ΔΙΑΒΑΖΟΝΤΑΣ

Το δέντρο έρχεται, Munir Hachemi

2026-08-29T10:46:03.478+03:00

Μια ιδιότυπη δυστοπία (ή ευτοπία, όπως το βλέπει κανείς) είναι το «Δέντρο έρχεται» του Μουνίρ Ατσέμι. Ένας αρχαιολόγος ανακαλύπτει σε έναν μακρινό πλανήτη έναν περίεργο πολιτισμό, τους Μουλάι. Συνειδητοποιεί πως πρόκειται για μια ξεχασμένη διαστημική αποστολή, μια κοινότητα που αφέθηκε εκεί χωρίς κανέναν σύνδεσμο με τη γη παρά μόνον τα κιβώτια αποξηραμένης τροφής και αναπτύχθηκε τελείως διαφορετικά μέσα στην απομόνωση.

Οι Μουλάι περνάνε πολύ γρήγορα σε μια νέα μορφή κοινωνίας, τελείως αταξική και απελευθερωμένη σεξουαλικά, με τρίο και όργια σε κοινή θέα, πάντα όμως με απαγορευμένη την κολπική επαφή∙ η αναπαραγωγή γίνεται αλλιώς. Όλοι οι περιορισμοί μιας διαστημικής αποστολής σε έναν θόλο μετατρέπονται σιγά σιγά σε τελετουργίες ξεχασμένες στα βάθη των χρόνων που κανείς δεν τολμά να αλλάξει ούτε να σκεφτεί πώς δημιουργήθηκαν. Έχουμε μια κοινωνία χωρίς αρχηγό, όπου κανένας δεν ασκεί εξουσία στον άλλο, κοινοβιακή, όπου δεν λείπουν τα ταμπού και δεν αργεί να κάνει την εμφάνισή του ο θεός.

Το πιο ενδιαφέρον από όλα όσα γράφει ο Ατσέμι είναι το πώς αλλάζει η γλώσσα, η γραφή και κατανόηση όλων των αόριστων νοημάτων. Κάθε φορά που μιλάει ένας Μουλάι, η λέξη αλλάζει σχήμα, το ίδιο και κάθε φορά που γράφει. Κάθε φορά που διηγούνται μια ιστορία, αλλάζει η ιστορία. Παρ’ όλα αυτά, αυτός που την αφηγείται ή τη γράφει παραμένει κατανοητός, η αλλαγή είναι οργανική εφόσον μετέχει της ζωής της κοινότητας Είναι σαν να βλέπουμε την ιστορία των γλωσσών της γης, των ιδιωμάτων και των παραλλαγών σε ταχύτητα μεγεθυμένη κατά τη χιλιοστή.

Το μικρό μυθιστόρημα γίνεται εξαιρετικά γοητευτικό όσο περνάνε οι σελίδες, γιατί διερευνά το πώς λειτουργεί το ανθρώπινο μυαλό, το τι είναι έθιμο, τι είναι νόμος, τι είναι ταμπού, πώς ξεχωρίζει το άτομο που διαφέρει έστω και λίγο και πώς χρειάζεται να απομονωθεί αν και αυτό είναι που θα φέρει την πρόοδο, ποιος είναι ο θεός και γιατί εμφανίζεται η ιδέα μιας ανώτερης δύναμης ακόμα και στις πρωτόγονες κοινότητες, τι είναι κοινωνία ακόμα και όταν εξαφανιστεί η συνθήκη της δύναμης και της εξουσίας απέναντι στον αδύναμο, ακόμα κι αν εξαφανιστούν οι μητρικοί και πατρικοί δεσμοί. Πώς διαμορφώνεται η ανθρώπινη κοινωνική ύπαρξη όταν δεν υπάρχει πια ο θεσμός της οικογένειας και της δυαδικότητας του ζευγαριού. Και τι γίνεται όταν έρθει σε επαφή με μια άλλη, ακατανόητη κοινότητα.

Μιλά για το παρελθόν, για το πώς δημιουργήθηκαν οι κοινωνικοί κανόνες, οι ιδιαιτερότητες κάθε γλώσσας, κάθε έθνους τελικά, και ταυτόχρονα διερευνά το μέλλον, με απίστευτη σαφήνεια. Τι θα γινόταν αν αφηνόμασταν με τεχνολογία που δεν καταλαβαίνουμε και δεν μπορούμε να αναπαράγουμε. Δεν δίνει απαντήσεις, κάνει όμως αρκετό νοητικό μασάζ στη φαντασία, αφήνει στον αναγνώστη ένα σωρό ελευθερίες, και τελικά καταλήγει να είναι βαθιά πολιτικό και κοινωνικό, ένα από τα καλύτερα μυθιστορήματα του είδους.

Το δέντρο έρχεται, Μουνίρ Ατσέμι, εκδ. Αντίποδες

"Η χερσόνησος με τα άδεια σπίτια", David Uclés

2026-06-27T10:47:02.062+03:00

Είναι μια μυστικιστική εμπειρία να ακούς με το Requiem II: Kyrie του Gyorgy Ligeti το κεφάλαιο της καταστροφής και της ερήμωσης. Και το οφείλω στον αφηγητή. Σε αυτόν τον θερβαντικό αφηγητή- θεό, τον πανταχού παρόντα, έναν αφηγητή εντελώς παλιομοδίτικο, που ξέρει τα πάντα, με ακραίο γκροτέσκο χιούμορ, και την ικανότητα να χειρίζεται τον χρόνο και το χώρο κατά το δοκούν. Έναν αφηγητή που απευθύνεται συνεχώς και αδιαλείπτως στον αναγνώστη, τον ενημερώνει για τα λάθη— αν μετακίνησε μια μάχη έναν χρόνο μπροστά ή πίσω, αν τώρα θα εξαφανίσει δυο ήρωες και δεν ξαναμιλήσει ποτέ για αυτούς.

Είναι μια μυστικιστική εμπειρία να διαβάζεις το πρώτο μυθιστόρημα που γράφτηκε και περιλαμβάνει όλον τον Ισπανικό εμφύλιο, μόλις 90 χρόνια μετά, με απόλυτη ιστορική ακρίβεια, ενώ ταυτόχρονα στις προσωπικές ιστορίες των ηρώων του χρησιμοποιεί τόσο πολύ τον μαγικό ρεαλισμό, που φτάνει στα όρια του φανταστικού.

Την ιστορία της οικογένειάς του θέλησε να γράψει ο 20χρονος τότε Δαβίντ Ουκλές, κάτι σαν Ιβηρικό Μακόντο, γεμάτο παγανιστικά φυτά, ανθρώπους που αναλήπτονται για να γλιτώσουν τη θλίψη και ξηρασίες που σου ρουφάνε 160 κιλά από το κορμί σου. Και σκόνταψε πάνω σε κάτι μεγαλειώδες, στον Ισπανικό Εμφύλιο και τα σαράντα χρόνια Φρανκισμού μετέπειτα. Το Ιστορικό υψώθηκε σαν τείχος, του έγινε εμμονή, διάβασε άπειρα γι’ αυτό, κατανάλωσε ταινίες, φωτογραφίες, πίνακες, μουσικές, κι έκανε 25.000 χιλιόμετρα με την μηχανή του πηγαίνοντας, τα 15 χρόνια που κράτησε τελικά η συγγραφή αυτού του βιβλίου, σε όλα τα μέρη που αναφέρονται στον Εμφύλιο. Είδε, άκουσε, μύρισε, γεύτηκε κι έπιασε. Τελικά έγραψε. Ένα μυθιστόρημα που δεν χαρίζεται σε κανέναν για τις βιαιότητες και το ατελείωτο αίμα, για τη φρίκη του αδελφοκτόνου πολέμου

«Ένας αδελφός δεν σε σημαδεύει με το ντουφέκι»

Για τους ανθρώπους που «ήταν με την ύπαιθρο» όπως η οικογένειά του, που δεν είχε ανάμιξη πριν τον πόλεμο, και τελικά κατέληξε ανύπαρκτη, μετά τον πόλεμο.

Το μυθιστόρημα σφύζει από εικόνες, από μουσικές, από λογοτεχνικές αναφορές, από ζωγραφική, από διακειμενικές αναφορές. Θυμίζει Μάρκες, και θυμίζει Θέρκας και θυμίζει Σαραμάγκου, Θερβάντες και Όμηρο. Είναι ένα Ιβηρικό έπος. Μέσα στις σελίδες του κατοικούν ο Πικάσο και ο Θαμπολέτα, ο Χέμιγνγουει και ο Όργουελ, συνομιλούν ο Λιόσα με τον Θερνούδα και τον Καλδερόν, ο Μπερνανός με τον Νερούδα∙ και πεθαίνει ο Λόρκα.

Οι εικόνες σκάνε από παντού, οι ήρωες είναι τόσοι πολλοί, μα το κεντρικό θέμα ένα, μας το λέει ο αφηγητής-θεός ευθαρσώς:

«Παρεμπιπτόντως, αν αναρωτιέστε για ποιον λόγο προτίμησα να τα ξεπαγώσω και να τα σκοτώσω αντί να τα αφήσω να ξυπνήσουν σε σαράντα χρόνια, σας το εξηγώ με δυο λόγια: μου ήταν στενάχωρη η σκέψη πως μετά από τέσσερις δεκαετίες, τα παιδιά θα ξυπνούσαν σε μια κοινωνία που αντί να αντιμετωπίζει τον πόλεμο με σθεναρή ιστορική μνήμη, θα υπέγραφε ένα σύμφωνο σιωπής και θα αφιέρωνε στο χρονικό της σύγκρουσης μόλις δύο σελίδες στα σχολικά βιβλία»

Βασικό θέμα λοιπόν είναι η μνήμη, η ανάγκη να σπάσει η σιωπή, να μιλήσει κανείς για την ασύλληπτη βία, για την ισοπέδωση ολόκληρων πόλεων, για τους βιασμούς και τους ομαδικούς τάφους. Να ξέρουν όλοι ποιος ξεκίνησε και ποιος τελείωσε τον πόλεμο και τι έκανε σε αντίποινα, ποιος είναι ποιος. Στην πορεία βέβαια μιλάει για όλα τα βαθιά ανθρώπινα, για τη φρικαλεότητα της ανθρώπινης φύσης, τη ζωή, τον θάνατο, τη σπορά των επόμενων ανθρώπων.

Ο διάολος κρύβεται σε αυτά που λέει για τη θρησκεία και πώς την αντιμετώπισαν οι δυο παρατάξεις, για τον φόβο της αβεβαιότητα αν ο αδελφός σου θα σε σκοτώσει ή όχι, για την πληροφορία και το πόσο σημαντική είναι, για την παιδεία. Κάθε πρόταση αυτού του βιβλίου θα προκαλέσει σε διαφορετικό αναγνώστη την ανάγκη να ψάξει. Οι λεπτομέρειες, κρύβονται εκεί που δεν τις περιμένεις, εκεί που γεννιέται στο Περού ένας σπουδαίος λογοτέχνης που θα ξεκινήσει τη ζωή του αριστερός αλλά θα πεθάνει δεξιός, στην πόλη που ξέρει το μέλλον και υψώνεται προς τον ουρανό με παλιοσίδερα και χαλάσματα, στον τύπο που φέρνει τα βρωμερά υπολείμματα της Γκερνίκα στον Πικάσο σέρνοντας τα πίσω του μισό χρόνο σε ένα κάρο, στην ιδέα της Ιβηρίας, της χερσονήσου που είναι ένα και αποκόπτεται. Στους αυτοεξόριστους που η Γαλλία έβαλε σε καμπ κι έπειτα τους παρέδωσε στον Χίτλερ.

Όταν τελειώσει αυτή τη σάγκα, θέλεις να ξανακούσεις τη μουσική της, θέλεις να διαβάσεις όλους όσους παρελαύνουν μέσα της, και δεν θέλεις να ξεχάσεις. Γιατί οι Ισπανοί όπως κι εμείς, δεν διδάσκουν τον Εμφύλιο στο σχολείο. Γιατί για αυτούς ο Εμφύλιος δεν τελείωσε, συνεχίστηκε με 40 χρόνια Φράνκο και δεν τελειώσε παρά μόνον όταν ο δικτάτορας πέθανε από φυσικό θάνατο. Και ο ακροδεξιός εθνικισμός ξαναδείχνει τα δόντια του. Κι οι λαοί που έχουν κοντή μνήμη, που κρύβουν τα πάντα στις ντουλάπες και κάτω από τα χαλιά, καταδικάζονται να ξανασφάξουν τα αδέλφια τους. Και να ξαναερημώσουν τα σπίτια τους.

Κατερίνα Μαλακατέ

"Η χερσόνησος με τα άδεια σπίτια", David Uclés, μτφ. Αγγελική Βασιλάκου, εκδ. Μεταίχμιο

"Γυμναστήριο", Verena Kessler

2026-06-24T20:10:23.905+03:00

Δεν συμβαίνει πολύ συχνά πια να τελειώνω ένα βιβλίο τη μέρα που το αρχίζω. Μα όταν συμβαίνει, το απολαμβάνω, μου θυμίζει την άγρια χαρά της ανάγνωσης. Οι ενδορφίνες που εκλύονται μοιάζουν με αυτές μετά από μια καλή προπόνηση. Πάντως αυτό μού συνέβη με την Βερένα Κέσσλερ και το «Γυμναστήριο» της, το έπιασα στα χέρια μου για να το ξεφυλλίσω, κι έπειτα διάβασα λίγες σελίδες, και μετά κόλλησα.

Πρόκειται για ένα βιβλίο για την εμμονή, για την ίδια την διαδικασία της προσήλωσης σε έναν μόνο στόχο, και της αδυναμίας να σταματήσει κανείς, να βγει από το τούνελ και να αντισταθεί στην τελειομανία. Η πρωταγωνίστρια μας θέλει να είναι πάντα πρώτη και θέλει να είναι τέλεια.

Πιάνει δουλειά στο μπαρ για σμούθις και χυμούς ενός MEGA GYM. Είναι κάπως παραιτημένη και τσουπωτούλα και για να την προσλάβει ο Φερχάτ, ο ιδιοκτήτης, που είναι φεμινιστής κατά δήλωσή του, λέει ψέματα πως μόλις έχει γεννήσει. Αυτό φυσικά δεν είναι ένα οποιοδήποτε ψέμα, είναι ένα ψέμα που μετά πρέπει να το υποστηρίζει κάθε μέρα. Που καταλαμβάνει τον εργασιακό της χώρο αλλά όχι τον προσωπικό. Δεν έχει προσωπικό χώρο εξάλλου.

Σιγά σιγά η πρωταγωνίστρια παρατηρεί πως η άλλη κοπέλα στο μπαρ, που είναι γυμνασμένη και ντύνεται με το γυμναστηριακό σέξι, παίρνει διπλές παραγγελίες σμούθις από κείνη. Και αρχίζει να γυμνάζεται. Αν και δεν της πολυαρέσει και δεν πολυαντέχει. Παρατηρεί και μια καινούργια μποντιμπιλντερού που συχνάζει στο MEGA GYM, τη Βικ.

Η ιστορία δεν έχει να κάνει ούτε με γυμναστήρια, ούτε με τον corporate κόσμο από τον οποίο αποδεικνύεται τελικά πως προέρχεται η πρωταγωνίστρια. Έχει να κάνει με την ακραία ανάγκη να είσαι πάντα πρώτη, να ζευτείς στην κούρσα, όποια κούρσα κι αν είναι αυτή, να διαλύσεις τα πάντα και τον εαυτό σου στο διάβα σου. Να μην υπολογίσεις κανένα κόστος για κανέναν.

Ο τρόπος σκέψης της ηρωίδας, που τον ακούμε να μας σφυροκοπά, είναι εθιστικός. Θέλουμε κι εμείς να διορθώσει την αδικία που της έκανε ο «φεμινιστής» διευθύνων σύμβουλος της εταιρίας. Θέλουμε κι εμείς να γίνει φιτ και να τη χαζεύουν οι γυμναστηριάκηδες. Θέλουμε κι εμείς να είναι success story. Μέχρι που δεν θέλουμε, αλλά δεν μπορούμε πια να της φωνάξουμε να σταματήσει, είμαστε συνένοχοι.

Είναι τόσο σύγχρονη αυτή η ιστορία, και ταυτόχρονα τόσο λογοτεχνική, που σε κατασπαράζει. Είναι η νέα μορφή εξουσίας που προσπαθείς να ασκήσεις, ενώ στην ασκούν.

Όταν τελείωσε το μικρό ομολογουμένως βιβλίο, ήθελα κι άλλο. Έψαξα για τα δυο άλλα βιβλία της Κέσσλερ, το πρώτο κυκλοφόρησε στην Ελλάδα και δεν το είχα πάρει καν χαμπάρι, το δεύτερο όχι. Δεν είμαι καν σίγουρη πως δεν είναι εξαντλημένο αυτό που έχουμε μεταφρασμένο. Αν δεν είναι, ίσως ήρθε η ώρα και για αυτό.

Κατερίνα Μαλακατε

"Γυμναστήριο", Verena Kessler, μτφ. Δέσποινα Κανελλοπούλου, εκδ. Δώμα

"Οι Μπούντενμπροκ", Thomas Mann

2026-04-15T14:42:00.003+03:00

Οι Μπούντενμπροκ είναι το πρώτο μυθιστόρημα που έγραψε ο Τόμας Μαν και αυτό που ο ίδιος ο Φώκνερ ονομάτισε ως το σπουδαιότερο του 20ου αιώνα. Εκδόθηκε το 1901 όταν ο Μαν ήταν 26 ετών, και το έγραφε ήδη από τα 23 του. Στην αρχή ήθελε να γράψει μια νουβέλα για την οικογένειά τους και την επίδραση που είχε ο Βάγκνερ στον νεότερο εαυτό του, σε συνεργασία με τον αδελφό του Χάινριχ Μαν, κι έτσι σκάλισε επιστολές, ρώτησε τα αδέλφια του για κουτσομπολιά και περιστατικά, αντέγραψε το περιβόητο οικογενειακό βιβλίο-αρχείο των γάμων, βαφτίσεων, θανάτων κ.οκ. της οικογενείας.

Τελικά έγραψε μόνος μια τεράστια οικογενειακή σάγκα 850 σελίδων για την παρακμή μιας οικογένειας (της δικιάς του) ανάμεσα στο 1835 και το 1877, με πολλή ειρωνεία και σκωπτικό χιούμορ, που πυροδότησε τις παραδοσιακά ταραγμένες σχέσεις με τον Χάινριχ, μια μακρά έχθρα με τους συντοπίτες του στο Λίμπεκ όπου γεννήθηκε (που αναγνώρισαν τον εαυτό τους στους χαρακτήρες, γράψαν μέχρι και οδηγό ποιος είναι ποιος και αναστατώθηκαν για πάρα πολλά χρόνια από το σκάνδαλο), και φυσικά την παγκόσμια αναγνώριση στο πρόσωπο του νεαρού συγγραφέα. Ο Τόμας Μαν ήταν τυχερός που ο πατέρας του, Τόμας Γιόχαν Χάινριχ Μαν (ναι, αυτό ήταν όλο του το όνομα, δεν μας περιγράφει τσάμπα τον πατέρα του ως μεγάλο νάρκισσο) ήταν ήδη νεκρός.

Οι Μπούντενμπροκ είναι το πρώτο μεγάλο γερμανικό κοινωνικό μυθιστόρημα του 20ου αι. που έγινε ευπώλητο, μεταφράστηκε σε 30 γλώσσες και εκτόξευσε τον νεαρό Τόμας στην καριέρα που προοριζόταν για τον… αδελφό του. Ο Χάινιριχ Μαν δεν του συγχώρεσε ποτέ την επιτυχία και το δίλημμα όλου του μυθιστορήματος, να ζήσει κανείς ως απόγονος μπουρζουάδων ή ως καλλιτέχνης. Για τον Χάινριχ η απάντηση ήταν ξεκάθαρη από την αρχή, ο Τόμας πάλευε να βγει από το αυτό μια ολόκληρη ζωή.

