I don't know... چه می‌دانم...‏

از جهان خاکستری - 68‏

2012-01-22T19:25:00.002+01:00

آن عکس روی جلد مجله همه را، و مرا، افسون کرده‌بود. گمان نمی‌کنم هیچ مرد ایرانی در آن دوران وجود ‏داشته‌باشد که آن عکس را دیده‌باشد و دلش تندتر نزده‌باشد: چشمان و نگاه کودکی معصوم، لبخند شرمگین ‏یک دختربچه، با چالی روی گونه‌ی راست و چالی بر چانه، در تضاد با پیکر هوس‌انگیز یک زن افسونگر (‏femme ‎fatale‏) با دامن کوتاه و ران‌های لخت و زیبا. – هورمون‌ها در تنم راه گم می‌کردند و خون در رگ‌هایم تندتر ‏می‌دوید.‏

می‌توانستم ساعت‌ها بنشینم و آن عکس را همین‌طور تماشا کنم. انگشتان و کف دستان می‌سوخت در ‏تشنگی لغزیدن بر آن ران‌های خوش‌تراش؛ بینی می‌خواست عطر آن بناگوش زیبا را ببوید؛ لبان می‌خواست آتش ‏خود را با بوسه‌ای بر لطافت آن گردن فرو نشاند. آه اما چه دست نایافتنی! چه دست نایافتنی! و دریغا که مردی ‏از راه رسید و این آیت زیبایی را به انحصار خود در آورد، او را به خانه‌اش برد، و دیگر نگذاشت او مانند گذشته خود ‏را نشان دهد: علی حاتمی بود که آمد و زری خوشکام را گرفت و برد!‏

‏***‏
نه یا ده سال دیرتر، تا خرخره غرق در کارهای حزبی، از بامداد تا دیر وقت شب یک نفس در حال دوندگی بودم؛ ‏زندگانیم با دور بسیار تند می‌چرخید. و شب که به خانه‌ی خالی از هر چیز، "کومه‌ای که ذره‌ای با آن نشاطی" ‏نبود، می‌رسیدم و در را پشت سرم می‌بستم، در خاموشی و تاریکی و سکون خانه ناگهان افسردگی به سراغم ‏می‌آمد و سرگشته می‌ماندم که حال چه کنم؟ یکی دو بار زیرلبی و با احتیاط گله کردم، و احسان طبری گفت: ‏‏"این روش رفیق کیا (کیانوری)ست. او معتقد است که کادرهای حزب را باید در کار غرق کرد، وگرنه افکار انحرافی ‏به سراغشان می‌آید و فاسد می‌شوند"! احسان طبری با نوشته‌هایش، و به‌ویژه پس از آن چهره‌ی متین و ‏دانشمندی که مردم در مناظره‌های تلویزیونی دیده‌بودند، محبوبیت فراوانی به‌دست آورده‌بود. همه می‌خواستند ‏او را از نزدیک ببینند. اما حزب و رهبرانش در شرایط نیمه‌پنهان به‌سر می‌بردند. دفترهای علنی حزب در تسخیر ‏افراد ناشناس بود، و حزب احسان طبری را به خانه‌ای دورافتاده و نیمه‌مخفی منتقل کرده‌بود. تنها ما پیک‌های ‏حزب اجازه‌ی رفت‌وآمد به خانه‌ی او را داشتیم و هنگام لزوم او را به دیدار اشخاص برگزیده‌ای می‌بردیم.‏

روزی خبر رسید که علی حاتمی کارگردان نامدار سینما خواستار دیدار احسان طبری شده‌است. زری خوشکام را ‏پس از آن‌که شوهرش از صحنه کنارش کشید، کم و بیش از یاد برده‌بودم. حتی یاد آن عکس هوس‌انگیز روی جلد ‏با رویدادهای پر تب‌وتاب سال‌های گذشته سائیده شده‌بود و از ذهنم پاک شده‌بود. زناشویی او با علی حاتمی را ‏هم فراموش کرده‌بودم و حاتمی را که دیدم، هیچ فکر نکردم که "این شوهر زری خوشکام است". قرار بود طبری ‏را به خانه‌ای در یک مجتمع آپارتمانی در کوچه‌ای پایین‌تر از فروشگاه بزرگ "کوروش" (رفاه) در خیابان مصدق ‏‏(پهلوی، ولی عصر) ببرم که از سوی یک رفیق حزبی برای این دیدار در اختیارمان قرار گرفته‌بود. همواره می‌کوشیدم طوری طبری را ‏به این‌جا و آن‌جا ببرم که در و همسایه و رهگذران او را ‏نبینند تا برای صاحب‌خانه و برای خود طبری و حزب دردسری فراهم نشود. این کوچه‌ی بن‌بست و پارکینگ زیر ‏این مجتمع جای ایده‌آلی از این نظرها نبود، اما بی آن‌که کسی ما را ببیند به آسانسور رسیدیم.‏

به طبقه‌ی مورد نظر که رسیدیم، آسانسور به درون خانه باز شد! عجب! نخستین بار بود که چنین پدیده‌ای ‏می‌دیدم. این تکه از مسیرمان از هر نظر ایمن بود! آپارتمانی کوچک و نقلی بود که با سلیقه‌ای عالی تزئین ‏شده‌بود: بالش‌هایی زیبا دور تا دور اتاق نشیمن چیده بودند. پرده‌ها، بالش‌ها، فرش‌ها، ترکیب رنگ و نور، همه ‏به گونه‌ای بود که برای نخستین بار پس از سال‌های طولانی احساس شگفت‌انگیز آسودگی در "خانه" به من ‏دست داد: "خانه" یعنی این! به یاد نمی‌آورم که پس از آن نیز در خانه‌ای آن‌همه احساس "خانه" و جایی برای ‏آسودگی کرده‌باشم.‏

علی حاتمی و خانم صاحب‌خانه در خانه بودند. خانم صاحب‌خانه ما را گذاشت و پی کار خود رفت، و من نیز پس ‏از سلام و دست دادن و آشنایی با علی حاتمی، به عادت همیشگی او را با طبری تنها گذاشتم تا بی دغدغه‌ی ‏حضور یک مزاحم حرف‌هایشان را بزنند، و خود را در آشپزخانه سرگرم کردم.‏

طبری که سی سال دور از میهن به‌سر برده‌بود، علی حاتمی را نمی‌شناخت و تنها چیزهای پراکنده‌ای درباره‌ی ‏او شنیده‌بود. من در طول راه از کارهای او برایش گفته‌بودم، از جمله از فیلم "ستارخان" او که به‌ویژه برای ‏سیمایی که از علی مسیو (پرویز صیاد) و حیدرخان (عزت‌الله انتظامی) در آن پرداخته‌بود، آن را پسندیده‌بودم. ‏اکنون در این آپارتمان کوچک، با فاصله‌ای چنین نزدیک، و در آشپزخانه‌ای که در نداشت، نمی‌توانستم گوش‌هایم ‏را ببندم، و می‌شنیدم که علی حاتمی از پروژه‌ی بزرگش، ساختن نمونه‌ی تهران قدیم در شهرکی سینمایی در ‏نزدیکی کرج سخن می‌گوید که چند سالی بود با آن مشغول بود (شهرک سینمایی غزالی، آغاز پروژه 1356، ‏آغاز ساختمان اسفند 1358) و از طبری نظر و ایده و منابعی برای مطالعه پیرامون تهران قدیم در پایان قاجاریه و ‏آغاز سلطنت پهلوی، زبان، اصطلاحات، پوشاک، خوراک، و مناسبات اجتماعی آن زمان می‌خواهد.‏

طبری دوست نداشت از او چیزهایی بپرسند که نمی‌دانست. من خود این را در عمل آموخته‌بودم: در آغاز ‏آشنایی‌مان پیوسته چیزهایی درباره‌ی اصطلاحات زبان‌شناسی از او می‌پرسیدم و او سرانجام فهمانده‌بود که ‏تخصص او در زبان‌شناسی نیست و کسانی بی‌جا انتظار دارند که او همه چیز بداند. گفته‌بودم که شایع است که ‏او زبان چینی هم می‌داند، و او سخت بر آشفته‌بود: "آخر این چه اخلاقی‌ست؟ چرا و از کجا این حرف‌ها را در ‏می‌آورند؟ من یک بار برای شرکت در جشن دهمین سال انقلاب چین یک ماه آن‌جا بودم که بیشتر آن هم در ‏دعواها و کشمکش‌های حوزه‌های حزبی خودمان گذشت، و تنها کوشیدم که چند کلمه‌ی روزمره را یاد بگیرم. ‏مگر به همین سادگی می‌توان زبان چینی یاد گرفت؟" و سپس در خاطراتش نوشت: "[...] کوشیدم خط چینی و ‏قریب 100 لغت را برای لمس این زبان فراگیرم که اینک فراموش کرده‌ام." [احسان طبری، از دیدار خویشتن ‏‏(یادنامه زندگی)، به کوشش ف. شیوا، چاپ دوم، نشر باران، سوئد 1379، ص 155]‏

طبری حاتمی را به کتابش "جامعه‌ی ایران در دوران رضاشاه" و خاطرات کودکیش "دهه‌ی نخستین" رجوع می‌داد ‏و چندان چیزی بیش از آن نداشت که بیافزاید، چه او خود در آن دوران کودکی پنج‌شش ساله بود. در این هنگام ‏برایشان چای بردم، و طبری دست به‌دامن من شد: شیواجان، تو کتابی درباره‌ی دوران گذار از قاجاریه به پهلوی ‏سراغ داری؟ – و من با زمینه‌ی ذهنی فیلم "ستارخان" حاتمی که در سر داشتم، بی‌اختیار کتاب‌های "تاریخ ‏حزب کمونیست ایران" نوشته‌ی تقی شاهین به ترجمه‌ی "ر. رادنیا" و "قهرمان آزادی" نوشته‌ی علی شمیده را ‏که به‌تازگی منتشر شده‌بودند نام بردم، و بی‌درنگ از فضل‌فروشیم شرمنده شدم: علی حاتمی آشکارا ناراضی ‏بود از این‌که احسان طبری او را به جوانکی "راننده" یا "پادو" یا "بادی گارد" یا "گوریل" با سینی چای در دست ‏حواله داده و بدین‌گونه دانش او را کم‌تر از این جوانک فرض کرده‌است. با آن‌که طبری یادآوری‌های من و آن ‏کتاب‌ها را مفید اعلام کرد، اما حاتمی با ابروانی در هم‌کشیده و زیرچشمی نگاهم می‌کرد. سر به زیر افکندم و ‏به آشپزخانه بازگشتم.‏

