Historia Ameryki Północnej

Cywilizacja Majów cz. II - Sztuka

2017-05-16T16:04:00.002+02:00

Cywilizacja Majów rozwijała się między 500 r. p.n.e., a 900 r. n.e. i zajmowała cały półwysep Jukatański. Ich wpływy dobiegły końca w momencie przybycia Hiszpan, ale w dalszym ciągu nie wiadomo co tak naprawdę doprowadziło cywilizację Majów do upadku i opuszczenia ich wspaniałych miast.

Sztuka Majów charakteryzuje się rzeźbami z kamienia i drewna, garncarstwem i malowidłami naściennymi.

Artyści Majów byli nadzwyczaj uzdolnionymi rzemieślnikami pracującymi z kamieniem. Wiele budowli Majów zawierają kamienne płaskorzeźby, na których są przedstawione motywy religijne. Wiele rzeźb było dedykowanych rodzinie królewskiej, ale były takie, które odzwierciedlały rytuały oraz aktywności życia codziennego. Zdarzały się również rzeźby przedstawiające bitwy oraz ofiarę z ludzi. Świątynie Majów i inne budowle były zdobione rzeźbami, które pokazywały nadzwyczajne umiejętności rzemieślników. Wszystko to było wykonywane przy użyciu kamiennych narzędzi i drewnianych młotków.

Siedzący Król

Majańscy artyści byli również znawcami ceramiki. Jeden z ich najwcześniejszych typów ceramicznych znany jest jako Amyan i może pochodzić z wyżyn Gwatemali. Znanymi cechami tego okresu są zwykłe garnki i inne naczynia wykonane prosto w pojedynczych kolorach. Później style charakteryzują się większą różnorodnością, jak słoiki i wazony oraz wiele innych technik dekoracyjnych, takich jak malowanie polichromii. Te późniejsze ceramiki Majów są uważane z wielkim szacunkiem i są uważane za najlepsze przykłady ceramiki starożytnej Mezoameryki. Wiele prac przedstawiają potwory, bóstwa i różne kolory, takie jak pomarańczowy i czerwony.

Naczynia do picia

Wiele zabytków Majów prezentuje się w muzeach w Mezoameryce i demonstruje różne tradycje Majów. Majańscy rzemieślnicy byli mistrzami rzeźbienia w drewnie i jadeicie. Stworzyli różne narzędzia, dzwony i biżuterię z miedzi i złota oraz innych naturalnych materiałów. Inne ważne zabytki Majów, znajdujące się obecnie w muzeach, obejmują maski, prace mozaikowe i posągi. Dzieła sztuki wykazują znaczne informacje o kulturze ludów Majów, a uczeni wciąż pracują nad tym, aby lepiej zrozumieć te dzieła sztuki, aby określić bardziej szczegółowe informacje o tej cywilizacji i o tym, dlaczego zniknęli.

Źródło: Art History, The Metropolitan Museum, Starożytne Cywilizacje

Cywilizacja Majów cz. I - Wstęp

2017-04-25T18:19:00.001+02:00

Imperium Majów było umiejscowione w lasach tropikalnych dzisiejszej Gwatemali, które osiągnęło szczyt potęgi koło XVI wieku n.e. Majowie byli doskonałymi rzemieślnikami, którzy trudnili się rolnictwem, garncarstwem, pismem hieroglificznym, tworzeniem kalendarzy oraz matematyką. Pozostawili po sobie imponującą kolekcję wspaniałych budowli oraz sztuki.

Region Majów

Cywilizacja Majów była jedną z dominujących niezależnych społeczności Mezoameryki. Majowie jako jedyni zajmowali cały region geograficzny, a był nim Półwysep Jukatan. To pokazuje, że Majowie byli bezpieczni przed atakami innych kultur Mezoameryki.

Majowie żyli w trzech grupach, które zamieszkiwały trzy różne obszary i różniły się nie tylko środowiskiem, ale także kulturowo. Te trzy obszary to: północne niziny na półwyspie Jukatan, południowe niziny na półwyspie Jukatan i tereny górzyste. Najpopularniejszymi są Majowie z południowych nizin półwyspu Jukatan, któzy osiągnęli szczyt w okresie klasycznej (250 r. - 900 r. n.e.), którzy wybudowali wielkie kamienne miasta i monumenty, które fascynują archeologów po dzień dzisiejszy.

Początki Majów

Pierwsze osady Majów są szacowane na 1800 r. p.n.e. albo początek okresu przedklasycznego. Pierwsi Majowie trudnili się rolnictwem i uprawiali takie rośliny jak kukurydza, fasola, kabaczki i maniok. Przed 300 r. p.n.e. Majowie zaczęli rozszerzać swoje wpływy na okoliczne góry, wyżyny i niziny. W tym samym okresie powstała pierwsza cywilizacja Mezoameryki - Olmekowie. Majowie zapożyczyli od Olmeków wiele aspektów religijnych i kulturalnych, system liczbowy, a także słynny kalendarz, który kończył się na dacie 21.12.2012. Podobnie postąpili Zapotekowie, Totonakowie i Aztekowie.

Poza rolnictwem, Majowie stworzyli piramidy, miasta oraz wiele monumentów. W północnym regionie Peten był Mirador, największe i najwspanialsze miasto jakie kiedykolwiek wybudowano w Ameryce prekolumbijskiej. Tikal, stolica Majów z okresu klasyczne wygląda ja mała wioska w sosunku do Mirador. Istnienie tego miasta dowodzi, że Majowie rozkwitali długo przed okresem klasycznym.

Las deszczowy i życie

Jedną z wielu intrygujących rzeczy o Majach była ich zdolność do wybudowania wielkiej cywilizacji w klimacie tropikalnego lasu deszczowego. Tradycyjnie ludność starożytna rozkwitała w suchszych klimatach, gdzie scentralizowane zarządzanie zasobami wodnymi stanowiło podstawę społeczeństwa. Na nizinach na południu było niewiele żeglownych rzek dla handlu i transportu, a także nie było potrzeb nawadniania.

Pod koniec XX wieku naukowcy stwierdzili, że klimat nizin był w rzeczywistości dość zróżnicowany pod względem środowiskowym. Choć obcy najeźdźcy byli rozczarowani względnym brakiem srebra i złota, Majowie skorzystali z wielu zasobów naturalnych w okolicy, w tym kamienia wapiennego, obsydianu i soli. W środowisku znajdowały się również inne skarby dla Majów, w tym jadeit, pióra quetzal i muszle, które były używane jako trąbki na ceremoniach i wojnach..

Źródło: History Channel

Cywilizacja Tarasków

2017-04-22T13:30:00.001+02:00

Cywilizacja Tarasków (nazywana również Purépecha) zdominowali zachodni Meksyk i zbudowali imperium, które doprowadziło do wielkiej wojny z innym imperium - Aztekami. Taraskowie kontrolowali z ich stolicy Tzintzúntzan imperium o wielkości ponad 75,000 km2.

Początki cywilizacji

Historia Tarasków została napisana dzięki wielu wykopaliskom archeologicznym i lokalnym tradycjom, głównie te, które są związane z Relación de Michoacán, któey został napisany przez franciszkanina Jeronimo de Alcala w połowie XVI wieku. Kultura Tarasków wiele zawdzięcza wcześniejszym cywilizacjom plemiennym Bajio i Michoacán. Taraskowie zamieszkiwali centralne i północne tereny Michoacán wokół jezior Zacapu, Cuitzeo i Pátzcuaro. Od późnego okresu przed klasycznego, społeczność Tarasków stworzyła wyrafinowaną kulturę z dużym stopniem politycznej centralizacji. Nawiązując do Relación, najważniejszym plemieniem było Wakúsecha, których wódz Taríakuri założył pierwszą stolicę Pátzcuaro około 1325 r. n.e.

Taraskowie podwoili swoje terytorium, a co za tym idzie, zwiększyła się produkcja i handel takimi towarami jak: kukurydza, obsydian, bazalt i ceramika. Podnoszący się poziom wody w Pátzcuaro zmusił okolicznych mieszkańców do opuszczenia domów, co doprowadziło do zacieklejszej walki do zasoby. W wyżej położonych miastach nad Zacapu, populacja znacząco się zwiększyła, czyli 20,000 ludzi mieszkało w 13 miastach. Może w tym okresie lokalne stany zaczęły ze sobą walczyć, a stabilność gwałtownie zmalała, ale fundamenty pod wielkie imperium Tarasków zostały zbudowane.

Tzintzúntzan

Od późnego okresu przed-klasycznego (1350-1520 r. n.e.) stolicą Tarasków i największą osadą było Tzintzúntzan na północno-wschodnim wybrzeżu jeziora Pátzcuaro. Taraskowie rządzili przez bardzo scentralizowany i hierarchiczny system polityczny i kontrolowali ponad 90 miast i wiosek wokół jeziora. Po 1522 r. n.e. populacja wokół jeziora wynosiła około 80,000, kiedy Tzintzúntzan miało 35,000 mieszkańców. Stolica była centrum administracyjnym, handlowym i religijnym całego imperium Tarasków. W stolicy przeprowadzano projekty irygacji pól oraz tworzenia tarasów pod uprawy. Było to robione, aby wyżywić wszystkich mieszkańców, ale import towarów pozostało koniecznością.

Sieć lokalnego rynku i systemy trybutu zapewniał, że było dużo podstawowych towarów, ale były też ceramika, muszle i metale, w tym złoto i srebro. Na targach sprzedawano owoce, warzywa, kwiaty, tytoń, gotowe potrawy, rękodzieła, a także rzadkie materiały takie jak obsydian, miedź i brąz. Obszar ten miał monopol na wydobycie i przetapianie złota i srebra. Produkcją towarów z tych cennych materiałów zajmowali się bardzo utalentowani rzemieślnicy, którzy prawdopodobnie rezydowali w kompleksie pałacowym w Tzintzúntzan. Są dowody na to, że w południowo-wschodnich i zachodnich terenach była niezależna produkcja złota i srebra oraz centra administracyjne. Dodatkowo, Taraskowie importowali turkus, kryształy oraz zielone kamienie, kiedy lokalny trybut dostarczał bawełnę, kakao i egzotyczne pióra. Taraskowie byli najważniejszymi producentami dzwonków z cyny, brązu i miedzi, które były wykorzystywane w ceremonialnych tańcach w całej Mezoameryce.

Region Tarasków kontrolował przydział gruntów, kopalnie miedzi i obsydianu, lasy, rybołówstwo i warsztaty rzemieślnicze. Zróżnicowane grupy etniczne w obrębie imperium, choć podtrzymywane politycznie wobec Tzintzúntzan, utrzymywały również swój język i tożsamość lokalną, ale w czasach wojny ich oddanie wobec Taraskaów znacząco powiększyło liczebność armii.

Według Relación de Michoacán arystokracja Tarasków została podzielona na trzy grupy: królewska, bogata i biedna szlachta. W stolicy i świętych miejscach Ihuátzio rezydowała rodzina królewska. Pogrzeb jednego króla Tarasków został opisany w Relación, gdzie martwemu władcy w drodze do ziemi umarłych towarzyszyło 40 męskich niewolników i 7 ulubionych nałożnic. Byli to kucharze, winiarze, służba i lekarz, który nie zdołał zapobiec śmierci.

Religia

Religia Tarasków prowadzona była przez Najwyższego Kapłana, który był szefem wielowarstwowej klasy kapłańskiej. Kapłani byli łatwo identyfikowani przez tytoń, który nosili wokół szyi. Religia Tarasków wyznaczyła Pátzcuaro jako centrum kosmosu, a przynajmniej centrum siły. Wszechświat miał trzy części: niebo, ziemia i zaświaty. Niebem rządził najważniejszy bóg słońca Kurikaweri, którego żoną była Kwerawáperi, bogini ziemi. Najważniejszym dzieckiem była Xarátenga, księżyc i bogini mórz.

Taraskowie wydają się także wierzyć w wcześniejsze lokalne bóstwa i dokonywać metamorfozy lub łączyć je z całkowicie oryginalnymi bogami Tarasków. Ponadto bogowie zdobywanych plemion włączono do oficjalnego panteonu Tarasków. Kurikaweri czczono przez spalenie drewna i ofiarowanie ludzkiej ofiary i krwi, a piramidy zostały zbudowane na cześć Taraskich bogów, pięć w Tzintzúntzan i pięć w Ihuátzio. Szczególną cechą religii Tarasków był brak takich typowych bóstw Mezoamerykańskich takich jak bogini deszczu (Tlaloc) i pierzastego węża (Quetzalcoatl). Taraskowie nie używali kalendarza 260 dni, ale 18-miesięczny rok słoneczny z 20-dniowymi miesiącami.