Το 1929 όταν ο Τόμας Μαν πήρε το Νόμπελ, που γενικά η Σουηδική Ακαδημία το δίνει για το σύνολο του έργου ενός συγγραφέα, μόνον οι Μπούντενμπροκ αναφέρονταν στο σκεπτικό της βράβευσης κι όχι πχ. το Μαγικό Βουνό που κυκλοφορούσε ήδη κι ήταν το πιο πρόσφατο «μεγάλο του μυθιστόρημα». Ο Τόμας Μαν ήταν από τους ελάχιστους που μετά το Νόμπελ συνέχισε να γράφει λογοτεχνία στο ίδιο δυσθεώρητο επίπεδο, εκδίδοντας δύο από τα δυσκολότερα και μεγαλύτερα σε έκταση έργα του, τον Ιωσήφ και τους αδελφούς του, και τον Δρ. Φάουστους μετά τη βράβευση.

Στους Μπούντενμπροκ παρακολουθούμε την πορεία τεσσάρων γενεών μιας οικογένειας εμπόρων σε μια μικρή Γερμανική πόλη κάπου στη Βαλτική, από την οικονομική ακμή της έως την οικονομική παρακμή της. Ακριβώς όπως έγιναν τα πράγματα για την οικογένεια Μαν, με την Ιστορία στο φόντο μόνο, και στο προσκήνιο τους ανθρώπους και τις κοινωνικές τους σχέσεις, με την κάθε μικρολεπτομέρεια της καθημερινότητας να αποκτά βαρύτητα που κανείς δεν θα φανταζόταν.

Το μυθιστόρημα εξωτερικά μοιάζει εντελώς ντικενσιανό, δείπνα, ασθένειες, κουτσομπολιά, ψιλομύτηδες συγγενείς και φτωχοί συγγενείς, ανώτερες κοινωνικές τάξεις και υπηρέτες, παλαιό χρήμα, νεότερο χρήμα. Ο Τόμας Μαν αν και μόλις τέσσερα χρόνια νεότερος από τον Προυστ και επτά μεγαλύτερος από τον Τζόυς, ποτέ δεν υιοθέτησε την κατακερματισμένη φόρμα του μοντερνισμού, τουλάχιστον ως προς την μορφή των μυθιστορημάτων του. Και σε αυτό το κομμάτι παρέμεινε στη λογοτεχνία του 19ου αιώνα.

Τι ξεχωρίζει όμως του Μπούντενμπροκ και κατατάσσονται στη λογοτεχνία του 20ου ; Το κεντρικό θέμα. Όσο πλησιάζουμε στο τέλος καταλαβαίνουμε ποια είναι η βασική αγωνία του συγγραφέα πίσω από όλα αυτά. Πρόκειται για την αιώνια μάχη ανάμεσα στο οικογενειακό «πρέπει» και το προσωπικό «θέλω», την αμφιθυμία του ανάμεσα στη ζωή του έμπορου μπουρζουά για την οποία προαλειφόταν και τη ζωή του καλλιτέχνη, που τον καλεί με όλους τους τρόπους που θεωρεί ανάρμοστους.

Θα γίνει ο πρωταγωνιστής του έμπορος και πολιτικός, πατριάρχης της οικογένειάς του και καθωσπρέπει μέλος της κοινωνίας ή ένας καλλιτέχνης που θα μπορεί να εκφραστεί αλλά θα παραδοθεί στο πάθος του, την μουσική, το θέατρο, το γράψιμο και θα πεθάνει ως παρίας.

Το μυθιστόρημα είναι χαρακτηριστικά πολυπρόσωπο, μα μέσα στον ορυμαγδό των χαρακτήρων, δεσπόζουν δύο, ο μικρός Χάνο Μπούντενμπροκ (το άλτερ ίγκο του συγγραφέα μέσα στο βιβλίο) και ο πατέρας του, γερουσιαστής Τόμας Μπούντενμπροκ. Κοντά τους δυο γυναίκες, η μητέρα του Χάνο, η Γκέρντα, μια ξένη, που αγαπά τη μουσική και ξέρει να βάζει όρια όταν δεν αντέχει και η Τόνι, η θεία του Χάνο, μια κλασική ατυχήσασα ζωντοχήρα, που ζει μια ζωή καθωσπρέπει αλλά συνεχώς δυστυχισμένη, έξυπνη αλλά και ψωροπερήφανη, η κόρη που υπάκουσε σε όλα τα πρέπει και τα «τι θα πουν οι γείτονες» και τελικά καταστράφηκε. Με την Τόνι ανοίγει το μυθιστόρημα, με την Τόνι κλείνει∙ και δεν είναι τυχαίο.

Από κοντά κι ο Κρίστιαν, θείος του Χάνο στο βιβλίο, (αλλά αδελφός του Τόμας Μαν στην πραγματική ζωή, ο Χάινριχ αυτοπροσώπως), ένας μποέμ χαρακτήρας που ποτέ δεν υπάκουσε στους κανόνες, που επιδόθηκε στις απολαύσεις, εκτός ηθικής, που έζησε μια ζωή μακριά από τα πρέπει. Και τελικά κατέληξε στο άσυλο (αυτή την λεπτομέρεια δεν τη συγχώρεσε ποτέ ο Χάινριχ Μαν στον Τόμας Μαν, γιατί φυσικά αναγνώρισε τον εαυτό του στο μυθιστόρημα)

Ο Τόμας Μπούντενμπροκ, ο πατέρας του Χάνο, η φιγούρα ταυτόχρονα της ακμής και της παρακμής, το χρυσό παιδί, ο επιτυχημένος γιος, που κατάφερε να πάρει την οικογενειακή επιχείρηση και να την κάνει να ανθίσει, που από πρόξενος εκλέχτηκε γερουσιαστής, ο κομψευόμενος νάρκισσος που παντρεύτηκε από έρωτα μια «εξωτική» γυναίκα, είναι ταυτόχρονα για τον μικρό είδωλο και φόβος.

Όσο ο Τόμας Μπουντενμπροκ καταρρέει, και οικονομικά, και σωματικά, ενώ είναι μόλις πενήντα χρονών, όσο δεν είναι πια τόσο επιτυχημένος κοινωνικά, όσο υποψιάζεται πως η γυναίκα του τον κερατώνει, όσο γίνεται ίδιος με τα αδέλφια του, αποτυχημένος και υποχόνδριος, να αναρωτιέται γιατί σκόρπισε τη ζωή του σε κάτι που δεν ήταν αυτός, τόσο επιτίθεται στον μικρό Χάνο με απαιτήσεις ευρωστίας και επιτυχίας.

Ο Χάνο δεν είναι τίποτα από αυτά, αργεί να περπατήσει, αργεί να μιλήσει, είναι κουμπούρας στα μαθήματα, υπερευαίσθητος, σωματικά αδύναμος και κοινωνικά εξόριστος. Δέχεται μεγάλο σωματικό και λεκτικό μπούλινγκ στο σχολείο, ονειροπολεί συνεχώς κι είναι κουμπούρας στο σχολείο, στο σπίτι αποτυγχάνει μπροστά στα μάτια του πατέρα του επανειλημμένως. Το μόνο που τον ενδιαφέρει είναι η μουσική, που κι εκεί δεν φαίνεται να είναι αρκετά καλός στην θεωρία, μόνο στον αυτοσχεδιασμό. Κι η μόνη του παρηγοριά, ο πρίγκηπας Κάι, ένα αγόρι από ξεπεσμένη οικογένεια αρχόντων, που γίνεται ο κολλητός του, που του λέει ιστορίες, που τον αγαπά πραγματικά. Και που δεν δίνει δεκάρα που το παντελόνι του είναι μπαλωμένο.

Η συμπόνοια που νιώθει ο συγγραφέας για τον Χάνο είναι εμφανής. Αν και χρησιμοποιεί παντογνώστη αφηγητή, είναι σαφές πως όταν η ματιά του πέφτει πάνω στο μικρό παιδί είναι στοργική, σχεδόν απολογητική. Ο νεαρός συγγραφέας Τόμας Μαν πιάνει το παιδί Χάνο από το χέρι και επιτέλους το αγκαλιάζει όπως δεν έκαναν οι γονείς του, ο επικριτικός πατέρας και η ψυχρή μητέρα του.

Όλοι οι χαρακτήρες, αν και κρατάνε καθένας διαφορετική στάση απέναντι στην αγία οικογένεια, την αγία εταιρία της οικογένειας, και τα άγια λεφτά της οικογένειας, είναι εκφάνσεις του ίδιου θέματος. Όλοι τους είναι ασθενικοί, με θέματα πέψης, δοντιών και αρθρώσεων, όλοι πονάνε. Και όλοι τρώνε οικτρά τα μούτρα τους (ο υπότιτλος του βιβλίου που δεν βλέπουμε στην ελληνική μετάφραση είναι «Η παρακμή μιας οικογένειας»). Η λύση στο δράμα θα δοθεί βίαια. Ο Τόμας Μπούντενμπροκ θα πεθάνει έναν γελοίο θάνατο, η περιουσία θα ρευστοποιηθεί, η οικογενειακή επιχείρηση των εκατό χρόνων και των τεσσάρων γενεών θα εκλείψει. Όπως ακριβώς συνέβη στην πραγματική ζωή με τον πατέρα του Τόμας Μαν.

Κι όσο ο ίδιος ο συγγραφέας διερευνά αν αυτός ο θάνατος ήταν κατάρα ή ευλογία στη ζωή του, στο μυθιστόρημα για τον Χάνο υπάρχει ένα άλλο τέλος. Σε ένα κεφάλαιο που θυμίζει πολύ τον μοντερνισμό που θα ακολουθήσει, κάτι σαν προάγγελος του Χένρι Τζέιμς, όλα τελειώνουν.

Όλες οι εμμονές του μετέπειτα μάλλον δύστροπου χαρακτήρα του Μαν είναι εδώ, η εμμονή με την ασθένεια και τη φθορά, το φαγητό, τα δείπνα και τα ασημικά, το νοικοκυριό, την πέψη, τα δόντια. Μέχρι και μια μικρή νύξη ομοερωτισμού στο πρόσωπο του κόμη Κάι (που θα ολοκληρωθεί αργότερα στον Τόνιο Κρέγκερ— που μοιάζει σαν τη φυσική συνέχεια του Χάνο). Και το χιούμορ του, η ανελέητη σάτιρα για όλους και όλα, και τον εαυτό του. Στο Γερμανικό πρωτότυπο σατιρίζει ακόμα και τις διαφορετικές προφορές και διαλέκτους, που στα ελληνικά δεν μπορεί να περάσει παρά μόνον πολύ αμυδρά (το βλέπουμε εκεί που είναι πιο έκδηλο, στον Πέρμανεντερ).

Και η μουσική. Δεσπόζει εδώ, δεσπόζει παντού, τον κυνηγάει, τον καθορίζει, αυτόν που γεννήθηκε σε μια οικογένεια άμουση, που δεν καταλάβαινε τίποτα από δαύτη. Η μουσική είναι η μόνη πηγή ευτυχίας για τον Χάνο, σηματοδοτεί την ίδια τη σύνδεση με τη μητέρα του, γίνεται πολλές φορές η μητέρα του στη θέση της απόμακρης δικής του. Κι αυτό δεν αλλάζει με τα χρόνια, η μουσική διαποτίζει το έργο του Τόμας Μαν έως τα γεράματά του για να φτάσουμε στον Δρ. Φάουστους που είναι απλά μουσική.

Το ερώτημα για τον σύγχρονο αναγνώστη είναι ένα, αξίζει να διαβάσω Τόμας Μαν του 1901, ένα τόσο αυτοβιογραφικό βιβλίο, με ένα τόσο προσωπικό θέμα; Η απάντηση για μένα είναι ξεκάθαρη, αυτό είναι το μοντέρνο φορτίο του βιβλίου κι αυτό που μας περνά στη λογοτεχνία του 20ου αιώνα, η αυτοαναφορικότητα είναι ξεκάθαρη σε όλο το έργο του Μαν, δεν τον ενδιαφέρει η Ιστορία, αλλά η ψυχοσύνθεση των ηρώων και τελικά πάντα καταλήγει να μιλά για ένα θέμα που καίει ακόμα και στην εποχή μας κάθε άτομο, ποιο κομμάτι μου διαμορφώνεται από την οικογένεια και ποιο από τα προσωπικά μου θέλω, πόσο ευτυχισμένος θα είμαι αν είμαι υπάκουος στις κοινωνικές επιταγές της εποχής και πόσο αν είμαι ανυπάκουος, τι είναι χρεοκοπία και αποτυχία προσωπική. Πράγματα που με απασχολούσαν τριάντα χρόνια πριν ως έφηβη και καταδυναστεύουν τον 16χρονο γιο μου, δηλαδή. Να ακολουθήσει την καρδιά του και τη δημιουργικότητά του ή να σπουδάσει κάτι βατό με σίγουρη επαγγελματική αποκατάσταση και να θάψει εκεί την προσωπικότητά του. Δεν ξέρω αν σας θυμίζει κάτι, αλλά εμένα μου μυρίζει όχι 20ος αλλά και ακόμα και 21ος αιώνας.

Ο Τόμας Μαν με τη ζωή του απάντησε στο ερώτημα, ακολούθησε την ιδιοφυία και την κλίση του αλλά ποτέ δεν ξέφυγε από την συντηρητική ιδέα της οικογένειας (ειδικά μετά από την αυτοκτονία τριών από τα τέσσερα αδελφιών του), έκανε έναν πλούσιο γάμο και απέκτησε 6 παιδιά (όλα πηγμένα μες στο ίδιο δίλημμα), νοιάστηκε πολύ για την καλλιτεχνική και την οικονομική επιτυχία, αλλά βυθίστηκε στην προσωπική του, ποτέ δεν αποκάλυψε τις ομοφυλοφιλικές πτυχές του (αν και τις μάθαμε δραματικά μέσω του γιου του Κλαόυς Μαν), έγινε ο ίδιος η ακμή και η παρακμή της οικογένειας του.

Πολιτικά από συντηρητικός, στον 1ο παγκόσμιο πόλεμο ήταν με τον Γουλιέλμο, σιγά σιγά ριζοσπαστικοποιήθηκε, τόσο που αυτοεξορίστηκε στην Ελβετία κι έπειτα στην Αμερική με την άνοδο του Χίτλερ και το χειρόγραφό του φυγαδεύτηκε από τα παιδιά του. Έζησε πολυτάραχα, πάντα με την ίδια «ιδιοτροπία», φοβούμενος την ασθένεια όπως όταν ήταν παιδί, ονειροπολώντας, γράφοντας ακατάπαυστα και επιβάλλοντας πως οι άλλοι θα κρατούν τα προσχήματα που σιχαινόταν ως παιδί, μια αντίφαση ολόκληρος, προσωπικά και καλλιτεχνικά. Μια αδιαμφισβήτητη ιδιοφυία του 20ου αιώνα, που όταν διαβάσεις ένα βιβλίο του, οποιοδήποτε, δεν το ξεχνάς ποτέ.

Κατερίνα Μαλακατέ

By Nobel Foundation

"Οι Μπούντενμπροκ", Thomas Mann, μτφ. Έμη Βαϊκούση, εκδ. Μεταίχμιο

το σπίτι όπου μεγάλωσε ο Τόμας Μαν στο Λίμπεκ,
τώρα είναι μουσείο, το "Buddenbrookhaus"
https://buddenbrookhaus.de/museum/museum-english

"Το μαγικό βασίλειο", Russell Banks

2026-03-16T10:50:00.000+02:00

Ως τώρα, αν και τα διάβαζα πολύ ευχάριστα, κανένα βιβλίο του Russell Banks δεν με είχε ενθουσιάσει. Έμελλε αυτό, το τελευταίο του, που το έγραψε πριν πεθάνει, και περιέχει και το φάντασμά του μέσα, να με ξετρελάνει.

Το αφηγηματικό τέχνασμα λοιπόν είναι το εξής, ο συγγραφέας Ράσελ Μπανκς, βρίσκει το 1999 σε μια επαρχιακή βιβλιοθήκη που πλημμύρισε η αποθήκη της, τις μπομπίνες που ηχογράφησε ένας άντρας, ο Χάρλει Μαν, λίγο πριν πεθάνει και αποφασίζει να τις απομαγνητοφωνήσει και να τις μεταγράψει. Αυτό το τέχνασμα δίνει στο μυθιστόρημα έναν φρέσκο αφηγητή, μόλις 84χρόνων, που η προφορικότητά του, και η στοχαστικότητά του (μιλάει μόνος του σε ένα μαγνητόφωνο, όπως μόνος υπήρξε καθόλη τη μακρά ζωή του), για τα παιδικά και εφηβικά του χρόνια, προσδίδει βάθος και ένταση. Ακούμε ταυτόχρονα τη φωνή του ηλικιωμένου άντρα που θυμάται και τώρα πια ξέρει, και του νεαρού φρέσκου έφηβου, που δεν ξέρει, κι η αθωότητά του είναι σπαρακτική.

Στις αρχές του 20ου αιώνα, ο Χάρλει είναι ένα 12χρονο αγόρι που μεγαλώνει μαζί με την μητέρα, τον πατέρα, τον δίδυμο αδελφό του και τα μικρότερα αδέλφια του, που είναι κι αυτά δίδυμα αγόρια, σε μια κομμουνιστική ουτοπία, σε μια κοινότητα Ρασκινιτών. Τα πράγματα δυσκολεύουν όταν ο πατέρα του πεθαίνει από τύφο, και τον χρήζει μέσα σε μια νύχτα αρχηγό της οικογένειας. Η έγκυος— σε ένα ακόμα παιδί— μητέρα του, τους παίρνει από εκεί και τους μετατοπίζει σε μια φυτεία. Για εννιά μήνες ζουν τη ζωή του «λευκού σκλάβου» με ένα χρέος που συνεχώς μεγαλώνει στον αφέντη, για τη στέγη και το φαί, μέχρι που η μητέρα στέλνει ένα γράμμα. Κι έρχεται ένας Σέικερ να τους σώσει.

Οι Σέικερς είναι μια κοινότητα χριστιανών, που πιστεύουν πως η Δευτέρα παρουσία έχει ήδη γίνει, στο πρόσωπο μια μοναχής του 18ου αιώνα, και ζουν εν πολλοίς κοινοβιοτικά και ουτοπικά όπως οι Ρασκινίτες· με έναν επιπλέον κανόνα, άντρες και γυναίκες πρέπει να απέχουν από το σεξ για πάντα. Αυτός ο κανόνας βέβαια σημαίνει πως ξεμένουν από παιδιά και πιστούς, και για αυτό ο Πρεσβύτερος Τζον έρχεται να τους σώσει, η Μητέρα μπορεί να μην έχει περιουσία να τους παραχωρήσει, έχει όμως στην κυριότητά της πέντε παιδιά.

Σε αυτή λοιπόν την κοινότητα των Σέικερς ενηλικιώνεται ο Χάρλει Μαν, κι άλλα δεν θα σας πω, γιατί η αφήγηση είναι συνεχώς συναρπαστική, και αξίζει τον κόπο να την ακολουθήσει κάποιος αγνός από σποιλερ.

Έτσι αγνός είναι και ο πρωταγωνιστής μας, ένας έφηβος που μεγαλώνει εντός και εκτός κόσμου, ένας γεννημένος ηγέτης, ένας ονειροπαρμένος, ένας μελισσοκόμος που πιστεύει βαθιά στον θεσμό της οικογένειας, ένας κτηματομεσίτης, ένας σεξουαλικά καταπιεσμένος έφηβος, ένας άθεος Χριστιανός.

Οι αντιφάσεις της προσωπικότητας του αφηγητή, η ανάγκη του Ράσελ Μπανκς να είναι απλά μεταγραφέας των μπομπίνων, και να μην εκφράζει πουθενά ως συγγραφέας-αφηγητής κρίση, η συνεχής υπόνοια πως όλα αυτά είναι αλήθεια, αλλά και πως δεν είναι, βάζουν τα θεμέλια για ένα μυθιστόρημα βαθιά φιλοσοφικό. Ο στοχασμός για τη ζωή και το θάνατο, τη νεότητα και τα γηρατειά, βγαίνουν αβίαστα στον αναγνώστη, χωρίς ποτέ να αναφέρει ο συγγραφέας τίποτε για αυτά.