‏***‏
و چه می‌دانستم که لیلا حاتمی، ترکیب کاملی از زیبایی‌های زری خوشکام و علی حاتمی، که به هنگام آن ‏دیدار هشت‌نه ساله بود (زاده 1351)، روزی این‌چنین بر پرده خواهد درخشید و بر قله‌های افتخار خواهد ایستاد. ‏آیا هنر ارثی‌ست؟ آیا زیبایی ارثی‌ست؟

علی حاتمی پانزده سال پیش (14 آذر 1375) از میان ما رفت. یادش گرامی.‏

Sociala orättvisornas gestalter باز هم نمایشگاه‏

2012-01-19T23:10:00.036+01:00

Efter mitt första besök på utställningen av ryska banbrytande målare från 1800-talet (Peredvizjniki) på ‎Nationalmuseum i november 2011 skrev jag i ett inlägg (på persiska) att ”jag sa till mitt ‎sällskap att jag känner mig bli revolutionär igen, och en av vännerna sa: det var inte vårt fel ‎att vi blev revolutionärer, utan det var saker som sådana konstverk som drog oss ditåt”.‎ ‏(متن فارسی در ادامه)‏

Nu läser jag i en kommentar av Birgitta Rubin i DN (den 13 januari) om att hon har besökt ‎samma utställning och säger därefter att hon tappade «andan gång på gång: att så nära få ‎bevittna värsta sortens sociala orättvisor i ett svidande vackert valörmåleri, som i Ilja Repins ‎‎”Pråmdragarna vid Volga”. Vem förvånas av ryska revolutionen efter detta?» och då vill jag ‎berätta att dessa målerier, som spreds även i Iran i form av vältryckta tjocka album av ‎sovjetiska förlag, påverkade stora kretsar bland iranska intellektuella också – öppnade deras ‎ögon för att se sig omkring och ”bevittna värsta sortens sociala orättvisor” i eget samhälle. Och ‎då kan man väl säga ”vem förvånas av iranska revolutionen 1979 efter detta?” Därmed vill ‎jag påstå att konstnärligt skapande kan ha långtgående effekter bortom egna ‎gränser; kan öppna otaliga ögon.‎
‎
I dag besökte jag samma utställning för andra gången innan den flyttar vidare (sista dagen ‎är ‎söndag den 22/1). Jag var där i 3 timmar, stående eller sittande, trots trängseln och dålig luft ‎och dålig ventilation i salarna, stanken från svettiga armhålor osv. och ”slukade” varenda ‎målning i långa minuter. Då har jag kanske blivit ännu mer ”revolutionär” nu?‎

Några exempel ur samlingen (längst ner efter persiska texten):‎

‎1- Den dödsdömda revolutionären vägrar bikta inför en ortodox präst. Av Repin.‎
‎2- Den dödsdömda revolutionären förs till döden. Av Makovsky.‎
‎3- De väntade inte honom. Den försvunna revolutionären dyker plötsligt upp. Av Repin.‎
‎4- Hjälten inför valet och kvalet. Av Vasnetsov. Ristningen på stenen säger att den som väljer ‎ärans väg kommer att mista livet och hamna bland benen i leran.‎

پس از نخستین بازدیدم از نمایشگاه پیشتازان واقع‌گرایی در نقاشی سده‌ی نوزدهم روسیه (گروه پیشتازان ‏Peredvizhniki‏) در پستی نوشتم که ‏‏«در‎ ‎پایان به دوستانم گفتم که با دیدن این نمایشگاه بار دیگر احساس‏‎ ‎انقلابی‌گری ‏می‌کنم! و یکی ‏از دوستانم ‏گفت که "ما گناهی نداشتیم که‎ ‎انقلابی شدیم: چیزهایی از قبیل این تابلوها ما را به آن راه ‏‏کشاندند!"»‏

اکنون در یادداشتی نوشته‌ی خانم بیرگیتا روبین در روزنامه‌ی سوئدی دی‌ان (سیزدهم ژانویه) می‌خوانم که ‏ایشان هم به ‏بازدید این نمایشگاه رفته و می‌گوید که با مشاهده‌ی بدترین نوع بی‌عدالتی‌های اجتماعی از ‏فاصله‌ای چنین نزدیک در ‏تابلوهایی بس زیبا و در سطح بالای هنری، همچون "کرجی‌کشان وولگا" اثر ایلیا رپین، ‏‏"کیست که از رخ دادن انقلاب ‏روسیه شگفت‌زده شود؟" و این‌جاست که من می‌خواهم بیافزایم که همین ‏نقاشی‌ها، که در آلبوم‌هایی ضخیم و با چاپ ‏خوب ناشران شوروی در ایران هم پخش می‌شد، بر محافل بزرگی ‏از روشنفکران ایرانی نیز تأثیر می‌نهاد، چشمان آنان ‏را می‌گشود و آنان را می‌خواند که پیرامون خود را بنگرند و ‏‏"بدترین نوع بی‌عدالتی‌های اجتماعی" را در جامعه‌ی خود ‏نیز ببینند. و آنگاه همچنین می‌توان گفت "کیست که ‏از انقلاب ایران در سال 1357 شگفت‌زده شود؟" پس می‌خواهم ادعا ‏کنم که آفرینش هنری می‌تواند تا ‏دوردست‌های بیرون از مرزهای آفریننده‌ی آن نیز تأثیرگذار باشد و چشمان بی‌شماری ‏را بگشاید.‏

امروز برای بار دوم به بازدید همان نمایشگاه رفتم تا پیش از آن‌که روز یکشنبه 22 ژانویه جمعش کنند، زیارتش کنم. با ‏وجود ازدحام، هوای گرم و بد و تهویه‌ی نارسای سالن‌ها و بوی عرق زیر بغل و غیره، سه ساعت در نمایشگاه بودم. ‏دقایقی طولانی تک‌تک تابلوها را ایستاده یا نشسته با نگاهم "بلعیدم"، و اکنون شاید بیشتر "انقلابی" شده‌ام؟

چند نمونه از آثار گروه "پیشتازان" (برای تصویر بزرگ‌تر، روی آن‌ها کلیک کنید):‏

‏1- زندانی انقلابی در آستانه‌ی اعدام از طلب آمرزش سر باز می‌زند، اثر رپین
‏2- انقلابی محکوم به اعدام را به‌سوی مرگ می‌برند، اثر ماکوفسکی
‏3- "ورود ناگهانی" – انقلابی ناپدیدشده‌ای که عزایش را هم گرفته‌بودند، ناگهان وارد می‌شود، اثر رپین
‏4- قهرمان بر سر دوراهی نام و ننگ، اثر ویکتور واس‌نت‌سوف. سنگ‌نوشته می‌گوید که رهروان راه نام، به سرنوشت ‏استخوان‌های بر خاک‌افتاده دچار خواهند شد.‏

نوشته‌های دیگرم درباره‌ی همین نمایشگاه: 1 و 2‏

در پاسخ خواننده‌ی ناشناسی که پرسیدند که آیا این نمایشگاه در آلمان هم برگزار خواهد شد: امروز پرسیدم، و گفتند ‏خیر، تابلوها به روسیه بر می‌گردند.‏

بدرود آموزگار بزرگ

2012-01-15T13:59:00.008+01:00

در نوشته‌های گوناگون، از جمله در همین پست پیشین، بارها گفته‌ام که یکی از بزرگ‌ترین آموزشگاه‌های ‏فرهنگی و ادبی من در بیست سال نخست زندگانیم، رادیو بوده‌است. در آن میان دو نام، دو برنامه‌ساز و مجری ‏برنامه‌های رادیویی، بزرگ‌ترین آموزگارانم بوده‌اند: هوشنگ مستوفی، و ایرج گرگین. نمایشنامه‌های رادیویی و ‏برنامه‌ی "صدای شاعر" کار ایرج گرگین، خواه و ناخواه، آگاهانه یا ناآگاهانه، در پرورش من، با هر چه دارم و ندارم، ‏بی‌گمان نقش بسیار بزرگی داشته‌اند. و اکنون خبر می‌رسد که او ما را ترک کرده‌است. ترک کرده‌است؟ پس این ‏صدای او چیست که هنوز می‌شنوم؟

نزدیک هفت سال پیش، تابستان 2005 (1384)، با پافشاری آشنایانی که در پراگ زندگی می‌کردند و در "رادیو ‏آزادی" که به‌تازگی "رادیو فردا" نام گرفته‌بود کار می‌کردند، به دیدارشان رفتم. روزهایی خوش و پربار بود. دوستم ‏نازی عظیما تکه‌هایی از خاطراتم را برای رئیس خود در رادیو، ایرج گرگین، باز گفته‌بود، و ایرج گرگین دلش ‏خواسته‌بود که مرا از نزدیک ببیند. عجب! من، این شاگرد مکتب را، به باروی دست‌نایافتنی و تسخیرناپذیر آموزگار ‏بزرگ فرا خوانده‌بودند! هرگز حتی در رؤیاها هم نمی‌دیدم که روزی صاحب آن صدای دلنشین را که همواره از ‏فاصله‌ی صدها کیلومتر می‌شنیدم، از نزدیک ببینم. و شبی، پس از شام، با هم به آشیانه‌ی عقاب رفتیم.‏

ایرج گرگین، همسر نازنینش، و آشیانه‌ی عقاب، بسیار ساده و بی‌تکلف و صمیمی بودند. دقایقی بعد همه با هم ‏در گرمای دلچسب تابستان پراگ در بالکن خانه‌شان نشسته‌بودیم، و من با سری گرم از کنیاکی که خانم گرگین ‏به پیشنهاد نازی عظیما برایم آورده بود، با داستان‌هایم از آن‌چه در شوروی بر ما رفته‌بود، زن و شوهر را در ‏نیمه‌راه خنده و گریه گرفتار کرده‌بودم: گاه آه از نهادشان بر می‌آمد، و گاه می‌خندیدند. نازی کمکم می‌کرد و به ‏یادم می‌آورد که این و آن خاطره را هم تعریف کنم. امشب شب من بود: ایرج گرگین سال‌ها از رادیو برایم داستان ‏گفته‌بود و من به‌دفت و بی از دست دادن کلمه‌ای، همه را به گوش جان شنیده بودم، و اکنون نوبت او بود که ‏داستان‌های مرا بشنود، و او به دقت گوش می‌داد.‏

