Bauxite Việt Nam

Quản trị môi trường phân mảnh ở Đông Nam Á

2026-08-27T09:26:55.398+07:00

Phạm Phan Long

Vì sao không ai có trách nhiệm với tác động môi trường tích lũy trên toàn khu vực?

Hình 1: Sông Mekong Luang Prabang, Laos, Wikimedia photo

Lời dẫn nhập

Khủng hoảng môi trường ở Đông Nam Á không đơn thuần là khủng hoảng của ô nhiễm, phá rừng, khai khoáng hay đập thủy điện. Đó còn là một cuộc khủng hoảng về trách nhiệm giải trình: những tổ chức đưa ra các quyết định phát triển thường riêng rẽ với từng nước, và không ai có chức năng và có trách nhiệm quản lý các tác động tích lũy xuyên biên giới trên toàn khu vực do chính những quyết định đó gây ra.

Đông Nam Á không thiếu các cơ chế môi trường. Điều còn thiếu là một cơ chế đủ thẩm quyền để kết nối các quyết định phát triển với những tác động môi trường tích lũy mà chúng tạo ra. Trong tất cả các thể chế phát triển quốc tế, ASEAN là tổ chức khu vực duy nhất bao trùm hầu hết Đông Nam Á và có đủ phạm vi chính trị để đưa các vấn đề này lên cấp khu vực.

ASEAN đã long trọng tuyên bố quyền được sống trong một môi trường lành mạnh là quyền của con người, thì bảo vệ môi trường cho toàn khu vực không còn chỉ là vấn đề của chính sách phát triển từng quốc gia; đó trở thành trách nhiệm chung không thể tránh né của toàn khu vực. ASEAN đang đứng trước một sứ mạng và cũng là cơ hội chưa từng có.

Sau đây là bài tóm lược khảo sát hoạt động của các tổ chức phát triển và đề xuất ASEAN Transboundary Environmental Protection Mechanism (ATEPM) nhận trách nhiệm này đã được trang mạng trực tuyến Asia Sentinel đăng lên trang mới của họ.

Bài viết lập luận rằng Đông Nam Á đang đứng trước một nghịch lý lớn: trong nhiều thập niên, khu vực đã xây dựng một mạng lưới thể chế ngày càng mạnh để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, cơ sở hạ tầng, thương mại và hội nhập, nhưng chưa xây dựng được một hệ thống tương xứng để quản trị những hệ quả môi trường do chính quá trình phát triển đó tạo ra.

Từ năm 1966 đến nay, ADB, ASEAN, hợp tác Mekong, GMS, MRC và LMC cùng với APEC, các cơ quan Liên Hợp Quốc, chính phủ và khu vực tư nhân đã giúp Đông Nam Á kết nối ngày càng sâu rộng. Đường sá, đường sắt, hành lang kinh tế, hệ thống năng lượng, khai khoáng, nông nghiệp và thương mại xuyên biên giới đã tạo ra tăng trưởng và cải thiện đời sống cho hàng triệu người.

Nhưng kết nối kinh tế luôn đi kèm những hệ quả môi trường.

Một con đường có thể mở một vùng rừng cho khai khoáng và định cư. Một đập thủy điện có thể thay đổi dòng chảy tại địa phương; nhiều đập cùng lúc có thể biến đổi dòng chảy, phù sa và thủy sản của cả lưu vực. Khai khoáng, công nghiệp và nông nghiệp có thể đưa ô nhiễm vào các dòng sông quốc tế.

Vấn đề căn bản là môi trường không vận hành theo biên giới quốc gia. Sông, phù sa, ô nhiễm nước và không khí, cá, đa dạng sinh học và những thay đổi dòng chảy đều có thể vượt qua biên giới. Trong khi đó, các thể chế quản trị môi trường vẫn chủ yếu được tổ chức theo từng quốc gia, từng ngành hoặc từng lưu vực.

Vì vậy, kết nối kinh tế của khu vực đã tiến nhanh hơn kết nối trong quản trị môi trường.

Khoảng trống nằm giữa các thể chế

Bài viết không cho rằng Đông Nam Á thiếu thể chế. Ngược lại, khu vực có rất nhiều thể chế, nhưng chúng được tạo ra cho những mục tiêu khác nhau.

ADB có thể tài trợ hạ tầng. GMS điều phối các hành lang kinh tế. LMC thúc đẩy hợp tác phát triển giữa sáu quốc gia Mekong. MRC có chuyên môn sâu về thủy văn, thủy sản, phù sa, lũ lụt và hạn hán. ASEAN tạo khuôn khổ hợp tác chính trị.

Nhưng khi một sự cố môi trường vượt qua biên giới, không có một cơ chế đủ thẩm quyền để kết nối tất cả những năng lực này thành một hành động thống nhất: điều tra, cảnh báo, bảo vệ cộng đồng và phối hợp phục hồi.

Đó là “lớp kết nối” còn thiếu trong quản trị môi trường khu vực.

ASEAN: tiến bộ quan trọng nhưng còn giới hạn

ASEAN có vai trò đặc biệt vì đây là thể chế chính trị khu vực chủ yếu của Đông Nam Á. Tuy nhiên, các nguyên tắc chủ quyền, đồng thuận, tham vấn và không can thiệp hạn chế khả năng ASEAN tự mình điều tra tổn hại môi trường trong một quốc gia hoặc yêu cầu hợp tác khi xảy ra tranh chấp nhạy cảm.

Tuyên bố ASEAN năm 2025 về Quyền được sống trong một môi trường an toàn, sạch, lành mạnh và bền vững là một bước tiến quan trọng về mặt chuẩn mực. Nhưng công nhận một quyền chưa đủ để bảo vệ quyền đó khi tổn hại môi trường vượt qua biên giới.

Do đó, bài viết không kêu gọi từ bỏ ASEAN mà đề nghị bổ sung chủ nghĩa khu vực về môi trường cho chủ nghĩa khu vực về chính trị.

Từ bảo vệ từng dự án sang quản trị cả hệ thống

Một trong những lập luận quan trọng nhất của bài là đánh giá tác động của từng dự án không còn đủ.

Câu hỏi truyền thống là: Dự án này có chấp nhận được về mặt môi trường không?

Câu hỏi mới phải là:

Điều gì xảy ra khi dự án này tương tác với hàng trăm dự án khác trong cùng một hệ sinh thái?

Vì vậy cần chuyển từ project safeguards sang system safeguards—từ bảo vệ từng dự án sang bảo vệ cả hệ thống—thông qua đánh giá tác động tích lũy, đánh giá rủi ro xuyên biên giới, giám sát chung và đặc biệt quan tâm đến hậu quả đối với hạ lưu.

Đề xuất ATEPM

Bài viết đề xuất ASEAN thành lập ASEAN Transboundary Environmental Protection Mechanism (ATEPM), không nhằm thay thế MRC, ASEAN hay các cơ quan quốc gia, mà kết nối những gì đã tồn tại.

ATEPM có sáu chức năng:

1. Giám sát môi trường khu vực bằng vệ tinh, cảm biến, phòng thí nghiệm, dữ liệu quốc gia và quan sát cộng đồng.

2. Điều tra môi trường nhanh bằng các nhóm liên ngành.

3. Kênh báo cáo an toàn cho cộng đồng, nhà khoa học, NGO, nhà báo, người bảo vệ môi trường và người tố giác.

4. Cảnh báo sớm khi ô nhiễm hoặc sự cố đe dọa quốc gia láng giềng.

5. Minh bạch và trách nhiệm giải trình thông qua hồ sơ công khai về sự cố và kết quả điều tra.

6. Quỹ Môi trường Khu vực để cứu trợ khẩn cấp và phục hồi lâu dài.

Một nguyên tắc đặc biệt quan trọng là:

Tổn hại môi trường không dừng lại ở biên giới; cứu trợ và phục hồi cũng không nên dừng lại ở đó.

Thông điệp cuối cùng

Bài viết không chống lại phát triển. Nó cũng không đề nghị tháo dỡ những thể chế đã góp phần làm thay đổi Đông Nam Á.

Thông điệp là quản trị phải bắt kịp một khu vực ngày càng liên kết.

Đông Nam Á đã dành nhiều thập niên xây dựng kết nối kinh tế. Nhưng các hệ sinh thái của khu vực vốn đã liên kết với nhau từ lâu. Điều còn thiếu là sự kết nối tương xứng trong quản trị môi trường.

Vì vậy, vấn đề cốt lõi không chỉ là ô nhiễm, phá rừng, khai khoáng hay thủy điện. Đó là khủng hoảng trách nhiệm giải trình: những người và thể chế quyết định phát triển thường không phải là những người có đủ thẩm quyền để quản lý các tác động tích lũy và xuyên biên giới mà những quyết định đó tạo ra.

ATEPM được đề xuất để lấp chính khoảng trống đó.

P.P.L.

Tác giả gửi BVN

'Thị thực nhân tài'

2026-08-27T09:22:22.234+07:00

Nguyễn Văn Tuấn

Lấn cấn với mệnh đề "thị thực nhân tài". Tại sao nhân tài cần phải được thị thực? Ai có thẩm quyền thị thực? Nó có vẻ hành chánh hoá một vấn đề quan trọng. Nó có thể làm cho nhân tài thứ thiệt cảm thấy không thoải mái và bị nhạo báng?

Nghe lạ?

Sáng nay, cà phê với bạn bè ở Sài Gòn, một anh bạn hỏi tôi có nghe qua ý tưởng 'thị thực nhân tài' chưa. Tôi nói ở bên China họ làm lâu rồi.

Hoá ra, đó là một ý tưởng mới được đề cập gần đây trên báo chí ở Việt Nam.

Ba hạng nhà khoa học

Ở bên ấy (China), chánh phủ có cách phân nhóm những người họ gọi là 'nhân tài' (talent) giống như cách chúng ta ngầm hiểu về ... ca sĩ vậy.

Họ dựa vào điểm để xếp các 'nhân tài' thành 3 nhóm A, B, C:

Nhóm A là 'Nhân tài cấp cao' – Mấy người này phải đạt 85 điểm trở lên, hoặc đủ điều kiện tự động đối với những người như nhà khoa học đẳng cấp quốc tế được công nhận rõ ràng, hoặc cấp quốc gia mà China đang cần, lãnh đạo cấp cao doanh nghiệp, hoặc doanh nhân. Họ được hưởng ưu tiên "kênh xanh", có nghĩa là không cần kiểm tra bằng cấp/kinh nghiệm. Họ hưởng mức lương tối thiểu gấp 6 lần lương bình quân địa phương.

Nhóm B là 'Nhân tài chuyên môn' phải đạt điểm từ 60-85. Đây là nhóm phổ biến nhứt, bao gồm có bằng cử nhân trở lên cộng với ít nhất 2 năm kinh nghiệm liên quan, và mức lương tối thiểu gấp 4 lần lương bình quân địa phương.

Nhóm C (chưa biết gọi là gì) có điểm dưới 60. Nhóm này bao gồm công việc ngắn hạn, các vị trí bị giới hạn hạn ngạch, hoặc những người không đạt ngưỡng điểm của loại A và B.

Việt Nam và ý tưởng 'Thị thực nhân tài'

Còn ý tưởng thị thực nhân tài của Việt Nam thì có vẻ khác so với China.

China họ dùng điểm số để xếp nhóm. Việt Nam, theo như bài báo (1), thì có vẻ như đánh giá bằng phẩm chất, năng lực thực tế, tư duy sáng tạo, sản phẩm cụ thể, thành tích, uy tín nghề nghiệp và giá trị cống hiến (!).

[1] https://tuoitre.vn/nghien-cuu-thi-thuc-nhan-tai-de-hut...

Như vậy, China họ làm theo hướng định lượng, còn Việt Nam theo hướng định tính.

China họ đặt nặng việc "nhận diện" qua bảng điểm, rồi mới được cấp loại visa tương ứng.

Việt Nam (theo bài báo) thì 'thị thực nhân tài' được đề xuất như một gói thủ tục hành chánh (một cửa, minh bạch, có thời hạn) đi kèm với các chánh sách khác.

Bàn thêm

Nếu mục tiêu thực sự là thu hút nhân tài loại A, chứ không chỉ là ban hành thêm một chánh sách mang tên mới, có 3 điều cần thay đổi ở cấp độ cơ chế, không chỉ ở cấp độ khẩu hiệu:

Một, tách bạch rõ ràng giữa cơ quan xét duyệt chuyên môn và cơ quan quản lý hành chánh. Việc đánh giá năng lực khoa học, chuyên môn nên do hội đồng chuyên môn độc lập, có sự tham gia của các nhà khoa học quốc tế hoặc hải ngoại có uy tín, đảm nhiệm. Phải tách khỏi các kênh tổ chức sự kiện, kênh ngoại giao vốn chịu áp lực phải "an toàn".

Hai, công khai tiêu chuẩn và quy trình, kể cả quy trình mời tham dự các sự kiện cấp cao. Nếu một chương trình tuyên bố hướng đến "nhân tài loại A", cần công bố rõ tiêu chuẩn cụ thể được dùng để xác định ai thuộc nhóm đó, và cho phép giám sát độc lập việc thực thi. Sự mù mờ trong khâu lựa chọn chính là mảnh đất nuôi dưỡng nghi ngờ, kể cả khi thiện chí của người làm chánh sách là có thật.

Ba, bảo vệ và tưởng thưởng đúng mức cho người dám khác biệt, thay vì chỉ dung nạp họ một cách miễn cưỡng sau khi thời gian đã chứng minh họ đúng. Một hệ thống tốt là hệ thống có khả năng lắng nghe phản biện ngay từ khi nó còn gây khó chịu, chứ không phải hệ thống chỉ âm thầm hấp thụ ý tưởng đúng sau nhiều năm trì hoãn.

Không thiếu người Việt tài năng ở khắp nơi trên thế giới sẵn lòng đóng góp cho quê hương. Điều còn thiếu là một hệ thống đủ tự tin để trọng dụng họ đúng như những gì hệ thống tuyên bố mình muốn làm: đánh giá bằng thực chất, không phải bằng sự dễ kiểm soát; ghi nhận sự khác biệt, không phải nghi kị. Chừng nào khoảng cách đó còn tồn tại, mọi nghị quyết, mọi loại thị thực mới dù hay đến đâu cũng sẽ khó tránh khỏi số phận của những chương trình đi trước.

____

TB: Dù vậy, tôi vẫn lấn cấn với mệnh đề "thị thực nhân tài".

Tại sao nhân tài cần phải được thị thực?

Ai có thẩm quyền thị thực?

Nó có vẻ hành chánh hoá một vấn đề quan trọng. Nó có thể làm cho nhân tài thứ thiệt cảm thấy không thoải mái và bị nhạo báng?

Về nguyên tắc, tài năng là một thực tế được công nhận bởi cộng đồng chuyên môn, tức là đồng nghiệp, hội đồng phản biện, tổ chức nghề nghiệp, thị trường lao động cạnh tranh. Nhưng khi Nhà nước phát minh ra "thị thực nhân tài", Nhà nước tự đặt mình vào vị trí trọng tài cuối cùng quyết định ai là nhân tài thông qua bộ máy hành chánh/an ninh cấp visa.

Với một người đã đạt vị thế học thuật vững chắc, việc phải "xin" một loại thị thực mang tên "nhân tài" có thể mang hàm ý ngược. Bởi vì nó ngầm nói rằng giá trị của họ cần được nhà nước xác nhận mới có hiệu lực, trong khi thực tế ngược lại. Với người đã quen được các tập san hàng đầu, các đại học danh tiếng "chọn" mình qua cạnh tranh, thì bị một cơ quan hành chánh chấm điểm (như bên China) và dán nhãn (như Việt Nam) có thể cảm giác giật lùi, thậm chí có phần hạ thấp.

N.V.T.

Nguồn: FB Nguyễn Tuấn

Câu chuyện môi trường – NƯỚC*

2026-08-27T09:10:19.200+07:00

Trả lời phỏng vấn báo Dân trí của Tô Văn Trường – chuyên gia tài nguyên nước và môi trường.

Nguyễn Hoàng Hải thực hiện

PV: Thưa ông, nhìn từ góc độ khoa học môi trường, đâu là nguyên nhân chính khiến nhiều sông ở Hà Nội như sông Nhuệ, sông Kim Ngưu, sông Lừ, sông Sét vẫn có nước đen, mùi hôi kéo dài. Nước thải sinh hoạt, nước thải sản xuất, làng nghề, bùn ô nhiễm tích tụ hay do dòng chảy quá yếu?

TVT: Chúng ta cần có góc nhìn rộng hơn, hiện nay không chỉ có sông Nhuệ, Lừ, Sét, Kim Ngưu ở Hà Nội bị ô nhiễm, mà có thể nói rằng, vấn đề ô nhiễm nguồn nước ở nước ta đã ở mức nghiêm trọng, cả khu vực thành thị và nông thôn, ở hầu hết các con sông.

Việc kiểm soát nguồn gây ô nhiễm đã có cải thiện, đặc biệt là ở các điểm xả thải tập trung như các khu công nghiệp, cụm công nghiệp, các nhà máy lớn, tuy nhiên, có thể nói việc xả thải nước sinh hoạt và các cơ sở sản xuất phân tán hầu như chưa được và rất khó kiểm soát. Với quá trình đô thị hóa nhanh, hạ tầng dân cư phát triển, mở rộng và năng lực sản xuất và tiêu thụ hàng hóa ngày càng tăng, lượng nước thải sinh hoạt và nước thải từ các cơ sở sản xuất cũng ngày càng tăng theo tương ứng. Hầu hết các đô thị và khu vực dân cư, sản xuất phân tán của Việt Nam nói chung và Hà Nội nói riêng chưa có hệ thống thu gom, xử lý nước thải riêng biệt với hệ thống thoát nước mưa.

Nước thải sinh hoạt, nước thải sản xuất nếu không được xử lý đảm bảo tiêu chuẩn trước khi xả thải ra môi trường thì các dòng sông ngày càng ô nhiễm, sẽ đến thời điểm sẽ trở thành các con sông chết như sông Nhuệ, Lừ, Sét, Kim Ngưu. Do đó, đã đến lúc (nói đúng hơn là đã quá muộn) chúng ta phải thu gom, xử lý nước thải sinh hoạt, nước thải sản xuất trước khi xả ra môi trường.

Ngoài áp lực từ nước thải chưa được xử lý, còn có một nguyên nhân khách quan là dòng chảy rất hạn chế. Khi lượng nước thải đưa vào vượt quá khả năng tự làm sạch của dòng sông, các chất hữu cơ bị phân hủy trong điều kiện thiếu oxy gây ra màu đen, mùi hôi và hiện tượng suy thoái hệ sinh thái.

PV: Việc nước thải từ các cống, khu dân cư, cơ sở sản xuất chảy trực tiếp xuống sông nguy hiểm như thế nào đối với hệ sinh thái và sức khỏe người dân? Để xác định một điểm xả có gây ô nhiễm nghiêm trọng hay không cần xét nghiệm những chỉ tiêu nào như BOD5, COD, amoni, coliform, kim loại nặng…?

TVT: Nước thải sinh hoạt gây nhiều nguy hại tức thời đối với hệ sinh thái và sức khỏe con người mà ai cũng nhận thấy: cá chết, nước hôi thối không sử dụng được, thậm chí không xử lý được để cung cấp nước sạch, lại gây khó khăn cho giao thông đường thủy, và nhất là gây ô nhiễm môi trường sống của người dân ven các dòng sông, kênh... Hơn thế nữa, nước thải công nghiệp và hoạt động làng nghề có thể gây tác hại lâu dài như khi kim loại nặng (chì, cadimi, thủy ngân...) xâm nhập hệ sinh thái nước từ đó có thể xâm nhập cơ thể con người. Điều này đặc biệt nghiêm trọng khi nguồn nước ô nhiễm được dùng để cấy trồng: Chất ô nhiễm tích tụ trong nông sản rồi đi vào cơ thể người tiêu thụ nông sản.

Mức độ nguy hiểm phụ thuộc vào thành phần nước thải và con đường phơi nhiễm. Nước thải sinh hoạt chưa xử lý chứa nhiều vi khuẩn gây bệnh, chất hữu cơ làm suy giảm oxy trong nước; trong khi nước thải công nghiệp có thể chứa các chất độc khó phân hủy như kim loại nặng, hóa chất hữu cơ. Những chất này nếu tích tụ lâu dài trong môi trường nước, đất và chuỗi thức ăn sẽ gây rủi ro lớn cho sức khỏe cộng đồng.

Thông thường cần đánh giá nhóm chỉ tiêu hữu cơ như BOD5, COD, oxy hòa tan (DO); nhóm dinh dưỡng như amoni, nitrit, nitrat, photphat; nhóm vi sinh như coliform, E.coli; và tùy nguồn thải cần kiểm tra thêm kim loại nặng, dầu mỡ, hóa chất đặc thù. Không thể chỉ dựa vào một vài chỉ tiêu riêng lẻ để kết luận mức độ ô nhiễm.

Để xác định tình trạng ô nhiễm, ta đã có Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về xử lý nước thải sinh hoạt và nước thải công nghiệp cũng như yêu cầu đảm bảo chất lượng nước mặt, nước ngầm, là những cơ sở pháp quy để thực hiện tuân thủ, trong đó chỉ định các thông số phải xét nghiệm và giới hạn cho phép của những thông số này.

PV: Hà Nội đang dành nguồn lực rất lớn để cải tạo các dòng sông. Theo ông, thứ tự ưu tiên đúng phải là gì: chặn và xử lý toàn bộ nguồn thải, nạo vét bùn đáy, tạo dòng chảy, bổ cập nước hay chỉnh trang cảnh quan?

Nếu chưa khóa được nguồn xả mà đã nạo vét, bổ cập nước theo ông nguy cơ “làm sạch rồi lại ô nhiễm” có xảy ra không?

TVT: Trong các giải pháp phóng viên nêu, theo tôi, việc quan trọng nhất là thu gom rốt ráo và xử lý nước thải đạt tiêu chuẩn theo quy định. Nguồn ô nhiễm chưa được kiểm soát là nguyên nhân cơ bản và nếu giải quyết được vấn đề này thì tất cả các giải pháp khác đều không có ý nghĩa trong việc giảm thiểu ô nhiễm nước.

Cần phân định mức ưu tiên chứ ta không có đủ nguồn lực để làm tất cả bước đầu. Ví dụ, đặt ưu tiên cho sông hoặc kênh được dùng để cấp nước sinh hoạt (ưu tiên 1) hoặc nước tưới tiêu nông nghiệp (ưu tiên 2). Hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải là ví dụ cho thấy những công trình có vai trò quan trọng đối với sản xuất nông nghiệp và dân sinh cần được ưu tiên kiểm soát ô nhiễm, bởi khi nguồn nước suy giảm chất lượng sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến nhiều địa phương. Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã xây dựng đề án cải tạo, chỉnh trang và phát huy đa giá trị hệ thống thủy lợi này, trong đó nhóm giải pháp ưu tiên 1 là kiểm soát ô nhiễm, sau đó mới đến cải tạo hạ tầng thủy lợi và chỉnh trang, cảnh quan.

Trong các dự án cải thiện môi trường, việc thu gom các dòng xả để xử lý và kiểm soát các nguồn xả (không cho xả tự do ra môi trường nữa) là khâu thiết yếu, không thực hiện sẽ không đạt kết quả.

Một dòng sông muốn hồi sinh phải tiếp cận theo nguyên tắc chữa bệnh từ gốc. Nạo vét chỉ loại bỏ phần hậu quả đã tích tụ; bổ cập nước chỉ có tác dụng pha loãng trong một khoảng thời gian nhất định. Nếu nguồn ô nhiễm vẫn tiếp tục đổ vào thì mọi khoản đầu tư trước đó sẽ nhanh chóng mất tác dụng.

PV: Để chấm dứt tình trạng xả thải bừa bãi xuống sông, Hà Nội cần thay đổi cách quản lý như thế nào? Có nên lập bản đồ công khai toàn bộ cửa xả, gắn quan trắc tự động/camera tại các điểm xả lớn, truy xuất nguồn nước thải và quy trách nhiệm cụ thể cho từng đơn vị, địa phương hay không?

TVT: Việc xả nước thải, đặc biệt là nước thải sinh hoạt không riêng trên địa bàn thành phố Hà Nội, mà có thể nói là trên cả nước xảy ra tràn lan, mọi nơi, mọi chỗ. Do đó, không cần thiết phải gắn các thiết bị quan trắc để nhận biết. Không thể và cũng không cần thiết phải lắp đặt thiết bị quan trắc tự động tại mọi điểm xả nhỏ lẻ vì chi phí rất lớn và hiệu quả quản lý không tương xứng. Tuy nhiên, với các nguồn thải lớn, nguồn thải có nguy cơ cao, việc quan trắc tự động, truyền dữ liệu trực tuyến là cần thiết để kiểm soát liên tục và xử lý trách nhiệm khi có vi phạm.

Việc người gây ô nhiễm phải trả chi phí để xử lý ô nhiễm là một công việc hiển nhiên. Việc thu phí nước thải được quy định trong Nghị định 346/2025/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, theo đó nói chung phí nước thải bằng 10% giá bán nước sạch chưa bao gồm thuế giá trị gia tăng. Việc này có điểm hợp lý là hễ dùng nước sạch thì có nước thải, cho nên dùng nước sạch tới mức nào thì phải trả tiền nước thải tương ứng tới mức đó.

Tuy nhiên, thu phí nước thải chỉ là một công cụ kinh tế hỗ trợ quản lý, không thể thay thế trách nhiệm bắt buộc và đặc biệt là nhận thức của các tổ chức, cá nhân trong việc xử lý nước thải đạt quy chuẩn trước khi xả ra môi trường.

PV: Xin cám ơn tiến sĩ!

T.V.T. – N.H.H.

TS. Tô Văn Trường gửi BVN

(*) Đầu đề do BVN đặt.

Dolly Parton*

2026-08-27T08:59:46.155+07:00

Tino Cao

Bà đi từ căn nhà gỗ nghèo ở Tennessee, bước lên đài cao danh vọng của âm nhạc Mỹ, rồi dùng những gì kiếm được để kê thêm bàn ghế cho học trò, mở thêm cửa mái ấm dành cho người vô gia cư, và gửi sách tặng cho các em nhỏ ở những làng quê nghèo. Một kiểu vĩ đại, chao ôi, rất Mỹ, được làm nên bằng tài năng, sự tỉnh thức và lòng hào hiệp mang tên Dolly.

Tin Dolly Parton qua đời tại nhà riêng ở Nashville sáng thứ Ba 25 tháng Tám, hưởng thọ 80 tuổi, gọi dậy âm ba một thời của những giai điệu đã theo công chúng suốt hơn nửa thế kỷ. Bốn tiếng “Jolene” dồn dập như một lời cầu cứu, nhịp móng tay giả tiếng máy chữ trong “9 to 5”, và câu giã biệt dịu dàng của “I will always love you”. Theo thông cáo gia đình được AP và Reuters dẫn lại, bà ra đi thanh thản, nguyên nhân chưa được công bố.

Ảnh của CNN

Dolly chào đời ngày 19 tháng Giêng, 1946, đứng thứ tư giữa mười hai người con trong một căn nhà gỗ miền Đông Tennessee. Cha bà, Lee Parton, thân với ruộng đất hơn mặt chữ. Mẹ bà, Avie Lee, thuộc nhiều bài ballad cổ và chuyện kể từ Kinh Thánh, đem lời ca nuôi trí tưởng tượng của đàn con giữa cảnh thiếu thốn. Dolly sáu tuổi đã kiếm một bài hát cho con búp bê lõi bắp; mười ba tuổi bước lên sân khấu Grand Ole Opry; vừa tốt nghiệp trung học năm 1964 liền tới Nashville với mấy ca khúc tự viết. Cuộc đời ấy được chép bằng thứ mực kim tuyến của giấc mơ Mỹ, song Dolly chưa bao giờ phủ phấn lên cái nghèo. “Coat of many colors” vẫn nguyên vải vụn, đường kim của mẹ và tiếng cười ác miệng ngoài sân trường. Đứa trẻ mặc áo vá mà thấy mình giàu, bởi nó biết từng mảnh vải được ráp bằng tình thương. Dolly chỉ kể mấy việc như thế, khỏi cần giảng giải về nhân phẩm. Bà có tài giữ cả một quãng đời trong một lưu vật nhỏ, đặt cảnh nghèo vào vài câu hát rồi để lòng tự trọng tự cất tiếng hát. Giọng soprano cao, mảnh, có ánh bạc của thánh ca nhà thờ và chút buồn cổ xưa của dân ca miền núi, mang những câu chuyện của gia đình Parton đi vào ký ức của hàng triệu người.

Dưới bộ tóc vàng và lớp kim sa là một cây bút đặc biệt tinh tế đối với những tủi cực của phụ nữ lao động.

· “Just because I’m a woman” đem cái cân đạo đức của đàn ông đặt lại cho ngay;

· “Jolene” gạt người chồng khuất vào sau sân khấu, để hai người đàn bà đối diện nhau, một người đẹp đến đáng sợ, một người yêu đến phải hạ giọng van xin;

· “9 to 5” mang tiếng máy chữ, đồng lương thấp và công sức bị ông chủ chiếm đoạt vào một điệu hát vui đến mức cả văn phòng có thể hát theo.

Nữ quyền của Dolly mặc áo đi làm, chấm công, trả hóa đơn và giữ lấy đời mình. Trong nghề nghiệp, bà cũng cư xử theo đúng tinh thần ấy.

Porter Wagoner mở cho bà cánh cửa đầu tiên tại Nashville – Dolly vào chương trình của ông năm 1967, kýhợp đồng với RCA, hát nhiều bản song ca ăn khách và lập công ty xuất bản âm nhạc riêng. Đến lúc ra đi, bà viết “I will always love you” tặng Wagoner, một lá thư thôi việc bằng giai điệu, lời mềm mượt như nhung mà ý đã quyết. Elvis Presley muốn thu âm, song Colonel Tom Parker đòi chia quyền xuất bản. Dolly khước từ. Cô gái thường bị thiên hạ nhìn qua mái tóc vàng hiểu giá trị một ca khúc sắc hơn khối đàn ông mặc complet đang cai quản Nashville. Gần hai mươi năm sau, Whitney Houston đưa bài hát lên đỉnh thế giới; tiền bản quyền vẫn tìm đúng đường về với người viết. Ngay cả hình dáng Dolly trước công chúng cũng do bà tự tay làm ra. Tóc giả vun cao, váy áo bó sát, móng tay dài và kim sa lấp lánh được dùng như một thứ hí phục. Bà đem ngoại hình của mình ra đùa trước, khiến thiên hạ mất quyền chế giễu. Sau tiếng cười giòn là một cái đầu tỉnh rụi, biết viết nhạc, giữ bản quyền, tính tiền và chọn đúng lúc để đổi đường.

Dolly đi từ country sang pop, từ truyền hình sang điện ảnh, rồi trở về bluegrass trước khi thử sức với rock ở tuổi ngoài bảy mươi. “Here you come again” mở cửa thị trường pop; “9 to 5” đưa bà lên màn ảnh bên Jane Fonda và Lily Tomlin; “Islands in the stream” cùng Kenny Rogers đi khắp các đài phát thanh; “Trio” với Emmylou Harris và Linda Ronstadt phô hết vẻ đẹp của ba giọng ca đứng cạnh nhau. Album “The grass is blue” đem về thêm một Grammy. Khi Rock and Roll Hall of Fame nhận bà vào năm 2022, Dolly thu luôn album “Rockstar”, như một cách trả món nợ danh dự cho thể loại vừa trao ghế. Hơn 100 triệu đĩa bán ra, 25 ca khúc đứng đầu bảng country và 11 giải Grammy là phần sổ sách của một đời ca hát. Đi qua bao sân khấu, hát cho bao thế hệ, giọng Dolly vẫn mang hơi gió quê nhà. Danh tiếng ấy sau cùng lại quay về với miền núi Tennessee.

Nhớ người cha đọc viết khó khăn, Dolly lập Imagination Library năm 1995, mỗi tháng gửi sách miễn phí dành cho trẻ em từ sơ sinh đến năm tuổi. Từ một quận nghèo, những kiện sách mang tên bà đi sang Canada, Anh, Australia và Ái Nhĩ Lan, vượt quá 300 triệu cuốn. Sau trận cháy rừng Smoky Mountains năm 2016, quỹ My People Fund giúp hơn 900 gia đình mất nhà. Trong đại dịch COVID-19, bà tặng 1 triệu đô la cho Vanderbilt, góp phần vào nghiên cứu chế tạo vaccine Moderna. Với Dollywood, công viên giải trí do bà đồng sở hữu tại Pigeon Forge, Dolly tạo hàng ngàn việc làm và đưa hàng triệu du khách mỗi năm về miền núi quê mình. Dolly làm việc thiện theo lối người nhà quê lo việc làng, sách phải đến tay trẻ nhỏ, tiền phải đến tay người mất nhà, khoa học cần kinh phí thì trao ngân phiếu. Qua tay bà, danh tiếng đổi thành sách vở, thuốc men, việc làm và mái ấm.

Dolly giữ kín lá phiếu chính trị, một thái độ khiến người thì khen khôn ngoan, kẻ chê quá giữ gìn thương hiệu. Bà ít bàn chính sách; những việc bà làm đã nói khá nhiều. Bà viết về phụ nữ chịu đựng bất công, hát cho người làm công, giúp nạn nhân thiên tai, hỗ trợ khoa học và gửi sách đến trẻ em mà chẳng cần biết cha mẹ chúng theo đảng nào. Đức tin Kito giáo của bà thiên về cứu giúp hơn xét đoán. Nước Mỹ đang chia phe vẫn cùng yêu một Dolly, từ miền quê đến thành thị, từ người bảo thủ đến người cấp tiến, từ khán giả country đến giới trẻ nghe pop. Bà chinh phục công chúng bằng tài năng, giữ tình cảm ấy bằng sự tử tế mang tên Dolly. Bà chỉ mong hậu thế nhớ mình như một người viết ca khúc. Bản “I will always love you” của Whitney Houston giống một ngôi giáo đường kiến tạo bằng giọng hát. Bản của Dolly khiêm nhường hơn, ấm áp hơn, như ngọn đèn để lại sau một cuộc chia tay. Bà hiểu tình yêu vẫn có thể ở lại khi hai người đi về hai hướng, lòng biết ơn vẫn có thể nguyên vẹn sau lời từ biệt. Đời Dolly cũng thế. Bà đi từ căn nhà gỗ nghèo ở Tennessee, bước lên đài cao danh vọng của âm nhạc Mỹ, rồi dùng những gì kiếm được để kê thêm bàn ghế cho học trò, mở thêm cửa mái ấm dành cho người vô gia cư, và gửi sách tặng cho các em nhỏ ở những làng quê nghèo. Một kiểu vĩ đại, chao ôi, rất Mỹ, được làm nên bằng tài năng, sự tỉnh thức và lòng hào hiệp mang tên Dolly.

Từ 6 giờ chiều ngày 25 tháng Tám, đến lúc mặt trời lặn ngày 1 tháng Chín, nước Mỹ sẽ treo cờ rủ tiễn biệt Dolly Parton, người đàn bà kỳ vĩ đã đem tiếng hát xoa dịu những tâm hồn đau khổ và lòng bác ái để chia sẻ cùng những cảnh đời khốn khó. Nước Mỹ trong mắt nhân loại, nhờ có bà, mà bớt đi phần xấu xí, trở nên đáng sống hơn.

— tino

Nguồn: FB Tino Cao

35 năm độc lập Ukraina: Góc nhìn của đại sứ Pháp đầu tiên

2026-08-26T11:20:46.563+07:00

Phan Minh – Hugues Pernet

Ngày 24/08/2026, nhân kỷ niệm 35 năm ngày Ukraina tuyên bố độc lập, RFI có cuộc phỏng vấn đại sứ Pháp đầu tiên tại Ukraina, Hugues Pernet. Có mặt tại Kiev từ năm 1990, ông chia sẻ về những hồi ức, những ngày đầu của nền độc lập Ukraina, đồng thời nhìn lại các vấn đề về biên giới, vũ khí hạt nhân và những bảo đảm an ninh mà theo ông, phương Tây đã chưa xử lý thỏa đáng ngay từ năm 1991.

Khi ông đến Kiev vào năm 1990, Ukraina vẫn còn là một nước cộng hòa thuộc Liên Xô. Trong cuốn sách của mình, ông kể rằng quyết định mở lãnh sự quán Pháp tại Kiev được đưa ra khá nhanh chóng, trở thành cơ quan đại diện nước ngoài thứ hai tại Ukraina sau lãnh sự quán Đức. Ông có thể kể đôi chút về những ngày đầu của lãnh sự quán và cả về Kiev mà ông đã chứng kiến vào thời điểm đó ?

Hugues Pernet: Vâng, đó là một sự kiện rất quan trọng, nhất là nhân dịp kỷ niệm 35 năm ngày Ukraina tuyên bố độc lập. Đúng là tôi được bổ nhiệm làm tổng lãnh sự tại Ukraina một cách vội vàng vào cuối năm 1989 và đến Kiev vào năm 1990. Khi đó Ukraina vẫn thuộc Liên Xô, một Liên Xô chưa thực sự thay đổi nhiều dưới thời Mikhail Gorbachev, nhưng bắt đầu có dấu hiệu mở cửa. Tôi được bổ nhiệm đến Kiev vì lý do chính trị: Pháp không muốn để Đức là nước duy nhất có đại diện ngoại giao tại một quốc gia quan trọng như Ukraina. Vì vậy, tôi được cử đến Kiev, khi đó là một thành phố rất ít người nước ngoài lui tới. Thành phố khá khép kín, không có tòa nhà nào để đặt lãnh sự quán, nên tôi phải ở khách sạn.

Nhà nước Ukraina non trẻ phải đối mặt với rất nhiều thách thức như tiền tệ, quân đội hay việc phân chia tài sản đi kèm với các khoản nợ của Liên Xô. Nhưng theo ông, hai vấn đề đã sớm trở thành những điểm then chốt: biên giới giữa Nga với Ukraina và vũ khí hạt nhân?

Hugues Pernet: Đầu tiên tôi sẽ nói về ngày 24/08 bởi đó là sự kiện mà chúng ta đang quan tâm. Ngày 24/08/1991, Ukraina tuyên bố độc lập. Quốc hội Ukraina khi ấy với đa số dân biểu Cộng sản, đã ra tuyên bố độc lập cho Ukraina. Điều này xảy ra ngay sau cuộc đảo chính bất thành, chống lại Mikhail Gorbachev. Và ngay hôm 26/08/1991, tức chỉ hai ngày sau, nước Nga, dưới sự lãnh đạo của Boris Yeltsin, đã ra một tuyên bố hết sức quan trọng: Nếu Ukraina độc lập, Nga sẽ đưa ra các yêu sách lãnh thổ và yêu cầu điều chỉnh biên giới liên quan đến Donbass và Crimée.

Khi Ukraina tuyên bố độc lập, người dân không hẳn đón nhận sự kiện ấy trong niềm vui sướng, mà với bầu không khí lo lắng. Tại sao? Bởi tuyên bố độc lập khi ấy thực chất bao hàm hai vấn đề. Một mặt, là sự tách rời khỏi Liên Xô, mặt khác, là việc xác lập nền độc lập của Ukraina. Nhưng cần nhớ rằng vào thời điểm đó, trên lãnh thổ Ukraina vẫn có khoảng 700.000 binh sĩ Xô viết. Vì thế, câu hỏi khiến Kiev đặc biệt lo ngại là nếu Ukraina tiếp tục tiến tới độc lập thì 700.000 binh sĩ Xô viết ấy sẽ làm gì?

Đây là một sự ly khai. Ông Gorbachev được cho là có trách nhiệm duy trì sự toàn vẹn của Liên bang Xô viết và khi ấy không thể loại trừ khả năng ông sẽ điều quân can thiệp. Ông Gorbachev đã không làm vậy. Nhưng chính ông Yeltsin mới là người ra quyết định nếu tình hình tiếp tục biến chuyển theo chiều hướng đó, Nga sẽ yêu cầu điều chỉnh đường biên giới. Đó là vấn đề lãnh thổ.

Thứ hai là vấn đề vũ khí hạt nhân. Trong tuyên bố về chủ quyền mà tôi vừa nêu, vào năm 1990, những người theo chủ nghĩa dân tộc Ukraina rất khôn khéo đã hiểu rằng nếu muốn thuyết phục phương Tây ủng hộ lập luận của mình, Kiev phải tuyên bố ngay từ năm 1990 rằng Ukraina muốn phi hạt nhân hóa, một cách để làm vừa lòng phương Tây.

Nhưng đến thời điểm độc lập, trên lãnh thổ Ukraina Xô viết lại có khoảng hơn 3.600 đầu đạn hạt nhân, là một con số khổng lồ. Để hình dung quy mô, vào thời điểm ấy Pháp chỉ có khoảng 300 đầu đạn. Vì thế, cả phương Tây lẫn Matxcơva đều không chấp nhận những vũ khí hạt nhân này nằm dưới quyền kiểm soát của Ukraina.

Cuối cùng, phương án được lựa chọn là chuyển giao số vũ khí này cho Nga. Và điều đáng nói là những hệ quả của quyết định đó vẫn hiện hữu cho đến bây giờ: việc chuyển giao này đã không đi kèm với những bảo đảm an ninh dành cho một Ukraina tự nguyện phi hạt nhân hóa.

Vậy ông nói rằng ngay từ đầu Ukraina đã chấp nhận phi hạt nhân hóa và điều đó rất được các nước phương Tây hưởng ứng. Nhưng theo ông, vào thời điểm đó Ukraina có khả năng giữ lại số vũ khí ấy?

Hugues Pernet: Không. Tất cả các quan chức Ukraina đều ý thức rằng đó là một yếu tố căn bản: phương Tây sẽ không bao giờ công nhận nền độc lập của Ukraina nếu nước này không đồng ý từ bỏ số vũ khí đó. Sau cuộc trưng cầu dân ý ngày 01/12/1991, nền độc lập của Ukraina chính thức được xác nhận. Liên hiệp Châu Âu, khi đó do Hà Lan giữ chức chủ tịch luân phiên, đã ra một tuyên bố rằng “chỉ công nhận nền độc lập của Ukraina với hai điều kiện”.

Điều kiện thứ nhất là Ukraina phải phi hạt nhân hóa, đúng như mong muốn của nước này. Điều kiện thứ hai có thể gây ngạc nhiên: Ukraina phải tôn trọng các thỏa thuận với Nga. Đó là hai điều kiện mà Liên Âu đưa ra vào năm 1991.

Sau khi độc lập, Quốc hội Ukraina cũng có nhiều cuộc tranh luận với quá trình chuyển giao vũ khí kéo dài khá lâu, nhưng đó thực chất chỉ là những phát biểu mang tính nghị trường. Điều đó chưa bao giờ được xem xét một cách nghiêm túc trên thực tế. Theo quan điểm của tôi, dù thế nào đi nữa, Hoa Kỳ, Anh Quốc, Pháp và Nga sẽ không bao giờ chấp nhận khả năng đó.

Ông cho biết một quan chức Ukraina từng hỏi Pháp sẽ phản ứng thế nào nếu xảy ra một cuộc đối đầu trực tiếp với Nga về Crimée trong khi vấn đề này đã được đề cập từ rất lâu. Có thể nói phương Tây đã không quá coi trọng những tín hiệu đáng báo động đó?

Hugues Pernet: Đó là lý do tại sao tôi có cái nhìn phê phán đối với phương Tây. Cụ thể là vào năm 1991, chúng tôi hoàn toàn biết rằng đã có một sự tranh chấp lãnh thổ. Việc có tranh chấp lãnh thổ không đồng nghĩa với việc tranh chấp đó chính đáng, cũng không biện minh cho chiến tranh. Nhưng điều đó cho thấy vẫn tồn tại một vấn đề.

Và Ukraina đã có một hành động khá phi thường, tất nhiên họ cũng bị buộc phải làm vậy, nhưng đồng thời họ cũng mong muốn điều đó, là từ bỏ vũ khí hạt nhân. Thế nhưng vào thời điểm đó, đổi lại, Kiev đã không nhận được những bảo đảm cần thiết khẳng định rằng sẽ không có một cuộc can thiệp quân sự nào của Nga trong tương lai.