Sztuka i Architektura

Niepowtarzalną cechą post klasycznej architektury Tarasków są monumentalne budowle, które łączą prostokątne i okrągłe piramidy skalne, znane jako yácata. Są one ukształtowane jak otwory na klucze, ale były również regularne piramidy prostokątne. W Tzintzúntzan pięć takich struktur spoczywa na ogromnej platformie o długości 440 m. Yácata początkowo budowano z ściśle przylegającymi do nich płytkom z wulkanicznego kamienia, a wykopaliska wewnątrz nich ujawniały grobowce bogate w artefakty. Przed yácata umieszczano rzeźby, aby otrzymać ofiary jak w wielu innych kulturach Mezoamerykańskich. W Ihuátzio znajduje się przykładowe boiska do gry w piłkę.

Ceramika Tarasków była również charakterystyczna dzięki słojom z uchwytami (które czasami miały kształt zwierząt lub roślin), misom, małym naczyniom i fajkom, a to wszystko było bogato zdobione. Taraskowie byli także wysoko wykwalifikowanymi metalurgami, którzy pracowali zwłaszcza ze srebrem i złotem. Ponadto byli ekspertami w produkcji biżuterii z obsydianu, które były pokryte złotem z inskrypcjami z turkusu.

Zagrożenie

Rozwijające się imperium Tarasków i sąsiadujących z południa i zachodu Azteków ostatecznie doprowadziły do bezpośredniej konfrontacji o terytorium i zasoby. W pewnym sensie te dwie wielkie mocarstwa Mezoameryki zrównoważyły się wzajemnie. Taraskowie 50 mil od Tenochtitlan zmusili Azteków do porozumienia w sprawie północno-południowej granicy między rzekami Lerma i Balsas. Dzięki tej granicy Taraskowie nadal prowadzili politykę ekspansji. Najlepszym źródłem archeologicznym siły wojskowej i innowacji Tarasków jest twierdza Acambaro. Stosowane przez nich strategie wojskowe oraz wykorzystanie broni metalowej pomagają wyjaśnić, w jaki sposób Taraskowie zdołali pozostać nie do zdobycia przez potężne imperium Azteków.

Pomimo działań wojennych pomiędzy dwoma cywilizacjami istnieją pewne dowody na handel między nimi, a zwłaszcza w strategicznych punktach, takich jak graniczne miasto handlowe Taximoroa, ale także przez lokalne plemiona działające jako mediatorzy w strefach buforowych na granicy. Wykopaliska archeologiczne potwierdziły wymianę kulturową pod względem stylów artystycznych, która jest ograniczona do garstki naczyń ceramicznych znajdujących się na terytorium danego partnera handlowego.

Kiedy Hiszpanie przybyli do Michoacán w 1522 r., Taraskowie, którzy uprzednio zignorowali Aztecki apel o pomoc, doszli do pokojowego porozumienia z nowymi panami Mezoameryki i stali się jedynie państwem wasalnym.

Źródło: Ancient History Encyclopedia

Cywilizacja Huasteków

2017-04-19T16:34:00.001+02:00

Huastekowie są rodowitymi mieszkańcami Meksyku, którzy żyli w regionie La Huasteca włączając stany Hidalgo, Vercaruz, San Luis Potosi i Tamaulipas. Były on skoncentrowane w wzdłuż rzeki Panuco i Zatoki Meksykańskiej. Szacuje się, że w dzisiejszych czasach żyje 66,000 ludzi mówących w języku Huasteków, z czego 2/3 jest w San Luis Potosi, a 1/3 w Veracruz, jednakże ich populacja prawdopodobnie była większa i wynosiła 500,000 w momencie przybycia Hiszpan w 1529 roku.

Starożytna cywilizacja Huasteków jest jedną z prekolumbijskich kultur Mezoameryki. Sądząc po wykopaliskach archeologicznych, są uważane za pochodzące z około 10 wieku p.n.e., ich okres największego wzrostu przypada okres pomiędzy erą postklasyczną, a upadkiem świętego miasta Teotihuacan i powstaniem Imperium Azteków. Prekolumbijscy Huastekowie budowali świątynie na piramidach schodkowych, wolnostojące rzeźby i produkowali malowaną ceramikę. Byli podziwiani przez inne kultury Mezoameryki za ich wspaniały talent muzyczny.

Około roku 1450 Huastekowie zostali pokonani przez armię Azteków dowodzoną przez Moctezuma I. Zostali zmuszeni do płacenia trybutu, ale w dużym stopniu byli autonomiczni.
Ostatecznie Huastekowie zostali podbici przez Hiszpan między 1519, a 1530 rokiem. Po hiszpańskiej krucjacie, wielu Huasteków zostało sprzedanych na Karaibach jako niewolnicy przez hiszpańskich handlarzy.

Huastekowie odzielają się od reszty Majów

Nauka o zmianach w języku, w szczególności glottochronologia, dała lingwistom narzędzia do wyznaczenia punktu w czasie, kiedy to języki powstał z ich wspólnego języka przodków. Procedura zależy od przypuszczenia, że języki, w przypadku braku powszechnego alfabetu, zmieniają się w stałym tempie.

Spośród wszystkich języków pochodzących z Proto-Majów, język proto-Huastecki był pierwszym, który oddzielił się od Majów. Drugi rozłam, w gałęzi nie-Huasteckich, znajdował się proto-Jukatański, obecnie używany na półwyspie Jukatan, a przodkiem innych języków Majów. Jedynym innym językiem, oprócz Huasteka, powstałym z proto-Huasteckiego był Chicomuceltec (zwany również Cotoque), język używany w Chiapas koło Comitán, ale teraz wymarły.

Lingwiści założyli, że prekursor języka Huasteków różnił się od języka Proto-Majów w latach 2200, a 1200 p.n.e. Lingwista Morris Swadesh ustanowił późniejszą datę jako ostatni możliwy czas na to rozszczepienie, i dał Huastek / Chicomuceltec inik ("człowiek") w porównaniu do innych-majów winik jako typowy kontrast. McQuown sugeruje 1500 p.n.e., Manrique Castaneda 1800 p.n.e., a Dahlin 2100 p.n.e. jako najbardziej prawdopodobne daty podziału. Proponowana przez Kaufmana data około 2200 p.n.e. wymagałaby dwóch regularnych fonologicznych zmian, które są poświadczone we wszystkich językach Majów, "r" zmieniając się na "y" i "q" na "k".

Praca Robertsona dotycząca czasowników związanych z językami Majów implikuje, że Huastekowie mieli kontakt z proto-Tzeltal gałęzią Majów. W proto-Majach absolutywy (określa podmiot czasownika nieprzechodniego oraz dopełnienie czasownika przechodniego) mogłyby być oznaczone albo przez przedrostek lub przyrostek, w zależności od obecności znacznika czasu / aspektu. Ta cecha została zachowana w Q'anjob'al (języku Majów, mówionym w górach Cuchumatanes w Gwatemali), ale straciła w innych gałęziach. Juhatański zawsze stosuje przyrostek w absolutywach, podczas gdy K'iche 'zawsze stosuje przedrostek. Huastek zdaje się mieć wpływ na proto-Tzeltal, powodując takie innowacje, jak przyimek ta, stosowany w czasowniku w trzeciej osobie. Jeśli wydaje się prawdopodobne, że rozłam Huastek-Maja nastąpił około 2000 roku p.n.e. Huastecki prawdopodobnie nie podróżował daleko od pogranicza Gwatemali-Chiapas aż do 1100 roku p.n.e., mniej więcej wtedy, gdy proto-Tzeltal został ustanowiony jako oddzielna gałąź.

Sztuka

Mieszkańcy Huastka mieszkali na północ od Totonaków, w północno-wschodnim rogu Mezoameryki, co pomogło im w odróżnieniu się. Huastekowie mówili w języku Majów, co było wtedy dobrym językiem w handlu. Ich sztuka polegała na obszarze przybrzeżnym, w wyniku którego powstały artefakty z muszli. Artyści robili również garnki, kamienie do gier i rzeźby. Elementy te były często wykonywane z muszli i nabierały kształt ludzkiej głowy.
Niektóre artefakty pokazywały ich boga Quetzalcoatl, którego czcili.

Podsumowianie

Cywilizacja Huasteków jest tak naprawdę odłamem Majów. Prawdopodobnie między 2100, a 1500 rokiem p.n.e. Huastekowie oddzielili się od Majów i osiedlili się na północy Mezoameryki.
Informacje o Huastekach są skąpe i niekompletne, więc mało wiemy o ich tradycji i kulturze, ale możemy przypuszczać, że mieli podobne zwyczaje co ich kuzyni Majowie.

Cywilizacja Olmeków

2017-04-17T18:45:00.000+02:00

Tajemnicza cywilizacja Olmeków funkcjonowała w Mezoameryce w okresie przed klasycznym od 1200 do 400 roku p.n.e. i uznawana jest za prekursora takich cywilizxacji jak Majowie czy Aztekowie. Prosperowała w Zatoce Meksykańskiej, a ich wpływy i handel rozpowszechniał się od 1200 roku p.n.e. sięgając dzisiejszej Nikaragui. Monumentalne kompleksy świątyń, masywne rzeźby z kamienia, gra w piłkę, picie czekolady i zwierzęcy bogowie były aspektem kultury Olmeków i przechodziła dalej na inne cywilizacje, które podążały za pierwszą cywilizacją w Mezoameryce.

Tajemnica

Cywilizacja Olmeków jest bardzo tajemnicza i nawet nie wiemy jak on sami siebie nazywali, ‘Olmek’ było nazwą Azteków i znaczy 'ludzie gumy'. Z powodu braku dowodów archeologicznych ich pochodzenie, założenie miast i poszerzanie wpływów jest wielką niewiadomą. Jednakże, Olmekowie kodyfikowali i zapisywali swoich bogów i praktyki religijne w postaci symboli. Dokładne znaczenie tego zapisu jest bardzo często dyskutowane, ale przynajmniej jego złożoność sugeruje pewien rodzaj zorganizowanej religii obejmującej kapłaństwo. Praktyki religijne poświęcania, rytuałów jaskiniowych, pielgrzymek, ofiar, gier w piłkę i piramid zostało przekazane wszystkim następującym cywilizacjom w Mezoameryce do czasu hiszpańskiego podboju w XVI wieku.

Główne miasta

Olmekowie początkowo skupili się na uprawie dobrze nawodnionej ziemi wzdłuż wybrzeża Zatoki Meksykańskiej, aby sadzić kukurydzę i fasolę. Dodatkowo zbierali dużo lokalnego jedzenia takiego jak kokosy i owoce morza włączając żółwie i małże. Po 1200 roku p.n.e. rozwinęły się miasta takie jak San Lorenzo (najstarsze), La Venta, Laguna de los Cerros, Tres Zapotes i Las Limas. San Lorenzo osiągnęło szczyt swojego rozwoju i wpływów między 1200, a 900 rokiem p.n.e., kiedy to jego strategiczne położenie chroniło przed powodzią, a to pozwoliło na kontrolę lokalnego handlu. Olmekowie najczęściej handlowali obsydianem, jadeitem, serpentynem, mikiem, gumą, ceramiką, piórami, wypolerowanymi lustrami z ilmenitu i magnetytem.

Dowody na wysoką kulturę San Lorenzo były struktury kopca, wczesne boisko sportowe, rzeźbione kanały ściekowe przechodzące przez kopce i Czerwony Pałac z podłogą pomalowaną na czerwono i z warsztatem. Około 900 roku p.n.e. San Lorenzo zaczęło popadać w ruinę, kiedy to La Venta rozpoczęła kwitnąć i stała się nową stolicą i posiadała około 18000 mieszkańców.

Trzy miasta San Lorenzo, La Venta i Laguna de los Cerros miały symetrię dwustronną, lecz w La Venta została wybudowana pierwsza piramida w Mezoameryce. Jest to obmyślone architektoniczne rozmieszczenie budynków religijnych, a w La Venta budynki są umiejscowione symetrycznie wzdłuż osi północ-południe z wielkimi głowami spoglądającymi w kluczowe miejsca, wyglądające jak strażnicy kompleksu. Wielka ceremonialna piramida schodkowa, zasypany plac z 2-metrowymi bazaltowymi kolumnami i dwie mniejsze piramidy/kopce, które mogły być skopiowane przez inne kultury Mezoameryki, które brały pod uwagę precyzyjne ułożenie budynków. La Venta i San Lorenzo były systematycznie niszczone między 400, a 300 rokiem p.n.e.

Wielka kamienna głowa Olmeków

Wierzenia

O kulturze Olmeków możemy znaleźć wiele informacji, ale szczegóły ich religii są bardzo skąpe. Dzięki rosnącym raportom archeologicznym jesteśmy w stanie połączyć informacje ze sobą i poznać najważniejsze aspekty religii Olmeków. Olmekowie mieli dokładne miejsca, w których były najważniejsze skrzyżowania nieba, ziemi i zaświatów. Przykładowo, jaskinie mogły prowadzić do zaświatów i gór, które miały szczyty i jaskinie pozwalające na dotarcie do wszystkich trzech miejsc. Najważniejszymi górami Olemków były El Manatί, Chalcatzingo i Oxtotitlan.