هنگامی که تعریف کردم که در آن‌جا مهر "ضد انقلاب اکتبر" بر پیشانی من زده‌بودند، قهقهه‌ی خنده‌ی همه به ‏آسمان رفت: دو ماهی بیشتر نبود که به شهر مینسک منتقلمان کرده‌بودند، و در آستانه‌ی جشن ‏شصت‌وششمین سالگرد انقلاب اکتبر اداره‌ی صلیب سرخ بلاروس از کمیته‌ی حزبی ما خواسته‌بود که جشنی ‏ترتیب دهیم. هرمز ایرجی مسئول تبلیغات کمیته بود، و گله می‌کرد که در میان این جمع دویست نفره امکانات ‏لازم و استعدادهای هنری لازم برای ترتیب دادن یک جشن آبرومندانه وجود ندارد، و من گفته‌بودم که اصلاً چرا ما ‏باید جشن بگیریم؟ رفقای شوروی که خود صاحبان انقلاب هستند، خود هر سال جشن‌های بزرگی بر پا ‏می‌کنند، و حال که ما آن‌جا هستیم، اگر رفیقمان می‌شمارند و ارزشی برایشان داریم، آنان هستند که باید ما را ‏همچون میهمان به جشن خود دعوت کنند! سرپرستمان، محمدتقی موسوی، موضع مرا چنین معنی کرده‌بود: ‏‏"این میگه که انقلاب اکتبر را جشن نگیریم!"، و سپس در میان همه پخش شده‌بود که: "این اصلاً ضد انقلاب ‏اکتبره!" و این مهری نبود که به آسانی بتوان زدود. و به‌راستی چه خنده‌دار بود که شصت‌وشش سال پس از یک ‏انقلاب کسی ضد آن باشد، خنده‌دارتر نفس چنین اتهام‌زدنی، و خنده‌دارتر آن شب، پانزده سال پس از فروپاشی ‏آن نظام.‏

گفتم و گفتم، تا شب از نیمه گذشت. اما این همه حتی به اندازه‌ی برگی از داستان‌هایی نبود که ایرج گرگین از ‏رادیو در گوشم خوانده بود. پس گفتم: گفتم که داستان‌های او و مکتب رادیویی او بوده که مرا به این راه‌ها ‏کشانده! ایرج گرگین اندکی جا خورد. گفت: "ولی برنامه‌های ما که این چیزها را تبلیغ نمی‌کرد". راست ‏می‌گفت. گفتم: ولی برنامه‌های شما آگاهی می‌پراکند، نگرش انسانی را می‌آموخت، چشمان را می‌گشود، ‏دغدغه‌ی همنوعان را در دل‌ها می‌افکند، و در آن روزگار برای کسی که دغدغه‌ی همنوعان را در دل داشت، ‏راهی جز آن‌چه من پیمودم وجود نداشت. - آموزگار با لبخندی وراندازم می‌کرد.‏

برخاستیم، سپاسشان گفتیم، جدا شدیم، و رفتیم. شادمان بودم از این که آموزگار را از نزدیک دیده‌ام. و دریغا که ‏اکنون از میان ما رفته‌است.‏

بدرود آموزگار بزرگ! صدای تو جاویدان خواهد ماند.‏

آزمون آتش

2012-01-08T19:23:00.004+01:00

چه می‌دانستم که این تکه از این آهنگ توصیف آزمون آتش است: کسی باید از شعله‌های آتش بگذرد و باید ‏زنده بیرون آید تا ثابت کند که بی‌گناه است؛ و چه می‌دانستم که زندگی چه آزمون‌های آتشی بر سر راهم ‏خواهد گسترد. همین‌قدر می‌دیدم که با شنیدن آن، همه‌ی ذرات وجودم، سر تا پا، هماهنگ با آن به لرزه در ‏می‌آیند.‏

این آهنگ هر هفته فقط یک بار پخش می‌شد. آرم یک برنامه‌ی ادبی رادیو بود با نام "با آثار جاویدان ادبیات جهان ‏آشنا شوید". پنج ساله و بعد شش ساله بودم. روزشماری می‌کردم تا روز موعود هفته برسد. ساعت‌شماری ‏می‌کردم تا ساعت شروع برنامه برسد. اینک بر لبه‌ی تاقچه‌ای که رادیوی قدیمی پُرش می‌کرد ‏آویخته‌بودم. برنامه ‏آغاز می‌شد. آهنگ من شروع می‌شد. و به پرواز در می‌آمدم. دیگر آن‌جا نبودم. هیچ جا نبودم. صدا را دنبال ‏می‌کردم. آتش می‌گرفتم. شعله می‌شدم. زبانه می‌کشیدم. می‌سوختم. می‌لرزیدم. اشکم، هیچ نمی‌دانم از ‏چه سر، هم در درون و هم در بیرون جاری بود. صدای این ایستگاه دوردست گاه فروکش می‌کرد. دور می‌رفت، ‏ناپدید می‌شد. گوشم را بیشتر و بیشتر به رادیو نزدیک می‌کردم. می‌خواستم توی این دستگاه شگفت‌انگیز ‏بروم. می‌خواستم صدا را دنبال کنم. از کجا می‌آمد این نوای جادوئی در دل این تاریکی؟ از کجاها گذر می‌کرد؟ در ‏تاریکی‌ها، در ابرهای تیره، در باران‌ها شناور بودم. موج بودم. صدا بودم. پرنده‌ای خیس بودم در تاریکی. بر فراز ‏کوه‌ها و دشت‌ها و جنگل‌های تاریک سر به‌دنبال این موسیقی پرواز می‌کردم. صدا باز می‌گشت. باز توی اتاق ‏بودم، آویخته بر لبه‌ی تاقچه‌ی رادیو، با اشکی جاری بر گونه‌ها. سراپا آتش. می‌سوختم. ‏می‌سوختم. چه بود این موسیقی؟ ساخته‌ی که بود؟

بیش از بیست سال طول کشید تا آن را بیابم: واپسین اپیزود از بخش نخست (و نیز بخش چهارم) سنفونی ‏‏"مانفرد" اثر پیوتر چایکوفسکی بود.‏

این‌جا هفت سالم است، در برابر همان تاقچه و رادیو، با آن زهرخند، در کنار خواهر و یکی از برادران.‏

بهترین اجرای این اثر به نظر من از آن ارکستر بزرگ رادیوی مسکو به رهبری و نوازندگی اُرگ توسط گنادی ‏راژدست‌ونسکی ‏Gennadi Rozhdestvensky‏ است در یک صفحه 33 دور (‏LP‏) از کمپانی روسی ملودیا ‏Melodia، بدون ‏تاریخ، با شماره ‏CM 03151-2‎، که گمان نمی‌کنم به آسانی گیر بیاید. ‏آثار چایکوفسکی را از هر جایی می‌توان شروع کرد و گوش داد. اما اگر می‌خواهید آن آرم برنامه را بشنوید، در این ‏پیوند نوار را 3 دقیقه جلو بکشید.

زهر در گفتمان آذربایجان

2012-01-01T13:40:00.004+01:00

سال نوی میلادی را به همه‌ی شما خوانندگان گرامی که آن را جشن می‌گیرید، شادباش می‌گویم.‏

نوشته‌ای با عنوان همین پست دارم که تا این لحظه در این و این و این نشانی‌ها منتشر شده‌است. از جمله ‏پاسخی‌ست بر برخی پرسش‌هایی که از من می‌شود. آن را در سایت شخصی من نیز در این نشانی می‌یابید.‏

کریسمس سبز!‏

2011-12-25T19:40:00.001+01:00

همه‌ی آوازهایی که از کریسمس سفید ‏White Christmas‏ سخن می‌گویند امسال در استکهلم بی‌معنی ‏هستند، بر عکس پارسال که برف فراوانی بر زمین نشسته‌بود. برف اندکی که هفته‌ای پیش بارید دو روزه آب ‏شد و رفت و اکنون سبزی چمن‌ها همه جا دیده می‌شود و حتی کسانی شکوفه‌های نوشکفته‌ای را بر بوته‌ها ‏دیده‌اند. گویا ماه‌های نوامبر و دسامبر امسال گرم‌ترین نوامبر و دسامبر استکهلم در طول تاریخ دویست‌وپنجاه ‏ساله‌ی ثبت دمای هوا در این شهر بوده‌اند.‏

با این‌همه من در کل نگران تخریب طبیعت به دست بشر نیستم. هم‌اکنون تلاش‌های بزرگی از سوی دانشمندان ‏و فن‌آوران بسیاری از کشورها جریان دارد؛ محصولات زیانبار برای طبیعت بیشتر و بیشتر کنار گذاشته می‌شوند، ‏اتوموبیل‌های کم‌مصرف‌تر تولید می‌شود، منابع انرژی "تمیز"تری در راهند، و... همچنین دانش و فن‌آوری انسان در ‏همه‌ی زمینه‌ها، و از جمله در این زمینه به‌سرعت در حال پیشرفت است. من به عقل و درایت انسان‌های ‏دانشمند باور دارم و به توانایی آنان در نجات زمین و طبیعت خوشبینم.‏

در موزه‌ای دیگر

2011-12-18T20:30:00.005+01:00

هفته‌ی گذشته با تنی چند از دوستان سفری کوتاه به لندن کردم، دوستی گرامی را در آن‌جا دیدیم، با هم ‏بودیم، ماجراهایی داشتیم، و در کنار این‌همه، به موزه‌هایی هم رفتیم. موزه‌ی بزرگ بریتیش را که در کنار ‏اشیایی شگفت‌انگیز از فرهنگ‌های گوناگون "استوانه‌ی کوروش" هم در آن است، نزدیک به ده سال پیش ‏دیده‌ام. گردش در این موزه روزها وقت می‌خواهد، و این بار فرصت دیدار از آن را نداشتیم.‏

نیم روزی در "تیت مدرن" گام زدیم، و نیم دیگر روز را به "گالری ملی پرتره‌ها" رفتیم؛ نیمی از روز بعد را در "تیت ‏بریتن" گذراندیم، و سپس به موزه‌ی ویکتوریا و آلبرت رفتیم. اینجا هم ده سال پیش بودم و آن را بیش از دیگر ‏موزه‌های لندن دوست می‌دارم، از جمله برای آثار آشنایی از فرهنگ آسیا و ایران که در آن هست، و بیش از همه برای ‏یک فرش: فرش بزرگی که از بقعه‌ی شیخ صفی‌الدین اردبیلی دزدیده‌اند؛ فرشی با شکوه، با نقش‌ها و ‏تاریخی بی‌همتا.‏

ده سال پیش این فرش بزرگ ده‌‌ونیم متر در پنج‌و نیم متر را به دیوار آویخته بودند، و همان هنگام با رویارویی ‏ناگهانی با آن مو بر سراسر تنم راست شده‌بود و از عظمت این اثر هنری اشک در چشمانم نشسته‌بود؛ و آن پرسش همیشگی: ‏خوب بود که اینان فرش را دزدیدند، یا نه؟ اگر به این‌جا نیاورده‌بودندش، اکنون کجا بود و چه بر سرش آمده‌بود؟