Nếu cuối cùng hai bên đạt được một hiệp định hòa bình, thỏa thuận đó sẽ phải giải quyết hai vấn đề cốt lõi: thứ nhất là vấn đề lãnh thổ và đường biên giới giữa Nga và Ukraina, thứ hai là những bảo đảm an ninh mà phương Tây phải dành cho Ukraina để nước này có thể tự vệ trước nguy cơ Nga tiếp tục tiến hành một cuộc xâm lược trong tương lai.

Nhưng cũng cần nhắc lại rằng vào thời điểm ấy châu Âu còn phải đối mặt với một vấn đề nan giải khác: Nam Tư và cuộc chiến giữa các nước cộng hòa cũ của liên bang này. Nếu so sánh sự sụp đổ của Liên Xô với sự tan rã của Nam Tư, có thể nói rằng các nước cộng hòa Xô viết khi ấy đã tránh được kịch bản tồi tệ nhất?

Hugues Pernet: Đúng vậy, điều đó khiến tôi vô cùng kinh ngạc. Năm 1991, chúng ta chứng kiến một cuộc cách mạng địa chính trị mang tính căn bản: sự biến đổi của một đế chế Xô viết, một “liên bang không thể chia cắt, không thể phá vỡ” đang tan rã.

Ngoại trừ những sự kiện xảy ra tại các nước Baltic, nơi có vài chục người thiệt mạng, thì xét về mặt con số, đó không phải là một cuộc xung đột lớn. Quá trình này diễn ra mà hầu như không có người chết hoặc có rất ít người thiệt mạng. Không có xung đột vũ trang, mà mọi thứ đều được giải quyết thông qua đàm phán.

Ngay cả khi Nga tuyên bố vào ngày 26/08/1991 rằng muốn điều chỉnh biên giới, Matxcơva đã nhận thấy căng thẳng với Kiev nhanh chóng leo thang và đã cử một phái đoàn tới Ukraina để tìm kiếm một thỏa hiệp. Vì vậy, trong nhiều năm, cho đến năm 2014, mọi chuyện diễn ra tương đối suôn sẻ, hoàn toàn khác với những gì xảy ra ở Nam Tư, nơi sự tan rã diễn ra trong một cuộc đổ máu hết sức đáng tiếc.

35 năm sau khi tuyên bố độc lập vào ngày 24/08/1991, theo ông, thành tựu lớn nhất của Ukraina trong ba thập niên, thậm chí gần bốn thập niên qua là gì? Và ngược lại, điều gì vẫn còn dang dở?

Hugues Pernet: Ukraina đã có khoảng 20 năm để tận dụng thời cơ, tiến hành những cải cách dân chủ và kinh tế sâu rộng. Nhưng trên thực tế, nước này đã không tận dụng được những năm tháng đó. Ukraina đã không tiến hành được những cải cách dân chủ sâu sắc.

Tất nhiên đã có phong trào Maidan vào năm 2004. Theo tôi, phong trào đó đã cho thấy giới trẻ và bộ phận ủng hộ dân chủ của Ukraina lần đầu tiên đứng lên chống lại sự kiểm soát của những cựu cán bộ Xô viết cai trị Ukraina. Cá nhân tôi rất ấn tượng trước những phong trào biểu tình ở Kiev, mỗi khi người dân yêu cầu cải cách chống tham nhũng hoặc yêu cầu phục hồi chức vụ cho Bộ trưởng Quốc phòng (Mykhailo Fedorov). Có một phong trào dân chủ, nhưng chưa có một quá trình dân chủ hóa sâu rộng ở Ukraina.

Kể từ năm 2014 và đặc biệt là từ năm 2022, Ukraina đã làm được những điều phi thường. Bất chấp những hạn chế về nhân khẩu học, nguồn lực tài chính hay giới hạn trong viện trợ của phương Tây, Ukraina vẫn có thể chống lại một trong những đội quân lớn nhất thế giới. Chúng ta đang chứng kiến một tình thế cân bằng đáng chú ý giữa một quốc gia không có vũ khí hạt nhân và một cường quốc nguyên tử.

Ông đã sống và làm việc nhiều năm ở Ukraina và Nga. Ông hình dung như thế nào về tương lai của hai nước sau cuộc chiến?

Hugues Pernet: Năm 1945, Pháp và Đức từng đối đầu với nhau. Pháp bị xâm lược và trải qua một thời kỳ bị chiếm đóng vô cùng đau đớn. Không ai có thể tưởng tượng vào năm 1945, chỉ vài năm sau, hai nước lại có thể hòa giải.

Vì vậy, chúng ta vẫn có thể nuôi hy vọng. Nhưng để đạt được điều đó, trước hết phương Tây phải tái vũ trang để có khả năng chống trả và cho thấy có ý chí chống trả. Thứ hai, và đây là điều cốt yếu, ngoại giao phải phát huy vai trò của mình. Các bên cần thảo luận và xây dựng một thế cân bằng an ninh mới, tuy điều đó không dễ dàng.

Mỗi bên đều có những lợi ích riêng cần được bảo vệ. Điều quan trọng là phải tìm được một điểm cân bằng giữa các bên. Muốn làm được điều đó, bên cạnh việc củng cố năng lực quân sự, vẫn phải duy trì đối thoại. Chỉ khi kết hợp cả hai, các bên mới có thể hy vọng xây dựng được một thế cân bằng an ninh phù hợp nhất có thể.

P.M. – H.P.

Nguồn: RFI Tiếng Việt

Dám nói, biết nghe và có trách nhiệm – không có tuổi nghỉ hưu

2026-08-26T11:11:14.590+07:00

Tô Văn Trường

Có những giá trị không phụ thuộc vào chức vụ, tuổi tác hay một vị trí cụ thể trong bộ máy. Đó là dám nói điều mình tin là đúng, biết lắng nghe những ý kiến khác biệt và luôn ý thức về trách nhiệm của mình với đất nước. Từ những cuộc gặp với các nhà lãnh đạo, trí thức và những người từng giữ trọng trách, tôi càng thấm thía rằng rời chức vụ không có nghĩa là nghỉ hưu với vận nước; và cầm bút không chỉ là quyền được nói, mà còn là trách nhiệm đối với những điều mình nói.

Đối thoại với đất nước từ những điều không dễ nói

Khoảng năm 2001, khi đang công tác tại Viện Quy hoạch Thủy lợi miền Nam, tôi nhận được thư mời ra Hà Nội tham dự một hội nghị toàn quốc bàn về cải cách hệ thống hành chính quốc gia. Hội nghị do ông Tô Huy Rứa, đại diện Ban Bí thư, Thứ trưởng Bộ Nội vụ TS. Thang Văn Phúc và PGS. Đào Duy Quát, Tổng Biên tập Báo điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam, chủ trì.

Đó là thời điểm vấn đề cải cách bộ máy nhà nước và rộng hơn là cải cách hệ thống chính trị đang đặt ra nhiều câu hỏi không dễ trả lời. Trước hội nghị, một tờ báo đặt tôi viết bài với tiêu đề “Suy nghĩ về lộ trình cải cách hệ thống chính trị quốc gia”. Bài viết được tòa soạn đánh giá cao và rất ấn tượng, nhưng khi biên tập, họ đề nghị tôi điều chỉnh một số nội dung mà họ cho là “nhạy cảm”.

Tôi không đồng ý. Vì thế, bài viết nằm lại trong máy tính, không được công bố. Tôi nghĩ rằng nếu đã viết thì phải chịu trách nhiệm về điều mình viết. Không thể vì muốn bài được đăng mà tự mình cắt bỏ những điều quan trọng nhất. Viết về cải cách mà né tránh những vấn đề cốt lõi thì rất dễ biến một đại sự thành những khẩu hiệu an toàn.

Tôi gửi bài viết ấy cho Thứ trưởng Thang Văn Phúc và nêu rõ hai điều kiện nếu tôi ra Hà Nội dự hội nghị: thứ nhất, bài viết phải được giữ nguyên bản trong kỷ yếu; thứ hai, tôi phải được phát biểu tham luận. Thứ trưởng Phúc đồng ý. Vậy là tôi lên đường.

Điều đáng quý là ông đã giữ đúng lời hứa. Bài viết được in nguyên bản trong kỷ yếu. Tại hội nghị, tôi phát biểu khoảng 20 phút mà không nhìn giấy. Tôi nói thẳng thắn những suy nghĩ của mình, có những điểm chắc chắn không dễ nghe, nhưng cuối cùng lại nhận được sự tán thưởng nồng nhiệt của hội trường.

Giờ giải lao, tôi gặp ông Nguyễn Khánh, nguyên Phó Thủ tướng. Ông là một nhà lãnh đạo có trình độ uyên bác, giỏi tiếng Pháp và dày dạn kinh nghiệm đối ngoại cũng như quản lý nhà nước. Ông chia sẻ rằng bài viết và phần phát biểu của tôi “rất đáng suy ngẫm”, bởi nó đã chạm thẳng đến một vấn đề sâu xa là chuyên chính vô sản.

Rồi ông hỏi: “Ý anh Sáu Dân (Võ Văn Kiệt) thế nào?”. Tôi trả lời rằng ông Sáu đã hẹn cuối tuần này gặp mặt tại nhà riêng ở số 16 Tú Xương để thảo luận một số vấn đề, chắc chắn có liên quan đến nội dung bài viết nói trên.

Ông Sáu Dân và bài học về sự lắng nghe

Nhắc đến ông Sáu Dân, điều tôi và nhiều trí thức nhớ nhất không chỉ là hình ảnh một nhà lãnh đạo có tư duy đổi mới, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm. Sâu sắc hơn cả, ông là người thực sự biết lắng nghe. Ông kiên nhẫn lắng nghe cả những ý kiến khác với mình, kể cả những phản biện gay gắt, trái chiều. Dám quyết định đã khó, nhưng biết lắng nghe thấu đáo trước khi quyết định còn khó hơn nhiều.

Lắng nghe người đồng thuận với mình là việc dễ dàng; lắng nghe người phản biện, chất vấn cách nghĩ của mình mới thể hiện tầm vóc và bản lĩnh đích thực của người lãnh đạo. Có những người khi còn sống để lại dấu ấn bằng những công trình, quyết sách lớn. Nhưng cũng có những người, ngay cả khi đã đi xa, vẫn được nhớ đến bởi tấm lòng rộng mở với con người và sự trân trọng đối với những ý kiến khác biệt. Ông Sáu Dân là một nhân cách lớn như thế.

Sự tôn trọng tiếng nói trí thức ấy cũng là điều tôi từng cảm nhận sâu sắc từ Phó Thủ tướng Nguyễn Khánh. Có lần, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Chu Hảo mời tôi cùng tham gia đoàn công tác của Chính phủ do Phó Thủ tướng Nguyễn Khánh và Bộ trưởng Phạm Gia Khiêm dẫn đầu đến làm việc với Viện Khoa học Thủy lợi miền Nam. GS. Nguyễn Ân Niên, Viện trưởng lúc bấy giờ, rất ngạc nhiên khi thấy tôi xuất hiện trong đoàn công tác cấp cao ấy. Nhìn lại sau nhiều năm, những câu chuyện tưởng chừng riêng lẻ ấy đã cho thấy một bài học lớn: trong quản trị quốc gia, khoảng cách giữa người làm khoa học, giới trí thức và các nhà lãnh đạo không nhất thiết phải là khoảng cách của thứ bậc quyền lực. Cốt lõi nằm ở sự bình đẳng trong đối thoại và sự chân thành trong lắng nghe. Một nền quản trị tiến bộ không thể chỉ cần những người thuần túy chấp hành. Nó đòi hỏi những người dám đặt câu hỏi, dám phản biện và dám nói những điều người khác có thể chưa muốn nghe.

Cải cách thực chất bao giờ cũng bắt đầu từ việc dám nhìn thẳng vào những điểm chưa hợp lý của chính mình.

Những người chưa bao giờ “nghỉ hưu” với vận nước

Nhiều năm sau, khi rời cương vị Thứ trưởng, TS. Thang Văn Phúc cùng một số vị lãnh đạo khác sáng lập Viện Những vấn đề phát triển (VIDS) trực thuộc VUSTA do Bộ Nội vụ và Bộ Khoa học công nghệ chỉ đạo.

Có lần ông mời tôi tham dự buổi gặp mặt đầu xuân của Viện. Hôm ấy, khi tôi đang trò chuyện cùng ông Nguyễn Văn An, nguyên Chủ tịch Quốc hội, và ông Nguyễn Đình Lộc, nguyên Bộ trưởng Bộ Tư pháp, thì một cụ già quắc thước, tay chống gậy bước đến trước mặt tôi. Cụ hỏi: “Anh có phải là TS. Tô Văn Trường không? Tôi vẫn thường xuyên theo dõi các bài viết của anh”. Rồi cụ nói một câu mà đến giờ tôi vẫn nhớ mãi: “Đúng khí chất của sĩ phu Bắc Hà”.

Sau đó, tôi mới biết người đứng trước mặt mình là tướng Nguyễn Trọng Vĩnh. Tôi rất cảm kích trước lời nhận xét của một vị tướng lão thành. Nhưng điều khiến tôi suy ngẫm nhiều hơn là hình ảnh của những bậc tiền bối: dù đã rời bộ máy công quyền, họ chưa bao giờ đứng ngoài những vấn đề trọng đại của đất nước.

Buổi gặp mặt hôm đó còn có ông Phan Diễn, ông Đặng Quốc Bảo và nhiều vị lãnh đạo kỳ cựu khác. Họ hội ngộ không phải để hoài niệm về quyền lực hay vị trí đã qua, mà để bàn luận, trăn trở và hiến kế cho tương lai đất nước bằng tất cả tâm huyết còn lại.

Đó là hình ảnh rất đẹp của người làm chính trị và người trí thức: rời chức vụ không có nghĩa là buông bỏ trách nhiệm với non sông. Với những người thực sự đau đáu với vận nước, trách nhiệm công dân không có tuổi nghỉ hưu.

Cầm bút vì đất nước: Quyền được nói và trách nhiệm lắng nghe

Xuất thân từ người làm công tác khoa học – kỹ thuật, tôi đến với trang viết ban đầu từ sở thích, rồi dần trở thành phương thức đối thoại và công việc phản biện xã hội gắn bó suốt mấy mươi năm qua. Khi cầm bút, nguyên tắc tôi luôn giữ vững là sự chân thành với điều mình tin là đúng, tôn trọng sự thật và đặt lợi ích quốc gia, dân tộc lên trên hết.

Người cầm bút không thể tự coi mình luôn đúng. Điều cốt lõi là phải dám suy nghĩ độc lập, dám nói thẳng, dám chịu trách nhiệm và luôn sẵn sàng đón nhận những ý kiến trái chiều.

Động lực để tôi bền bỉ viết suốt những năm tháng qua cũng chính nhờ sự chia sẻ, động viên, phản biện và đóng góp tư liệu quý báu từ đông đảo bạn đọc cũng như các thế hệ lãnh đạo đương chức lẫn hưu trí.

Một xã hội muốn phát triển bền vững cần những người dám nói, nhưng quan trọng không kém là phải có những người lãnh đạo biết lắng nghe. Để những ý kiến tâm huyết trở thành động lực cải cách thể chế, cần có một không gian đối thoại cởi mở, nơi người có trách nhiệm biết chắt lọc chân lý từ những góc nhìn khác biệt. Dám nghĩ, dám nói, dám làm và trên hết là biết lắng nghe vì đất nước đó là bài học lớn nhất mà tôi chiêm nghiệm được từ những nhân cách lớn trên hành trình đời mình.

T.V.T.

Tác giả gửi BVN

Cửu cửu càn khôn dĩ định

2026-08-26T11:02:57.300+07:00

Nguyễn Khắc Mai

Tôi nhớ ông Mác từng nói với người Đức rằng: chúng ta chỉ là người cùng thời đại về mặt triết học chứ không phải cùng thời đại về lịch sử. Có nghĩa rằng như Việt Nam hôm nay (về triết học) thì biết mình đang sống ở thập kỷ thứ ba của TK XXI, trong thời đại tin học và trí tuệ nhân tạo nhưng về mặt lịch sử, thì ta đang ở thời quá khứ của thiên hạ. Chúng ta vẫn còn loay hoay hỏi nhau về cái điểm nghẽn chủ yếu. Phải dám tìm, tìm cho ra cái chân tướng, cái bản mặt của nó, cái phương thức cái hình thù của nó. Như người đi lạc trong rừng, không xác định rõ lối mòn cũ thì khó mà thoát ra khỏi rừng.

Nguyễn Phúc Giác Hải – nhà nghiên cứu ngoại cảm nỗi tiếng một thờì – khi còn sống từng giải thích cho tôi “đó là câu sấm nói về chín năm làm một Điện biên”, để rồi “bát vạn Hồ binh nhập Thăng long” – Tức là nói về sự kiện Việt Minh rút khỏi Hà Nội năm 1946 và sau khi tiến hành cuộc kháng chiến thần thánh trong chín năm, đuổi quân Pháp về bên kia vĩ tuyến 17. Đó chính là giai đoạn 1946-1954, mà đỉnh điểm là chính phủ cụ Hồ đã trở về Hà Nội. Một Càn Khôn - Đất Trời được khẳng định.

Nay, tôi có học chút Kinh Dịch, học cả Đạo Đức Kinh của Lão Tử, lại tiếp cận ít nhiều về văn hóa Việt nam và Đông phương, tôi nghiệm ra câu ấy có một nghiệm mở. Nó không những có thể chỉ ra một sự kiện lịch sử nào đó mà nó còn là một dự báo định lượng thời gian cho một chu kỳ lịch sử, trong đó một mô hình xã hội lịch sử được quan niệm như một Càn-Khôn (Đất Trời) được định hình. Một khoảng thời gian cho một mô hình xã hội (chính trị) cụ thể ra đời và định hình.

Số Chín là số nguyên lớn nhất, sau đó là số mười, không còn nguyên nữa phải cộng thêm số 0 (10,11,12…). Cho nên văn hóa Á Đông coi số 9 là số đại diện cho sự cao nhất. Vì thế ngôi cửu trùng là cao nhất là nói về nhà vua. Cửu thiên huyền vũ là nói chín cõi trời của vũ trụ huyền diệu… Nói tột cùng cũng tức là nói sự chấm dứt của cái cũ, phải “phản”, quay lại, làm mới, làm cái khác.

Nghiệm ra chín năm là độ dài thời gian đủ cho một biến đổi xã hội, lịch sử.

Sau 1954 là một chu kỳ mới ở Việt Nam. Chúng ta đã chứng kiến sự kết thúc một chu kỳ 9 năm. Năm 1963 đánh dấu một bước ngoặc mới của Việt Nam với sự kiện cuộc đảo chính ở Sài Gòn – giết chết anh em Tổng thống Ngô đình Diệm; mở cửa chính thức cho Mỹ trực tiếp đỗ quân vào Việt Nam. Chín năm sau, năm 1972 là một chu kỳ mới của chiến tranh Việt Nam, giải phóng Quảng trị, Đông Hà.

Đó là những lát cắt của những chu kỳ mà càn khôn điên đảo trong chiến tranh.

Nếu tính những lát cắt trong hoà bình, ta có thể thấy những chu kỳ khác: 1976-1986 là chu kỳ cả nước hô khẩu hiệu tiến nhanh tiến mạnh tiến vững chắc, tiến thẳng lên chủ nghĩa xã hội, nhưng sản xuất không đủ ăn, thiếu thốn mọi bề. Đó là một chu kỳ khủng hoảng với đỉnh điểm 1986 buộc phải đổi mới – Chưa từ bỏ chủ nghĩa xã hội, nhưng thật sự phải từ bỏ nhiều đặc trưng của mô hình Xô Viết, mở rộng dần xu thế phát triển kinh tế tư nhân bình thường và từng bước mở cửa ra với thế giới của nhân loại hiện đại.

Mới đọc trên tờ Hà Nội mới một bài nói về 81 năm cách mạng Tháng Tám, tôi mới chợt nghĩ đến câu sấm Cửu cửu càn khôn dĩ định. Thuở nhỏ học cửu chương tôi từng thuộc. Chín chín là 81. Thế thì cái càn khôn Việt trong 81 năm qua đã định được những cái “dĩ định” ấy có hai sắc thái, hai hàm nghĩa:

Thứ nhất là những gì đã được định hình thành hiện thực trong cái càn khôn đó, những công trình, giá trị vật chất, những phẩm chất văn minh, văn hóa của con người và xã hội. Nó là những giá trị thật có cả tốt cả xấu, có hòa bình, thống nhất, có độc lập và làm bạn được với nhiều quốc gia dân tộc, rất khác trước… Lại có con người có giàu sang hơn lên, mà cũng còn rất nhiều con người đồi bại, nhiều thói hư tật xấu.

Thứ hai là những gì ta mong ước muốn làm, muốn phấn đấu để có một càn khôn mới (Đất Trời mới). Bấy giờ trong cái khát vọng mong có được một càn khôn mới đã có một phối hợp thật ăn ý hòa đồng hòa hợp của giới cần lao, những “bố cu mẹ đĩ” ở mọi hang cùng ngõ hẻm của đất nước, và giới tinh hoa nhiều tầng lớp của dân tộc hòa với nhau thành một khối tưởng chừng không bao giờ và không ai chia cắt nổi. Vì thế có cái Tuyên ngôn Độc lập – lấy cảm hứng từ tư tưởng nhân quyền Mỹ: Thượng đế ban cho con người quyền tự do mưu cầu hạnh phúc… với cả cảm hứng từ cách mạng tư sản dân quyền Pháp và nỗi khao khát độc lập chất chứa từ ngàn xưa – nên đã có một bản Hiến pháp đẹp như mơ. Người ta bảo mơ bao giờ cũng đẹp hơn thực.

Trong cái càn khôn mới, việc quan trọng hàng đầu cũng là cơ bản nhất đó là ước vọng chính trị văn hóa: Lập Quyền Dân Tiến lên Việt Nam. Sau này lớn lên mới hiểu ra hai cụ Phan Bội Châu và Phan Châu Trinh từng nói với nhau: Giành được Độc lập rồi mà Dân quyền không có thì cũng chẳng nghĩa lý gì. Rồi lại còn biết chính cụ Hồ cũng từng có ý kiến tương tự: Độc lập Thống nhất rồi mà Dân không có hạnh phúc, tự do thì cũng chẳng nghĩa lý gì!

Nghĩ cho cùng thì các cụ rất có lý. Trong cái càn khôn mới của dân ta, nếu Dân vẫn không có quyền được sống tự do hạnh phúc, thì khởi nghĩa mà làm gì? Cách mạng mà làm gì? Đổi mới để làm gì? Đảng để làm gì? Chính quyền để làm gì? Và cả Dân nữa, Dân có làm gì không hay chỉ sống với phận “phó thường dân” – Làm thường dân cũng không xong chỉ dám nhận cấp phó! Vậy thì ai là chánh thường dân đây? Những chánh thường dân, hãy vươn mình đứng dậy.

Tuồng ra là trong cái càn khôn dĩ định hiện thực hôm nay còn nhiều những bất cập. Vì thế nên phải hô hào vươn mình. Cho nên cần phải hỏi lại mình rằng chín chín năm qua Vua đã làm được gì, Quan đã làm được gì? Và Dân, tại sao lại biến mình thành phó thường dân. Liệu nếu có chánh thường dân thì cái càn khôn hôm nay có khác nhiều không? Không khỏi chạnh lòng khi nghĩ rằng có những dân tộc quanh ta, họ lại định được cái càn khôn bảnh bao của họ chỉ trong vòng dăm chục năm. Họ định hình xong từ cuối thế kỷ trước, mà khi khởi nghiệp họ cũng chỉ ngang như ta hồi ấy. Cái mơ ước sánh vai năm xưa giờ đây chỉ là sánh vế. Bây giờ mọi người đang tạo dựng cái càn khôn hậu hiện đại của họ. Còn ta thì chỉ mong ba bốn thập kỷ nữa may ra mới bằng họ hôm nay (!)

Tôi nhớ ông Mác từng nói với người Đức rằng: chúng ta chỉ là người cùng thời đại về mặt triết học chứ không phải cùng thời đại về lịch sử. Có nghĩa rằng như Việt Nam hôm nay (về triết học) thì biết mình đang sống ở thập kỷ thứ ba của TK XXI, trong thời đại tin học và trí tuệ nhân tạo nhưng về mặt lịch sử, thì ta đang ở thời quá khứ của thiên hạ. Chúng ta vẫn còn loay hoay hỏi nhau về cái điểm nghẽn chủ yếu. Phải dám tìm, tìm cho ra cái chân tướng, cái bản mặt của nó, cái phương thức cái hình thù của nó. Như người đi lạc trong rừng, không xác định rõ lối mòn cũ thì khó mà thoát ra khỏi rừng. Người lạc trong rừng mà không biết từ bỏ lối mòn sẽ không tìm ra được đại lộ. Cha ông ta từng dạy con cháu: “Con kiến mà leo cành đa leo phải cành cộc leo ra leo vào”.

Và vấn đề không phải chỉ là vươn mình mà là tìm cho ra cành tươi xanh mà đi tới.

Phật dạy không “gate”, không sang được bờ bên kia. Phải biết “gate” khỏi cành cụt. Mà Phật bảo phải bốn đợt gate may ra mới tìm thấy niết bàn (Gate, gate, paragate, parasamgate!). Chỉ đổi mới một lần chưa đủ đâu. Nguyễn Trãi nói “Càn khôn bỉ rồi lại thái”, nên phải An Dân, phải Nhân Nghĩa, phải có Thái bình Thiên Tử, Thái bình Dân; Lại phải “Văn trị ưng tu trí thái bình”. Hơn nữa “Làm sao trong thôn cùng xóm vắng không còn lời hờn giận oán sầu”.

Tôi mượn một ý tưởng của Lỗ Tấn: Nhân loại từ xưa không có đường. Nhưng cứ đi mãi rồi thành đường. Hy vọng cũng như thế!

Nhưng đám già rồi còn làm được gì. Hãy trao hy vọng cho GENZ.

N.K.M.

Tác giả gửi BVN

Từ cánh đồng lúa đến lợi thế cạnh tranh carbon thấp

2026-08-26T10:48:06.259+07:00

Tô Văn Trường

Muốn Net Zero 2050 đi vào thực tế, giảm phát thải không thể chỉ dừng ở những con số kiểm kê hay báo cáo kỹ thuật mà phải trở thành một giá trị có thể đo đếm, xác nhận và tạo thu nhập cho người sản xuất.
Với Việt Nam, lúa gạo có thể là ngành hàng thí điểm quan trọng nhất để xây dựng mô hình này: từ thay đổi phương thức canh tác, đo giảm phát thải đến hình thành nhãn nông sản phát thải thấp và từng bước đưa giá trị carbon vào thị trường.

Từ một ngôi sao trên bao gạo

Có một hình ảnh rất đáng suy nghĩ từ Nhật Bản: trên bao bì một số loại nông sản, người tiêu dùng có thể nhìn thấy những ngôi sao thể hiện mức độ đóng góp giảm phát thải khí nhà kính của sản phẩm. Ba sao, hai sao hay một sao không phải là những con số kỹ thuật khô khan, mà là cách biến một vấn đề vốn thuộc về các nhà khoa học, nhà quản lý thành thông tin dễ hiểu đối với người mua hàng.

Đằng sau những ngôi sao ấy là cả một hệ thống tính toán lượng phát thải và mức giảm so với phương thức sản xuất thông thường. Từ năm 2024, Nhật Bản đã đưa hệ thống “trực quan hóa” này vào vận hành chính thức; đến tháng 3/2026, đã mở rộng tới 24 nhóm cây trồng. Người tiêu dùng có thể nhận biết nỗ lực giảm phát thải của người sản xuất ngay tại nơi mua hàng.

Câu chuyện ấy gợi ra một câu hỏi rất đáng để Việt Nam suy nghĩ: tại sao giảm phát thải không chỉ được xem là nghĩa vụ của người sản xuất, mà chưa trở thành một thuộc tính có giá trị của nông sản?

Ngày 1/11/2021, tại Hội nghị Thượng đỉnh về biến đổi khí hậu trong khuôn khổ COP26 tại Vương quốc Anh, nguyên Thủ tướng Phạm Minh Chính khẳng định Việt Nam cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. Ảnh: BCP.

Việt Nam đã cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. Đây là mục tiêu lớn, nhưng Net Zero sẽ không thể chỉ được thực hiện bằng các kế hoạch, báo cáo hay những con số kiểm kê phát thải. Cuối cùng, mục tiêu ấy phải đi vào từng cánh đồng, khu rừng, vùng nuôi, nhà máy chế biến và từng sản phẩm đưa ra thị trường.

Đặc biệt, với nông nghiệp, cần thay đổi cách tiếp cận: không coi giảm phát thải đơn thuần là chi phí phải bỏ ra, mà phải biến nó thành giá trị kinh tế để người nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp có động lực thực hiện.

Một ngôi sao trên bao bì tưởng như rất nhỏ, nhưng phía sau nó là một tư duy chính sách đáng học hỏi. Người tiêu dùng không nhất thiết cần biết sản phẩm phát thải bao nhiêu gam CO₂ trong từng công đoạn. Họ cần biết một điều đơn giản hơn: sản phẩm này có tốt hơn về môi trường hay không, và tốt hơn ở mức nào?

Đó chính là ý nghĩa của việc “trực quan hóa” thông tin môi trường.

Lúa gạo - “phòng thí nghiệm” cho giảm phát thải

Đề án phát triển bền vững 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp ở Đồng bằng sông Cửu Long đang tạo ra một nền tảng đặc biệt để Việt Nam thử nghiệm cách làm mới.

Sau hơn hai năm triển khai, diện tích tham gia giai đoạn đầu đạt 354.839 ha, tương đương 197% mục tiêu 180.000 ha. Các mô hình bước đầu cho thấy lượng giống gieo sạ có thể giảm 30-50%, phân đạm khoảng 30%, nước tưới khoảng 20%, trong khi năng suất và thu nhập được cải thiện; mức giảm phát thải khoảng 3-4 tấn CO₂e/ha/vụ.

[CO₂e: Lượng khí thải carbon dioxide tương đương, là thước đo tác động của các loại khí nhà kính khác nhau (carbon dioxide CO₂, methane CH₄, nitrous oxide N₂O) lên khí hậu, dựa trên chỉ số Tiềm năng nóng lên toàn cầu (GWP - Global Warming Potential) trong khoảng thời gian thường là 100 năm. Ví dụ: Khí metan có sức giữ nhiệt gấp khoảng 28-36 lần CO₂ trong 100 năm, nghĩa là 1 kg khí metan sẽ được tính bằng khoảng 28-36 kg CO₂e].

Điều quan trọng hơn cả là những kết quả này cho thấy giảm phát thải không nhất thiết đồng nghĩa với tăng chi phí. Nếu giảm giống, phân bón, nước, thuốc bảo vệ thực vật và nhiên liệu một cách hợp lý, người nông dân vừa giảm phát thải vừa giảm chi phí sản xuất.

Vì vậy, 1 triệu ha lúa không nên chỉ được nhìn như một đề án về diện tích. Đây có thể trở thành “phòng thí nghiệm chính sách” để Việt Nam hoàn thiện kỹ thuật canh tác phát thải thấp, hệ thống MRV, truy xuất nguồn gốc, dữ liệu carbon, tín dụng xanh và cơ chế thương mại hóa giá trị giảm phát thải.

Từ “đo được” đến “bán được”

Một trong những điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là kết quả giảm phát thải chưa thực sự trở thành giá trị của sản phẩm.

Một nông dân áp dụng tưới ngập - khô xen kẽ, giảm phân đạm, quản lý rơm rạ và giảm phát thải phải có cách chứng minh kết quả. Nếu tất cả chỉ nằm trong báo cáo kỹ thuật, người sản xuất sẽ không có thêm động lực.

Do đó, cần hình thành một chuỗi đơn giản:

Đo được → xác nhận được → truy xuất được → nhìn thấy được → định giá được → người sản xuất được hưởng lợi.

Lúa gạo là ngành hàng phù hợp để thử nghiệm chuỗi này trước. Khi đã có phương pháp đo, cơ sở dữ liệu và quy trình xác minh đủ tin cậy, mô hình có thể mở rộng sang cà phê, hồ tiêu, rau quả, thủy sản, chăn nuôi và lâm sản.

Một “ngôi sao” trên bao gạo

Kinh nghiệm Nhật Bản cho thấy giảm phát thải có thể được biến thành thông tin đơn giản mà người tiêu dùng hiểu được. Mức giảm phát thải được tính từ các dữ liệu sản xuất như phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, nhiên liệu và quản lý nước trong ruộng lúa, sau đó trực quan hóa bằng hệ thống sao.

Việt Nam có thể thử nghiệm một mô hình tương tự ngay trên bao gạo: GIẢM PHÁT THẢI ★★★, kèm mã QR. Người tiêu dùng chỉ cần nhận biết mức độ phát thải thấp; doanh nghiệp, nhà nhập khẩu và cơ quan quản lý có thể truy cập dữ liệu chi tiết hơn về vùng sản xuất, phương thức canh tác, lượng phát thải và mức giảm so với đường cơ sở.

Như vậy, một chiếc bao gạo có thể trở thành điểm giao nhau giữa sản xuất xanh, chuyển đổi số, truy xuất nguồn gốc và thương mại.

Không chỉ sản xuất xanh, phải tạo được thị trường xanh

Muốn người nông dân thay đổi phương thức sản xuất, thị trường phải trả tiền cho sự thay đổi đó.

Doanh nghiệp có thể ký hợp đồng bao tiêu với mức giá phù hợp cho gạo phát thải thấp; ngân hàng có thể ưu đãi tín dụng cho những chuỗi có dữ liệu MRV; Nhà nước tập trung hỗ trợ tiêu chuẩn, dữ liệu, đào tạo và chi phí chuyển đổi ban đầu. Khi đủ điều kiện, kết quả giảm phát thải có thể kết nối với thị trường carbon.

Tuy nhiên, cần phân biệt nhãn phát thải thấp với tín chỉ carbon. Không phải mọi sản phẩm được chứng nhận giảm phát thải đều tự động trở thành tín chỉ carbon. Điều quan trọng trước hết vẫn là tính minh bạch, khả năng đo đếm và niềm tin của thị trường.

Lấy lúa làm mẫu, nhưng không biến Net Zero thành “cuộc đua giấy tờ”

Việt Nam cần một khung chung về nông sản phát thải thấp, nhưng cách triển khai phải đơn giản và chi phí hợp lý. Không thể để mỗi hộ nông dân phải tự gánh thêm hàng loạt biểu mẫu, tư vấn, kiểm toán và chứng nhận trong khi giá bán sản phẩm không thay đổi.

MRV cần được tổ chức theo vùng, hợp tác xã hoặc chuỗi liên kết; tận dụng vệ tinh, cảm biến, bản đồ số và cơ sở dữ liệu để giảm chi phí. Tiêu chí thành công cũng phải gồm cả hai nhóm: giảm CO₂, methane, nước và vật tư, đồng thời giảm chi phí, tăng năng suất, thu nhập và giá trị sản phẩm.

Nếu một mô hình giảm phát thải nhưng khiến nông dân giảm thu nhập, đó chưa phải là mô hình cần nhân rộng. Ngược lại, mô hình vừa giảm phát thải, vừa giảm chi phí và tăng giá trị sản phẩm phải trở thành ưu tiên.

Từ một hạt gạo đến nền kinh tế carbon thấp

Lúa gạo nên là nơi Việt Nam bắt đầu, bởi đây là ngành hàng có quy mô lớn, đã có chương trình hành động cụ thể và đang hình thành những kết quả thực tế về giảm phát thải.

Mục tiêu cuối cùng không phải chỉ là có thêm một chứng nhận hay một con số giảm CO₂. Đó là biến thành quả môi trường thành giá trị kinh tế.

Khi một bao gạo có thể chứng minh được sản xuất ở đâu, chất lượng thế nào và dấu chân carbon ra sao; khi doanh nghiệp, người tiêu dùng sẵn sàng trả tiền cho sản phẩm phát thải thấp; khi người nông dân được hưởng phần lợi ích tương xứng, giảm phát thải sẽ không còn được nhìn như một khoản chi phí.

Khi đó, từ cánh đồng lúa ở Đồng bằng sông Cửu Long, Việt Nam có thể hình thành một mô hình rộng hơn cho toàn ngành nông nghiệp: sản xuất ít phát thải hơn, minh bạch hơn và có giá trị cao hơn. Net Zero 2050 vì thế không còn là một mục tiêu xa xôi, mà bắt đầu từ từng thửa ruộng, từng bao gạo và từng quyết định sản xuất hôm nay.

T.V.T.

Nguồn: nongnghiepmoitruong.vn

Phong trào Gen-Z có bất ngờ không?

2026-08-25T10:16:52.293+07:00

Nguyễn Quang A

Lý thuyết sự thay đổi giá trị (và động cơ) giữa các thế hệ để thấy hiện tượng Gen-Z vừa qua không có gì là bất ngờ, ngạc nhiên cả mà khá dễ hiểu và cần được nuôi dưỡng, cổ vũ. Thậm chí lý thuyết này còn có thể tiên đoán chứ không chỉ giải thích. Những người nắm quyền cần hiểu lý thuyết để điều chỉnh chính sách cho phù hợp với thế giới đã thay đổi, ngược lại nếu cứ đổ cho thế lực thù địch, phản động kích động phong trào này như họ đã làm trên VTV thì họ gặp rắc rối to, vì chẳng có thế lực nào có thể làm vậy mà chính kết quả của Đổi mới và Hội nhập quốc tế qua toàn cầu hóa đã làm thay đổi những giá trị này, khiến Gen-Z hành động như vậy.

Trong tháng Tám 2026 từ Gen-Z (chỉ thế hệ những người sinh từ khoảng 1997-2012, tức là hiện nay – năm 2026 – họ ở độ tuổi 15 đến 39) có lẽ là một trong những từ được nhiều người nói đến nhất liên quan đến sự lên tiếng của Gen-Z về vụ cấm một số bài hát của Album HVL của rapper MCK (cuối tháng 7/2026) và sự im lặng khó hiểu của chính quyền trong vụ ông cựu Phó Chủ tịch UB Đối ngoại của Quốc hội tông xe gây ra cái chết của một nữ sinh từ cuối tháng 5/2025. Phong trào “Cây công lý,” “Cây 55,” của Gen-Z được giới nhà báo, nghệ sĩ và đông đảo dân chúng theo dõi, cổ vũ, ủng hộ bằng nhiều cách từ tham gia, phân tích, cổ vũ,… và được báo chí quốc tế đưa tin rộng rãi.

Nhiều người bất ngờ, ngạc nhiên, hy vọng…, nhưng hiện tượng này đã được các nhà xã hội học nghiên cứu khá thấu đáo, ít nhất từ những năm 1960 của thế kỷ trước qua những công trình của Ronald Inglehart (1934-2021) nhà khoa học chính trị, nhà xã hội học, GS Đại học Michigan và rồi với các cộng sự của ông (Pippa Norris, Christian Welzel) nó đã có đóng góp hết sức lớn lao trong các lĩnh vực hiện đại hóa, thay đổi văn hóa và dân chủ hóa.

Trước phong trào huy động khắp thế giới của thanh niên trong cuối những năm 1960 (mà các nhà lãnh đạo và học giả Việt Nam nhận là phong trào thanh niên thế giới chống chiến tranh Việt Nam), Inglehart đã sang Pháp (cái nôi của phong trào đó) cũng như nơi khác để nghiên cứu. Và ông phát triển lý thuyết Thay thế Thế hệ (Generational Replacement) gây ra sự thay đổi giá trị liên thế hệ (intergenerational value change) từ giá trị duy-vật (materialist) sang giá trị hậu-duy vật trong cuốn sách Cách mạng Thầm lặng (1977) của mình [1]; Và chính lý thuyết này đã giúp ông thành lập NGO toàn cầu World Value Surveys (WVS) từ năm 1981 tại Thụy Điển. Từ đó đến nay WVS đã tiến hành điều tra các giá trị trong gần 100 nước (kể cả Việt Nam trong ba đợt 2001, 2006 và 2022) phủ 90% dân số thế giới, và kho dữ liệu khổng lồ này đã giúp các nhà nghiên cứu khắp thế giới đào sâu nghiên cứu những thay đổi giá trị, văn hóa, xã hội trên cơ sở bằng chứng và so sánh [2]. Vài cuốn sách và bài viết của ông và/hoặc của các cộng sự cũng được dịch sang tiếng Việt và có thể lấy về miễn phí trên tapchidantri.org [3].

Dưới đây chỉ giới thiệu sơ về lý thuyết sự thay đổi giá trị (và động cơ) giữa các thế hệ để thấy hiện tượng Gen-Z vừa qua không có gì là bất ngờ, ngạc nhiên cả mà khá dễ hiểu và cần được nuôi dưỡng, cổ vũ. Thậm chí lý thuyết này còn có thể tiên đoán chứ không chỉ giải thích. Những người nắm quyền cần hiểu lý thuyết để điều chỉnh chính sách cho phù hợp với thế giới đã thay đổi, ngược lại nếu cứ đổ cho thế lực thù địch, phản động kích động phong trào này như họ đã làm trên VTV thì họ gặp rắc rối to, vì chẳng có thế lực nào có thể làm vậy mà chính kết quả của Đổi mới và Hội nhập quốc tế qua toàn cầu hóa đã làm thay đổi những giá trị này khiến Gen-Z hành động như vậy.

Nói nôm na lý thuyết Thay Thế hệ (Generational Replacement) gây ra sự thay đổi giá trị giữa các thế hệ (intergenerational value change) có thể tóm tắt như sau:

1) Cá nhân ưu tiên những thứ hiếm hoi, thiếu hụt: trong chiến tranh hoặc bất ổn kinh tế cá nhân tập trung vào sự sống sót (an ninh vật chất và sự sinh tồn); (chỉ khi không còn phải quá lo về sinh tồn và có sự thiếu hụt công lý và tự do, bình đẳng, … thì họ sẽ ưu tiên chúng).

2) Giá trị cơ bản của một cá nhân được định hình vững chắc bởi các điều kiện chính trị - xã hội trong những năm tuổi thơ (formative years: những năm hình thành nhân cách từ nhỏ đến trước tuổi trưởng thành (1-đến khoảng 18-20 tuổi) của chúng và các giá trị này khá cổn định suốt cuộc đời.

3) Sự thay thế thế hệ: lớp người trẻ trưởng thành bước vào đời sống chính trịxã hội với các giá trị mới và lớp người già có các giá trị cũ (được hình thành khoảng 50-60 năm trước trong thời niên thiếu của họ) chết đi gây ra những thay đổi lớn về giá trị trong xã hội (đó cũng là những thay đổi văn hóa) tạo ra những động cơ mới định hình xã hội. Sự thay đổi thế hệ này diễn ra thường xuyên và ta có thể dùng khoảng thời gian 20 năm để đánh dấu một sự thay đổi thế hệ (tức là trong 4-5 thế hệ, 80-100 năm thì có một sự thay đổi thế hệ hoàn toàn trong dân cư).

Hãy xét ví dụ ở Việt Nam từ 1945 trở đi, nhóm sinh (birth cohort) từ 1945-1965 (tức là nhóm hiện có tuổi khoảng 60-80) sống trong thời loạn lạc, chiến tranh, chia cắt, bất ổn kinh tế trong thời niên thiếu nên ưu tiên các giá trị vật chất, sinh tồn, cũng tương tự như vậy với nhóm sinh (1966-1986 tức nhóm tuổi 40-50 mà các vị lãnh đạo của ĐCSVN đang thuộc về) vì chiến tranh biên giới chỉ kết thúc 1984 và đời sống kinh tế rất bấp bênh; còn nhóm sinh 1987 - 2007 bắt đầu những năm niên thiếu trong hòa bình nhưng kinh tế vẫn rất khó khăn cho đến giữa các năm 1990 nhưng bắt đầu được cải thiện đáng kể từ đó trở đi. Những năm hình thành nhân cách của Gen-Z là những năm có hòa bình, có sự cải thiện kinh tế đáng kể do chính Đổi mới và Hội nhập quốc tế mang lại.