Nazwy bogów nie są znane oprócz takich jak deszcz, ziemia i kukurydza. Z tego powodu, aby zidentyfikować olmeckich bogów nadano im numery (np. Bóg VI). Olemkowie wierzyli, że takie zwierzęta takie jak jaguary, orły, kajmany, węże, a nawet rekiny były identyfikowane jako bóstwa, gdyż mogli wcielać się w te przerażające zwierzęta. Olmekowie lubili mieszać zwierzęta tworząc dziwne połączenia takie jak człowiek-jaguar, który był uznawany za najwyższego boga. Wiemy też, że wierzyli w podniebnego smoka, któremu pomagają cztery krasnale, które reprezentowały cztery strony świata.

Sztuka

Najpopularniejszym dziedzictwem Olmeków są wielkie kamienne głowy. Były rzeźbione w bazalcie i ukazywały wyjątkowe obrazy twarzy, więc mogły być portretami władców. Głowy miały 3 metry wysokości i ważyły 8 ton, a kamieniołom w którym je wykuwano był oddalony o 80 kilometrów lub więcej, prawdopodobnie używali tratw rzecznych. Odkryto 17 sztuk z czego 10 jest z San Lorenzo. Władca często nosił hełm ochronny, a czasami był ukazywany z pazurami jaguara zwisającymi na czoło, co było reprezentowane jako symbol politycznej i religijnej władzy. Z faktu, że te rzeźby ukazywały tylko głowę, może być wyjaśnione przez wierzenie w Mezoamerykańskiej kulturze, że to sama głowa zrodziła duszę.

Olmek

Innymi zachowanymi dziełami Olmeków są rzeźby w skale i malowidła. Najczęściej występują przy wejściach do jaskiń, które ukazują siedzącego władcę. Na przykład w Oxtotitlan, jest postać nosząca strój zielonego ptaka, a w Chalcatzingo jest inny władca, który siedzi na tronie otoczony polami kukurydzy. W innych miejscach są też malowidła rytuałów jaskiniowych i można je znaleźć w Cacahuazqui, Juxtlahuaca i Oxtotlan.

Jadeit i ceramika był kolejnym popularnym materiałem używanym w rzeźbiarstwie, a także drewno, co przykładem może być dobrze zachowana rzeźba w torfowiskach El Manati. Jeden z bogów często był ukazywany w małych rzeźbach i był nim Bóg IV, czasami nazywany dzieckiem deszczu, który jest bezzębnym człowiekiem z otwartymi ustami, rozczepionej głowie i opasce, czasami z dodatkiem pasków papieru zwisających po obu bokach twarzy.

Prawdopodobnie najbardziej znaczącą rzeźbą z jadeitu jest Topór Kunz, ceremonialny obuch jest w Amerykańskim Muzeum Historii Naturalnej w Nowym Jorku. Topór został wykonany, aby reprezentował człowieka-jaguara, który używał tylko narzędzi z jadeitu i wypolerowany przy użyciu jadeitowego kamienia ściernego. Zwierzęta były popularnym motywem w sztuce Olmeków, a w szczególności najbardziej niebezpieczne takie jak jaguary i orły. Olmekowie najczęściej chowali ich rzeźby, a nawet większe kawałki w rytuale pamięci.

Topór Kunz

Spuścizna

Olmekowie wpłyneli na cywilizacje, które w późniejszym czasie przybyły do Mezoameryki, w szczególności w rzeźbiarstwie, garncarstwie i jadeicie. Dzieła sztuki Olmeków zostały odnalezione w Teopantecuanitlan, 650 km od rodowitej ziemi Olmeków. Dodatkowo, wiele aspektów kultury i religii takich jak podniebny smok, czy bóg pierzasty wąż ukazały się w późniejszych religiach w podobnej postaci. Bóg wąż został przemieniony na Kukulcan dla Majów i Quetzalcoatl dla Azteków. Wpływ kulturowy i religijny na całą Mezoamerykę zawdzięczamy tajemniczej cywilizacji Olmeków.

Źródło: Ancient History Encyclopedia

Cywilizacja Mixteków

2017-04-15T15:02:00.001+02:00

Mixtekowie zwani również Mistekami byli cywilizacją tubylczą z elementami modernizmu z bogatą historią. W czasach przed odkryciami żyli w zachodniej części regionu Oaxaca oraz częściowo w Puebla i Guerrero. Byli jedną z najważniejszych grup Mezoamerykańskich. Podczas okresu post-klasycznego (800-1521 n.e.), byli znani ze wspaniałych dzieł sztuki takich jak metalurgia, jubilerstwo oraz zdobione talerze.

Informacje o historii Mixteków pochodzą z wykopalisk archeologicznych, Hiszpańskich dokumentów z podboju oraz kodeksów pre-kolumbijskich, książki z pismem obrazkowym opowiadająca o heroicznych wyczynach królów i arystokracji Mixteków.

Region Mixteca

Region, w którym ta kultura się rozwinęła jest Mixteca. Charakteryzuje się wysokimi górami oraz wąskimi wąwozami z małymi strumieniami. Region Mixteca tworzą trzy obszary:

Mixteca Alta (Wysoka Mixteca) z górami o wysokości od 2000 do 2500 metrów (6500-8200 stóp).
Mixteca Baja (Niska Mixteca), o wysokości od 1500 do 1700 metrów (5000-5600 stóp).
Mixteca de la Costa (Wybrzeże Mixteca) wzdłuż wybrzeża Pacyfiku.

Ten nierówny krajobraz nie pozwalał na łatwą komunikację w cywilizacji co tłumaczy dużą różnicę w dialektach w dzisiejszym języku Mixteków. Szacuje się, że istnieje przynajmniej tuzin różnych dialektów języka Mixteków.

Rolnictwo, które uprawiali Mixtekowie od 1500 roku p.n.e. było uciążliwe z powodu trudnego terenu. Najlepsza ziemia była w wąskich wąwozach na wyżynach oraz w kilku miejscach na wybrzeżu. Wykopaliska archeologiczne takie jak Etlatongo i Jucuita, w Mixteca Alta, są przykładem wczesnego osadnictwa w tym regionie. W późniejszych okresach, trzy obszary (Mixteca Alta, Mixteca Baja i Mixteca de la Costa) produkowały i handlowały różnymi produktami. Kakao, bawełna, sól i inne były dostarczane razem z egzotycznymi zwierzętami i pochodziły z wybrzeża, kiedy kukurydza, fasola i chili oraz metale i kamienie szlachetne były dostarczane z obszarów górzystych.

Społeczność Mixteków

W czasach pre-kolumbijskich, region Mixteca był gęsto zaludniony. Szacuje się, że w 1522 roku Hiszpański konkwistador, Pedro de Alvarado — żołnierz w armii Hernan'a Cortés'a — podróżował przez region Mixteca, której populacja liczyła ponad milion mieszkańców. Ten gęsto zaludniony obszar był politycznie zorganizowany i podzielony na niepodległe państwa lub królestwa, a każde rządzone było przez potężnego króla. Król miał władzę absolutną i dowodził armią. Asystowała mu grupa wysoko postawionych osób i kanclerze. Większość populacji tworzyli farmerzy, artyści, kupcy, służący i niewolnicy. Artyści Mixteków byli znani z ich wielkich dzieł i trudnili się kowalstwem, garncarstwem oraz jubilerstwem.

Kodeks jest pre-kolumbijską książką z pismem obrazkowym, która była pisana na korze drzewnej lub skórze jelenia. Większość pre-kolumbijskich kodeksów, które przetrwały Hiszpański podbój pochodzą z regionu Mixteca. Popularnymi kodeksami z tego regionu są Kodeks Bodleya, Zouche-Nuttall i Kodeks Vindobonensis (Kodeks Wiedeński).

Pierwsze dwa zawierają historię Mixteków, zaś ostatni opisuje wierzenia początku wszechświata, ich bogów i mitologii.

Polityczna organizacja regionu Mixtec

Społeczność Mixteków była zorganizowana w królestwa lub państwa-miasta, które były rządzone przez króla, który zbierał trybut i usługi od ludzi z pomocą jego administracji, którzy byli częścią arystokracji. System polityczny sięgnął szczytu podczas wczesnego post-klasycznego okresu (800-1200 n.e.). Wszystkie królestwa były połączone przez przymierza i śluby, ale byli także uwikłani w wojnę między sobą oraz przeciwko swoim wspólnym wrogom. Najpotężniejszymi królestwami tego okresu było Tututepec na wybrzeżu oraz Tilantongo w Mixteca Alta.

Najpopularniejszym królem Mixteków był Lord Osiem Jeleni "Pazur Jaguara", władca Tilantongo, którego heroiczne czyny są częścią historii i legend.

Nawiązując do historii Mixteków, w XI wieku, udało mu się połączyć i władać dwoma królestwami Tilantongo i Tututepec. To wydarzenie doprowadziło do unifikacji regionu Mixteca pod władaniem Lorda Osiem Jeleni "Pazur Jaguara". Zostało ono zapisane w dwóch kodeksach: Kodeks Bodleya i Kodeks Zouche-Nuttall.
Miasta i stolice

Wczesne centra Mixteków były małymi wioskami umiejscowionymi blisko pól uprawnych. Podczas okresu klasycznego (300-600 n.e.) zaczęto budowę miast takich jak Yucuñudahui, Cerro de Las Minas i Monte Negro na defensywnych pozycjach na wysokich wzniesieniach. Wykopaliska archeologiczne potwierdziły, że było to skutkiem konfliktu pomiędzy małymi wioskami.

Po wielu latach jak Lord Osiem Jeleni "Pazur Jaguara" zjednoczył Tilantongo i Tututepec, Mixtekowie poszerzyli swoje państwo na dolinę Oaxaca, region historycznie zajmowany przez cywilizację Zapoteków. W 1932 roku, meksykański archeolog Alfonso Caso odkrył w Monte Albán — stolicy Zapoteków — grobowiec arystokraty Mixteków datowany na XIV-XV wiek. Ten popularny grobowiec zawierał wspaniałe ofiary ze złota i srebra, dekorowanych naczyń, korali, czaszki z turkusowymi wykończeniami oraz rzeźbione kości jaguara. Jest to przykład na wspaniałe zdolności Mixtekańskich artystów.

Pod koniec okresu przed Hiszpańskim podbojem, region Mixteca został podbity przez Azteków. Region stał się częścią imperium Azteków, a Mixtekowie zostali zmuszeni do płacenia trybutu w postaci wyrobów ze złota i metali, kamieni szlachetnych i dekoracji z turkusu. Wieki później, niektóre wyroby Mixteków zostały odkryte w Wielkiej Świątyni Tenochtitlan, stolicy Azteków.

Źródło: ThoughtCo

Mezoameryka

2017-04-13T16:47:00.000+02:00

Termin Mezoameryka pochodzi z języka Greckiego i znaczy 'Ameryka Środkowa'. Nawiązuje do geograficznej i kulturalnej powierzchni, która ciągnie się od północnego Meksyku aż po Honduras. Jest częścią Ameryki Północnej i zawiera całą Amerykę Środkową.

Regiony kulturowe Mezoameryki

Do kultur mezoamerykańskich zalicza się:

Tolteków
Olmeków
Majów
Azteków i inne ludy Nahua (m.in. Tepaneków, Acolhua, Tlahuica, Tlaxcalan)
Zapoteków
Misteków
Huasteków
Totonaków
Tarasków
Pipilów

Wszystkie te cywilizacje tworzyły społeczność, osiągały szczyt technologiczny, budowały monumentalne budowle oraz dzieliły wiele aspektów kultury.
Przykładowe wspólne aspekty kultury:

dieta bazująca na kukurydzy, fasoli i dyni;
podobna mitologia stworzenia;
kalendarz;
piśmiennictwo;
granie okrągłą gumową piłką;
religijne praktyki upuszczania krwi i ofiary.

Jest teź duża różnorodność miedzy wszystkimi cywilizacjami, które rozwijały się w innych językach, zwyczajach i tradycjach. Różnorodność odzwierciedlała teren, na którym rozwijała się cywilizacja oraz flora i fauna.

Cywilizacja Tolteków

2017-04-10T18:18:00.003+02:00

Cywilizacja Tolteków rozwijała się w centralnej części dzisiejszego Meksyku między X, a XII
wiekiem n.e. Toltekowie kontynuowali dziedzictwo jakie pozostawiła im cywilizacja Olmeków, Majów i innych. Toltekowie zbudowali imponującą stolicę w Tollan i przekazali swoje dziedzictwo cywilizacji Azteków, którzy uważali Tolteków za wspaniałą cywilizację i za ich potomków.
Większość informacji o Toltekach pochodzi od Azteków i pokolonialnych tekstach dokumentujących wcześniejsze tradycje. Jednakże, informacje nie są kompletne, a Aztekowie mogli koloryzować historie i legendy o Toltekach. W porównaniu z tekstami Majów udało się nakreślić historię cywilizacji.

Początki

Toltekowie mają korzenie w Tolteca-Chichimeca, którzy podczas IX wieku n.e. migrowali z pustyni w Wyżynie Meksykańskiej. Pierwszym przywódcą Tolteków, według Azteków, był Ce Técpatl Mixcoatl, a jego syn Ce Acatl Topiltzin (urodzony 935 lub 947 n.e.) zdobył popularność jako wspaniały władca i zdobył tytuł wielkiego boga Quetzalcoatl.