اکنون آن را پشت شیشه‌هایی بر کف زمین گسترده‌اند: این یکی از نفیس‌ترین اشیای موجود در این موزه است. ‏نام آن ‏The Ardabil Carpet‏ است. نورپردازی عظیمی بر فراز آن ساخته‌اند، چراغ‌هایی کم‌نور هر نیم ساعت به‌مدت چند ‏دقیقه روشن می‌شود تا تماشایش کنید، و بعد خاموشش می‌کنند تا تار و پود و رنگ‌آمیزی این اثر هنری پانصدساله آسیب نبیند. ‏نه آن بار، و نه این بار، از تماشای آن سیر نشدم. بر گردش چرخیدم و طوافش کردم: درود بر دستان هنرمندی که ‏آن را آفریده‌اند! درود بر انسان آفریننده!‏

از جهان خاکستری - 67‏

2011-12-12T22:25:00.001+01:00

این بخش از نوشته‌ام زیر عنوان فرعی "همسایه‌ها" در وبگاه انجمن قلم آذربایجان جنوبی (ایران) در تبعید، در این ‏نشانی منتشر شده‌است.‏

از جهان خاکستری - 66‏

2011-12-04T12:59:00.011+01:00

تا برگزاری دومین راهپیمایی "آزاد" روز جهانی کارگر پس از انقلاب در روز 11 اردیبهشت 1359 (اول ماه مه ‏‏1980) چیزی نمانده‌بود. در شعبه‌ی تبلیغات کل حزب سخت در تب‌وتاب تدارک جشن بودیم. دفتر "سیاه قلم" ‏در جنب‌وجوش بود. اعضای گروه هنری سازمان جوانان لباس و ماسک‌هایی برای یک کارناوال می‌ساختند. ‏نقاشان و خطاطان شعبه‌ی تبلیغات پارچه‌نوشت‌ها و پلاکاردها را خطاطی و نقاشی می‌کردند. و من در تدارک ‏بلندگوها و پوشش صدای راه‌پیمایی بودم.
‏
کیانوری در جمع راه‌پیمایان
هنوز روسری را با توسری بر سر زنان ننهاده‌بودند.‏

فضای تهران، به‌ویژه در دانشگاه‌ها، ملتهب بود. چندین روز بود که درگیری‌های سختی میان گروه‌های دانشجویی ‏هوادار سازمان‌های سیاسی و "حزب‌الله" در دانشگاه‌ها جریان داشت. دولت اعلام کرده‌بود که گروه‌های ‏سیاسی باید ستادهای خود را از دانشگاه‌ها برچینند، اما "دانشجویان پیشگام"، هواداران سازمان مجاهدین، و ‏هواداران گروه‌های دیگر نمی‌خواستند تن به این کار بدهند. تنها "دانشجویان دموکرات" که هوادار حزب توده ایران ‏بودند، به رهنمود حزب، ستادهای خود را تخلیه کرده‌بودند. حزب اعلام کرده‌بود که با موضع دولت موافق است و ‏باید آرامش را به محیط علمی دانشگاه‌ها بازگرداند. از سوی دیگر سخن از برپایی انقلاب فرهنگی در دانشگاه‌ها ‏می‌رفت. اما هنوز کسی چیز درستی از ماهیت این "انقلاب فرهنگی" نمی‌دانست. تنها می‌شد حدس زد که ‏گامی واپس‌گرایانه در جهت دینی کردن دانشگاه‌ها و تصفیه‌ی استادان و دانشجویان بر خواهند داشت. وزارت ‏فرهنگ و آموزش عالی در اطلاعیه‌ای از "کلیه نهادهای انقلابی و اسلامی، اقلیت‌های مذهبی و ملی، اقشار و ‏طبقات مختلف و افراد متعهد و مسئول" دعوت می‌کرد تا درباره‌ی چگونگی انقلاب فرهنگی که "نیاز امروزی ‏جامعه" شمرده می‌شد، نظریات و طرح‌های خود را ارائه دهند. (نامه مردم، 13 اردیبهشت 1359)‏

با وجود مواضع حزب در پشتیبانی از انقلاب و رهبری آن، افراد و دفاتر حزب در تهران و شهرستان‌ها پیوسته در ‏معرض حمله‌ی کسانی بودند که به‌طور کلی "حزب‌الله" نامیده می‌شدند. اینان پلاکاردها و نشریات حزب را پاره ‏می‌کردند و فروشندگان آن‌ها را کتک می‌زدند؛ پنجره‌ها را می‌شکستند؛ مواد آتشزا به داخل دفترهای حزب ‏می‌انداختند. روز پنجشنبه 4 اردیبهشت گروهی به دفتر مرکزی حزب در خیابان 16 آذر حمله کردند، بساط ‏کتابفروشی کنار پیاده‌رو را ویران کردند، و قصد داشتند وارد دفتر شوند، اما موفق نشدند.‏

بامداد روز شنبه 6 اردیبهشت با خبری ترسناک از خواب برخاستیم: هواپیماهای حامل تفنگداران دریایی امریکا ‏قصد حمله به تهران و آزاد کردن گروگان‌های امریکایی از سفارت امریکا را داشته‌اند، اما در بیابان‌های طبس به ‏طوفان شن خورده‌اند، هلیکوپترشان سرنگون شده و چند سرباز امریکایی کشته شده‌اند. تصویر جسد سوخته‌ی ‏یک سرباز امریکایی در کنار لاشه‌ی هلیکوپتر بر صفحه‌ی نخست روزنامه‌ها نقش بسته‌بود. چنین رویدادی تنها بر ‏آتش فضای ضد امریکایی جامعه می‌دمید و شعارهای ضد امریکایی گروه‌های سیاسی را تندوتیزتر می‌کرد.‏ آن جسد سوخته را تماشا می‌کردم و به زندگی بر باد رفته‌ی آن سرباز، به اندوه پدر و مادر و همسر و فرزندان او ‏در امریکا دل می‌سوزاندم. چه سرنوشت بدی: کدام کاتبی، کی و کجا برای او رقم زده‌بود که این‌چنین در بیابانی ‏بیگانه، جان به آتش بسپارد؟

برای صدای راه‌پیمایی جز همان بلندگوهای بوقی که واپسین بار در میتینگ انتخاباتی حزب در ترمینال خزانه ‏به‌کار برده‌بودم، چیزی نداشتم. مزدک تقویت‌کننده (آمپلی‌فایر)هایی برای هر کدام از آن‌ها هم خریده بود که با ‏باتری ماشین کار می‌کردند. گروه‌های اسلامی و مسجدها که تجربه‌ی بسیاری در پوشش صدای راه‌پیمایی‌های ‏روزهای انقلاب و حتی پیش از آن در پوشش صدای دسته‌های عزاداری داشتند، این بلندگوها را بر انتهای چوبی ‏بلند نصب می‌کردند، افرادی در دو سوی گروه این چوب‌ها را بر دست حمل می‌کردند، و سیم‌هایی میان این ‏چوب‌ها و وانتی که دستگاه تقویت صدا و میکروفون در آن بود، کشیده می‌شد. شخصی که شعار می‌داد در وانت ‏می‌نشست و شعارهای او از طریق سیم از همه‌ی بلندگوها پخش می‌شد. صدای دسته‌های عزاداری و ‏راه‌پیمایان اسلامی نقص نداشت. اما ما نمی‌توانستیم از روش سیم کشیدن میان بلندگوها در راه‌پیمایی ‏استفاده کنیم: همواره کسانی به صف راه‌پیمایی‌های ما حمله می‌کردند و صف‌ها به‌هم می‌خورد، و در آن صورت ‏سیم‌ها و بلندگوها در هم می‌شدند و نظم‌شان از میان می‌رفت، سیم‌ها پاره می‌شد، بلندگوها سرنگون ‏می‌شد. پس چه باید کرد؟

در شعبه‌ی تبلیغات کل گفته‌بودم که کمک می‌خواهم، و چانه زده‌بودم و چانه زده‌بودم، و سرانجام نوجوانی با نام ‏مستعار سیامک را به من معرفی کرده‌بودند. سیامک مغزی خارق‌العاده و پر از ابتکارهای عجیب و تازه داشت. ‏هنگامی که با من حرف می‌زد عادت داشت که انگشت اشاره‌ی دست راستش را مانند پیچ‌گوشتی یا چیزی ‏نوک‌تیز از نیم‌متری به‌سوی شکمم نشانه برود، و بعد این انگشت، یا پیچ‌گوشتی را به چپ و راست می‌پیچاند و ‏حرف می‌زد. در این حالت احساس می‌کردم که چیزی در شکمم فرو می‌رود! سیامک از دستگاه‌هایی حرف ‏می‌زد که حتی نامشان را نشنیده‌بودم و طرح‌هایی می‌ریخت که حتی در خیال هم نمی‌توانستم تصورشان کنم. ‏طرح‌هایی که او می‌ریخت و دستگاه‌هایی که می‌خواست پول کلانی لازم داشت که ما نداشتیم، و بدتر آن‌که ‏وقت پرداختن به آن‌ها را هم نداشتیم. با تقی خیلی زود به این نتیجه رسیدیم که سیامک اهل کار و کمک ‏عملی نیست و تنها اهل مطرح کردن طرح‌های علمی – تخیلی‌ست، و از او دست شستیم.‏

تقی با طراحی و ساختن دستگاه‌های الکترونیکی آشنا بود و پیشنهاد کرد که بلندگوهای بوقی را بر سقف چند ‏ماشین نصب کنیم، او یک فرستنده‌ی موج اف‌ام با برد چند صد متر بسازد، آن را در یکی از ماشین‌ها نصب کنیم، ‏شخصی که شعار می‌دهد در این ماشین بنشیند و شعار بدهد، صدای او با فرستنده به رادیوهای ماشین‌های ‏دیگر برسد، و سرنشینان آن‌ها میکروفون را جلوی رادیو بگیرند و صدای رادیو را از بلندگویی که روی سقفشان ‏هست پخش کنند. به نظر طرحی عاقلانه می‌رسید و به این شکل نیازی به سیم‌کشی میان ماشین‌ها نبود. اما ‏من که خود بارها در ساختن فرستنده شکست خورده‌بودم، تردید داشتم، و مطمئن نبودم که تقی بتواند طرح ‏خود را عملی کند. نگران بودم. چه کنیم؟ چه کنیم؟

تقی دست‌به‌کار شد و فرستنده‌اش را ساخت. عجب! کار می‌کرد! امتحانش کردیم: رادیویی را در دویست متری ‏گذاشیتم و توانستیم صدایی را که از فرستنده‌ی تقی پخش می‌شد صاف و تمیز و قوی بشنویم! چه خوب! چه ‏جالب! پس مشکل حل شده‌بود.‏