Do không phải quá lo về sinh tồn, họ mang những giá trị hậu-duy vật (post-materialist có tính khoan dung, tự do cá nhân hơn và có thể đo được bằng, ví dụ chỉ số các giá trị giải phóng EVI của Christian Welzel mà tôi chỉ ra là tương quan với Dân khí của Phan Châu Trinh) khác xa các giá trị duy-vật (materialist values thiên về vật chất), và tỷ lệ của Gen-Z chiếm hơn ¼ dân số (có lẽ gần 50%). Tỷ lệ của những người như vậy sẽ ngày càng tăng và trong khoảng 20 năm tới sẽ chiếm đa số tuyệt đối trong dân cư. Đó là những biến đổi nhân khẩu học và giá trị vĩ đại sẽ định hình lại bộ mặt chính trị-xã hội Việt Nam trong tương lai. Và quan trọng nhất các thế hệ già hơn phải nâng đỡ để các thế hệ trẻ hơn (Gen-Z, và các thế hệ sau) có điều kiện để sống trong sự thật, trong sự yên bình, khoan dung, văn minh, sung túc và phải tôn trọng họ (đằng nào họ cũng sẽ chiếm đa số hoặc đa số tuyệt đối của dân cư nên không tôn trọng cũng sẽ không có mấy ý nghĩa).

Hiểu thế thì những hiện tượng, phong trào được cho là bất ngờ, ngạc nhiên của Gen-Z trở nên dễ hiểu hơn và đầy hy vọng.

ĐCSVN tự xung nhà nước của mình là của dân, do dân, vì dân cho nên hãy chịu khó học hơn và ứng xử cho phù hợp. Các học giả hãy nghiên cứu sự thay đổi giá trị này ở Việt Nam (có thể dựa vào bộ dữ liệu về Việt Nam của WVS) và dữ liệu khác nếu có thể tiếp cận được. Đáng tiếc các nhà khoa học xã hội thuộc Viện Hàn Lâm Khoa học Xã hội Việt Nam nay trở thành của ĐCSVN liệu có dám nghiên cứu nghiêm túc về chủ đề này không để tư vấn cho ĐCSVN của họ hoặc phải nhờ đến các học giả độc lập ở trong và ngoài Việt Nam.

---

Ghi chú

[1] Ronald Inglehart, The Silent Revolution: Changing Values and Political Styles Among Western Publics, Princeton University Press, 1977.

[2] The World Value Surveys https://www.worldvaluessurvey.org/

[3] (a) Ronald Inlehart, CULTURAL EVOLUTION – People’s Motivations Are Changing, and Reshaping the World, 2018, bản tiếng Việt ở đây: Cultural Evolution: People’s Motivations are Changing and Reshaping the World (Sự tiến hóa văn hóa: Các động cơ của người Dân Thay đổi và Định hình lại Thế giới): https://tapchidantri.org/download/su-tien-hoa-van-hoa/; (b) Ronald Inlehart-Pippa Noris, https://tapchidantri.org/download/trump-va-cac-dang-dan-tuy-bai-ngoai-cach-mang-yen-lang-dao-nguoc/; (c) Ronald Inglehart và Christian Welzel, Hiện đại hóa, sự Thay đổi Văn hóa và Dân chủhttps://tapchidantri.org/download/hien-dai-hoa-su-thay-doi-van-hoa-va-dan-chu-trinh-tu-phat-trien-con-nguoi/; Christian Welzel Tự do Đang Lên, https://tapchidantri.org/download/tu-dang-len-christian-welzel/ và nhiều bài viết khác của họ cũng như về họ và về Phan Châu Trinh trên tapchidantri.org.

N.Q.A.

Tác giả gửi BVN

Tượng đài Quyết tử... nơi công cộng: Khi chi tiết kỹ thuật cũng cần chuẩn mực

2026-08-25T10:04:52.779+07:00

Mai Phan Lợi

Nhân dịp Hà Nội đang tính toán lại vị trí và không gian cho tượng đài "Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh", đây cũng là thời điểm hợp lý để rà soát không chỉ tọa độ đặt để, mà cả độ chuẩn xác kỹ thuật của chính tác phẩm, điều mà một lần trùng tu hay đúc lại hoàn toàn có thể khắc phục, khác với vị trí địa lý vốn đã cố định từ hơn bốn mươi năm.

So sánh hai phiên bản tượng đài cùng chủ đề "Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh" — một ở đền Bà Kiệu, một ở vườn hoa Vạn Xuân (Hàng Đậu cũ) cho thấy một chi tiết đáng bàn: cùng mô tả chiến sĩ cảm tử ôm bom ba càng, nhưng tư thế cầm vũ khí ở hai nơi lại khác nhau.

Sự khác biệt này không chỉ là chuyện thẩm mỹ, mà chạm đến ranh giới giữa sáng tạo nghệ thuật và độ chính xác kỹ thuật, điều đặc biệt quan trọng với một công trình mang chức năng giáo dục lịch sử nơi công cộng.

Bom ba càng đúng kỹ thuật được ghi trong sử liệu

Theo tư liệu quân sự, bom ba càng có dạng hình phễu, miệng phễu đường kính 22 cm, vành gang gắn ba càng sắt dài 12 cm mỗi càng; đáy phễu là bộ phận gây nổ gồm hạt nổ, kim hỏa và chốt hãm an toàn; toàn bộ được lắp vào một cán gỗ dài 1,2 m.

Về động tác chiến đấu, tài liệu mô tả cụ thể: người đánh bom dùng một tay nắm chỗ tiếp giáp giữa đuôi bom và cán, tay còn lại nắm chắc 2/3 chiều dài cán, mặt bom chếch một góc khoảng 45 độ về phía trước, tức là tư thế lao người về phía xe tăng, mũi bom hướng chéo vào mục tiêu ở tầm thấp, chứ không phải giơ thẳng đứng lên trời.

Mặt bom chếch 45 độ về phía trước, không phải dựng đứng.

Vũ khí này có gốc từ mẫu Shitotsubakurai của Lục quân Nhật, quân đội Việt Nam thu được gần 100 quả sau Cách mạng Tháng Tám 1945 và xưởng quân giới trong nước tiếp tục chế tạo thêm trong năm 1946, sử dụng phổ biến trong 60 ngày đêm bảo vệ Thủ đô, tiêu biểu là trận tại chợ Đồng Xuân ngày 14/2/1947, nơi các tổ quyết tử quân dùng bom ba càng đánh thiệt hại nặng đoàn xe tăng, xe ủi của Pháp.

Vì sao tư thế "dựng đứng bom" là sai — và nguy hiểm đến mức nào?

Về mặt chiến thuật, bom ba càng chỉ phát huy tác dụng khi ba càng sắt chạm trực tiếp vào thân xe tăng, khi mục tiêu luôn ở ngang tầm người, không bao giờ ở trên cao. Một tư thế cầm bom dựng đứng, mũi phễu chĩa lên trời, vì vậy không tương ứng với bất kỳ thao tác chiến đấu thực tế nào; đây là điều bất khả thi về mặt chức năng, chứ không chỉ lệch chuẩn thao tác.

Về vật lý, bom ba càng hoạt động theo nguyên lý nổ lõm (shaped charge): khối thuốc nổ được tạo hình sau một phễu kim loại, khi kích hoạt sẽ dồn năng lượng thành một luồng xuyên tốc độ cao xuyên thủng giáp, nguyên lý tương tự đạn B40, B41 về sau.

Nhưng chính vì cán bom chỉ dài 1,2 m, người sử dụng luôn đứng trong bán kính sát thương của mảnh vỏ bom và sóng xung kích khi bom nổ, bất kể cầm bom ở góc nào. Đây là lý do bom ba càng gần như đồng nghĩa với cái chết của người sử dụng, kể cả khi bom phát nổ đúng cách.

Trường hợp chiến sĩ Trần Thành (tên thật Nguyễn Văn Thiềng) hy sinh ngày 23/12/1946 tại ngã tư Bà Triệu - Trần Quốc Toản là một minh chứng: lần đánh bom thứ hai, bom không nổ, nhưng anh vẫn hy sinh vì hỏa lực đối phương.

Vì vậy, nhận xét cho rằng bức tượng ở đền Bà Kiệu "cầm bom sai cách" là có cơ sở kỹ thuật, nhưng cần nói chính xác hơn: cái sai không nằm ở việc "tư thế dựng đứng nguy hiểm hơn tư thế chếch 45 độ", vì ở cự ly 1,2 m thì góc cầm nào cũng chết người — mà nằm ở chỗ tư thế dựng đứng không mô tả đúng bất kỳ thao tác chiến đấu nào từng tồn tại trong thực tế.

Tư thế đó ở tượng đài đã biến một vũ khí có chức năng cụ thể thành một đạo cụ mang tính biểu tượng thuần tuý, giống một ngọn đuốc hơn là một vũ khí chống tăng.

Đối chiếu hai tượng đài cùng chủ đề

Hiện nay ở Hà Nội tồn tại hai cụm tượng đài có liên quan đến bom ba càng, cách nhau khoảng 2 km.

Tượng đài tại đền Bà Kiệu: Nhân vật đứng giữa cầm vật thể hình phễu dựng thẳng đứng, mũi phễu hướng lên trời.

Tượng đài tại vườn hoa Vạn Xuân (Hàng Đậu cũ): Chiến sĩ quỳ, ôm bom ba càng chếch theo đường chéo trước ngực — gần khớp với mô tả kỹ thuật "chếch 45 độ về phía trước".

Ở vườn hoa Vạn Xuân, người chiến sĩ trong tư thế quỳ, hai tay ôm bom ba càng chếch theo đường chéo ngang trước ngực, ba càng sắt hướng chéo về phía trước — bố cục này gần khớp với mô tả kỹ thuật "mặt bom chếch 45 độ về phía trước" trong tư liệu quân sự, đồng thời gợi đúng khoảnh khắc chuẩn bị lao vào mục tiêu.

Ở đền Bà Kiệu, nhân vật đứng giữa lại cầm vật thể hình phễu dựng thẳng đứng, cánh tay giơ cao gần như biểu diễn một cây đuốc hay một lá cờ hơn là một vũ khí đang chuẩn bị công kích.

Như vậy cùng một chi tiết: bom ba càng, nhưng hai công trình cho hai thông điệp thị giác khác nhau: một bên tái hiện đúng khoảnh khắc chiến đấu, một bên thiên về tính biểu tượng, hoành tráng hóa.

Ranh giới cần phân biệt

Nghệ thuật tượng đài được quyền tự do với những chi tiết không mang tính xác nhận sự kiện: trang phục, hình khối, bố cục biểu tượng, nhưng cần chuẩn mực với những chi tiết có "nghĩa vụ mô tả đúng", đặc biệt là các chi tiết kỹ thuật gắn với vũ khí, thao tác chiến đấu hoặc sự kiện lịch sử cụ thể mà công trình được dựng lên để tưởng niệm và giáo dục.

Vì sao điều này quan trọng ở không gian công cộng?

Một tượng đài nơi công cộng không chỉ là tác phẩm mỹ thuật; như chính yêu cầu của Ban Thường vụ Thành ủy Hà Nội về vị trí mới của tượng đài này, công trình cần "phát huy giá trị giáo dục truyền thống".

Một khi đã mang chức năng giáo dục, độ chính xác của các chi tiết lịch sử, kể cả những chi tiết tưởng như nhỏ như cách cầm một vũ khí, trở thành một phần trách nhiệm của công trình, bởi đây thường là hình ảnh trực quan đầu tiên và duy nhất mà nhiều thế hệ, đặc biệt học sinh, tiếp cận về một loại vũ khí và một kiểu chiến đấu đã lùi vào lịch sử.

Nhân dịp Hà Nội đang tính toán lại vị trí và không gian cho tượng đài "Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh", đây cũng là thời điểm hợp lý để rà soát không chỉ tọa độ đặt để, mà cả độ chuẩn xác kỹ thuật của chính tác phẩm, điều mà một lần trùng tu hay đúc lại hoàn toàn có thể khắc phục, khác với vị trí địa lý vốn đã cố định từ hơn bốn mươi năm.

M.P.L.

Nguồn: FB Lợi Phan Mai

Sáu tháng chiến tranh Mỹ-Israel-Iran: Vì sao chưa bên nào tìm được lối ra?

2026-08-25T09:44:26.987+07:00

Viễn Đông

Sau gần sáu tháng chiến tranh, câu hỏi đáng chú ý nhất không còn là bên nào đã gây thiệt hại cho bên nào nhiều hơn.
Câu hỏi lớn hơn là: Tại sao một cuộc chiến mà ưu thế quân sự của Mỹ và Israel vượt trội đến như vậy nhưng vẫn chưa thể đi đến một kết thúc chính trị?

Từ trái sang phải: Lực lượng cứu hộ và người dân đang tìm kiếm trong đống đổ nát của trường tiểu học nữ sinh Minab, nơi đã bị Hoa Kỳ phá hủy ngay trong ngày đầu tiên của cuộc chiến, 28/2/2026. Author: Abbas Zakeri; Những ngôi nhà tại Nesher, Israel, bị trúng mảnh vỡ từ tên lửa mang đầu đạn MIRV (đầu đạn đa mục tiêu độc lập) do Iran phóng vào ngày 24/3/2026; Thi hài sáu binh sĩ Mỹ thiệt mạng trong vụ tấn công bằng máy bay không người lái tại cảng Shuaiba năm 2026 đã được đưa về Mỹ vào ngày 7 tháng 3 năm 2026. Author: The White House.

Iran đã chịu những tổn thất rất lớn. Hạ tầng quân sự bị đánh phá, nền kinh tế bị bóp nghẹt, xuất khẩu dầu suy giảm mạnh, đồng rial mất giá và lạm phát tăng cao. Nhưng chính quyền Tehran vẫn tồn tại, khả năng tên lửa vẫn còn, eo biển Hormuz vẫn là một công cụ gây sức ép và Iran vẫn chưa chấp nhận những điều kiện mà Washington đặt ra.

Trong khi đó, Mỹ có khả năng tiếp tục gây sức ép quân sự và kinh tế lên Iran, nhưng lại không có một con đường rõ ràng để biến sức mạnh ấy thành một thỏa thuận mà Tehran chấp nhận.

Đến ngày 22/8, giao tranh trực tiếp quy mô lớn đã tạm lắng, nhưng hòa bình vẫn chưa xuất hiện. Thỏa thuận tạm thời kéo dài 60 ngày đã hết hạn mà không có một thỏa thuận thay thế. Washington chuyển sang chiến tranh kinh tế, chuẩn bị những biện pháp trừng phạt mà Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent gọi là “khắc nghiệt nhất trong lịch sử”, trong khi Tehran cảnh báo rằng nếu ngoại giao thất bại, họ có thể chuyển sang một tư thế quân sự hoàn toàn mang tính tấn công.

Đó là một trạng thái rất khác với một cuộc chiến thông thường. Không bên nào muốn tiếp tục chiến tranh vô thời hạn. Nhưng cũng chưa bên nào có thể chấp nhận cái giá chính trị của việc nhượng bộ.

Và chính ở đây xuất hiện nghịch lý lớn nhất của cuộc chiến.

Nếu chỉ nhìn vào tương quan sức mạnh, cuộc chiến Mỹ-Iran dường như không có gì khó hiểu.

Mỹ sở hữu ưu thế áp đảo về không quân, tên lửa, tình báo, vệ tinh, hải quân và khả năng tác chiến đường dài. Israel có một lực lượng không quân và năng lực tình báo rất mạnh. Iran không thể cạnh tranh trực tiếp với hai nước này về sức mạnh quân sự thông thường.

Nhưng chiến tranh không chỉ được quyết định bởi việc ai có nhiều máy bay, tên lửa hay bom hơn.

Một cuộc chiến cuối cùng vẫn phải trả lời câu hỏi: What next? Sau khi đánh xong thì bước tiếp theo là gì, hoặc muốn đối phương làm gì?

Đây mới là vấn đề Washington chưa giải quyết được.

Cuộc chiến đã tạo ra những nghịch lý mới có thể khiến tình hình hậu chiến khó giải quyết hơn trước:

1. Mỹ chưa biết làm cách nào để kết thúc cuộc chiến

Mỹ có thể phá hủy các cơ sở quân sự, làm suy yếu năng lực tên lửa và gây thiệt hại nghiêm trọng cho cơ sở hạ tầng Iran. Nhưng phá hủy một mục tiêu quân sự không đồng nghĩa với việc buộc một chính quyền phải chấp nhận những điều kiện chính trị của đối phương.

Nếu mục tiêu của Mỹ chỉ là làm Iran suy yếu, thì chiến dịch quân sự đã đạt được nhiều kết quả. Nhưng nếu mục tiêu là khiến Tehran từ bỏ hoàn toàn những năng lực mà Washington coi là mối đe dọa, thay đổi hành vi khu vực và chấp nhận một thỏa thuận lâu dài, thì bài toán khó hơn rất nhiều.

Reuters ngày 22/8 nhận định những mục tiêu ban đầu của Trump vẫn chưa được hoàn thành, trong khi Washington đang ngày càng chuyển sang biện pháp kinh tế sau khi các nỗ lực đàm phán đình trệ.

Nói cách khác, Mỹ có đủ sức để tiếp tục chiến tranh, nhưng chưa có đủ sức để dùng chiến tranh buộc Iran chấp nhận một trật tự chính trị mới.

2. Iran yếu đi, nhưng chưa bị khuất phục

Về phía Iran, không ai có thể nói Iran không chịu tổn thất. Reuters cho biết lạm phát của Iran đã lên khoảng 66% trong tháng 7, trong khi giá thực phẩm tăng tới 128%. Xuất khẩu dầu bị bóp nghẹt, đồng rial suy yếu, hoạt động sản xuất và thương mại chịu ảnh hưởng nghiêm trọng.

Nhưng khó khăn kinh tế không tự động biến thành đầu hàng chính trị. Ngược lại, càng bị dồn vào thế khó, Tehran càng có lý do để chứng minh, với người dân Iran và với cả quốc tế, rằng Mỹ không thể buộc Iran khuất phục.

Đó là lý do Iran vẫn giữ lại một trong những con bài có giá trị nhất mà họ có: eo biển Hormuz.

Trước chiến tranh, Hormuz là một trong những tuyến vận chuyển năng lượng quan trọng nhất thế giới. Sau chiến tranh, Iran đã biến quyền kiểm soát hoạt động hàng hải tại đây thành một công cụ mặc cả với Washington.

Reuters gọi Hormuz là một “vũ khí vàng” của Iran. Trong khi chương trình hạt nhân từng là trung tâm của cuộc đối đầu, Tehran ngày càng coi quyền kiểm soát Hormuz như một đòn bẩy chiến lược có thể khiến Mỹ và các nền kinh tế toàn cầu phải trả giá.

Điều này tạo ra một nghịch lý thứ hai: Iran thua Mỹ về sức mạnh quân sự, nhưng lại sở hữu một khả năng gây tổn thất mà Mỹ không thể dễ dàng vô hiệu hóa bằng cách đơn giản là ném thêm bom. Mỹ có thể phá hủy một cơ sở quân sự của Iran. Nhưng Mỹ không thể chỉ bằng sức mạnh quân sự khiến Hormuz trở lại bình thường mà không tính đến nguy cơ leo thang và chi phí kinh tế toàn cầu.

Vì vậy, Iran càng yếu về quân sự, giá trị của những công cụ bất đối xứng như Hormuz càng tăng.

3. Eo biển Hormuz từ tự do hàng hải biến thành cái khóa của cuộc chiến

Đây có lẽ là một trong những lý do quan trọng nhất khiến chiến tranh khó kết thúc.

Washington muốn gây sức ép để Iran nhượng bộ. Tehran muốn dùng Hormuz để buộc Washington nhượng bộ.

Mỹ siết Iran bằng phong tỏa và trừng phạt. Iran hạn chế hoạt động hàng hải và đe dọa các tuyến vận chuyển.

Giá năng lượng tăng. Người tiêu dùng Mỹ chịu áp lực. Các nước vùng Vịnh lo ngại.

Washington lại càng muốn ép Tehran. Và Tehran lại càng có lý do giữ Hormuz.

Reuters cho biết lượng vận chuyển dầu qua Hormuz đã giảm cực mạnh; một phân tích ngày 18/8 cho rằng dòng dầu qua eo biển đã giảm từ khoảng 18 triệu thùng/ngày xuống khoảng 2 triệu thùng/ngày. Vì thế Hormuz không còn chỉ là một vấn đề hàng hải. Nó trở thành một phần của cuộc mặc cả chính trị.

Tehran muốn Washington dỡ phong tỏa, giảm trừng phạt và chấp nhận những điều kiện liên quan đến an ninh và chủ quyền của Iran trước khi khôi phục hoàn toàn hoạt động hàng hải. Washington lại muốn Iran nhượng bộ trước.

Và hai bên mắc kẹt trong câu hỏi đơn giản nhưng cực kỳ khó giải quyết: Ai sẽ nhượng bộ trước?

Sáu mươi ngày đã cho thấy vì sao hòa bình khó đến.

Thỏa thuận tạm thời được ký vào tháng 6 từng tạo ra hy vọng rằng chiến tranh có thể được đưa vào một khuôn khổ ngoại giao. Nhưng bản thân thỏa thuận chứa đựng những vấn đề chưa được giải quyết:

Hormuz. Chương trình hạt nhân. Trừng phạt. Phong tỏa. Quân đội Mỹ. Những bảo đảm an ninh mà Iran muốn có.

Hai bên hiểu những điều khoản ấy theo những cách khác nhau. Reuters từng mô tả sự rạn nứt của thỏa thuận như kết quả của những bất đồng sâu sắc về Hormuz và các điều kiện liên quan đến việc chấm dứt chiến tranh.

Đến ngày 17/8, thời hạn 60 ngày kết thúc. Không có thỏa thuận cuối cùng. Washington không muốn gia hạn theo những điều kiện hiện tại. Tehran cũng không chấp nhận quay lại với một thỏa thuận mà họ cho rằng không bảo đảm những lợi ích cốt lõi của mình.

Và như vậy, một cơ hội ngoại giao đã biến mất mà không giải quyết được nguyên nhân của cuộc chiến.

4. Trump cũng mắc kẹt

Đây là một nghịch lý khác. Donald Trump trở lại Nhà Trắng với hình ảnh của một tổng thống có thể ép các đối thủ phải nhượng bộ và nhanh chóng kết thúc những cuộc chiến mà các chính quyền trước đã không thể giải quyết. Nhưng Iran lại trở thành một cuộc chiến không có kết thúc.

Nếu Trump ký một thỏa thuận mà Iran vẫn giữ được phần lớn khả năng quân sự và không chấp nhận toàn bộ các điều kiện của Washington, ông có nguy cơ bị coi là đã không đạt được mục tiêu.

Nếu tiếp tục chiến tranh, ông phải đối mặt với một cuộc xung đột kéo dài, giá nhiên liệu tăng, lạm phát và những tổn thất chính trị trong nước.

Reuters ngày 22/8 nhận định Trump đang bước vào cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ với ít thành quả đối ngoại rõ ràng, trong khi chiến tranh Iran trở thành một gánh nặng chính trị và kinh tế.

Đây chính là cái bẫy của ưu thế quân sự: Có thể tiếp tục đánh không có nghĩa là không phải trả giá.Vì vậy Washington đang chuyển trọng tâm. Ngày 20/8, Bessent tuyên bố Mỹ chuẩn bị những biện pháp trừng phạt “khắc nghiệt nhất trong lịch sử”. Trump cũng nói tới “economic warfare”. Mục tiêu là gây sức ép tối đa lên nền kinh tế Iran mà không phải mở lại một chiến dịch quân sự quy mô lớn.

Nhưng chiến tranh kinh tế cũng có giới hạn. Iran có thể chịu đau đớn, nhưng chưa chắc vì thế mà chấp nhận đầu hàng.

5. Iran cũng đang mắc kẹt

Nếu Washington gặp vấn đề vì không thể biến ưu thế quân sự thành thắng lợi chính trị, Tehran lại gặp vấn đề ngược lại. Iran cần một lối thoát. Nhưng Tehran cần một lối thoát có thể được gọi là hòa bình, chứ không phải đầu hàng.

Gần đây, giới lãnh đạo Iran có những phát biểu rất đáng chú ý. Tổng thống Masoud Pezeshkian và Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf đều công khai nói về nhu cầu chấm dứt chiến tranh và xử lý tình trạng kinh tế ngày càng nghiêm trọng. Ghalibaf nhấn mạnh rằng sức mạnh quân sự không thể tự mình giải quyết vấn đề nếu nền kinh tế tiếp tục suy sụp.

Nhưng điều đó không có nghĩa Iran sẵn sàng chấp nhận các điều kiện của Trump. Nó chỉ cho thấy Tehran bắt đầu cần một thỏa thuận, nhưng vẫn cần một thỏa thuận mà họ có thể trình bày như một sự kết thúc có phẩm giá.

Đó là khác biệt rất lớn. Và chính khoảng cách ấy khiến đàm phán trở nên khó khăn.

6. Nghịch lý của Israel: làm Iran yếu đi nhưng chưa chắc làm mối đe dọa biến mất

Nếu nhìn riêng về Israel, cuộc chiến cũng tạo ra một nghịch lý. Israel đã góp phần làm suy yếu đáng kể năng lực quân sự của Iran. Nhưng mục tiêu chiến lược cuối cùng của Israel không đơn giản là phá hủy một số cơ sở quân sự.

Vấn đề lớn nhất mà Israel muốn giải quyết là khả năng Iran một ngày nào đó sở hữu năng lực hạt nhân đủ để tạo ra sự răn đe chiến lược. Nhưng chiến tranh có thể tạo ra một phản ứng ngược. Nếu giới lãnh đạo Iran rút ra kết luận rằng: “Chúng ta bị tấn công vì không có một khả năng răn đe đủ mạnh” thì tổn thất của chiến tranh có thể trở thành lý do để Tehran muốn theo đuổi một năng lực răn đe mạnh hơn trong tương lai.

Đây là một nghịch lý cổ điển của chiến lược răn đe: Một cuộc chiến nhằm ngăn đối phương sở hữu vũ khí có thể khiến đối phương càng muốn sở hữu nó.

Điều đó không có nghĩa Iran chắc chắn sẽ theo đuổi vũ khí hạt nhân. Nhưng chiến tranh chưa giải quyết được câu hỏi chính trị đứng phía sau chương trình hạt nhân. Các cơ sở có thể bị phá hủy. Nhưng kiến thức khoa học, nhân lực, động cơ chiến lược và ký ức về cuộc chiến không dễ bị phá hủy bằng bom.

Vì vậy Israel có thể đã làm Iran yếu đi rất nhiều trong ngắn hạn, nhưng chưa chắc đã loại bỏ được vấn đề hạt nhân trong dài hạn.

7. Một nghịch lý khác: Mỹ muốn củng cố trật tự Trung Đông nhưng chiến tranh lại thúc đẩy các nước tự chủ hơn

Trong nhiều thập niên, các nước Arab vùng Vịnh dựa rất nhiều vào chiếc ô an ninh của Mỹ. Họ mua vũ khí Mỹ, cho phép quân đội Mỹ sử dụng căn cứ, duy trì quan hệ chiến lược với Washington. Nhưng cuộc chiến Iran đặt ra cho họ một câu hỏi khó chịu: Nếu Mỹ là đồng minh của chúng ta, nhưng một cuộc chiến giữa Mỹ và Iran khiến lãnh thổ, cơ sở hạ tầng và nền kinh tế của chúng ta trở thành mục tiêu, thì chiếc ô an ninh ấy thực sự bảo vệ chúng ta đến đâu?

Đó là vấn đề về độ tin cậy của cam kết an ninh Mỹ. Và nó có thể tạo ra một xu hướng mà Washington không mong muốn: các quốc gia trong khu vực tìm kiếm thêm những phương án an ninh ngoài Mỹ.

Một biểu hiện đáng chú ý là ngày 7/8, Saudi Arabia, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan ký Makkah Joint Defence Agreement, cam kết coi một cuộc tấn công vũ trang vào một nước là cuộc tấn công vào cả ba. Thỏa thuận không nhằm công khai chống Mỹ, nhưng nó cho thấy các nước trong khu vực đang suy nghĩ nhiều hơn về những cơ chế an ninh do chính họ xây dựng.

Điều này chưa có nghĩa trật tự an ninh Mỹ ở Trung Đông đã sụp đổ. Nhưng nó cho thấy các đồng minh của Mỹ có thể vẫn cần Mỹ, đồng thời bắt đầu muốn phụ thuộc vào Mỹ ít hơn. Đó chính là một nghịch lý chiến lược mà một cuộc chiến do Mỹ tiến hành có thể vô tình tạo ra.

8. Và nghịch lý cuối cùng: Chiến tranh chưa kết thúc nhưng đã bắt đầu tạo ra một Trung Đông khác?

Trước chiến tranh, câu hỏi trung tâm là: Làm thế nào ngăn Iran trở thành một cường quốc hạt nhân?

Sau sáu tháng chiến tranh, đã có nhiều câu hỏi mới đặt ra:

- Iran sẽ tái thiết năng lực quân sự như thế nào?

- Chương trình hạt nhân sẽ đi về đâu?

- Hormuz có trở thành một công cụ mặc cả lâu dài của Tehran hay không?

- Mỹ sẽ duy trì phong tỏa và trừng phạt đến đâu?

- Các nước vùng Vịnh còn tin tưởng chiếc ô an ninh Mỹ đến mức nào?

- Nga và Trung Quốc sẽ tận dụng sự phân tán nguồn lực của Washington ra sao?

- Và liệu một cuộc chiến nhằm làm Iran yếu đi có vô tình thúc đẩy Tehran tìm kiếm một năng lực răn đe mạnh hơn?

Đây là lý do tình trạng hiện nay nguy hiểm hơn vẻ bề ngoài. Không còn những cuộc không kích dữ dội như giai đoạn đầu không có nghĩa cuộc chiến đã được giải quyết. Nó có thể chỉ chuyển từ một cuộc chiến nóng sang một cuộc đối đầu kéo dài giữa trừng phạt, phong tỏa, tên lửa, Hormuz, chiến tranh kinh tế và các cuộc mặc cả ngoại giao.

Reuters ngày 19/8 đã dùng một hình ảnh rất đáng chú ý: xung đột có nguy cơ vận hành theo “autopilot” — theo quán tính, với những hành động trả đũa và phản ứng nối tiếp nhau mà không bên nào hoàn toàn kiểm soát được.

Đó có lẽ mới là nghịch lý lớn nhất của sáu tháng chiến tranh.

Mỹ đủ mạnh để không muốn thua.

Iran đủ yếu để muốn kết thúc nhưng chưa yếu đến mức phải đầu hàng.

Israel đủ mạnh để làm Iran tổn thương nhưng chưa chắc đủ sức xóa bỏ mối đe dọa mà Israel muốn loại bỏ.

Và các nước Trung Đông, dù vẫn cần Mỹ, lại có thêm lý do để tự hỏi liệu họ có nên đặt toàn bộ an ninh của mình vào một cường quốc duy nhất.

Vì thế, cuộc chiến chưa đi đến đâu không phải vì không bên nào chiến thắng được trên chiến trường. Mà bởi vì chiến thắng trên chiến trường không tự động tạo ra một trật tự chính trị mới.

Mỹ có thể tiếp tục gây sức ép.

Iran có thể tiếp tục chịu đựng.

Israel có thể tiếp tục duy trì ưu thế quân sự.

Nhưng cuối cùng vẫn phải có một câu trả lời cho câu hỏi mà bom đạn không thể tự trả lời: Sau khi tất cả những gì có thể bị phá hủy đã bị phá hủy, hai bên sẽ sống với nhau như thế nào?

Cho đến ngày 22/8/2026, chưa bên nào có câu trả lời đủ thuyết phục cho câu hỏi đó. Và đó là lý do cuộc chiến kéo dài gần sáu tháng nhưng vẫn chưa tìm được lối ra.

V.Đ.

Tham khảo:

(1) U.S. will impose ‘toughest sanctions in history’ on Iran, Bessent says, Japan Today

(2) Iran condemns US plans to announce new sanctions, Reuters

(3) Oil market starts pricing in a prolonged Hormuz crisis, Reuters

(4) Trump heads into midterms short on foreign policy wins, Reuters

(5) How Iran’s ‘golden weapon’ of Hormuz became a bigger priority than its long-disputed nuclear programme, Reuters

(6) Trump threatens ‘Economic D-Day’ for Iran and ‘tremendous’ consequences for its backers, CNBC

(7) Iran’s top politician urge an end to the war, The Wall Street Journal

(8) Saudi Arabia, Turkey, Pakistan pledge mutual defence as Middle East turmoil escalates, Reuters

(9) Mecca Joint Defence Agreement, wikipedia

(10) A conflict on autopilot?, Reuters

(11) How the Iran war will change the Middle East, Brookings

V.Đ.

Nguồn: thekymoi.media

Chính quyền địa phương 2 cấp – Khó khăn, thách thức và giải pháp

2026-08-24T09:42:15.289+07:00

Nguyễn Ngọc Chu

Một số quốc gia trên thế giới vận hành thành công mô hình 2 cấp vì họ thiết kế hệ thống dựa trên nguyên lý "Tự trị địa phương - Phân quyền rạch ròi". Trong khi đó, Việt Nam đang cố gắng vận hành mô hình 2 cấp nhưng lại giữ nguyên tư duy "Tập trung – Quản trị thứ bậc". Khuyết tật mang tính nguyên tắc này khiến bộ máy rơi vào trạng thái "thắt nút cổ chai" ở cấp Tỉnh và "quá tải, nghẹt thở" ở cấp Xã như hiện nay.

I. Bao giờ ngừng sáp nhập?

Trong 5 năm gần đây, chúng ta trải qua những đợt sáp nhập xã liên tục.

Giai đoạn 2019 - 2021, là giai đoạn thực hiện sắp xếp theo Nghị quyết 653/2019/UBTVQH14 để giải quyết các xã không đạt 50% tiêu chuẩn. Cao điểm sáp nhập diễn ra đầu năm 2020 với tổng số 1.056 đơn vị cấp xã được thực hiện sắp xếp. Số lượng giảm thực tế là 561 đơn vị cấp xã. Đưa tổng số toàn quốc từ 11.162 xã xuống còn 10.601 xã.

Tiếp theo là giai đoạn 2023 - 2025. Đây là giai đoạn khởi động sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã theo Nghị quyết 35/2023/UBTVQH15. Đỉnh điểm là từ 1/9-31/12/2024 với 243 đơn vị cấp xã thuộc diện bắt buộc và liền kề. Tổng số xã thực hiện sắp xếp: Khoảng 1.243 đơn vị cấp xã thuộc diện bắt buộc và liền kề. Số lượng giảm thực tế là 619 đơn vị cấp xã, làm tổng số xã cả nước hạ từ 10.654 xuống còn 10.035 đơn vị vào cuối năm 2024.

Đợt sáp nhập xã theo Nghị quyết 35/2023/UBTVQH15 đang tiến hành thì bị dừng lại vì chủ trương bỏ huyện. Và bắt đầu đợt sáp nhập xã lớn chưa từng có. Từ tháng 2/2025 đến giữa năm 2026, khi chính thức có chủ trương sáp nhập tỉnh và tinh giản toàn diện cấp huyện, số lượng cấp xã mới giảm mạnh từ 10.035 xã xuống mức sàn lịch sử là 3.321 đơn vị.

Chỉ sau hơn một năm, bây giờ chúng ta lại chuẩn bị tiếp tục nhập xã. Theo thống kê của Bộ Nội vụ, sau các đợt gộp lớn, toàn quốc vẫn tồn tại 705 xã, phường chưa đáp ứng đủ bộ tiêu chuẩn mới này và đang nằm trong diện tiếp tục rà soát, sáp nhập.

Tại sao như vậy? Tại sao 705 phường xã này không sáp nhập vào tháng 6/2025 cho đúng tiêu chuẩn?

Nhưng còn một câu hỏi quan trọng hơn:

- Sau lần này, trong 5 năm tới, có còn tiếp tục sáp nhập nữa hay không?

Khi xuất hiện Nghị quyết số 1211/2016/UBTVQH13 (được sửa đổi, bổ sung một số điều bởi Nghị quyết số 27/2022/UBTVQH15) quy định rằng:

- Xã đồng bằng có số dân tối thiểu: 8.000 người trở lên; Diện tích tự nhiên ít nhất từ 30 km²;

- Xã miền núi, vùng cao: Dân số tối thiểu: 5.000 người trở lên; Diện tích tự nhiên ít nhất từ 50 km².

Khi Nghị quyết này ra đời, không ít người đã đặt ra câu hỏi:

- Cơ sở khoa học nào để đưa ra các con số tiêu chí về diện tích và dân số cho các xã như nêu trên – trong Nghị quyết số 1211/2016/UBTVQH13?

Không ai trả lời.

Và 10 năm sau Nghị quyết số 112/2025/UBTVQH15 có hiệu lực từ ngày 01/01/2026 đã phủ quyết các tiêu chí của Nghị quyết số 1211/2016/UBTVQH13. Nghị quyết số 112/2025/UBTVQH15 đưa ra tiêu chuẩn mới:

- Xã đồng bằng: Có số dân tối thiểu 16.000 người trở lên; Diện tích tự nhiên ít nhất từ 30 km²;

- Xã miền núi, vùng cao: Dân số tối thiểu: 5.000 người trở lên; Diện tích tự nhiên ít nhất từ 100 km².

Nghị quyết số 112/2025/UBTVQH15 cho thấy các tiêu chí về dân số và diện tích của xã trong Nghị quyết số 1211/2016/UBTVQH13 là không phù hợp. Nó đã trả lời một phần câu hỏi.

Câu hỏi không mất mà mở rộng thêm:

- Cơ sở khoa học nào để đưa ra các con số tiêu chí về diện tích và dân số cho các xã như nêu trên – trong Nghị quyết số 1211/2016/UBTVQH13 và Nghị quyết số 112/2025/UBTVQH15?

Nếu tới đây lại có Nghị quyết mới về tiêu chí dân số và diện tích của xã, chừng nào các tiêu chí đó chưa được biện minh bởi các luận cứ khoa học, chừng đó câu hỏi vẫn sẽ tiếp tục tồn tại.

Tách nhập nằm trong quy luật vận hành của vũ trụ. Nhưng đối với quản trị quốc gia, không thể nay nhập mai tách liên tục. Vì nó làm mất ổn định và gây tác động tiêu cực đến sự phát triển bền vững.

II. Lợi ích thu được

Sau mới chỉ hơn một năm triển khai chính quyền địa phương 2 cấp, nhưng hiện tại chúng ta đang chuẩn bị tiến hành sáp nhập một số xã / phường tiếp [1]. Điều này cho thấy cần tiến hành đánh giá kỹ lưỡng về các kết quả tích cực đã thu được cũng như các bất lợi nẩy sinh. Từ đó nghiên cứu tìm ra các giải pháp khoa học để chính quyền địa phương 2 cấp hoạt động thực sự hiệu quả.

Sau đây là các lợi ích cơ bản đạt được sau một năm thực thi chính quyền địa phương 2 cấp.

1. Tinh gọn bộ máy

Dễ dàng nhận thấy, giảm một cấp chính quyền là giảm đơn vị trung gian và kèm theo là giảm số lượng cơ quan. Hiển nhiên, hệ quả trực tiếp là bớt đi đầu mối quản lý, giúp tinh giảm bộ máy quản lý.

2. Rút ngắn quy trình ra quyết định

Nhiều công việc trước đây phải qua huyện nay do tỉnh chỉ đạo trực tiếp xuống xã. Bỏ đi tầng nấc trung gian nên một số thủ tục được xử lý nhanh hơn.

3. Cấp xã được tăng quyền giúp giải quyết công việc nhanh hơn

Công việc của huyện trước đây được chia làm 2 phần, một phần chuyển cho tỉnh phụ trách và một phần chuyển xuống cấp xã. Trong các quyền mới được giao cho cấp xã, là thêm thẩm quyền về đất đai, xây dựng, hộ tịch, đầu tư quy mô nhỏ... Nhờ vậy, người dân có thể giải quyết nhiều việc ngay tại địa phương mà không phải đi lên cấp trên.

4. Thuận lợi cho chuyển đổi số

Khi giảm một cấp hành chính, hệ thống dữ liệu và phần mềm quản lý có điều kiện thống nhất hơn. Nhiều địa phương thuận lợi trong việc thúc đẩy dịch vụ công trực tuyến.

III. Khó khăn nảy sinh và tác động bất lợi

1. Áp lực lớn lên cấp xã

Bỏ cấp huyện, việc được phân chia lên cấp tỉnh và xuống cấp xã. Bởi vậy phát sinh nhiều khó khăn mới cho cấp xã trong đó có:

- Khối lượng công việc tăng mạnh.

- Không đủ cán bộ có chuyên môn phù hợp.

- Cán bộ phải kiêm nhiệm nhiều lĩnh vực bao gồm cả các lĩnh vực không đúng chuyên môn. Phụ trách công việc không đúng chuyên môn gây trở ngại đến tính đúng đắn và tốc độ giải quyết công việc.

2. Cấp tỉnh phải quản lý quá nhiều đầu mối

Đây là một bất lợi không nhỏ cần có giải pháp hợp lý để vượt qua. Trước đây đa số các tỉnh chỉ quản lý từ 8-11 cấp huyện. Ba tỉnh thành nhiều nhất có Hà Nội (30 đơn vị), Thanh Hoá (27 đơn vị) và TP Hồ Chí Minh (22 đơn vị). Sau sáp nhập mỗi tỉnh trung bình phải quản lý đến 100 xã. Ba tỉnh thành nhiều nhất là TP HCM (168 đơn vị), Thanh Hoá (166 đơn vị), và Phú Thọ (145 đơn vị).

Việc quản lý quá nhiều đầu mối hiển nhiên sẽ ảnh hưởng đến chất lượng và tốc độ giải quyết công việc, kèm theo đó là khó kiểm tra, kiểm soát tình hình. Nếu không có hệ thống quản trị số mạnh thì sẽ quá tải, kèm theo khả năng suy giảm chất lượng công việc và nguy cơ nẩy sinh sai sót.

3. Tên mất việc còn

Chức năng huyện biến mất trên danh nghĩa nhưng không biến mất trong thực tế. Các nhu cầu về giao thông liên xã, thuỷ lợi và phát triển kinh tế liên vùng vẫn tồn tại. Nhưng hiện tại, sau khi bỏ huyện, thì một xã đơn lẻ không thể giải quyết được. Chờ tỉnh thì lâu và quá tải công việc. Cần phải có cơ chế mới thay thế.

4. Ảnh hưởng trực tiếp đến người dân vùng xa

Những việc của huyện chuyển xuống xã, người dân được hưởng lợi từ sự gần dân của cấp chính quyền. Nhưng với những việc của huyện chuyển lên cho tỉnh quản lý thì người dân phải đi xa hơn và có thể phải đợi chờ lâu hơn để được giải quyết.

5. Xáo trộn nhân sự

Là một vấn đề rất phức tạp. Việc sắp xếp bố trí lại công việc cho cán bộ, công chức cũng như quản lý sử dụng công sở, tài sản, hồ sơ là các vấn đề rất phức tạp. Nếu giải quyết không đúng sẽ gây tác động tiêu cực lên quá trình hoạt động.

Việc khó đồng thời là giải quyết chế độ, chính sách thỏa đáng cho đội ngũ cán bộ, công chức không còn vị trí làm việc. Kèm theo là cần huy động nguồn tài chính không nhỏ.

6. Khó khăn về quy trình phân cấp

Chưa có một thuật toán phân cấp thống nhất. Có địa phương giao nhiều quyền cho xã hơn. Có địa phương giữ nhiều quyền ở tỉnh hơn. Dẫn đến hiệu quả khác nhau.

7. Năng lực cán bộ cấp xã hạn chế

Đây là một điểm nghẽn không nhỏ. Vì đào tạo chuyên môn không phải là việc có thể “tiến hành thần tốc”. Chưa kể đến tuổi tác và các lĩnh vực chuyên ngành đòi hỏi thời gian đào tạo.

8. Thiếu hụt cơ chế giám sát

Khi bỏ cấp huyện, tỉnh phải trực tiếp quản lý cả trăm đơn vị ở khoảng cách địa lý xa hơn, cơ chế giám sát cũ bị thiếu hụt khâu trung gian huyện. Bởi vậy, tỉnh cần phải thiết lập cơ chế giám sát phù hợp với hoàn cảnh mới.

IV. Giải pháp trước mắt

Để mô hình chính quyền địa phương 2 cấp vận hành trơn tru và phát huy hiệu quả, cần phải tiếp tục hoàn thiện và triển khai một số biện pháp cốt lõi sau đây.