Tollan

Pierwszą osadą Tolteków był Culhuacan, ale później założyli stolicę Tollan (albo Tula, znaczy 'Miejsce Trzciny'). Miasto rozrosło się na 14 km² i posiadało populację między 30,000,a 40,000. Centrum miasta było zbudowane w podobny sposób jak to zrobili Majowie w Chichen Itza. Dodatkowo, Majowie mieli kulturowego bohatera zwanego Kukulcan, zaś Toltekowie nazywali go Quetzalcóatl. Te podobieństwa sprawiają, że kultura łączyła obie te cywilizacje.
Toltekowie z Azteckiej mitologii byli znani z wystawnych miejsc i inspirujących budowli zrobionych ze złota, jadeitu, turkusu i piór quetzal. Uważano, że miasto było skąpane w bogactwie, które było generowane przez uzdolnionych toltekańskich rzemieślników, którzy znakomicie się znali na metalurgii i ceramice. Azteccy metalurdzy i jubilerowie byli znani jako tolteca. Toltekowie byli uznawani za mistrzów w ujażmianiu natury, produkowali ogromną ilość kukurydzy oraz posiadali naturalną bawełnę w kolorach czerwony, żółty, zielony i niebieski. Do dnia dzisiejszego nie znaleziono niczego co mogłoby potwierdzać bogactwo, ale wiadomo, że Toltekowie mieli monopol na wydobycie obsydianu (wykorzystywanego do produkcji ostrzy i grotów strzał) wydobywanego w pobliskim Pachuca.

Tollan (Tula)

Tollan jest usytuowane na wapiennym cyplu, niestety nie jest tak wspaniały jak mówiły legendy, jednakże, posiada imponującą liczbę zabytków. Są to dwie duże piramidy, ścieżkę z serią piramid w regularnych odstępach, duży pałac i dwie sale balowe i to wszystko otoczone gęstą zabudową mieszkalną. Domy z płaskim dachem są zbudowane w grupach do pięciu, a każda grupa ma w centrum mały plac z jednym ołtarzem i otoczone murem.

Freski biegną wokół piramid i wolno stojący 40 m mur w kształcie litery L (znany jako coatepantli i innowacja Tolteków). Pokazują sceny ze zwierzętami takimi jak jaguar, wilk i kojot i ofiarę (przeważnie grzechotniki). Są też sceny z pierzastymi stworzeniami i orłami z sercami w dziobie. Na piramidach są duże kolumny, każda zawiera cztery bębny, wyrzeźbione jako wojownicy stojący na szczycie pięciu pięter 10 meterowej piramidy B. Wojownicy wcześniej podtrzymywali dach całej konstrukcji. Są ubrani i gotowi do walki z bębnem, piuropuszem i każdy trzyma atlatl albo włócznię u swego boku. Dodatkowo, pierzasty wąż przetrwał z oryginalnych drzwi. Kolumny wojowników są niemal identyczne i sugeruje się, że warsztat, który je wyrzeźbił, był w stanie uruchomić masową produkcję.
Tollan jest przykładem chacmools, pochylający się wojownicy ściskający nazcynie na brzuchu jako dar od bogów.

Piramida B, Tollan

Upadek

Nie wiadomo co tak naprawdę doprowadziło do upadku Tolteków. Lud wojenny podbijający okoliczne plemiona i wymuszający hołd w celu integracji z życiem politycznym i religijnym mogli się spodziewać, że mogą się rozpaść pod wpływem naturalnej katastrofy jak susza. Wewnętrzne spory mogły także doprowadzić do rozłamu we władzy, który doprowadził do legendarnej wojeny między bogami Quetzalcoatl i Tezcatlipoca. Najprawdopodobniej w XII wieku n.e. Tollan niszczyła przemoc. Wiele kolumn i posągów zostało zakopanych i ograbione przez Azteków. Prowadzeni przez ostatniego przywódcę Tolteków Huemac, pozostała ludność została przesiedlona do Chapultepec na zachodnim wybrzeżu jeziora Texcoco. To wydarzenie datuje się na 1156 lub 1168 n.e.

Spuścizna

Toltekowie ciągnęli za sobą pewien prestiż i byli bardzo poważani przez Majów i Azteków, w szczególności, którzy skopiowali wiele aspektów z życia religijnego i kulturowego Tolteków i uważali okres Tolteków jako złotą erę, kiedy takie cuda jak pismo, medycyna i metalurgia zostały wynalezione. Mogło to być wynalezione wcześniej, ale Toltekowie mieli duży wkłąd w architekturę i rzeźbiarstwo. Wiele rozpoznawalnych bóstw z Tollan pojawiło się w Azteckim panteonie i są to Centeotl, Xochiquetzal, Tlahuizcalpantecuhtli i upierzony wąż znany jako Quetzalcoatl. Kamienne rzeźby naczyń cuauhxicalli i chacmools używane w ofierze i tzompantli (stojak na czaszki) wszystkie świadczą o wpływie Tolteków na ich bardziej sławnych następców.
Azteckie stwierdzenie Toltecayotl lub ‘mieć serce Tolteka’ znaczy być godnym i być wspaniałym we wszystkim.

Źródło: Ancient History Encyclopedia

Cywilizacja Totonaków

2014-04-17T12:23:00.002+02:00

Totonakowie to lud indiański z czasów prekolumbijskich, którzy zamieszkiwali obszary Veracruz i Puebla (dzisiejszy Meksyk). Zajmowali przede wszystkim wybrzeża i górzyste tereny. Posługują się językiem z grupy penuti spokrewnionym z językiem maja. Obecnie żyjący potomkowie posługują się także językiem hiszpańskim. Społeczność Totonaków obecnie liczy 280 tyś. osób. Zajmują się przede wszystkim rolnictwem, rybołóstwem morskim i rzemiosłem zachowując zwyczaje i folklor swoich przodków.

Od II do X wieku Totonakowie przeżywali swój największy rozkwit, a głównym było El Tajin.
Totonacapan (kraj Totonaków) zorganizowany był teokratycznie. W panteonie bóstw pierwsze miejsce zajmowali Centeotl (bóg kukurydzy reprezentujący potęgę słońca) oraz Tajin (bóg deszczu i piorunów).

Totonakowie należą do bezpośrednich spadkobierców kultury olmeckiej. Do VI w. duży wpływ na sztukę wywierał Teotihuacan. Kolejne 300 lat to wzajemne oddziaływanie z kulturą Majów. Najważniejsze ośrodki kultury Totonaków to Remojadas i El Tajín.

Remojadas związany jest przede wszystkim ze znaleziskami glinianych figurek, pochodzących z różnych okresów rozwoju kultury. Mają kilka cech charakterystycznych. Jedną z nich jest używanie jako czarnej farby asfaltu. Najbardziej znaną cechą jest wyrazistość uczuć oddawanych na twarzach przedstawianych postaci. Są to najczęściej roześmiane twarze o spłaszczonych czołach. Niektóre mają skupiony wyraz oczu. Postacie często trzymają w dłoniach tzw. dzwoneczki urodzaju. "Roześmiane" figurki są nietypowym zjawiskiem dla całej sztuki prekolumbijskiej. Często przyjmuje się, że te figurki są protoplastą sprzedawanych w Meksyku w okresie Zaduszek "figurek śmierci". 'Uśmiechnięte twarzyczki' były to rzeźby ludzi z uśmiechem na twarzy. Rzeźby te były dość niezwykłe, ponieważ w tamtych czasach wyrażały na ogół powagę, grozę i potęgę.

El Tajín, stolica Totonaków, była miastem poświęconym bogu deszczu. Najważniejszym zabytkiem znajdującym się w tym mieście jest "Piramida Nisz". Miasto rozwijało się do XII w. i nieznana jest przyczyna jego opuszczenia. Podobny los spotkał Las Higueras. W ruinach Las Higueras odkryto fragmenty malarstwa ściennego. Po opuszczeniu tych miast ludność przeniosła się na inne tereny. Wskazuje na to m.in. odkrycie miejscowości Cempoala. Badania archeologiczne wskazują, że w XII wieku powstało tam miasto założone przez ludność totonacką. Cempoala nie jest dokładnie zbadana. Wiadomo, że ok. 1600 roku została całkowicie wyludniona przez zarazę i zapomniana aż do XIX w. Wykopaliska informują, że istniało w tym miejscu miasto o szerokich ulicach, kamiennych domach i schodkowej piramidzie zbudowanej na planie koła.

Wśród zabytków związanych z kulturą Totonaków znajdują się także kamienne rzeźby o nietypowych kształtach. Nazwano je, uwzględniając ich kształt: yougos – jarzma, hachas – topory, palmas – palmy. Nie znana jest ich funkcja, jednak dekoracja niektórych z nich wskazuje na silne związki z ceremoniałem pogrzebowym. Jarzma w kształcie podkowy (rzeźby o wadze ok. 20-30 kg)
pokryte są reliefami z symbolami boga deszczu, bogini ziemi. Miały najprawdopodobniej chronić zmarłego przed niebezpieczeństwami w życiu pozagrobowym. Topory były symbolem boga deszczu, znakiem jego siły. Palmy miały trójkątny kształt, przedstawiały czasem klęczącą postać lub opiekuńcze zwierzę. Pokrywały je ornamenty w kształcie woluty.

Obszar zamieszkany przez Totonaków został podporządkowany przez Azteków w połowie XV wieku. Totonakowie byli pierwszymi sprzymierzeńcami Hiszpanów w ich walce przeciwko państwu azteckiemu.

Źródło: Wigwam

Historia Zapoteków

2014-02-26T23:13:00.000+01:00

Dolinę Oaxaca była zamieszkana przez Zapoteków. Odtworzenie ich historii jest stosunkowo trudne, ponieważ nie pozostawili po sobie żadnych tekstów. Wszystkie odkrycia o Zapotekach są jedynie potwierdzeniem tego co Hiszpanie zapisali podczas konkwisty.

W czasach prekolumbijskich stworzyli jedną z wielu kultur mezoamerykańskich. Centrum tej kultury był Monte Alban, zaś pozostałe miasta to: Lambityeco, Dainzu, Mitla, San Jose Mogote, Zaachila, Huijazoo, Guiengola i Guila Naquitz. W późniejszych czasach przejęli niektóre tereny należące do Olmeków.

Około 500 roku p.n.e. powstaje osiedle Monte Alban i stopniowo zaczyna zyskiwać na znaczeniu w Dolinie Oaxaca, podporządkowując sobie wyżej wymienione mniejsze ośrodki. Świadczą o tym glify z nazwami owych miast znajdujących się na płaskorzeźbach przedstawiających "Tancerzy". Same wizerunki tancerzy wywołują spore kontrowersje w świecie współczesnej nauki. Widzimy tutaj bowiem postacie z brodami, jak i ludzi o wyraźnych cechach negroidalnych. Czyżby kolejne dowody na poparcie teorii dyfuzji? Śmieszy trochę oficjalne stanowisko archeologicznych autorytetów, że wizerunki te przedstawiają osoby cierpiące na zaburzenia hormonalne, a afrykańskie rysy, są winą kamienia, bądź wolnej impresji ich autorów. Około roku 200 p.n.e., dały o sobie znać wielkie umiejętności zapoteckich inżynierów, którzy wyrównując wzgórze na którym mieściło się miasto, umożliwili jego dalszą rozbudowę. Nieco później wyrównano również pozostałe okoliczne wzgórza, co wskazuje na to, że potrafiono kierować zasobami ludzkimi, nie gorzej niż u Sumerów czy Egipcjan. Szczyt okresu Monte Alban miał miejsce pomiędzy 250 - 700 rokiem naszej ery. Wówczas to powstały olbrzymie platformy - Północna i Południowa, ze wspaniałymi pozostałościami piramid, pałaców i grobowców. Prawdopodobnie z powodu braku drewna i spadku żyzności gleb, miasto zaczęło pustoszeć około 700 roku, co nie tłumaczy jednak podobnego upadku cywilizacji w regionie, mianowicie Teotihuacan. W późniejszym okresie, pomiędzy 1100 - 1350 rokiem, miasto było jeszcze zamieszkane przez Miksteków, o czym świadczą liczne miejsca ich pochówków, w starych zapoteckich grobowcach.

Około roku 500 powstaje ośrodek, który jednak rozwija się bardzo powoli, pozostając w cieniu Monte Alban. Jednak wraz z jego upadkiem, następuje złoty wiek - Mitla. Jedną z pozostałości tego okresu jest przepiękny "Pałac Kolumnowy" z najpiękniej chyba zdobionymi nadprożami poza Jukatanem. Sztuka i dekoracja świątyń i pałacy, świadczy o tym, że zapoteccy inżynierowie, znajdowali się tutaj pod wielkim wpływem Miksteków, którzy przenieśli się do doliny, a następnie zajęli zarówno Monte Alban, jak i Mitla. W X wieku, miasto zaczyna chylić się ku upadkowi, jednak cały czas pozostaje ono zamieszkane. Warto wspomnieć fakt, że w 1494 roku, po kilku nieudanych próbach, Aztecy wkroczyli i splądrowali miasto, sprowadzając na całe miasto jarzmo niewoli. Pozwolili oni jednak kultywować im własną religię, bowiem zapoteccy kapłani płacili haracz swoim barbarzyńskim suzerenom i pozostali oni tutaj, aż do nastania ery podbojów.

