıradan bir ilkokulda okuyordum ve bizimkiler "Oğlumuz iyi bir eğitim görsün" diye beni kolej sınavlarına sokmuşlardı. Eskişehir'deki Maarif Koleji'ni kazandım. Ama sonra, beni çok küçük, mesafeyi de çok büyük bulup vazgeçtiler. Kayıtların kapanmasına iki gün kala babamın batıdaki bir ile tayini çıktı, fikir değiştirdiler. Son gün son dakika kayda yetiştik. Bize bu kadar geciktiğimiz için kızdılar, benden sonra yedek listedekileri almaya başlayacaklardı. O tam zamanında gelen haber ve o karar değişikliği sonunda hem benim hem de bilmediğim bir başka çocuğun hayatının akışı değişti. Artık ailemden uzak, yatılı okuyacaktım ve bugünkü ben olmamdaki istasyonlardan birindeydim.

Yatılı okulda daha ilk haftamda askılı kilidin anahtarını dolabın içinde unutunca sabah pijamalarımla kalakaldım. Görevlilerin gelip dolabımı kırmasını bekledim ve dersi kaçırdım. Sınıfta neden geç kaldığımı açıklamam gülüşmelerle karşılandı ama benim için durum pek komik değildi. Auster gibi, bir daha aynı durumu yaşamamak adına bir daha anahtar kaybetmemeye yemin ettim. Unutulmaması gereken bir şeyi unutmamak için çocuk aklımla geliştirdiğim yöntemler, iş hayatım boyunca çok az detayı gözden kaçıran bir adam olmamı sağladı. Çok da işe yaradılar.

Okulun son yılı, son haftasıydı. Üniversite tercihlerimizi yapacaktık. Kafam bana ait olmayan onlarca sesle doluydu. Endüstri mühendisliği diye bir şey duymuştum ama ne olduğunu anlatabilecek birini bulamamıştım. Her ne ise, kalbim onu istiyordu ama soranlara ne menem bir şey olduğunu ben de anlatamıyordum. Tren yeni bir istasyona girmişti ve makasçı henüz ortalıkta görünmüyordu. Hafta sonu pek çok arkadaş izin alıp ailelerinin yanına çıkmış, ben birkaç kişiyle birlikte okulda kalmayı tercih etmiştim. "Vazgeçsem mi acaba bu sevdadan ?" diye düşünmeye başladığım bir akşamdı. Geç olmuştu, uyumaya hazırlanıyorduk. Bir anda bir gürültü koptu, içeriye kahkahalar atan kızlı erkekli bir grup girdi. Ellerinde gitarlar, kemanlar vardı. "Siz kimsiniz ?" diye sorduk. Boğaziçi Üniversitesi Müzik Kulubü'nden öğrencilermiş. Konsere gelmişler ve bizim yatakhanemizde boş yerler olduğu için bir gece kalacaklarmış. Merakla "Ne okuyorsunuz ?" diye sorduk. Bir kızla bir oğlan "Endüstri Mühendisliği" dediler. "Anlatır mısınız biraz, nasıl bir şey ?" Sabaha kadar konuştuk. O gece tercihim netleşti. İstediğim bölümü kazandım, mesleğimi tanıdıkça sevdim, sevdikçe bağlandım, bağlandıkça benim için doğru rota olduğunu hissettim, büyüdüm. Kimdi acaba o kızla o oğlan ? Şimdi neredeler ? Belki de daha sonra karşılaşmışımdır bir yerde, belki de bu yazıyı okuyacaklar. Sağ olsunlar...

Onları hatırlayınca, başka olaylar, başka kişiler, başka tesadüfler de zihnimin tozlu sandıklarını aralamaya başladı. Uzak istasyonlarda kısacık bir an ortaya çıkıp kaybolan bir çok demiryolu makasçısını hatırladım, onlar beni hatırlamasa da... Sonra da her birimizin aslında birer makasçı olduğunu düşündüm. Demir ağlarla örüyorduk dünyayı dört baştan...