1. Phân cấp thẩm quyền đi đôi với phân bổ nguồn lực

- Giao quyền tự chủ thực chất;

- Ủy quyền mạnh mẽ hơn cho cấp xã trong việc quyết định các vấn đề kinh tế - xã hội tại chỗ;

- Cấp ngân sách tương xứng;

- Chuyển dịch nguồn lực tài chính trực tiếp về cấp cơ sở để có đủ kinh phí xử lý kịp thời công việc phát sinh.

2. Hiện đại hóa công nghệ và đơn giản hóa thủ tục

Chuyển đổi số toàn diện. Nâng cấp hệ thống dịch vụ công trực tuyến để người dân không phải di chuyển xa trong các xã mới có diện tích rộng lớn.

Chuẩn hóa toàn bộ quy trình phối hợp trực tiếp giữa cấp tỉnh và cấp xã trong điều kiện mới, giảm thiểu tư duy cục bộ, trung gian

3. Nâng cấp năng lực cán bộ cơ sở

Chuẩn hóa đội ngũ công chức;

Tổ chức đào tạo cấp tốc kỹ năng quản lý, công nghệ thông tin cho cán bộ xã để đáp ứng quy mô dân số đông hơn, phù hợp với công việc mới;

Tạo cơ chế mới với các quy định cụ thể. Cơ chế mới sẽ thúc đẩy tính sáng tạo và tính quyết đoán dám chịu trách nhiệm của cán bộ cơ sở.

4. Giả quyết triệt để bài toán dư dôi nhân sự và tài sản

Sắp xếp đúng người, đúng việc, tránh tình trạng "vừa thiếu vừa thừa" cán bộ sau gộp xã;

Ban hành gói chế độ chính sách thỏa đáng, nhân văn cho những người thuộc diện tinh giản, tránh gây tâm lý hoang mang.

5. Giải quyết triệt để bài toán dư dôi tài sản công

Xử lý nhanh tài sản công dư dôi. Ban hành cơ chế phù hợp để đấu giá, chuyển đổi công năng, đưa vào sử dụng các tài sản dư dôi, tránh lãng phí nguồn lực công.

6. Đồng bộ hành lang pháp lý

- Sửa đổi các bộ luật cốt lõi;

- Kịp thời sửa đổi Luật Tổ chức chính quyền địa phương để luật hóa rõ ràng chức năng, nhiệm vụ của chính quyền mô hình 2 cấp. Ban hành quy chế phối hợp mới.

- Thiết lập các quy định vận hành thực tế giữa các sở, ban, ngành cấp tỉnh với UBND cấp xã một cách thông suốt.

V. Khiếm khuyết nguyên tắc

Trên thế giới tồn tại các mô hình địa phương 2, 3, 4 cấp. Hiệu quả của mô hình địa phương 2, 3 hay 4 cấp phụ thuộc vào nhiều yếu tố. Không có bằng chứng rằng ít cấp hơn thì hiệu quả hơn. Thí dụ như Phần Lan, Đan Mạch, Thuỵ Điển là các quốc gia có mô hình địa phương 2 cấp - quản trị tốt. Nhưng Đức, Pháp, Ba Lan là các quốc gia có chính quyền địa phương 3 cấp cũng chứng tỏ sự vận hành hiệu quả. Hay Trung Quốc, một quốc gia rộng lớn tới 9,6 triệu km² với dân số 1,4 tỷ người, có chính quyền địa phương tới 4 cấp, vận hành suôn sẻ. Điểm quyết định nằm ở thiết kế cấu trúc quản trị, quyền lực, tài chính, con người và công nghệ quản trị, chứ không chỉ ở số tầng hành chính.

Tuy nhiên các quốc gia vừa nêu trên, ngoại trừ Trung Quốc, có điểm khác biệt cốt lõi với Việt Nam về bản chất sở hữu – một nhân tố có ảnh hưởng to lớn đến hiệu quả quản trị quốc gia. Chính yếu tố này đã dẫn đến một số khác biệt mang tính nguyên tắc của mô hình địa phương 2 cấp của Việt Nam so với các nước khác.

Đối với mô hình chính quyền 2 cấp tại Việt Nam hiện nay, hệ thống đang phải đối mặt với 5 khiếm khuyết mang tính nguyên tắc dưới đây:

1. Trung tâm hóa quyền lực

Việt Nam là nhà nước đơn nhất, quyền lực tối cao tập trung ở trung ương. Cấp tỉnh hay cấp xã thực chất không có "quyền tự trị địa phương" đúng nghĩa về mặt hiến định. Khi không có thẩm quyền lập pháp hay ban hành cơ chế đặc thù riêng, cấp cơ sở chỉ đóng vai trò là "cánh tay nối dài" thực thi mệnh lệnh trung ương. Cấu trúc này hạn chế tính chủ động và sáng tạo độc lập của địa phương. Đây là hệ quả từ Tính đơn nhất của Nhà nước.

2. Bất cân xứng giữa Trách nhiệm và Thẩm quyền

Mô hình đẩy toàn bộ áp lực quản lý trực tiếp (đất đai, trật tự, an sinh, đơn thư khiếu nại) xuống cấp xã, nhưng quyền quyết định cao nhất về quy hoạch, ngân sách, nhân sự lại giữ ở cấp tỉnh.

Cấp xã chịu trách nhiệm tuyệt đối trước người dân và pháp luật nếu xảy ra sai phạm, nhưng lại không có quyền tự quyết để giải quyết tận gốc vấn đề. Sự bất cân xứng này tạo ra tâm lý "sợ sai, co cụm" hoặc trì trệ vì phải chờ xin ý kiến cấp trên.

3. Nguyên tắc "Song trùng lãnh đạo" gây phân rã chuỗi điều hành

Hệ thống chính trị Việt Nam vận hành theo cơ chế song trùng lãnh đạo: Cấp dưới vừa chịu sự quản lý của UBND cấp trên, vừa chịu sự lãnh đạo của Cấp ủy Đảng cùng cấp.

Hệ luỵ là khi chuyển sang mô hình 2 cấp, chuỗi mệnh lệnh hành chính từ Tỉnh xuống Xã phải xin ý kiến của Đảng bộ cơ sở, dẫn đến không có ranh giới rõ ràng giữa "lãnh đạo toàn diện" và "quản lý hành chính" – Làm cho bộ máy rơi vào tình thế chồng chéo, chậm trễ, khó quy trách nhiệm cá nhân cho người đứng đầu hành chính.

4. Thiết kế cào bằng và “nông thôn hoá” quản trị đô thị

Cấu trúc mô hình 2 cấp hiện nay áp dụng chung một khuôn mẫu tổ chức cho cả xã nông thôn lẫn phường đô thị.

Một phường ở đô thị lớn (như Hà Nội, TP.HCM) có dân số bằng cả một huyện nông thôn, đòi hỏi quản lý hạ tầng phức tạp và tốc độ xử lý nhanh. Việc bắt một phường đô thị vận hành với định biên nhân sự và thẩm quyền giống một xã nông thôn thuần túy là một sai lầm về mặt nguyên tắc thiết kế quản trị công.

“Nông thôn hoá” quản trị đô thị

Đô thị có lịch sử phát triển hàng ngàn năm, chia nhiều cấp độ. Nay mọi đô thị bị chia nhỏ về cấp phường – xã. Các phường vốn là lõi kinh tế, công nghiệp, dịch vụ của thành phố thuộc tỉnh cũ, nay bị xếp ngang hàng về cơ chế, định biên và thẩm quyền với các xã nông thôn thuần túy, tức là “nông thôn hoá” quản trị đô thị.

Mất tư duy quản trị vùng đô thị

Một thành phố thuộc tỉnh cũ được thiết kế để quy hoạch đồng bộ về hạ tầng giao thông, thoát nước, chiếu sáng, logistics. Khi xé nhỏ thành các phường độc lập trực thuộc tỉnh quản lý, tính liên kết đô thị bị chặt đứt. Các phường sẽ tự xử lý hạ tầng trong ranh giới nhỏ hẹp của mình mà thiếu đi trung tâm điều phối đô thị bậc cao.

Mất động lực kinh tế cấp đô thị

Thành phố trực thuộc tỉnh trước đây là một "cực tăng trưởng", một pháp nhân kinh tế có ngân sách riêng để thu hút đầu tư, phát triển đô thị. Khi bị giải thể tư cách cấp hành chính này, các phường trở thành những thực thể phụ thuộc hoàn toàn vào bầu sữa ngân sách phân bổ từ tỉnh, làm triệt tiêu động lực cạnh tranh phát triển giữa các đô thị với nhau.

Như vậy, cần thiết lập mô hình "Chính quyền đô thị đặc thù". Vẫn áp dụng 2 cấp nhưng cấp tỉnh ủy quyền toàn diện cho một Ban điều phối đô thị hoặc áp dụng cơ chế Thị trưởng cho chuỗi các phường liên kết. Sẽ tránh được tình thế quá tải cho bộ máy hành chính cấp tỉnh, mà không kìm hãm năng lực phát triển của các phường đô thị. Mô hình đô thị của Nhật Bản là một thí dụ cần tham chiếu.

5. Sự đứt gãy về giám sát quyền lực trực tiếp

Khi bỏ bớt một cấp chính quyền trung gian, khoảng cách quản lý từ tỉnh đến xã là quá xa. Nếu nơi đó không tổ chức Hội đồng nhân dân (HĐND) cấp xã hoặc năng lực giám sát của HĐND cấp xã quá yếu, quyền lực sẽ tập trung hoàn toàn vào Ủy ban nhân dân (UBND).

Hậu quả là thiếu cơ chế giám sát tại chỗ độc lập và liên tục đối với cơ quan hành chính. Điều này dễ dẫn đến nguy cơ lạm quyền, độc đoán hoặc khép kín thông tin ở cấp cơ sở mà cấp tỉnh ở xa không thể bao quát hết được. Đây là khiếm khuyết làm mai một dân chủ cơ sở.

Như vậy, nếu không thay đổi tư duy thiết kế hệ thống từ "Quản lý hành chính tập quyền" sang "Quản trị địa phương tự chủ", thì mọi nỗ lực tinh giản hay sáp nhập cũng chỉ dừng lại ở việc cắt giảm số lượng, chứ không thể tạo ra một bộ máy vận hành thông minh và hiệu quả.

VI. Cơ sở khoa học xác định số lượng đầu mối cấp dưới

1. Tầm hạn quản trị

Quá tải quản trị chiều rộng

Hình thành một nhóm khiếm khuyết mới: "Quá tải quản trị chiều rộng”. Đây là khiếm khuyết mang tính nguyên tắc phát sinh trực tiếp từ việc áp dụng máy móc lý thuyết tinh giản bộ máy mà vi phạm quy luật về "Tầm hạn quản trị" (Span of Control) trong khoa học quản lý.

Quá tải đầu não cấp tỉnh

Một nguyên tắc kinh điển trong quản trị là một cấp chỉ quản lý hiệu quả từ 7 đến 12 đầu mối trực thuộc [2]. Khi xóa bỏ thành phố thuộc tỉnh và cấp huyện, UBND cấp tỉnh và các Sở ngành sẽ phải trực tiếp chỉ đạo, ký duyệt, quản lý hàng trăm phường, xã. Cấp tỉnh rơi vào tình trạng "ngập lụt" trong các thủ tục sự vụ hành chính của cơ sở, không còn thời gian cho tư duy chiến lược vĩ mô.

Con số từ 7 đến 12 đầu mối trực thuộc không phải là một giả định cảm tính, mà là kết quả đúc kết từ một quy luật kinh điển trong khoa học quản lý có tên gọi là “Tầm hạn quản trị”. Quy luật này được khẳng định vững chắc dựa trên 3 nền tảng cơ sở và nguồn tư liệu lịch sử, khoa học sau đây.

2. Cơ sở toán học và tâm lý học hành vi

Định luật V.A. Graicunas

Nhà toán học và cố vấn quản trị người Pháp V.A. Graicunas [3] đã chứng minh bằng công thức toán học rằng: Khi số lượng nhân viên tăng theo cấp số cộng, số lượng mối quan hệ phức tạp mà người quản lý phải theo dõi sẽ tăng theo cấp số nhân. Cụ thể:

Nếu quản lý 4 người, số mối quan hệ giao tiếp trực tiếp và chéo là 44.

Nếu tăng lên 8 người, số mối quan hệ vọt lên 1.080.

Nếu lên tới 12 người, số mối quan hệ là 24.708.

Khối lượng này vượt quá khả năng xử lý vật lý của bộ não một con người.

Quy luật "Con số 7 ma thuật" của George Miller

Là kết quả nghiên cứu kinh điển của nhà tâm lý học nhận thức George A. Miller tại Đại học Harvard. Công trình "The Magical Number Seven, Plus or Minus Two" [4] chứng minh bộ nhớ ngắn hạn của con người chỉ có thể xử lý hiệu quả tối đa từ 5 đến 9 thực thể thông tin cùng một lúc. Khi vượt quá con số này, não bộ sẽ rơi vào trạng thái quá tải và bắt đầu đưa ra các quyết định sai lệch.

3. Học thuyết quản trị hành chính cổ điển

Luận điểm của Lyndall Urwick

Chuyên gia quản trị học lỗi lạc người Anh Lyndall Urwick [2] là người đầu tiên hệ thống hóa tầm hạn quản trị vào lý thuyết tổ chức. Ông khẳng định: "Không một bộ não cấp trên nào có thể điều hành trực tiếp quá 5 hoặc nhiều nhất là 6 đầu mối mà công việc của họ có tính chất liên đới với nhau". Con số 7 đến 12 là mức nới rộng tối đa áp dụng cho các công việc có tính chất lặp đi lặp lại hoặc ít phức tạp hơn

Nghiên cứu của William H. Newman

Trong các khảo sát thực nghiệm về cấu trúc tổ chức, nhà quản trị học Newman [5] chỉ ra rằng các nhà quản lý cấp cao chỉ nên có tầm hạn kiểm soát từ 3 đến 7 dưới quyền trực tiếp để đảm bảo chiều sâu chỉ đạo.

4. Thực tiễn từ Lịch sử Quân sự và các Tập đoàn toàn cầu

Lịch sử quân sự thế giới từ thời La Mã đến nay đều thiết kế một tiểu đội gồm từ 8 đến 12 chiến sĩ do 1 tiểu đội trưởng chỉ huy. Quân đội Mỹ quy định biên chế chuẩn mang tính nguyên tắc tối ưu cho một chỉ huy là 3 đến 7 đầu mối cấp dưới trực tiếp để đảm bảo mạch lệnh không bị đứt gãy trong điều kiện áp lực cao [2].

Các báo cáo khảo sát hiện đại của McKinsey và các bài nghiên cứu trên Tạp chí Kinh doanh Harvard [6] chỉ ra rằng các nhà quản lý giữ số lượng báo cáo trực tiếp ở mức 7 đến 9 người sẽ đạt hiệu quả tương tác tối ưu và chỉ số gắn kết đội ngũ cao hơn 20% so với những người quản lý trên 15 đầu mối.

5. Soi chiếu vào mô hình chính quyền địa phương 2 cấp tại Việt Nam

Khi xoá bỏ cấp huyện và thành phố trực thuộc, trung bình một tỉnh ở Việt Nam quản lý 100 đơn vị cơ sở (phường/xã). Đối chiếu với "Tầm hạn quản trị" chỉ từ 7-12 đầu mối là đã vượt giới hạn đến hơn 8 lần. Sự chậm trễ, sai sót tất yếu sẽ xẩy ra.

VII. Tham chiếu thực tiễn quốc tế

Để tìm kiếm giải pháp vượt qua các khiếm khuyết trong xây dựng cấu trúc chính quyền 2 cấp hiện nay ở Việt Nam, rất cần tham chiếu kinh nghiệm quốc tế, chẳng hạn như Đan Mạch và Nhật Bản. Cả 2 quốc gia này đều từng trải qua các cuộc đại cải cách hành chính, tinh giản bộ máy và sáp nhập địa phương ở quy mô khổng lồ. Tuy nhiên, mô hình của họ vận hành hiệu quả vì họ tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên lý quản trị công, điều mà mô hình của Việt Nam đang vướng mắc về mặt nguyên tắc.

Kinh nghiệm giải quyết vấn đề “Tầm quản trị” của Đan Mạch

Năm 2007, Đan Mạch thực hiện một cuộc cải cách triệt để: Xóa bỏ hoàn toàn 14 hạt (cấp trung gian tương đương cấp huyện), gộp 271 đô thị/xã nhỏ thành 98 đô thị/xã lớn.

Khi xóa bỏ cấp trung gian, Đan Mạch không để chính quyền Trung ương trực tiếp quản lý 98 đô thị này (vì vi phạm tầm hạn quản trị). Họ thành lập thêm 5 Vùng (Regions).

Điểm khác biệt cốt lõi là 5 Vùng này không phải là cấp hành chính trung gian. Họ không có quyền phê duyệt hồ sơ, không quản lý ngân sách của cấp dưới, không có quyền ra lệnh cho cấp đô thị. Nhiệm vụ duy nhất của 5 Vùng là điều phối các dịch vụ công quy mô lớn như bệnh viện, mạng lưới giao thông liên vùng.

Bài học cho Việt Nam từ thí dụ Đan Mạch

Đan Mạch thiết kế bộ máy theo hướng: Giảm cấp hành chính cai trị, nhưng tăng cơ chế điều phối chức năng. Họ không bắt cấp Tỉnh làm thay việc cấp Xã, và không bắt cấp Tỉnh phải ký duyệt sự vụ cho hàng trăm đơn vị cơ sở.

Kinh nghiệm từ Nhật Bản giải bài toán "Tách biệt Đô thị và Nông thôn"

Giai đoạn 1999 - 2010, Nhật Bản thực hiện cuộc đại sáp nhập mang tên Heisei (Heisei Mergers), giảm gần một nửa số lượng thị tộc/xã từ 3.232 xuống còn 1.727 đơn vị.

Nhật Bản tuyệt đối không cào bằng đô thị và nông thôn. Hệ thống cấp cơ sở (Municipalities) của họ chia làm 3 loại rất rõ ràng: Thành phố (Shi), Thị trấn (Machi), và Làng (Mura).

Cơ chế phân cấp theo năng lực: Khi một "Thị trấn" hoặc "Làng" sáp nhập và đạt quy mô dân số trên 50.000 người, họ sẽ được nâng cấp lên thành "Thành phố". Đi kèm với danh hiệu đó là một bộ luật phân cấp thẩm quyền hoàn toàn mới, được tự chủ sâu hơn về quy hoạch, xây dựng và tài chính so với khối nông thôn. Nhật Bản thậm chí còn có cơ chế "Thành phố được chỉ định" (quy mô trên 500.000 dân) với thẩm quyền tương đương một Tỉnh (Prefecture).

Bài học cho Việt Nam từ mô hình Nhật Bản

Nhật Bản cho thấy việc sáp nhập phải đi đôi với việc thay đổi bản chất quản trị. Khi quy mô dân số tăng lên, bản thiết kế quản trị phải thay đổi từ "quản lý nông thôn" sang "quản trị đô thị", chứ không thể giữ nguyên “một chiếc áo cơ chế quá chật cho một cơ thể đã phình to”.

Tóm lại, các quốc gia trên thế giới vận hành thành công mô hình 2 cấp vì họ thiết kế hệ thống dựa trên nguyên lý "Tự trị địa phương - Phân quyền rạch ròi". Trong khi đó, Việt Nam đang cố gắng vận hành mô hình 2 cấp nhưng lại giữ nguyên tư duy "Tập trung – quản trị thứ bậc". Khuyết tật mang tính nguyên tắc này khiến bộ máy rơi vào trạng thái "thắt nút cổ chai" ở cấp Tỉnh và "quá tải, nghẹt thở" ở cấp Xã như hiện nay.

---

TƯ LIỆU DẪN

[1] https://thuvienphapluat.vn/.../thong-tin-sap-nhap-xa...

[2] https://businessresourcesone.com/.../the-right-number-of...

[3] Graicunas, V. A. (1933). Relationship in organization. Bulletin of the International Management Institute, 7, 183-187.

[4] George Miller's Magical Number 7, https://www.youtube.com/watch?v=mm55Vs2vJDY

[5] Newman, W. H. (1951). Administrative Action: The Techniques of Organization and Management. Prentice-Hall.

[6] Neilson, G. L., & Wulf, J. (2012). How Many Direct Reports? Harvard Business Review.

N.N.C.

Tác giả gửi BVN

Luật cho AN và Luật cho ÂN

2026-08-24T09:21:42.202+07:00

Mai Quốc Ấn

Nhìn số lượng hàng triệu dòng thông tin được Facebook và Threads thống kê về vụ Nguyễn Sỹ Cương mới thấy lòng dân đầy phẫn uất có thừa.

Từ thời Lê sơ, bộ Quốc Triều Hình Luật (tên khác là Luật Hồng Đức) đã thể hiện tính nghiêm minh của pháp luật.

Bộ luật nổi tiếng này gắn liền với tên tuổi của vua Lê Thánh Tông. Sự tiến bộ của luật Hồng Đức ở rất nhiều điểm. Ví dụ như bảo vệ phẩm giá, tài sản của phụ nữ. Luật cũng quy định rõ việc bảo vệ người yếu thế.

Quốc Triều Hình Luật quy định rõ việc giết người mà không cố ý phải chịu 60 trượng hoặc 80 trượng (đánh xong mà còn sống thì cũng chỉ còn nửa mạng). Bên cạnh khốc hình thì kẻ giết người còn phải đền tiền cho nạn nhân. Số tiền đền cho gia đình người chết theo tăng phẩm cấp xã hội. Quan lại, thương nhân nếu lỡ ngộ sát thì tiền đền cao hơn thường dân phạm cùng tội.

Trong luật này, không có chuyện bỏ tiền đền nhiều thì được miễn tội như kiểu “gia đình nạn nhân có đơn bãi nại” ở đâu đó…

Kế thừa tinh thần của luật Hồng Đức, vua Minh Mạng từng xử con mình là Nguyễn Phúc Miên Phú. Dù không gây ra cái chết cho một bà lão ở trong kinh thành nhưng vì Miên Phú tổ chức đua ngựa nên bị tước danh hoàng tử, phạt 200 lạng bạc đền bù cho gia đình nạn nhân, không được hưởng bổng lộc triều đình. Ba thuộc hạ của Miên Phú cùng tham gia là Hoàng Văn Vân (xử trảm, gây cái chết trực tiếp cho bà lão) và Bùi Văn Nghị, Bùi Văn Quế (cùng tham gia, phạt 100 trượng, lưu đày biệt xứ).

Tối qua tôi xem lại một bài viết có tên “LUẬT CHO QUAN VÀ LUẬT CHO DÂN?” trên báo Người Đô Thị. Bài viết nêu việc hai thanh niên vì quá đói mà ăn cắp bánh mì bị xử 7 năm tù cùng việc dàn lãnh đạo Vinaconex được miễn tố và 45 vị cán bộ ngân hàng gây thất thoát 9.000 tỷ đồng “ung dung” ra tòa. Bài viết cũng nhắc vụ án trước đây. Khi hai người đàn ông ở Kontum phải vào tù vì bắt một con vịt thì một bí thư huyện ủy ở Cao Bằng lái ô tô đâm chết 3 người vẫn được hưởng án treo. Cả việc những người đưa ông Huỳnh Văn Nén trải 17 năm tù oan đằng đẵng nhưng những cán bộ cố tình đưa ông vào tù vẫn “ung dung giữa cuộc đời”.

Những bất cân xứng trong việc áp dụng luật cho dân thường và cho cán bộ nhà nước sao mà kỳ lạ đến thế?

Tôi nghĩ rằng luật cần cho AN và luật nên cho ÂN.

AN không chỉ là an ninh trật tự xã hội được đảm bảo mà còn là an dân. Và luật cho ÂN thì chính tôi trải nghiệm việc đồng hành cùng người tử tù Đặng Văn Hiến (vụ nổ súng Đak Nông) 3 lần bị y án tử nhưng được đặc xá vì đã ra đầu thú và kể hết câu chuyện bất công buộc anh phải nổ súng.

Thi ÂN cho một người chứng minh được mình ngộ sát và có các tình tiết giảm nhẹ thể hiện sự khoan hồng của pháp luật là rất cần thiết. Nhưng những dữ kiện được phát hiện lại thấy việc miễn trách nhiệm hình sự ấy lại gây ra nỗi bất AN và hoang mang trong dân thì cần phải xem lại.

Rất cần phải xem lại!

Nhìn số lượng hàng triệu dòng thông tin được Facebook và Threads thống kê về vụ Nguyễn Sỹ Cương mới thấy lòng dân đầy phẫn uất có thừa.

Nhìn số lượng thả icon “haha” cho một thông điệp về nghiêm minh trật tự giao thông của người đứng đầu chính phủ, tôi không có chút buồn cười nào.

Cười một cách cay đắng và những lo lắng cho tương lai, cho quốc vận…

Thì có!

M.Q.A.

Nguồn: FB Quốc Ấn Mai

AI và Kỷ nguyên mới của vũ khí sinh học

2026-08-24T09:10:38.192+07:00

Elizabeth Sherwood-Randall, “AI and the New Age of Bioweapons”, Foreign Affairs, 18/08/2026

Viên Đăng Huy biên dịch

Những đột phá khoa học lớn có thể tạo ra những năng lực mang tính cách mạng. Nhưng chúng cũng tiềm ẩn nguy cơ gây ra những hậu quả thảm khốc. Sự hội tụ giữa trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ sinh học và kỹ thuật sinh học đang mở ra những thành tựu có khả năng thay đổi cuộc sống, từ điều trị bệnh, nâng cao năng suất nông nghiệp cho đến giải quyết các thách thức về năng lượng. Tuy nhiên, chính xu hướng này cũng tạo ra những năng lực có thể bị vũ khí hóa dễ dàng hơn bao giờ hết bởi ngày càng nhiều tác nhân xấu.

Nước Mỹ hiện vẫn chưa sẵn sàng để đối phó với những mối đe dọa đó.

Trong tương lai không xa, một nhóm khủng bố chỉ với kỹ năng hạn chế hoàn toàn có thể tiếp cận một mô hình AI đã bị bẻ khóa, tức vượt qua các cơ chế kiểm soát an toàn, và được huấn luyện trên một trong những tập dữ liệu sinh học toàn diện nhất thế giới. Nhóm này có thể sử dụng mô hình đó để thiết kế một chủng cúm gia cầm H5N1 mới có khả năng gây tử vong cao hơn và dễ lây truyền từ động vật sang người hơn so với các chủng hiện có. Bằng cách kết nối từ xa với một trong những “phòng thí nghiệm đám mây” thế hệ mới chuyên cung cấp dịch vụ theo hợp đồng, chúng có thể ẩn danh đặt hàng tổng hợp và thử nghiệm loại virus này, rồi chuyển nó tới một cơ sở sản xuất sinh học để tạo ra với số lượng lớn. Từ đó, nhóm này có thể bí mật phát tán chủng virus mới qua hệ thống điều hòa không khí tại các trang trại chăn nuôi quy mô lớn trên khắp nước Mỹ.

Chẳng bao lâu sau, các ngành chăn nuôi gia cầm, bò thịt và bò sữa của Mỹ sẽ chịu tổn thất nặng nề. Khi virus gần như không thể tránh khỏi việc lây sang người, nó có thể gây bệnh nghiêm trọng và khiến hàng trăm nghìn, thậm chí hàng triệu người tử vong. Phản ứng từ các cơ quan công và tư của Mỹ — vốn vừa thiếu một chiến lược tích hợp vừa thiếu những công cụ tương xứng — sẽ diễn ra chậm chạp, rời rạc, thiếu nguồn lực và quá tải, không đủ sức ngăn chặn sự lây lan cũng như giảm thiểu hậu quả. Chẳng bao lâu sau, virus sẽ vượt qua biên giới, châm ngòi cho tình trạng mất an ninh lương thực, dịch bệnh lan rộng và thương vong hàng loạt trên toàn cầu.

Các nhà hoạch định chính sách Mỹ từ lâu đã phải tính đến khả năng xảy ra các cuộc tấn công sinh học do các quốc gia thù địch tiến hành. Song song với các sáng kiến giám sát và giảm thiểu rủi ro trên toàn cầu, Washington từng ngăn chặn khá hiệu quả những cuộc tấn công như vậy bằng cách đe dọa trả đũa nghiêm khắc, bao gồm cả khả năng sử dụng vũ khí hạt nhân. Tuy nhiên, chiến lược đó chỉ hiệu quả khi chỉ có một số ít chính phủ sở hữu năng lực phát triển những vũ khí sinh học nguy hiểm nhất. Nó không còn phù hợp trong một thế giới mà AI cho phép nhiều đối tượng hơn — từ các quốc gia bất hảo, các nhóm khủng bố cho đến cá nhân đơn lẻ — tự phát triển vũ khí sinh học.

Trong bối cảnh đe dọa mới này, các cuộc tấn công sinh học khó có thể bị ngăn chặn hoàn toàn, xét đến mức độ phổ biến của các năng lực sinh học và thực tế rằng một số tác nhân không thể bị răn đe bằng các biện pháp truyền thống. Các nhà hoạch định chính sách cần một chiến lược hoàn toàn mới — một chiến lược thừa nhận rằng các cuộc tấn công sinh học là điều có khả năng xảy ra và chuẩn bị sẵn sàng để hạn chế thiệt hại, giúp đất nước phục hồi nhanh hơn, đồng thời sử dụng những công cụ mới để xác định và quy trách nhiệm cho thủ phạm. Xét cho cùng, khả năng chống chịu tốt trước các cuộc tấn công sinh học có thể khiến các tác nhân xấu chùn bước, bởi họ biết rằng tác động của một cuộc tấn công sẽ bị hạn chế. Đây chính là một hình thức răn đe bằng khả năng chống chịu.

Hãy thử hình dung lại kịch bản tấn công nói trên, nhưng lần này với một chiến lược toàn diện đã được thiết lập từ trước. Chính phủ Mỹ sẽ sử dụng một hệ thống giám sát sinh học tinh vi để cảnh báo sớm về sự xuất hiện của một mầm bệnh virus mới. Bằng cách tận dụng chính những công nghệ đã tạo ra mối đe dọa ban đầu, các phòng thí nghiệm liên bang có thể xác định nguồn gốc của virus thông qua những dấu hiệu đặc trưng trong mô hình AI đã được sử dụng để thiết kế nó, từ đó cho phép nhanh chóng tiến hành các nỗ lực truy vết và nhắm tới thủ phạm. -Các cơ quan y tế công cộng sẽ có sẵn các công cụ để tích hợp dữ liệu khoa học và tình báo nhằm kiểm soát sự bùng phát. Dựa trên các hợp đồng đã được đàm phán từ trước để cung cấp năng lực ứng phó tăng cường, ngành sản xuất sinh học sẽ nhanh chóng đẩy mạnh việc sản xuất các công cụ chẩn đoán, phương pháp điều trị và vắc-xin. Cuộc khủng hoảng có thể không bị ngăn chặn hoàn toàn, nhưng hậu quả của nó sẽ được kiểm soát nhanh chóng và hiệu quả hơn: các cộng đồng người và động vật dễ bị tổn thương được bảo vệ, mức độ lây nhiễm được giảm thiểu, sản xuất nông nghiệp được khôi phục và niềm tin của công chúng được củng cố.

Khả năng chống chịu sinh học đó hiện vẫn còn rất xa thực tế. Năm 2024, cúm gia cầm H5N1 đã lây từ gia cầm sang các đàn bò sữa, bò thịt và cuối cùng sang hơn 70 người. Khi đó, với tư cách Cố vấn An ninh Nội địa Nhà Trắng, tôi đã điều phối phản ứng của chính phủ liên bang trước mối đe dọa tiềm tàng nghiêm trọng này. Loại virus ấy xuất hiện một cách tự nhiên chứ không phải là kết quả của một cuộc tấn công có chủ đích. Tuy nhiên, ngay cả trong trường hợp tương đối đơn giản đó, hệ thống phòng ngừa, giám sát, quy trách nhiệm và ứng phó của Mỹ vẫn bộc lộ những điểm yếu và khoảng trống đáng kể. Dữ liệu về tỷ lệ mắc bệnh và mức độ lây lan rất khó thu thập và thiếu hụt đến mức đáng thất vọng. Việc huy động đầy đủ các biện pháp phòng ngừa từ ngành gia cầm và chăn nuôi gia súc diễn ra khó khăn và chậm chạp. Để có đủ vắc-xin cho người nhằm bảo vệ dân chúng, chúng tôi phải cấp thêm nguồn vốn liên bang đáng kể để nhanh chóng phát triển vắc-xin mRNA và chuyển hướng các dây chuyền sản xuất của ngành dược phẩm Mỹ sang sản xuất quy mô lớn, nhưng nguồn cung vẫn không thể đủ trong nhiều tháng.

Nước Mỹ đang cấp thiết cần một hệ thống mới để xây dựng khả năng chống chịu trước các mối đe dọa sinh học có sự hỗ trợ của AI. Bản chất của công nghệ này có nghĩa là chính những đổi mới tạo ra các đột phá mang tính cách mạng cũng đồng thời tạo ra những mối đe dọa mới — và các công cụ khiến những mối đe dọa đó trở nên nguy hiểm hơn cũng chính là các công cụ cốt lõi để chống lại chúng. Vì vậy, hệ thống mới sẽ phải tận dụng những tiến bộ ở giao điểm của AI, công nghệ sinh học và kỹ thuật sinh học, đồng thời đi trước một bước so với các tác nhân thù địch đang tìm cách lợi dụng chính những tiến bộ ấy.

MỘT THẾ GIỚI MỚI ĐẦY RỦI RO

Trong Chiến tranh Lạnh, các chuyên gia an ninh Mỹ đã theo dõi chặt chẽ các chương trình vũ khí sinh học của Liên Xô. Mối quan tâm của họ tập trung vào khả năng vũ khí hóa những mầm bệnh hiếm nhưng đã được biết rõ như bệnh than, virus Marburg và virus Variola gây bệnh đậu mùa, vốn có thể được sử dụng chống lại lực lượng Mỹ trên chiến trường hoặc thậm chí nhắm vào dân thường Mỹ. Sau khi Liên Xô tan rã, tôi đã giám sát các nỗ lực của Lầu Năm Góc nhằm giảm thiểu những mối đe dọa từ kho vũ khí hủy diệt hàng loạt còn sót lại. Chúng tôi theo dõi chặt chẽ và tìm cách loại bỏ các kho dự trữ mầm bệnh chết người tại Nga và các quốc gia mới giành độc lập khác.

Trong nhiều thập kỷ, Washington dựa vào chiến lược răn đe để đối phó với khả năng xảy ra các cuộc tấn công sinh học từ đối thủ — nhưng đáng chú ý là không phải bằng cách đe dọa tiến hành các cuộc tấn công sinh học của chính mình. Năm 1969, Tổng thống Richard Nixon đã chính thức từ bỏ việc nghiên cứu, sản xuất và sử dụng vũ khí sinh học tấn công. Thay vào đó, học thuyết Mỹ dựa trên một lời đe dọa trả đũa hạt nhân đủ đáng tin cậy.

Khi Chiến tranh Lạnh kết thúc và cả Moscow lẫn Washington thu hẹp kho vũ khí hạt nhân thông qua các sáng kiến hợp tác giảm thiểu mối đe dọa, các chuyên gia an ninh quốc gia bắt đầu đặt câu hỏi liệu việc đe dọa sử dụng vũ khí hạt nhân để răn đe các cuộc tấn công sinh học có còn phù hợp về mặt đạo đức hay hiệu quả hay không. Tuy nhiên, qua nhiều đời chính quyền, Mỹ vẫn duy trì sự mơ hồ có chủ đích trên phương diện này. Đánh giá Thế bố trí Hạt nhân năm 2022 kết luận rằng “chiến lược hạt nhân của chúng tôi tính đến các mối đe dọa phi hạt nhân hiện hữu và mới nổi có thể tạo ra những hiệu ứng chiến lược mà vũ khí hạt nhân có thể được sử dụng để răn đe”. Báo cáo cũng nhấn mạnh rằng “vai trò cơ bản” của vũ khí hạt nhân là răn đe các cuộc tấn công hạt nhân nhằm vào Mỹ và các đồng minh, nhưng không đi đến mức khẳng định răn đe hạt nhân là “mục đích duy nhất” của kho vũ khí này. Chính quyền Trump hiện nay đến nay vẫn cho rằng chưa cần một bản đánh giá mới, viện dẫn tính đầy đủ của học thuyết được ban hành trong nhiệm kỳ đầu của Trump năm 2018. Văn kiện đó nêu rõ vũ khí hạt nhân có thể được sử dụng để đối phó với “các mối đe dọa chiến lược phi hạt nhân”, dù không đề cập cụ thể đến các cuộc tấn công sinh học nhưng thường được hiểu là bao gồm cả chúng.

Trước những thay đổi công nghệ phát sinh từ sự giao thoa giữa AI, công nghệ sinh học và kỹ thuật sinh học — những thay đổi đang hạ thấp đáng kể rào cản để sản xuất các mầm bệnh chết người và phổ biến chúng ra ngoài các phòng thí nghiệm bí mật của nhà nước — học thuyết này không còn phù hợp, nếu như nó từng phù hợp. Một thập kỷ trước, các chuyên gia hàng đầu đã bắt đầu tập trung vào những ứng dụng gây hại mới của sinh học. Chẳng hạn, cuối năm 2016, Hội đồng Cố vấn về Khoa học và Công nghệ của Tổng thống đã đưa ra cảnh báo giải mật toàn diện đầu tiên về những rủi ro tiềm tàng đối với an ninh quốc gia do công nghệ sinh học gây ra. Hội đồng nhận định rằng các rủi ro đó là “có thật và sẽ chỉ gia tăng khi công nghệ sinh học trở nên tinh vi hơn trong những năm tới”.

Các tác giả báo cáo tiếp tục giải thích lý do. Họ viết rằng “các mối đe dọa sinh học khác biệt đáng kể so với các mối đe dọa hạt nhân hoặc hóa học ở chỗ giai đoạn ban đầu để tạo ra các sinh vật biến đổi sinh học đòi hỏi nguồn lực khiêm tốn hơn nhiều và các cơ sở nhỏ hơn, vốn khó phân biệt với các phòng thí nghiệm nghiên cứu thông thường. Vì vậy, hoạt động có mục đích xấu khó phân biệt hơn với hoạt động phục vụ những mục tiêu thiện chí”.

Báo cáo đặc biệt nhấn mạnh công cụ chỉnh sửa gen CRISPR vì tiềm năng cách mạng tích cực nhưng đồng thời cũng vì những tác động nguy hiểm của nó. CRISPR cho phép cắt và biến đổi các trình tự DNA một cách nhanh chóng, trao cho người dùng khả năng loại bỏ các bệnh di truyền nhưng cũng đồng thời tạo ra những thay đổi trong hệ gen có thể ảnh hưởng tới một nhóm cá nhân cụ thể hoặc thậm chí thay đổi dòng tế bào mầm người (human germline), tức các đặc tính có thể được truyền lại cho các thế hệ tương lai. CRISPR cũng là một công cụ lưỡng dụng, vừa phục vụ mục đích dân sự vừa có thể được sử dụng cho mục đích quân sự, và có thể được triển khai mà không cần nguồn vốn hoặc chuyên môn ở quy mô quá lớn.

Nói cách khác, thế giới mới của sinh học tổng hợp đang triệt để dân chủ hóa và phân tán quyền tiếp cận các công cụ có thể được sử dụng để chế tạo vũ khí sinh học. Năng lực giải trình tự và tổng hợp DNA nhanh chóng đã làm giảm mạnh chi phí đọc và viết thông tin di truyền, cũng như những công cụ như CRISPR đã mở rộng khả năng chỉnh sửa hệ gen chính xác. Hiện nay, các hệ thống AI được huấn luyện trên dữ liệu sinh học có thể thiết kế protein và dự đoán vô số tương tác ở quy mô trước đây không thể tưởng tượng. AI và điện toán tiên tiến cũng cho phép phát triển sinh học tạo sinh, khiến việc thiết kế các hệ thống sinh học tổng hợp ngày càng khả thi. Cuối cùng, các thiết kế kỹ thuật số ngày càng được kết nối trực tiếp với các quy trình phòng thí nghiệm tự động hóa cao, tạo điều kiện để chuyển những chỉ dẫn số thành sản phẩm vật lý trong thế giới thực.

Tất cả những đổi mới này đang thúc đẩy những khám phá vô cùng tích cực trong nhiều lĩnh vực, rõ ràng nhất là y tế. Nhưng chúng cũng đang dỡ bỏ những rào cản từng khiến việc chế tạo các tác nhân sinh học nguy hiểm trở nên cực kỳ khó khăn. Việc thực hiện các công việc sinh học phức tạp không còn chỉ giới hạn ở những người có trình độ học vấn cao và nghề nghiệp chuyên môn, những yếu tố vốn giúp họ ý thức sâu sắc về trách nhiệm không gây hại. Ngày nay, một nhóm người rộng lớn và đa dạng hơn rất nhiều, bao gồm cả những người ít hoặc không được đào tạo chính quy, có thể tiếp cận các công cụ sinh học tinh vi được hỗ trợ bởi AI. Sự mở rộng đáng kể về khả năng thực hiện nhiệm vụ này — được gọi là “sự nâng cấp” theo thuật ngữ của các chuyên gia AI — đã trở thành một chỉ số quan trọng đo mức độ hệ thống AI giúp người dùng làm tốt hơn so với khi không có nó. Các mô hình AI tiên tiến của Mỹ đã nhanh chóng nâng mức độ hỗ trợ thực tế dành cho những người không chuyên muốn tiếp cận kiến thức sinh học hoặc kỹ năng phòng thí nghiệm để hoàn thành các nhiệm vụ khoa học. Chỉ ba năm trước, các mô hình ngôn ngữ lớn còn trượt những bài kiểm tra sinh học đơn giản. Nhưng tới tháng 4/2025, một nhóm các nhà nghiên cứu đại học và tổ chức phi lợi nhuận phát hiện rằng các mô hình ngôn ngữ lớn liên tục vượt qua các nhà virus học có bằng tiến sĩ trong các bài kiểm tra về kiến thức cần thiết để tiến hành thí nghiệm trong phòng thí nghiệm.

Thực tế này có thể ít đáng lo hơn nếu các mô hình ngôn ngữ lớn và những công cụ sinh học tiên tiến khác chỉ nằm trong các phòng thí nghiệm chính phủ. Nhưng chúng không như vậy. Những công cụ này được phân phối rộng rãi, trong khi các tác nhân khoa học được hỗ trợ bởi AI hiện có thể được thuê và sẵn sàng đồng hành cùng khách hàng trong quá trình sáng tạo, bất kể mục đích là tốt hay xấu.

Hiện tại, việc biến một mầm bệnh được thiết kế trên máy tính thành một mối đe dọa trong đời thực vẫn bị hạn chế phần nào bởi thực tế rằng tại Mỹ, công đoạn này còn phụ thuộc vào con người trong các “phòng thí nghiệm ướt” (wet labs) truyền thống, nơi các chỉ dẫn kỹ thuật số được chuyển thành sản phẩm vật lý. Tuy nhiên, vai trò của con người ngày càng được bổ sung bởi robot và tự động hóa, đặc biệt với sự xuất hiện của các “phòng thí nghiệm đám mây”, nơi có thể tiếp nhận chỉ dẫn kỹ thuật số, thiết kế và thực hiện các thí nghiệm dựa trên chúng, đánh giá kết quả, rồi kết nối với những nhà sản xuất theo hợp đồng chuyên biệt để tạo ra các sản phẩm công nghệ sinh học. Hiện nay, gần như không có quy định nào quản lý những hoạt động này.

TỪ KHOA HỌC VIỄN TƯỞNG ĐẾN KHOA HỌC ĐỜI THỰC

Ngày nay, các quan chức và lãnh đạo doanh nghiệp cần phải lo ngại không chỉ về những quốc gia có trình độ công nghệ cao phát triển và sử dụng vũ khí sinh học, mà còn về các nhóm phi nhà nước có tổ chức, bao gồm khủng bố, các tổ chức tội phạm, lính đánh thuê, và cả những kẻ hành động đơn độc. Bên cạnh đó, ngay cả những người có thiện chí cũng có thể gây ra những tai nạn nguy hiểm nếu họ không hiểu đầy đủ quyền lực của các công cụ mà mình đang nắm giữ.