Έντονα είναι και τα ερώτημα της πίστης, της δουλείας, της εκμετάλλευσης, της εξουσίας. Της σύγχονης δουλείας σε κάθε της μορφή. Σαν να έβαλε σε αυτό το τελευταίο μυθιστόρημά του ο Ράσελ Μπανκς, όλη του την ικμάδα. Και τελικά να πέθανε στο τέλος της αφήγησης, όπως ο ήρωας του ο Χάρλει Μαν, αλλά όχι όπως το άλτερ ίγκο του στο βιβλίο, ο Ράσελ Μαπνκς. Αυτό το παιχνίδι με τον λογοτεχνικό και τον πραγματικό θάνατο, με τους δύο αφηγητές στο βιβλίο, με την ταυτότητα του συγγραφέα και του αφηγητή κ.ο.κ. είναι μια σπείρα που δημιούργησε η ίδια η ζωή, ο συγγραφέας πέθανε λίγο καιρό αφότου εκδόθηκε το βιβλίο, αλλά δεν μου το βγάζει κανείς από το μυαλό πως έγινε επίτηδες. Κι είναι ένα εκπληκτικό mindfuck.

Κατερίνα Μαλακατέ

"Το μαγικό βασίλειο", Russell Banks, μτφ. Άννα Μαραγκάκη, εκδ. Πόλις

Υ.Γ. η μετάφραση του τίτλου, “The magic kingdom” υποφέρει λίγο στα ελληνικά, γιατί για τους αμερικάνους είναι άμεση η πολιτισμική αναφορά στη Disneyland, ενώ για μας, «το Μαγικό βασίλειο, δεν είναι.

"Η Μαρκησία Ο...", Heinrich von Kleist

2026-03-06T21:04:00.001+02:00

Ο Χάινριχ Φον Κλάιστ, γεννήθηκε το 1777 κι ήταν σύγχρονος του Γκαίτε και του Σίλλερ. Το 1811 αυτοκτόνησε στη λίμνη Wannsee κοντά στο Βερολίνο μαζί με τη φίλη του Henriette Vogel σε μια συμφωνημένη διπλή αυτοκτονία. Η σκηνή είναι σχεδόν μυθική για την ιστορία της λογοτεχνίας, πρώτα πυροβόλησε εκείνη (που έπασχε από καρκίνο) και μετά τον εαυτό του.

Το γεγονός αυτό ενίσχυσε την εικόνα του ως τραγικής ιδιοφυίας. Ήδη ήταν γνωστός για την περίφημη «καντιανή» κρίση του, μελετώντας τον Καντ είχε φτάσει στο συμπέρασμα πως δεν θα μπορέσει ποτέ να μάθει την αλήθεια αυτή καθ’ αυτή, πως η πραγματικότητα είναι ασταθής, αβέβαιη και παραπλανητική κι αυτή η συνειδητοποίηση τον είχε εξουθενώσει.

«Η Μαρκησία Ο…» είναι πραγματικά ένα τολμηρό αφήγημα για την εποχή. Μια νεαρή χήρα, κόρη του διοικητή της Φρουράς, βρίσκεται στο κάστρο όσο το πολιορκούν οι Ρώσοι. Αργότερα θα ανακαλύψει πως είναι έγκυος, και θα ισχυριστεί πως δεν ξέρει πώς συνέβη. Ατιμασμένη θα βάλει αγγελία για να αναγκάσει τον πατέρα του παιδιού της να εμφανιστεί.

Ομολογώ πως με εντυπωσίασε ο τρόπος που ο Φον Κλάιστ αντιμετώπισε την ιστορία, σε μια κοινωνία που στηρίζεται στην αγνότητα και την γυναικεία τιμή, που η γυναίκα δεν πρέπει απλά να είναι αγνή αλλά και να φαίνεται αγνή, η Μαρκησία παίρνει τη μοίρα της στα χέρια της, χωρίς τις υψηλόφρονες κορώνες που θα συναντούσαμε στον Βέρθερο του Γκαίτε, χωρίς την αίσθηση πως αυτό που κάνει είναι πράξη επαναστατική.

Κι όμως είναι.

Ξεχνάς πως διαβάζεις ένα κείμενο της πρώιμης λογοτεχνικής περιόδου, που γράφτηκε πάνω από 200 χρόνια πριν, απολαμβάνεις τον υπαινιγμό, το μισόφωτο, την ειρωνεία και την ενσυναίσθηση του συγγραφέα για τον πόνο ενός βιασμού που δεν περνάει έτσι εύκολα.

Το κεντρικό θέμα είναι αν η Μαρκησία είναι αθώα, αν όντως δεν ξέρει τι έγινε ή απώθησε το γεγονός για να διαχειριστεί το τραύμα. Δεν μπορεί να αποδείξει πως είναι αθώα, υπάρχει χειροπιαστό το αμάρτημα της, ένα μωρό. Μα μπορεί να κάνει κάτι. Η υποκρισία της κοινωνίας ξεσκεπάζεται με έναν τρόπο λιτό, σχεδόν χειρουργικό. Το κείμενο έχει κάτι τις το μοντερνιστικό κι ας εκδόθηκε το 1808.

Και το τέλος, αυτό το χαρμόσυνο τέλος, ο γάμος με τον βιαστή, που καθησυχάζει τους γύρω, σου δημιουργεί τεράστια ηθική ανησυχία. Και φαντάζομαι πως δημιούργησε ακόμα μεγαλύτερη στους αναγνώστες των αρχών του 19ου αιώνα. Γιατί ο Φον Κλάιστ μοιάζει να μην ανήκει στην εποχή του, μιλάει για ένα κόνσεπτ εντελώς μοντέρνο, την παράλογη σύγκρουση του ανθρώπου (και δη μιας γυναίκας) με την τάξη του κόσμου.

«Η Μαρκησία Ο…» είναι ένα μικρό διήγημα, που ίσως καν να μην είχα στον νου μου να διαβάσω αν δεν έβγαινε στην σειρά «Απνευστί» των εκδόσεων Οξυ, αυτή τη σειρά με τα μικρά, άγνωστα, τολμηρά κλασικά. Έγινε ταινία από τον Ερίκ Ρομέρ το 1976.

Κατερίνα Μαλακατέ

"Η Μαρκησία Ο...", Heinrich von Kleist, μτφ. Γιώργος Μπαρουξής, εκδ. Οξυ

"Κυνηγόσκυλο", Don Delillo

2026-02-13T11:36:00.002+02:00

Είμαι με σιγουριά Ντελιλική, αγαπώ τον Λευκό θόρυβο (1985) και τον Υπόγειο Κόσμο (1997), έχω διαβάσει σχεδόν όλα τα μυθιστορήματά του, και των δυο περιόδων, κάποια στα αγγλικά, κάποια στα ελληνικά. Δεν είχα διαβάσει το Κυνηγόσκυλο. Για την ακρίβεια δεν θυμόμουν καν πως υπάρχει.

Το μυθιστόρημα κυκλοφόρησε το 1978, πριν δηλαδή τα δυο μεγάλα του, και μοιάζει με κάποιο τρόπο πρόδρομός του. Εδώ συναντάμε την έντονα σατιρική του διάθεση και την αιχμηρή πολιτική του γλώσσα, που θα κορυφωθεί στα δυο ογκώδη του μυθιστορήματα.

Το Κυνηγόσκυλο είναι μια ιστορία που περιλαμβάνει συλλέκτες παράνομων αντικειμένων σεξ, έναν «σεξοαντικέρη», μια δημοσιογράφο που γράφει σε ένα φτωχομπινέδικο έντυπο συνωμοσιολογίας, το Running Dog, κατά το Rolling stone, έναν παντοδύναμο γερουσιαστή, ένα αρχηγό της μαφίας, έναν τύπο στρατολογημένο από τις μυστικές υπηρεσίες, μια καινούργια μυστική υπηρεσία, κ.ο.κ. Κι όλα ξεκινούν όταν ο «αντικέρης» τούς λέει πως βρέθηκε μια ταινία που απεικονίζει ένα όργιο στο καταφύγιο του Χίτλερ πριν το τέλος.

Πρόκειται για ένα νουάρ που ψεύδεται ασύστολα, πίσω από την καταιγιστική πλοκή, τις λιμουζίνες, την εξουσία, το σεξ βρίσκεται η κριτική για την εξουσία, το σεξ και την ανθρώπινη μοναξιά. Η ταινία που δείχνει τον Απόλυτο Κακό να κακοποιεί σεξουαλικά παιδάκια γίνεται το ιερό δισκοπότηρο για όλους, η πληροφορία διαστρεβλώνεται, τα μυστικά δίνουν και παίρνουν. Όλοι τη θέλουν, αλλά ξέρει κανείς γιατί τη θέλει; Ο «σεξοαντικέρης» παραμένει σταθερά καχύποπτος.

Το μυθιστόρημα ξεκινά εντυπωσιακά, μα ως το τέλος δεν κρατά την ορμή του. Ο Ντελίλο δεν ενδιαφέρεται καθόλου για την κάθαρση, η πλοκή είναι πρόσχημα για να μιλήσει για την πολιτική κατάσταση στην Αμερική τη δεκαετία του ‘70. Η παράνοια κυριαρχεί, όχι στο Κυνηγόσκυλο, στην αληθινή ζωή.

Τα συναισθήματά μου για το Κυνηγόσκυλο είναι χλιαρά, δεν το λάτρεψα, δεν το μίσησα, ούτε θεώρησα χάσιμο χρόνου την ανάγνωση. Από την άλλη με τριβελίζει η εξής σκέψη, πώς θα ένιωθα για αυτό, αν δεν το είχε γράψει ο Ντελίλο. Τι νιώθω για το μυθιστόρημα αυτό καθαυτό. Ανακάλυψα πως δεν μπορώ να διαχωρίσω την αγάπη μου για τα υπόλοιπα μυθιστορήματα του, και να δώσω μια σαφή απάντηση. Πιθανότατα αν ήθελα να πω σε κάποιον να ξεκινήσει να διαβάζει τον πρώιμο Ντελίλο, θα σύστηνα το Κυνηγόσκυλο. Για να εξοικειωθεί με τον χειρουργικής ακρίβειας λόγο, την αποξένωση που δημιουργεί από τους χαρακτήρες, το οξύ πολιτικό του βλέμμα.

Η αναζήτηση του απόλυτου Κακού, με μια ηδονοβλεπτική ματιά, σε επίπεδο εντελώς επιφανειακό, «μαθαίνω πως υπάρχει μια ταινιά για όργιο του Χίτλερ με μικρά παιδιά, και τη θέλω δικιά μου, χωρίς να αναλύσω τα κίνητρα», θυμίζει τόσο πολύ τον τρόπο που χειριζόμαστε την πληροφορία στη δική μας εποχή, 50 χρόνια μετά, που σε κάνει να αναρωτιέσαι, αν έβλεπαν κι άλλοι πού θα καταλήξουμε και κυνικά αποφάσισαν να το εκμεταλλευτούν.

Κατερίνα Μαλακατέ

"Κυνηγόσκυλο", Don Delillo, μτφ. Αποστόλης Πρίτσας, εκδ. Gutenberg

"Σφαγείο 5 ή η Σταυροφορία των παιδιών", Kurt Vonnegut

2026-01-21T18:53:00.001+02:00

Αυτό που σοκάρει τον αναγνώστη στο Σφαγείο 5 είναι το χιούμορ, χιούμορ γυμνασιακό, και σάτιρα και ειρωνεία, και μαύρο κατάμαυρο, όλες οι πλευρές του χιούμορ παρελαύνουν στο Σφαγείο. Γελάς για να μην κλάψεις ή για την ακρίβεια, γελάς, και το γέλιο μετουσιώνεται σε υποκατάστατο του κλάματος τόσο για τον αναγνώστη, όσο και για τον συγγραφέα.

Το βιβλίο ξεκινά με ένα αυτοβιογραφικό κεφάλαιο, όπου ο αφηγητής μάς λέει πόσο καιρόν έκανε να γράψει αυτό το βιβλίο για τη Δρέσδη, για τον βομβαρδισμό της, πως πάντα πίστευε πως αυτό θα είναι το σπουδαίο του βιβλίο, γιατί είναι αυτοβιογραφικό. Ο αφηγητής ήταν εκεί.

Εκεί ήταν κι κεντρικός ήρωας, ο Μπίλλυ Πίλγκριμ (ας αφήσουμε ασχολίαστο το όνομα), ένας ταξιδευτής του χρόνου και του τραύματος. Ο Μπίλλυ λοιπόν μας αφηγείται τις τελευταίες μέρες του ως αιχμάλωτος πολέμου των Γερμανών στη Δρέσδη, τον βομβαρδισμό και την καταστροφή της πόλης, αλλά ταυτόχρονα μας μιλάει για όλη τη ζωή του έκτοτε (μια χαρά βολεύτηκε με τη χοντρή γυναίκα του ως οπτομέτρης) και για τη ζωή στον πλανήτη Τραλφάμαντορ.

Ο συγγραφέας είναι ο αφηγητής του πρώτου κομματιού, κι είναι ο Μπίλλυ Πίλγκριμ, κι όλοι οι συγκρατούμενοί του, είναι όλοι οι ήρωες που εμφανίζονται μέσα σε αυτό το μυθιστόρημα. Αλλά ταυτόχρονα και κανένας τους. Και πάει λέγοντας.

Ο Μπίλλυ Πίλγκριμ ξεκινάει να ταξιδεύει στον χρόνο στη Δρέσδη. Ο χρόνος για αυτόν δεν είναι παρά θραύσματα και μπορεί να βρεθεί από το ένα κομμάτι του χρόνου στο άλλο, από τη γέννηση, την απαγωγή του από τους εξωγήινους, τον θάνατο, τον γάμο του κ.ο.κ. Ο Μπίλλυ Πίλγκριμ είναι εκτός χρόνου και τόπου, άχρονος και άπατρις, είναι εγώ και είναι εσύ.

Πιστεύω πως δεν έχω διαβάσει καλύτερη περιγραφή του τραύματος από αυτή που κάνει ο Μπίλλυ Πίλγκριμ μιλώντας για τη σχέση του με τον χρόνο. Πόσο λεπτά είναι τα όρια ανάμεσα στην καταστροφή και την επιτυχία, την τρέλα και τη λογική, τη ελευθερία και την αιχμαλωσία, την τυχαιότητα και την ειμαρμένη. Μπορεί να σωθείς γιατί κυκλοφορείς στην Δρέσδη με ένα σκαρπίνι χωρίς τακούνι, μπορεί να πεθάνεις γιατί μίλησες για ιπτάμενους δίσκους. Μπορεί να είσαι ένας αιχμάλωτος παλιάτσος μες στις σφαίρες του πολέμου, κι ένας αιχμάλωτος σοβαρός σε έναν εξωγήινο ζωολογικό κήπο. Το βασικό που έχουν μάθει στον Πίλγκριμ είναι να σκάει και να κολυμπάει, εξάλλου έτσι τον έμαθε ο πατέρας του να κολυμπάει, απλά ρίχνοντας τον στον νερό. Και αυτός τα ίδια έμαθε στα παιδιά του, ο γιος του υπηρετεί στο Βιετνάμ. Τα όρια της ανθρώπινης βλακείας συγκρούονται με την δίψα για εξουσία, το παράλογο γίνεται νόρμα φυσιολογικό, κι όλα συνεχίζουν όπως πριν, όπως ήταν, χωρίς κανένας να αντιτίθεται, εναλλασσόμενοι ανάμεσα στο ρόλο του θύτη και του θύματος εις το διηνεκές. Ως τον θάνατο και πέρα από αυτόν.

Η ευφυία του Βόννεγκατ πραγματικά κάνει πάρτυ εδώ, παίζοντας με το προσωπικό τραύμα του ανθρώπου που ήταν στον πόλεμο, το συλλογικό τραύμα της διάλυσης των ψευδαισθήσεων του Δεύτερου Παγκοσμίου πολέμου, τη ματαιότητα της ανθρώπινης ζωής. Ένα πάρτυ που δεν μπορεί να τελειώσει με κανέναν άλλο τρόπο, παρά με ένα πουλί να σου λέει «Τσιριτρί;»

Κατερίνα Μαλακατέ

"Σφαγείο 5 ή η Σταυροφορία των παιδιών", Kurt Vonnegut, μτφ. Αλέξης Καλοφωλιάς, εκδ. Πατάκη

"Το όνομά μου είναι Εστέλα", Alia Trabucco Zerán

2026-01-19T12:35:00.000+02:00

Το μεγάλο ατού του βιβλίου της Αλία Τραμπούκο Ζεράν είναι η φοβερή αφηγηματική φωνή∙ το μειονέκτημα ο ελληνικός τίτλος. Αστειεύομαι βεβαίως, όμως το βιβλίο χάνει κάτι από την γοητεία του με τον κοινότοπο τίτλο «Το όνομά μου είναι Εστέλα» μόλις συνειδητοποιήσεις τι σημαίνει "Limpia" στη Χιλή, μια παραδοσιακή τελετή κάθαρσης και καθαρότητας από την αρνητική ενέργεια, με βότανα και αυγά, που καταλήγει να αποδεσμεύει το άτομο, να το παραδίδει με προσευχές κι ευχές στην προσωπική γαλήνη. Στα αγγλικά ο τίτλος είναι “Clean”.

Όλο το κείμενο είναι μια τελετή για να καθαρίσει η πρωταγωνίστρια και αφηγήτρια, από μια ζωή μέσα στη βρωμιά των άλλων, από στη βρωμιά της ταξικής ανισότητας, αλλά και τον συναισθημάτων που αποκτάς για τον εκμεταλλευτή και κακοποιητή σου. Μια τελετή αφήγησης.

Όλα ξεκινούν με την Εστέλα να μας λέει ξερά, πως ένα παιδί πέθανε, και θα πρέπει να ακούσουμε την ιστορία της ως το τέλος. Σημασία έχει να τα πει όλα, και για αυτό δεν θα βιαστεί, ούτε θα νοιαστεί να ικανοποιήσει την περιέργειά μας. Δεν έχουμε καν ιδέα σε ποιον απευθύνεται: στον ανακριτή, στον αναγνώστη, στον εαυτό της, στο τίποτα.

Η Εστέλα ήταν εσωτερική οικιακή βοηθός σε μια μεσοαστική οικογένεια στη Χιλή, έκανε την καθαριότητα, μαγείρευε, σέρβιρε, καθάριζε την πισίνα και φρόντιζε το παιδί. Η ζωή της περνούσε μέσα στο σπίτι, ήξερε τα πάντα για αυτούς τους ανθρώπους, ακόμα και τα πιο μύχια μυστικά τους, μεγάλωνε το κοριτσάκι τους, αλλά εκείνη ήταν σαν να μην υπήρχε, το βράδυ αποσυρόταν στο μικρό δωματιάκι δίπλα στην κουζίνα.

Η φωνή αυτής της καθαρίστριας, τόσο καθαρή, με στρωτή γλώσσα, με βαθιά υπαρξιακά ερωτήματα, μοιάζει τόσο παράταιρη από αυτό που θα περίμενε κανείς από ένα ταλαίπωρο πλάσμα που όλη μέρα κυλιέται στη βρωμιά των άλλων. Η Εστέλα ωστόσο, όσο αφηγείται, αίρεται πάνω από τις προσωπικές της συνθήκες, γίνεται άχρονη, δεν ξέρουμε καν πόσο χρονών είναι, πώς μοιάζει, γίνεται και για μας φάντασμα. Γίνεται αυτό που της ζητάνε, είναι πάντα μέσα στην οικογένεια, πάντα έξω από αυτήν. Πάντα μέσα στην ιστορία και πάντα απέξω. Πάντα εντός και πάντα εκτός εαυτού και χρόνου.