روز کارگر تعطیل رسمی بود. ساعت 8 صبح پنجشنبه 11 اردیبهشت 1359 جمعیت بزرگی از اعضا و هوادارن ‏حزب شامل 62 سندیکای کارگری که با راه‌پیمایی حزب اعلام همبستگی کرده‌بودند، در میدان توپخانه (سپه، ‏امام خمینی) گرد آمده‌بودند. چهار ماشین با بلندگوهایی روی سقف در چهار نقطه ایستاده بودند. تقی و رفیقی ‏که شعار می‌داد در یکی از آن‌ها نشسته‌بودند، و شعارها از بلندگوهای هر چهار ماشین پخش می‌شد: صاف و ‏تمیز و قوی!‏

قرار بود جمعیت به راه افتد و در صف‌هایی منظم از خیابان فردوسی به سوی شمال و به طرف "لانه‌ی ‏جاسوسی امپریالیسم امریکا" در خیابان تخت جمشید (طالقانی) برود. نورالدین کیانوری دبیر اول حزب در صف ‏نخست در کنار کارگران راه می‌رفت. در میانه‌های جمعیت راه‌پیمایان، گروه کارناوال سازمان جوانان با شکل و ‏شمایل "عمو سام" و شرکای آن: انگلیس، آلمان، فرانسه، ژاپن، و... در حالی که قلاده‌هایی به "سگ‌های ‏زنجیری" خود سادات و بگین و صدام بسته‌بودند، راه می‌رفتند و ادا در می‌آوردند.‏

شعارهایی که بر پارچه‌نوشت‌ها نقش بسته‌بود از بلندگوها هم پخش می‌شد و جمعیت تکراشان می‌کرد:‏

یک جبهه‌ی متحد، در رزم با امریکا، ایجاد باید گردد!‏
این حرف ملت ماست، این حرف رهبر ماست، عامل هر توطئه، امریکاست، امریکاست!‏
کارتر، کارتر مرگت باد! صدام، سادات، ننگت باد!‏
لیبرال سازشکار نابود باید گردد!‏
کارگر متحد حامی انقلاب است، تفرقه، تفرقه دشمن انقلاب است!‏
بجنگیم، بجنگیم تا خون در رگ ماست. امریکای جهانخوار همیشه دشمن ماست!‏
مرگ به شیطان بزرگ امریکا!‏

روی پلاکاردها نوشته‌بودند:‏

افتخار به طبقه کارگر ایران قاطع‌ترین نیروی ضد امپریالیستی و مردمی ایران!‏
فرخنده باد اول ماه مه، روز همبستگی بین‌المللی کارگران و زحمتکشان جهان!‏
در جنگ با امپریالیسم امریکا کارگران در خط مقدم قرار دارند!‏
دست امپریالیسم از نفت ایران کوتاه!‏
کارگران نقض حریم هوایی ایران را شدیداً تقبیح و آمادگی خود را برای سرکوب تجاوز نظامی امریکا به ایران اعلام ‏می‌دارند!‏
ما خواهان لغو کلیه‌ی قرادادهای اسارت‌آور امپریالیستی هستیم.‏

من بیرون از صف‌ها پیوسته و به سرعت از ابتدا تا انتهای جمعیت می‌رفتم و باز می‌گشتم و ‏کم و کیف صدا را می‌پاییدم. هنوز از ‏چهارراه نادری (جمهوری) نگذشته بودیم که نظم صف‌ها و ماشین‌ها در هم ریخت. یکی از ماشین‌‌ها عقب ماند و ‏رادیوی آن صدای ماشینی را که شعار می‌داد نمی‌گرفت. اندکی بعد فرستنده‌ی تقی نیز از کار افتاد: نمی‌دانم ‏داغ شده‌بود، یا چه ایرادی پیدا کرده‌بود. اکنون شعارها تنها از بلندگوی همان یک ماشین پخش می‌شد. تقی ‏عرق می‌ریخت و با دستپاچگی می‌کوشید فرستنده‌اش را بار دیگر راه بیاندازد، اما وسایل لازم را آن‌جا توی ‏ماشین با خود نداشت: آن‌جا نمی‌شد هویه داغ کرد و لحیم‌کاری کرد. سیامک خود را به من رسانده‌بود، داشت ‏با انگشت اشاره‌اش از نیم‌متری شکمم را سوراخ می‌کرد و با لبخندی بر لب طرح‌های خیالی پیشنهاد می‌کرد. ‏مهرداد فرجاد، معاون شعبه‌ی تبلیغات داشت از فاصله‌ی ده متری چشم‌غره می‌رفت؛ و من با درماندگی ‏نمی‌دانستم چه کنم. چه کنم؟ چه کنم؟

هیچ کاری از دستم بر نیامد. تقی خیال می‌کرد که فرستنده‌اش را راه انداخته است، اما ماشین‌های دیگر ‏نمی‌توانستند موج فرستنده‌ی او را بگیرند. تا پایان راه‌پیمایی و رسیدن به "لانه‌ی جاسوسی" تنها همین یک ‏ماشین و یک بلندگو شعار می‌داد و بقیه ساکت شدند. نظم صف‌ها به‌کلی در هم ریخته‌بود. گروهی پیرامون ‏همین یک ماشین جمع شده‌بودند و شعارها را تکرار می‌کردند، و در دنباله‌ی صف‌ها راه‌پیمایان مشغول ‏گپ‌وگفت‌های سربه‌هوای خود بودند. افتضاح شد! افتضاح! افتضاح! می‌خواستم به گوشه‌ای بروم و سرم را به ‏دیوار بکوبم!‏

‏***‏
همان روز یک بار نزدیک ظهر و بار دیگر حوالی ساعت 8 غروب گروهی چماق‌دار به دفتر مرکزی حزب در خیابان ‏‏16 آذر حمله کردند، قصد شکستن در و ورود به ساختمان را داشتند، اما موفق نشدند و تنها شیشه‌های ‏طبقه‌ی همکف را که راهی به درون ساختمان نداشت، خرد کردند.‏

عکس‌ها از "نامه مردم" شماره 224، 13 اردیبهشت 1359، در این نشانی.‏

‏"سگ‌های زنجیری امپریالیسم امریکا"‏

در موزه

2011-11-27T18:37:00.012+01:00

خیال داشتم که تنها به دیدن نمایشگاه پیشتازان واقع‌گرایی (رئالیسم) در نقاشی سده‌ی نوزدهم روسیه بروم تا ‏شاید بتوانم فارغ از هست و نیست جهان، در یک‌یک تابلوها خود را غرق کنم. اما میهمانانی بسیار گرامی از ‏خارج داشتم که دلشان می‌خواست در کنار همه‌ی جاذبه‌ها، این نمایشگاه را نیز ببینند. هفته‌ی گذشته با هم ‏رفتیم، و در نمایشگاه کشف کردم که تنها آمدن هیچ سودی نداشت، زیرا نمایشگاه پر از بازدیدکنندگان است و ‏هر چند دقیقه گروهی از گردشگران خارجی یا شهرستانی با اتوبوس از راه می‌رسند، در برابر این و آن تابلو ‏می‌ایستند، و راهنمایانی تاریخچه و محتوای تابلوها را به زبان‌های گوناگون برایشان شرح می‌دهند.‏

هیچ‌یک از بازدیدکنندگان نیز با دیگر تالارهای موزه کاری ندارد. در تالارهای بزرگ با نمایشگاه "چهار فصل" از ‏قلم‌موی نقاشان سوئدی، "خدایان و الهه‌ها" از قلم‌موی نقاشان بزرگ جهان، "نقره‌های درخشان" از موزه‌های ‏سوئد، و ... پرنده پر نمی‌زد (هر چند که موزه جای پرنده نیست!) و همه تنها آثار نقاشان روس را می‌خواستند ‏ببینند.‏

البته آمد و شد بازدیدکنندگان به شکلی منظم و متمدنانه صورت می‌گرفت، هیچ سر و صدای آزارنده‌ای شنیده ‏نمی‌شد، و اگر کسی می‌دید که شما می‌خواهید تابلویی را تماشا کنید، هنردوستانه و با ادب کنار می‌رفت تا ‏شما هم مانند خود او از تماشای تابلو لذت ببرید.‏

عکس تابلوی "قزاق‌های زاپاروژیه" را در تبلیغ نمایشگاه ندیده‌بودم و افسوس می‌خوردم که آن شاهکار را نخواهم ‏دید، اما من و دوستانم ناگهان با این تابلو رو در رو شدیم و بی‌اختیار آه شگفتی و ستایش از نهادمان بر آمد. ‏از دیدن این‌همه زیبایی، مهارت، و استادی مو بر تنم راست می‌شد و اشک در چشمانم ‏می‌نشست. درود بر انسان‌های آفرینشگر! ما چند بار در این تالارها چرخیدیم و چند بار تابلوی "کرجی‌کشان وولگا" را ‏زیارت کردیم. در پایان به دوستانم گفتم که با دیدن این نمایشگاه بار دیگر احساس انقلابی‌گری می‌کنم! و یکی ‏از دوستانم گفت که "ما گناهی نداشتیم که انقلابی شدیم: چیزهایی از قبیل این تابلوها ما را به آن راه ‏کشاندند!"‏

تابلوهای بسیار معروف دیگری هم آن‌جا هست: پسربچه‌ی ژنده‌پوشی که در آستانه‌ی کلاس درس ‏ایستاده‌است؛ آن مرد انقلابی که ناپدید شده‌بود و در سوگش سیاه هم پوشیده‌بودند، اما ناگهان از در وارد شده، ‏کسانی از دیدنش شاد نیستند، اما شادی پسربچه مرزی نمی‌شناسد؛ پرتره‌های لف تالستوی، مادست ‏موسورگسکی، نیکالای ریمسکی کورساکوف، پیوتر چایکوفسکی؛ و ...‏

در یکی از اتاق‌های نمایشگاه، آن‌جا که پرتره‌های چایکوفسکی، کورساکوف، و موسورگسکی بر دیوار نشسته، ‏موسیقی "تابلوهای نمایشگاه" اثر موسورگسکی پخش می‌شود (بخش 1، 2، 3 ‏– قطعه‌ی مورد علاقه‌ی من در آغاز بخش دوم اجرا می‌شود)، و در کنار پرتره‌های آن دو ‏آهنگساز دیگر نیز گوشی‌هایی آویزان است که آثار آن دو را از آن‌ها می‌توان شنید.‏

پس یادآوری می‌کنم: تا 22 ژانویه آینده وقت دارید که به استکهلم بیایید و به دیدن این نمایشگاه بروید. من خود ‏دست کم یک بار دیگر هم به دیدن آن خواهم رفت.‏