Có vô số kịch bản mà Washington cần chuẩn bị. Chẳng hạn, các tin tặc có ý đồ phá hoại có thể sử dụng AI để can thiệp vào quy trình sản xuất dược phẩm, tạo ra các sản phẩm thuốc bị lỗi hoặc nguy hiểm. Hệ quả có thể là làm bệnh tình trầm trọng hơn hoặc gây tử vong, đồng thời làm suy giảm niềm tin đối với các sản phẩm y tế nói chung, gây bất ổn thị trường thuốc của Mỹ và khiến người dân do dự sử dụng những liệu pháp trước đây vốn được tin cậy.

Trong một kịch bản khả dĩ khác, một mạng lưới những kẻ vô chính phủ lỏng lẻo nhưng có động cơ chính trị có thể sử dụng một mô hình ngôn ngữ lớn mã nguồn mở để tìm cách phát tán một loại virus có khả năng gây bệnh cao vào các cộng đồng đông dân. Nhóm này có thể đặt mua những đoạn DNA tưởng như vô hại từ nhiều nhà cung cấp dịch vụ tổng hợp DNA thương mại khác nhau. Sau đó, một thành viên có chuyên môn liên quan có thể ghép những đoạn đó lại thành một loại virus chết người mới và phát tán nó tại một đô thị lớn của Mỹ như New York hoặc Los Angeles, nơi virus sẽ lan truyền nhanh chóng. Trong kịch bản như vậy, nhiều người có thể tử vong trước khi có chẩn đoán xác định, các phương pháp điều trị sẽ chưa sẵn sàng, hệ thống y tế có thể bị quá tải và các cơ chế ứng phó khẩn cấp khó có thể phản ứng đủ nhanh ở quy mô cần thiết. Hoảng loạn hàng loạt sẽ theo sau.

Công nghệ sinh học tích hợp AI cũng mở ra những khả năng gây hại ở cấp quốc gia. Một đối thủ nước ngoài có năng lực công nghệ cao có thể tận dụng AI, các hệ thống thiết kế sinh học và công nghệ sản xuất sinh học để tạo ra một mầm bệnh đường hô hấp khó phát hiện. Thông qua kỹ thuật sinh học tiên tiến, các triệu chứng có thể không xuất hiện cho tới sáu tháng sau khi nhiễm bệnh. Đối thủ có thể bí mật phát tán mầm bệnh gần một số căn cứ quân sự của Mỹ, cả trong và ngoài lãnh thổ Mỹ, như một phần trong kế hoạch rộng lớn hơn nhằm phát động một chiến dịch quân sự đúng vào lúc dịch bệnh bắt đầu bùng phát. Đồng thời, dưới vỏ bọc của chương trình tiêm phòng cúm thường niên, quốc gia đối thủ có thể âm thầm tiêm phòng cho dân chúng của mình chống lại mầm bệnh đó. Khi quân nhân Mỹ và những người dân mà họ tiếp xúc bắt đầu xuất hiện các triệu chứng nghiêm trọng, khả năng huy động và triển khai lực lượng của Mỹ để ứng phó với hành động thù địch công khai của đối thủ sẽ bị gián đoạn nghiêm trọng.

Những nguy cơ còn vượt ra ngoài các tác nhân gây bệnh ở người. Một tổ chức khủng bố trong nước có động cơ ý thức hệ có thể biến đổi gen một mầm bệnh thực vật để phá hủy một loại cây trồng chủ lực như lúa gạo, ngô hoặc lúa mì tại Mỹ. Điều này có thể nhanh chóng làm gián đoạn nguồn cung lương thực trong nước và gây tổn thất nghiêm trọng cho nền kinh tế nông nghiệp vốn nuôi sống rất nhiều sinh kế, dẫn tới mất an ninh lương thực trong nước và nạn đói ở những khu vực trên thế giới phụ thuộc vào xuất khẩu nông sản của Mỹ.

Những kịch bản này không còn là khoa học viễn tưởng, và nước Mỹ hiện chưa chuẩn bị đầy đủ để ứng phó với bất kỳ kịch bản nào trong số đó. Kiến trúc giám sát và quy trách nhiệm sinh học của Mỹ là một hệ thống chắp vá với nhiều khoảng trống đáng kể. Các thành phần khác nhau không phải lúc nào cũng tương thích và nước Mỹ chưa có khả năng tích hợp và phân tích theo thời gian thực các luồng dữ liệu đa dạng ở quy mô lớn. Hệ thống giám sát hiện nay được thiết kế để chẩn đoán, nhận diện và báo cáo các mầm bệnh đã biết, nhưng chưa thể nhận diện những mầm bệnh hoàn toàn mới có thể được tạo ra bằng công nghệ sinh học hỗ trợ AI. Trong khi đó, hệ thống triển khai các biện pháp đối phó nhằm điều trị và phòng ngừa bệnh tật chưa được chuẩn bị để hành động nhanh chóng và chỉ có năng lực tăng cường rất hạn chế. Hệ thống ứng phó toàn cầu còn yếu hơn. Mạng lưới cảnh báo sớm đối với các mối đe dọa sinh học quốc tế — tương tự hệ thống cảnh báo sớm phòng thủ tên lửa — mà Mỹ đã xây dựng và mở rộng trong hai thập kỷ qua qua nhiều đời tổng thống, trong đó chính quyền Biden đã mở rộng tới hơn 50 quốc gia trọng điểm, phần lớn đã bị chính quyền Trump tháo dỡ vào năm 2025.

Những kịch bản này cũng cho thấy rõ rằng trước các mối đe dọa sinh học mới, khái niệm răn đe bằng trừng phạt truyền thống của Mỹ, vốn được thiết kế để đối phó với một số ít đối thủ cấp quốc gia bằng cách đe dọa cô lập họ trên trường quốc tế hoặc thậm chí sử dụng vũ khí hạt nhân, không còn đủ hiệu quả. Thách thức từ công nghệ sinh học hỗ trợ AI làm đảo lộn cách tiếp cận này vì bốn lý do.

Thứ nhất, danh sách các rủi ro sinh học đã rộng hơn nhiều và chắc chắn sẽ tiếp tục mở rộng nhanh hơn so với mối đe dọa hạt nhân. Răn đe sinh học phải định hình hành vi của nhiều quốc gia và quan trọng hơn là của các tác nhân khu vực tư nhân và cá nhân, những người có thể ít quan tâm hơn nhiều đến lợi ích quốc gia. Do các thành phần của mối đe dọa sinh học phần lớn là công nghệ lưỡng dụng với tiềm năng tích cực khổng lồ, không thể cô lập hoàn toàn những vật liệu có khả năng gây hại trong các phòng thí nghiệm hoặc cơ sở do chính phủ kiểm soát như đối với vật liệu phân hạch. Cuối cùng, đe dọa sử dụng vũ khí hạt nhân đối với toàn bộ các rủi ro và mối đe dọa phát sinh từ sinh học hỗ trợ AI là điều phi lý, khiến lời đe dọa trừng phạt ở quy mô hạt nhân mất đi tính đáng tin cậy.

Thứ hai, xét đến vai trò của công nghệ sinh học hỗ trợ AI trong nhiều lĩnh vực của nền kinh tế các đồng minh và đối tác của Washington, mô hình răn đe mở rộng cũng không hợp lý. Mỹ không thể đơn giản cung cấp sự bảo vệ để đổi lấy việc các đồng minh tự kiềm chế, như cách nước này mở rộng chiếc ô hạt nhân để bảo vệ đồng minh châu Âu và châu Á. Lợi ích của sự hội tụ sinh học — tức sự kết hợp giữa AI, công nghệ sinh học và kỹ thuật sinh học — quá quan trọng đối với an sinh kinh tế và xã hội của mỗi quốc gia.

Thứ ba, rất khó tin rằng Washington có thể thuyết phục hoặc buộc các đối thủ cạnh tranh và đối thủ của Mỹ kiềm chế một cách đáng tin cậy việc phát triển các năng lực công nghệ sinh học hỗ trợ AI theo cách tương tự như việc quản lý cuộc chạy đua vũ trang hạt nhân với Liên Xô. Vũ khí hạt nhân gần như không có giá trị thị trường nào ngoài vai trò răn đe và sử dụng trong chiến tranh. Ngược lại, sự hội tụ sinh học vừa hứa hẹn vừa đang mang lại những lợi ích kinh tế và xã hội to lớn, và nền kinh tế công nghệ sinh học hỗ trợ AI mang tính toàn cầu.

Thứ tư, và có liên quan, chính quyền Trump đã có lúc tìm cách hạn chế khả năng tiếp cận các mô hình AI hàng đầu của Mỹ đối với các quốc gia khác. Chẳng hạn, tháng 6/2026, Washington bất ngờ áp dụng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đối với Mythos và Fable — những sản phẩm Anthropic tiên tiến đang cung cấp năng lực AI cho Anh và Liên minh Châu Âu. Các biện pháp này đã dẫn đến việc đột ngột cắt hoàn toàn quyền truy cập của người dùng nước ngoài, bao gồm cả các đồng minh và thậm chí một số cá nhân có trụ sở tại Mỹ. Quyết định cứng rắn đó sau đó đã được đảo ngược, nhưng nhiều khả năng nó càng thúc đẩy các quốc gia khác phát triển năng lực AI trong nước, bao gồm ở giao điểm giữa AI và công nghệ sinh học, vì sự phụ thuộc vào Mỹ ngày càng được nhìn nhận như một nguồn dễ tổn thương.

CHIẾN LƯỢC RĂN ĐE BẰNG KHẢ NĂNG CHỐNG CHỊU

Xét đến thực tế rằng các sự cố sinh học trong tương lai — dù tự nhiên, do tai nạn hay bị vũ khí hóa — gần như không thể tránh khỏi hoàn toàn, mối lo ngại về các rủi ro gia tăng là hoàn toàn có cơ sở, và càng trở nên nghiêm trọng hơn bởi sự thiếu vắng một chiến lược hiệu quả để quản lý chúng. Người Mỹ không bất lực trước thách thức mang tính thời đại này, nhưng việc ứng phó đòi hỏi một kế hoạch hành động toàn diện và cam kết lâu dài đối với một chiến lược có khả năng thích ứng, trong đó phải tận dụng tối đa hệ sinh thái đổi mới năng động của Mỹ để quản lý các rủi ro sinh học, kể cả những rủi ro có thể đe dọa sự tồn vong.

Là năng lực nền tảng cho việc quản lý rủi ro sinh học, Mỹ cần xây dựng một hệ thống giám sát toàn quốc có khả năng cảnh báo sớm về các mầm bệnh mới nổi, bất kể chúng xuất hiện tự nhiên hay được tổng hợp. Điều này đòi hỏi đầu tư của liên bang và tiểu bang vào cơ sở hạ tầng cảm biến và thu thập dữ liệu cơ bản, chẳng hạn như giám sát nước thải, đồng thời xây dựng một mạng lưới phòng thí nghiệm phân tán có thể xử lý nhanh chóng dữ liệu do hệ thống này tạo ra.

Những công cụ đó sẽ tạo nền tảng cho nỗ lực nhanh chóng xác định thủ phạm, điều rất quan trọng để thiết lập khả năng răn đe. Dù một số kẻ tấn công, chẳng hạn những cá nhân hành động đơn độc, có thể không phản ứng trước lời đe dọa trừng phạt, nhưng nếu các đối thủ cấp quốc gia hoặc được nhà nước bảo trợ tin rằng các cuộc tấn công sinh học sẽ không bao giờ bị truy về nguồn gốc, họ có thể hành động mà không sợ hậu quả. Vì vậy, việc phát triển khả năng nhanh chóng xác định quốc gia hoặc tổ chức thù địch đứng sau một tác nhân sinh học phải được coi là một nhiệm vụ an ninh quốc gia.

Một hệ sinh thái mới có khả năng chống chịu sẽ cần một hạ tầng xương sống cho phép truy cập, tích hợp và phân tích dữ liệu nhanh chóng. Hệ thống này nên thuộc sở hữu của chính phủ liên bang nhưng được vận hành theo mô hình hợp tác với các đối tác khu vực tư nhân. Điều đó sẽ giúp Mỹ hấp thụ, hợp nhất và đánh giá các luồng dữ liệu AI và sinh học từ khắp đất nước và, trong điều kiện lý tưởng, trên toàn thế giới. Hệ thống này sẽ phục vụ cả các nhiệm vụ an ninh quốc gia và an ninh nội địa, bao gồm liên tục phát hiện những mối đe dọa sinh học mới nổi, xác định bản chất và tác động tiềm tàng của chúng — chẳng hạn nhận diện những mầm bệnh được thiết kế không khớp với bất kỳ sinh vật nào đã biết — và nhanh chóng phát triển các biện pháp ứng phó có mục tiêu. Nó cũng phải có khả năng hoạt động trong môi trường mật, với sức mạnh tính toán chuyên dụng và cơ sở hạ tầng cần thiết để huấn luyện, đánh giá các mô hình sinh học tiên tiến và quản lý dữ liệu sinh học nhạy cảm.

Tất nhiên, phát hiện và quy trách nhiệm tự thân không thể ngăn chặn sự lây lan của dịch bệnh. Nếu một cuộc tấn công xảy ra, Washington phải sẵn sàng phản ứng ngay lập tức để cứu người và bảo vệ nền kinh tế. Sau các vụ khủng bố ngày 11/9, Tổng thống George W. Bush đã thiết lập một chỉ thị quốc gia về “cơ sở hạ tầng trọng yếu”, bao phủ 16 lĩnh vực như hóa chất, dịch vụ tài chính, năng lượng và giao thông vận tải, tạo điều kiện để chính phủ liên bang và doanh nghiệp tư nhân chia sẻ thông tin an toàn và xây dựng các kế hoạch toàn diện nhằm quản lý khủng hoảng hiệu quả. Ngành công nghệ sinh học hiện nay cũng nên được chỉ định là một lĩnh vực cơ sở hạ tầng trọng yếu. Trong khuôn khổ này, Washington nên thành lập một hội đồng điều phối lĩnh vực công nghệ sinh học gồm các nhà cung cấp dịch vụ tổng hợp DNA, các nhà phát triển mô hình AI, các nền tảng dữ liệu gen, các nhà điều hành phòng thí nghiệm đám mây và các phòng thí nghiệm an toàn sinh học cấp cao. Nhóm này cần thường xuyên diễn tập cùng các đối tác ở cấp liên bang, tiểu bang và địa phương để ứng phó với các sự cố sinh học, tương tự cách ngành điện thực hiện để tăng cường an ninh lưới điện và xây dựng khả năng chống chịu trước nhiều loại rủi ro.

Bằng cách tận dụng năng lực bổ sung của khu vực tư nhân để duy trì “trạng thái sẵn sàng”, trong đó hệ sinh thái đổi mới sinh học được chuẩn bị để huy động tối đa công cụ và nguồn lực nhằm đối phó với một cuộc khủng hoảng sinh học mới nổi, Mỹ cần thiết lập một kế hoạch dự phòng về khả năng sẵn sàng chiến lược ở cấp quốc gia. Mô hình này có thể được thiết kế tương tự Đội bay Hàng không Dự bị Dân sự, cơ chế cho phép chính phủ liên bang nhanh chóng huy động máy bay thương mại và phi công khi xuất hiện thiếu hụt năng lực quân sự. Trong bối cảnh đe dọa sinh học, các thỏa thuận được thiết lập từ trước có thể bảo đảm cho chính phủ quyền truy cập khẩn cấp vào sức mạnh tính toán, cơ sở phòng thí nghiệm, nhân sự và năng lực sản xuất cần thiết để tăng tốc việc phát hiện, thiết kế và phát triển các công cụ chẩn đoán, liệu pháp điều trị và vắc-xin, cùng năng lực sản xuất sinh học có thể mở rộng để nhanh chóng tạo ra các xét nghiệm, thuốc và vắc-xin cần thiết. Đạo luật Sản xuất Quốc phòng có thể cho phép chính phủ tiếp cận một số năng lực như vậy, nhưng nó không cung cấp đủ tính linh hoạt để chuẩn bị cho khả năng chống chịu dài hạn, và việc chỉ viện dẫn đạo luật giữa lúc khủng hoảng có thể khiến đất nước đánh mất thời gian quý giá, thậm chí là những khoảng thời gian có thể quyết định sinh mạng.

Trong khuôn khổ nâng cao khả năng sẵn sàng, Mỹ cũng phải cải tổ quy trình thử nghiệm lâm sàng liên bang, vốn quá chậm và cồng kềnh để ứng phó hiệu quả với một cuộc khủng hoảng sinh học. Nút thắt này từ lâu đã làm suy giảm năng lực cạnh tranh công nghệ sinh học của Mỹ và đẩy một phần hoạt động sang Trung Quốc, tạo ra sự phụ thuộc chuỗi cung ứng với những hàm ý đáng lo ngại đối với an ninh quốc gia. Một quy trình thử nghiệm lâm sàng được cải cách sẽ mang lại lợi ích ngay cả trong thời bình, giúp các công ty Mỹ giành lại lợi thế cạnh tranh và đồng thời giúp Washington chứng minh với các kẻ tấn công tiềm năng rằng nước này có thể hành động nhanh chóng để triển khai các biện pháp đối phó.

Nếu không duy trì được lợi thế công nghệ toàn diện, Mỹ sẽ không thể nhanh chóng hiểu rõ bản chất của một cuộc tấn công sinh học, xác định nguồn gốc và tìm ra cách giảm thiểu thiệt hại bằng cách triển khai nhanh các công cụ chẩn đoán, liệu pháp điều trị và vắc-xin phù hợp. Năng lực đó có ý nghĩa thiết yếu để làm giảm sự tự tin của đối thủ khi cân nhắc sử dụng vũ khí sinh học, định hình các chuẩn mực toàn cầu và phản ứng hiệu quả khi các biện pháp phòng ngừa thất bại.

Khác với những giai đoạn trước, chính phủ Mỹ không thể một mình duy trì ưu thế công nghệ của đất nước. Khả năng đặc trưng hóa và quy trách nhiệm các mối đe dọa, phát triển các biện pháp đối phó và phản ứng nhanh trước những mầm bệnh mới sẽ phụ thuộc rất nhiều vào khu vực tư nhân, khu vực cần được xem không chỉ là nhà cung cấp mà còn là một đối tác an ninh quốc gia lâu dài. Vì vậy, Mỹ phải duy trì một hệ sinh thái AI và công nghệ sinh học tư nhân mạnh mẽ, có nhận thức về những mối đe dọa mới nổi và có động lực hợp tác với chính phủ để giảm thiểu chúng.

Đáp ứng thách thức này đòi hỏi một nỗ lực bền bỉ và có chủ đích để xây dựng lại và bảo vệ năng lực đổi mới công nghệ sinh học của Mỹ. Trong năm năm qua, các công ty Mỹ ngày càng phụ thuộc vào Trung Quốc đối với các thành phần dùng trong nhiều loại thuốc bán tại thị trường Mỹ và để tiếp cận các nghiên cứu tiên tiến nhất về các phân tử trị liệu có khả năng điều trị hoặc chữa khỏi bệnh, qua đó tạo ra những rủi ro đáng kể cho chuỗi cung ứng. Ngành dược phẩm Mỹ cũng đang mua lại một lượng lớn tài sản công nghệ sinh học Trung Quốc, bao gồm sở hữu trí tuệ và quyền phát triển các loại thuốc, đặc biệt là những liệu pháp đổi mới. Đồng thời, các công ty Mỹ cũng cạnh tranh để bán sản phẩm dược phẩm vào thị trường nội địa khổng lồ của Trung Quốc, bất chấp những lo ngại sâu sắc rằng Bắc Kinh đang đánh cắp sở hữu trí tuệ.

Washington có thể giải quyết thách thức này và củng cố các công ty Mỹ bằng cách khôi phục tài trợ liên bang cho khoa học cơ bản và đầu tư vào nguồn nhân lực để giành lợi thế trong cuộc cạnh tranh công nghệ sinh học. Để làm được điều đó, Quốc hội nên thông qua luật nhằm giảm sự phụ thuộc ngày càng tăng vào Trung Quốc và hỗ trợ ngành công nghệ sinh học cùng dược phẩm Mỹ thông qua các khoản trợ cấp có mục tiêu, đầu tư công vào nghiên cứu và phát triển, ưu đãi thuế và những biện pháp khác. Dự luật có thể một phần được mô phỏng theo Đạo luật CHIPS và Khoa học năm 2022, vốn đã đầu tư hàng trăm tỷ USD vào nghiên cứu và sản xuất trong các lĩnh vực có tầm quan trọng chiến lược. Những hành động này cần đi kèm với việc mở rộng các biện pháp bảo vệ đối với cơ sở hạ tầng đổi mới công nghệ sinh học của Mỹ, bao gồm tăng cường quy trình đánh giá an ninh quốc gia đối với đầu tư nước ngoài trong lĩnh vực này. Các ưu đãi nhằm phát triển và sản xuất phối hợp với những đối tác đồng minh cũng nên được ưu tiên. Ngoài ra, Quốc hội cần nhanh chóng thông qua luật bắt buộc các công ty tổng hợp DNA phải sàng lọc khách hàng và các trình tự được đặt hàng nhằm ngăn chặn các tác nhân xấu lạm dụng công nghệ. Biện pháp này cần được kết hợp với những nỗ lực toàn diện nhằm củng cố hệ sinh thái đổi mới công nghệ sinh học của Mỹ, qua đó giảm bớt gánh nặng tiềm tàng mà các yêu cầu mới có thể đặt lên ngành.

ĐỐI MẶT VỚI THỜI KHẮC NÀY

Mầm bệnh không bị giới hạn bởi biên giới. Tất cả các quốc gia nên cùng chia sẻ trách nhiệm ngăn chặn khủng bố và các tác nhân bất hảo sử dụng sinh học hỗ trợ AI để gây ra thiệt hại trên quy mô lớn. Nhưng nếu thiếu sự lãnh đạo của Mỹ, sẽ rất khó xây dựng các thể chế, cơ chế, chuẩn mực và thông lệ toàn cầu có khả năng vừa thúc đẩy lợi ích của Mỹ trong phòng ngừa và ứng phó khủng hoảng, vừa bảo vệ thế giới trước các cuộc tấn công sinh học có sự hỗ trợ của AI. Về lâu dài, Mỹ, phối hợp với các đối tác quốc tế thân cận, nên khởi động một loạt hội nghị thượng đỉnh về an ninh sinh học toàn cầu, được mô phỏng theo bốn Hội nghị thượng đỉnh An ninh Hạt nhân diễn ra từ năm 2010 đến 2016. Chương trình nghị sự có thể bao gồm việc thiết lập các tiêu chuẩn chung về sàng lọc tổng hợp DNA, tạo động lực thị trường cho các công cụ và hệ thống AI-công nghệ sinh học an toàn và có khả năng chống chịu, tiến hành giám sát mầm bệnh, bảo đảm khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng và thúc đẩy phát triển công nghệ sinh học hỗ trợ AI một cách có trách nhiệm. Dù trong khuôn khổ này hay song song với nó, Mỹ và Trung Quốc cũng nên thiết lập một cuộc đối thoại cấp cao có chiều sâu kỹ thuật về quản lý rủi ro sinh học hỗ trợ AI.

Ở trong nước, các công ty AI hàng đầu của Mỹ như Anthropic, Google và OpenAI đã cam kết kiểm tra các mô hình của mình và bảo đảm người dùng không thể sử dụng chúng để phát triển vũ khí sinh học. Tuy nhiên, những cam kết này vẫn mang tính tự nguyện, hiệu quả chưa được chứng minh và động cơ thương mại của doanh nghiệp không thể tránh khỏi lúc xung đột với lợi ích công. Chính phủ Mỹ nên phối hợp chặt chẽ với các công ty AI tiên tiến và các nhà phát triển công nghệ sinh học để thiết lập một khuôn khổ truy cập phân tầng đối với những mô hình sinh học hỗ trợ AI tinh vi nhất — tức những mô hình không được huấn luyện chủ yếu trên từ ngữ và văn bản mà trên các trình tự DNA, có khả năng dự đoán, chỉnh sửa và thiết kế các protein, tế bào và virus mới. Hai bên cũng cần phối hợp thiết lập và thực thi các biện pháp bảo vệ cụ thể đối với những gì các mô hình này được phép tạo ra. Điều đó bao gồm tích hợp các tính năng an toàn để ngăn chặn việc phát triển vũ khí sinh học nguy hiểm và những cơ chế giúp phát hiện dễ dàng hơn các hành vi lạm dụng. Nó cũng bao gồm thiết lập các giới hạn đối với các công cụ thiết kế sinh học có khả năng tạo ra protein và tế bào mới, cũng như quy định cách các phòng thí nghiệm tự động được phép vận hành, đặc biệt là liệu con người có phải duy trì quyền kiểm soát trực tiếp để ngăn ngừa lạm dụng hay không.

Với tốc độ đổi mới hiện nay, việc ứng phó với thách thức đa chiều này sẽ là một quá trình liên tục, mang tính lặp lại và thích ứng. Tuy nhiên, đây không phải lần đầu Mỹ phải đối mặt với một mối đe dọa an ninh mới nổi có khả năng gây hậu quả mang tính sinh tử. Đầu những năm 1990, Thượng nghị sĩ Richard Lugar của bang Indiana, thuộc đảng Cộng hòa, và Thượng nghị sĩ Sam Nunn của bang Georgia, thuộc đảng Dân chủ, đã phối hợp thông qua đạo luật mang tính bước ngoặt giúp Mỹ ngăn chặn sự phổ biến vũ khí hạt nhân và vật liệu phân hạch sau khi Liên Xô tan rã. Quốc hội đã phê chuẩn và cấp kinh phí cho một loạt biện pháp toàn diện và có tác động lớn — một số đơn phương, một số mang tính hợp tác — cả ở trong nước và trên phạm vi toàn cầu, nhằm bảo đảm rằng di sản hạt nhân của Liên Xô không dẫn tới sự xuất hiện của thêm nhiều quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân, đồng thời ngăn các tổ chức khủng bố tiếp cận vũ khí hạt nhân của Liên Xô hoặc các thành phần thiết yếu để tự chế tạo bom và hệ thống phóng.

Với một nỗ lực lưỡng đảng có tầm nhìn tương tự ngày nay, Mỹ hoàn toàn có thể vừa dẫn đầu trong phát triển những ứng dụng thương mại cực kỳ hữu ích của công nghệ sinh học, vừa giám sát, quy trách nhiệm và ứng phó hiệu quả với các mối đe dọa sinh học. Điều này đòi hỏi sự phối hợp và quản trị khéo léo giữa năng lực đổi mới của khu vực tư nhân và lợi ích công. Tuy nhiên, Mỹ hoàn toàn có đủ khả năng cân bằng hai yêu cầu cấp thiết này. Nếu một mạng lưới giám sát sinh học toàn quốc — phụ thuộc một phần vào dịch vụ của các công ty tư nhân — được thiết lập, nó sẽ mang lại những lợi ích liên tục, bao gồm cảnh báo sớm và quy trách nhiệm đối với nhiều loại rủi ro khác nhau. Nếu hệ thống thử nghiệm lâm sàng được cải tổ, người tiêu dùng sẽ được hưởng lợi nhờ năng lực cạnh tranh của ngành công nghiệp Mỹ được nâng cao và nhiều hoạt động sản xuất công nghệ sinh học được đưa trở lại trong nước. Kết hợp với các khoản đầu tư và ưu đãi dành cho ngành sản xuất sinh học Mỹ, những biện pháp này sẽ xây dựng cơ sở hạ tầng cần thiết để bảo vệ người dân trước các rủi ro sinh học. Nhờ đó, nước Mỹ có thể phản ứng nhanh chóng khi xảy ra một cuộc tấn công có chủ ý và giảm mức độ dễ tổn thương trước các cú sốc chuỗi cung ứng. Mỹ sẽ xây dựng được năng lực răn đe và qua đó giảm thiểu rủi ro, tạo ra một vòng tròn tích cực trong đó người dân dần có thêm niềm tin vào một tương lai với khả năng chống chịu sinh học vững vàng hơn.

E.S.R.

----

Elizabeth Sherwood-Randall là Giáo sư Thỉnh giảng Ashton B. Carter tại Trường Quản lý John F. Kennedy thuộc Đại học Harvard, đồng thời là người sáng lập kiêm Giám đốc Sáng kiến về Hội tụ Sinh học, An ninh Sinh học và Khả năng Chống chịu Sinh học tại Trung tâm Belfer về Khoa học và Các vấn đề Quốc tế thuộc Trường Kennedy. Bà từng giữ chức Cố vấn An ninh Nội địa Nhà Trắng kiêm Phó Cố vấn An ninh Quốc gia từ năm 2021 đến 2025.

Nguồn bản dịch: Nghiên cứu Quốc tế

Xã, phường xã hội chủ nghĩa: Hiệu quả phải được đo bằng đời sống

2026-08-23T10:36:00.000+07:00

Tô Văn Trường

Điều quan trọng nhất của việc thí điểm xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa không phải là tạo thêm một danh xưng chính trị cho cấp hành chính cơ sở, mà là chứng minh được một mô hình quản trị tốt hơn bằng những thay đổi cụ thể, có thể nhìn thấy, đo đếm và cảm nhận trong đời sống người dân.
… không nên biến những điều chính quyền có nghĩa vụ phải làm thành những thành tích thi đua mà chính quyền phải vận động, hô hào để đạt được.

Chủ trương thí điểm xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa tại TP.HCM là một vấn đề mới, có ý nghĩa cả về lý luận lẫn thực tiễn. Đưa những mục tiêu lớn của công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội xuống cấp cơ sở, nơi chính quyền tiếp xúc, giải quyết công việc và phục vụ người dân hằng ngày, là một cách tiếp cận đáng quan tâm. Nhưng chính vì mới, mô hình này càng cần được nhìn nhận bằng một tinh thần cởi mở, tỉnh táo và thực chất.

Một chủ trương càng mang tính lý luận thì càng phải được kiểm nghiệm bằng thực tiễn; một mô hình càng đặt ra kỳ vọng lớn thì càng phải trả lời được những câu hỏi cụ thể về hiệu quả quản trị.

Vì vậy, vấn đề cốt lõi không nằm ở tên gọi “xã hội chủ nghĩa”, mà ở giá trị thực chất mà mô hình này tạo ra: nó có làm cho chính quyền cơ sở tốt hơn, gần dân hơn và đời sống người dân tốt hơn so với một chính quyền cơ sở vận hành hiệu quả theo cách thông thường hay không?

Không thể lấy nhiệm vụ thường xuyên để chứng minh một mô hình mới

Một khái niệm chính trị - xã hội có tầm vóc chiến lược không thể chỉ được chứng minh bằng cách cộng gộp những việc chính quyền làm tốt. Nó phải cho thấy một chất lượng quản trị mới, một cơ chế vận hành hiệu quả hơn, giải phóng thêm nguồn lực, nâng cao an sinh hoặc tạo ra những kết quả mà cách làm cũ khó đạt được.

Đây là ranh giới rất cần được làm rõ.

Một cán bộ giải quyết hồ sơ nhanh, tận tình với dân là điều đáng ghi nhận. Chính quyền giữ đường phố sạch, bảo đảm trật tự, người dân chung tay chăm sóc không gian công cộng hay trạm y tế đưa dịch vụ đến tận nhà người cao tuổi đều là những kết quả tốt đẹp. Nhưng trước hết, đó phải được nhìn nhận là trách nhiệm quản trị công và nghĩa vụ phục vụ nhân dân.

Nếu xử lý hồ sơ đúng hạn là nghĩa vụ pháp lý thì phải trở thành chuẩn mực thường xuyên của cả hệ thống, không thể chỉ được xem là thành tích của nơi đang thí điểm. Nếu cán bộ tiếp dân niềm nở, hướng dẫn tận tình là biểu hiện của một chính quyền tốt thì phải trở thành văn hóa công vụ được thiết chế hóa, chứ không nên chỉ là một tiêu chí để chấm điểm mô hình.

Tương tự, môi trường sạch đẹp, an toàn, không lấn chiếm lòng lề đường hay bảo đảm an sinh cho người yếu thế phải là chất lượng quản trị được duy trì bền vững.

Nói cách khác, không nên biến những điều chính quyền có nghĩa vụ phải làm thành những thành tích thi đua mà chính quyền phải vận động, hô hào để đạt được.

Bởi khi một nhiệm vụ chuyên môn thường xuyên bị “phong trào hóa”, rất dễ xuất hiện vòng luẩn quẩn quen thuộc: thêm tiêu chí, thêm chỉ tiêu, thêm kế hoạch, thêm hồ sơ minh chứng, thêm họp sơ kết, tổng kết, thi đua, khen thưởng.

Cỗ máy hành chính vốn đã nhiều tầng nấc lại càng nặng nề. Cán bộ cơ sở có thể phải dành thêm thời gian để chứng minh rằng mình đang phục vụ nhân dân, thay vì dành thời gian ấy để thực sự giải quyết những vấn đề của nhân dân.

Đó là nghịch lý cần tránh ngay từ khi bắt đầu thí điểm.

Người dân mới là người chấm điểm

Một mô hình quản trị, dù mang tên gọi gì, cuối cùng cũng phải được đánh giá từ đời sống của người dân.

Người dân không thức dậy mỗi sáng và tự hỏi khu phố của mình đã đạt bao nhiêu phần trăm tiêu chí của “xã, phường XHCN”. Điều họ quan tâm là những vấn đề rất cụ thể: Ra đường có an toàn không? Con đi học có thuận tiện không? Người già đi khám bệnh có khó khăn không? Làm thủ tục hành chính có phải đi lại nhiều lần không? Khi xảy ra tranh chấp, ngập nước, tiếng ồn hay những vấn đề dân sinh, chính quyền có thực sự lắng nghe và giải quyết đến nơi đến chốn không?

Họ cũng quan tâm liệu quy hoạch và những dự án ảnh hưởng đến cuộc sống, sinh kế của mình có được công khai, minh bạch; không gian công cộng có thực sự thuộc về cộng đồng; người nghèo, người yếu thế, người khuyết tật có được đối xử bình đẳng hay không.

Đó mới là những bài kiểm tra thực chất đối với chính quyền cơ sở.

Vì vậy, nếu muốn chứng minh giá trị của xã, phường xã hội chủ nghĩa, đừng để bộ máy tự chấm điểm cho mình; hãy để người dân là giám khảo.

Mức độ hài lòng thực chất của người dân phải quan trọng hơn độ dày của báo cáo thành tích. Thời gian giải quyết một vấn đề bức xúc phải được coi trọng hơn số lượng hội nghị triển khai. Khả năng tháo gỡ một thủ tục đang gây phiền hà phải đáng giá hơn số lượng khẩu hiệu được treo lên.

Quan trọng hơn cả, người dân phải cảm nhận mình là chủ thể của đời sống cộng đồng, chứ không phải đối tượng thụ động của những chương trình được triển khai từ trên xuống.

Không thể giải quyết điểm nghẽn bằng “nhận thức”

Một điểm cần nhìn thẳng là khi nói về xây dựng mô hình mới, chúng ta dễ nhấn mạnh quá nhiều đến vấn đề nhận thức, tư tưởng và tinh thần trách nhiệm của cán bộ.

Nhận thức đúng đương nhiên cần thiết, nhưng nhận thức tốt không thể thay thế một thể chế minh bạch và những công cụ thực thi phù hợp.

Một cán bộ dù nhiệt huyết đến đâu cũng khó giải quyết công việc nếu thẩm quyền không rõ, trách nhiệm chồng chéo. Người muốn đổi mới không thể tùy tiện vượt qua những quy định pháp luật chưa rõ ràng. Chính quyền cơ sở muốn chuyển từ tư duy “quản lý” sang “phục vụ” cũng phải được trao đủ quyền hạn, nguồn lực tài chính và công cụ pháp lý.

Đây mới là phần khó nhất của cải cách thể chế.

Đặc biệt, với một đô thị lớn như TP.HCM, phương pháp quản lý cào bằng càng cần được xem xét. Các xã, phường có quy mô dân số, điều kiện địa kinh tế - xã hội và áp lực quản trị rất khác nhau. Một phường trung tâm và một địa bàn ven đô có tốc độ tăng dân số mạnh không thể luôn mặc cùng một “chiếc áo” về biên chế, ngân sách và khối lượng công việc.

Một nơi chịu áp lực đô thị hóa, hạ tầng, ngập nước, rác thải sẽ có yêu cầu quản trị khác với khu vực ổn định. Một địa bàn có lượng dân cư cơ học lớn, biến động liên tục cũng cần năng lực quản lý trật tự và an sinh khác với một cộng đồng dân cư ổn định lâu đời.

Vì vậy, trước khi nói đến những khái niệm lớn, phải trả lời được những câu hỏi rất cụ thể: Cấp cơ sở được phân cấp, phân quyền đến đâu? Nguồn lực tài chính thế nào? Biên chế có phù hợp với dân số và khối lượng công việc không? Khi ách tắc, trách nhiệm thuộc về ai? Cơ chế phối hợp giữa các cấp, các ngành ra sao? Cán bộ năng động, sáng tạo nhưng vẫn đúng pháp luật sẽ được bảo vệ như thế nào trước những rủi ro khách quan?

Nếu không có câu trả lời cho những vấn đề ấy, danh xưng mới vẫn chỉ nằm trên giấy.

Đừng thay đổi ngôn từ mà quên thay đổi cách vận hành

Trong cải cách hành chính, tư duy quản trị đang chuyển mạnh từ “quản lý” sang “phục vụ”. Đây là hướng đi đúng.

Nhưng chuyển đổi thực chất không thể chỉ là thay đổi lớp ngôn ngữ. Không thể nói “trao quyền cho cơ sở” nhưng khi có việc lại phải xin ý kiến qua nhiều tầng nấc. Không thể yêu cầu cán bộ “dám nghĩ, dám làm” trong khi quy định pháp luật không đủ rõ để họ biết đâu là ranh giới được phép hành động. Không thể nói chuyển đổi số nhưng vẫn duy trì quá nhiều thủ tục giấy tờ song song.

Càng không thể nói giảm tải hành chính nhưng lại yêu cầu cơ sở lập thêm hàng loạt hồ sơ, minh chứng chỉ để chứng minh rằng mình đã hoàn thành một bộ tiêu chí.

Một chính quyền mạnh không phải là chính quyền có nhiều tiêu chí nhất, mà là chính quyền có khả năng giải quyết tốt nhất những vấn đề của đời sống.

Một phường đáng sống không phải vì có một tấm biển danh hiệu, mà vì người dân thực sự muốn sống ở đó. Một xã văn minh không phải vì có nhiều pano, khẩu hiệu, mà vì đường sá, trường học, y tế, môi trường, an ninh và đời sống cộng đồng vận hành hiệu quả, nhân văn.

Nếu xã, phường xã hội chủ nghĩa thực sự có ý nghĩa lịch sử, thì mô hình ấy cũng phải được nhận diện bằng những giá trị bền vững đó.

Chính sách càng mới càng phải chấp nhận câu hỏi khó

Một chủ trương lớn không thể trưởng thành bằng những lời đồng tình xuôi chiều. Càng mới, càng cần được chất vấn.

Tiêu chí nào phản ánh được đặc thù? Thiết chế nào ngăn bệnh hình thức? Ai đánh giá độc lập? Người dân có quyền phản biện kết quả đánh giá của chính quyền hay không?

Và cần đặt ra cả những tình huống khó hơn. Nếu một địa phương đạt 100% tiêu chí nhưng người dân vẫn bức xúc, mô hình có thể được coi là thành công không?

Ngược lại, nếu chưa đạt đủ những tiêu chí cứng trên giấy nhưng chất lượng sống của người dân tăng lên rõ rệt, thì phải đánh giá thế nào? Nếu mô hình thực sự ưu việt, liệu những giá trị của nó có thể tự lan tỏa và trở thành phương thức quản trị bình thường, thay vì phải duy trì mãi một phong trào riêng?

Chỉ khi dám trả lời những câu hỏi ấy, mô hình mới ngày càng rõ nội hàm và có sức thuyết phục.

Cơ hội lịch sử nhưng phải tránh những cái bẫy

Việc thí điểm xây dựng xã, phường xã hội chủ nghĩa tại TP.HCM có thể là cơ hội để thử nghiệm một cách tiếp cận mới về quản trị cơ sở. Nhưng để biến cơ hội thành giá trị thực tiễn, trước hết phải tránh hai cái bẫy.

- Thứ nhất là bẫy khái niệm.

Một thuật ngữ càng lớn càng phải có nội hàm và ranh giới rõ ràng, nếu không sẽ dẫn tới nhiều cách hiểu và thực thi khác nhau.

- Thứ hai là bẫy tiêu chí.

Tiêu chí phải đo được kết quả đầu ra của xã hội, không biến thành danh mục hồ sơ để cán bộ “tick” cho đủ.

Trên hết, phải thay đổi cách đánh giá: đừng lấy mức độ hoàn thành kế hoạch của bộ máy làm thước đo chính; hãy lấy sự tiến bộ trong đời sống của nhân dân làm thước đo.

Nếu sau quá trình thí điểm, người dân sống tốt hơn, an toàn hơn, được phục vụ nhanh hơn, được tham gia nhiều hơn và tin tưởng hơn vào chính quyền; nếu bộ máy vận hành hiệu quả hơn, quyền hạn rõ hơn, nguồn lực được phân bổ hợp lý hơn, thủ tục được cắt giảm và trách nhiệm giải trình rõ ràng hơn, thì mô hình đã tạo ra giá trị.

Ngược lại, nếu thành quả chủ yếu được chứng minh bằng số lượng hội nghị, số tiêu chí đạt được, khối lượng hồ sơ và những bài báo cáo ngày càng dài, thì đó phải là tín hiệu để nhìn lại.

Bởi những giá trị cốt lõi của chủ nghĩa xã hội, xét đến cùng, không thể được chứng minh bằng độ dài của diễn văn hay số lượng khái niệm được sử dụng. Chúng phải được chứng minh bằng chất lượng cuộc sống, sự tôn trọng phẩm giá con người, quyền làm chủ của nhân dân và năng lực của một nhà nước pháp quyền thực sự phục vụ nhân dân.

LỜI KẾT

Đó cũng là con đường trung thực và thuyết phục nhất để một khái niệm mang tầm chiến lược đi vào đời sống: không phải làm cho nó lớn hơn bằng ngôn từ, mà làm cho nó thật hơn bằng kết quả.

Một người dân không nhất thiết phải hiểu hết những khái niệm lý luận phức tạp để nhận biết một chính quyền tốt. Họ nhận biết bằng những thay đổi cụ thể trong đời sống và bằng cảm nhận mình được tôn trọng với tư cách một công dân làm chủ, chứ không phải một người đi xin sự ban phát.

Nếu những điều đó trở thành hiện thực, người dân sẽ tự cảm nhận giá trị của một mô hình quản trị tốt mà không cần quá nhiều lời giải thích.

Còn nếu đời sống vẫn chưa có thay đổi đáng kể nhưng hệ thống lại phải huy động ngày càng nhiều ngôn từ để chứng minh mô hình thành công, thì cần dừng lại và tự hỏi: chúng ta đang thực sự kiến tạo chính sách để phục vụ đời sống, hay đang mải mê tìm cách giải thích cho chính sách?

Một mô hình chỉ thực sự có sức sống khi nó đứng vững trước thực tiễn. Đến lúc người dân không còn phải hỏi “xã, phường XHCN rốt cuộc là gì?”, bởi họ có thể trả lời bằng chính cuộc sống tốt đẹp hơn, văn minh hơn và công bằng hơn của mình, khi ấy giá trị của mô hình mới thực sự được chứng minh.

T.V.T.

Tác giả gửi BVN

Miễn trách nhiệm hình sự cho ông Nguyễn Sỹ Cương liệu có trái pháp luật hình sự?

2026-08-23T10:34:08.666+07:00

Tiến sĩ Luật Cù Huy Hà Vũ

21 tháng 8 2026

Cơ quan điều tra Công an và Viện Kiểm sát Nhân dân Thành phố Hà Nội cho rằng việc miễn trách nhiệm hình sự cho ông Nguyễn Sỹ Cương trong vụ tai nạn chết người là đúng quy định, nhưng quyết định này có thể trái luật hình sự.