Όλα αρχίζουν να γίνονται επικίνδυνα, όταν η Εστέλα αποκτά κάτι δικό της, μια αδέσποτη σκύλα. Κι οι ισορροπίες αλλάζουν όταν χάνει τα μοναδικά της πράγματα, τη μαμά της, την αγάπη για τον Νότο, τη σκύλα. Τα αφεντικά φυσικά δεν καταλαβαίνουν τίποτα.

Ομολογώ πως το μυθιστόρημα σε ένα σημείο έγινε μελό. Όμως είναι τέτοια η δύναμη αυτής της πρωτοπρόσωπης αφήγησης, που δεν το παράτησα. Η ιστορία που ξεκινά με την παραδοχή ενός θανάτου, έπρεπε να τελειώσει μέσα μου. Γιατί από την πρώτη γραμμή νομίζεις πως τα ξέρεις όλα, και τελικά δεν ξέρεις τίποτα. Και στο τέλος ξαναγυρνάς στην αρχή για να καταλάβεις. Κάπως όπως και στη ζωή, δηλαδή.

Η Αλία Τραμπούκο Ζεράν, γεννημένη το 1983, είναι γνωστή συγγραφέας στη Χιλή, υπήρξε προνομιούχα, o πατέρας της ήταν κινηματογραφιστής, και η μητέρα της Πρόεδρος του Εθνικού Συμβουλίου Τηλεόρασης, έκανε σπουδές στη δημιουργική γραφή στη Νέα Υόρκη και στο Λονδίνο, και έχει ήδη κερδίσει αρκετά βραβεία. Έχω την εντύπωση όμως πως με την Εστέλα κατάφερε να μπει στο πετσί ενός πλάσματος πολύ διαφορετικού από την ίδια, και να μας κάνει κι εμάς να νιώσουμε όλη την αγωνία και τον τρόμο της στο πετσί μας.

Κατερίνα Μαλακατέ

"Το όνομά μου είναι Εστέλα", Alia Trabucco Zerán, μτφ. Εύη Σέμπου, εκδ. Gutenberg

"Brooklyn", Colm Tóibín

2026-01-10T12:35:00.000+02:00

Αγαπώ την ηρεμία της γραφής του Κολμ Τομπίν. Δεν βιάζεται να μας πει την ιστορία, ούτε να την τελειώσει, υπνωτιστικά σχεδόν μας οδηγεί σκηνή σκηνή ως το τέλος. Πρόκειται για έναν λεπτολόγο της γραφής που επικεντρώνεται στο ασήμαντο για να μπορέσει τελικά να μας πει το σημαντικό.

Το «Μπρούκλιν» με το οποίο άρχισε αναγνωστικά η χρονιά μου, έγινε πολύ γρήγορα ένα από τα πιο αγαπημένα μου βιβλία. Τις μέρες που το διάβαζα έζησα μέσα του, ανάσαινα στον ρυθμό του.

Κεντρική ηρωίδα η Έιλις, μια Ιρλανδή, νεαρή γυναίκα, που τη δεκαετία του ’50 μεταναστεύει μόνη στην Αμερική, χωρίς κανέναν να τη βοηθήσει. Η Έιλις είναι η πιο «ήπια» από τις γυναίκες της οικογένειάς της, η αντίθεση με την εξωστρεφή αδελφή της Ρόουζ είναι εμφανής σε όλα. Κι όταν της λένε πως θα φύγει για Αμερική, δεν μπορεί καν να εκφράσει άποψη για το αν θα ήθελε κάτι τέτοιο ή όχι, τις αποφάσεις τις παίρνουν η μητέρα της και η αδελφή.

Η ηρωίδα όμως βρίσκει τρόπο και αίρεται πάνω από αυτό, πάνω από την μοίρα. Στο κατάστρωμα του πλοίου για την Αμερική χάνει όλες τις ψευδαισθήσεις, καταλαβαίνει πως είναι ολομόναχη. Και παρ’όλο που αρχικά μοιάζει να μην έχει πυξίδα και έρεισμα, τελικά τα καταφέρνει να επιπλεύσει.

Η Έιλις καταλήγει να αναζητά το ποια είναι, ανάμεσα σε δυο πατρίδες, το Μπρούκλιν και το Ανεσκόρθι, και σύντομα ανακαλύπτει πως δεν ανήκει πουθενά, και στα δυο με κάποιον τρόπο είναι ξένη. Νιώθει νοσταλγία για τον κάθε τόπο όταν είναι μακριά του, και μια βαθιά αίσθηση ξενότητας όταν είναι εκεί.

Το τέλος τους μυθιστορήματος, εντυπωσιακό, σε σχέση με την πορεία της ιστορίας, καταδεικνύει όλη την υποκρισία των μικρών κοινωνιών, που είναι έτοιμες να σε κατασπαράξουν και να ορίσουν τη ζωή σου ανά πάσα στιγμή, με τη ρηχότητα και την κακία του κουτσομπολιού. Η προσωπική ελευθερία είναι αδύνατη, δίπλα στους άλλους.

Καταβρόχθισα το «Μπρούκλιν», χαίρομαι που η χρονιά μου άρχισε με αυτό. Ταυτίστηκα με μια ηρωίδα τόσο κοινή και καθημερινή, μια ηρωίδα που ποτέ δεν ξέρουμε με σιγουριά τις σκέψεις της. Αλλά τις μαντεύουμε, κι αυτό έχει σημασία στην ψυχογράφησή της. Αυτό οδηγεί τελικά σε ένα τόσο συναρπαστικό κρεσέντο.

Επόμενος αναγνωστικός σταθμός, η συνέχεια, είκοσι χρόνια μετά, «Λονγκ Άιλαντ». Ανυπομονώ να δω την Έιλις μεγάλη γυναίκα, στην ηλικία μου.

Κατερίνα Μαλακατέ

"Brooklyn", Colm Tóibín

"Flesh", David Szalay

2025-12-30T10:54:00.000+02:00

Σπανίως γράφω για βιβλία που δεν έχουν ακόμα μεταφραστεί στα Ελληνικά, αν και διαβάζω (ή για να ακριβολογούμε ακούω) πολλά από αυτά. Το Flesh— «Σάρκα», θα το μετέφραζα, αν ήταν στο χέρι μου— είναι ένα από αυτά, γιατί κομίζει κάτι διαφορετικό, ξένο και πολύ οικείο ταυτόχρονα. Αν και ο Szalay έχει ως βασικό του θέμα τη σωματικότητα, το πώς το κορμί μας είναι αυτό που μας οδηγεί, και το μυαλό μερικές φορές ακολουθεί κι άλλες όχι, το ίδιο το μυθιστόρημα μοιάζει οστεώδες.

Ο κεντρικός πρωταγωνιστής, ο Ίστβαν, που τον γνωρίζουμε ως έφηβο αγόρι στην Ουγγαρία, και τον ακολουθούμε μέχρι να γίνει μεσήλικας, φαίνεται να παρασύρεται κάθε φορά, να μην παίρνει καμία απόφαση συνειδητά. Έπειτα βέβαια πληρώνει τις συνέπειες όπως όλοι μας. Έχει όμως κάτι το ξεχωριστό το πώς αντιδρά στο τραύμα, με έναν εντελώς "αντρικό" τρόπο, το αγνοεί. Δεν εντρυφεί σε τίποτα, αφήνεται στο κύμα και στον πολλαπλό πόνο, τόσο που αναρωτιόμαστε αν νιώθει πόνο, ή γιατί δεν νιώθει πόνο ή γιατί δεν φαίνεται πως νιώθει πόνο.

Ένα μέρος της τοξικής αρρενωπότητας των καιρών μας περικλείεται στην αγαπημένη απάντηση του Ίστβαν, «Οκ», ακολουθούμενη πολύ συχνά από το «Δεν ξέρω». Ο διάλογος στο βιβλίο, αυτά τα απανωτά μονολεκτικά «οκ», δίνουν τέτοια φρεσκάδα στην αφήγηση και είναι πολύ πιο αποκαλυπτικά από ό,τι πλοκή υπάρχει ή δεν υπάρχει. Γιατί είπαμε, εδώ βλέπουμε κόκκαλα, τον σκελετό ενός μυθιστορήματος αντί για το ίδιο το μυθιστόρημα, τα κόκκαλα και τη σάρκα, αντί για τη σκέψη.

Ο Ίστβαν είναι τελείως αποστασιοποιημένος από τη ζωή και ταυτόχρονα ζει μια φοβερά γεμάτη ζωή, από την Ουγγαρία στην Αγγλία και ξανά πίσω, από τη φτώχια στα πλούτη, κ.ο.κ. Η ζωή του συμβαίνει. Σε πόσους από εμάς δεν συμβαίνει η ζωή, πόσοι από μας δεν πλοηγούμαστε ως τον θάνατο με τον ίδιο τρόπο; Κι έτσι ο αναγνώστης ταυτίζεται σε ένα βαθύ υπαρξιακό επίπεδο με έναν φαινομενικά εντελώς αδιάφορο κεντρικό ήρωα, ένα ήρωα ούτε κακό, ούτε καλό. Έναν ήρωα που απλά υπάρχει. Και συνεχίζει να υπάρχει ό,τι κι αν συμβαίνει.

Ο Szalay καταφέρνει με αυτό το τόσο ολιγόλογο και λιτό μυθιστόρημα να φτάσει τόσο κοντά στην αποτύπωση της πραγματικότητας, χωρίς να προσφέρει καμία εξήγηση. Γιατί ούτε στην πραγματική ζωή υπάρχει, ούτε καν δικαιολογία. Για μένα αυτή η αποτύπωση, είτε της πραγματικότητας, είτε του τι συμβαίνει μέσα στο ανθρώπινο μυαλό, είναι ο σκοπός όλης της τέχνης, όχι μόνον της λογοτεχνίας. Πιθανολογώ με εντυπωσίασε τόσο πολύ, που κάποιος το κατάφερε.

Κατερίνα Μαλακατέ

"Flesh", David Szalay

"Τα ονόματα της Φελίσας", Juan Gabriel Vásquez

2025-12-26T12:10:00.003+02:00

«Η εξόριστη στη Γαλλία κολομβιανή γλύπτρια Φελίσα Μπουρστίν πέθανε από θλίψη στις 10:15 της περασμένης Παρασκευής, 8 Ιανουαρίου, σ’ ένα παρισινό εστιατόριο.

Αυτή η φράση του Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες, γραμμένη στις 20α Ιανουαρίου του 1982, κόλλησε στο μυαλό του Χουάν Γκαμπριέλ Βάσκεζ όταν την πρωτοδιάβασε το 1996 κατά τη διάρκεια της πρώτης του επίσκεψης στο Παρίσι. Κοντά τριάντα χρόνια μετά, ο Βάσκεζ έγραψε τα «Ονόματα της Φελίσας», βάζοντας το μυθιστορηματικό του άλτερ ίγκο, να περπατήσει στα βήματά της και να δει τη ζωή της. Φυσικά ο Βάσκεζ δεν ήξερε ποια ήταν η Φελίσα πριν το άρθρο του Μ

άρκες, γιατί αυτή ήταν γνωστή, αλλά όχι πασίγνωστη∙ ούτε καν μέσα στην Κολομβία. Ίσως ειδικά εκεί.

Ο Βάσκεζ-αφηγητής γράφει ένα βιβλίο για τις πολλαπλές μεταμορφώσεις, πρόσωπα, ταυτότητες και ονόματα της Φελίσας και στην πορεία γίνεται μια από αυτές τις μεταμορφώσεις, τόσα χρόνια μετά το θάνατό της. Οι αναμνήσεις του από αυτήν— δεν έχει αναμνήσεις, μόνο συνεντεύξεις, και αποκόμματα και γλυπτά και μαρτυρίες— μιλάνε για εκείνον κι όχι για κείνη. Έτσι με αυτό το μυθιστόρημα, μας παραδίδει ένα κείμενο ποιητικής, ένα κείμενο για το πώς φτιάχνεται ένα έργο τέχνης, ποιο είναι το έναυσμα και ποιο τελικά το δεύτερο επίπεδο, που ξεπερνά την ίδια την ιστορία και την πλοκή και δημιουργεί στον καλλιτέχνη την εμμονή με το θέμα και σε μας την ταύτιση.

Αυτός ο αφηγητής είναι το μεγάλο ατού του βιβλίου, το κάνει διαφορετικό και μοναδικό από αντίστοιχες μυθιστορηματικές βιογραφίες, και ο λόγος που ίσως κάποιοι αναγνώστες να νιώσουν στην αρχή απόσταση, σαν να διαβάζουν δημοσιογραφικό κείμενο. Εμένα, μου δημιούργησε το ακριβώς αντίθετο, κι είναι ένας από τους λόγους που θεωρώ το μυθιστόρημα σπουδαίο.

Η Φελίσα Μπουρστίν (Feliza Bursztyn) γεννήθηκε στην Κολομβία από γονείς Εβραίους, που ξέμειναν στην Μποκοτά όταν ανέβηκε στην εξουσία ο Χίτλερ. Οι γονείς της ήταν εύποροι και αρκετά προοδευτικοί σε ιδέες, κι έτσι δέχτηκαν να σπουδάσει η κόρη τους τέχνη στη Νέα Υόρκη. Εκείνη γύρισε στα 18 της με έναν αμερικανό σύζυγο, με τον οποίο έκανε τρεις κόρες. Ούτε κι εκείνη ήξερε γιατί τον παντρεύτηκε, πιθανώς για το αίσθημα της ασφάλειας, το σίγουρο είναι πως τη δεκαετία του ‘50 ο Λάρι είχες σαφείς ιδέες για τη θέση της γυναίκας: έπρεπε να μεγαλώσει τα τρία της παιδιά και να κρατήσει τις ιδέες της για τέχνη ως χόμπι. Κι όταν είδε πως η Φελίσα δεν συμμορφωνόταν, η λύση ήταν απλή, της έσπασε το χέρι, για να μην ασχοληθεί με την τέχνη πια. Σύντομα, την κάλεσε κι ο έρωτας, με τον επίσης παντρεμένο ποιητή Χόρχε Γαϊτάν. Το σκάνδαλο ήταν τέτοιο που ο Λάρι απήγαγε τα παιδιά τους και τα πήγε στην Αμερική, το «παράνομο» ζευγάρι αναγκάστηκε να καταφύγει στο Παρίσι, ενώ ο πατέρας της την έθαψε, σε ένα κενό φέρετρο, με όλες τις τιμές της εβραϊκής κηδείας.

Η Φελίσα πήρε την γενναία απόφαση να ακούσει την κλίση της, να σπουδάσει στο Παρίσι, να φύγει με τον έρωτα της ζωής της, να παρατήσει τα παιδιά της στην Αμερική. Κι όμως, αυτή γυναίκα, γύρισε στη Μποκοτά, γιατί τέχνη μπορούσε να κάνει μόνον εκεί, στην Πατρίδα.

Η έννοια της Πατρίδας και της εξορίας απασχολεί πολύ τον Βάσκεζ σε αυτό το βιβλίο, ίσως γιατί αναγκάστηκε κι αυτός όπως πολλοί λατινοαμερικάνοι καλλιτέχνες να εγκαταλείψει την πατρίδα του όταν τα πράγματα στρίμωξαν πολιτικά. «Η τέχνη απαιτεί θυσίες» λέει σχεδόν κοροϊδευτικά το κλισέ, αλλά η Φελίσα Μπουρστίν, και ο Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες, και ο Χουάν Γκαμπριέλ Βάσκεζ το έζησαν στο πετσί τους, μαζί με πολλούς πολλούς άλλους που παρελαύνουν σε αυτό το μυθιστόρημα, έστω και ως ονόματα.

«Εξορία: ποτέ δεν της είχε αρέσει αυτή η λέξη, αλλά κατέληξε πως καμία άλλη δεν ταίριαζε πιο πολύ: η εκπατρισμός δεν της έφτανε, η προσφυγιά της φαινόταν αμήχανη, η άσυλο πρόδιδε μιαν αδυναμία μια τρωτότητα, σαν να υπονοούσε μια αναπηρία.

Η Φελίσα αναγκάστηκε ξανά και ξανά να επανεφεύρει το δυσκολοπρόφερτο όνομά της που οι κριτικοί δεν κατάφεραν ούτε μια φορά να γράψουν σωστά στις εφημερίδες, το πρόσωπο και τον εαυτό της, αναζητώντας πάντα την καλλιτεχνική και την προσωπική ελευθερία. Αν και αυτή, η ελευθερία, δεν υπάρχει παρά μόνον όταν απαλλαγείς από τους άλλους, όταν πεθάνεις, μας το λέει ο Βάσκεζ ρητά. Η γυναίκα αυτή που δεν υπήρξε στρατευμένη φεμινίστρια, ούτε στρατευμένη κομμουνίστρια, τιμωρήθηκε γιατί ήταν γυναίκα και τιμωρήθηκε γιατί πήγε στην Κούβα, και τιμωρήθηκε γιατί θέλησε κάτι πέρα από τη σύμβαση. Και πέθανε μια μέρα, στα 48 της χρόνια, σε ένα καταπαγωμένο Παρίσι, χωρίς φίλους, αυτή που έζησε πάντα μέσα από την αγάπη των άλλων, που δημιούργησε πρωτοποριακά γλυπτά και που δεν μπορούσε να κάνει τέχνη παρά μόνον σπίτι της, στην Μποκοτά.

Αγάπησα τη λογοτεχνία του Βάσκεζ, την ιδιοτροπία της, την λογιοσύνη της, την ελευθερία της να μιλά για πράγματα που κοστίζουν, ήδη από τον «Ήχο των πραγμάτων όταν πέφτουν» που έγραψε όταν ήταν μόλις 38 χρονών. «Τα ονόματα της Φελίσας» μοιάζει το πιο μεστό μυθιστόρημά του ως τώρα, το έγραψε άλλωστε στα 48, στην ηλικία που οι μυθιστοριογράφοι φτάνουν στην ακμή τους. Α και στην ηλικία που πέθανε η Φελίσα∙ από θλίψη.

"Τα ονόματα της Φελίσας", Juan Gabriel Vásquez, μτφ. Αχιλλέας Κυριακίδης, εκδ. Ίκαρος

Για τη Φελίσα Μπουρστίν:

«Je ne parle pas francais», Katherine Mansfield

2025-12-16T09:41:00.000+02:00

Μια μπουκιά ανάγνωσης είναι το «Je ne parle pas francais», της Κάθριν Μάνσφιλντ. Το διήγημα εκδόθηκε την τελευταία χρονιά του Α’ Παγκόσμιου, και είναι το πρώτο αμιγώς μοντερνιστικό της. Η Μάνσφιλντ το συνέθεσε μέσα σε δυο μήνες, ενώ ήδη ήξερε πως θα πέθαινε από φυματίωση κι η ίδια το θεωρούσε, όπως έγραψε στον άντρα της John Middleton Murry, «μια κραυγή ενάντια στη διαφθορά». Εκδόθηκε σε μόλις 100 αντίτυπα, σε «μια ιδιωτική έκδοση» όπως δήλωσε ο εκδοτικός οίκος (που ανήκε στον άντρα της), κι αργότερα για να επανεκδοθεί στη συλλογή Bliss από τον εκδοτικό οίκο Constable περικόπηκαν κάποιες από τις πιο πικάντικες στιγμές του.

Ως τότε, η Κάθριν Μάνσφιλντ, που γεννήθηκε το 1888 στο Γουέλινγκτον της Νέας Ζηλανδίας, κι έζησε μια ελεύθερη, παλαβή ζωή, έγραφε μάλλον πιο λυρικά. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η γραφή της στο «Σε μια γερμανική πανσιόν». Μια γραφή που αρκετά συχνά χαρακτηρίστηκε «γυναικεία» για να αποδυναμωθεί.

Κεντρικός ήρωας και πρωτοπρόσωπος αφηγητής είναι ο Ραούλ Ντικέτ, ένας "Παριζιάνος, βέρος Παριζιάνος", ένας "νεαρός συγγραφέας, πολύ σοβαρός, που τρέφει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη σύγχρονη εγγλέζικη λογοτεχνία". Αυτά μας τα δηλώνει ο ίδιος για τον εαυτό του. Ο Ραούλ κάθεται σε ένα παρακμιακό καφέ και στοχάζεται. Βλέπει τη φράση Je ne parle pas francais και θυμάται έναν «άγγλο νεαρό συγγραφέα με ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη γαλλική λογοτεχνία», τον Ντικ, με τον οποίο είχαν μια γνωριμία, το πώς ο Ντικ έφυγε ξαφνικά, και το πώς γύρισε πίσω με μια γυναίκα, το Ποντικάκι.