Innym ośrodkiem, który stopniowo zaczął zyskiwać na znaczeniu, po upadku Monte Alban, było powstałe w 600 roku - Yagul. Zostało one zbudowane na większej wysokości, przez ludność, która wcześniej zamieszkiwała u podnóża tych wzgórz, a jego panorama przywodzi na myśl, miasta położone wysoko w peruwiańskich Andach. Miasto rozwijało się przez sześć wieków i z nastaniem XIII wieku, zaczęło rywalizować z Mitla o kontrolę nad Oaxaca. Rywalizacja ta sprawiła, że oba miasta wzajemnie na siebie oddziaływały, co jest widoczne w sztuce i budownictwie. Dość wspomnieć, że powstały w tym okresie "Pałac 6 tarasów", przywodzi na myśl "Grupę kościelną" z Mitla, a administracyjna budowla zwana "Ratuszem", "Pałac Kolumnowy". Yagul może również pochwalić drugim co do wielkości w Ameryce Centralnej (po Chichen Itza) boiskiem do gry w piłkę, co świadczy o ogromie całego urbanistycznego przedsięwzięcia. Niedostępność miasta sprawiła, że było ono zamieszkałe, aż do nastania mrocznych czasów Konkwisty i dopiero Hiszpanie zmusili siłą mieszkańców do zejścia z gór i zamieszkania w Dolinie.

Mówiąc o zapoteckich ośrodkach powstałych u schyłku Monte Alban, nie można zapomnieć o Lambityeco, które było głównym producentem soli na ich rynku. Charakter tego miejsca, ukryty jest zresztą już w samej nazwie, lambi - to piec gdzie gotowano słoną wodę, a pitec - to hałda górnicza. Miasto było zamieszkałe pomiędzy 600 - 800 rokiem, a jego rozkwit przypada na lata 700 - 750. Najważniejszą budowlą w mieście był "Pałac Szefów", gdzie znajdują się ołtarze i komnaty pokryte licznymi reliefami. Na wizerunkach tych odnajdziemy boga deszczu - Cocijo, główne bóstwo Zapoteków. Liczne są również przedstawienia bóstw odpowiadających za świat zwierząt i siły natury. Mamy więc tu "Władczynię małp", "Władcę"sów", "Panią fal", "Pana trzęsień ziemi" i wiele innych. Prawdziwe wyzwanie dla naukowców stanowią jednak wizerunki przedstawiające mężczyznę z długimi uszami i długą szpiczastą bródką! Czyżby kolejny dowcip zapoteckiego artysty?

Ostatnią stolicą Zapoteków, po upadku Monte Alban była Zaachila. Nazwa odnosi się do prekolumbijskiego króla Zapoteków - Zaachila Yoo, a jego rozwój trwał nieustannie od XII wieku, aż do ery podbojów. W mieście znajduje się piramida i liczne, ukryte w kopcach grobowce. Uwagę szczególnie przykuwa sztukateria, zdobiąca ich ściany, przedstawiająca ludzi i zwierzęta, z datami narodzin według rytualnego kalendarza. To kolejne dowody, na animistyczny charakter zapoteckiej religii. O bogactwie mieszkańców tego miejsca, świadczą liczne pochówki zawierające biżuterię i przedmioty ze złota i kamieni szlachetnych. Przyśpieszyło to zapewne upadek miasta, spowodowany przybyciem okrutnych i chciwych Hiszpanów...

Państwo zapoteckie okresu klasycznego było państwem teokratycznym. Formalnie dziedziczną władzę sprawował władca (kacyk lub król), zwany gocquitao, dzierżący w swym ręku władzę administracyjno-policyjną, wojskową i sądowniczą, lecz wielki kapłan (huijatoo) mógł, kiedy tylko zechciał, zmienić lub uchylić każdą decyzję najwyższego władcy. Kacykowie wioskowi podlegali władcy i wielkiemu kapłanowi. Na szczycie piramidy społecznej stali cieszący się wielkim szacunkiem kapłani. Pozostałą ludność stanowili prości ludzie: chłopi, rzemieślnicy, rybacy i myśliwi. Spojrzenie kapłanowi prosto w twarz uważane było za niebezpieczne zuchwalstwo. Kasta kapłańska odgrywała rolę polityków, uczonych i nauczycieli – administrowali oni świętym miastem Monte Albán, organizowali rozbudowany do gigantycznych rozmiarów kult zmarłych, kontrolowali władzę państwową, a także pobór podatków i egzekwowanie danin publicznych od ludności. Swoją władzę kapłani sprawowali za pomocą kacyków i rodów szlacheckich.

Zapotekowie znali dwa systemy kalendarzowe: kalendarz rytualny liczący 260 dni (13 miesięcy po 20 dni) oraz kalendarz solarny, liczący 365 dni (18 miesięcy po 20 dni i 5 dni dodatkowych). Podobnie jak w innych kulturach prekolumbijskich oba kalendarze zazębiały się co 52 lata, w wyniku czego rozpoczynała się era „Nowego Słońca". Ponieważ moment ten wiązał się z obawą, czy słońce rzeczywiście wzejdzie (łączono go z końcem świata), wznoszone wtedy były nowe świątynie; z większym też niż zazwyczaj rozmachem składano ofiary. Uczeni zapoteccy znali zasady związane z cyklami Księżyca, Słońca i Wenus, koniecznych do dokładnego odmierzania czasu oraz przewidywania różnego rodzaju zjawisk astronomicznych, takich jak zaćmienie Słońca czy Księżyca. Ponadto pozycja gwiazd pozwalała przewidzieć zmiany pór roku.

Zapotekowie byli pierwszym dawnym ludem Mezoameryki posługującym się pismem w celu odnotowywania dat oraz do obliczeń kalendarzowych. Zapoteckie hieroglify są jednakże dość skomplikowane i niewiele z nich udało się jak dotąd odszyfrować. Jednakże udało się przeanalizować pismo zapoteckie pod kątem jego wewnętrznej struktury (fonetyczno – ideograficznej), która wykazuje pewne podobieństwa do pisma Majów. W piśmie zapoteckim określone glify oznaczały dźwięki (zapis fonetyczny), inne zaś reprezentowały pojęcia (zapis ideograficzny).

Archeolog meksykański, Alfonso Caso zauważył zależności pomiędzy wyobrażeniami „tancerzy", symbolami wyrytymi na stelach i wydarzeniami mającymi miejsce w określonym czasie. Dzięki temu można było odczytać nazwy wielu miejscowości zapoteckich, jak na przykład Yapaá (Mitla) - „miejsce odpoczynku", Guichibaa (Tlacolula) - „dom grobów" itp. Obecnie język zapotecki jest jednym z języków używanych w regionie Oaxaca.

Życie Zapoteków wypełnione było treściami religijnymi, ustalanymi przez kastę kapłańską. O terminach siewów i zbiorów decydowali znający się na ruchach gwiazd kapłani, zaś o zdrowiu przesądzała ich wiedza farmaceutyczna. Ceremonie religijne odbywały się wśród muzyki, tańca, gier sportowych i zabaw na świeżym powietrzu. Bogom składano hojne ofiary, niekiedy krwawe, ludność pracowała również ciężko przy budowie i utrzymaniu piramid, świątyń oraz grobów.

W panteonie zapoteckim znajdowały się głównie bóstwa reprezentujące siły natury (bogowie słońca, deszczu, ognia). Czczono także boga-nietoperza, znano Upierzonego Węża. Ten, jak by się wydawało, zwyczajny politeizm stanowił w istocie jedynie zaplecze lub tło wiary nadrzędnej w jednego wielkiego boga, stwórcę wszechrzeczy, a więc i innych bogów. Zapotecki panteon tworzyły następujące bóstwa:

Cocijo - bóg deszczu, będący odpowiednikiem olmeckiego Tlaloca;

Yacio - bóg-piorun, władający chmurami deszczowymi oraz zwiastujący opady poprzez błyskawice;

Pitao Cotzobi - bogini kukurydzy i plonów. Kapłani zapoteccy składali jej cześć ofiarowując własną krew upuszczoną z nosa i uszu;

Pitao Pezelao - bóg piekła i świata podziemi;

Pitao Xoo - bóstwo trzęsienia ziemi;

Xonaxi Quecuya - bogini śmierci;

Copijcha - bóg słońca;

Pecala - bóg miłości i snów;

Bóg-Nietoperz - panujący nad ciemnością i nocą;

Pauahtun – bóg-jaguar, pilnujący wejść do świątyń i świętych jaskiń;

Xipe - Totec - bóg płodności;

Stary Bóg (bóg ognia);

Pani „13 Węży" – bogini zmarłych;

Pierzasty Wąż - bóg wiatru, stojący na straży życia.

Ważny element życia religijnego Zapoteków stanowiła rytualna gra w piłkę, która odbywała się na specjalnie w tym celu budowanych boiskach o kształcie zbliżonym do litery I, których dłuższe strony ograniczały dwie niskie platformy.

Wyjątkową rolę w obyczajach Zapoteków odgrywał kult zmarłych. Komory grobowe w Monte Albán użytkowano przez dłuższy czas, mieszcząc w nich wiele pochówków, przy czym wszyscy zmarli pochowani w danej komorze należeli prawdopodobnie do jednej rodziny lub linii rodowej. Popielnice zapoteckie odkryte w grobowcach w Monte Albán mają kształt cylindrycznego naczynia z pokrywą w formie rzeźby (najczęściej antropomorficznej). Większość odnalezionych popielnic należało do wyposażenia grobów, jednakże nie zawierały one popiołów zmarłego, lecz najczęściej resztki jedzenia i napoi, złożonych w darze dla zmarłego.

Kapłani zapoteccy byli ludźmi światłymi. Wydaje się, że sami byli przekonanymi monoteistami, zaś politeizm zostawiali prostemu ludowi, dzięki któremu mogli wydobyć od rolników i rzemieślników więcej świadczeń w robociźnie oraz datków i ofiar. Używali pisma, znali dobrze arytmetykę, astronomię, posługiwali się dokładnym kalendarzem. Byli też wyśmienitymi architektami i mecenasami sztuki.

Ośrodek w Monte Albán charakteryzował się wspaniałym, geometrycznym planowaniem przestrzennym. Centrum miasta zajmowały: wielki plac centralny otoczony piramidami-świątyniami, boisko do gry w piłkę z bocznymi trybunami, wielkie podziemne sale z grobami i ozdobnymi urnami, budynki pokryte stiukami i malowidłami oraz wolno stojące stele pokryte inskrypcjami. Wszystko to tworzyło niepowtarzalny zespół świątynny rozłożony na malowniczym, zniwelowanym szczycie górskim. W grobowcach zapoteckich zwyczajowo składano niezliczone dary i przedmioty dekoracyjne, wśród których wyróżniały się wyroby ceramiczne: półkuliste pudełka, garnki w kształcie dwustożkowym, wazy z podstawkami i pokrywkami, wazony do kwiatów, kandelabry, itp.

Sztuka Zapoteków była silnie zespolona z religią. Ważne miejsce w zapoteckiej kulturze zajmował kult zmarłych, o czym świadczy fakt, iż to właśnie z grobów pochodzą najpiękniejsze przykłady sztuki tego ludu, a zwłaszcza cudowne urny pogrzebowe z terakoty. Przedstawiające ludzi lub bogów, łączą trafność póz i form z bogatą dekoracją, gdzie pośród motywów kwiatowych, piór i ornamentów jawi się często maska boga Deszczu Cocija, o oczach obwiedzionych chmurami. Ściany grobów, zazwyczaj pokryte freskami, żłobione były w kamieniu lub przesklepiano je pozornie, a zamykano płytą zdobioną pięknymi reliefami. Prócz urn odnaleziono w grobowcach również ceramikę, której cechą charakterystyczną jest występowanie różnorodności form i dekoracji (ornamenty geometryczne, motywy zwierzęce), a także figurki z terakoty. Wszystkie postacie utrzymane są w identycznej pozie ciała (skrzyżowane nogi, ręce złożone na kolanach), twarz natomiast — zamyślona lub roześmiana — uchwycona jest zawsze w żywym portrecie.

Źródło: Kopalnia wiedzy, Stowarzyszenie Centrum Kultury Prekolumbijskiej

Historia Indian

2014-02-20T14:51:00.001+01:00

Krzysztof Kolumb miał na celu dopłynąć do Indii kierując się na zachód. Kiedy w 1492 r. przybił do wybrzeży Ameryki był przekonany, że dotarł do Indii, ale prawda była taka, że odkrył nową ziemie tzw. 'Nowy Świat'. Tubylczych mieszkańców nowego terenu nazwał Indianami. Niestety Kolumb nie dowiedział się, że odkrył nowy kontynent. Zmarł w 1506 w Valladolid.