با کورساکوف!‏

جهت اطلاع

2011-11-20T12:03:00.002+01:00

وبگاه انجمن قلم آذربایجان جنوبی (ایران) در تبعید که در دست ساختمان است، نوشته‌ای از مرا منتشر ‏کرده‌است.‏

نوشته‌ی دیگری از من نیز در چند پایگاه اینترنتی بازنشر یافته است، نخست در تریبون، و سپس در خبرنامه‌ی ‏گویا، و در اؤیرنجی (وبگاه جنبش دانشجویی آذربایجان).‏

از جهان خاکستری - 65‏

2011-11-13T14:36:00.009+01:00

با خود فکر می‌کردم چه انسان‌های آزاد و خوشبختی هستند اینان که گذرنامه‌های معتبری دارند، می‌آیند، ‏می‌روند، گذرنامه را نشان می‌دهند و از دروازه‌ها، از مرزها می‌گذرند، و به میهن خود، یا به کشوری دلخواه وارد ‏می‌شوند. حتی آن خانم نظافتچی شیک و تر و تمیز و دستکش به‌دست، که به قیافه‌اش می‌آمد ایرانی باشد، با ‏آن چرخ دستی پر از وسایل نظافت، با آزادی رشک‌انگیزی می‌آمد و می‌رفت؛ با کارتی که با بندی بر کمرش ‏آویزان بود درها را می‌گشود، به همه جا وارد می‌شد و کارش را انجام می‌داد. هرگز خانم نظافتچی این‌چنین ‏شیک، با چرخ دستی این‌چنین پر از انواع وسایل نظافت رنگ و وارنگ و خوشبو و تر و تمیز ندیده بودم.‏

هشت نفر بودیم. در انتهای سالن ترانزیت فرودگاه آرلاندای ‏Arlanda‏ استکهلم، پایین پله‌های برقی، نزدیک ‏دروازه‌های ورود به سوئد ما را به انتظار نشانده‌بودند تا یک‌یک به "مصاحبه" ببرندمان. سخت نگران بودم: مبادا ما ‏را به شوروی برگردانند؟ در آن صورت تیره‌روزی‌های طاقت‌فرسایی در انتظارمان بود و من در توان خود نمی‌یافتم ‏که بار آن تیره‌روزی‌ها را بر دوش بکشم. احساس می‌کردم که از پا اقتاده‌ام. مغزم از اندیشیدن به آینده‌ی ‏نامعلوم، از مرور چندباره‌ی آن‌چه باید بگویم و آن‌چه نباید بگویم، ورم کرده‌بود. اگر برمان گرداندند چه کنم؟ اگر ‏برمان گرداندند... اگر برمان گرداندند... به زبونی شکنجه شدن زیر شلاق پاسداران اوین نخواسته‌بودم تن بسپارم؛ ‏در برابر "رفقا" سر فرود نیاورده‌بودم؛ اما اکنون آیا می‌توانستم بر خود هموار کنم که به پای مرزبانان سوئدی ‏بیافتم، اشک بر دیده بیاورم و التماس و زاری کنم که ما را بر نگردانند؟ برای دخترم؟ آیا برای همین بود که ‏احسان طبری در گوشم می‌خواند که به مهاجرت نروم و اگر رفتم، صاحب بچه نشوم؟

دختر دوسال‌ونیمه‌ام جیران خسته شده‌بود و بی‌تابی می‌کرد. افسر پلیس شخصی‌پوشی می‌آمد، با اشاره‌ی ‏دست و گفتن ‏you‏ یک‌یک همراهان ما را فرا می‌خواند و برای مصاحبه با خود می‌برد. مصاحبه‌شدگان را پیش ما ‏بر نمی‌گرداندند تا بدانیم چه شده و با آنان چه رفته. ناگهان به یاد آوردم که کاغذهایی در جیب دارم، و ‏ساواک‌زده، پاسدارزده، و شوروی‌زده که من بودم، فکر کردم که این واپسین یادگاری‌ها را هم باید نابود کنم و ‏نبودنشان بهتر از بودنشان است. برخاستم، و در برابر نگاه‌های زن جوان مرزبانی که از پشت شیشه‌های باجه‌ی ‏کنترل گذرنامه پیوسته ما را می‌پایید، به دستشویی رفتم. با خود فکر می‌کردم که لابد در این دستشویی هم ‏دوربینی مخفی کار گذاشته‌اند. با این حال کاغذها را پاره کردم، توی توالت ریختم، و سیفون را کشیدم.‏

اکنون تنها من و همسر و دخترم مانده‌بودیم، که مرا صدا زدند و بردند. افسر پلیس با رفتاری سرد، اما احترام‌آمیز ‏مرا به اتاق کوچکی برد. مرد ایرانی جوانی آن‌جا نشسته‌بود که معلوم شد قرار است میان من و پلیس نقش ‏مترجم را داشته باشد. عجب! در تمام مدت اقامتمان در شوروی هرگز در هیچ موردی مترجمی در کار نبود. حضور ‏و وجود این مترجم را احترام به خود، احترام به حریم شخصی خود انگاشتم. اکنون احتمال سوءتفاهم میان من و ‏پلیس کاهش می‌یافت، و این آرامم کرد. افسر پلیس مرا در کنار مترجم نشاند، خود پشت میزی روبه‌روی ما ‏نشست، و برگ تازه‌ای در یک ماشین تحریر برقی که روی میز بود گذاشت. زن مرزبان نیز وارد شد و در کنج اتاق ‏روبه‌روی من ایستاد. او گویا کارشناس چهره‌خوانی بود و قرار بود با دقت در حالت‌های صورت من، راست و دروغ ‏حرف‌هایم را تشخیص دهد. افسر پلیس می‌پرسید، و تایپ می‌کرد. این نخستین بار بود که می‌دیدم مردی تایپ ‏می‌کند! در حالت "عادی" او باید بازجویی می‌کرد، و آن زن باید می‌نشست و تایپ می‌کرد. اما همه چیز این جامعه تازگی داشت.‏

مواظب حالت‌های چهره‌ام بودم: هنگام اندیشیدن به پاسخ پرسش‌ها نگاهم به بالا و سمت راست می‌رفت، ‏یعنی این که پاسخ درست و حقیقی را جایی در سرم دارم و در جست‌وجوی آن هستم. تنها یک بار نگاهم به ‏پایین رفت، دستم را بی‌اختیار بالا بردم و انگشتم را به لبه‌ی میز مالیدم – این یعنی این که دارم پاسخ را از خود ‏می‌سازم – و آن هنگامی بود که پلیس پرسید من که قصد آمدن به سوئد داشته‌ام، چرا به‌جای کرون سوئد، ‏مارک آلمان غربی همراه دارم؟ نمی‌خواستم بگویم که تنها راه خروج ما از شوروی، سفر به برلین غربی بوده، ما ‏به قصد برلین غربی از شوروی خارج شده‌ایم و به همین دلیل تنها مارک آلمان غربی به ما می‌فروختند، اما در ‏ورشو راهمان را به‌سوی سوئد کج کرده‌ایم. به‌جای آن گفتم: در شوروی گفتند که هر ارزی بخواهیم می‌توانیم ‏بخریم، و من چون با کرون سوئد آشنایی نداشتم، مارک آلمان غربی خریدم – و به خود آمدم، انگشتم را از لبه‌ی ‏میز برداشتم، و نگاهم را بالا بردم.‏

منتظر بودم که تفتیش بدنیم کنند، همه‌ی جیب‌هایم را خالی کنند، و همه‌ی درزهای لباسم را بکاوند، اما ‏هیچ‌یک از این کارها را نکردند. شاید دیرتر در زندان قرار بود این کارها را بکنند؟ مصاحبه که به پایان رسید، مرا به ‏اتاق دیگری بردند، و همه‌ی همراهان ما، و نیز همسرم همه آن‌جا در سکوتی سنگین نشسته‌بودند. جیران در ‏آغوش مادرش به خواب رفته‌بود. موضوع چه بود؟ چرا همه ساکت بودند؟ مرد مترجم، و خانم ایرانی مترجمی که ‏آن جا می‌رفتند و می‌آمدند، هر دو سخت شگفت‌زده بودند و با چشمانی گشاد، و حتی شاید با موهای ‏سیخ‌شده از ترس و شگفتی، در سکوت نگاهمان می‌کردند. بی‌گمان نخستین بار بود که موجوداتی این چنین ‏غریب و با پوشاکی از پیش از تاریخ، و با داستان‌هایی تازه و ترسناک می‌دیدند.‏

در کنار همسرم نشستم و با آهسته‌ترین نجوای ممکن پرسش‌های پلیس و پاسخ‌هایم را برایش باز گفتم. خیال ‏می‌کردم که او را نیز برای مصاحبه خواهند برد و می‌خواستم که او آمادگی داشته‌باشد و پاسخ‌های مشابه ‏بدهد. هر چه نجوایم را آهسته‌تر می‌کردم، سکوت اتاق نیز سنگین‌تر می‌شد. گویی همه می‌خواستند بشنوند ‏من چه می‌گویم! اما همسرم آرامم کرد و گفت که کار مصاحبه‌ها به پایان رسیده، و خانم مترجم گفته که ‏به‌زودی ما را به اقامتگاه موقت می‌برند. دقایقی بعد یک مرد و یک زن پلیس اونیفورم‌پوش آمدند و گفتند که ‏همراهشان برویم. از انقلاب به‌بعد زن پلیس اونیفورم‌پوش ندیده‌بودم. همراه آنان به بخش تحویل بار فرودگاه وارد ‏شدیم. همه‌ی چمدان‌های ما در میان سالن در کنار هم چیده شده‌بود. بند و گوشه‌ای از ساک سنگین و پر از ‏کتابی که از شوروی آورده‌بودم، پاره شده‌بود. لابد باربران شرکت هواپیمایی لهستانی لوت ‏LOT‏ آن را از یک ‏دسته بلند کرده‌بودند و پاره‌اش کرده‌بودند. پلیس‌های مهربان کمکمان کردند و ساک‌ها و چمدان‌ها را به درون یک ‏مینی‌بوس بردیم، و به راه افتادیم. به کدام زندان می‌بردندمان؟ دیر وفت شب بود، نهم اکتبر 1986، 17 مهر ‏‏1365، تاریک بود، و چیز زیادی از چشم‌انداز بیرون نمی‌دیدیم.‏