Η αφήγηση του Ραούλ είναι συνειρμική, δεν έχουμε πλήρη επίγνωση αν μιλάει στην αρχή μια γυναίκα ή ένας άντρας και η σεξουαλικότητά του αμφίσημη. Η ίδια η Μανσφιλντ εξάλλου είχε ερωτικές σχέσεις και με τα δυο φύλα, παθιασμένες και εξουθενωτικές.

Ο Ραούλ μάς λέει από την αρχή πως δεν πιστεύει στην ανθρώπινη ψυχή, πως οι άνθρωποι είναι σαν τις βαλίτσες, κουβαλάνε κάποια πράγματα. Κι έπειτα μας απαριθμεί ένα ένα τα ωραία πράγματα στην κατοχή του, για τα οποία δεν πλήρωσε ποτέ. Για αυτά πλήρωναν οι μεγαλύτερες γυναίκες με τις οποίες είχε σχέσεις.

Το διήγημα είναι τολμηρό, χειρίζεται το τραύμα με έναν ιδιότυπο τρόπο, σκοτεινό, ξεχωρίζει κυρίως λόγω της αφήγησης από τον Ραούλ της χρησιμοποίησης του όταν ήταν μικρό αγόρι ως σκεύος ηδονής από την Αφρικανή πλύστρα. Οι σκηνές βέβαια είναι αυτές που λογοκρίθηκαν και δεν επανήλθαν παρά 50 χρόνια μετά στο σώμα του κειμένου.

Το κείμενο δεν μας λέει ποτέ την αλήθεια, συνέχεια υπονοεί, περισσότερο συσκοτίζει αντί φωτίζει τον Ραούλ και τις καταστάσεις, έχει χιούμορ βαθύ, υποδόριο, κοφτερό σα μαχαίρι. Χαρακτηριστικοί είναι τίτλοι των βιβλίων του νεαρού συγγραφέα: "Ψεύτικα νομίσματα", "Λάθος πόρτες", "Παρατημένες ομπρέλες" αλλά και ο τίτλος του ίδιου του διηγήματος. Μιλάει για το φαίνεσθαι και το είναι, με μια φωνή βαθιά υποκριτική, ενός αφηγητή τελείως αναξιόπιστου και υποβλητικού. Ο Ραούλ δεν είναι τυχαία άντρας— η συγγραφέας συνήθως διάλεγε ένα δικό της άλτερ ίγκο για αφηγήτρια και κεντρική ηρωίδα, κι εδώ κάνει τη διαφορά. Στο τέλος τον «νεαρό συγγραφέα» δεν τον υποψιαζόμαστε απλά για ζιγκολό αλλά και για προαγωγό.

Ογδόντα οκτώ διηγήματα έγραψε η Κάθριν Μανσφιλντ στα τριάντα πέντε χρόνια που έζησε. Κι έφτασαν για να την καθιερώσουν ως μια από τις πρώτες πραγματικά επαναστατικές γυναικείες λογοτεχνικές φωνές του 20^ου αιώνα. Δεν ήταν άλλωστε τυχαία η άσπονδη εχθρός της Βιρτζίνια Γουλφ.

Κατερίνα Μαλακατέ

«Je ne parle pas francais», Katherine Mansfield, μτφ. Σοφία Αυγερινού, εκδ. Μεταίχμιο

"Θλιβερός τίγρης", Neige Sinno

2025-12-10T10:36:00.000+02:00

Δυσκολεύτηκα πολύ να τελειώσω τον «Θλιβερό τίγρη». Για την ακρίβεια, για ένα τόσο μικρό σε μέγεθος βιβλίο και ένα βιβλίο που μου άρεσε τόσο πολύ, το δίμηνο που μου πήρε να το τελειώσω μοιάζει αβάσταχτο. Ήταν αβάσταχτο. Ο «Θλιβερός τίγρης» είναι ένα βιβλίο που έχεις συνέχεια την ανάγκη να το κλείνεις, να βρίσκεις ίσως παρηγοριά στις σελίδες ενός άλλου βιβλίου, να απομακρύνεσαι. Κι έπειτα να ξαναχώνεις το μαχαίρι στην πληγή, όλο και πιο βαθιά, όλο και πιο βαθιά, χωρίς ανάσες, χωρίς εύκολους περισπασμούς, χωρίς έλεος ή σωσμό. Το λέει κι η ίδια η συγγραφέας, περίμενε η λογοτεχνία, η τέχνη, να τη βγάλει νικήτρια από την αχρειότητα. Η λογοτεχνία όμως δεν την έσωσε. Δεν έχει σωθεί.

Πρόκειται για ένα ιδίοτυπο autofiction— ρέπει προς τη μαρτυρία και τα απομνημονεύματα—, όπου η συγγραφέας ξεκινά με την απερίφραστη ομολογία αυτού που της συνέβη όταν ήταν παιδί, για πολλά χρόνια ο πατριός της τη βίαζε. Δεν την ενδιαφέρουν τα γεγονότα αυτά καθαυτά, το μυαλό της εξάλλου εν πολλοίς την προστατεύει, δεν θυμάται πόσων χρονών ήταν την πρώτη φορά, πέντε ή έξι, τη νοιάζει η ίδια η ψυχολογία ενός τέτοιου τραύματος, η σχέση μεταξύ του θύτη και του θύματος, που έχει λεπτές, λεπτότερες αποχρώσεις όσο σκαλίζεις βαθύτερα.

Για αρχή η συγγραφέας προστρέχει στον Ναμπόκοφ, αυτό θα τη σώσει, η λογοτεχνία, ο Χάμπερτ Χάμπερτ, ο κακοποιητής- πρωτοπρόσωπος αφηγητής. Δεν μπορεί να τη σώσει ένας άντρας, προφανώς. Μετά προστρέχει στις άλλες γυναίκες, στη Βιρτζίνια Γουλφ. Ούτε εκεί υπάρχει πάντα λύτρωση. Και στις αφηγήσεις των άλλων θυμάτων. Εκεί νομίζει πως προσωρινά θα βρει ελπίδα.

Όμως ούτε εκεί κρύβεται η λύση. Γιατί το κακοποιημένο παιδί δεν μπορεί ποτέ να ξεχάσει. Όσο κι αν το ασυνείδητο κρύβει τις λεπτομέρειες μιας πίπας στον πατριό, δεν μπορεί να κρύψει την ζημιά αυτής της πίπας. Η προσωπικότητα της ενήλικης διαμορφώθηκε από το συνεχώς τραυματιζόμενο παιδί, κι αυτό δεν μπορεί να αλλάξει. Δεν επουλώνεται η πληγή. Δεν αλλάζει.

Δεν τίθεται θέμα συγχώρεσης, ούτε και λήθης. Πάντα θα υπάρχει αυτή που σαγηνεύεται, οι γυναίκες που του στέλνουν γράμματα στη φυλακή, η κόρη του, που λέει πως της στέρησε τον πατέρα της στην παιδική της ηλικία, πως εκείνη δεν θα τη βίαζε ποτέ. Η νέα οικογένεια μετά τη φυλακή, με μια νέα γυναίκα. Η συνεχής άρρητη θυσία της μάνας της, θυσίασε την καλή ζωή που είχε δίπλα στον κακοποιητή για να τον καταγγείλει για χάρη της. Οι κακοποιητές δεν αυτοκτονούν, τα παιδιά-θύματα αυτοκτονούν ως ενήλικες. Το θύμα μένει για πάντα ο φορέας του τραύματος, κι αυτό πρέπει να το διαχειριστεί.

Νομίζω πως αυτό που ενεργοποίησε την ταύτιση μέσα μου, ήταν η επιταγή για σιωπή. Μην το πεις, μην το πεις, θα χαλάσεις τη ζωή της μαμάς, της αδελφής, του μπαμπά, της μελλοντικής γυναίκας, των μελλοντικών παιδιών. Μην το πεις, εσύ θα φταίξεις για τη δυστυχία τους αν το πεις, εσύ φέρεις μόνο τη δυστυχία σου, αποδέξου του. Λες να έφταιξες;

Κι η μυθοπλασία, η λογοτεχνία, μπορεί να σε σώσει η λογοτεχνία;

Δεν είναι η λύση γιατί δεν υπάρχει καμία λύση. Μόνο να μην είχε γίνει. Αλλά έγινε κι αυτό δεν αλλάζει.

«Μια δημόσια δίκη για βιασμό ανηλίκου μοιάζει με κάτι άσεμνο, σαν να πλένεις την κιλότα σου μπροστά σε όλον τον κόσμο».

Και τότε γιατί γράφει, γιατί τα λέει, γιατί μιλάει, γιατί μίλησε.

«Αυτή τη φράση τη φράση που με στοίχειωνε επί σειρά ετών, όπως τη διατύπωσε ο ιστορικός των παγκόσμιων πολέμων -Βιάζουν διότι το μπορούν- θέλω σήμερα να τη χρησιμοποιήσω για λογαριασμό μου λες και ήταν ανέκαθεν η προσήκουσα απάντηση στην ερώτηση «γιατί». Γιατί γράφω αυτό το βιβλίο: Διότι μπορώ».

Ήρωας του βιβλίου δεν είναι ο βιαστής, αλλά η ίδια.

«Είμαστε πολλές, πολλοί. Κάθε χρόνο εκατοντάδες χιλιάδες άτομα ξυπνούν ή κοιμούνται μεταμορφωμένοι σε κάποιον ή κάποιαν σαν κι εμάς. Ένας στρατός σκιάς»

Δεν μπορεί να γιατρευτεί, ούτε να το καμουφλάρει με τη λογοτεχνία, ούτε να βρει ένα δίκιο. Μα μπορεί επιτέλους να τα πει. Κι αυτή είναι η νίκη της Σινό με αυτό το βιβλίο, μια νίκη στρατηγική, μια νίκη θριαμβευτική∙ επιτέλους του θύματος.

Δεν ξέρω αν μπορείτε να συνειδητοποιήσετε από αυτό το κείμενο την έκρηξη των συναισθημάτων που μου επέφερε ο «Θλιβερός τίγρης». Δεν θα μπω καν στον κόπο να αναρωτηθώ αν αυτό είναι λογοτεχνία. Είναι τέχνη πέρα από τα όρια και τους ορισμούς. Το θύμα απέκτησε φωνή. Κι εγώ ήμουν η ακροάτρια. Εγώ άκουσα. Αυτό μονάχα έχει σημασία.

Κατερίνα Μαλακατέ

"Θλιβερός τίγρης", Νεζ Σινό μτφ. Λίζυ Τσιριμώκου, εκδ. Εστία

Huckleberry Finn vs James

2025-11-17T12:53:00.000+02:00

Παράλληλη ανάγνωση ή αντιπαραβολή, κάποιες στιγμές το πρώτο κι άλλες το δεύτερο, όπως μάλλον θα ήθελε κι ο ίδιος ο Έβερετ, που δήλωσε πως πριν γράψει το «James» διάβασε το «Χωκλιμπέρι Φιν» δεκαπέντε φορές, αλλά θα έφταναν ίσως και μόνον οι δέκα πρώτες.

Το «Χωκλιμπέρι Φιν» είναι ένα πικαρέσκο μυθιστόρημα, γραμμένο στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, στα πρότυπα των υπόλοιπων μυθιστορημάτων του Μαρκ Τουέιν, κυρίως του «Τομ Σώγιερ». Μιλάμε για μια πρωτοπρόσωπη αφήγηση, ενός ήρωα λαϊκού υπόβαθρου, που μας λέει με τη δική του ιδιόλεκτο την ιστορία του, επεισόδια από τη ζωή του, που έχουν κάπως κι έναν σατιρικό χαρακτήρα, μεταξύ άλλων. Ο ήρωας στο πικαρέσκο δεν έχει πολλές πολλές μεταπτώσεις, ούτε στη γλώσσα, ούτε στον χαρακτήρα.

Τι αλλάζει στο «Χωκλιμπέρι Φιν»; Μα, η παρουσία του Σκλάβου Τζιμ και το κεντρικό θέμα. Το ηθικό δίλημμα δεν είναι, όπως στο «Τομ Σώγιερ», το αίτημα για την προσωπική ελευθερία ενός λευκού αγοριού. Ο Χακ αποφασίζει συνειδητά να βοηθήσει έναν σκλάβο να δραπευτεύσει, παρ’ όλο που ξέρει πως νομικά, θρησκευτικά, κοινωνικά κ.ο.κ. αυτό είναι κολάσιμο. Το κεντρικό θέμα στο «Χωκλιμπέρι Φιν» είναι γνωστό από αρχαιότατων χρόνων, ήδη από την Αντιγόνη, «τι είναι ηθικό και τι νόμιμο». Γιατί ο Χακ στο βάθος της (αμερικάνικης) ψυχής του ξέρει πως ο Τζιμ είναι άνθρωπος, και δεν πρέπει να είναι σκλάβος.

Το μυθιστόρημα ξεκινά με ένα disclaimer του Τουέιν, χρησιμοποιεί σε αυτό επτά διαφορετικές διαλέκτους του Νότου, που όλες σύμφωνα με τον ίδιο, είναι αληθινές, τις έχει ακούσει ή τις έχει χρησιμοποιήσει. Ήδη από το 1885 που εκδόθηκε στην Αμερική, το μυθιστόρημα λοιδορήθηκε για αυτές τις διαλέκτους, και σκανδάλισε με το αντιρατσιστικό του θέμα. Ας μην ξεχνάμε πως η δράση τοποθετείται ακριβώς πριν τον Αμερικάνικο Εμφύλιο στον Νότο, ενώ γράφεται μόλις 10 χρόνια μετά. Τα πάθη είναι καυτά. Κι ακόμα είναι, 150 χρόνια μετά στην Αμερική, ζεστά.

Σε αυτήν ακριβώς τη γλώσσα πάτησαν οι καλές κυρίες την εποχής αλλά και οι καλοί κύριοι στις κριτικές τους, και θάψαν το «Χωκλιμπέρι Φιν», θεωρώντας πως προωθεί την ανηθικότητα και την ελευθεριότητα στους νέους. Χρειάστηκαν σχεδόν σαράντα χρόνια, και το γύρισμα του αιώνα, για ανακαλύψουν ξανά το μυθιστόρημα του Τουέιν ο Χεμινγκουέι και ο Τ.Σ.Έλιοτ και να το επιβάλλουν στον Κανόνα. Αν και, ακόμα κι οι δυο τους διαφωνούν με το τέλος του. Στο τέλος εμφανίζεται ο Τομ Σώγιερ και βασανίζει τον Τζιμ, βάζοντάς τον σε μια «περιπέτεια», παρόλο που ήδη ξέρει πως ο άλλοτε σκλάβος είναι ελεύθερος, τον ελευθέρωσε η κυρία του στην διαθήκη της όταν πέθανε.

Το «Χώκλιμπέρι Φιν» διδάχτηκε σε όλα τα αμερικάνικα σχολεία σχεδόν για όλον τον 20ο αιώνα, για να καταργηθεί πάλι η διδασκαλία του στον 21ο , γιατί είναι γεμάτο με τη μισητή λέξη από «νι».

Ο Πέρσιβαλ Έβερετ είναι μαύρος συγγραφέας, και το 2022, συλλαμβάνει— εν μέσω μιας παρτίδας τένις— την ιδέα να πει την πασίγνωστη ιστορία του Χακ Φιν, από την πλευρά του σκλάβου, να κάνει δηλαδή τον Τζιμ αφηγητή και κεντρικό ήρωα. Βέβαια, ο Πέρσιβαλ Έβερετ δεν είναι ένας οποιοσδήποτε μαύρος συγγραφέας, είναι άνω των εξήντα χρονών, έχει γράψει κοντά στα τριάντα βιβλία, διδάσκει δημιουργική γραφή και γλώσσα όλη του τη ζωή, είναι ένας λόγιος με τεράστια αγάπη προς τη γλώσσα και την εκπαίδευση. Θεωρεί πως αν κάτι θα λυτρώσει τη μαύρη κοινότητα είναι ακριβώς αυτό, το βλέπουμε ήδη από τα πιο πρώιμα έργα του, όπως το "Σβήσιμο".

Φτιάχνει έτσι μια αφήγηση από αυτές που ονομάζονται neo-fugitive narratives (μαύροι συγγραφείς, που δεν υπήρξαν οι ίδιοι σκλάβοι, αλλά είναι απόγονοι σκλάβων, γράφουν για τη σκλαβιά και τον μακρύ δρόμο της προσπάθειας απελευθέρωσης) και ταυτόχρονα δημιουργεί ένα spin-off ενός από τα πιο αγαπημένα και πολυδιαβασμένα αμερικάνικα μυθιστορήματα.

Στο πρώτο μέρος ακολουθεί κατά γράμμα την πλοκή του “Χωκλιμπέρι Φιν”, σε όσα κομμάτιά του δηλαδή υπάρχει ο Τζιμ και θα μπορούσε ως πρωτοπρόσωπος αφηγητής να μας πει το επεισόδιο. Έτσι, εκμεταλλεύεται τη ροή του πικαρέσκου και το «James» είναι κι αυτό φοβερά ευκολοδιάβαστο∙ ειδικά αν έχεις διαβάσει στην εφηβεία σου τον Τουέιν και δεν θυμάσαι ακριβώς τι γίνεται σε κάθε επεισόδιο.

Στο δεύτερο και το τρίτο μέρος όλα αλλάζουν, γιατί πρέπει να αλλάξουν.

Ο Έβερετ γράφει με πρόθεση. Το κεντρικό του θέμα είναι το αίτημα για ελευθερία, όχι του λευκού αγοριού, αλλά του μαύρου άντρα. Από την πρώτη κιόλας σκηνή, καταρρίπτει το κλισέ του μυθιστορήματος του Τουέιν πως ο Τζιμ είναι καλόκαρδος μεν μα χαζούλης, αμόρφωτος που πιστεύει σε ένα σωρό δεισιδαιμονίες και νοητικές παγίδες που στήνει η θρησκεία. Για την ακρίβεια, ο Τζιμ του Έβερετ αίρεται ακόμα ψηλότερα από αυτό, η διάλεκτος που μιλάει είναι πεποιημένη, φτιαχτή, κι αναγκάζεται να τη διδάσκει στα παιδιά, για να κρατάει τους λευκούς ήσυχους, πως οι μαύροι είναι κατώτεροι τους.

Αυτό το λογοτεχνικό εύρημα— μην ψάχνετε, δεν υπάρχει καμία πραγματολογική μελέτη για να στηρίξει κάτι τέτοιο, είναι εβερετισμός— η γλώσσα που χρησιμοποιείται ως κατευναστικό μέσο του δυνάστη, και ως ένδειξη υποταγής, κι έπειτα η σταδιακή απελευθέρωση του Τζιμ από αυτή όσο απομακρύνεται από την σκλαβιά, για να γίνει τελικά κύριος του εαυτού του, να τον επανεφεύρει και να μπορεί να τον ονοματίσει – James— στηρίζει το δεύτερο επίπεδο της ανάγνωσης. Το «James» είναι ένα μυθιστόρημα ενηλικίωσης, αναζήτησης ταυτότητας και τελικά ενδυνάμωσης. Naming the self, ονομάζοντας τον εαυτό.