W XV w. Amerykę zamieszkiwało około 47 mln Indian, w tym aż 42 mln przypadały na Amerykę Południową i Środkową, a tylko 5 mln na terytoria położone w kierunku północnym od granic dzisiejszego Meksyku. Azjatyckie pochodzenie Indian zdradzał ich wygląd: czarne, długie włosy i szeroki nos. Indianie nosili proste ubrania, produkowane ze skór dzikich zwierząt. Ważne dla nich były ozdoby: naramienniki, opaski, bransolety. Robiono je zazwyczaj ze szklanych paciorków, nasion, a także z kłów lub pazurów dzikich zwierząt. Indianie byli niezwykle pomysłowi w wytwarzaniu ozdób, co świadczyło o ich bogatej wyobraźni. Obok wspomnianych wyżej produktów używali do wytwarzania ozdób także muszle, ptasie pióra i dzioby ptaków.

Indianie zamieszkiwali bardzo rozległe terytoria, zróżnicowane pod względem panujących tam warunków geograficznych, klimatu i szaty roślinnej. W związku z tym w wyniku dostosowywania się do różnorodnych warunków otoczenia zewnętrznego wykształciły się wśród nich różne kultury i typy gospodarowania. Skrajnymi przykładami były z jednej strony prymitywne zbieracko-łowieckie grupy koczownicze, a z drugiej strony rozwinięte cywilizacje Mezoameryki oraz Ameryki Południowej. Wśród Indian występowało również duże zróżnicowanie pod względem językowym. Szacuje się, że na początku XVI w. Indianie posługiwali się aż dwoma tysiącami różnych języków i narzeczy. Jednakże wiele spośród nich do dziś pozostaje niezbadanych, ze względu na trudności z ich poznaniem oraz na fakt, że znaczna część spośród nich to języki martwe, dziś już nie używane. Za najważniejsze rodziny językowe uważa się: irokua, salisz, atapaskan, algonkin, penuti, wakasz, na-dene, haka-sju. Po dokonaniu podboju Indian Hiszpanie spisali prekolumbijską, indiańską literaturę piękną. Indianie posługiwali się pismem hieroglificznym, niektóre plemiona zaś stworzyły pismo piktograficzne. nie wszystkie rodzaje indiańskiego pisma udało się odczytać.

Indianie mieszkali w różnych budowlach. W Północnej Ameryce mieszkali w wigwamach budowanych z drzewa. Czasami były one tak duże, że wystarczały za schronienie dla kilku rodzin. Wigwamy te nie miały okien ani podłogi, ich ściany obłożone były korą, co skutecznie chroniło przed zimnem. W Ameryce Środkowej były zwykle proste i funkcjonalne. Na obszarach górzystych większość domów budowano z cegły suszonej na słońcu, a dachy pokrywano płaskimi lub spadzistymi liśćmi. Na nizinach wznoszono ściany z plecionki oblepionej gliną i domostwa te kryto strzechą. Układ wewnętrzny tworzyły: izba główna, spiżarnia i miejsce do pracy. Siedziby władców i znaczniejszych możnych wznoszono według indywidualnego planu. Były to konstrukcje wielopokojowe, zbudowane z cegły suszonej na słońcu, pokrytej tynkiem.

Główne uprawy Indian to dynia, kabaczki, kukurydza i różne gatunki fasoli. Rośliną, która przyszła do Europy właśnie od Azteków jest pomidor, zwany przez nich xitomatl. Aztekowie znali uprawę pomidorów dzięki kontaktom z południem. Pomidor był u Azteków obok papryki chili głównym składnikiem meksykańskiego pikantnego gulaszu.
Jeśli chodzi o mięso, Indianie polowali na różnego rodzaju zwierzęta. Największym przysmakiem były bizony, które zaopatrywały Indian w mięso i skórę. Aztekowie jedli go mało i było ono domeną bogatszych warstw. Nie znano świni, ani krowy, jedzono więc głównie drób. Przeważnie był to indyk, którego hodowla była dość popularna i którego być może łączono z kultem bóstwa Tezcatlipoki. Dodatkowo Aztekowie hodowali dla mięsa małe, niemal bezwłose psy. Czasem urozmaicano tę dietę upolowaną zwierzyną – np. dzikim ptactwem. Za przysmak aztecki uważano węża. W Meksyku występuje wiele gatunków, Aztekowie nauczyli się je przyrządzać na rozmaite sposoby. Znana jest historia gdzie Aztekowie zesłani na wyspę pełną węży zamiast zginąć od ich jadu zaczęli się nimi żywić.
Warstwy niższe często jadały także wszelkie produkty jeziora Tezcoco, nad którym mieszkała większość populacji azteckiej. Jezioro zaopatrywało w ryby, oraz skorupiaki. Częstym pożywieniem były ślimaki lub raki.
Znano także czekoladę, której nazwa pochodzi zresztą z języka nahuatl. Czekoladę kojarzono z boginią płodności Xochiquetzal i była ona spożywana tylko w warstwach bogatszych, przeważnie na koniec posiłku.
Warto zwrócić uwagę, że była to kuchnia pikantna ostra, co zawdzięczała dużej ilości przypraw. Typowym daniem azteckim jest tortilla. Jest to placek z mąki kukurydzianej, z zawiniętymi wewnątrz warzywami. Kuchnia aztecka miała ogromny wpływ na dzisiejszą kuchnię meksykańską stanowiącą syntezę hiszpańskiej i różnorakich indiańskich sztuk kulinarnych.

Do Indian Ameryki Północnej zalicza się plemiona, które zamieszkiwały terytoria znajdujące się pomiędzy Arktyką a Mezoameryką. Ze względu na zróżnicowane warunki geograficzno - klimatyczne, które ukształtowały wśród poszczególnych plemion różnorodne formy adaptacji do środowiska naturalnego, wyróżnia się następujące, indiańskie obszary kulturowe:

1. Subarktyka zamieszkiwana była przez małe, lokalne i rozrzucone plemiona. Na zachodzie dominowali Atapaskowie - zalicza się do nich Apaczów i Nawahów. Na wschodzie siedziby mieli Algonkini - w skład tej grupy plemiennej wchodzili Czejenowie, Mohikanie i Czarne Stopy. Ich źródło utrzymania i pożywienia stanowiło myślistwo, zbieractwo oraz rybołówstwo. Najniższą, ale i najważniejszą jednostką społeczną była rodzina, która ewoluowała w kierunku grupy lokalnej, zrzeszającej kilka rodzin, na czele której stał naczelnik. Indianie zamieszkujący Subarktykę postrzegali wszechświat jako triadę złożoną z trzech rzeczywistości: świat górny był siedziba duchów i bogów, świat średni to była dla nich ziemia wraz z ludźmi oraz świat dolny, gdzie znajdowały się duchy zmarłych oraz podziemne złe bóstwa.

2. Wybrzeże północno - zachodnie było siedzibą plemion, wśród których występowało silne zróżnicowanie językowe. Dominowały wśród nich Haida oraz Nootka. Indianie ci zdobywali pożywienie polując na morskie ssaki, zajmowali się także rybołówstwem oraz zbieractwem. Ich struktura społeczna była rozwinięta i stosunkowo skomplikowana. Istniały klasy społeczne, różniące się poziomem majątku i pozycja zajmowaną w plemieniu. Istniała także odrębna warstwa niewolników. Szamani odprawiali obrzędy do których dopuszczani byli tylko wybrani członkowie tajnych stowarzyszeń . Rozwijała się sztuka oraz rzemiosło.

3. Płaskowyż był niezwykle ciekawym terytorium, ponieważ tutaj rywalizowały ze sobą kulturowe wpływy ościennych obszarów. Zamieszkujące Płaskowyż grupki plemienne były małe, rozdrobnione i niezorganizowane. Utrzymywały się z rybołówstwa, szczególną rolę odgrywały połowy łososia. Dodatkowym źródłem pożywienia było zbieractwo i myślistwo.

4. Wielkie Równiny i Prerie, czyli suche wyżynne stepy, ze względu na ich rozmiar, zamieszkiwało stosunkowo wiele półkoczowniczych, ale dobrze zorganizowanych plemion. W ciągu połowy roku zajmowały się one uprawą roli, prowadząc osiadły tryb życia. Jesienią, gdy zaczynał się okres polowań na bizony plemiona te rozpoczynały wędrówkę, zakładając czasowe obozy i często zmieniając swe miejsce pobytu, rozpoczynając w ten sposób koczowniczy tryb życia. Do najważniejszych plemion Wielkich Prerii należeli:

a) Czarne Stopy, bardzo agresywni i skorzy do wojny Indianie

b) Czejenowie, którzy zasłynęli przeprowadzaniem ceremonii Tańca Słońca. Przejęły ją od nich inne plemiona Wielkich Równin. Taniec Słońca stał się najważniejszym obrzędem szczepów indiańskich, które swoje siedziby miały na terenie Wielkich Równin. Ceremonię tą przygotowywano przez okres całego roku. Odbywała się przed łowami na bizony, w okolicach przesilenia letniego, gdy stepy pokrywała świeża trawa. Przed polowaniem obóz rozbijano tak, aby przypominał kształt wielkiego okręgu, co miało wzmacniać poczucie jedności członków plemienia, którzy występowali jako wspólnota. Podczas sprawowania ceremonii Tańca Słońca odbywały się dwa rodzaje obrzędów. Jedne z nich były tajne i do udziału w nich dopuszczano tylko wybranych wojowników. Drugie miały charakter otwarty, powszechny i brali w nich udział wszyscy mieszkańcy danego plemienia. Ceremonia Tańca Słońca trwa bez przerwy nawet do kilku dni wraz z nocami. Jednym z jej najważniejszych elementów była próba odporności i wytrzymałości, jakiej poddawali się ochotniczo wojownicy, chcąc zdobyć uznanie i szacunek współplemieńców. Rozcinano im skórę na ciele, przez powstałe w ten sposób rany przeciągano małe kołeczki, na których przywieszone były różne przedmioty. Następnie ciągnięto poddawanego próbie wojownika po ziemi, aż do momentu, gdy z jego ciała odpadły wszystkie powpinane do ran elementy.

c) Komancze byli odwiecznymi wrogami Apaczów, z którymi prowadzili liczne wojny. Swoje siedziby mieli w południowej części Wielkich równin.

d) Siuksowie. Można wśród nich wyróżnić trzy największe grupy plemienne:

- Siuksowie Santee. Źródłem ich pożywienia było myślistwo. Władzę sprawował wódz wraz z radą starszych. W plemieniu działały stowarzyszenia wojenne, do których wstęp mieli tylko najlepsi wojownicy. Dużą rolę odgrywał również szaman, z którego opinią liczono się podczas rady wojennej. Najważniejszym bóstwem był Wakan - Tanka.

- Siuksowie Wiciyela byli plemionami osiadłymi, utrzymywali się z rolnictwa. Władzę podobnie jak u Santee sprawował wódz, któremu towarzyszyła rada starszych wojowników. Również wśród nich popularny był kult Wakan - Tanka. Znali ceremoniał Tańca Słońca oraz dodatkowo, związany z rolnictwem obrzęd Tańca Zielonej Kukurydzy.