Nguồn hình ảnh: VGP/FACEBOOK

Vụ tai nạn xảy ra hơn một năm trước, vào ngày 30/5/2025, chiếc ô tô BMW X3 do ông Nguyễn Sỹ Cương, sinh năm 1961, cầm lái, đã bất ngờ lao sang làn đường ngược chiều phố Nguyễn Huy Tự (Hà Nội) và đâm vào xe máy của ông Đỗ Việt Hùng, đang chở con gái là Đỗ Ngọc Phương Thùy, nữ sinh lớp 12, 18 tuổi, theo báo chí Việt Nam.

Ông Hùng bị gãy chân trong khi cô con gái bị đứt lìa một chân và chết tại bệnh viện một tuần sau đó.

Một ngày sau khi xảy ra vụ tai nạn, Cảnh sát giao thông đã chuyển hồ sơ cho Cơ quan điều tra Công an Hà Nội thụ lý.

Thế nhưng, vụ việc đã rơi vào "im lặng đáng sợ" khi đã không có bất cứ kết quả điều tra nào. Danh tính của người gây tai nạn khi đó chỉ được báo chí viết tắt là N.S.C.

Mặc dù vậy, có thông tin lan truyền rằng người điều khiển chiếc BMW gây tai nạn chết người là ông Nguyễn Sỹ Cương, cựu Phó Chủ nhiệm Ủy ban Đối ngoại của Quốc hội, chồng bà Lâm Thị Phương Thanh, khi đó là Phó Chánh Văn phòng Thường trực Văn phòng Trung ương Đảng, Bí thư Đảng ủy Văn phòng Trung ương Đảng.

Bà Thanh, từ tháng 4/2026, đã trở thành Bộ trưởng Văn hóa, Thể thao và Du lịch.

Vụ việc 'nóng' trở lại

Chụp lại hình ảnh: Hình ảnh từ camera an ninh ghi lại khoảnh khắc xe BMW của ông Lê Sỹ Cương gây tai nạn. Ảnh cắt từ clip

Vụ việc bất ngờ nóng trở lại vào trung tuần tháng 8/2026, tức khoảng 440 ngày sau vụ tai nạn, khi nhiều người trẻ, thường gọi là Gen Z, lên tiếng trên mạng xã hội và đặt những bó hoa ở gốc cây số 55, nơi xe BMW đâm vào trong vụ tai nạn chết người.

Đồng thời, nhiều trang web, trang mạng xã hội đã được lập ra để tưởng niệm nữ sinh thiệt mạng và kêu gọi thực thi công lý.

Đặc biệt, trong giai đoạn này đã xuất hiện một đoạn video từ camera an ninh được cho là ghi lại diễn biến vụ tai nạn vào chiều 30/5/2025.

Đoạn video cho thấy một chiếc ô tô màu đen đâm thẳng một chiếc xe máy, hất hai người trên xe xuống đất, rồi đâm vào một gốc cây.

Sau đó, một người đàn ông bước ra từ chỗ ngồi của lái xe và chống tay quan sát các nạn nhân rồi quay trở lại xe và trao đổi với ai đó bên trong.

Vài giây sau, một người phụ nữ mặc áo sẫm màu bước ra từ ghế phụ và rời đi.

Một lát sau, bà này quay lại và lấy thứ gì đó trong xe rồi bỏ đi.

Thời điểm đó, một số người dân ùa tới và giúp dựng lại chiếc xe máy bị đổ đang đè lên nạn nhân.

Những động thái trên mạng xã hội và diễn biến xung quanh gốc cây 55 đã khiến chính quyền phải lên tiếng.

Vào tối 17/8/2026, trên VTV, Đại tá Nguyễn Đức Long, Phó Giám đốc Công an thành phố Hà Nội, cho biết danh tính người lái xe gây tai nạn là Nguyễn Sỹ Cương đúng như thông tin đồn đoán lâu nay.

Cơ quan điều tra xác định ông này có hành vi vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ, theo Khoản 1, Điều 260 Bộ luật Hình sự (BLHS).

Theo Đại tá Long, ông Cương đã thành khẩn khai nhận tất cả hành vi, tích cực khắc phục hậu quả và được gia đình nạn nhân viết đơn đề nghị miễn truy cứu trách nhiệm hình sự.

"Căn cứ tài liệu, chứng cứ và trên cơ sở đánh giá khách quan, toàn diện, cùng với đối chiếu quy định pháp luật thì xác định ông Cương có đủ điều kiện để được miễn truy cứu trách nhiệm hình sự", Đại tá Long nói.

Tuy nhiên, thông báo của Công an Hà Nội vẫn không thể đặt dấu chấm hết đối với vụ vi phạm giao thông nghiêm trọng này.

Điều kiện nào để miễn trách nhiệm hình sự?

Xét trên phương diện pháp lý, có ít nhất hai vấn đề cần được làm rõ.

Thứ nhất, Cơ quan điều tra có quyền miễn trách nhiệm hình sự cho ông Cương hay không và nếu có, thì dưới hình thức nào.

Thứ hai, ông Cương có đủ điều kiện để được miễn truy cứu trách nhiệm hình sự hay không.

Trước hết, miễn trách nhiệm hình sự có thể được quyết định bởi cả ba cơ quan tiến hành tố tụng, gồm Cơ quan điều tra công an, Viện kiểm sát nhân dân và Tòa án, thẩm quyền này gắn với từng giai đoạn tố tụng.

Trong giai đoạn điều tra, Thủ trưởng Cơ quan điều tra miễn trách nhiệm hình sự bằng quyết định đình chỉ điều tra, điều này được quy định tại Điểm g Khoản 2 Điều 36 Bộ luật Tố tụng Hình sự về nhiệm vụ, quyền hạn và trách nhiệm của Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra.

Tiếp theo, Điểm a Khoản 1 Điều 230 Bộ luật Tố tụng Hình sự quy định Cơ quan điều tra ra quyết định đình chỉ điều tra khi "có một trong các căn cứ quy định tại Khoản 2 Điều 155 và Điều 157 của Bộ luật này hoặc có căn cứ quy định tại Điều 16 hoặc Điều 29 hoặc khoản 2 Điều 91 của Bộ luật hình sự".

Khoản 2 Điều 155 Bộ luật Tố tụng Hình sự (người yêu cầu khởi tố rút yêu cầu đối với các tội chỉ khởi tố theo yêu cầu của bị hại, trừ trường hợp việc rút yêu cầu do bị ép buộc, cưỡng bức) không áp dụng trong trường hợp ông Cương vì vụ án không thuộc diện khởi tố theo yêu cầu của bị hại.

Điều 157 Bộ luật Tố tụng Hình sự (8 căn cứ không khởi tố vụ án hình sự) không áp dụng trong trường hợp ông Cương vì hành vi của ông này đã cấu thành tội phạm theo Điều 260 Bộ luật Hình sự.

Điều 16 Bộ luật Hình sự (tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội) không áp dụng trong trường hợp ông Cương vì tội phạm đã hoàn thành.

Khoản 2 Điều 91 Bộ luật Hình sự (Người dưới 18 tuổi phạm tội) không áp dụng trong trường hợp ông Cương.

Như vậy, Cơ quan điều tra Công an Hà Nội chỉ có thể dựa vào Điều 29 Bộ luật Hình sự (các căn cứ miễn trách nhiệm hình sự) để ra quyết định đình chỉ điều tra đối với ông Cương.

Qua giải trình vắn tắt của Đại tá Long, trường hợp của ông Cương ứng với hai quy định của điều luật này.

Thứ nhất là là Điểm c Khoản 2 (Người phạm tội tự thú, khai rõ sự việc, góp phần có hiệu quả vào việc phát hiện và điều tra tội phạm, cố gắng hạn chế đến mức thấp nhất hậu quả của tội phạm và lập công lớn hoặc có cống hiến đặc biệt, được Nhà nước và xã hội thừa nhận).

Quy định thứ hai là Khoản 3 (Người thực hiện tội phạm ít nghiêm trọng hoặc tội phạm nghiêm trọng do vô ý gây thiệt hại về tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm hoặc tài sản của người khác và được người bị hại hoặc người đại diện của người bị hại tự nguyện hòa giải và đề nghị miễn trách nhiệm hình sự, thì có thể được miễn trách nhiệm hình sự).

Cần nhắc lại rằng mỗi quy định trên là những điều kiện có tính liên kết, tức người phạm tội phải thỏa mãn đồng thời nhiều yếu tố: tự thú, khai rõ sự việc, góp phần điều tra, hạn chế hậu quả... Chỉ cần một yếu tố không thỏa mãn là đủ để loại trừ toàn bộ quy định.

Thế nhưng, ông Cương có thể đã không thỏa mãn cả hai quy định này vì: (1) đã cố ý không cứu giúp hai nạn nhân đang trong tình trạng nguy hiểm đến tính mạng, ngược hẳn với tiêu chí "cố gắng hạn chế đến mức thấp nhất hậu quả của tội phạm" và (2) tội mà ông này thực hiện không phải là "tội phạm nghiêm trọng" mà là "tội phạm rất nghiêm trọng".

Về khả năng có hành vi "cố ý không cứu giúp nạn nhân" của ông Cương, có một số điểm lưu ý sau đây:

Một là, Đại tá Nguyễn Đức Long, Phó Giám đốc Công an thành phố Hà Nội, trên VTV ngày 17/8/2026, không nhắc đến chuyện ông Cương đã cứu giúp nạn nhân tại thời điểm ngay sau khi tai nạn xảy ra.

Hai là, các phóng viên có mặt tại hiện trường ngay sau tai nạn xảy ra cũng không ghi nhận việc này.

Phóng viên Thanh Hà của báo Tiền Phong đã ghi lại lời kể của một số nhân chứng, theo đó "ngay sau khi phát hiện sự việc, người dân đã báo cho lực lượng chức năng và hỗ trợ nạn nhân".

Phóng viên Minh Tuệ báo VTC NEWS tường thuật: "Vụ tai nạn khiến ông H. gãy chân, cháu T. đứt rời chân phải. Cơ quan chức năng phối hợp người dân đưa 2 nạn nhân tới bệnh viện cấp cứu".

Chính vì thế, vấn đề ông Cương có tham gia cứu giúp nạn nhân vào thời điểm đó hay không vẫn là điều cần được làm rõ.

Thứ ba, đoạn video được cho là ghi lại diễn biến vụ tai nạn, như đã đề cập, cho thấy cả người đàn ông lái BMW lẫn người đàn bà ngồi cùng xe đã rời xe mà không có bất cứ động tác nào cứu giúp hai nạn nhân.

Tất nhiên, chỉ có thể xác định hai người này đã rời khỏi phạm vi khu vực mà camera có thể bao quát.

Việc xác định họ có rời khỏi hiện trường hay không cần được cơ quan điều tra làm rõ.

Thêm vào đó, để bảo đảm đoạn video này là xác thực, không phải sản phẩm được tạo dựng, nó phải được giám định bởi cơ quan có thẩm quyền cũng như kết luận giám định phải được công bố.

Nguồn hình ảnh: FACEBOOK

Có là tình tiết tăng nặng?

Trong khi thiếu các bằng chứng và thông tin chứng minh ông Nguyễn Sỹ Cương đã tham gia cứu giúp nạn nhân ngay sau khi gây tai nạn, thì lại có thông tin, hình ảnh có thể cho thấy ông đã rời hiện trường.

Vấn đề đặt ra là: nếu có hành vi bỏ mặc hai cha con nạn nhân đang trong tình trạng nguy hiểm đến tính mạng do chính mình gây ra, ông Cương không thể được áp dụng Khoản 1 Điều 260 BLHS (Phạt tiền từ 30.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng, phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 01 năm đến 05 năm trong các trường hợp:

a) Làm chết 01 người hoặc gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của 01 người với tỷ lệ tổn thương cơ thể 61% trở lên…) mà phải bị áp dụng Khoản 2 của điều luật này (Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 03 năm đến 10 năm: …

c) Gây tai nạn rồi bỏ chạy để trốn tránh trách nhiệm hoặc cố ý không cứu giúp người bị nạn…).

Khoản 3 Điều 9 Phân loại tội phạm Bộ luật Hình sự quy định: "Tội phạm rất nghiêm trọng là tội phạm có tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội rất lớn mà mức cao nhất của khung hình phạt do Bộ luật này quy định đối với tội ấy là từ trên 7 năm đến 15 năm tù".

Nếu ông Cương bỏ mặc nạn nhân sau khi gây tai nạn, thì phải được điều chỉnh bởi Điểm c Khoản 2 Điều 260 Bộ luật Hình sự với trần khung hình phạt là 10 năm tù, là tội phạm rất nghiêm trọng.

Tính chất "rất nghiêm trọng" của tội phạm "cố ý không cứu giúp người bị nạn" còn được thể hiện qua việc các nhà lập pháp Việt Nam thiết kế nó thành một tội riêng - Tội không cứu giúp người đang ở trong tình trạng nguy hiểm đến tính mạng, quy định tại Điều 132 Bộ luật Hình sự.

Với thiết kế này, luật hình sự Việt Nam tương đương luật hình sự các nước phát triển nhất thế giới.

Tùy theo bang ở Mỹ mà hành vi "rời hiện trường tai nạn" (leaving the scene of an accident) được quy định là trọng tội (felony) riêng biệt hoặc tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự.

Ở Đức, việc không cứu giúp người gặp nạn tự nó là một tội danh độc lập (§323c StGB – Unterlassene Hilfeleistung), tồn tại song song với tội gây tai nạn – nghĩa là nghĩa vụ cứu giúp được luật bảo vệ như một lợi ích công cộng độc lập, không phụ thuộc ý chí nạn nhân.

Cần nói thêm rằng việc ông Cương bồi thường và người bị hại là ông Đỗ Việt Hùng, đồng thời là người đại diện cho một người bị hại khác đã chết là con gái ông, nữ sinh Đỗ Ngọc Phương Thùy, tự nguyện hòa giải và đề nghị miễn trách nhiệm hình sự cho ông này chỉ có giá trị như tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự theo Điểm b Khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự (Người phạm tội tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại hoặc khắc phục hậu quả) để tòa án cân nhắc khi quyết định hình phạt, chứ không loại trừ được trách nhiệm hình sự của ông cựu Phó Chủ nhiệm Ủy ban Đối ngoại của Quốc hội.

Tóm lại, việc Cơ quan điều tra Công an Hà Nội và Viện Kiểm sát nhân dân thành phố Hà Nội miễn trách nhiệm hình sự cho ông Nguyễn Sĩ Cương có thể trái luật hình sự.

Để bảo đảm công lý và công bằng xã hội, Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao cần hủy quyết định miễn trách nhiệm hình sự đối với ông Cương của Cơ quan điều tra Công an thành phố Hà Nội, đồng thời yêu cầu cơ quan tiến hành tố tụng này căn cứ thẩm quyền quy định tại Điểm a Khoản 2 Điều 36 Bộ luật Tố tụng Hình sự ra quyết định khởi tố bị can đối với ông này.

C.H.H.V.

* Tác giả là một luật gia, học giả và nhà bất đồng chính kiến, cựu tù nhân chính trị Việt Nam, từng là cán bộ Bộ Ngoại giao Việt Nam trong 30 năm, hiện sống tại Hoa Kỳ.

Bài đã đăng trên BBC Tiếng Việt

Tác giả gửi BVN

Trao đổi về vụ tai nạn giao thông tại phố Nguyễn Huy Tự, Hà Nội

2026-08-23T09:48:06.351+07:00

Tiến sĩ Luật Trần Đình Triển

Lời huấn thị của TBT, CTN Tô Lâm về áp dụng pháp luật, đấu tranh phòng chống tội phạm, phòng chống tham nhũng, tiêu cực…: “Phải đảm bảo nguyên tắc mọi người đều bình đẳng trước pháp luật, kiên quyết thực hiện phương châm "không có vùng cấm, không có ngoại lệ", "bất vị thân" và không ai được phép vượt qua "lằn ranh đỏ".

Đôi lời tự sự:

Trong quá trình hoạt động nghề nghiệp của mình, tôi tham gia rất và rất nhiều vụ án, cho dù bào chữa cho bị can, bị cáo hoặc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho bị hại hoặc đương sự khác… thì tư tưởng xuyên suốt trong hoạt động của tôi là: phải đảm bảo đúng pháp luật, bảo vệ công lý; vận dụng nguyên tắc suy đoán vô tội, tình tiết giảm nhẹ, chính sách nhân đạo của đảng, nhà nước và dân tộc … để mong được hình phạt nhẹ nhất cho bị cáo. Nếu thấy oan sai thì bảo vệ đến cùng, cho dù bản thân phải hy sinh – như 2 vụ tôi bào chữa miễn phí cho Hồ Duy Hải (Long An) và bà Trần Thị Hiền (mẹ của cô gái síp gà ở Điện Biên) – tôi đủ chứng cứ chứng minh họ không phạm tội.

Tôi viết đăng lên trên Facebook để phản ánh và bảo vệ công lý đúng chức năng của một luật sư. Ông Nguyễn Hoà Bình khi đương nhiệm UVBCT, BT Trung ương Đảng, Chánh án TANDTC và TANDTC làm đơn tố cáo tôi đến CQĐT và tai hoạ đổ xuống cuộc đời và sự nghiệp của tôi – Tôi bị giam cầm theo Điều 331 BLHS.

Về các vụ án tai nạn giao thông, tôi tham gia nhiều, nhưng nổi bật nhất là 2 vụ bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho người bị hại là: Vụ xảy ra tại đường Láng-Hoà Lạc làm chết 2 nữ học sinh lớp 9 Trường Lương Thế Vinh và vụ tại quận Hai Bà Trưng làm chết một Thiếu tá công an phường Bạch Đằng trên đường đi làm nhiệm vụ. Cả 2 vụ án, quá trình tố tụng gặp không ít những vướng mắc, trở ngại, nhưng rồi sự trong sáng của pháp luật và công lý đã được bảo vệ.

Vừa qua, vụ tai nạn giao thông xảy ra tại phố Nguyễn Huy Tự vào hồi 13h10 phút ngày 30/5/2025 gây xôn xao dư luận. Đến ngày 17/8/2026 cơ quan tiến hành tố tụng TP Hà Nội, phối hợp với VTV công khai kết quả xử lý là: căn cứ khoản 3 Điều 29 Bộ Luật hình sự năm 2015 sửa đổi bổ sung năm 2017 và đơn xin miễn truy cứu trách nhiệm hình sự của đại diện người bị hại, nên miễn trách nhiệm hình sự cho ông NSC – người gây tai nạn. Sau chương trình truyền hình, mạng xã hội, “quán cóc vỉa hè” bàn tán xôn xao về vụ việc này.

Để góp phần thực hiện pháp chế XHCN và đường lối của Đảng “Xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam”, pháp luật của Nhà nước CHXHCNVN bảo vệ quyền con người, phòng chống oan sai, chống tự diễn biến - tự thoái hoá, không để sơ suất để kẻ địch lợi dụng làm mất an ninh trật tự; đảm bảo bình đẳng, công bằng, không ưu tiên, không có vùng cấm trong thực thi pháp luật;….

Tôi, với tinh thần xây dựng, trên cơ sở nội dung và chứng cứ VTV nêu lên hôm 17/8/2026, xin trao đổi một số vấn đề về nội dung và tố tụng của vụ việc tai nạn giao thông nêu trên như sau:

MỘT LÀ: Có ý kiến kết luận ông Nguyễn Sỹ Cương (NSC) phạm tội vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ, quy định tại khoản 1 Điều 260 BLHS. Căn cứ chứng cứ và nội dung VTV công bố thì chưa đủ kết luận, vì:

- Chưa có tài liệu chứng minh xe BMW gây tai nạn có đăng kiểm và thời hạn đăng kiểm thế nào? Có mua bảo hiểm bắt buộc trách nhiệm dân sự không? Có bảo hiểm thân vỏ xe không? Khi bị tai nạn nếu có mua bảo hiểm thì có báo cho bảo hiểm tham gia để đánh giá tính chất vụ việc và bảo hiểm đã bồi thường thiệt hại về tính mạng sức khoẻ và tài sản bị hư hỏng (cả ô tô và xe máy). Tiền thuê cẩu, kéo xe, thuê kho (nếu có) để bảo quản vật chứng gồm ô tô và xe máy; tiền viện phí, giám định; … tiền sửa xe về hiện trạng như cũ;… để tách bạch những thiệt hại về tài sản, nếu thiệt hại tài sản trên 500 triệu đồng thì vi phạm vào khoản 2 Điều 260 BLHS.

- Chưa có hoặc chưa công bố: Hồ sơ bệnh án của cháu gái và bố cháu gái; biên bản xem xét dấu vết trên thân thể; kết luận giám định thương tích (bố cháu gái); kết luận giám định pháp y nguyên nhân cháu gái bị chết; những ai ngồi trên xe BMW? Có bị thương tích không? Nếu có thương tích thì tỷ lệ bao nhiêu?… để xem xét vi phạm vào khoản 1 hay khoản 2 Điều 260 BLHS;

- Ông NSC có bằng lái xe không? Hết hạn hay còn hạn? Tại sao VTV chỉ đưa một phần mặt sau mà không đưa mặt trước bằng lái xe, nên không biết là của ai? Chủ sở hữu xe của ai? Xe có còn đủ điều kiện lưu thông không?… để xem xét vi phạm vào khoản 1 hay khoản 2 Điều 260 BLHS;

- Trên xe ô tô có mấy người? Xảy ra tai nạn thì ai là người lái? Họ có mặt tại hiện trường không? Nếu vắng mặt thì vì lý do gì? Có chứng cứ chứng minh họ bỏ trốn hoặc không cứu giúp người bị hại? Cháu gái mất tại chỗ hay vào bệnh viện mới mất, nếu được cấp cứu kịp thời có cứu được mạng sống cho cháu gái không?…Nội dung này được làm rõ sẽ quyết định áp dụng khoản 1 hoặc khoản 2 Điều 260 BLHS đối với lái xe. Áp dụng hay không áp dụng xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 132 BLH đối với người cùng đi trên xe không cứu giúp người bị tai nạn;

- Quá trình xác minh (hoặc điều tra) đã lấy vết phanh trên đường chưa? Độ ma sát mặt đường? Vật cản? Độ va chạm giữa xe ô tô với xe máy, với nạn nhân? Vết va đập hư hỏng giũa xe ô tô với cây 55… để trưng cầu giám định vận tốc ô tô có vượt quá quy định không? Mô tả điều kiện thời tiết, lưu lượng mật độ giao thông tại thời điểm nơi xảy ra tai nạn; nguyên nhân gì để xe bị quay đầu đột ngột đâm vào nạn nhân và gốc cây?… Làm sáng tỏ những nội dung đó sẽ đánh giá thêm về tính chất của hành vi vi phạm;

- Thời điểm ông NSC lái xe gây tai nạn trong cơ thể có nồng độ cồn không? VTV đưa 2 tài liệu: một tài liệu giám định nồng độ cồn bằng phương pháp thổi vào máy đo, nhưng chỉ quay một phần giữa của văn bản nên không rõ thời gian và cơ quan giám định. Một văn bản giám định nồng độ cồn và chất ma tuý bằng biện pháp lấy máu để giám định; trên văn bản này thấy rõ được tiến hành vào ngày 31/5/2025; mà vụ tai nạn xảy ra vào hồi 13g10 phút ngày 30 (Thứ Sáu) tháng 5/2025. Như vậy, giả sử ông NSC có uống rượu bia, thời gian giám định quá 12 giờ, hoặc dùng thuốc uống để làm mất nồng độ cồn trong cơ thể,… thì kết luận giám định ông NSC không có nồng độ cồn khi điều khiển xe ô tô là không thể chấp nhận được, không có giá trị pháp lý. Lỗi này hoàn toàn thuộc về ông NSC vì chính ông NSC bỏ trốn khỏi hiện trường nên không thể kịp thời đo nồng độ cồn để đảm bảo khách quan (xem các văn bản kèm theo bài viết này do tôi chụp lại trên bản tin VTV).

https://m.thuvienphapluat.vn/.../Thong-tu-lien-tich-26...

HAI LÀ: Giả sử rằng ông NSC được miễn trách nhiệm hình sự thì phải có bản án của Toà án:

1- Qua bản tin của VTV, thì chưa thấy nêu các quyết định, kết luận,… của quá trình xác minh nguồn tin báo tội phạm, khởi tố vụ án, khởi tố bị can, cáo trạng,… quyết định nào của Cơ quan tiến hành tố tụng cho ông NSC được miễn trách nhiệm hình sự?

2- Hiện nay, về phương diện khoa học pháp lý và trong các văn bản pháp luật… chưa có khái niệm hoàn chỉnh về “miễn trách nhiệm hình sự”. – Cần phân biệt rõ hai chế định pháp lý: người không phạm tội, tức là hành vi không đủ yếu tố cấu thành tội phạm; với người phạm tội, đủ yếu tố cấu thành tội phạm, được hưởng chính sách khoan hồng miễn trách nhiệm hình sự. Nội dung đó thể hiện trong khoản 1 và khoản 3 Điều 29 BLHS “Người phạm tội được miễn trách nhiệm hình sự….”; “Người thực hiện tội phạm… thì CÓ THỂ được miễn trách nhiệm hình sự”.

3- Bộ Luật hình sự và Bộ Luật TTHS ở nước ta hiện nay còn rất nhiều bất cập, mâu thuẫn, thiếu đồng nhất, trở ngại trong áp dụng và mất bình đẳng khi giải quyết. Miễn trách nhiệm hình sự (MTNHS) cũng là một nội dung nêu trên, cụ thể là:

- Người phạm tội được xem xét MTNHS trong giai đoạn điều tra thì cơ quan điều tra phải ra quyết định đình chỉ điều tra (Điều 230 BLTTHS);

- Người phạm tội được xem xét MTNHS trong giai đoạn truy tố, thì VKS phải ra quyết định đình chỉ vụ án (Điều 248 BLTTHS);

- Quy định tại Điều 16; điểm b khoản 1, điểm c khoản 2, khoản 3 Điều 29; khoản 2 Điều 91; khoản 4 Điều 110; khoản 4 Điều 247; khoản 7 Điều 364; khoản 6 Điều 365 và khoản 2 Điều 390 BLHS không quy định rõ cơ quan tiến hành tố tụng ở giai đoạn nào có thẩm quyền MTNHS cho người phạm tội.

- Miễn trách nhiệm hình sự là người phạm tội được hưởng chính sách nhân đạo của Bộ Luật hình sự; được miễn hậu quả pháp lý hình sự về tội đã phạm bao gồm: hình phạt, biện pháp tư pháp thay thế cho hình phạt và án tích. Theo quy định tại điều 13 BLTTHS và Điều 31 Hiến pháp 2013 thì người bị buộc tội chỉ khi có bản án kết tội có hiệu lực pháp luật của toà án.

- Để giải quyết mâu thuẫn về thẩm quyền cơ quan ra quyết định cho người phạm tội được MTNHS như nêu trên, căn cứ Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật thì Hiến pháp là văn bản pháp luật có hiệu lực cao nhất. Vậy thì căn cứ Điều 31 Hiến Pháp và “người được miễn trách nhiệm hình sự là người phạm tội”;… thì cơ quan có thẩm quyền miễn trách nhiệm HS cho người phạm tội là Toà án.

Do đó, như ý kiến của Đại tá Nguyễn Đức Long (Phó Giám đốc CA TP. Hà Nội) nói trên VTV “Cơ quan điều tra đã có đủ cơ sở kết luận ông Nguyễn Sỹ Cương đã vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ, quy định tại khoản 1 Điều 290 BLHS…” thì nếu giả sử ông NSC đủ điều kiện được MTNHS, thì tôi cho rằng CQĐT và VKS phải hoàn thiện hồ sơ theo đúng quy định của BLTTHS chuyển đến toà án có thẩm quyền thụ lý giải quyết.

BA LÀ: Khoản 1 Điều 260 BLHS có được áp dụng khoản 3 Điều 29 BLHS để xem xét giải quyết MTNHS cho người phạm tội không?

- Nội dung: người thực hiện tội phạm và người bị hại “Tự nguyện hoà giải và đề nghị miễn trách nhiệm hình sự” là một quy định pháp lý hình sự mới tại Việt Nam, lần đầu tiên được quy định tại khoản 3 Điều 29 BLHS (xin lưu ý khác với quy định tại điều 155 và điều 157 BLTTHS là “không có đơn, có đơn hoặc rút đơn yêu cầu khởi tố vụ án” của bên bị hại, quy định tại khoản 1 của một số tội danh trong BLHS). Như vậy, bắt buộc phải có biên bản hoà giải thành giữa bên vi phạm với bên bị hại, (và) đơn xin miễn TNHS của bên bị hại cho bên thực hiện tội phạm. Tại bản tin của VTV không thấy trình biên bản hoà giải; trình đơn, nhưng đề mục là “xin miễn TRUY CỨU trách nhiệm hình sự”, không phải đơn xin miễn trách nhiệm hình sự. Như vậy là không đúng quy định để xem xét MTNHS cho ông NSC.

- Điều 260 BLHS có 5 khoản, trong đó quy định tại khoản 5: “Người phạm tội còn có thể bị cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm”. Khoản này được áp dụng chung cho tất cả các khoản của Điều 260 BLHS. Do đó, tôi cho rằng: người có hành vi phạm tội theo khoản 1 Điều 260 BLHS không được áp dụng xem xét theo quy định tại khoản 3 Điều 29 BLHS;

- Các yếu tố cấu thành tội vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ (theo Điều 260 BLHS), khách thể của tội phạm là: “Xâm phạm trật tự an toàn giao thông đường bộ; xâm phạm đến tính mạng, sức khỏe và tài sản của người hoặc (và) tổ chức khác”. Đây là tội danh thuộc nhóm tội quản lý nhà nước về an toàn và trật tự công cộng. Do vậy, người bị hại trong điều luật này không chỉ là người bị thiệt hại về tính mạng sức khoẻ; mà còn là nhà nước bị xâm hại về an toàn và trật tự công cộng – Đại diện cho nhà nước có ý kiến gì?; xe ô tô bị hư hỏng có phải thuộc sở hữu của ông NSC không? Hay xe đi thuê, mượn của ai? Tài sản riêng hay tài sản chung của vợ chồng?,… để đền bù thiệt hại về tài sản. Có bảo hiểm trách nhiệm dân sự, bảo hiểm tài sản thân vỏ xe hay không? Nếu có thì bảo hiểm tham gia tố tụng với tư cách “người có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan” đã thanh toán bảo hiểm dân sự về tính mạng sức khoẻ và tài sản chưa? Ý kiến của Cơ quan bảo hiểm thế nào?… Điều 260 BLHS và hành vi vi phạm của ông NSC không thuộc diện xem xét theo khoản 3 Điều 29 BLHS.

Tôi thấy rằng: vụ tai nạn giao thông do ông NSC gây ra tại thủ đô Hà Nội, đến nay đã hơn 1 năm, quá thời gian tiến hành tố tụng theo quy định tại Bộ Luật tố tụng hình sự. Thiết nghĩ: CQĐT và VKS Hà Nội cần công khai tài liệu, các quyết định, kết luận về vụ việc này, đừng gây bức xúc cho nhân dân và tuyệt đối đừng để kẻ địch, bọn khủng bố, bọn phản động (nếu có) lợi dụng làm mất an ninh trật tự (như VTV nêu kết luận và phát biểu của một số cán bộ). Giải quyết vụ việc này được bình đẳng, khách quan, đúng pháp luật.

Tôi xin trang thông tin EVA (Sở TTTT Hà Nội cấp giấy phép) chia sẻ bài viết về vụ án TNGT để so sánh.

https://eva.vn/.../vu-chi-em-gap-tai-nan-chi-chet-em-di...

Để kết thúc bài viết này, tôi xin phép lược trích đăng lời huấn thị của TBT, CTN Tô Lâm về áp dụng pháp luật, đấu tranh phòng chống tội phạm; phòng chống tham nhũng, tiêu cực…: “phải đảm bảo nguyên tắc mọi người đều bình đẳng trước pháp luật, kiên quyết thực hiện phương châm "không có vùng cấm, không có ngoại lệ", "bất vị thân" và không ai được phép vượt qua "lằn ranh đỏ".

T.Đ.T.

Nguồn: FB Hoàng Thuỵ Hưng

Phản kháng của giới trẻ hôm nay*

2026-08-23T09:20:23.886+07:00

Nguyễn Quỳnh Hoa

Việc truyền thông nước nhà liên tục dán nhãn Gen Z bằng những tính từ tiêu cực như "thờ ơ", "lười biếng", "đòi hỏi" không chỉ thể hiện sự thiếu khách quan, còn là một lối tư duy truyền thông lười biếng và độc hại. Hãy hỏi tại sao một thế hệ từng bị coi là thờ ơ lại cảm thấy cần phải xuống đường dù chỉ để lặng lẽ đặt một bông hoa. Sự phản kháng sâu sắc nhất đôi khi không bắt đầu bằng tiếng hô, nó có thể bắt đầu từ sự im lặng của một thế hệ đã bị đè nén quá lâu.

Một sai lầm phổ biến của xã hội khi đối diện với sự phản kháng từ người trẻ là chỉ chăm chăm đánh giá hình thức thay vì lắng nghe nội dung. Một chiếc ô giơ lên trên đường phố, một chiếc nơ trắng hay đơn giản là một bó hoa đặt dưới gốc cây nếu chỉ nhìn riêng lẻ thì chúng thật nhỏ bé. Tuy nhiên, lịch sử các phong trào xã hội đã chứng minh rằng chính những điều giản dị ấy lại là nơi một thế hệ bắt đầu đồng thanh cất lời: “Chúng tôi không đồng ý coi điều này là bình thường”.

Năm 2012, các học sinh trung học Hong Kong lập ra Scholarism để phản đối chương trình giáo dục áp đặt, tạo ra làn sóng ủng hộ rộng lớn buộc chính quyền phải lùi bước. Hai năm sau, chiếc ô vốn dĩ đời thường bỗng trở thành biểu tượng che chắn hơi cay và mang theo ký ức của Umbrella Movement. Tại Đài Loan, phong trào sinh viên năm 2014 lại có hoa hướng dương. Một loài hoa trở thành dấu hiệu của một thế hệ đòi hỏi sự minh bạch và quyền được tham gia vào những quyết định ảnh hưởng đến tương lai của mình. Những ví dụ ấy cho thấy một điều quan trọng, người trẻ không nhất thiết bắt đầu bằng quyền lực, họ bắt đầu bằng biểu tượng.

Biểu tượng sở hữu một sức mạnh mà tư duy mệnh lệnh - đáp ứng thường hay đánh giá thấp: Tính lan truyền phi tập trung, nó có thể được nhân lên mà không cần một trung tâm chỉ huy. Một người đặt hoa, một người chụp ảnh, một người nhìn thấy và làm theo. Đến một thời điểm, hành động cá nhân chuyển hóa thành ngôn ngữ chung cho cả cộng đồng.

Một nghiên cứu của Sirianne Dahlum về các phong trào phản đối chính quyền trong giai đoạn 1900 - 2006 cho thấy những phong trào có mức độ tham gia cao của sinh viên và người tốt nghiệp đại học có xu hướng sử dụng phương thức phi bạo lực nhiều hơn, một phần bằng chứng cũng cho thấy khả năng đạt mục tiêu cao hơn gắn với chính khuynh hướng phi bạo lực ấy. Phi bạo lực không phải chiếc chìa khóa vạn năng, nhưng nó có thể thay đổi triệt để cán cân đạo đức. Hành vi ném đá hay đập phá dễ dàng bị quy kết là “gây rối”, làm phân tán dư luận khỏi bản chất sự việc. Ngược lại, một bó hoa đặt xuống lặng lẽ lại buộc xã hội phải đối diện với một câu hỏi nhức nhối: Tại sao một bó hoa tưởng niệm cũng trở thành vấn đề?

Đó chính là lăng kính cần thiết khi nhìn vào hiện tượng Gen Z đặt hoa tưởng niệm nữ sinh tử nạn giao thông tại Hà Nội. Trào lưu sống bằng sự chú ý ngắn hạn, còn tưởng niệm sống bằng ký ức. Những người trẻ tìm đến gốc cây ấy phần lớn không quen biết nạn nhân, không có lợi ích vật chất hay động cơ chính trị. Họ hiện diện vì một thứ đạo đức công cộng thuần túy: Cảm giác rằng một người xa lạ cũng xứng đáng được nhớ đến.

Khi một chiếc nơ trắng hay một bó hoa lan rộng, cái đang hình thành không nhất thiết là một cuộc biểu tình, đó là một nghi thức xã hội mới. Mạng xã hội vốn hay bị gán mác hời hợt lại trở thành công cụ biến ký ức cá nhân thành ký ức tập thể, giúp người trẻ nhận ra họ không đơn độc trước những bất an. Bởi ký ức thì chẳng có thứ quyền lực nào có thể xoá đi.

Nhưng lịch sử ấy cũng nhắc chúng ta rằng không nên lãng mạn hóa phong trào: Umbrella Movement năm 2014 cuối cùng không đạt được những nhượng bộ chính trị mà người biểu tình mong muốn, dù nó tạo ra một dấu mốc quan trọng trong ý thức chính trị của một thế hệ và ảnh hưởng đến các phong trào sau đó. Tuy nhiên, một phong trào không nhất thiết phải thắng ngay lập tức mới có ý nghĩa. Có những chiếc ô không thay đổi ngay được một hệ thống, có những bông hoa không thể hồi sinh một người đã mất, nhưng chúng đặt ra những câu hỏi mà xã hội không thể chôn giấu: Trách nhiệm thuộc về ai? Sự thật ở đâu? Và một công dân có quyền được tưởng niệm một người xa lạ hay không?

Việc truyền thông nước nhà liên tục dán nhãn Gen Z bằng những tính từ tiêu cực như "thờ ơ", "lười biếng", "đòi hỏi" không chỉ thể hiện sự thiếu khách quan, còn là một lối tư duy truyền thông lười biếng và độc hại. Hãy hỏi tại sao một thế hệ từng bị coi là thờ ơ lại cảm thấy cần phải xuống đường dù chỉ để lặng lẽ đặt một bông hoa. Sự phản kháng sâu sắc nhất đôi khi không bắt đầu bằng tiếng hô, nó có thể bắt đầu từ sự im lặng của một thế hệ đã bị đè nén quá lâu.

N.Q.H.

* Đầu đề do BVN đặt.

Nguồn: FB Hoa Quỳnh Nguyễn

Niềm tin quốc gia*

2026-08-22T12:20:43.796+07:00

Trần Duy Hùng

Việt Nam đã có nghị quyết, có luật, có tòa án chuyên biệt, có hai trung tâm, có 20 tỷ đô đang đứng ngoài cửa chờ xem cỗ máy có chạy thật không. Phần khó nhất vẫn còn ở phía trước.

Đố mọi người biết, niềm tin vào một hệ thống pháp luật hiệu quả và công bằng đáng giá bao nhiêu tiền?

Chắc sẽ có người nói là vô giá, rằng phải đánh đổi bằng hy sinh, bằng đấu tranh, bằng nhiều thế hệ. Nói vậy đúng, mà khó hình dung quá.

Mình thì tìm được một con số: Khoảng 5.200 tỷ đô la. Gấp 10 lần toàn bộ GDP Việt Nam năm 2025.

Ta quen nghĩ của cải một quốc gia là mỏ khoáng sản, là nhà máy, là đất nông nghiệp… Theo mình thì niềm tin vào tính công bằng của một quốc gia mới là tài sản lớn nhất, và Singapore là chỗ chứng minh điều đó rõ nhất. Một hòn đảo 730 km², nhỏ hơn Đà Nẵng, không tài nguyên, không nông nghiệp, không thị trường nội địa, vỏn vẹn hơn 6 triệu dân. Và 5.200 tỷ đô đang từ khắp nơi trên thế giới tìm đường tụ về đó. Mà Singapore không phải bỏ một đồng vốn, không bán một cân khoáng sản, không cần sản xuất một món hàng nào.

Thứ duy nhất họ cho mượn là cái tên Singapore đặt lên bản hợp đồng, và bộ luật đứng sau cái tên đó. Vậy thứ thế giới bỏ tiền ra mua không phải là Singapore, mà là bộ luật của Singapore.

Bộ luật đó bán được, vì thỉnh thoảng nó tự chứng minh nó là thật.

Lấy một thí dụ mình cho là rõ nhất: Ngày 3 tháng 10 năm 2024, tòa án Singapore tuyên 12 tháng tù cho ông S. Iswaran, Bộ trưởng Giao thông, vì nhận quà từ một doanh nhân – vé xem bóng đá Ngoại hạng Anh, vé xem đua xe Công thức 1, chuyến bay riêng, tổng cộng hơn 400.000 đô Singapore.

Chỗ đáng nhớ không nằm ở việc ông bị xử, mà nằm ở mức án. Bên buộc tội, tức cơ quan nhân danh nhà nước, đề nghị 6 tới 7 tháng. Luật sư của ông bảo vệ tới cùng mức 8 tuần. Còn thẩm phán nói mức bên buộc tội đưa ra rõ ràng là chưa đủ, rồi quyết mức án cuối là 12 tháng. (Chỗ này mình phải đọc lại hai lần) – Người ngồi xử nặng tay hơn cả người đi buộc tội.

Ngày 7 tháng 10, ông vào tù. Buồng giam riêng khoảng 6,9 m² tính cả chỗ vệ sinh, một tấm chiếu cói với hai cái chăn. Ông là bộ trưởng đầu tiên (trong 50 năm) của Singapore ngồi tù.

Không có cuộc chiến nào ở đây cả. Chỉ là một cỗ máy chạy đúng như nó được viết ra, có điều nó dám phạt cả chính nhóm người đã dựng ra nó.

Ngẫm cho kỹ thì cái niềm tin quy tụ được 5.200 tỷ đô chỉ gói trong một câu. Nếu có tranh chấp, tôi kiện được, và tôi có thể thắng kể cả khi bên kia mạnh hơn tôi. Chỉ vậy thôi, mà cả thế giới đang xếp hàng trả tiền cho đúng một câu đó.

Cũng xin nói rõ một chuyện kẻo hiểu nhầm. Thị trường không mua sự công bằng vì lý do đạo đức, mà mua tính dự đoán được. Dự đoán được thì mới dự trù được chi phí, mà dự trù được chi phí thì mới viết nổi một kế hoạch mười năm.

Có điều là một hệ thống không công bằng thì chỉ đoán trước được trong ngắn hạn. Tới lúc kẻ mạnh muốn luật đổi thì luật đổi, và từ đó người ta thôi tính toán bằng luật, người ta phải đoán ý người. Mà ý người thì không có công thức.

Vậy ra chỉ cần thiết kế luật là kiếm ăn ngon vậy. Đã có nước bỏ rất nhiều tiền ra làm thử rồi.

Dubai thử trước, nhập cả hệ thống thông luật của Anh về, thuê thẩm phán Anh sang ngồi xử, dựng tòa riêng, xây tháp cao. Sau đó Abu Dhabi, Astana rồi Qatar sao chép mô hình ấy gần như y nguyên. Nhưng không nơi nào trong số đó vươn tới được vị thế của Dubai. Mà ngay Dubai, trung tâm tài chính mở từ năm 2004, tới nay mới quản lý khoảng 700 tỷ đô, chưa bằng một phần bảy Singapore.

Lý do, theo mình, nằm ở chỗ rất giản dị. Tòa nhà thì ba năm là xong. Bộ luật thì một kỳ họp là ban hành xong. Chỉ có số lần xử đúng là không ai rút ngắn được, vì nó phải chạy đủ số năm và đủ số vụ, cho tới lúc người ta không cần hỏi nữa.

Việt Nam cũng đang muốn ra vùng biển này, với hai trung tâm tài chính quốc tế, một ở TP.HCM và một ở Đà Nẵng. Đây là phần mình thấy đáng ghi nhận thật sự, không nói cho vui. Nghị quyết 222 của Quốc hội năm 2025 và Luật Tòa án chuyên biệt số 150 có hiệu lực từ đầu năm 2026 cho phép thẩm phán là người nước ngoài, cho phép các bên thỏa thuận chọn luật áp dụng khi giao dịch có yếu tố nước ngoài, và cho phép xét xử bằng tiếng Anh. Mấy bước này lớn, mà không dễ.

Trung tâm ở TP.HCM vận hành từ tháng 2 năm nay, sau 6 tháng đã có khoảng 20 tỷ đô vốn cam kết. Nhưng để ý kỹ hai chữ "cam kết". Nhà đầu tư còn đang chờ các quy chế hoàn thiện, để đưa vốn cam kết thành vốn thực.