Στην πορεία βέβαια κάθε ένα αναδιηγημένο επεισόδιο του «Χώκλιμπέρι Φιν» αποτελεί κι ένα μάθημα αμερικάνικης ιστορίας και αναζήτησης της αμερικάνικης ψυχής, που τι έκπληξη, περιλαμβάνει και τη μαύρη φυλή. Το εξαιρετικό με το «James» είναι πως λειτουργούν όλα, η φτιαχτή γλώσσα των μαύρων, η γλώσσα των αμόρφωτων λευκών, το έντονο χιούμορ (που κι αυτό θυμίζει Τουέιν) ακόμα και οι φαντασιώσεις του Τζιμ με τον Βολταίρο και τον Τζον Λοκ— αποκυήματα της φαντασίας του Έβερετ βεβαίως—, λειτουργούν για να πουν ξανά μια ιστορία που είναι σοκαριστική, πώς άνθρωποι υπήρξαν αντικείμενα, «περιουσιακά στοιχεία», πώς οι σκλάβοι δεν είχαν οικογένεια, πώς τις μαύρες γυναίκες τις βιάζανε χωρίς καν να το σκέφτονται, σαν καθημερινή δραστηριότητα, πώς για ένα κομμάτι μολύβι μπορούσαν να σε βασανίσουν μέχρι θανάτου και να σε κρεμάσουν περήφανα στην πλατεία. Κυρίως όμως για το ότι, όλο αυτό, ήταν νόμιμο. Αυτό είναι το εξωφρενικό, το αδιανόητο. Αυτό πρόσταζε ο νόμος, η κοινωνία, η ηθική, η θρησκεία. Αλλά ο Τζιμ μας το λέει από την αρχή, σε κανέναν Θεό δεν πιστεύει γιατί αυτός είναι ο λευκός θεός.

Από τα αγαπημένα μου επεισόδια, είναι η αναδιήγηση των παραστάσεων Μινιστρέλ, όπου λευκοί, φορώντας μπλακφέις (blackface), προσποιούνταν πως τραγουδούσαν τραγούδια μαύρων. Ο Daniel Decatur Emmett είναι ιστορικό πρόσωπο, υπήρξε και αυτός και το βιβλίο με τα «τραγούδια» του, που επιβίωσε και υπάρχει ως τις μέρες μας (μη ρωτήσετε για τα πραγματικά τραγούδια των μαύρων και αν υπάρχουν αυθεντικά τυπωμένα). Αυτό διαβάζουμε πρώτο πρώτο στο «James», ένα από τα τραγούδια του Έμετ, αυτή την ψευτιά.

Στο επεισόδιο αυτό, συνειδητοποιεί ο Τζιμ πως ακόμα και από φιλελεύθερους λευκούς δεν έχει τίποτα να περιμένει, πως αν περιμένει, πρέπει πάλι να τον ελευθερώσει ένας λευκός άνθρωπος. Και επαναστατεί. Στο δεύτερο και το τρίτο μέρος, που ξεχνάμε τον Μαρκ Τουέιν, ο Τζιμ είναι πια ελεύθερος, κι ας δεν είναι. Σιγά σιγά βρίσκει τον εαυτό του, γίνεται βίαιος εκεί που πρέπει, ξεσηκώνει, ηγείται. Και τελικά γίνεται Just James.

Τώρα αυτή η τελευταία φράση, αμφίσημη στα αγγλικά, και σχεδόν αδύνατον να αποδοθεί στα ελληνικά σε όλο της το μεγαλείο, «Δίκαιος Τζέιμς», «Μόνο Τζέιμς», «Απλά Τζέιμς» κ.ο.κ., είναι ο πυρήνας. Ο Τζιμ πια μπορεί να αυτοπροσδιοριστεί, είναι συνειδητός κύριος του εαυτού του και έχει όνομα.

Έτσι το «James» γίνεται κάτι πολύ περισσότερο από ένα λογοτεχνικό παιχνίδι αλλαγής αφηγητή και ενός τεχνάσματος της γλώσσας. Διαλέγοντας άλλον αφηγητή για την ίδια ιστορία, ο Έβερετ διαφοροποιεί όχι μόνον το διακύβευμα του αφηγήματος αλλά και το ίδιο το αφήγημα. Σε κάποιο σημείο ο Τζιμ ξεκινώντας να γράφει την ιστορία του με αυτό το απόκομμα μολυβιού, το ποτισμένο με αίμα, λέει «Με το μολύβι μου, γράφοντας δίνω υπόσταση στον εαυτό μου, γράφοντας βρίσκομαι εδώ». Όποιος αποκτά φωνή, αποκτά συνείδηση, και θέση στην Ιστορία.

Ο Πέρσιβαλ Έβερετ με το «James» έζησε στην Αμερική κάτι που δεν του είχε συμβεί πριν, παρόλα τα σπουδαία βιβλία που είχε ήδη γράψει, έγινε διάσημος, βγήκε στην τηλεόραση, απέκτησε βήμα. Σε όλη του τη ζωή ήταν ένας άνθρωπος που στήριξε την μαύρη κοινότητα διακριτικά— αυτό του προσάπτουν πάντα κι αυτό διακωμωδεί και στο «Σβήσιμο», πως δεν ήταν αρκετά «μαύρος συγγραφέας». Όμως εδώ ξεκάθαρα άλλαξε πολιτική στάση, βγήκε μπροστά, όπως ο James. Οι καιροί δυστυχώς το επιτάσσουν. Γιατί 150 χρόνια μετά η φυλετική ισότητα παραμένει ακόμα αίτημα. Στην Αμερική, αλλά κι εδώ.

Κατερίνα Μαλακατε

"James", Πέρσιβαλ Έβερετ, μτφ. Μυρσίνη Γκανά, εκδ. Ψυχογιός

"Ο Ιωσήφ ήρθε μετά", Φωτεινή Τσαλίκογλου

2025-11-10T10:26:00.000+02:00

Ο Ιωσήφ ήρθε μετά, Φωτεινή Τσαλίκογλου, εκδ. Καστανιώτη

Ο Ιωσήφ είναι το Κακό. Γεννήθηκε στη θέση ενός άλλου μωρού και από την αρχή ξέσκισε τη μάνα του. Υπήρξε κακός, βασανιστής για τη μάνα και την αδελφή του, κυρίως για τη μάνα που τον λάτρευε ό,τι κι αν ήταν. Ο πατέρας πότε απών, πότε έστεκε και κοιτούσε, αυτός, ο φορέας του συλλογικού Κακού. Ο Ιωσήφ είναι η ενσάρκωση του κακού. Την ιστορία αφηγείται η αδελφή, η Θάλεια, που βλέπει τη μάνα της να ταλαιπωριέται κάθε μέρα και να καταλήγει σε έναν διπλό θάνατο, και τον πατέρα της, να αφηγείται ιστορίες από το παρελθόν, να τις φορτώνει, να τις στοιβάζει πάνω της. Ένας πατέρας ταυτόχρονα ήρωας και προδότης. Η μάνα του αυτοκτόνησε∙ κι εκείνου.

Το βιβλίο διερευνά ένα τραύμα βαθύ και ανομολόγητο, αυτό της ψυχικής ασθένειας, του φονιά. Η συγγραφέας το κάνει με λεπτότητα, και δεν βάζει το ψυχοθεραπευτικό άλτερ ίγκο της μέσα στις σελίδες, παρά μόνον την ύστατη ώρα. Απαντήσεις δεν υπάρχουν. Ίσως η μόνη απάντηση να είναι η ίδια η ανθρώπινη φύση και ο τρόπος που διαμορφώνονται οι σχέσεις μεταξύ μας, μια ισορροπία τρόμου στο πρεβάζι ενός μπαλκονιού και στα κλαδιά ενός δέντρου. Η ζωή και ο θάνατος δεν έχουν σημασία. Ούτε καν η ίδια η επιβίωση. Μόνο μία είναι η έγνοια, να γλιτώσει το παιδί, να μην είναι κακό, να μην είναι θύτης, να μην είναι θύμα, να μην είναι βασανιστής, να μην είναι βασανιζόμενος. Το μικρό μυθιστόρημα αρχίζει με ένα αγέννητο παιδί και τελειώνει με ένα αγέννητο παιδί. Οι συνθήκες δεν μοιάζουν. Μοιάζει όμως ίδια η επιταγή για προστασία και αγάπη, από μια κληρονομιά αβάσταχτη. Κλείνει με ένα άλλο, ξένο παιδί, πάλι δικό μας, να αγκαλιάζει το αρκουδάκι του.

Παρακολουθούσα στην αρχή την πλοκή με χλιαρό ενδιαφέρον, νόμιζα πως τα είχα ξαναδιαβάσει στο «Να μιλήσουμε για τον Κέβιν», ώσπου έφτασε στο κρεσέντο της η αφήγηση, τότε απαίτησε όλη την προσοχή μου, λαχταρούσα για λύτρωση. Και λύτρωση δεν ήρθε. Μόνο η καθημερινότητα, πεζή, ανομολόγητη, να σου λέει κάθε μέρα πόσο απέτυχες. Ο χρόνος, λένε, αμβλύνει τα πάθη. Ακόμα κι αν περιλαμβάνουν τόσους θανάτους; Είχα καιρό να διαβάσω βιβλίο της Φωτεινής Τσαλίκογλου, έφταιξε το αναγνωστικό μου μπλοκ των τελευταίων χρόνων, η περιρρέουσα αίσθηση πως η ελληνική λογοτεχνία δεν έχει βαθύ λόγο; Ό,τι κι αν έφταιξε, δικό μου το λάθος.

Κατερίνα Μαλακατέ

Ο Ιωσήφ ήρθε μετά, Φωτεινή Τσαλίκογλου, εκδ. Καστανιώτη

"Έμβια όντα", Iida Turpeinen

2025-10-17T19:36:00.000+03:00

Καταβρόχθισα τα έμβια όντα. Ξέρω, αυτή η φράση δεν ακούγεται ωραία, αν και ισχύει εδώ που τα λέμε, μιας και οι άνθρωποι είμαστε παμφάγοι. Ένα βιβλίο που στο οπισθόφυλλο λέει κάτι για μια θαλάσσια αγελάδα, αυτά τα «Έμβια όντα» καταβρόχθισα, μέσα σε δυο μέρες, αν και πρόκειται για ένα μυθιστόρημα με εκατοντάδες πραγματολογικά στοιχεία, που κάποια θα σε σταματήσουν για να τα ψάξεις, κι άλλα θα τα αγνοήσεις αδημονώντας να φτάσεις στο τέλος.

Μα το τέλος δεν είναι ρόδινο, ποτέ δεν είναι ρόδινο για τα είδη που εξαφανίζονται.
Στο μυθιστόρημα όλα ξεκινούν με την αποστολή του Μπέρινγκ κι έναν επίπονο φυσιοδίφη, τον Γκέοργκ Βίλχελμ Στέλερ. Υπάρχουν ακόμα χιλιάδες ακαταλογογράφητα πουλιά και ζώα στις νέες χώρες, πρέπει να τα πιάσεις, να τα σκοτώσεις, να τα ταριχεύσεις, να τα σκιτσάρεις, κι όλα αυτά παλεύοντας στην αφρισμένη θάλασσα. Ο Μπέρινγκ θα πεθάνει στο νησί που ανακάλυψαν κατά λάθος, κοντά στον Πορθμό που ανακάλυψαν κατά λάθος κι έπειτα ονόμασαν με το όνομά του, νήσος του Μπέρινγκ, Βερίγγειος Πορθμός. Εκεί ανακάλυψαν ένα γιγαντιαίο σειρηνοειδές, τη «θαλάσσια αγελάδα» που όλοι οι φυσιοδίφες μιλούσαν για αυτή, αλλά αρκετοί τη θεωρούσαν μύθο (όχι αστικό προφανώς).

Κι έτσι η «θάλασσια αγελάδα του Στέλερ» θα έχει για πάντα το όνομα του Στέλερ κοτσαρισμένο στο όνομά της. Και θα εξαφανιστεί 27 χρόνια από την «ανακάλυψή της». Έχει την ατυχία να είναι άκακη και να έχει ωραίο κρέας. Αν και τις περισσότερες φορές τη σκοτώνουν άσκοπα, ως τρόπαιο.
Κι έπειτα θα πάμε σε άλλη ιστορία και σε άλλη, ακολουθώντας την πορεία της αγελάδας, ή μάλλον του σκελετού της, από την Αλάσκα ως την Φινλανδία. Στο τέλος θα δημιουργηθεί ένα μυθιστόρημα για την εξαφάνιση, τη ζωή και το θάνατο, την εξερεύνηση, την ανακάλυψη, την επιστήμη, και το περιβάλλον. Που θα μας εξηγήσει μεταξύ άλλων γιατί η προστασία του περιβάλλοντος είναι ένα τόσο νεωτερικό κόνσεπτ.

Η πολυπλοκότητα της αφήγησης, η εκτεταμένη έρευνα, η εξαιρετική ιδέα θα έφταναν να κρατήσουν το ενδιαφέρον μου ακόμα και σε μια non-fiction αφήγηση— κι εδώ κάποιες στιγμές το κείμενο μπαλατζάρει προς το non-fiction. Όμως αυτό που το κάνει μοναδικό είναι λογοτεχνία. Η δημιουργία πλοκής από την πληροφορία, ο λεπτός χειρισμός της γλώσσας και το χιούμορ της αφηγήτριας. Γιατί ξέρεις με σιγουριά πως αφηγείται μια γυναίκα για «αντρικά πράματα».
Η "θαλάσσια αγελάδα του Στέλερ" ανακαλύφθηκε το 1874, εξαφανίστηκε από την αλόγιστη θήρευση μόλις 27 χρόνια μετά. Στο μυαλό του αναγνώστη στην αρχή αυτό το γεγονός μοιάζει να μην έχει συγκινησιακό φορτίο, μοιάζει «φυσιολογικό για την εποχή». Όμως όσο χωνόμαστε στις ιστορίες των ανθρώπων που προσπάθησαν να την προστατέψουν, ή έστω τα κόκκαλα και τη μνήμη της, τόσο τα διλήμματα μεγαλώνουν, έχουν να κάνουν με το τι είναι ηθικό και τι οικονομικά συμφέρον, με την υποκρισία της ανθρώπινης αγέλης, με την προστασία του ισχυρού με κάθε κόστος. Α, και με το πόσο κάθε μικρή συνεισφορά των γυναικών στην επιστήμη, ακόμα κι αυτών των γυναικών που τις θεωρούσαν αντικείμενα και δεν τις άφηναν να μάθουν πολλά πέρα από γραφή και ανάγνωση, συστηματικά αποκρύπτεται.

Τι άραγε κάνει αυτό το μυθιστόρημα από τη σχετικά νέα ακόμα Φινλανδή ΙΙντα Τουρπέινεν να ξεχωρίζει και να έχει ήδη προγραμματιστεί η μετάφρασή του σε πάνω από 25 χώρες; Ο ενθουσιασμός. Δεν είναι ούτε η 10ετής έρευνά της, ούτε τα πραγματολογικά στοιχεία. Είναι ο τρόπος που όλα αυτά μπλέχτηκαν στο μυαλό της και στο δικό μας, δημιούργησαν έναν χάρτη που μας οδηγεί σε βαθύτερα ερωτήματα για την ίδια την ανθρωπινότητα (τη φύση του ανθρώπου). Α, και η χρήση του ενεστώτα, ενός χρόνου εντελώς παρεξηγημένου που τυπικά μας ζητάνε να μην τον χρησιμοποιούμε ποτέ στις λογοτεχνικές αφηγήσεις, μα τελικά δημιουργεί τόσο καλά την αίσθηση του επείγοντος.

Η πρόβλεψή μου είναι πως τα σπουδαία βιβλία του καιρού μας θα προέρχονται και από αυτό το είδος. Βλέπουμε ήδη πολύ ενδιαφέροντα μυθιστορήματα με θέμα το περιβάλλον, ίσως όχι τόσο σοφιστικέ όσο τούτο εδώ, που μας δείχνουν τον τρόπο και τον δρόμο, όχι μόνον για τα cli-fi (που είναι κάπως περισσότερο δυστοπικά τα περισσότερα) αλλά και για το ιστορικό, το επιστημονικό κ.οκ. μυθιστόρημα.
Ήρθε η ώρα του του «μυθιστορήματος που μπλέκει το πραγματολογικό με το μυθοπλαστικό» να ανθίσει. Χμ, οκ, το έκανε κι ο Ιούλιος Βερν 150 χρόνια πριν, αλλά με καταλαβαίνετε.

Κατερίνα Μαλακατέ

'Εμβια όντα, Iida Turpeinen, ,μτφ. Βίκυ Αλυσσανδράκη, εκδ. Ίκαρος

Τα αυτοβιογραφικά στοιχεία στον Ντέιβιντ Κόπερφιλντ

2025-09-27T13:50:00.000+03:00

Είναι το «Ντέιβιντ Κόπερφιλντ» ένας από τους παππούδες του σημερινού autofiction; Υπό μία έννοια, ναι, πρόκειται για ένα μυθιστόρημα όπου ο συγγραφέας μετατρέπει τον εαυτό του σε μυθιστορηματικό ήρωα, δανείζεται κομμάτια της ζωής του και τα μετατρέπει σε πλοκή. Από την άλλη ο Ντέιβιντ Κόπερφιλντ, δεν είναι ένα αμιγώς αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα. Ο Κ. Ντ, κρατάει τον εαυτό του ως παλίμψηστο του Ντ.Κ., όμως δανείζει μόνο θραύσματα των προσωπικοτήτων των γύρω του στους υπολοίπους μυθιστορηματικούς χαρακτήρες.

Αυτό που πιο πολύ από όλα τα άλλα μας θυμίζει ας πούμε το «Αναζητώντας τον Χαμένο Χρόνο» του Προυστ, είναι η ιδέα της υποκειμενικής μνήμης, της ρευστότητας της ανάμνησης, της επανεφεύρεσης του εαυτού, μέσα από την εξιστόρηση. Ο Ντίκενς το λέει ξανά και ξανά μέσα στην ίδια την αφήγηση, το βάζει το στόμα της κας Τρότγουντ, του ίδιου του πρωτοπρόσωπου αφηγητή, Ντέιβιντ: η ανάμνηση είναι βασισμένη στην πραγματικότητα, αλλά στην πραγματικότητα δημιουργείται κάθε φορά από το ποιος είναι αυτός που θυμάται.

Το «Ντέιβιντ Κόπερφιλντ», έτσι, δεν είναι απλά ένα μυθιστόρημα ενηλικίωσης με πολλά αυτοβιογραφικά στοιχεία, αναδύεται από μέσα του η έννοια της ίδιας της μνήμης και του χρόνου. Κάτι που μάλλον δεν θα το περίμενε κανείς από ένα Βικτωριανό μυθιστόρημα του 1850, που δημοσιεύτηκε σε συνέχεις, χωρίς σαφή σκελετό από την αρχή, από τον Μάιο του 1849 έως και τον Νοέμβριο του 1850, και που οι άνθρωποι αγόραζαν κάθε επιφυλλίδα για μισή πένα, «κατεβάζοντας» έτσι την Υψηλή λογοτεχνία στο ανάστημα των φτωχών.

‘I know enough of the world now, to have almost lost the capacity of being much surprised by anything; but it is matter of some surprise to me, even now, that I can have been so easily thrown away at such an age. A child of excellent abilities, and with strong powers of observation, quick, eager, delicate, and soon hurt bodily or mentally, it seems wonderful to me that nobody should have made any sign in my behalf.’

Το παιδικό τραύμα του Ντίκενς, το ότι αναγκάστηκε στα 12 του να δουλέψει σε βιοτεχνία παπουτσιών για να συντηρήσει την οικογένεια, όσο ο πατέρας του ήταν φυλακή για χρέη, είναι το κομβικό γεγονός που καθορίζει τη ζωή και του Ντέιβιντ. Οι γονείς του Ντίκενς εμφανίζονται σε πολλούς χαρακτήρες, η μητέρα του στην αφελή και πανέμορφη μητέρα του Ντ.Κ., Κλάρα Κόπερφιλντ. Ο «θάνατος» της μέσα του όταν του ζήτησε να συνεχίσει να δουλεύει και να μην ξαναρχίσει το σχολείο, στο θάνατο της Κλάρας. Ο πατέρας του, Τζον Ντίκενς, στο πρόσωπο του πομπώδους κου Μικόουμπερ που φυλακίστηκε για χρέη, κι ίσως αργότερα στον καλόκαρδο αλλά θεότρελο κο Ντικ. Ο Ντίκενς θεωρούσε τους γονείς του ευτυχείς και ανέμελους, αλλά ανίκανους για γονείς.