- Siuksowie Teton byli przede wszystkim myśliwymi. Ich głównym łupem padały bizony, które dostarczały pokarmu, a także skór na ubrania i do budowy wigwamów oraz kości, które mogły posłużyć do wyrobu narzędzi lub ozdób. W ich przypadku wódz miał bardzo silną pozycje w stosunku do rady starszych i to jego decyzje były najważniejsze. Obok Tańca Słońca Siuksowie Teton znali Taniec Duchów. Ceremoniał ten wiązał się z nowymi tendencjami, które pojawiły się w religijności Indian wraz z pojawieniem się białego człowieka. Wynikały one ze świadomości bezradności wobec przewagi białych najeźdźców, którzy przyczyniali się do niszczenia tradycyjnych indiańskich wzorców kulturowych i sposobu życia. Taniec Duchów trwał nieprzerwanie 4 doby. Tańczący wojownicy wprowadzali się w trans, doznawali wizji i widzeń, które następnie były relacjonowane wszystkim uczestnikom ceremoniału. Pierwotnie taniec Duchów miał charakter pokojowy. Dopiero Siuksowie wprowadzili do niego militarne elementy.

e) Wschodni Obszar Leśny, który podzielić możemy na dwie części: północno - wschodnią i południowo - wschodnią. Pierwszą z nich zamieszkiwali i właściwie zupełnie zdominowali, podporządkowując sobie całe jej terytorium Irokezi. Wojna była niezwykle ważnym elementem w życiu tego plemienia i faktycznie zdominowała całą jego kulturę. W irokeskiej religii znajdujemy liczne motywy o charakterze wojennym. Ponadto czcili siły przyrody. Uroczystą formę przybierały także egzekucje jeńców wojennych, ich torturowanie i skalpowanie. Część południowo - wschodnią zamieszkiwały plemiona Kirków, Czirokezów, Seminolów, Czoktawów oraz Czikasawów. Określano ich nazwą Pięciu Cywilizowanych Plemion. Indianie ci zajmowali się przede wszystkim rolnictwem, a dodatkowym źródłem pożywienia było zbieractwo i myślistwo.

f) Kalifornia zamieszkana była przez bardzo dużą ilość nielicznych grup plemiennych, które były bardzo zróżnicowane, zarówno fizycznie, kulturowo jak i językowo. Owe grupki plemienne zajmowały się przede wszystkim zbieractwem, ale w znacznie mniejszej skali, rybołówstwem oraz myślistwem. Dostatek i obfitość pożywienia zawdzięczali sprzyjającym warunkom środowiska naturalnego. Rozdrobnienie nie sprzyjało tworzeniu bardziej skomplikowanej i zhierarchizowanej struktury społecznej, która była niezwykle słabo rozwinięta. Indianie zamieszkujący Kalifornię charakteryzowali się najbardziej pokojową postawą spośród wszystkich szczepów indiańskich zamieszkujących Amerykę Północną.

g) Kalifornia Dolna. Niestety nie wiadomo za dużo o kulturze pierwotnie zamieszkujących te tereny plemion indiańskich, ponieważ bardzo wcześnie zostały one wytępione lub podlegały szybkiemu procesowi asymilacji z napływowymi plemionami.

h) Wielka Kotlina była terenem, na którym siedziby swe posiadały plemiona koczownicze, które zajmowały się zbieractwem i łowiectwem. Do największych z nich należeli Pajuci oraz Szoszoni. Podstawową formą organizacji społecznej była rodzina. Sposób życia Indian zamieszkujących Wielką Kotlinę pozostawał niezmienny przez kolejne stulecia z powodu stałych i niezwykle trudnych warunków geograficznych i klimatycznych - były to przede wszystkim terytoria pustynne oraz półpustynne.

i) Południowy Zachód był zamieszkany przez osiadłe plemiona Apaczów i Nawahów. Ich głównym źródłem utrzymania było rolnictwo, zajmowali się również rzemiosłem.

Napływające rzesze kolonistów europejskich, którzy przybywali w XIX w, do Ameryki Północnej spowodowały, że tereny indiańskie stały się przedmiotem ich ekspansji. Prowadziło to do nieustannej wojny i ciągłych konfliktów pomiędzy Indianami a białymi przybyszami.

Cała polityka USA wobec Indian została uwieczniona w traktatach, Konstytucji i umowach pomiędzy Stanami a plemieniem. Pomiędzy 1778 (zawarcie 1-szego traktatu) a 1871 r. Senat USA zatwierdził 370 takich dokumentów, co najmniej 45 innych było negocjowanych, ale niepodpisanych przez rząd USA. Ostatni traktat dotyczący Indian został wydany w 1871 r. Dotyczyły one przede wszystkim cesji terytoriów indiańskich na rzecz Stanów Zjednoczonych. W 1824 r. w departamencie wojny utworzono Biuro ds. Indian. Celem tej agencji było podporządkowanie tubylczych plemion Stanom Zjednoczonym i ostateczne rozwiązanie "problemu indiańskiego". W czasach traktatów, Indianie byli uznawani za obce narody. W zamian za stracone lądy, otrzymali rządową obietnicę otrzymania rezerwatów, które byłyby chronione i popierane przez rząd USA. Ta ugoda miała trwać nieskończenie, ale 20 lat później, w 1871 r. Biuro ds. Indian zaczęło plan "ucywilizowania dzikich" wszelkimi dostępnymi środkami polityczno-militarnymi. W 1844 roku, Biuro przeniesiono do Departamentu Spraw Wewnętrznych, gdzie istnieje do dziś. Często dochodziło do przesiedleń plemion indiańskich bez ich zgody, podczas których ginęły setki ludzi. Rok 1890 stanowi wyraźną cezurę. Do tego czasu większa część plemion indiańskich została przeniesiona do rezerwatów. W zmienionych warunkach geograficznych Indianie musieli wypracować nowe formy organizacji i sposobu życia. Szczególne uciążliwe było graniczenie przestrzenne zwłaszcza dla plemion zamieszkujących do tej pory terytoria Wielkich Prerii. Rząd federalny dążył do cywilizowania zacofanych tubylców. Dla Indian zaczęto zakładać szkoły, zabroniono niektórych indiańskich praktyk religijnych (m.in. Tańca Słońca).

Według aktu, z 1887 r. zmieniono sposób organizacji własności ziemskiej wśród Indian. Zlikwidowano własność całej wspólnoty plemiennej, a tubylcy mieli dostać 160 akrów ziemi każdy. Często były to jednak obszary niezdatne do użytku. Pozostałą ziemię rząd sprzedał białym osadnikom. Skutkiem tej polityki było, iż do roku 1934 wielkość indiańskich terenów została zredukowana prawie trzykrotnie.

W 1924 r. rząd federalny wydając "Ustawę o obywatelstwie Indian", zadeklarował, że wszyscy Indianie urodzeni w obrębie USA, są jego prawnymi obywatelami. Konstytucja gwarantuje wolność i prawa dla wszystkich, również nadaje prawo samorządności, które pochodzi z ich suwerenności.

W latach pięćdziesiątych rząd federalny rozpoczął politykę powolnej eliminacji rezerwatów, której celem była pełna asymilacja Indian w amerykańskim społeczeństwie. W wyniku tego w 1980 r. już tylko ¼ ogółu ludności indiańskiej USA mieszkała w rezerwatach.

Indianie nigdy nie zapomnieli, że jeszcze przed 100-leciem stanowili niepodległe narody. Od lat koncentrują się na odzyskaniu tego, co stracili w ramach niesprawiedliwej polityki USA oraz dążeniu do zachowania tych ziem i tradycji, które zdążyli ocalić. W 1960 r. powstał w Ameryce Północnej ruch "Red Power". Indianie szybko nauczyli się taktyk politycznych stosowanych przez murzyńskich liderów "Black Power", białych liberałów i pacyfistów. Milczenie waszyngtońskich polityków na sprawy Indian spowodowało gwałtowne reakcje tubylców. Skumulowały się one w dwóch akcjach - okupacji przez Mohawków międzynarodowego mostu Cornwall w 1968 r. i rok później okupacji wyspy Alcatraz.

W 1972 powstał Ruch Indian Amerykańskich - jedna z najważniejszych organizacji, zrzeszająca najaktywniejszych członków wielu plemion. Indianie wyruszyli w marsz protestacyjny tzw. "Szlak Złamanych Traktatów".

Okupacja Wounded Knee w 1973 r. w rezerwacie Pine Ridge w Dakocie Południowej trwała 71 dni. Wojownicy domagali się oddania przez rząd USA zagarniętych ziem. Po tym wydarzeniu, władze federalne i stanowe starały się przedstawić Indian jako nieodpowiedzialnych awanturników, nie mających poparcia nawet tubylczych przywódców. Członkowie AIM ukrywali się po okolicznych lasach.

Obecnie Indianie kontynuują swoja walkę o prawa, odbywa się to jednak na arenie politycznej. W Waszyngtonie pieczę nad sprawami indiańskimi sprawują grupy: założona przez studentów w 1961 r. Narodowa Rada Młodzieży Indiańskiej, a także Narodowy Kongres Indian Amerykańskich, często krytykowany, że reprezentuje jedynie interesy zasymilowanych i bogatych Indian uległych wobec władz federalnych.

Źródło: Baza wiedzy, Wigwam, Wikipedia (tylko dopełnienie), Grafika Google

2014-02-18T20:35:00.000+01:00

Niestety trochę zapomniałem o swoim blogu, ale w przeciągu 2 tygodni pojawi się nowy artykuł.

Przepraszam za zwłokę.

Pierwsi mieszkańcy Ameryki

2012-05-30T22:42:00.001+02:00

Przodkowie Amerykanów, Kanadyjczyków, Meksykanów i reszty ludzi zamieszkujących Amerykę Północną są z zewnątrz. Pierwsi ludzie przybyli z... Azji, więc każdy ma w sobie nieco z rasy żółtej. Przyszli oni w kilku falach, ale w jakim okresie to już nie wiadomo, bo teorie są rozbieżne.

Przybycie pierwszych ludzi jest cały czas pod znakiem zapytania, bo trzy teorie jakie przedstawili naukowcy są następujące:

1. pierwsza teoria głosi, że ludzie przybyli 12 tys. lat p.n.e. Teoria ta zwana jest koncepcją późnego przybycia;

2. druga teoria stwierdza, że ludzie przybyli w okresie 27 – 25 tys. lat p.n.e. lub 40 – 35 tys. lat p.n.e.;

3. trzecia i ostatnia teoria głosi, że ludzie przybyli ponad 50 tys. lat temu. Dowodem na to są wykopane narzędzia datowane na ten czas.

Przybycie ludzi spowodowane było tym, że podążali za zwierzyną, która zaprowadziła ich za Cieśninę Beringa w okresie wielkiego zlodowacenia. Ludzie przeszli do Ameryki po dnie Cieśniny Beringa, gdyż z powodu lodowca Wisconsin poziom wody obniżył się o około 100 m. Przesmyk był szerokości nawet 1000 km, który nazywa się Berngida.

Do tej wędrówki byli zmuszeni ludzie z niskiego szczebla o słabym rozwoju, którzy polegali na zwierzętach. Zajęło to kilka pokoleń zanim zasiedlono cały kontynent amerykański. W tamtych czasach ludzie nie byli świadomi tego, że wchodzili na inny kontynent. W momencie wejścia wszyscy ludzie stali się Amerykanami.

Potomkowie pierwszych Amerykanów zetknęli się tutaj ze światem zwierzęcym, którego wcześniej nie znali. Dziś należy już do przeszłości, ale po stepach uganiały się stada koni, amerykańskich wielbłądów bezgarbnych i bizonów szerokorogich. Spotykali także mamuty kolumbijskie i pokrewne im mastodonty, olbrzymie leniwce wielkości słonia i czterorogie antylopy, a także koty szablozębne, przewyższające wielkością największe tygrysy. Mimo prymitywnej broni pierwotni łowcy polowali na grube zwierzęta, zaganiając je w przepaść i bagna lub chwytając je w pułapki.

Wiele szlaków, którymi pierwsi Amerykanie przemierzali w głąb kontynentu, brało początek w północno-zachodnim krańcu lądu. Bardzo powoli, w ciągu tysięcy lat, nowi mieszkańcy Alaski schodzili na południe różnymi dogodnymi traktami, aż w końcu docierali na Płaskowyż Meksykański. Jeden z wielu traktów migracyjnych biegł wzdłuż wybrzeży Oceanu Spokojnego, aż do Ameryki Środkowej, a od Przesmyku Panamskiego rozgałęział się na wielkie szlaki Ameryki Południowej. Świadczą o tym badania liczących 10 500 lat kości człowieka znalezionych w pobliżu narzędzi w jaskini na Alasce, które wykazały, że żywił się on darami morza, a więc ludzie żyli wtedy wzdłuż wybrzeża.

Drugi szlak biegł prawdopodobnie wybrzeżem Morza Arktycznego, dolinami: Rzeki Mackenzie, Wielkiego Jeziora Niewolniczego, Rzeki Niewolniczej i Athabaska. Ten ostatni wprowadza już szlak w głąb krajobrazu stepowego, czyli w obszar prerii amerykańskich, ciągnących się, aż do doliny rzeki Rio Grande del Norte. Inne z możliwych dróg wędrówek azjatyckich koczowników mogła biec pacyficznym wybrzeżem na południe, by następnie wzdłuż gór przejść w dolinę rzek Missisipi - Missouri.

Ruch ludności na południe Ameryki Północnej pozostawał uzależniony od wielkości połaci zlodowaceń oraz od nasilenia migracji z Azji. W okresach sprzyjających przechodzeniu człowieka z jednego kontynentu na drugi, zapewne następowało przyspieszenie zasiedlenia nowych obszarów. Grupy łowieckie przemieszczające się połączeniem lądowym posiadały bardzo luźny kontakt ze sobą. Jedna horda łowiecka naciskana przez kolejną, podążająca tym samym szlakiem, nigdy nie łączyła się w większe grupy, choć zdarzały się zapewne kontakty pomiędzy przedstawicielami różnych wspólnot. Teoretycznie można przyjąć, że lud zasiedlający dany obszar rzadko ulegał wyparciu przez inny, stojący na niższym poziomie rozwoju gospodarczo-kulturowego, a zjawisko to słabło z biegiem dziejów.

Wyspy Ameryki Środkowej pozostawały bezludne tak długo, jak długo rozwój umiejętności żeglarskich nie umożliwił plemionom podejmowania przeprawy przez morze. Około 2 tys. lat p.n.e. Karaibowie dotarli na wyspy Cubagua i Trynidad, położone najbliżej wybrzeży.