Fikrim, vicdanım, irfanım hür mü acaba ?

2018-10-29T19:35:00.002+03:00

Bu yıl cumhuriyet bayramı coşkusunu belediyenin organize ettiği bisiklet turunda yaşamak istedim. Sabah Göztepe'de buluştuk. Bir örnek formalar giydik üzerimize, bisikletlere ay yıldızlı balonlar astık. Her yaştan insan vardı, heyecanla hareket edeceğimiz saati bekledik. Sıcak bir sonbahar gününün yumuşak ışıkları, yüzlerce güzel insan, kızılcık tarlasına dönmüş bir cadde beni çok eskilere götürdü. Kafama plastik bir tas geçirip kendimce asker olduğum zamanları, üçgen bir bayrağı trampetine asmış çırpı bacak yavrukurt hallerimi, ilkokulumun bayraktarı olup kortejin en önünde gururla bayrak taşıdığım yürüyüşleri hatırladım. Atarlı, vefasız, kirli sakallı, cahil, kopuk tüm hallerine rağmen bu toprağa ne kadar güçlü köklerle bağlı olduğumu hissettim, duygulandım. Harekete geçerken herkes gibi telefonu çıkarıp bir selfi yaptım, instagramda paylaştım. Üzerine de her 29 Ekim'de aklıma gelen ilk sözleri yazdım : "Fikrim hür, vicdanım hür, irfanım hür"

Sonra hareket ettik. Fenerbahçe stadı, Boğa heykeli, Beşiktaş iskelesi... Meraklı, ilgili, ilgisiz, coşkulu, şaşkın, kararsız, heyecanlı, sevinçli, ürkek... Yüzlerce yüz ifadesinin arasında ilerledik. Rıhtımda saygı duruşunda bulunduk, azıcık soluklandık. Düdüklerle, zillerle Bahariye'den Moda'ya yokuşa vurduk. Mahalleler arasında geçerken pencerelerde meraklı, gülen yüzler belirdi. Fotoğraf çekenler, alkışlayanlar, "Helal olsun" diye bağıranlar, "Maşallah size" diyenler... Ortak bir duyguyu paylaşmanın, o duyguyla birlikte hareket etmenin yoğun tadını çok özlemişim. Boğazımda ilk düğümleri Yoğurtçu'ya inerken hissettim. Kalamış'ta mahalle aralarına girince yine camlardan sarkan, alkışlayan, bayrak sallayanlar çıktı yolumuza. Binaların önünde ağaçların, rüzgar fırıldaklarının, uyuşuk kedilerin olduğu bir sokaktan geçerken dikkatimi çekti; Zübeyde Hanım'a benzeyen yaşlı bir kadındı, beyaz yaşmaklı, yuvarlak gözlüklü... Kollarını açarak sokağa koştu. "Yaşasın Cumhuriyet" diye bağırdı, "Yaşasın Cumhuriyet". O anda boğazımdaki düğümler çözüldü, gözlerimde bir ıslaklığa dönüştü. Camlardan sarkan, yol kenarlarında alkışlayanlardan çoğunun kadınlar olduğunu fark ettim. Yaptığım işten biliyorum, kökleşmiş inançları, çok derinlere demir atmış zihniyetleri değiştirmek çok zor. Bunlar aklımdan geçince Cumhuriyet bir kez daha devleşti gönlümde.

Kalamış'ı geride bırakmış, deniz kenarına dümeni kırmıştık. Mahalle araları kalp odalarımı açmıştı, denizin kokusu da zihnimi uyandırdı. "Fikri hür, vicdanı hür, irfanı hür" diye mırıldandım bir kez daha ve o sırada bu kavramlar üzerine bugüne kadar pek öyle ince ince düşünmediğimi fark ettim. Okulumun bahçesinde bir taşa kazılıydı galiba, arada bir babam bahsederdi bu sözlerin öneminden ama ben sanki ezberden konuşuyor gibiydim, evet, pek üzerinde düşünmemiştim. Sahilden Bostancı'ya kadar uzun ince bir yol bizi bekliyordu, kıvrıla kıvrıla giderken düşünmeye başladım.