Αυτό διαμόρφωσε και την ιδέα του περί γυναικών και γάμου, που τελικά κατέστρεψε και τον ίδιο και την γυναίκα του, Κέιτ Ντίκενς, που υπέφερε τα πάνδεινα στα χέρια του.

Στον Ντ. Κόπερφιλντ επανέρχονται τρία βασικά γυναικεία πρότυπα. Η Ντόρα και η Κλάρα, οι γυναίκες-παιδιά, που μπορείς να τις εκμεταλλευτείς ή να τις λατρέψεις. Η Ντόρα είναι βασισμένη στην πρώτη αγάπη του Ντίκενς, Maria Beadnell, και πώς φανταζόταν πως θα ήταν ο γάμος της μαζί του, αν το τολμούσε. Η Άγκνες, η ιδανική Βικτωριανή γυναίκα, που κρατάει άψογα το νοικοκυριό, είναι νουνεχής και φροντιστική και πάντα πανέμορφη. Και φυσικά η Μέγαιρα, όπως η κα Νταρτλ και η κα Μερντστόουν.

Ο Ντίκενς, που αγαπούσε τα του οίκου του, λένε πως ακόμα κι όταν έγινε διάσημος και πάμπλουτος έκανε εκείνος τα καθημερινά ψώνια για να μην τον κλέψει ο χασάπης, δημιουργεί στον Ντ. Κόπερφιλντ ξανά και ξανά ιστορίες για αυτό το θέμα, για γυναίκες που τα κατάφερναν κι άλλες όχι. Δυστυχώς για την Κάθριν Ντίκενς, που τον γνώρισε όταν ήταν ένα ανέμελο κορίτσι στα 18 της, (που έγραφε, ήταν ηθοποιός, φοβερή μαγείρισσα, εξέδωσε μάλιστα έναν οδηγό μαγειρικής όσο ζούσε), δεν τα κατάφερε να παραμείνει η ιδανική γυναίκα στα μάτια του.

Στην αρχή πήγαιναν ταξίδια, θέατρα, μιλούσαν για λογοτεχνία, ο Ντίκενς ήταν πανευτυχής, όπως ο Τραντλς στον Κόπερφιλντ. Αλλά μετά, η Κέιτ άρχισε να κάνει παιδιά, 10 ή 11 τον αριθμό επέζησαν έστω και λίγο, ενώ είχε τουλάχιστον 2 αποβολές. Ο δεύτερός του γιος γεννήθηκε το 1849, λίγο πριν αρχίσει ο Ντ.Κ. Η τρίτη τους κόρη γεννήθηκε το 1850, την ονόμασαν Ντόρα, από το μυθιστόρημα. Το μωράκι πέθανε 8 μήνες αργότερα.

Η Κάθριν χόντρυνε, έπαθε κατάθλιψη, ήταν μια μέγαιρα δίπλα στον λαμπερό σούπερ σταρ συγγραφέα, που έκανε ήδη παγκόσμιες περιοδείες. Το 1857, ο Ντίκενς την αντικατέστησε με την 18χρονη Νέλλυ (όταν ο ίδιος ήταν 45 χρονών, η Κέιτ 42, και η τελευταία τους κόρη, 18 χρονών). Και την κατασυκοφάντησε γράφοντας δακρύβρεχτες επιστολές και επιφυλλίδες στο Household Words, το εβδομαδιαίο περιοδικό του. Και της στέρησε τα παιδία της. Όταν πέθανε ο Κάρολος, ο κόσμος πίστευε πως είχε παντρευτεί μια ημίτρελη, χοντρή, ανάπηρη από τις πολλές γέννες. Όταν πέθανε η Κάθριν, που δημοσίως δεν μίλησε ποτέ κακά για κείνον, έδωσε στην κόρη της τις επιστολές τους, για να μάθει ο κόσμος πως πραγματικά αγαπήθηκαν.

Ο Ντέιβιντ Κόπερφιλντ ακολουθεί παρόμοια επαγγελματική πορεία με τον Κάρολο Ντίκενς, γίνεται δημοσιογράφος και συγγραφέας, ίσως όχι με την έξαλλη επιτυχία που είχε ο δημιουργός του. Όμως κυρίως έχει τα ίδια χαρακτηριστικά με κείνον, την ιδιοφυία, την ικανότητα της ψυχογράφησης, τη λατρεία για τον Σαίξπηρ και το θέατρο, την δυνατότητα να συγκεντρωθεί και να γράψει τεράστια μυθιστορήματα, την αφέλεια και το τραύμα, τις επιπόλαιες φιλικές σχέσεις που φτάναν στα όρια της λατρείας. Ο C.D και o D.C. ερωτεύονταν με τον ίδιο τρόπο, την ιδέα αντί για τη γυναίκα.

Κι έχουν κοινά θέματα στα μυθιστορήματά τους, την μικροαστική Βικτωριανή ηθική, την παιδική εργασία, το γάμο, τον έρωτα, τα σχολεία, το δικαστικό σύστημα. Άλλωστε στην πρωτοπρόσωπη αφήγηση του Ντέιβιντ Κόπερφιλντ, γίνεται σαφές πως ο Ντ.Κ. γράφει ένα αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα. Ο Ντ.Κ. ως αναξιόπιστος αφηγητής της ιστορίας του, είναι και δεν είναι ο Κ.Ντ.

Ο Ντίκενς δήλωνε ανοιχτά πως από όλα τα μυθιστορήματά του, αυτό, το 8ο, ήταν το αγαπημένο του. Έγραψε, π.χ., στον πρόλογο της έκδοσης του 1857:

“[]like many fond parents, I have in my heart of hearts a favourite child. And his name is David Copperfield".

Αν κάποιος του έλεγε πως γράφει autofiction, θα τον κοιτούσε ωσάν τον εξωγήινο. Το σίγουρο είναι ένα, στο "Ντέιβιντ Κόπερφιλντ" δένεται το πραγματικό με το φανταστικό, [«a very complicated weaving of truth and invention», έλεγε ο ίδιος] κι έτσι φτιάχνεται λογοτεχνία∙ του πιο μεγάλου ύψους.

Κατερίνα Μαλακατέ

"Ντέιβιντ Κόπερφιλντ", Charles Dickens, μτφ. Άρης Σφακιανάκης- Ηρώ Σκάρου, εκδ. Κέδρος

Γιατί οι νέοι μας διαβάζουν λογοτεχνία και πώς να ξεπεράσουν αυτή την έξη.

2025-09-24T09:35:00.000+03:00

[credits: Δημήτρης Δ.]

Η μανιώδης ανάγνωση λογοτεχνίας είναι έξις, χαρακτηριστική των καιρών μας και απειλητική για το σύνολο του ανθρωπίνου γένους. Το άτομο εθίζεται στην ανάγνωση μικρό, πιθανώς στην εφηβεία, χωρίς να παύουν να υπάρχουν περιπτώσεις εθισμού και σε μεγαλύτερες ηλικίες. Αν και πρέπει να πούμε εδώ, πως όσο μεγαλώνει και ωριμάζει κανείς, οι πιθανότητες μειώνονται σημαντικά.

Επιχειρώντας να διερευνήσουμε τα αίτια του φαινομένου, θα πρέπει να ανατρέξουμε στις μικροποσότητες λογοτεχνικών κειμένων που ανευρίσκονται σε κάθε ελληνικό σπίτι, τη Μάνα της Περλ Μπακ, Τα άγουρα χρόνια, το Με και το Χωρίς οικογένεια, το Κάστρο, πιθανώς και τα Ψηλά Βουνά του Ζαχαρία Παπαντωνίου. Υπάρχει μια πιθανότητα να φταίει κι εκείνος ο σκληρόδετος τόμος του Λουντέμη με το εξώφυλλο στο κόκκινο της Βουργουνδίας∙ ή έστω ο Ζορμπάς.

[Στο σπίτι μου, ειρήσθω εν παρόδω, είχε άπειρα paperbacks Asimov και Philip Dick, ένα σωρό πετσοκομμένους Ιούλιους Βερν, και το Brave new world, το Doors of perception and hell και το 1984. Μάλλον για αυτό η δική μου περίπτωση είναι ανίατη. ]

Στη μανιώδη ανάγνωση οδηγούν συχνά τα τραύματα της παιδικής ηλικίας. Παιδιά παρατημένα από γονείς παραδομένους στην καλοκαιρινή μεσημβρινή ραστώνη, κατατρομοκρατημένα από τη φράση «Κιχ μη βγάλεις, στην έκοψα τη γλώσσα, κοιμάται ο μπαμπάς», βαριεστημένα από την 12^η φορά που ξεφύλλισαν τον Μίκυ Μάους τους. Μοναχικοί έφηβοι που κρύβονται από τους δυνάστες τους και κάνουν κοπάνα στους διαδρόμους της αχανούς βιβλιοθήκης του ιδιωτικού τους σχολείο με έναν Ντοστογιέφκσι στο χέρι [εεε, συγγνώμην παρασύρθηκα από την προσωπική εμπειρία, επανέρχομαι]. Για τη βαρύτητα της κατάστασης ευθύνονται σαφώς τα κλασικά, ο Ουγκώ, ο Ντίκενς, ο Ζολά, ο Τολστόι και ο Κοσμάς Πολίτης.

Αν η έξη στα σκληρά λεγόμενα αναγνώσματα επέλθει σε τρυφερή ηλικία υπάρχει περίπτωση η κατάσταση να είναι μη αναστρέψιμη. Το ανθρώπινο μυαλό – εάν δεν μπει ένα όριο από νωρίς –, έχει ανάγκη τη μυθοπλασία. Καίτοι οι υγιώς σκεπτόμενοι νέοι μας καταναλώνουν κουτσομπολιό, ποδόσφαιρο, τηλεόραση και shorts στο Youtube ικανοποιώντας επαρκώς αυτό το βίτσιο, μικρή μερίδα του πληθυσμού εθίζεται στα μυθιστορήματα και τον Ευρωπαϊκό κινηματογράφο.

Όταν το άτομο περάσει από τα σκληρά στα μαλακά αναγνώσματα των καιρών, η κατάσταση είναι πια τραγική. Το ερώτημα «αυτό τώρα εγώ θα θυμάμαι πως το διάβασα αύριο;» και το χειρότερο, «αυτό τώρα θα το διαβάζουν σε εκατόν πενήντα χρόνια όπως εγώ τον Γκόγκολ μου;» βασανίζει τη σκέψη και δημιουργεί δυσφορία, κάποιες φορές οδηγεί έτι δε περαιτέρω και στην αγχώδη διαταραχή.

Εν ολίγοις, ο ύπουλος εθισμός στην ανάγνωση, ταλανίζει τη νεολαία μας. Οι νέοι μας παραμελούν τα διαβάσματα του σχολείου, μετατρέπονται σε αντικοινωνικούς παρίες, λοιδορούνται στις παρέες και συχνά αρνούνται να συμμορφωθούν στα κοινωνικά πρότυπα. Η μανιώδης ανάγνωση μυθιστορημάτων προάγει τον ατομισμό και εξάπτει τη φαντασία οδηγώντας σε φαντασιοκοπίες πως καθείς μπορεί να έχει προσωπική άποψη και το δικαίωμα να κυνηγήσει το όνειρο της προσωπικής ευτυχίας και γαλήνης. Αυτό βεβαίως είναι ένας κίβδηλος κόσμος, μακριά από την πραγματικότητα και την κοινωνία. Απομακρύνετε τα παιδιά από τα βιβλία. Αφήστε τα να εξερευνήσουν με χαρά την αγορά εργασίας.

Κατερίνα Μαλακατέ

James, Percival Everett

2025-08-07T15:35:00.001+03:00

https://www.booktalks.gr/logotexnia/amerikaniki-logotexnia/amerikaniki-pezografia/james.html

Είχα να απολαύσω μυθιστόρημα του Εβέρετ τόσο πολύ από τότε που πρωτοδιάβασα το Σβήσιμο πριν από περίπου μια δεκαετία. Ο Έβερετ δεν έκανε ποτέ ιδιαίτερες πωλήσεις στην Αμερική∙ η σκληρή, οργισμένη, βίαιη σάτιρά του μάλλον δεν καθόταν καλά στον μέσο Αμερικανό. Αν και είναι πολυγραφότατος— έχει στο ενεργητικό του κοντά 30 βιβλία στα 68 του χρόνια κι έχει πάρει άπειρα βραβεία—οριακά πουλούσε αρκετά αντίτυπα για να συνεχίζει να εκδίδεται από τον μικρό εκδοτικό με τον οποίο συνεργαζόταν. Τώρα όμως με το Τζέημς κάτι άλλαξε, τον «ανακάλυψαν», εκδίδεται από μεγάλους εκδοτικούς, ε πήρε και το Πούλιτζερ .

Το μυθιστόρημα με την πρώτη ματιά είναι μια επαναδιήγηση του Χακ Φιν του Μαρκ Τουέιν από την πλευρά ενός δευτερεύοντα χαρακτήρα, του σκλάβου Τζιμ. Όμως κανείς μάλλον θα το αδικούσε αν έμενε στην επιφάνεια, ο Έβερετ εδώ κωδικοποιεί και επανεφεύρει τη γνωστή ιστορία, φτιάχνει έναν στιβαρό χαρακτήρα στο πρόσωπο του Τζιμ, έναν ηγέτη που τον λένε Τζέημς.

Τυπικά ακολουθεί την πορεία του μυθιστορήματος του Τουέιν, η αρχή είναι όμοια, ο Τζιμ το σκάει, ο Χακ σκηνοθετεί το θάνατό του για να γλιτώσει από τον μέθυσο πατέρα του κ.ο.κ. Σε όσα κομμάτια ο Χακ και ο Τζιμ είναι μαζί, η πλοκή του μυθιστορήματος του Τουέιν κρατιέται απαρέγκλιτα, και μάλιστα αυτά είναι τα πιο κωμικά στιγμιότυπα. Όμως το βάθος που δίνεται στο James είναι άλλης διάστασης, και δεν είναι μόνον επειδή το τέλος είναι άλλο. Δεν αρκεί που βλέπουμε τα βασανιστήρια που υφίστανται οι σκλάβοι για να γίνει αυτό, ούτε ένας λιντσαρισμένος μαύρος γιατί έκλεψε ένα μολύβι. Είναι ο ίδιος ο κεντρικός χαρακτήρας που το επιβάλλει.

Ο Τζιμ, που στο Χακ Φιν, οριακά μιλάει κι είναι καλοκάγαθος γίγαντας, στο James είναι ένας έξυπνος άνθρωπος που έχει μάθει μόνος του στον εαυτό του να διαβάζει και να γράφει. Ο λάτρης της γλώσσας και λόγιος Έβερετ χρησιμοποιεί ένα λογοτεχνικό τέχνασμα, τη γλώσσα ως κώδικα όχι μόνον επικοινωνίας αλλά και κοινωνικής θέσης, συμπεριφοράς, υποταγής. Έτσι ο Τζιμ και οι υπόλοιποι σκλάβοι μιλούν το σκληρό ιδίωμα των μαύρων του Νότου μόνον μπροστά στους αφέντες, για να φαίνονται χαζοί και υποταγμένοι, ακίνδυνοι, ενώ μεταξύ τους μιλούν στο πιο ήπιο ιδίωμα των λευκών του Νότου.

Το μυθιστόρημα βασίζεται στον διάλογο και στη «μάσκα της γλώσσας». Στα σημεία που ο Τζιμ αφαιρείται και μιλάει στην κανονική του γλώσσα είναι σχεδόν σαν να μιλάει καθηγητής φιλολογίας ενώ όταν τον δαγκώνει ένας κροταλίας έχει παραισθήσεις με τον Βολταίρο και τον Τζον Λοκ. Έτσι η μετάφρασή του είναι πολύ δύσκολη στα Ελληνικά. Η μεταφράστρια Μυρσίνη Γκανά έπρεπε να κάνει μια επιλογή, είτε να υιοθετήσει μια ελληνική διάλεκτο για το κάθε ιδίωμα(κάτι όμως που θα επηρέαζε στο μυαλό του Έλληνα αναγνώστη τον τόπο και τον χρόνο) ή να βρει έναν τρόπο να καλύψει το τέχνασμα επαρκώς γιατί πάνω του βασίζεται μεγάλο κομμάτι της πλοκής. Αυτή η μεταφραστική δυσκολία υπάρχει βεβαίως σε όλους τους Αμερικάνους συγγραφείς του Νότου, προεξάρχοντος του Φώκνερ. Η λύση της μεταφράστριας δυστυχώς εδώ, ήταν να ακολουθήσει κατά γράμμα το αγγλικό πρωτότυπο, να «σπάσει» τη σύνταξη των ελληνικών, να χώσει όπου βρει συνδέσμους όπως το «που» και να γράφει πχ κυργία αντί για missusm (ούτε αυτό υπάρχει, αλλά στα αγγλικά δεν ακούγεται τόσο λάθος όσο αυτό το εκνευριστικό κυργία).

Ομολογώ πως μετά από λίγες σελίδες το ελληνικό κείμενο με κούρασε τόσο πολύ, που αγόρασα το αγγλικό σε e-book και το συνέχισα από εκεί. Το αγγλικό τρέχει, λόγω της πλοκής, η γλώσσα επιτελεί τον σκοπό της χωρίς να σε ενοχλεί πουθενά, και όσο άκουσα και από το audiobook είναι και απολαυστική. Τελικά τελείωσα το James σε λιγότερο από 48 ώρες στα αγγλικά.

Είχα καιρό να διαβάσω βιβλίο που να με συνεπάρει, να με κάνει να μην θέλω να το αφήσω από τα χέρια μου. Η εξυπνάδα του Έβερετ διαποτίζει το κείμενο, κάνει μασάζ στα εγκεφαλικά κύτταρα, χαίρομαι που ο πολύς κόσμος στην Αμερική θα τον μάθει μέσα από αυτήν την βιβλιάρα. Κι ας πήρε τόσα χρόνια για να γίνει ευπώλητος. Ο ίδιος βέβαια δήλωσε στο Night Show with Seth Mayers πως ελπίζει να το απαγορεύσουν για να τη σπάσει στις διάφορες επιτροπές λογοκρισίας.

Κατερίνα Μαλακατέ

"Οι χήρες της Πέμπτης", Claudia Piñeiro

2025-07-30T12:04:00.000+03:00

Η Κλαούδια Πινέιρο δεν είναι μια «νεαρή συγγραφέας». Γεννημένη το 1960, ασχολήθηκε αρχικά με τη δημοσιογραφία και ξεκίνησε να γράφει λογοτεχνία σχετικά αργά. Το 2005 εκδόθηκε το πρώτο της μυθιστόρημα, οι Χήρες της Πέμπτης, που έγιναν ταινία το 2009 (και πρόσφατα σειρά στο Νέτφιλξ), ενώ το «Η Ελένα ξέρει» βγήκε το 2007 μα δεν μεταφράστηκε στα Αγγλικά μέχρι το 2022, οπότε και ήταν shortlisted για το Man Booker. Αυτή η μετάφραση, η υποψηφιότητά της για το Booker, και η σειρά στο Νέτφλιξ, έκαναν την Πινέιρο γνωστή σε όλον τον λογοτεχνικό κόσμο.

Οι Χήρες της Πέμπτης είναι εκ πρώτης όψεως ένα κλασικό νουάρ, τρεις άντρες ηλεκτροβολημένοι από το καλώδιο του ενισχυτή—και νεκροί— σε μια πισίνα. Συνήθιζαν να βρίσκονται κάθε Πέμπτη βράδυ, αυτοί κι άλλος ένας, και να αφήνουν τις γυναίκες τους μόνες να πηγαίνουν κανένα σινεμά, που για αυτό είχαν το παρατσούκλι «οι Χήρες της Πέμπτης», μέχρι που το παρατσούκλι έγινε αλήθεια.