پانزده دقیقه دیرتر مینی‌بوس در برابر هتلی به‌نام استلا ‏Stella‏ ایستاد، پلیس‌های مهربان بار دیگر کمکمان کردند ‏و بارهایمان را به درون هتل آوردند، رهایمان کردند، و رفتند. عجب! زندانی در کار نیست؟ آیا این هتلی بسته ‏است؟ خانم شوخ و شنگی به پیشوازمان آمد و اتاقی با دو تخت‌خواب و یک تخت بچه نشانمان داد. به انگلیسی ‏حرف می‌زد. چمدان‌هایمان را آن‌جا گذاشتیم، و سپس ما را با خود به انبار خوراکی‌های هتل برد، بخچالی را ‏نشانمان داد و گفت که هر چه بخواهیم می‌توانیم برداریم. خود مرغ یخ‌زده، نان یخ‌زده، و خوراکی‌هایی برای ‏دخترم پیشنهاد کرد. سپس آشپزخانه را نشانمان داد، و کار اجاق و تک‌تک دستگاه‌ها را برایمان توضیح داد: ‏این‌جا کشور توضیح دادن همه چیز به همه کس بود! عجب! آزاد بودیم که هر چه می‌خواهیم از انبار خوراکی ‏برداریم و هر چه می‌خواهیم خودمان بپزیم! در راهروی هتل یک تلفن سکه‌ای بر دیوار نصب شده‌بود. از خانم ‏شوخ و شنگ پرسیدم که آیا ما اجازه داریم از آن استفاده کنیم؟ لحظه‌ای خشکش زد و پرسان نگاهم کرد، و بعد ‏قهقهه‌ای زد و گفت: البته! البته! – و نگاه شگفت‌زده‌ی مرا به خود و به تلفن که دید، افزود: دو تا سکه‌ی یک ‏کرونی می‌اندازید تویش، و شماره می‌گیرید!‏

یعنی،... آزادیم...؟ می‌توانیم به هر کس که خواستیم تلفن بزنیم؟ در هر جای جهان؟ عجب! عجب! مغزم به مرز ‏ناتوانی از پردازش همه‌ی ماجراها و اطلاعات و تازگی‌های امروز، از درک فروریختن و غلط در آمدن همه‌ی ‏پیشداوری‌های سال‌های طولانی رسیده بود. اما در ژرفای ذهن مارگزیده‌ی امنیتی‌زده‌ام هنوز شک داشتم: ‏آیا همه‌ی این‌ها صحنه‌سازی‌ست؟ آیا این‌ها نشان دادن "در باغ سبز" جامعه‌ی سوئد، این "ویترین امپریالیسم ‏جهانی"ست؟ از کجا معلوم که این تلفن را پلیس این‌جا نگذاشته تا ببیند ما با چه کسانی ارتباط می‌گیریم تا ‏‏"عوامل جبهه‌ی جهانی کمونیستی" را در کشور خود شناسایی کنند؟ اما هوس برقراری ارتباط با آشنایانمان در ‏سوئد نیرومندتر از این سوءظن‌ها بود. سکه‌های یک کرونی نداشتم. تمام دارائی نقدمان یک اسکناس صد ‏مارکی آلمان غربی بود که نیمی از آن را نیز از بهمن قرض گرفته‌بودم و قرار بود برایش به آلمان پس بفرستم. اما ‏خانم شوخ و شنگ به کمکمان آمد: از صندوق هتل دو سکه‌ی یک کرونی برداشت و به من داد، و با دستش ‏حرکتی کرد، یعنی این که "مهم نیست! حالا این سکه‌ها هم مال تو!"‏

و ایستادم در برابر دستگاه تلفن: بیش از سه سال بود که دستگاه مشابهی ندیده‌بودم. با احترام نگاهش ‏می‌کردم: آیا باید اول گوشی را برداشت و بعد سکه‌ها را انداخت، یا برعکس؟ دقایقی طولانی طول کشید و چند ‏بار تلاش نا موفق لازم بود: نمی‌دانستم که آیا کد کشور و شهر را هم باید بگیرم، یا نه. امان از این پاسخ‌گوی ‏خودکار سوئدی که حتی از همان تلفن‌خانه‌های مینسک رنجم داده‌بود: سه سوت، و بعد "با گوه، تاه، نیه نول ‏هت وو نول ..ر به ..د"؟ چه می‌گوید؟ چکار باید بکنم؟ سرانجام، با کنار گذاشتن کد کشور و شهر، صدای ‏دوستمان حسن را از آن سوی خط شنیدم. او و خانواده‌اش یک سال پیش از ما از مینسک به استکهلم آمده ‏بودند. او نام هتل را پرسید و قول داد که فردا به دیدارمان بیاید. از او خواستیم که به یکی از بستگان همسرم که ‏در استکهلم دانشجو بود نیز تلفن بزند و ورودمان را خبر دهد. عجب! به همین سادگی؟ گوشی را بر می‌داری، ‏سکه در تلفن می‌اندازی، و با هر کس که می‌خواهی حرف می‌زنی؟ بی هیچ محدودیتی؟ نگهبانی در کار ‏نیست؟ تو را به قیمی نسپرده‌اند؟ تشکیلات حزبی درباره‌ی زندگی و سرنوشت تو تصمیم نمی‌گیرد؟

هر یک از این کشف‌های تازه دریچه‌ای از روشنایی به رویم می‌گشود. شادی ظریف و شکننده‌ای از ژرفای دلم ‏سر بر می‌داشت. چه حیف که آن کاغذها و واپسین یادگاری‌ها را پاره کردم و دور ریختم. چه حیف که بسته‌ای از ‏نامه‌ها و عکس‌هایمان را در ورشو رها کردم. چه می‌دانستم!‏

چیزی خوردیم و خوابیدیم. فردا نزدیک ظهر حسن و بهزاد پیشمان آمدند: شادی دیدار، و پرسش‌های بی‌پایان ما ‏از این کشور و وضع زندگی در آن. در ماه‌های گذشته از همان مینسک با پرسش‌هایمان کلافه‌شان کرده‌بودیم. ‏چیزهای شگفت‌انگیزی از رفاه و آزادی‌های این جامعه می‌گفتند. اما خانم شوخ و شنگ مدیر هتل آمد و ‏گفت‌وگویمان را قطع کرد. می‌گفت که اتوبوسی آمده و ما باید آماده شویم تا همراه با دیگر پناهندگان به ‏اردوگاهی در شهرستانی دور ببرندمان. بهزاد پرس‌وجو می‌کرد که آیا می‌شود ما را نبرند و در اردوگاهی در ‏استکهلم جا دهند، و پاسخ منفی بود. افسوس! دیدارمان کوتاه بود، اما چاره‌ای نبود و باید بساطمان را بر ‏می‌چیدیم و آماده می‌شدیم. در دستپاچگی‌های بستن بارمان، ناگهان جیران از روی صندلی افتاد، ‏چانه‌اش به زمین خورد، و لبش خونین شد. در پی چاره‌ای، به سراغ مدیر هتل رفتیم، او نگاهی کرد، و گفت که ‏کمک‌های اولیه‌ی موجود در هتل برای آن زخم کافی نیست و باید ببریمش به درمانگاه، اما او ماشینی ندارد. بهزاد ‏با ماشین خود جیران و مادرش و یکی از کارکنان هتل را به درمانگاه برد و ساعتی بعد بازگشتند. زخم لب جیران ‏چیزی نبود و خونش بند آمده‌بود، اما در این فاصله اتوبوس پناهندگان به راه خود رفته‌بود، و ما چند روزی ماندگار ‏شدیم: افتادن جیران مسیر زندگی ما را در سوئد به‌کلی دگرگون کرد، وگرنه من اکنون شاید در شهر گوتنبورگ زندگی می‌کردم، و شاید شغل دیگری داشتم.‏‏

‏***‏
بیست‌وپنج سال از ورودمان به سوئد می‌گذرد. در این ربع قرن جهان و سوئد سخت دگرگون شده‌اند، و پیشواز ‏سوئد، اروپا، و دیگر کشورهای جهان از پناهندگان نیز دیگر همانی نیست که بیست‌وپنج سال پیش بود.‏ اما هنوز هر بار هنگام بازگشت از سفرهای هوایی به استکهلم، پایین آن پله‌های برقی، پیرامون را می‌نگرم تا ‏ببینم آیا کسی در انتظار مصاحبه نشسته‌است؟ هرگز کسی را ندیده‌ام. شاید روند کارهای مرزبانی سوئد نیز ‏دگرگون شده‌است؟

صدای پاسخ‌گوی خودکار تلفن سوئد را چند سال پیش عوض کردند، اما اگر خطایی در کار باشد، هنوز همان ‏جمله به‌گوش می‌رسد: سه سوت، و بعد ‏Var god tag nie noll ett två noll för besked!‎‏ یعنی "برای ‏اطلاع بیشتر لطفاً شماره 90120 را بگیرید!"‏

بشتابید!‏

2011-11-06T13:30:00.011+01:00

تصویر بالا یکی از شاهکارهای نقاشی و اثریست به نام "بلم‌کشان (یا قایق‌رانان) وولگا" ‏(131 در 281 سانتی‌متر) ‏از نقاش بزرگ روس ایلیا ‏رپین (1930 – 1844) ‏Ilya Repin‏. در زندگانی دیگری یک بار در مسکو و یک بار در لنین‌گراد، و یک بار هم همین ‏سه سال پیش در سفری به سن‌پترزبوگ در به در همه‌ی موزه‌ها و نمایشگاه‌ها را زیر پا گذاشتم تا شاید ‏این تابلو را پیدا کنم و ساعتی پای آن بنشینم و در احوال یک‌یک این بلم‌کشان غرق شوم، اما بخت یارم نبود و ‏زیارت آن دست نداد.‏

اکنون تابلو "با پای خود" به استکهلم آمده‌است! پس شما خوانندگان خوب و گرامی نوشته‌هایم؛ شمایی که ‏همواره می‌خواسته‌اید زمستان و سرما و تاریکی سوئد و استکهلم را ببینید، بشتابید که اکنون بهترین ‏فرصت است! تا 22 ژانویه 2012 وقت دارید که در ضمن این تابلو و دیگر آثار رپین و دیگر نقاشان واقع‌گرا و پیشتاز ‏predvizhniki‏ (‏предвижники‏) سده‌ی نوزدهم روسیه را نیز در نمایشگاهی استثنایی در استکهلم ببینید، و ‏تنها این نمایشگاه نیست، دو نمایشگاه استثنایی دیگر نیز هم‌زمان در استکهلم برپاست: نقاشی‌های ترنر، کلود ‏مونه، و تومبلی ‏Turner, Monet, Twombly، سه نقاش بزرگ از سه نسل که به گفته‌ی برخی کارشناسان سبکی شبیه ‏هم داشته‌اند، در موزه‌ی هنرهای مدرن (تا پانزدهم ژانویه)، و نمایشگاه "گنجینه‌ی طلاهای اینکاها"، بالغ بر 300 ‏قطعه‌ی ریز و درشت که از 15 موزه‌ی کشور پرو به امانت گرفته‌شده، در سردابه‌ی شپس‌هولمن ‏Skeppsholmen‏ ‏‏(تا دوازدهم فوریه).