Fikri hür ne demekti ? Ya da fikri bağlayan, tutsak eden neydi ? Soruyu tersten sorunca yanıt vermekte zorlanmadım. Yargılardı, kör inançlardı, her şeyi bildiğimize ve bizim bildiğimizin doğru olduğuna dair saplantılı bir özgüvendi. Caddebostan civarlarında "Var mı bende bunlardan ?" diye sordum kendime. "Bilmiyorum" diyen, meraklı, farklı düşüncelerdeki haklılık payını araştıran, kaşif tarafımla karşılaştım, sevindim. Ama sevincim uzun sürmedi. Meraklı kaşifin yanında "En iyi ben bilirim" diyen tarafım da pişmiş kelle gibi beliriverdi. Bar fedaisi gibi kapıya dikilmiş, farklı düşüncelerin içeri girmesini engelliyordu. Sahil yolu dardı, bir an yanımda pedal çeviren kadınla yüz yüze geldim. Neden kendi kendime güldüğümü anlamasını beklemedim.

Erenköy'e doğru ilerlerken vicdanımın ne kadar hür olduğunu tartmakla meşguldüm. İçimde adil ve tarafsız kararlar veren, güvenilir bir yargı var mıydı ? Yoksa duruma göre çelişkili kararlar mı veriyordu ? Kararları "Başkası için uygunluk" temeline mi dayanıyordu yoksa "Kişisel anayasama uygunluk" temeline mi ? Tamam, arada bir çelişkide kaldığı oluyordu, kötü kararlar verdiği de olmuştu ama İnsan Hakları Mahkemesine giden dava sayısı çok azdı. Genelde memnundum adalet mekanizmamdan. Vücudumda tatlı tatlı başlayan bir yorgunluğun yanında huzuru hissettim.

İrfan meselesi ise daha karmaşıktı kafamda. Kenarda durup telefonumdan "İrfan" kelimesinin anlamına baktım. Gönlümde taht kuran ifade "Gerçeğe ulaştırıcı güçlü seziş" oldu. O zaman, fikir, vicdan ve irfan kavramları bir üçgenin kenarları gibi birbirine bağlandı. Fikri hür olmayanın gerçeği eksik olurdu. Filin bir parçasını tutup kendince fil tarifi yapan kör adamları hatırladım. Gerçeği sezgiyle kavrayabilmek için kendi gördüklerimin dışındaki bakış açılarına açık olmak gerekiyordu. Bu da koca bir kulak ve tüm farklılıklara açık bir kalple olurdu. Fena yol almamıştım bu konuda ama yine de irfan yolunda çok ekmek yemem gerektiğini anladım.

Bacaklarımda ufaktan sızılar başladığında Çatalçeşme'ye dönmüştük. Azıcık durduk, bakkaldan su aldım. Cumhuriyetin istediği gibi biri olmak için uğraşıyordum zaten. Güzel insanlarımızın fikir, vicdan, irfan odaları daha geniş, daha havadar olsun diye kulak ve kalbin iş birliğini gerektiren bir iş de yapıyordum. Su bedenimde yayılırken "İyi ki, iyi ki..." diye mırıldanırken buldum kendimi. Kalamış'ta göz pınarlarımı dolduran teyzeyi hatırlayınca, bu uğraş gözümde daha da değerli oldu.

Yol boyunca bedenimin sinyallerini dinlemiştim. Suadiye civarında "Artık acıktın" diyordu. Düşünceleri paketleyip sırt çantama koydum, canım güzel bir çorba çekti, evin yolunu tuttum.

29 Ekim 2018