Và câu này không phải mình nói – Chính lãnh đạo cơ quan điều hành trung tâm nói: thành công không nên đo bằng số lượng thành viên, cũng không đo bằng những công trình xây được, mà phải thể hiện qua dòng vốn mới thực sự chảy vào.

Câu đó, mình cho là câu quan trọng nhất trong toàn bộ câu chuyện, vì nó chỉ đúng chỗ mà nhiều người đang nhìn nhầm. Thứ đã có là một bộ luật trên giấy. Thứ chưa có là tích lũy số lần bộ luật ấy chạy đúng.

5.200 tỷ đô la, gấp mười lần GDP cả nước, nằm trên một hòn đảo không có gì ngoài luật pháp và trật tự.

Việt Nam đã có nghị quyết, có luật, có tòa án chuyên biệt, có hai trung tâm, có 20 tỷ đô đang đứng ngoài cửa chờ xem cỗ máy có chạy thật không. Phần khó nhất vẫn còn ở phía trước.

Nhưng ít nhất, chúng ta đã bắt đầu xây nó.

T.D.H.

* Đầu đề do BVN đặt

Nguồn: FB Trần Duy Hùng

Họ đang xin sửa một cái cửa chưa mở, các vị đang làm trò gì vậy?

2026-08-22T11:57:01.330+07:00

Đoàn Bảo Châu

Tối 17 tháng 8, VTV phát bản tin về vụ tai nạn trên đường Nguyễn Huy Tự. Như tôi đã nói, đấy là một chương trình cẩu thả, tuỳ tiện và đặc biệt là coi thường trí tuệ công luận.
Đấy chính là điều mà khiến tôi và chắc nhiều người khác bức xúc.

Cũng ngày 17 tháng 8, buổi sáng, tại phiên họp Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Bộ trưởng Bộ Công an Lương Tam Quang trình bày báo cáo tiếp thu, giải trình Dự thảo Nghị quyết về cơ chế, chính sách đặc thù xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.

Hai việc khác nhau, cùng một ngày. Xin bạn đọc chú ý câu chữ.

Bộ trưởng nói mục tiêu xuyên suốt của Dự thảo là lấy kết quả khắc phục hậu quả làm căn cứ áp dụng các chính sách hình sự. Ông nói tiếp: nếu khắc phục được toàn bộ hậu quả thì được xem xét không truy cứu trách nhiệm hình sự, miễn trách nhiệm hình sự, tùy từng giai đoạn tố tụng.

Ông cũng cho biết các nội dung ấy sẽ được đưa vào hồ sơ dự án Bộ luật Hình sự sửa đổi, và Viện Kiểm sát nhân dân Tối cao đã bổ sung vào hồ sơ dự án Bộ luật Tố tụng hình sự sửa đổi những quy định tương ứng, trong đó có trình tự, thủ tục tạm hoãn truy cứu và miễn trách nhiệm hình sự.

Xin nhấn mạnh: dự thảo này nói về vi phạm trong lĩnh vực kinh tế, khoa học công nghệ, chuyển đổi số. Nó không nói về tai nạn giao thông nhưng hãy để ý tới hai chữ: SỬA ĐỔI.

Người ta chỉ sửa một điều luật khi điều luật hiện hành chưa cho phép làm điều mình muốn làm.

Trong Dự thảo Bộ luật Hình sự sửa đổi vừa được trình, có một nội dung được cơ quan soạn thảo nêu rõ: trong giai đoạn giải quyết tin báo, tố giác tội phạm, nếu có căn cứ miễn trách nhiệm hình sự thì có thể miễn trách nhiệm hình sự, nhằm hạn chế phát sinh thủ tục tố tụng không cần thiết.

Vậy có một câu hỏi:

Nếu luật hiện hành đã cho phép miễn trách nhiệm hình sự ngay ở giai đoạn tin báo, thì sửa làm gì?

Người ta đang xin mở một cái cửa. Xin mở, nghĩa là cửa ấy hiện chưa mở.

Điều này không phải tôi nghĩ ra. Trên chính trang thông tin của Viện Kiểm sát nhân dân thành phố Hà Nội có bài nghiệp vụ nêu rõ: không được dùng khoản 3 Điều 29 để không khởi tố vụ án; phải khởi tố rồi mới đình chỉ. Còn nếu không khởi tố thì phải nằm trong tám căn cứ của Điều 157 Bộ luật Tố tụng hình sự, mà trong tám căn cứ ấy không có căn cứ nào tên là miễn trách nhiệm hình sự.

Tôi không phải luật sư nhưng tôi biết đọc.

Vụ tai nạn ngày 30 tháng 5 năm 2025 được giải quyết theo luật hiện hành, không phải theo dự thảo. Vậy nó đã đi qua cửa nào?

Chỉ có hai khả năng.

Hoặc đã có khởi tố, rồi đình chỉ. Nếu vậy: quyết định khởi tố ký ngày nào, số bao nhiêu? Quyết định đình chỉ ký ngày nào, số bao nhiêu? Vì sao suốt bốn trăm bốn mươi bảy ngày không một ai được biết?

Hoặc chưa từng khởi tố. Nếu vậy, hai chữ "miễn truy cứu" phát trên sóng truyền hình quốc gia là một khái niệm chưa tồn tại ở giai đoạn ấy — nó chỉ tồn tại trong bản dự thảo mà người ta đang xin Quốc hội thông qua.

Còn một chi tiết nữa, nhỏ mà không nhỏ.

Khoản 3 Điều 29 đòi hai thứ đi liền nhau: người bị hại tự nguyện HÒA GIẢI, VÀ ĐỀ NGHỊ MIỄN TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ.

Trên sóng, tôi không thấy một biên bản hòa giải nào được trình ra.

Còn lá đơn thì mang tên: xin miễn TRUY CỨU trách nhiệm hình sự.

Miễn truy cứu và Miễn trách nhiệm hình sự là hai khái niệm khác nhau trong luật. Một chữ khác nhau, đặt ở chỗ khác nhau, thì hồ sơ khác nhau.

Người ta soạn cả một bộ luật mà cân nhắc từng chữ. Vậy thì xin đừng bảo tôi rằng đọc kỹ từng chữ là bới lông tìm vết.

Tôi có thể nhìn nhầm. Cho tôi xem tờ giấy, tôi sẽ tự nhận là mình nhầm, và tôi sẽ viết lời xin lỗi dài hơn bài này.

Tôi không kết luận. Tôi không có hồ sơ, không có thẩm quyền, và tôi không buộc tội ai.

Tôi chỉ có một yêu cầu rất nhỏ: cho tôi xem tờ giấy.

Không phải một đại tá trên truyền hình. Không phải lời một người cha đang có tang con. Một tờ giấy có số hiệu, có ngày ban hành, có căn cứ pháp luật.

Bởi vì tôi vừa nhìn thấy điều gì xảy ra khi có tờ giấy ấy.

Ở Trà Ôn, người ta cũng từng nói mọi việc đã được giải quyết đúng quy định. Nhưng ở đó có một quyết định không khởi tố, có số, có ngày, có người ký, ghi lý do là không có sự việc phạm tội. Chính nhờ tờ giấy ấy mà gia đình mới khiếu nại được. Chính nhờ tờ giấy ấy mà cấp trên mới đối chiếu được. Và ngày 20 tháng 8 vừa qua, Cơ quan điều tra Viện Kiểm sát nhân dân Tối cao đã hoàn tất kết luận điều tra, đề nghị truy tố sáu người — cả công an lẫn kiểm sát — về tội không truy cứu trách nhiệm hình sự người có tội.

Sáu người ấy, mỗi người đều từng ký hoặc từng chỉ đạo đúng quy trình.

Cho nên khi có ai đó trấn an rằng Viện Kiểm sát đã kiểm sát và các quyết định đều có căn cứ, tôi xin phép không coi đó là câu trả lời. Ở Trà Ôn, Viện Kiểm sát cũng đã kiểm sát.

Người ta bảo tôi kích động. Tôi đã nhận rồi, và tôi sẽ còn nhận nữa.

Nhưng xin hãy nhìn cho kỹ tôi đang kích động điều gì. Tôi không đòi ai phải đi tù. Tôi không đòi xử ai. Tôi đòi một tờ giấy — thứ mà một nhà nước pháp quyền tự nó phải đưa ra mà không cần ai đòi.

Luật thì đang được sửa cho rộng ra.

Còn bốn tờ giấy thì vẫn chưa có tờ nào. Các vị đang làm trò khỉ gì vậy?

Đ.B.C.

Nguồn: FB Chau Doan

ĐCSVN có xử lý bà Lâm Thị Phương Thanh?

2026-08-22T11:47:25.992+07:00

Nguyễn Quang A

Vì tội gì cơ chứ?

Bà là ủy viên TW ĐCSVN từ 2016 (khóa XII) cơ mà!

Bà là vợ của ông Nguyễn Sỹ Cương – người đã lái chiếc xe BMW X3 tông đứt lìa chân nữ sinh 18 tuổi dẫn đến cái chết của cô sau đó và gây thương tích cho cha cô ngày 30/5/2025 tại Nguyễn Huy Tự, Hà Nội [1]. Lúc đó (5/2025) chồng bà là nguyên Phó chủ tịch UB Đối ngoại của Quốc hội, đảng viên ĐCSVN, còn bà là đương kim ủy viên TW ĐCSVN (khóa XIII), phó chánh văn phòng thường trực Văn phòng TW Đảng kiêm bí thư Đảng ủy VPTW.

Công an TP. Hà Nội xác nhận rằng ông “Nguyễn Sỹ Cương đã vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ, quy định tại khoản 1 Điều 260 Bộ luật Hình sự” vào ngày 30/5/2025 kể trên, nhưng được miễn truy cứu trách nhiệm hình sự [2].

Về việc miễn truy cứu trách nhiệm hình sự bị luật sư Cù Huy Hà Vũ cho là trái Luật Hình sự và một cán bộ Viện kiểm sát nêu vụ ít nghiêm trọng hơn của cựu thượng tá an ninh Đoàn Văn Báu (đã đưa nạn nhân đi bệnh viện, bồi thường và được nạn nhân xin miễn truy cứu trách nhiệm hình sự) nhưng vẫn bị truy cứu [4].

Rồi người ta bàn về một clip được cho là từ camera thu được vào ngay sau vụ tai nạn, mô tả một người giống ông Cương đi ra khỏi xe, sau đó một người phụ nữ được cho là giống bà vợ ông đi ra, nhưng họ không có hành động nào cứu giúp các nạn nhân [3]. Không rõ tính xác thực của các clip này thế nào. Chắc cơ quan điều tra của Công an Hà Nội thì biết về liệu có các clip như vậy hay không, về tính xác thực của chúng trong quá trình điều tra chắc chắn phải rất nghiệp vụ và kỹ lưỡng. Có lẽ các cơ quan điều tra nên minh bạch về chi tiết này.

Nếu đúng là có clip và sự việc diễn ra như trong clip với ông Cương và vợ ông, thì, theo các luật sư, nhất là luật sư Cù Huy Hà Vũ, người đàn ông và đàn bà đó phải bị truy cứu trách nhiệm hình sự về “Tội không cứu giúp người đang ở trong tình trạng nguy hiểm đến tính mạng” quy định tại Điều 132 BLHS được thực hiện với lỗi cố ý.

Và việc miễn truy cứu trách nhiệm hình sự với ông Cương là tréo nghoe với vụ ông Báu và trái với Luật hình sự và những người điều tra liên quan phải bị truy cứu trách nhiệm hình sự như vụ ở Vĩnh Long [4]!

Chúng ta phải đợi và có quyền đòi hỏi các cơ quan điều tra cho biết thông tin đầy đủ hơn về chuyện này.

Liệu bà vợ ông Nguyễn Sỹ Cương, một cán bộ rất cao, ủy viên TW của ĐCSVN, Bộ trưởng Bộ VH-TT-DL, có bị truy cứu trách nhiệm hình sự, và những người tham gia điều tra có phạm tội hình sự khi điều tra như ý kiến của một số luật sư hay không, thì chúng ta phải xem các cơ quan điều tra và tố tụng hành xử ra sao.

Tuy nhiên, do bà Lâm Thị Phương Thanh, là một cán bộ cấp rất cao của ĐCSVN, cho nên cũng phải xem bà có bị ĐCSVN xử lý nội bộ theo các quy định của chính ĐCSVN hay không?

Theo Quy định số 37-QĐ/TW về 19 điều đảng viên không được làm có hiệu lực từ 25/10/2021 cho đến khi bị thay thế bởi Quy định 207-QĐ/TW ngày 26/7/2026 thì tất cả các đảng viên ĐCSVN nếu vi phạm một trong 19 điều này sẽ đều bị xử lý nội bộ. Điều 3 của quy định 37 ghi rõ “… không thực hiện trách nhiệm nêu gương;…, thấy sai không đấu tranh;…”. Rõ ràng bà Thanh không nêu gương cho chồng mình, bà biết chồng mình đã sai nhưng không rõ bà đấu tranh kiểu gì sau vụ tai nạn và liệu ĐCSVN có nghi vấn bà có thể vi phạm Điều 13 của quy định đó hay không?* Chỉ có ĐCSVN mới biết và có thể trả lời.

Vì một đảng cai trị, kiểm soát mọi thứ ở Việt Nam, tự xưng là một đảng lấy dân làm gốc thì ĐCSVN phải minh bạch với dân, người được họ tôn lên làm ông chủ, và ông chủ đòi họ cho dân được biết. Nhưng có thể suy đoán rằng, họ đã làm việc này trong nội bộ và thấy bà không có vấn đề gì cho nên bà vẫn được ĐCSVN tín nhiệm để tiếp tục được bầu làm ủy viên TW trong Đại hội XIV và được thăng chức lên Bộ trưởng Bộ VHTTDL đầu 2026.

Thiết nghĩ ĐCSVN cần minh bạch hơn trong việc xử lý của mình! Chỉ có minh bạch mới củng cố được niềm tin. Và một việc làm như vậy là xử lý bà Lâm Thị Phương Thanh nếu bà không tự nguyện từ chức, vì dân khó có thể chấp nhận để nuôi những người như vậy bằng tiền thuế của mình.

Ghi chú:

[1] https://dantri.com.vn/thoi-su/vu-xe-bmw-tong-dut-lia-chan-nu-sinh-chuyen-ho-so-sang-co-quan-dieu-tra-20250531094248929.htm

[2] https://baochinhphu.vn/cong-an-ha-noi-thong-tin-ket-qua-giai-quyet-vu-tai-nan-tren-pho-nguyen-huy-tu-102260817201019708.htm; và VTV https://www.youtube.com/watch?v=COCDIgtKIUQ

[3] ví dụ tại https://www.facebook.com/gocnhinhuenhu/videos/t%E1%BB%91i-nay-178-c%C6%A1-quan-ch%E1%BB%A9c-n%C4%83ng-c%C3%B3-tr%E1%BA%A3-l%E1%BB%9Di-nghi-v%E1%BA%A5n-c%C3%B3-ph%E1%BA%A3i-v%E1%BB%A3-nguy%E1%BB%85n-s%C4%A9-c%C6%B0%C6%A1ng-c%C3%B3-/1615075706936896/

[4] https://anhbasamdotvet.wordpress.com/2026/08/20/2019-so-sanh-nho-ve-su-cong-bang-trong-ap-dung-che-dinh-mien-trach-nhiem-hinh-su/

N.Q.A.

Tác giả gửi BVN

* “Điều 13: Can thiệp, tác động vào hoạt động kiểm tra, giám sát, thanh tra, kiểm toán, điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án, xét đặc xá, giải quyết khiếu nại, tố cáo để bao che, tiếp tay cho các hành vi vi phạm quy định của Đảng, pháp luật của Nhà nước. Tác động, ép buộc, mua chuộc tổ chức, cá nhân để giảm trách nhiệm, hình phạt cho người khác.”

Còn có ai tin VTV không nhỉ

2026-08-22T11:40:26.796+07:00

Phạm Đình Trọng

Thời gian dài qua VTV đã có nhiều chương trình gây mất lòng tin của người dân. Nay với chương trình vất bỏ lương tâm con người, lương tâm nghề nghiệp, vất bỏ cả sự trung thực của cơ quan truyền thông nhà nước, bao che cho tội phạm trong vụ tai nạn gây chết người ở phố Nguyễn Huy Tự, Hà Nội ngày 30.5.2025 thì còn ai tin VTV không nhỉ?

Ngày 30.5.2025 xảy ra vụ tai nạn giao thông kinh hoàng ở phố Nguyễn Huy Tự, Hà Nội gây tai hoạ thảm thương cho một gia đình. Tai nạn thảm khốc ngay giữa thủ đô của một quốc gia mà mười lăm tháng sau – ngày 17.8.2026 – Đài truyền hình Quốc gia (VTV) mới thông tin. Mười lăm tháng sau mới có tiếng nói chính thức của truyền thông chính thống về một nỗi đau với nhiều uẩn ức mà xã hội được chứng kiến.

Vì sao có sự chậm trễ bất thường như vậy để dư luận xã hội nổi sóng bất bình?

Có phải vì pháp nhân gây tai nạn kinh hoàng và gây ra cái chết thê thảm cho người dân là do ông cựu nghị sĩ đã từng mang danh đại biểu của dân, phó chủ nhiệm một uỷ ban liền hai khoá quốc hội và vợ ông nghị là một quý bà quyền uy, uỷ viên trung ương đảng cầm quyền, phó chủ nhiệm thường trực văn phòng trung ương đảng? Sau vụ chồng bà lớn gây tai nạn chết người thê thảm, bà lớn vẫn điềm nhiên thăng tiến lên chức bộ trưởng trong chính phủ. Có phải bà lớn quyền uy như vậy nên cơ quan pháp luật phải làm ngơ trước tội phạm của chồng bà và tội của chính bà?

Bất thường đến mức khi tai nạn xảy ra, có báo sốt sắng đưa tin tai nạn chết người mà không dám ghi rõ tên pháp nhân gây tai nạn, chỉ dám viết chữ tắt NSC như một lời thì thầm, dấm dúi. Mãi mười lăm tháng sau, khi dư luận xã hội đã sôi sục réo rõ họ tên pháp nhân gây tai nạn chết người mà lẩn trốn trách nhiệm pháp luật thì Đài truyền hình Quốc gia mới phải thông tin vụ tai nạn, pháp nhân gây ra tai nạn chết người rất thương tâm, và mới gọi rõ tên Nguyễn Sỹ Cương.

Chậm trễ đến mười lăm tháng, mà đến khi đưa thông tin, cơ quan truyền thông của nhà nước, của toàn dân chẳng đoái hoài đến nỗi đau của gia dình người dân trong tai nạn, con chết thảm, bố bị thương nặng, VTV chỉ thông tin với nội dung đối phó với dư luận xã hội để che chắn cho phạm nhân gây tai nạn chết người mà hèn nhát lẩn trốn pháp luật và bất lương bỏ mặc cha con người bị nạn kêu cứu trong vũng máu trên đường phố.

Đòi công lý cho gia đình thường dân bị tai hoạ do người có vai vế trong bộ máy quyền lực gây ra mà trốn tránh trách nhiệm trước pháp luật, dư luận xã hội cũng đòi công lý phải được thực thi nghiêm minh và công bằng cho cả không gian sống của mọi người dân, cho một xã hội thực sự dân chủ, văn minh.

Vậy mà đài truyền hình VTV của nhà nước, của toàn dân lại dàn dựng cả một chương trình công phu, tốn kém tiền bạc ngân sách nhưng rất phản cảm, phản thẩm mỹ, phản nhân văn. Một chương trình truyền hình trùng điệp lớp lang che chắn bằng lý giải áp đặt, khiên cưỡng nhằm bảo kê cho pháp nhân gây tai nạn chết người mà trốn tránh trách nhiệm pháp luật.

Lý giải áp đặt, khiên cưỡng, nào là pháp nhân gây tai nạn không có nồng độ cồn, nào là đã tích cực khắc phục hậu quả, nào là gia đình người bị nạn tự nguyện đề nghị miễn trách nhiệm hình sự, nào là gia đình nạn nhân cũng mong sớm kết thúc vụ việc.

Không cần dẫn giải điều luật chi tiết dài dòng về việc dù nạn nhân có bãi nại cũng không được luật pháp chấp nhận là căn cứ miễn trách nhiệm hình sự cho pháp nhân gây tai nạn chết người. Chỉ xin thưa rằng, ngay sau khi chiếc ô tô lao sang phần đường ngược chiều, xé xác hai cha con đi xe máy, pháp nhân gây tai nạn cùng một người đàn bà bước ra khỏi ô tô, dửng dưng nhìn hai cha con bị nạn thoi thóp kêu cứu, rồi pháp nhân gây tai nạn cùng người đàn bà bỏ đi, trốn biệt tăm chứ có đến công an đo nồng độ cồn ngay đâu mà có giấy xét nghiệm nồng độ cồn hợp pháp làm căn cứ đủ tin cậy xác định độ cồn.

Pháp nhân gây tai nạn chiều 30.5.2025 thì giấy xét nghiệm nồng độ cồn ghi ngày 31.5.2025 mà VTV trưng ra chỉ là tờ giấy lộn chưa được thảy vào sọt rác mà thôi. Tờ giấy xác nhận độ cồn chỉ để đối phó vụng về, không có giá trị pháp lý, cũng như những lý giải khác của VTV cũng chỉ để đối phó và không có giá trị pháp lý.

Chỉ chăm chăm bao che cho pháp nhân trốn tránh trách nhiệm pháp luật, VTV vội vã dựng lên một màn diễn vụng về, trơ trẽn, phản đạo lý, phản thẩm mỹ.

Còn gì phản đạo lý hơn khi một gia đình hiếm muộn, hai vợ chồng sắp về già, mới sinh được mụn con gái. Nuôi con, nuôi tương lai của cuộc đời đến khi con vừa bước vào tuổi trưởng thành, vừa 18 tuổi thì bị kẻ vô lại lái chiếc xe điên xé xác con gái giữa đường. Nỗi đau của ông bố bất hạnh mất con, mất tương lai cuộc đời là nỗi đau lớn hơn nhiều lần nỗi đau của những ông bố khác có cùng hoàn cảnh, là nỗi đau không thể nguôi ngoai trong suốt cuộc đời oan nghiệt còn lại.

Bất kỳ ông bố nào có lòng thương xót con, có nỗi đau cuộc đời đều không thể quên đứa con chết oan uổng, không thể quên nỗi đau cuộc đời để nhẹ lòng chấp nhận cho tội ác của kẻ vô lại giết hại con mình mà không phải chịu trách nhiệm pháp luật, kẻ có tội cứ nhâng nháo tồn tại như mọi người lương thiện, tử tế trong cuộc đời. Điệu ông bố đau khổ ra trường quay truyền hình để nhét vào mồm ông bố những điều trái lương tâm con người, VTV đã làm điều quá độc ác. Con gái đã bị chiếc ô tô kẻ vô lại xé xác. Lương tâm của ông bố đau khổ lại bị VTV đưa lên trường quay hành hình!

Cô gái bán thân xác đang làm nghề bị bắt quả tang phải vội quay mặt vào tường, úp mặt xuống gối để giấu đi bộ mặt của người làm nghề bất chính. Ông bố đau khổ bị điệu đến trường quay VTV phải nói điều gì bất chính vậy?

Có phải bán lương tâm không mà ông bố đau khổ phải giấu mặt?

Trên màn hình VTV chỉ thấy phía sau, chỉ thấy một bên má, một mảng gáy và mảng lưng của ông bố đau khổ mà nói trơn tuột những lời lớn lao cao cả như đã học thuộc lòng. Đó là hình ảnh rất phản cảm, phản thẩm mỹ.

Nhìn tấm lưng của ông bố đau khổ, phải nói những điều buộc phải nói, người ngồi trước màn hình VTV như phải chứng kiến cảnh lấy cung ở đồn công an chứ không phải chứng kiến ông bố đau khổ nói điều thật lòng về nỗi đau mất đứa con yêu!

Lớp lang trùng điệp, đưa ba thành phần tư pháp: công an, viện kiểm sát, luật sư lên sóng truyền hình toàn quốc, chương trình thời sự VTV tối ngày 17.8.2026 cố lý giải rằng pháp nhân gây ra cái chết thảm và gây thương tích cho một gia đình dù “vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ” vẫn có “đầy đủ điều kiện để được miễn trách nhiệm hình sự".

Phó giám đốc công an thành phố Nguyễn Đức Long thì kể lể đủ điều tưởng là hay ho của pháp nhân vi phạm luật giao thông gây thảm hoạ cho gia đình người dân mà trốn trách nhiệm pháp luật: ”thành khẩn khai nhận tất cả hành vi của mình, tích cực khắc phục hậu quả, được phía gia đình nạn nhân ghi nhận và có đơn đề nghị miễn truy cứu trách nhiệm hình sự”.

Phó viện trưởng viện Kiểm sát thành phố Ngô Hồng Sơn thì mang viện Kiểm sát ra bảo lãnh: "Đối với những quyết định tố tụng của cơ quan điều tra, Viện Kiểm sát nhân dân thành phố Hà Nội đã kiểm sát và nhận thấy các quyết định của Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an thành phố Hà Nội là có căn cứ theo quy định của pháp luật".

Ông tướng ở Bộ Công an thì mang chiếc mũ phản động Việt Tân ra lăm le chụp xuống đầu những tiếng nói đòi công lý cho gia dình bị tai hoạ: “Bộ Công an đã phát hiện những âm mưu, ý đồ hoạt động, lợi dụng kích động, gây rối hết sức nguy hiểm của các thế lực phản động, phần tử xấu, nhất là đối tượng khủng bố Việt Tân” (!).

Ông luật sư Nguyễn Hồng Bách của một công ty luật tư nhân thì ăn theo, nói leo quyền lực, nói vô căn cứ, vô luật pháp rằng: “Việc áp dụng luật là áp dụng trên phạm vi cả nước, không riêng một trường hợp nào. Tất cả các vụ tai nạn giao thông đều sẽ phải áp dụng như thế”.

Luật sư có mặt trong cuộc đời để phụng sự công lý. Luật sư là một danh xưng cao quý, là thiên sứ của Lẽ Phải, của Công Bằng, của Sự Thật. Nhưng ông luật sư vô luật pháp Nguyễn Hồng Bách chỉ biết cúc cung phụng sự quyền lực, chỉ là nô bộc của quyền lực, chỉ là nhân cách thấp hèn.

Cần nhắc cho nhân cách thấp hèn mà mang danh luật sư Nguyễn Hồng Bách nhớ lại vụ tai nạn gây chết người ở Trà Ôn, Vĩnh Long chỉ tám tháng trước vụ ở Nguyễn Huy Tự Hà Nội rằng: Ngày 4.9.2024, xe tải do lái xe Bảo Trung lấn đường làm cho nữ sinh trung học chết dưới bánh xe tải. Cảnh sát điều tra và Viện Kiểm sát huyện Trà Ôn không truy tố lái xe gây tai nạn chết người. Viện Kiểm sát tối cao liền vào cuộc, truy tố cả lái xe gây tai nạn, truy tố cả lãnh đạo cảnh sát điều tra và lãnh đạo Viện Kiểm sát Trà Ôn không truy tố lái xe gây tai nạn chết người. Cán bộ Viện Kiểm sát và cán bộ cơ quan cảnh sát điều tra huyện Trà Ôn bị khởi tố vẫn đang trong trại giam ở Vĩnh Long đấy, thưa ông luật sư mà không hiểu luật lại không có cả lương tâm con người Nguyễn Hồng Bách!

Trùng trùng lớp lang chạy tội cho pháp nhân phạm tội gây tai nạn chết người vẫn có “đầy đủ điều kiện để được miễn trách nhiệm hình sự", kịch bản của VTV đã quên pháp nhân gây tai nạn chết người còn có tội “không cứu giúp người đang ở trong tình trạng nguy hiểm đến tính mạng”. Điều 132 luật Hình sự năm 2015: “Người nào thấy người khác đang ở trong tình trạng nguy hiểm đến tính mạng, tuy có điều kiện mà không cứu giúp dẫn đến hậu quả người đó chết, thì bị phạt cảnh cáo, phạt cải tạo không giam giữ đến 02 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 02 năm”.

Khoản 2 điều 132 như dành riêng xác định rõ tội trạng của hai người trên chiếc ô tô gây tai nạn xé xác hai cha con mà không cứu giúp người bị nạn trong vụ tai nạn phố Nguyễn Huy Tự, Hà Nội chiều 30.5.2025 là: “Người không cứu giúp lại là người gây tai nạn sẽ bị phạt tù tới 5 năm”.

Với điều 132 luật hình sự hiện hành thì không phải chỉ có lái xe gây tai nạn chết người đang trốn tội mà người đàn bà bước ra từ ô tô gây tai nạn, đứng nhìn nạn nhân trên vũng máu rồi bỏ đi không cứu giúp người bị nạn trong tình trang nguy hiểm đến tính mạng cũng trong khung buộc tội của điều 132 nhưng lại được cơ quan cảnh sát điều tra Hà Nội bỏ qua.

Trong vụ tai nạn kinh hoàng ngày 30.5.2025 ở Hà Nội này, cơ quan cảnh sát điều tra Hà Nội đã bỏ lọt tới hai người có tội – Tội gây tai nạn chết người của lái xe và tội “thấy người khác đang ở trong tình trạng nguy hiểm đến tính mạng mà không cứu giúp dẫn đến hậu quả người đó chết” của người đàn bà đi cùng xe gây tai nạn.

Là cơ quan truyền thông quốc gia, lẽ ra VTV phải làm phóng sự điều tra của sự thật, của lẽ phải, của lương tâm về việc các cơ quan bảo vệ pháp luật bỏ lọt tội gây làn sóng bất bình trong dân, thì ngược lại VTV lại đổ công sức, tiền bạc và vất bỏ cả lương tâm con người, lương tâm nghề nghiệp làm chương trình truyền hình phản đạo lý, phản văn hoá, bao che cho tội ác gây chết người mà trốn tránh trách nhiệm pháp luật, bao che cho cả cơ quan bảo vệ pháp luật mà bỏ lọt tội.

Thời gian dài qua VTV đã có nhiều chương trình gây mất lòng tin của người dân. Nay với chương trình vất bỏ lương tâm con người, lương tâm nghề nghiệp, vất bỏ cả sự trung thực của cơ quan truyền thông nhà nước, bao che cho tội phạm trong vụ tai nạn gây chết người ở phố Nguyễn Huy Tự, Hà Nội ngày 30.5.2025 thì còn ai tin VTV không nhỉ?

Hà Nội của thăm thẳm niềm tin, nay có còn thăm thẳm không nhỉ?

P.Đ.T.

Tác giat gửi BVN

Trung Quốc hoàn tất xây dựng giai đoạn 1 tại Đá Hải Sâm ở Hoàng Sa

2026-08-21T10:47:16.797+07:00

BBC - 20 tháng 8 2026

Chụp lại hình ảnh: Ảnh vệ tinh chụp một tàu hải cảnh Trung Quốc tại Đá Hải Sâm ở Biển Đông vào hôm 8/7/2026. Nguồn hình ảnh: Vantor/Reuters

Trung Quốc đã hoàn tất xây dựng giai đoạn đầu tiên trên Đá Hải Sâm ở quần đảo Hoàng Sa, hãng tin Reuters đưa tin vào chiều tối 19/8.

Trung Quốc trên thực tế đã chiếm đóng toàn bộ quần đảo Hoàng Sa từ năm 1974 sau khi dùng vũ lực đẩy lùi hải quân Việt Nam Cộng hòa.

Quần đảo này, trong đó có Đá Hải Sâm, là khu vực Việt Nam tuyên bố chủ quyền.

Việc Trung Quốc bồi đắp một hòn đảo nhân tạo tại đây được giới chuyên gia nhận định là sẽ trở thành một phần quan trọng trong căn cứ quân sự lớn nhất Biển Đông của nước này.

Động thái này diễn ra trong bối cảnh Bắc Kinh tìm cách củng cố sự kiểm soát đối với phần lớn vùng biển này, bao gồm cả những vùng biển thuộc vùng đặc quyền kinh tế (EEZ) hợp pháp của các quốc gia, vùng lãnh thổ láng giềng như Việt Nam, Malaysia, Brunei, Đài Loan và Philippines.

Các chuyên gia an ninh khu vực và tùy viên quân sự cho rằng công trình này nhiều khả năng sẽ củng cố sự kiểm soát quân sự của Trung Quốc ở phần phía bắc tuyến đường thủy chiến lược này.

Hình ảnh vệ tinh mà Reuters thu thập cho thấy hòn đảo nhân tạo dài gần 6 km, sở hữu một đường bờ biển thẳng kéo dài hơn 3 km mà một số nhà phân tích nhận định có thể là tiền đề cho một đường băng quân sự.

Một cầu cảng dài 680 m nhô ra vùng nước sâu, trong đó một bức ảnh vệ tinh từ Vantor ghi nhận sự xuất hiện của một tàu hải cảnh Trung Quốc đang neo đậu.

Việt Nam từng lên tiếng phản đối các công trình tại đây.

"Mọi hoạt động của nước ngoài tại quần đảo Hoàng Sa, trong đó có Đá Hải Sâm, mà không được sự cho phép của phía Việt Nam là hoàn toàn phi pháp và vô giá trị", Bộ Ngoại giao Việt Nam tuyên bố hồi tháng 3, đồng thời phản đối hoạt động xây dựng của Trung Quốc.

Ông Ben Lewis, người sáng lập nền tảng dữ liệu mở PLATracker, nhận định với Reuters rằng Đá Hải Sâm có thể trở thành một trong những điểm tựa quan trọng nhất của quân đội Trung Quốc ở Biển Đông.

Đá Hải Sâm có quy mô lớn hơn đảo Phú Lâm lân cận và dễ phòng thủ hơn so với mạng lưới căn cứ phía nam tại quần đảo Trường Sa.

Trong khi đó, Tiến sĩ Collin Koh, chuyên gia an ninh tại Singapore, cho rằng Đá Hải Sâm cũng có thể có thể làm phức tạp thêm hoạt động tàu ngầm của Mỹ và Việt Nam vốn đang hoạt động tích cực trong khu vực.

Và các công trình ở Đá Hải Sâm góp phần bảo vệ tàu ngầm Trung Quốc khỏi nguy cơ bị tấn công, tránh việc phải tiến ra vùng biển khơi phía tây Thái Bình Dương, theo ông Koh.

Chụp lại video: Trung Quốc xây đảo nhân tạo lớn nhất ở Biển Đông: Việt Nam bị ngăn cách với Hoàng Sa?

Hôm 14/8, tổ chức Sáng kiến Minh bạch Hàng hải Châu Á (AMTI), sau khi phân tích hình ảnh vệ tinh về Đá Hải Sâm, đã cho rằng có dấu hiệu cho thấy Trung Quốc đang xây một đường băng quân sự mới.

AMTI đưa ra các bằng chứng củng cố nhận định này, điển hình là khu vực san lấp rộng khoảng 55 m - đúng bằng chiều rộng các đường băng Trung Quốc đã làm tại Phú Lâm, Chữ Thập, Subi và Vành Khăn.

Một công trình rộng 60×60 m được nhìn thấy ngay cạnh đường băng, tương đương kích thước các nhà vòm chứa máy bay cỡ lớn.

Bài viết hôm 19/8 trên diễn đàn chính trị Modern Diplomacy bình luận rằng căn cứ tiềm năng này của Trung Quốc đe dọa nghiêm trọng đến không gian chủ quyền của Hà Nội.

Trong khi đó, Bắc Kinh xem đây là cơ hội để siết chặt kiểm soát vùng biển chiến lược này.

Tuy nhiên tác giả bài viết cũng lưu ý không nên nhìn nhận công trình trên Đá Hải Sâm một cách riêng lẻ khi Trung Quốc vốn đã sở hữu chuỗi căn cứ, sân bay, cảng biển và hệ thống radar khắp Hoàng Sa và Trường Sa. Việc thêm đá Hải Sâm giúp liên kết các điểm này thành một mạng lưới đồn bốt hoàn chỉnh.

Bài viết kết luận diễn biến trên Đá Hải Sâm phản ánh đúng chiến lược của Bắc Kinh là âm thầm mở rộng sức mạnh quân sự dưới danh nghĩa "công trình dân sự" trước khi chính thức công nhận, từ đó từng bước làm thay đổi cán cân quyền lực trên biển.

Bắc Kinh vẫn chưa chính thức xác nhận việc xây dựng một căn cứ quân sự mới, trong khi truyền thông nhà nước Trung Quốc cho biết công trình tại đá Hải Sâm phục vụ cho các mục đích dân sự như dự báo thời tiết và nghiên cứu khoa học.

Nguồn: BBC Tiếng Việt

Đọc thêm:

Chiến dịch bồi đắp tại Bãi Hải Sâm và hệ lụy khu vực

Hoàng Việt Hải, Nguyễn Hoàng Trang và nhóm thực địa | Dự án Đại Sự Ký Biển Đông

April 2, 2026

Việc Trung Quốc nối lại hoạt động bồi đắp đảo nhân tạo quy mô lớn tại Bãi Hải Sâm cho thấy giai đoạn 2017-2025 chỉ là một sự ngừng có tính tạm thời, không phải là một quyết định ở cấp độ chiến lược. Một Bãi Hải Sâm được hoàn thiện quân sự hoá sẽ góp phần lấp đầy khoảng trống địa lý còn lại trong chuỗi căn cứ quân sự của Trung Quốc trải dài từ Hải Nam ở phía bắc xuống quần đảo Trường Sa ở phía nam, tạo thành một dải có thể chứa đựng năng lực chống tiếp cận/phong toả khu vực (A2/AD) bao phủ toàn bộ phần trung và bắc Biển Đông, làm thay đổi căn bản địa lý quân sự đối với Việt Nam, Philippines, Malaysia, Brunei, và các lực lượng Hoa Kỳ cùng đồng minh hoạt động trong khu vực. Diễn biến này cần được hiểu không chỉ gói gọn trong khuôn khổ song phương giữa Trung Quốc và Việt Nam, mà là một điểm uốn mang tầm khu vực: Bắc Kinh đã thể hiện cả ý chí lẫn năng lực công nghiệp để mở rộng dấu chân thực địa ở quy mô lớn, tốc độ cao và ít minh bạch nhất có thể.

Vị trí của Bãi Hải Sâm

Quần đảo Hoàng Sa được chia thành hai nhóm chính: Nhóm An Vĩnh (Amphitrite Group) ở phía đông bắc và Nhóm Lưỡi Liềm (Crescent Group) ở phía tây nam. Trung Quốc đã hoàn tất việc chiếm đóng toàn bộ quần đảo này sau khi dùng vũ lực đánh chiếm Nhóm Lưỡi Liềm từ tay chính quyền Việt Nam Cộng hòa trong Hải chiến Hoàng Sa ngày 19-20 tháng 1 năm 1974 [1], [2].

Kể từ đó, Trung Quốc duy trì sự kiểm soát liên tục, xây dựng và mở rộng các cơ sở trên nhiều thực thể trong quần đảo, điển hình là Đảo Phú Lâm (Woody Island) với sân bay, căn cứ quân sự và hải cảng. Trong bối cảnh đó, Bãi Hải Sâm (Antelope Reef, Trung Quốc gọi là Linh Dương Tiêu) là một thực thể thuộc Nhóm Lưỡi Liềm, tạo thành mũi tây nam của vòng cung san hô khép kín đầm phá chung của nhóm. Vị trí của Bãi Hải Sâm so với Việt Nam và toàn bộ Biển Đông, cùng với đặc điểm địa lý tự nhiên của nó, là trọng tâm tranh luận địa chiến lược và pháp lý hiện nay.

Quy chế pháp lý tự nhiên của Bãi Hải Sâm

Nhìn từ góc độ đặc điểm địa lý tự nhiên, Bãi Hải Sâm là một rạn san hô vòng (atoll) không đầy đủ, tạo thành mũi tây nam của Nhóm Lưỡi Liềm trong quần đảo Hoàng Sa. Theo phân tích ảnh vệ tinh GeoEye-1 độ phân giải cao ngày 18 tháng 2 năm 2013 do Trung tâm Luật Quốc tế thuộc Đại học Quốc gia Singapore (CIL-NUS) thực hiện [3], tổng diện tích mặt bằng của nền rạn san hô đạt 17,12 km², gồm ba bộ phận: mặt rạn (reef flat) 9,43 km², sườn rạn (reef slope) 2,12 km² và đầm phá (lagoon) 5,54 km². Về kích thước mặt bằng, rạn kéo dài khoảng 6 km theo trục tây bắc-đông nam và gần 4 km theo trục tây-đông.

Nền rạn 17,12 km² này là “khung sườn” tự nhiên mà hoạt động bồi đắp có thể khai thác: về lý thuyết địa chất, toàn bộ nền rạn, bao gồm mặt rạn, sườn rạn và đầm phá, đều có thể được lấp đầy bằng vật liệu nạo vét, bởi chúng nằm ở độ sâu đủ nông để máy hút bùn cắt–hút tiếp cận. Để so sánh, diện tích đất được bồi đắp tính đến tháng 3 năm 2026 theo AMTI là khoảng 603 ha (6,03 km²) [4], tương đương khoảng 35% tổng nền rạn tự nhiên, cho thấy về phương diện kỹ thuật, quy mô có thể còn được mở rộng đáng kể nếu chiến dịch tiếp tục.

Tuy nhiên, 17,12 km² bề mặt rạn đó không phải đất tự nhiên.

Cùng bức ảnh vệ tinh tháng 2 năm 2013, CIL-NUS đo được phần thực sự nhô trên mặt nước tại thời điểm chụp (khi mực nước biển ở mức +16 cm so với chuẩn) chỉ là 0,037 km² (3,7 ha), nằm ở đầu đông nam rạn, trong đó phần có công trình xây dựng chỉ rộng khoảng 100 m × 60 m. Đáng chú ý, CIL-NUS xác nhận rằng “phần cát ở rìa tây bắc và đông nam của khu vực nhô trên mặt nước thay đổi hình dạng và diện tích dưới tác động kết hợp của thủy triều thiên văn, nước dâng do bão và sóng gió” – tức là đây là thực thể động, không ổn định về mặt địa lý. Mặt rạn bên ngoài, theo CIL-NUS, có độ sâu 0,9-1,4 m tại Mực nước biển trung bình và chỉ lộ ra khi đạt tới Mực triều thiên văn thấp nhất (Lowest Astronomical Tide), trong khi tại Mực triều cao trung bình (Mean High Water Spring), mực nước dự kiến tăng thêm 61 cm so với thời điểm chụp ảnh, đủ để “phủ một phần hoặc hoàn toàn các bãi cát.”

Dữ liệu này phù hợp với mô tả của NGA Sailing Directions Pub. 161, ấn phẩm hoa tiêu hàng hải chính thức của Cơ quan Tình báo Địa không gian Quốc gia Hoa Kỳ [5]. Đây là tài liệu tham chiếu bắt buộc cho tàu thuyền quân sự và thương mại của Hoa Kỳ hoạt động trong khu vực. Theo NGA Sailing Directions Pub. 161, thực thể “bộc lộ một phần khi triều rút” (partially dries), không phải “bộc lộ hoàn toàn”, không phải “đảo”, mà là một thực thể mà tình trạng lộ hay ngập phụ thuộc vào chu kỳ thủy triều và điều kiện thời tiết.

Bức tranh địa lý tự nhiên trên dẫn tới một nghịch lý pháp lý: thực thể với diện tích đất tự nhiên gần như bằng không trong Nhóm Lưỡi Liềm đang trở thành đảo nhân tạo lớn nhất Biển Đông.

Phán quyết của Tòa Trọng tài thành lập theo Phụ lục VII UNCLOS năm 2016 trong vụ Philippines kiện Trung Quốc (PCA Case No. 2013-19) [6] đã thiết lập hai nguyên tắc có thể áp dụng trực tiếp cho Bãi Hải Sâm. Thứ nhất, quyền hưởng vùng biển phải được xác định dựa trên “tình trạng tự nhiên” (natural condition) của thực thể, không phải tình trạng sau khi cải tạo nhân tạo. Điều này có nghĩa là dù Trung Quốc xây dựng bao nhiêu công trình trên Bãi Hải Sâm, quy chế pháp lý của thực thể vẫn được xác định bởi đặc điểm địa lý tự nhiên như NGA Pub. 161 và CIL-NUS đã ghi lại. Thứ hai, ngay cả một thực thể nhô trên mặt nước nhưng không thể duy trì sự cư trú của con người hay đời sống kinh tế độc lập thì chỉ được xếp loại là “đá” (rock) theo Điều 121(3) UNCLOS [7], tức là chỉ được hưởng 12 hải lý lãnh hải, không phát sinh vùng đặc quyền kinh tế (EEZ) hay thềm lục địa. Áp dụng vào Bãi Hải Sâm, ngay cả khi dải đất 3,7 ha không ổn định, thay đổi theo thủy triều và bão được Tòa xét là đáp ứng ngưỡng tối thiểu của “đá” theo Điều 121(3), Trung Quốc cũng chỉ có thể yêu sách 12 hải lý lãnh hải từ thực thể đó. Một đảo nhân tạo rộng 603 ha xây trên nền rạn san hô có diện tích đất tự nhiên chưa đến 3,7 ha và biến động theo mùa không làm thay đổi quy chế pháp lý của Bãi Hải Sâm.