Zajęcie wysp Haiti i Puerto Rico nastąpiło nieco później, ale jeszcze w drugim tysiącleciu p.n.e. Natomiast zasiedlenie Małych Antyli było dziełem młodszej, arawackiej fali osadniczej, która przybyła tutaj dopiero około 900–300 lat p.n.e. Plemiona grupy arawackiej przeprawiły się także na półwysep Florydy.

Na zaludnienie rozległych obszarów Ameryki Północnej złożyły się elementy starszych i nowszych warstw imigracyjnych. Tereny polodowcowe dorzecza górnej Missouri, w regionie Wielkich Jezior i na wybrzeżach stanów atlantyckich, zajęte zostały przypuszczalnie około 10–8 tys. lat p.n.e. przez grupy myśliwskie, przybywające z wcześniej zamieszkanych regionów południowego wschodu i zachodu, wywodzące się może od przedstawicieli kultury folsomskiej. W czasach historycznych obszary te zajmowały różne grupy językowe: Siuksowie, Kri, Irokezi, Kaddowie, Muskogiowie i inne, podczas gdy przedstawiciele grupy Juto-Szoszonów, osiadłej wokół Gór Skalistych, przeniknęli częściowo jako ostatnia fala napływowa do Meksyku (Toltekowie, Aztekowie).

Większość indiańskich zespołów językowych Ameryki Północnej, jak na przykład: algonkińska i atabaskańska w centrum oraz tlingit i wakasz na wybrzeżach Oceanu Spokojnego, stanowili potomkowie późnej fali ludnościowej, o znacznej domieszce elementów mongolskich. Przybyła ona zapewne dopiero po zakończeniu ostatniego zlodowacenia i z tego względu nie zdołała już przeniknąć na dawniej zasiedlone tereny Ameryki Środkowej, lecz rozprzestrzeniła się na obszarach opuszczonych przez lodowce. Ta fala migracyjna bezpośrednio poprzedzała przybycie przodków Eskimosów na kontynent amerykański.

Przestrzenie położone w kręgu koła podbiegunowego są jeszcze niedostatecznie zbadane. Wszystkie znalezione dotąd zabytki odnoszą się już do ostatnich przesunięć ludnościowych po ustąpieniu lodowców. Najstarsze dokładniej datowane narzędzia kamienne, znalezione na wybrzeżach zatoki Kotzebue w zachodniej Alasce, pochodzą z okresu 3–2 tys. lat p.n.e. i reprezentują już nieco późniejszy etap rozwoju. Owa najdawniejsza, nieznana nam bliżej ludność okolic podbiegunowych ustąpiła miejsca dzisiejszym mieszkańcom tych krain – Eskimosom.

Przybysze z Azji rozpraszając się po olbrzymim kontynencie Ameryki rozpadali się na kilka grup antropologicznych, ale różnice między nimi są tak niewielkie, że ich przynależność do jednego pnia nie ulega wątpliwości. Do rasy mongoloidalnej zbliża ich żółtawo-brązowa barwa skóry, sztywne, ciemne, proste, okrągłe w przekroju włosy na głowie, skąpe pozostałe uwłosienie ciała i szeroka twarz z wystającymi kośćmi policzkowymi. Jeszcze dziś wielu Indian przychodzi na świat z tak zwaną plamą mongolską – ciemnym znamieniem na dolnej części pleców, spowodowanym nagromadzeniem pigmentu, które przeważnie zanika przed dziesiątym rokiem życia. Natomiast różni Indian od mongoloidów i stwarza podstawę do wydzielenia ich w odrębną grupę antropologiczną silnie zarysowany nos, niekiedy orli o wysokiej nasadzie oraz rzadko spotykana tzw. indiańska fałda powieki oka. Fałda indiańska, którą tworzy brzeg samej powieki różni się od fałdy mongolskiej, wychodzącej znad fałdy górnej powieki. Zarówno fałda mongolska, jak i indiańska powoduje skośność oczu. Obie ukształtowały się jako formy odrębne w Starym i Nowym Świecie, wywodząc się zapewne z jednej wspólnej predyspozycji.

Antropologicznie Ameryka przedkolumbijska wykazuje mozaikę nawarstwienia czterech elementów: paleoamerykańskiego, arktycznego, pacyficznego i krótkogłowych składników azjatyckich. Południową Alaskę i północno-wschodnią Kanadę cechuje nasilenie typów arktycznego i pacyficznego oraz krótkogłowych składników azjatyckich, wschodnią Kanadę – typu arktycznego i pacyficznego, Nową Anglię – paleoamerykańskiego, arktycznego i pacyficznego, zachodnie stany USA, Amerykę Środkową bez południowych wybrzeży Zatoki Meksykańskiej – typ pacyficzny i krótkogłowe składniki azjatyckie, środkowo-wschodnie stany USA – typ paleoamerykański, pacyficzny i krótkogłowe składniki azjatyckie, południowe wybrzeże Zatoki Meksykańskiej – krótkogłowe składniki azjatyckie. Jeśli jednak uwzględni się przypuszczalną gęstość zaludnienia – w dużym stopniu odpowiadającą współczesnemu nasileniu zasiedlenia Indian amerykańskich i Metysów – to okaże się, że największe znaczenie mają tu krótkogłowe składniki azjatyckie oraz typ pacyficzny.

W 1996 r. w Stanach Zjednoczonych w stanie Waszyngton odkryto liczący 9500 lat szkielet znany jako Człowiek z Kennewick. Doug Owsley i Richard Jantz, antropolodzy fizyczni, podjęli się statystycznej analizy tysięcy pomiarów szkieletów. Porównania czaszek mogą świadczyć o bliższych powiązaniach Człowieka z Kennewick z ludem Ajnu niż z Mongołami, Indianami lub Europejczykami. Ajnu przemierzali niegdyś wybrzeża Azji, dziś żyją tylko w północnej Japonii. W biodrze Człowieka z Kennewick utkwił kamienny grot włóczni.

Niektórzy badacze dowodzą, że w żyłach Indian płynie również krew polinezyjska. Skrzyżowanie to miało nastąpić wszakże dopiero około roku 1000 naszej ery i później, gdy w okresie wielkich wędrówek morskich Polinezyjczyków na kontynencie amerykańskim wylądowały grupy przybyszów z mórz południowych. Przynieśli oni na ląd amerykański zdobycze kultury, które do owego czasu przejęli lub sami rozwinęli, jak na przykład w dziedzinie uprawy roślin – banany i palmy kokosowe, biorąc w zamian bataty i ziemniaki.

Mniej więcej w tym samym okresie z ludnością mongoloidalną Ameryki zmieszała się prawdopodobnie mała grupa ludzi rasy białej Wikingów, przybyłych na Grenlandię i skrawki Północno-Zachodniego Wybrzeża Ameryki Północnej. Tajemnicę natomiast ciągle stanowią negroidalne kształty głów posągów olmeckich. W najstarszych grobach olmeckich, odkrytych w drugiej połowie XX wieku, natrafiono na czaszki, mające wyraźne cechy negroidalne. Nie były to jednak czyste typy antropologiczne. Olmekowie byli raczej mieszańcami ras żółtej, białej i czarnej, przy czym udział cech negroidalnych, wynoszący początkowo kilkanaście procent zmniejszał się z upływem czasu. Podobnie, choć w nieco późniejszym czasie, wyparte zostały z olmeckiego typu antropologicznego cechy rasy białej. Negroidalne cechy antropologiczne mogą świadczyć o nie znanej nam bliżej migracji przybyszów z kontynentu afrykańskiego. Główny jednak trzon ludnościowy ma bezsprzecznie pochodzenie azjatyckie.

Źródło: Wigwam, Grafika Google

Ameryka Północna - wprowadzenie

2012-03-08T20:21:00.000+01:00

Ameryka Północna to kontynent o powierzchni 24 242 000 km², położony na półkulach północnej i zachodniej. Do Ameryki Północnej należy także Ameryka Środkowa.

Ameryka Północna jest otoczona oceanami z trzech stron:

od zachodu Ocean Spokojny;
od północy Ocean Arktyczny;
od wschodu Ocean Atlantycki.

Od Azji dzieli ją tylko Cieśnina Beringa, a od południa sąsiaduje z Ameryką Południową (zwaną także Ameryką Łacińską).

Rozciągłość południkowa 7,2 tys. km, równoleżnikowa 6,8 tys. km. Kontynent silnie rozczłonkowany, długość linii brzegowej 75 600 km. 8,3% Ameryki Północnej stanowią półwyspy, a 16,7% - wyspy.

Największe półwyspy:

Labrador - 1430 tys. km²,
Jukatan - 180 tys. km²,
Kalifornijski - 144 tys. km²,
Floryda - 110 tys. km²,
Malville'a - 63 tys. km²,
Seward - 50 tys. km²,
Nowa Szkocja - 45 tys. km²,
Alaska - 45 tys. km².

Największe wyspy:

Grenlandia - 2175,6 tys. km² (największa wyspa na świecie),
Ziemia Baffina - 507 tys. km²,
Wyspy Królowej Elżbiety - 419 tys. km²,
Wyspa Wiktorii - 217 tys. km²,
Wyspa Ellesmere'a - 196 tys. km²,
Nowa Fundlandia - 112 tys. km²,
Kuba - 105 tys. km².

W Ameryce Północnej jest znaczna przewaga gór i wyżyn nad nizinami (średnia wysokość – 781 m), gdzie najwyższym punktem jest McKinley (6194 m n.p.m.) na Alasce (Stany Zjednoczone). Najniższy punkt jest w Dolinie Śmierci (Stany Zjednoczone) i wynosi 86 m p.p.m. Klimat jest bardzo zróżnicowany. Od okołobiegunowego na północy przez umiarkowany, podzwrotnikowy i zwrotnikowy do równikowego w Ameryce Środkowej, a w górach klimaty górskie.

Głównymi rzekami są: Missisipi, Mackenzie, Jukon, a jeziorami: Górne, Huron, Michigan, Wielkie Jezioro Niedźwiedzie, Wielkie Jezioro Niewolnicze i Erie. Na północy pustynie arktyczne, tundra. Lasy iglaste ku południu przechodzą w lasy mieszane i liściaste, w części środkowej prerie, na południowym-zachodzie półpustynie i pustynie. W górach górskie lasy iglaste i roślinność alpejska, na wybrzeżach Ameryki Środkowej lasy równikowe.

Fauna jest bardzo zróżnicowana: wół piżmowy, renifer karibu, jeleń wirginijski, niedźwiedzie (baribal, grizzly), bizon (w rezerwatach).

Amerykę Północną zamieszkuje około 524 mln ludzi (dane statystyczne z 2007 roku), głównie biali, czarni i latynosi. Najbardziej zaludnione tereny to: Bermudy – 1189 osób/km² i Barbados 607 osób/km² , a najmniej zaludnione tereny to obszar Grenlandii - 0,2 osób/km² i Kanada – 3 osoby/km² .

Państwa w Ameryce Półmocnej:

Antigua i Barbuda,
Bahamy,
Barbados,
Belize,
Dominika,
Dominikana,
Grenada,
Gwatemala,
Haiti,
Honduras,
Jamajka,
Kanada,
Kostaryka,
Kuba,
Meksyk,
Nikaragua,
Panama,
Saint Kitts i Nevis,
Saint Lucia,
Saint Vincent i Gernadyny,
Salwador,
Stany Zjednoczone,
Trynidad i Tobago.

Jest jeszcze wiele innych państewek, ale one są już zależne od innych państw (np.: Bermudy – Wielka Brytania).

Źródło: Geografia dla Liceum/Gimnazjum, Grafika Google.

Dzisiejsze kontynety

2012-03-03T21:09:00.002+01:00

Wiele osób nie zwraca na to uwagi, ale kontynenty były i będą w różnych miejscach. Przez cały okres istnienia Ziemi masy lądowe były w nieustannym ruchu.
Ten ruch ukształtował nasze aktualne kontynenty i nadal pracuje. Dowodem na to są trzęsienia ziemi na całym świecie.

Na powyższym rysunku są opisane wszystkie płyty tektoniczne wraz ze strzałkami pokazującymi ich ruch. Każda płyta porusza się w innym kierunku, więc jest to dowód na to, że kontynenty są podporządkowane tektonice płyt. Przez miliardy lat płyty te zmieniały swoje położenie bez przerwy zmieniając kształt i miejsce kontynentów.

Każdy kontynent powstawał w innym okresie czasu z różnych super kontynentów. Oto krótka historia wędrówki kontynentów:

Na powyższym filmie możecie zobaczyć jak ziemia wyglądała dawniej i jak wyglądać będzie. Sama Ameryka Północna powstała 135 mln lat temu z kontynentu zwanego Laurazja.

W przyszłości Ziemia będzie wyglądać zupełnie inaczej, ale niestety większość z nas nie dożyje do tego momentu.

Źródło: YouTube; Grafika Google; Geografia dla Liceum

Początek bloga

2012-03-03T18:54:00.001+01:00

Witam,
dzisiaj ten blog rozpoczyna swoją działalność. Za kilka dni możecie się spodziewać wpisu na temat początków Ameryki Północnej jako kontynentu. Wszystkich niecierpliwych uprzedzam, że studia robią swoje.