Το μυθιστόρημα είναι πολυφωνικό, βλέπουμε το κάθε γεγονός από διαφορετικούς αφηγητές, ενώ σε σημεία θυμίζει ένα κλασικό whodunit, γιατί η συγγραφέας διάλεξε έναν περιορισμένο χώρο για να τοποθετήσει την υπόθεση, ένα «ιδιωτικό προάστιο» για πλουσίους, που φυλάσσεται 24 ώρες το 24ωρο από ένοπλους φρουρούς, και όλοι είναι νεόπλουτοι CEO επιχειρήσεων. Οι γυναίκες νοιάζονται για την αρχιτεκτονική κήπων, τα παιδιά πηγαίνουν σε ιδιωτικά σχολεία και κάνουν ναρκωτικά, οι υπηρέτριες και το προσωπικά μπαίνουν τη γειτονιά από άλλη είσοδο μετά από εξονυχιστικό έλεγχο. Άρα κανένας «εξωτερικός» δεν θα μπορούσε να δολοφονήσει αυτούς τους άντρες. Οι ύποπτοι είναι μετρημένοι στα δάχτυλα των δυο χεριών.

Αυτό το «ιδιωτικό προάστιο», που τόσο βολεύει για την αστυνομική διάσταση της πλοκής, είναι στην ουσία ο πρωταγωνιστής, νοηματοδοτεί το κείμενο. Η Πινέιρο στέκεται κριτικά απέναντι στους νεόπλουτους ήρωές της, στα πάθια και τους καημούς τους μέσα στις πισίνες και τους ομοιόμορφους κήπους τους. Μερικές φορές φτάνει στα όρια του ανοιχτού σαρκασμού. Και χώνει το μαχαίρι στο κόκκαλο, έτσι απλά, με ένα νουαράκι για να περνά η ώρα.

Μέχρι τη μέση, αναρωτιόμουνα αν έχει νόημα να διαβάσω το βιβλίο, είμαι από αυτές τις άθλιες αναγνώστριες που ξέρουν πολύ γρήγορα τι έγινε με τους φόνους, ίσως για αυτό σπάνια απολαμβάνω τα whodunnit. Μετά όμως κατάλαβα, την πρόθεση, τους αντιπαθέστατους πρωταγωνιστές, την ψιλοβαρεμάρα και την αηδία που ένιωθα για αυτούς. Η Πινέιρο είχε πρόθεση, είχε λογοτεχνική πρόθεση και αυτό κάνει τα βιβλία σημαντικά.

Οι Χήρες της Πέμπτης είναι ένα εντυπωσιακό πρωτόλειο. Δεν είναι τόσο βαθύ βιβλίο όσο η Ελένα, αλλά σε βάζει να σκεφτείς ύπουλα για την κοινωνική διάσταση ενώ ψάχνεις να δεις τι έγινε. Η Κλαούδια Πινέριο είναι σήμερα η τρίτη πιο πολυμεταφρασμένη αργεντινή συγγραφέας σε όλον τον κόσμο∙ πρώτος είναι ο Μπόρχες, δεύτερος ο Κορτάσαρ. Εμείς εδώ στην Ελλάδα την ανακαλύψαμε αργά (να είναι καλά η Carnivora), αλλά νομίζω πως την αγαπάμε ήδη.

Κατερίνα Μαλακατέ

"Οι χήρες της Πέμπτης", Claudia Piñeiro, μτφ, Ασπασία Καμπύλη, εκδ. Carnivora

"Αρχαία καλλιέργεια", Raduan Nassar

2025-07-25T18:59:00.001+03:00

https://www.booktalks.gr/logotexnia/ispaniki-ispanofoni-kai-portogaliki-logotexnia/ispaniki-kai-ispanofoni-pezografia/portogaliki-logotexnia/vrazilianiki-pezografia-muthistorima/arxaia-kalliergeia.html

O Ραντουάν Νασάρ γεννήθηκε το 1935 στο Σάο Πάολο, παιδί μιας δωδεκαμελούς οικογένειας, από Λιβανέζους γονείς. Εμφανίστηκε στα βραζιλιάνικα γράμματα σαν κομήτης, έγραψε μονάχα την Αρχαία καλλιέργεια (1975), τη νουβέλα Ένα ποτήρι οργή (1978) και κάποια διηγήματα. Το 1984 αποσύρθηκε στο κτήμα του κι έζησε καλλιεργώντας τη γη. Το αποτύπωμά του όμως στην λογοτεχνία της χώρας είναι έντονο και θεωρείται από τους πιο επιδραστικούς συγγραφείς της Βραζιλίας.

Η Αρχαία καλλιέργεια είναι μυθιστόρημα βαθύ, με συνεχείς αναφορές στη Βίβλο και τις αρχαίες τραγωδίες, ένα βιβλίο ιδιαίτερης γλωσσικής ομορφιάς. Η γλώσσα πρωταγωνιστεί, είναι μέρος της ιστορίας, το ύφος καταλαμβάνει μεγαλύτερο χώρο από όσο συνήθως, γίνεται ταυτόχρονα μέσω βασανισμού και λύτρωσης του αναγνώστη. Η κεντρική ιστορία μοιάζει με αυτή του Άσωτου Υιού. Ένας γιος φεύγει από την πατρική εξουσία, από τον «νόμο, την τάξη και την ηθική» γιατί δεν αντέχει, ταυτόχρονα όμως δεν αντέχει ούτε τον εαυτό του, γιατί έχει αισθήματα για την αδελφή του. Καιρό μετά, ο αδελφός του τον ξαναβρίσκει και τον ξαναρουφά στην οικογένεια. Το Οιδιπόδειο, το τι είναι Ηθικό και τι είναι νόμιμο, οι όροι της Εξουσίας και ποιοι μπορεί να την ασκούν πάνω μας και με ποιο τρόπο, γίνονται το όχημα για να μιλήσει ο συγγραφέας μέσα από το ατομικό για το συλλογικό, για την ίδια την κοινωνία.

Η μετάφραση της Αθηνάς Ψυλλιά μοιάζει άθλος, όχι μόνον γιατί είναι πολύ ιδιότυπη η χρήση της γλώσσα, των σημείων στίξεων, κ.ο.κ. μα γιατί το κείμενο μιλά κυρίως μέσα από τις σιωπές, μέσα από αυτά που δεν λέγονται, και απαιτεί μεγάλη αυτοσυγκράτηση από τον μεταφραστή να μην αρχίσει να επεξηγεί στη δεύτερη γλώσσα. Βέβαια, η εντυπωσιακή θητεία της Αθηνάς Ψυλλιά στην μετάφραση του μεγαλύτερου μέρους του έργου του Ζοζέ Σαραμάγκου, μάλλον ήταν εχέγγυο για το αποτέλεσμα σε αυτό το τολμηρό εγχείρημα.

Κατερίνα Μαλακατέ

Υ.42 Η μετάφραση της Αθηνάς Ψυλλιά πήρε το βραβείο του LEA για τα βιβλία που εκδόθηκαν το 2024

Υ.Γ.42-2 Υπάρχει και αυτή η ταινιάρα https://www.imdb.com/title/tt0241663/

"Αρχαία καλλιέργεια", Raduan Nassar, μτφ. Αθηνά Ψυλλιά, εκδ. Πατάκη, 2024

Τα 10 πιο αγαπημένα μας μυθιστορήματα

2025-07-14T17:56:00.002+03:00

Έχουν περάσει πολλά χρόνια από την πρώτη φορά που σε αυτό το blog ζητήσαμε να φτιάξετε λίστες με τα 10 πιο αγαπημένα σας λογοτεχνικά βιβλία, και νομίζω πως καλοκαιράκι είναι, λίγες λίστες δεν έβλαψαν ποτέ κανέναν. Να σας πω μόνο πως δεν μας αξίζουν λίστες με βιβλία που θα θέλαμε να διαβάσουμε, ή βιβλία που θα μας κάνουν να φαινόμαστε πιο ψαγμένοι, μας αξίζουν μόνο λίστες με βιβλία που γουστάρουμε τρελα.

Γράψτε εδώ στα σχόλια ή στην αντίστοιχη ανάρτηση στο group μας στο Facebook τα δέκα πιο αγαπημένα σας μυθιστορήματα (μην κλέβετε, σας βλέπω, δέκα είπαμε) και απολαύστε και τις λίστες των υπολοίπων.

Στο τέλος του Ιουλίου θα βγάλουμε επισήμως αποτελέσματα, σας απειλώ.

"Σπάνιο να σου τύχει καλός άνθρωπος", Flannery O' Connor

2025-06-23T11:42:00.002+03:00

https://www.booktalks.gr/logotexnia/amerikaniki-logotexnia/amerikaniki-pezografia/amerikaniki-pezografia-diigima/spanio-na-sou-tuxei-kalos-anthropos.html

Το να μιλήσει κανείς για το έργο της Φλάνερι Ο' Κόνορ χωρίς να μιλήσει για τη ζωή της μοιάζει παράταιρο. Για τους περισσότερους συγγραφείς λέμε πως αφήνουμε το έργο τους να μιλήσει, για αυτή την κυρία όμως, πως θα μπορούσε να μην πει κανείς πως πέθανε μόλις στα 39 της (τι στο καλό θα είχε γράψει άραγε αν δεν την είχε φάει ο λύκος) κι ήταν μια γυναίκα βαθιά θρησκευόμενη, πάντα σε συνομιλία με έναν θεό που φαίνεται καθόλου να μην ταιριάζει στο αδηφάγο χιούμορ της και που δεν γλιτώνει ούτε κι αυτός από το σαρκασμό της. Μια γυναίκα που έζησε μια συμβατική ζωή κι ας προσπάθησε μανιασμένα να ξεφύγει από αυτήν και που οι επιστολές της, εκτός από ένα άτομο ευφυές δείχνουν κι ένα άτομο που δεν διστάζει να πει την γνώμη του όσο άσχημη κι αν είναι. Είναι περιώνυμη εξάλλου για τη ρατσιστική φράση “I don’t like negroes”. Και όχι δεν υπάρχει δικαιολογία.

Αυτός ο ρατσισμός δεν φαίνεται τόσο πολύ στα γραπτά της, που ισορροπούν ανάμεσα στον Φώκνερ και τον Πόε, μερικές φορές υπερβαίνοντάς τους – ναι ξέρω τι ιεροσυλία ξεστομίζω, δεν είμαι καμιά νιούφισσα. Η Φλάνερι Ο Κόνορ έγραφε και διάβαζε βιβλία «όχι για να φύγει από την πραγματικότητα, αυτό θα ήταν ανόητο, αλλά για να βουτήξει μέσα της». Με έναν τρόπο αυτό είναι αλήθεια, γιατί ενώ προσπάθησε να ξεφύγει από την νοοτροπία και τη μικρότητα του Νότου, πήγε στο διάσημο Iowa Workshop και φαινόταν πως θα μείνει για πάντα στη Νέα Υόρκη, η αρρώστια, ο συστηματικός ερυθηματώδης λύκος, την έκανε να ξαναγυρίσει με πατερίτσες στη μαμά της και στις φάρμες του Νότου, στον προτεσταντισμό του νότου, αυτή μια Καθολική με βαθιά πίστη. “Θέε μου, βοήθησε με να γίνω συγγραφέας για να σε προσεγγίσω καλύτερα», γράφει στις περιβόητες προσευχές της.

Διαβάζοντας τα διαβολικά διηγήματα της Ο' Κόνορ, με το γκροτέσκο χιούμορ και την κοφτερή ματιά, διηγήματα που γράφτηκαν 70 χρόνια πριν, ξέρεις με σιγουριά γιατί η Αμερική του σήμερα βγάζει και ξαναβγάζει τον Τραμπ. Άθελα της, γιατί δεν φαινόταν συνειδητά να την αφορούν τα πολιτικά ζητήματα, φτιάχνει έναν κόσμο βαθιά πολιτικό, όπου ο ρατσισμός υφέρπει έναντι όποιου είναι αδύναμος. Στον “Πρόσφυγα”, οι λευκοί υπηρέτες σνομπάρουν τους μαύρους και οι μαύροι τους Πολωνούς μετανάστες, και μας δείχνει πως η αμορφωσιά και η εξουσιά σε οδηγούν στο να πατήσεις κυριολεκτικά κάτω αυτόν που θεωρείς κατώτερο.

Σε όλα τα διηγήματα κυριαρχεί η μητρική φιγούρα, ναρκισιστική, καθηλωμένη στις βεβαιότητες της αμάθειας, του κουτσομπολιού, αλλά ταυτόχρονα δυναμική, που τα «ξέρει όλα» και τα αναλαμβάνει όλα, και ταυτόχρονα καταπιέζει τις ζωές όλων των γύρω, κυρίως των παιδιών της. Μια μητέρα που ακόμα και όταν τους οδηγεί όλους στον θάνατο, προσπαθεί ακόμα να σώσει το τομάρι της. Τι μου θυμίζει, τι μου θυμίζει...

Νομίζω πως το άλτερ ίγκο της ίδιας της Ο' Κόνορ το είδα σε ένα διήγημα που στα ελληνικά έχει τον ατυχή τίτλο «Ευτυχές γεγονός» και στα αγγλικά τον ευφυή «A stroke of good fortune”. Η Χούλγκα, η κόρη, έχει σπουδάσει φιλοσοφία κι είναι άθεη, και έχει ένα ξύλινο πόδι και πρόβλημα στην καρδιά και για αυτό δεν μπορεί να είναι σε ένα πανεπιστήμιο μακριά, αλλά παραμένει με την ελεγκτική μάνα της. “Μέχρι που…”

Αυτό το «μέχρι που…» είναι το αξεπέραστο στα διηγήματα αυτά. Η Φλάνερι είναι σπουδαία στυλίστρια του λόγου, και σε πολλά σημεία θυμίζει Φώκνερ η χρήση της γλώσσας (για αυτό είναι και τόσο δύσκολη στη μετάφραση), και μεγάλη ψυχογράφος, όμως το βασικό ατού των διηγημάτων της είναι το τουίστ. Ό,τι διεστραμμένο, βίαιο, ακραίο και γκροτέσκο κι αν βάλεις με τον νου σου, αυτή έχει στο μυαλό της κάτι ακόμα χειρότερο.

Τυπικά η Φλάνερι ο Κόνορ, με τις ρατσιστικές ιδέες της, και τον καθολικισμό της, τη μανία της με τη «θεία χάρη» και πως «μας αφορά σε έναν μοντέρνο κόσμο», θα έπρεπε να μου είναι απεχθής. Αντιθέτως τη θεωρώ πολύ σπουδαία συγγραφέα, χωρίς φυσικά να της βρίσκω δικαιολογίες για όλα αυτά που γράφει στις επιστολές της. Εξάλλου από τα πιο τρυφερά και ταυτόχρονα κακοποιητικά διηγήματά της είναι το «Ψεύτικος αράπης», “the artificial niger”, ένα τερατώδες μνημείο της ανθρώπινης αμορφωσιάς και της ανασφάλειας που προκαλεί, της «ομάδας» που δημιουργεί απέναντι στο τέρας που είναι ο Άλλος.

Κατερίνα Μαλακατέ

"Σπάνιο να σου τύχει καλός άνθρωπος", Flannery O' Connor, μτφ. Ρένα Χατχουτ, εκδ. Αντίποδες

"Η τελειότητα", Vincentzo Latronico

2025-06-14T12:55:00.000+03:00

αγοράστε το εδώ:

https://www.booktalks.gr/logotexnia/italiki-logotexnia/italiki-pezografia/italiki-pezografia-muthistorima/i-teleiotita.html

Η τελειότητα του Βιντσέντζο Λατρόνικο είναι ένα βιβλίο μορφής, και όχι πλοκής, γράφτηκε βασισμένο στα «Πράγματα» του Ζωρζ Περέκ, κι έτσι οι ήρωες του είναι μάλλον κάτι γενικόλογες καρικατούρες παρά χαρακτήρες μυθιστορήματος. Δεν μαθαίνουμε τίποτε για αυτούς, ούτε για την ιστορία, ούτε και για τη σχέση τους, δεν τους εξανθρωπίζει τίποτα, παραμένουν ανδρείκελα. Αυτός είναι άλλωστε και ο σκοπός του συγγραφέα, είναι σύμβολα μιας γενιάς που γοητεύτηκε από την εικόνα περισσότερο από οτιδήποτε άλλο, επένδυσε σε μια ινσταγκραμική ζωή και βρέθηκε να ψάχνει τον εαυτό της ανάμεσα στη λιτή μπεζ διακόσμηση από το ikea και τις στίβες που κρύβονταν στις ντουλάπες για να μην χαλάσουν τις φωτογραφίες. Το βιβλίο έχει πολλά αυτοβιογραφικά στοιχεία. Ο ίδιος ο Λατρόνικο έζησε στο Βερολίνο από το 2009 ως το 2023 ως ψηφιακός νομάς, και ξέρει εκ των έσω την κοινότητα των expats που περιγράφει.

Το κείμενο είναι γεμάτο ινσταγκραμικές περιγραφές (με μια τέτοια μακροσκελή περιγραφή ξεκινά στο κεφάλαιο του «Ενεστώτα»-- είπαμε βασίζεται στον Περέκ), που μου φαίνονται το ίδιο βαρετές ως λογοτεχνία και ως εικόνα, οι δυο ήρωες ζουν σε ένα διαμέρισμα στο Βερολίνο, που το νοικιάζουν πού και πού ως Airbnb ενώ στην πραγματικότητα δεν βγάζουν όσα λεφτά θα θελαν, δεν κάνουν πραγματικές σχέσεις παρά με άλλους expats, ζουν σε ένα ιδιόμορφο γκέτο με γουστόζικα καφέ και καλοσχεδιασμένα μπαρς, δεν μαθαίνουν Γερμανικά, μιας και κουτσομιλάνε κάτι universal αγγλικά και δεν ντρέπονται για αυτά. Νοιάζονται για τα δικαιώματα, το περιβάλλον, εφ’ όσον τίποτα από αυτά δεν τους αγγίζει. Μοιάζει να μην έχουν προσωπική ιστορία και να μην έχουν προσωπικότητα. Και καταλήγουν μόνοι.

Ομολογώ πως η ανάγνωση της Τελειότητας με άφησε δίβουλη, από τη μια καταλαβαίνω τι θέλει να πει για τη γενιά μας (ίσως και για τους λίγο νεότερους από μας Millenials), από την άλλη βαριέμαι τις γενικεύσεις και την καταστροφολογία για μια γενιά συλλήβδην, και δεν πιστεύω επ’ ουδενί πως οι άνθρωποι είναι καρικατούρες. Zούμε κάτι πρωτόγνωρο που δεν μπορούμε να το ακόμα να το κατανοήσουμε πλήρως, το διαδίκτυο ορίζει τη ζωή μας πολύ περισσότερο από όσο θα θέλαμε να πιστεύουμε, άλλωστε αυτή η γνώμη ανεβαίνει σε ένα blog, θα ήταν τουλάχιστον αστείο να ισχυριστώ το αντίθετο.

Αγαπώ τη λογοτεχνική φόρμα, κι αυτό το βιβλιαράκι έχει πολλή από αυτή, όμως αγαπώ και τις ιστορίες, κι απ’ αυτό δεν έχει καθόλου. Μου αρέσει το παιχνίδι με τους χρόνους στην αρχή, που μετά παραμένει αυτό, απλά ένα προβλέψιμο παιχνίδι, δεν φτάνει με κανέναν τρόπο την ιδιοφυία του Περέκ. Το βιβλίο είναι υποψήφιο για το Booker 2025, μα κάτι μου έμεινε λειψό, σαν να μην εμβαθύνει αρκετά, να μένει στην επιφάνεια, για κάτι τόσο σημαντικό και σύγχρονο. Το διάβασα σε μία μέρα, είναι μικρό και δεν χάνεται η συνοχή του, μα είναι μυθοπλασία, είναι μέτα- μυθοπλασία, δεν μπορώ με σιγουριά να ξέρω. Ούτε καν το πιο απλό, αν μου άρεσε ή όχι, δεν μπορώ να αποφασίσω.

Κατερίνα Μαλακατέ

"Η τελειότητα", Βιντσέντζο Λατρόνικο, μτφ. Δήμητρα Δότση, εκδ. Loggia