Diễn biến chiến dịch bồi đắp

Cho đến cuối năm 2025, Bãi Hải Sâm vẫn là một thực thể chưa được phát triển, duy trì tương đối nguyên vẹn hệ sinh thái san hô tự nhiên. Các báo cáo phân tích từ nhiều nguồn trích dẫn ảnh vệ tinh radar và quang học thương mại cho thấy từ khoảng ngày 4 đến 12 tháng 12 năm 2025, hai tàu nạo vét lớn lần đầu xuất hiện tại khu vực rạn này, đánh dấu giai đoạn chuẩn bị ban đầu cho một chiến dịch bồi đắp quy mô lớn. Trong những tuần sau đó, các tàu bắt đầu đào một kênh qua các bãi cạn dẫn vào trung tâm rạn san hô và bơm trầm tích ra các mép ngoài, trong khi các cấu trúc tạm phục vụ thi công xuất hiện dọc mép rạn.

Đến đầu tháng 1 năm 2026, các tàu đã hoàn thành một kênh đi qua các bãi cạn hướng vào trung tâm rạn và mở rộng các bãi đổ trầm tích dọc mép ngoài. Trong quá trình di chuyển xuống phía nam để tập kết, nhiều tàu nạo vét đã tắt hệ thống nhận dạng tự động (AIS), khiến dữ liệu định vị công khai không phản ánh đúng số lượng thực tế trên hiện trường: có thời điểm vào cuối tháng 1, chỉ một tàu phát tín hiệu AIS trong khi ảnh vệ tinh cho thấy hàng chục tàu đang hiện diện quanh Bãi Hải Sâm, theo phân tích của Trung tâm Dữ liệu Nguồn mở.

Đến đầu tháng 2 năm 2026, các ảnh vệ tinh thương mại và phân tích nguồn mở cho thấy chiến dịch đã được nâng cấp thành một hoạt động công nghiệp cường độ cao với hơn hai chục tàu hút bùn kiểu cắt – hút hoạt động đồng thời, nghiền nát đáy biển và bơm hỗn hợp đá – cát qua hệ thống đường ống nổi. Phần lớn số tàu này được ghi nhận trước đó tập kết tại khu vực cửa sông Châu Giang và xuất phát từ một số cảng miền bắc Trung Quốc. Các báo cáo nguồn mở đồng thuận rằng đa số tàu nạo vét mang cờ Trung Quốc và được vận hành bởi các công ty con thuộc một tập đoàn xây dựng hạ tầng lớn của nhà nước, từng bị Hoa Kỳ áp lệnh trừng phạt liên quan đến hoạt động bồi đắp ở Biển Đông [8]. Song song trên bề mặt, công nhân dựng nhà máy trộn bê tông, khu nhà ở tiền chế và một tuyến đường nội bộ chạy dọc khu vực cảng tương lai. Đến giữa tháng 2, cần cẩu, xe ben và máy san ủi hoạt động dày đặc, cho thấy giai đoạn định hình đảo nhân tạo đã bắt đầu.

Đánh giá do Sáng kiến Minh bạch Hàng hải Châu Á (AMTI/CSIS) công bố ngày 18 tháng 3 năm 2026, dựa trên ảnh vệ tinh thương mại, ước tính tổng diện tích đất bồi đắp đạt khoảng 6,03 km² (603 ha) [4]. Diện tích này chỉ kém nhẹ Đá Vành Khăn (Mischief Reef) – tiền đồn nhân tạo lớn nhất trước đây của Trung Quốc ở Biển Đông, và lớn hơn diện tích đảo nhân tạo trên Đảo Phú Lâm (Woody Island). Nếu xu hướng bồi đắp tiếp tục, Bãi Hải Sâm nhiều khả năng trở thành thực thể nhân tạo lớn nhất mà Trung Quốc kiểm soát trong toàn bộ Biển Đông.

Biên ngoài phía tây bắc của đảo nhân tạo kéo dài hơn 3.300 m và có hình dạng thẳng tương đối đều, phù hợp với việc bố trí một đường băng dài khoảng 2.700–2.800 m. Các công trình sơ bộ được các ảnh vệ tinh ghi nhận bao gồm một bãi đáp trực thăng, hơn 50 công trình mái xám quy mô vừa và nhỏ, cùng móng cho một tòa nhà lớn khoảng 90 × 55 m ở khu vực góc nam đầm phá, nơi đồng thời đang hình thành nhiều cầu cảng và công trình ven bờ [5].

Bãi Hải Sâm trong chương trình chiến lược dài hạn

Các tài liệu quy hoạch của chính quyền tỉnh Hải Nam từ năm 2023, trong đó có một gói thầu về đánh giá sức chịu tải môi trường cho các thực thể ngoài khơi bao gồm Bãi Hải Sâm, Quang Hòa và một số rạn lân cận [9], cho thấy công tác thiết kế và chuẩn bị đã bắt đầu ít nhất ba năm trước khi tàu nạo vét đầu tiên xuất hiện tại hiện trường. Chiến dịch bồi đắp ở Bãi Hải Sâm vì thế không phải là phản ứng tức thời, mà là một bước tiếp theo trong chương trình dài hạn của Bắc Kinh nhằm xây dựng mạng lưới sân bay, cảng nước sâu và cụm căn cứ A2/AD mà Đô đốc Harry Harris, Tư lệnh Hạm đội Thái Bình Dương Hoa Kỳ, gọi là ‘Vạn Lý Trường Thành bằng cát’ (Great Wall of Sand) từ năm 2015 [10].

Năm 2024, Viện Nghiên cứu các vấn đề Quốc tế Hoàng gia Anh (Chatham House) công bố phân tích ảnh vệ tinh cho thấy Trung Quốc đã lắp đặt một radar khẩu độ tổng hợp xung tần số thấp (Synthetic Impulse and Aperture Radar – SIAR) mới trên Đảo Tri Tôn ở cực tây nam Hoàng Sa [11], với cấu trúc bát giác đặc trưng, tương tự hệ thống đã được ghi nhận trước đó trên Đá Xu Bi và đảo Hải Nam. Theo đánh giá của các chuyên gia, loại radar băng tần VHF này sử dụng xử lý tín hiệu tiên tiến để tăng khả năng phát hiện mục tiêu có diện tích phản xạ radar nhỏ, nhắm trực tiếp vào ưu thế tàng hình của các khí tài hàng không thế hệ mới.

Song song trên mặt biển, Trung Quốc đã tích lũy hạm đội tàu hút bùn kiểu cắt-hút thuộc loại hiện đại nhất thế giới, phần lớn do các công ty con trong ngành nạo vét của một tập đoàn xây dựng giao thông nhà nước vận hành. Các báo cáo cạnh tranh công nghiệp gần đây cho thấy tập đoàn này đang triển khai các hệ thống “nạo vét thông minh” tích hợp trí tuệ nhân tạo, bao gồm tái tạo địa hình đáy biển 3D gần thời gian thực và nhận dạng tự động loại nền đáy, cho phép tối ưu hóa đường đi của vòi hút và vị trí đổ thải. Khi các công nghệ này được áp dụng rộng rãi, những chiến dịch tương lai có thể diễn ra nhanh hơn, trên quy mô lớn hơn và với mức độ che giấu thông tin cao hơn so với làn sóng bồi đắp đảo nhân tạo trước đây ở Trường Sa.

Hệ quả đối với Việt Nam và khu vực

Việt Nam là bên dễ tổn thương nhất. Theo đánh giá của AMTI, một Bãi Hải Sâm được quân sự hóa đầy đủ sẽ “cung cấp thêm năng lực và tính dự phòng cho lực lượng hải quân và không quân Trung Quốc tại bắc Biển Đông”, đặt máy bay chiến đấu Trung Quốc trong tầm tấn công trực tiếp vào Đà Nẵng và bờ biển miền Trung, đồng thời tạo điều kiện cho hải cảnh và dân quân biển phong tỏa ngư trường Việt Nam quanh Hoàng Sa toàn diện hơn hiện tại. Ngày 21 tháng 3 năm 2026, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Việt Nam Phạm Thu Hằng tuyên bố rằng “Mọi hoạt động của nước ngoài tại Hoàng Sa, bao gồm Bãi Hải Sâm, khi không có phép của Việt Nam đều hoàn toàn bất hợp pháp và vô giá trị” và Việt Nam “có đầy đủ bằng chứng lịch sử và cơ sở pháp lý để khẳng định chủ quyền theo luật pháp quốc tế” [12]. Bắc Kinh bác bỏ phản đối này, khẳng định chủ quyền không thể tranh cãi đối với Quần đảo Hoàng Sa [13].

Philippines đối mặt với một tình thế mà Bãi Hải Sâm làm chặt thêm sườn chiến lược phía tây của Trung Quốc và tăng thêm chiều sâu cho khả năng tăng viện nhanh chóng tới các thực thể tranh chấp ở Trường Sa trong thời điểm khủng hoảng [4] [14]. Đây là một kịch bản đặc biệt dễ xảy ra và đáng quan ngại trong bối cảnh Manila đang tranh chấp trực tiếp với Bắc Kinh tại Bãi Cỏ Mây và Đảo Thị Tứ. Đối với Hoa Kỳ và các đồng minh, chuỗi A2/AD mở rộng sẽ thu hẹp không gian cơ động cho các hoạt động tuần tra tự do hải hành (FONOPs) [15] và có thể buộc phải điều chỉnh chiến thuật triển khai lực lượng tại vùng trung và bắc Biển Đông.

Malaysia và Brunei, với các yêu sách chồng lấn ở Trường Sa, sẽ thấy sức mạnh răn đe của Trung Quốc đối với các thực thể chưa được bồi đắp ngày càng gia tăng. Đối với cộng đồng ASEAN rộng hơn, sự kiện Bãi Hải Sâm là một sự xác nhận rằng giai đoạn bồi đắp đảo 2015–2017 không phải là một chương riêng lẻ mà chỉ là một giai đoạn của một chương trình liên tục [16], nay được mở rộng sang Hoàng Sa sau một giai đoạn tạm dừng có tính toán.

Tuy nhiên, một phản ứng tập thể mạnh mẽ từ ASEAN được cho là khó xảy ra. Một lập luận có thể được đưa ra để phản bác rằng bản thân Việt Nam đã bồi đắp trên các thực thể mà Việt Nam kiểm soát ở Trường Sa trong những năm gần đây, cho phép Bắc Kinh viện dẫn và lập luận “có đi có lại”. Kết hợp với tiền lệ thường xuyên chặn đồng thuận của Campuchia và Lào, cùng sự phụ thuộc kinh tế của hầu hết các quốc gia ASEAN vào thương mại và đầu tư Trung Quốc, triển vọng ASEAN lên án tập thể qua khuôn khổ thể chế được đánh giá là rất thấp.

Mặc dù vậy, sự so sánh giữa hoạt động xây dựng của Trung Quốc và của Việt Nam là không tương đương về mặt pháp lý, thời gian và mục đích chiến lược.

Kinh nghiệm lịch sử trực tiếp đã hình thành nên nhận thức về mối đe dọa và yêu cầu phòng vệ cấp thiết của Việt Nam: Trung Quốc dùng vũ lực chiếm quần đảo Hoàng Sa từ Việt Nam Cộng Hòa trong Hải chiến Hoàng Sa ngày 19 tháng 1 năm 1974, khiến 74 quân nhân Việt Nam Cộng hoà thiệt mạng và lực lượng đồn trú bị trục xuất. Ngày 14 tháng 3 năm 1988, Trung Quốc tiếp tục sử dụng lực lượng vũ trang tấn công tại Đá Gạc Ma (Johnson South Reef), khiến 64 công binh hải quân Việt Nam tử trận. Ngư dân Việt Nam kể từ đó thường xuyên bị hải cảnh và dân quân biển Trung Quốc bắt giữ, đánh đập, và bị tịch thu tàu thuyền lẫn sản lượng đánh bắt.

Đối với bất kỳ quốc gia nào mang ký ức thể chế như vậy, việc đẩy nhanh bồi đắp và củng cố các thực thể đang kiểm soát trước làn sóng xây dựng của Trung Quốc tại Trường Sa giai đoạn 2014-2017 là phản ứng tự vệ hợp lý của một quốc gia nhỏ hơn đã hai lần mất lãnh thổ và nhân mạng bởi hành động quân sự trực tiếp của đối phương, và không thể để lại các thực thể mà mình đang kiểm soát trong tình trạng dễ bị tổn thương trước một kịch bản tương tự.

Hơn nữa, hoạt động bồi đắp của Việt Nam cho đến nay không đi kèm với hạ tầng quân sự tấn công ở quy mô tương đương, và không tạo ra cấu trúc A2/AD nhằm từ chối quyền tiếp cận của các quốc gia khác vào vùng biển và không phận quốc tế [14]. Chương trình của Trung Quốc, theo đánh giá của các nhà phân tích, hướng tới mục tiêu triển khai sức mạnh vượt ra ngoài phạm vi lãnh thổ Trung Quốc yêu sách, vươn vào các tuyến hàng hải chuyên chở khoảng một phần ba thương mại hàng hải toàn cầu. Mục đích chiến lược của Trung Quốc, bởi vậy, về bản chất khác với những gì hoạt động xây dựng của Việt Nam có thể sánh.

Triển vọng khu vực

Sự im lặng của ASEAN nhiều khả năng sẽ được Bắc Kinh đọc là sự chấp thuận chiến lược ngầm, với hệ quả có thể khích lệ Trung Quốc tiếp tục các chiến dịch bồi đắp xây dựng tại Đảo Quang Hoà và Bãi Xà Cừ, hai địa danh cùng xuất hiện trong gói thầu Hải Nam năm 2023. Câu hỏi không phải là liệu Trung Quốc có năng lực để tiếp tục hay không, mà là mức độ mà cộng đồng khu vực và quốc tế sẵn sàng tạo ra chi phí đủ để thay đổi bài toán chi phí – lợi ích trong các quyết định tiếp theo của Bắc Kinh.

Bài viết được thực hiện bởi Hoàng Việt Hải và Nguyễn Hoàng Trang cùng nhóm thực địa của Dự án Đại Sự Ký Biển Đông. Email liên hệ: sukybiendong@gmail.com.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Hayton, B. (2014). The South China Sea: The struggle for power in Asia. Yale University Press.

[2] Yoshihara, T. (2016). The 1974 Paracels Sea battle: A campaign appraisal. Naval War College Review, 69(2), 41–65.

[3] Centre for International Law. (2013). South China Sea geographical features: Satellite imagery analysis of Antelope Reef. National University of Singapore.

[4] Asia Maritime Transparency Initiative. (2026, March 18). Antelope Reef could now be the largest island in the South China Sea Reef. Center for Strategic and International Studies (CSIS).

[5] National Geospatial-Intelligence Agency. (2020). Pub. 161: Sailing directions (enroute) – South China Sea and the Gulf of Thailand (17th ed.). U.S. Department of Defense.

[6] Permanent Court of Arbitration. (2016, July 12). The South China Sea Arbitration (The Republic of the Philippines v. The People’s Republic of China), Award (PCA Case No. 2013-19). The Hague.

[7] United Nations. (1982). United Nations Convention on the Law of the Sea (UNCLOS).

[8] U.S. Department of Commerce. (2020, August 26). Commerce Department adds 24 Chinese companies to the Entity List for helping build military islands in the South China Sea [Press release]. Bureau of Industry and Security.

[9] Hainan Provincial Government. (2023, February). Public tender: Environmental carrying capacity assessment for Antelope Reef, Drummond Island, and Observation Bank [Government procurement announcement, cited in Open Source Centre, 2026]. Government of Hainan Province.

[10] Harris, H. B. (2015, March 31). Remarks at the Australian Strategic Policy Institute (ASPI), Canberra

[11] Pollock, J., & Symon, D. (2024, October 15). How Beijing is closing surveillance gaps in the South China Sea. Chatham House.

[12] Bộ Ngoại giao Việt Nam. (2026, 21 tháng 3). Phát biểu của Người Phát ngôn Bộ Ngoại giao Phạm Thu Hằng về các hoạt động của Trung Quốc tại Quần đảo Hoàng Sa [Thông cáo báo chí]. Cổng Thông tin điện tử Bộ Ngoại giao.

[13] Ministry of Foreign Affairs of the People’s Republic of China. (2026, March 24). Foreign Ministry Spokesperson Lin Jian’s regular press conference [Press conference transcript].

[14] Honrada, G. (2026, January 15). China’s Antelope Reef dredge deepens South China Sea tensions. Asia Times.

[15] Abbott, C. M. (2026, February 17). AI-intelligentized naval mines and U.S. subsea access in the Paracel Islands. Small Wars Journal.

[16] Soren, M. (2026, January 14). Why China keeps building in the South China Sea despite already controlling it. Trajectory.

Nguyên tắc hoạt động của Dự án Đại Sự Ký Biển Đông.

—————

Dự án Đại Sự Ký Biển Đông tồn tại dựa trên tài trợ của cộng đồng. Nếu quý độc giả muốn có một nguồn thông tin tri thức khách quan, đa chiều dựa trên chiều sâu chuyên môn và dữ liệu có hệ thống, Dự án Đại Sự Ký Biển Đông là một địa chỉ mà mọi người có thể tin tưởng. Hãy chung tay cùng với chúng tôi duy trì Dự án bằng cách tài trợ cho Dự án, và khuyến khích bạn bè, đồng nghiệp cùng tài trợ Dự án. Xem hướng dẫn tài trợ ở đây: https://dskbd.org/tai-tro-cho-du-an/. Báo cáo tài chính sẽ được tổng kết vào cuối mỗi hai năm. Chúng tôi xin trân trọng cảm ơn.

Nguồn: Dự án Đại Sự Ký Biển Đông

Vụ ông Nguyễn Sỹ Cương: Có phải giới trẻ bị 'thế lực thù địch' kích động?

2026-08-21T10:18:02.812+07:00

BBC

"Khi người dân phản ứng với chủ trương, chính sách, hành động của chính quyền thì cán bộ công chức trước hết hãy tự vấn và tự kiểm vì sao lòng dân không ủng hộ mình và đừng có vội quy kết họ là thế lực thù địch để đối phó”.
[…]
"Không mượn bóng ma của chúng để mà công kích và quy chụp những người góp ý, phê bình, dù đó là dân thường, là doanh nghiệp, là trí thức hay là đại biểu dân cử".

Những câu nói này từng vang lên trong hội trường Quốc hội hơn 6 năm trước, giờ đây đang được nhiều người nhắc lại.

Người nói câu này là Đại biểu Trương Trọng Nghĩa vào tháng 6/2020 khi Quốc hội thảo luận về vấn đề kinh tế xã hội, trong đó ông phản ứng về vấn đề gây bức xúc trong xã hội, nhưng thường được các quan chức chính quyền quy cho là "do thế lực phản động lợi dụng, chống phá".

Câu nói của ông Nghĩa được một số tài khoản trên mạng xã hội, đặc biệt là Threads, nay được nhắc lại trong một bối cảnh cụ thể khác.

Vào tối 17/8, chương trình thời sự của Đài truyền hình Việt Nam (VTV) đã đưa một bản tin về vụ tai nạn giao thông do cựu Đại biểu Quốc hội Nguyễn Sỹ Cương gây ra khiến một một nữ sinh 18 tuổi bị chết và cha của cô bị thương vào ngày 30/5/2025.

Nội dung đáng chú ý không chỉ là chuyện ông Cương được miễn trách nhiệm hình sự "theo đúng quy định".

Mở đầu bản tin, phát thanh viên của VTV khẳng định thông tin vụ tai nạn do ông Cương gây ra đã bị "các tổ chức khủng bố, các đối tượng chống phá" lợi dụng để xúi giục, kích động trên không gian mạng.

Thiếu tướng Nguyễn Quốc Toản, Chánh Văn phòng Bộ Công an, xuất hiện trong phần sau bản tin, khẳng định lại điều này, rằng một số thông tin liên quan vụ việc đã bị "các thế lực thù địch, phản động, phần tử xấu lợi dụng để kích động và gây mất an ninh trật tự".

Đối tượng bị nhắm tới, theo ông Toản, là giới trẻ, học sinh, sinh viên.

Ngay cả người cha của nạn nhân cũng được sử dụng cho công tác tuyên truyền.

Các cáo buộc này trước đó cũng đã được đưa ra trên các kênh của chính quyền, các kênh thân chính quyền và nhiều tài khoản khác trên mạng xã hội.

'Thế lực thù địch' lợi dụng để kích động?

Trước bản tin của VTV, đã có nhiều động thái như chính quyền đề nghị các nền tảng mạng xã hội xoá, chặn bài, những lời cáo buộc âm mưu cách mạng màu…

Những luận điểm này nhấn mạnh vào việc đặt nghi vấn vì sao một vụ việc đã xảy ra hơn một năm trước mà bây giờ lại được "đào lại".

Trong khi đó, không có bất kỳ cơ quan chính quyền nào, hay báo chí đưa tin về kết quả xử lý của Công an Hà Nội về vụ tai nạn nghiêm trọng trong hơn một năm qua.

Chỉ đến khi cộng đồng trên mạng xã hội, đặc biệt là Thread, thúc đẩy minh bạch vụ việc, và thể hiện qua việc đặt hoa tại gốc cây số 55 trên đường Nguyễn Huy Tự, thì VTV mới vào cuộc.

Nhưng thay vì phản ánh vụ việc, VTV và chính quyền đã cáo buộc giới trẻ bị thế lực thù địch kích động. (?)

Điều này dẫn đến một tình thế: sau bản tin tối 17/8, những người mong muốn đi tìm minh bạch và công lý bỗng dưng bị dán nhãn, thậm chí là đánh đồng, bị các "tổ chức khủng bố", "thế lực thù địch" xúi giục.

Không ít bày tỏ tâm trạng bức xúc.

"Mình làm sai thì mình cứ chối thôi, cứ đổ hết cho tụi Genz [Gen Z] là bị thế lực thù địch dẫn dắt là xong ấy mà", – một tài khoản bày tỏ.

Trong khi đó, một tài khoản khác viết "Cảm ơn VTV" vì nhờ đó mà họ trở thành "đối tượng chống phá với cả phản động".

"Bất ngờ không? Không. Thất vọng không? Có", tài khoản này viết:

Cũng có người mỉa mai: "Mê cái cách 4 cơ quan (hoàn toàn độc lập) là Công an, Viện kiểm sát, Luật sư và Đài truyền hình cùng phối hợp nhuần nhuyễn để sút thẳng vào mồm một bộ phận giới trẻ".

Phát biểu của Luật sư Trương Trọng Nghĩa trước nghị trường 6 năm trước và thông điệp của bản tin VTVtối 17/8 vừa qua cho thấy việc đưa ra các cáo buộc do "thế lực thù địch" đã được sử dụng trong nhiều năm qua khi có những tiếng nói chỉ trích, đối lập với chủ trương, chính sách của đảng, nhà nước.

Ai 'thua', ai 'thắng'?

Thông tin về việc ông Nguyễn Sỹ Cương được "miễn trách nhiệm hình sự" đã khiến không ít người dùng mạng xã hội Thread nhận định "chúng ta thua rồi".

Nhưng một số lại cho rằng dư luận "đã thắng".

Lý do là, theo họ, ít nhất chính quyền cũng đã lên tiếng cho một vụ việc tưởng đã "chìm xuồng" trong hơn một năm qua, đồng thời lần đầu tiên cái tên Nguyễn Sỹ Cương – cựu Đại biểu Quốc hội – được nhắc đến là người gây ra vụ tai nạn.

Trong khi đó, có ý kiến cho rằng các bên đều thua.

"Có bên đánh mất niềm tin của một bộ phận quần chúng. Có bên đánh mất niềm tin vào lãnh đạo. Có bên bị chụp mũ, cào bằng là 'khủng bố kêu gọi bạo động'. Có bên nhận tiền, nhưng chịu đựng nỗi đau mất người thân mãi mãi. Có bên thoát án tù tội, nhưng gia đình thì danh tiếng bại hoại muôn đời. Tất cả đều thua, theo những cách và mức độ khác nhau", một tài khoản viết.

'Không đẻ nữa'

Không ít người nhận định bản tin VTV đã khiến họ "sáng mắt" ra về "hiện trạng bất ổn của đất nước". Và do vậy đã đưa ra một số phản ứng.

Trước khi bản tin trên VTV được phát, một số người tuyên bố "không đẻ nữa" vì "bản thân thấy xã hội bất ổn". Nhưng những tuyên bố này đã được nhìn thấy nhiều hơn sau bản tin trên VTV.

Điều này dường như là một sự phản kháng lại chính sách của chính quyền khi Việt Nam đang khuyến khích các gia đình trẻ sinh đủ hai con.

Mức sinh của phụ nữ ở Việt Nam đang có xu hướng giảm trong những năm gần đây.

Trước đó, một logo với dòng chữ "không sinh con trong một xã hội bất ổn" được chia sẻ rộng rãi trên các nền tảng mạng xã hội.

Trong bản tin vào tối 17/8, của VTV logo này cũng đã xuất hiện và được đặt bên cạnh một bài viết đã che tên người viết – tất cả đều bị gạch chéo để minh họa cho "những thông tin tiêu cực", "kêu gọi", "kích động" mà mọi người cần tỉnh táo trước khi tiếp nhận, chia sẻ.

Chi tiết này được nhìn nhận theo những cách khác nhau.

Một số người cho rằng đây là cách VTV chỉ trích việc người trẻ bày tỏ quan điểm không muốn đẻ trong xã hội hiện tại.

"Dear VTV, tôi có đẻ hay không thì liên quan gì tới bạn?" một tài khoản nêu.

"Công kích và bully [bắt nạt] nhắm vào duy nhất một cộng đồng xong bắt cộng đồng đó đẻ con cho mình, cho đất nước, cho nhân loại", một tài khoản khác viết.

Trong khi đó, có những ý kiến cho rằng VTV chỉ "đang tường thuật lại những luận điệu nào thường được bọn phản động cài cắm kích động, một trong số đó là tuyên truyền không nên sinh con nhằm nâng cao cảnh giác người dân".

Một số tài khoản trên Thread nhắc tới trào lưu "nằm thẳng" – một phong trào ở Trung Quốc diễn ra trong bối cảnh tỷ lệ thất nghiệp cao, chi phí sinh hoạt tăng và bất bình đẳng xã hội ngày càng lớn.

Nhiều tài khoản cho rằng đây là một trong những "hình thái của đấu tranh giai cấp".

Nguồn: BBC Tiếng Việt

“Lật sử” thế nào?

2026-08-21T10:04:22.880+07:00

Nguyễn Quang A

Trong bài Cần “lật sử”… trước đây tôi đã chỉ nhắc đến nhu cầu thường xuyên lật lại, viết lại chuyện kể lịch sử do có phát hiện mới về sử liệu, có công nghệ mới, có ý tưởng mới về diễn giải lịch sử, còn trong trường hợp bản thân chuyện kể lịch sử “bị xuyên tạc,” có định kiến hay “được tạo ra với động cơ chính trị” (tức là không phải chuyện kể lịch sử đúng nghĩa mà là tài liệu tuyên truyền) thì nhu cầu “lật sử” còn cấp bách hơn nhiều.

Nhưng ở Việt Nam sau vụ đấu tố tác giả và những người liên quan đến Chuyện với Thanh và đến nay (14/8/2026) bà Bộ trưởng Văn hóa Lâm Thị Phương Thanh đề xuất “3 Lớp kiểm soát” sách về lịch sử cách mạng, lãnh tụ (chồng bà và bà không biết có được coi là lãnh tụ hay không, họ là lãnh đạo cấp cao thì chắc chắn) thì việc lật sử hiện đại ở Việt Nam là vô vọng trừ khi ông Tô Lâm nghe theo GS. Trần Quốc Vượng [1] người đã đề cập tầm quan trọng của sự “lật sử” này trong cuộc trả lời phỏng vấn của BBC năm 2003.

Hy vọng một số bạn GenZ đặt hoa tại “cây công lý” số 55 Nguyễn Huy Tự Hà Nội trở thành những nhà lịch sử chuyên nghiệp có thể làm việc “lật sử” liên quan này. Chúng ta sẽ không bàn đến chuyện lật sử tại Việt Nam ở đây vì chưa có công trình lật sử đáng kể nào ở Việt Nam kể cả của ông Trần Quốc Vượng.

Thôi hãy xem Frank Dikötter “lật sử” ĐCSTQ [2] ra sao. Bạn đọc nên đọc toàn bộ cuốn sách ngắn của Dikötter về cách ông lật sử toàn bộ lịch sử được tô vẽ, được coi là thiêng liêng của ĐCSTQ được không chỉ nhân dân Trung Hoa đại lục mà phần lớn thế giới (kể cả phương Tây) tin là lịch sử thật. Dưới đây ta chỉ bàn về bối cảnh và hai chi tiết nhỏ trong việc Dikötter “lật sử” ĐCSTQ.

Đầu tiên hãy nói về bối cảnh Trung Quốc cuối Thế kỷ 19 đầu Thế kỷ 20 – Từ Hi Thái Hậu, người cai trị thật sự của Nhà Thanh đã là nhà cải cách vĩ đại mở cửa Trung quốc, đặt nền móng cho quá trình hiện đại hóa Trung quốc trong hơn một thế kỷ qua [3] với các chính sách giải phóng phụ nữ, cải cách giáo dục, xây dựng cơ sở hạ tầng và quan trọng nhất là kế hoạch biến Trung Quốc thành một nền quân chủ lập hiến. Sau khi bà mất 1908, triều đình nhà Thanh sụp đổ với cách mạng Tân Hợi (1911) rồi sự ra đời của Trung Hoa Dân Quốc do Tôn Dật Tiên làm tổng thống lâm thời và ông cũng lập ra Quốc Dân Đảng năm 1912 (có tiền thân từ Hưng Trung Hội 1894 - 1905 và Trung Quốc Đồng Minh Hội 1905 - 1912) chủ trương dùng bạo lực để thống nhất Trung Quốc trong thời kỳ quân phiệt cát cứ 1912 – 1927, và đã thống nhất và cai trị Trung Hoa đại lục từ 1927 - 1949 với sự lãnh đạo của Tưởng Giới Thạch.

Cộng sản là khái niệm xa lạ ở Trung quốc thời đó, nó được nhập khẩu vào Trung Quốc đầu thế kỷ 20 và ngoài vài người theo như Lý Đại Chiêu và Trần Độc Tú thì vai trò của Tôn Trung Sơn, Trần Quỳnh Minh để đưa Chủ nghĩa Cộng sản vào Trung Quốc là rất đáng kể [2, tr. 16-19). Lenin đã cử Henk Sneevliet, biệt danh Maring (Mã Lâm), một nhà hoạt động công đoàn người Hà Lan đầy kinh nghiệm tại Indonesia sang Trung Quốc và cùng với Vladimir Nikolsky, đại diện của Ban Thư ký Viễn Đông thuộc Quốc tế Cộng sản tổ chức (kể cả cho chi phí) đại hội thành lập ĐCSTQ ngày 23/7/1921 (với 12 đại biểu đại diện cho 53 đảng viên cộng sản trên toàn Trung Quốc).

Có thể nói ĐCSTQ là một lực lượng bé nhỏ, không có mấy ảnh hưởng ở Trung Quốc trước 1940, và thực sự ít ai biết về Mao và ĐCSTQ trước cuốn sách Ngôi Sao Đỏ trên Trung Quốc của Edgar Snow được ấn hành năm 1937 tại Mỹ và sau đó ảnh hưởng đến nhận thức sai của nhiều người kể cả các học “giả” và chính trị gia trên thế giới [4].

Frank Dikötter, sử gia chuyên nghiệp thành thạo cả tiếng Nga lẫn tiếng Hoa đã dựa vào khoảng 300 tập (mỗi tập 300 - 500 trang) tài liệu lưu trữ nội bộ của chính ĐCSTQ, tài liệu lưu trữ của Quốc tế Cộng sản, của ĐCSLX, của Mỹ, Anh, Pháp và Trung Hoa Dân Quốc, v.v. để kiểm tra chéo nhằm tìm ra những sự hợp lý trong đống tư liệu khổng lồ đôi khi mâu thuẫn nhau đó để lật sử ĐCSTQ từ 1921 đến 1949, và cho chúng ta một bức tranh chân thực hơn về lịch sử của ĐCSTQ (bản tiếng Việt chỉ gồm 202 trang cộng thêm 48 trang ghi chú nguồn và 14 trang thư mục). Bạn đọc nên bỏ chút thời gian đọc cuốn sách ngắn rất bổ ích này.

Dưới đây chỉ nêu hai (2) sự kiện làm ví dụ:

1. Cuộc chiến cầu Lô Định

Cuộc Trường chinh từng được ca ngợi hết lời (đến nỗi ông Đặng Xuân Khu Tổng bí thư ĐCS Đông Dương lấy bút danh là Trường Chinh từ cuối 1942), theo Dikötter là một cuộc tháo chạy của một lực lượng quân rách rưới, nhếch nhác, vô kỷ luật với tổn thất khổng lồ. Một chi tiết nhỏ là vượt cầu Lô Định (Luding) ngày 29/5/1935 được coi là một chiến công lừng lẫy của Hồng Quân và ngày nay các hãng du lịch vẫn giới thiệu chiếc cầu xích cổ nhất Trung quốc này gắn với chiến công lừng lẫy của Hồng Quân với lời thơ ca ngợi của Mao [5].

Cuộc chiến cầu Lô Định trở thành một phần lịch sử thiêng liêng của ĐCSTQ. Tìm hiểu các tư liệu thời đó và những cuộc phỏng vấn các nhân chứng còn sống ngay quanh cầu cho thấy hóa ra đã chẳng có trận đánh nào cả với quân Quốc Dân Đảng (QDĐ) trên cầu Lô Định khi đó [2 tr. 113-114], [5]. Lịch sử thiêng liêng đơn giản được bịa ra vì mục đích tuyên truyền hoặc do cấp dưới báo cáo láo và một khi được ca ngợi ngất trời thì không có đường lùi để nói thật.

2. Cuộc bao vây Trường Xuân

Sau khi Chiến tranh Thế giới II kết thúc, với sự đầu hàng của Nhật, Hồng quân Liên Xô đã chiếm toàn bộ Mãn Châu rồi sau đó trao các cơ sở chính cho Hồng quân Trung quốc, và việc quân Cộng sản Trung quốc chiếm toàn bộ Mãn Châu cũng như Mỹ không ủng hộ QDĐ đã dẫn đến sự thất bại của Tưởng Giới Thạch và thắng lợi của ĐCSTQ năm 1949. Theo Dikötter, sự kiện thứ hai là cuộc bao vây Trường Xuân [2 tr 192-196], mà ĐCSTQ ít nói đến, có tính quyết định.

Ngày 30/5/1948 Lâm Bưu ra lệnh khiến thành phố phải đầu hàng vì đói: “Biến Trường Xuân thành một thành phố của cái chết”. Cuộc vây hãm kéo dài 150 ngày, với ít nhất 160.000 dân thường chết vì đói và bệnh tật trong thời gian bị phong tỏa khiến quân QDĐ phải đầu hàng.

Hai quả bom nguyên tử ném xuống Nhật đã gây ra 160.000 cái chết trong vòng nửa phút khi bom phát nổ (90.000 tại Hirosima và 70.000 người tại Nagasaki), bằng số dân thường chết trong vụ “bom bao vây” 150 ngày của Lâm Bưu.

Bạo lực (kể cả bạo lực ngôn từ, đấu tố), tuyên truyền (kể cả tẩy não) và đấu tranh giai cấp (nên luôn tìm ra kẻ thù để đánh; nếu chẳng có kẻ thù nào thì phải liên tục tạo ra kẻ thù,…) là những gen cơ bản của chế độ cộng sản. Tại Liên Xô nó đã gây ra hàng chục triệu nạn nhân trong đó có hàng triệu người chết do thanh trừng hay chết đói khi không có chiến tranh, và cũng thế ở Trung Quốc với hàng chục triệu người chết do thanh trừng và đói dưới thời Mao và hàng trăm triệu nạn nhân. Trong một phỏng vấn giới thiệu cuốn Bình minh Đỏ trên đất Trung Hoa, Dikötter nhấn mạnh Liên Xô có vai trò quyết định [6, phút 51:21] đối với ĐCSTQ suốt giai đoạn 1921-1949. Cộng sản là cộng sản và những gen cộng sản (mà ở trên chúng ta chỉ bàn đến 3 gen) vẫn thế ngay cả sau khi Liên Xô đã tan rã. Đó là những bài học có thể rút ra từ những sách của Dikötter “lật sử” ĐCSTQ [8].

---

Ghi chú:

[1] BBC phỏng vấn Gs Trần Quốc Vượng https://youtu.be/8SZFsyWyJy0?is=wxsYGD89UCB39Ym-

[2] Frank Dikötter, Bình minh đỏ trên Trung Quốc

[3] Trương Nhung (Jung Chang), Từ Hi Thái Hậu

[4] Edgar Snow, Red Star Over China, là cuốn sách quảng cáo cho Mao làm cho các độc giả phương Tây hiểu sai hoàn toàn về Mao và ĐCSTQ từ đó đến nay. Cuốn của Frank Dikötter, Red Dawn Over China, có tiêu đề có vẻ nhại tiêu đề của Edgar Snow (thay Star bằng Dawn). Tác giả của cuốn trước, Edgar Snow, sau trở thành bạn của bà góa của Tôn Trung Sơn là Tống Khánh Linh [7 tr. 77] đã được bà sắp đặt để viết sách quảng cáo cho Mao và được Mao chấp nhận và kiểm soát kỹ bản thảo [7. tr. 132] để viết tiểu sử của ông; “Mao đã trình bày cho nhà báo Mỹ này một phiên bản huyền thoại về cuộc đời mình, kể về tuổi thơ, thời trẻ và sự nghiệp cách mạng của ông. Ông đã kiểm tra và chỉnh sửa từng từ mà Snow viết” [2 tr. 143]. Nhờ các bài báo và nhất là cuốn sách của Edgar Snow Mao trở nên nổi tiếng khắp thế giới. Tuy nhiên xem xét lại tư liệu từ trên 300 tập sách (mỗi tập 300 đến 500 trang) của chính ĐCSTQ cùng các tài liệu lưu trữ của Quốc tế Cộng sản, Liên Xô và Anh, Mỹ, Pháp và Quốc Dân Đảng (tại Đài Bắc),… Frank Dikötter đã lật sử ĐCSTQ. Cho đến trước 1940, ĐCSTQ là một lực lượng nhỏ bé được Liên Xô dựng lên và tài trợ, hoạt động theo chỉ thị của Stalin – dùng tuyên truyền, bạo lực để tiến hành các chính sách độc ác không được lòng dân. Ví dụ bảng sau về số dân trên 1 đảng viên cộng sản trong vài nước khác nhau để thấy tỷ lệ đại diện của ĐCSTQ là không đáng kể:

ĐCSTQ (trước 1940) theo báo cáo bị thổi phồng của QTCS	Mỹ (1939): ĐCSM có 66 ngàn đảng viên, dân số 132 triệu	Bồ Đào Nha (1934 dưới chế độ độc tài Salazar)	Pháp (1939)	Nga (1939)
1700*	2002	280*	148	57

Có thể thấy tỷ lệ đảng viên ĐCS ở Trung quốc cỡ tương đương với ở Mỹ, kém xa Bồ Đào Nha dưới chế độ độc tài Salazar cấm ĐCS hoạt động và đàn áp mạnh mẽ, tất nhiên kém xa Pháp và Liên Xô thời đó. Tác giả tổng hợp từ số đảng viên cộng sản ở các nước đó lúc đó và dân số của các nước tương ứng đó năm 1939, lấy từ https://worldpopulationreview.com/country-rankings/population-by-country-in-1939?utm_source=openai.

* Con số này của Trung quốc và Bồ Đào Nha là từ Dikötter (tr. 2), theo ông 1700 dân có 1 đảng viên ĐCSTQ được Quốc tế cộng sản vống lên. Số đảng viên do ĐCSTQ sau này công bố thì cao hơn rất nhiều (gấp trên 10 lần), còn Dikötter dựa vào báo cáo lưu trữ nội bộ của ĐCSTQ được công bố thì tại Cam Túc nơi có 6,7 triệu dân chỉ có 264 đảng viên tức là 25.000 dân mới có 1 đảng viên cộng sản ([2] tr.2). Nếu lấy con số đảng viên mà ĐCSTQ thừa nhận năm 1937 là 40.000 và dân số Trung quốc lúc đó khoảng 260 triệu ta có con số cho năm 1937 là: 1 đảng viên trên 6.500 dân (gấp con số 1.700 gần 4 lần và cao hơn Mỹ 1939 gấp 3 lần) Có thể suy ra từ các dữ liệu trên rằng số những người theo cộng sản trước 1940 ở Trung Quốc thậm chí còn kém cả ở Mỹ - một nước chống cộng dẫn đầu thế giới.

[5] “Việc vượt cầu Luding vào ngày 29 tháng 5 năm 1935 chắc hẳn là một trong những trận chiến nổi tiếng nhất trong cuộc cách mạng Trung Quốc. Hàng loạt phim tuyên truyền đã được sản xuất, miêu tả một tiểu đội binh sĩ dũng cảm bò qua nhịp cầu dài 100 mét làm bằng xích sắt, nơi tất cả các tấm ván gỗ đã bị gỡ bỏ, treo lơ lửng nguy hiểm trên dòng nước chảy xiết phía dưới, ngay cả khi súng của địch xả đạn vào họ. Họ tiến lên từng chút một, với nhiều binh sĩ bị trúng đạn và ngã xuống tử vong, cho đến khi đối phương hoảng loạn và cố đốt cháy những tấm ván còn lại. Kẻ thù bỏ chạy trong sợ hãi trong khi những người lính kiên quyết đứng dậy và chạy qua ngọn lửa trong vài mét cuối cùng, quần áo và lông mày của họ bị lửa thiêu xém” [2 tr 113].

Trong bài thơ Trường Chinh của Mao (do Xuân Thủy dịch):

Hồng quân đâu ngại gian nan,

Đường xa vạn thuỷ thiên sơn đi cùng.

Leo theo Ngũ Lĩnh trập trùng,

Trèo lên đỉnh núi Ô Mông dốc nhoài.

Kim Sa vượt sóng lưng trời,

Cầu treo Đại Độ sắt mài buốt chân.

Qua ngàn dặm tuyết non Mân,

Mặt như hoa nở ba quân reo cười.

Hai câu in nghiêng Mao ca ngợi Hồng quân vượt cầu Lô Định qua sông Đại Độ.

[6] Lawfare Daily: Frank Dikötter on the Early Years of Chinese Communism: “Không có Lenin và Stalin không có Mao” (phút 51:21) https://www.youtube.com/watch?v=SmkLIvpeo9k (để ý đến phút 51:36 có nhắc đến Hồ Chí Minh);

[7] Trương Nhung (Jung Chang), Chị Cả, Em Út, Chị Đỏ

[8] Ngoài cuốn Bình minh Đỏ trên đất Trung Hoa (2026), Frank Dikötter còn có bộ ba sách (the People’s Trilogy): Nạn đói vĩ đại của Mao (2010) về thời kỳ Đại nhảy vọt 1958-1962; Thảm kịch của sự giải phóng(2016) về thời kỳ đầu của nền cộng hòa nhân dân 1945-1957; và Cách mạng Văn hóa (2016) về thời kỳ 1962-1976. Về thời kỳ vươn mình thành siêu cường hậu Mao thì có cuốn Trung quốc sau Mao (2022).

Xem cả clip: https://www.youtube.com/watch?v=8v9bf-fRlj8

N.Q.A.

Tác giả gửi BVN