چنین فرصتی دیگر نخواهید داشت!‏

این را هم بیافزایم که کسانی را گمان بر این است که برخی چهره‌های کنده‌شده بر طلاهای اینکاها تصویری از ‏فضانوردان پیش از تاریخ است که به زمین آمده‌بودند، و بنا بر برخی تئوری‌های تازه، شاید انسان‌هایی بودند که از ‏آینده‌ی دور و با سفر در زمان به گذشته باز گشته بودند!‏

در ضمن، به‌گفته‌ی هواشناسی، گرمای ماه نوامبر امسال در استکهلم در پنجاه سال گذشته بی‌سابقه بوده و ‏دماسنج بالکن خانه‌ی من در تاریکی ساعت چهار بعد از ظهر (!) گرمای هشت‌ونیم درجه را نشان می‌دهد. بر ‏خلاف سال‌های گذشته از برف هم هیچ خبری نیست.‏

نقاشان روس در موزه‌ی ملی استکهلم.‏
شمائی که سوئدی می‌دانید، این‌جا درباره‌ی نمایشگاه نقاشان پیشتاز روس بخوانید.‏

مونه و دیگران در موزه‌ی هنرهای مدرن.‏
گنجینه‌ی طلاهای اینکاها.‏

این‌هم آواز بلم‌کشان وولگا (روایت انگلیسی آن را در انتهای این نوشته‌ام می‌یابید).‏

لیست 200‏

2011-10-30T17:34:00.005+01:00

در آغاز مناظره‌ی فلسفی احسان طبری، فرخ نگهدار، عبدالکریم سروش، و محمدتقی مصباح یزدی، که در بهار ‏‏1360 از تلویزیون جمهوری اسلامی پخش می‌شد، قطعه‌ای موسیقی گنجانده بودند که احسان طبری آن را ‏‏"ترسناک" می‌دانست و همان‌گونه که در پیشگفتار کتاب او "از دیدار خویشتن" نوشته‌ام، از جمله این موسیقی یکی ‏از عوامل نارضایی او از ادامه‌ی شرکت در این مناظره‌ها بود. ما در آن هنگام نمی‌دانستیم که آن قطعه چیست و ‏اثر کدام آهنگساز است. اما من امروز می‌دانم که آن موسیقی آغاز "سنفونی دانته" اثر آهنگساز بزرگ مجار ‏فرانتس لیست است.‏

شنبه‌ی گذشته 22 اکتبر 2011 دویستمین زادروز فرانتس لیست (1886-1811) ‏Franz Liszt‏ بود و رسانه‌های جهان برنامه‌های ‏ویژه‌ای به این مناسبت در آن روز و مدتی پیش و پس از آن داشته‌اند و دارند. لیست را هم‌عصران او بیشتر به ‏عنوان پیانیستی اعجوبه می‌شناختند و کسانی او را بزرگ‌ترین پیانیست همه‌ی دوران‌ها دانسته‌اند. او شاید ‏نخستین نوازنده‌ی پیانو بود که تک‌نوازیش سالن‌های کنسرت موسیقی کلاسیک را پر می‌کرد. او درست مانند ‏هنرمندان پاپ امروزی در شهرهای گوناگون کنسرت برگزار می‌کرد، اما بخش بزرگی از درآمد کنسرت‌های او ‏صرف امور خیریه می‌شد. "جنون لیست" چندی همه‌ی اروپا را فرا گرفته‌بود، و دختران در کنسرت‌های او از شدت ‏هیجان غش می‌کردند. اما او آثار ماندگار فراوانی نیز آفریده است. او آموزگار پیانو نیز بود. شاگردان برجسته‌ای ‏تربیت کرد، و در سال‌های پایانی زندگیش به رایگان درس پیانو می‌داد.‏

خاندان لیست همه نوازندگانی چیره‌دست و از دیرباز در خدمت خاندان اشرافی استرهازی بودند. پدر او با ‏آهنگسازان بزرگی چون هایدن و بیتهوفن دوست بود. دختر لیست نیز به ازدواج هانس فون بولوو ‏Hans von ‎Bülow‏ در آمد که یکی از بزرگترین رهبران ارکستر عصر خود بود، اما این دختر چندی بعد عاشق ریشارد واگنر ‏دیگر آهنگساز بزرگ آن زمان شد، و به همسری او در آمد.‏

آثار ارکستری لیست اغلب "برنامه‌ای" هستند، یعنی داستانی را تعریف می‌کنند و او را مخترع فورمی به‌نام ‏‏"پوئم سنفونیک" می‌دانند. او در حوالی پنجاه سالگی و پس از مرگ غم‌انگیز یک پسر و یک دخترش به دینداری ‏روی آورد، در دیری در نزدیکی رم پناه جست، مراحلی چند از رهبانیت را پیمود و او را "پدر لیست" می‌نامیدند ‏‏(آقای عزیز معتضدی در نوشته‌ی خود در سایت بی‌بی‌سی دیندار شدن لیست را به‌خطا سی سال به عقب ‏برده‌اند و به یک شکست عشقی او ارتباط داده‌اند). شاید از همین‌جا بود که گردانندگان مناظره‌ی تلویزیونی در ‏جمهوری اسلامی دیر "بانوی روساریو" ‏Madonna del Rosario‏ را هم‌ارز با حوزه‌ی علمیه‌ی قم و "پدر لیست" را ‏معادل "حجت‌الاسلام لیست" گرفتند و موسیقی او را برای آرم مناظره مناسب یافتند؟ به‌ویژه آن که "سنفونی ‏دانته" با همان ترتیب کمدی الهی اثر دانته با بخش "دوزخ" آغاز می‌شود، و گردانندگان برنامه که آن را در واقع ‏مناظره‌ای میان ایمان و الحاد می‌دانستند، شاید تصویر دوزخ را بر الحاد منطبق می‌کردند و می‌خواستند طبری و ‏نگهدار ملحد را با آتش دوزخ بترسانند؟ نیز باید به لیست آفرین گفت که چنان تصویری از دوزخ ترسیم کرده‌است ‏که احسان طبری بی آن که از موضوع اثر آگاه باشد، آن را "ترسناک" می‌یافت.‏

برخی از آثار لیست به مذاق سران حزب نازی آلمان نیز خوش آمده‌بود. این آثار را در رادیوهای آلمان نازی پیوسته ‏پخش می‌کردند و در کنسرت‌ها اجرا می‌کردند. اما برخی از آگاهان امروزه می‌گویند که به‌جای محکوم کردن ‏لیست، واگنر، و برخی دیگر که آثارشان در آلمان نازی یا جاهای دیگر مورد سوءاستفاده قرار می‌گرفت، یا به قول ‏امروزی‌ها "استفاده‌ی ابزاری" از آن‌ها می‌شد، وقت آن است که این لجن‌ها را از آثار آنان بزداییم و موسیقی ‏بی‌همتای آنان را بار دیگر به مقام درخورشان برسانیم. لیست هرگز کشیش نشد، "حجت‌الاسلام" نبود، و ده‌ها ‏سال پیش از پیدایش نازیسم از جهان رفت. بنابراین آثار او را باید به عنوان شاهکارهای انسانی هنرمند و نیکوکار ‏شنید، و نه به عنوان آرم رادیوهای آلمان نازی یا برنامه‌ای در سیمای جمهوری اسلامی.‏

معروف‌ترین آثار لیست راپسودی‌های مجار (به‌ویژه شماره 2)، و کنسرتوی پیانوی شماره 1 اوست.‏

‏"دوزخ" را در این نشانی بشنوید همراه با تصاویری (هرچند قدری تار) از شاهکارهای گراورسازی گوستاو دوره که ‏برای کتاب کمدی الهی ساخته‌بود. در نوجوانی کتاب کمدی الهی دانته به ترجمه‌ی شجاع‌الدین شفا را که پدرم ‏خریده‌بود ورق می‌زدم و ساعت‌ها در جزئیات این شاهکارهای گوستاو دوره غرق می‌شدم. نمونه‌هایی از ‏کارهای او را زیر نام او در ویکی‌پدیا ببینید.‏

پیشگفتار کتاب "از دیدار خویشتن" نوشته‌ی احسان طبری.‏
متن (کمی درهم ریخته از) مناظره‌های تلویزیونی طبری و دیگران.‏
خاطره‌ی خسرو صدری و خاطره‌ی مهدی فتی‌پور از مناظره‌های تلویزیونی.‏

قانون اساسی اینترنتی در ایران

2011-10-22T11:57:00.002+02:00

نوشته‌ی کوچکی از من با عنوان "تدوین اینترنتی قانون اساسی در ایران" در وبگاه ایران امروز و نیز در این نشانی ‏منتشر شده‌است. حقوقدانان جنبش سبز مردم ایران از دو سال پیش "پیش‌نویس قانون اساسی نوین ایران" را ‏در وبلاگ خود به نظرخواهی گذاشته‌اند.‏

از جهان خاکستری - 64‏

2011-10-16T14:35:00.029+02:00

خط افق دیده نمی‌شد. این جا همیشه غبار و بخار آب میدان دید را محدود می‌کرد. بالای صخره‌ها رو به دریا ‏می‌ایستادم و می‌خواستم خط افق و بی‌کرانگی دریا را تماشا کنم. اما چند صد متر، و گاه شاید دو سه کیلومتر دورتر ‏همه چیز در غبار و مهی آویخته میان آسمان و سطح آب محو می‌شد: خط و رنگ در پرده‌ای از ابهام میان سپید ‏و خاکستری حل می‌شد. چه تفاوت شگرفی بود میان این ساحل و ساحل بندر انزلی، یا آستارا – همه در کنار ‏یک دریا. این جا هم ساحل رو به خاور داشت، درست مانند آستارا. این جا هم پشت دیوار افق، در آن دوردست، ‏بیابان‌های سوزان ترکمنستان قرار داشت. اما ساحل‌های پست و شنی و هوای مرطوب انزلی و آستارا کجا، و ‏این هوای خشک و باد سوزان و ساحل صخره‌ای کجا. در انزلی و آستارا خط پررنگ افق را می‌دیدی که به ‏روشنی آسمان را از دریا جدا می‌کرد. اما این‌جا...‏

ده روزی پس از عبورمان از مرز و ورودمان به خاک شوروی ما را به این اردوگاه آورده‌بودند. گویا استراحتگاه ‏تابستانی کارکنان دولت و اعضای رهبرب حزب کمونیست جمهوری آذربایجان بود. آن منطقه به آذربایجانی زاغولبا ‏و به روسی زاگولبا ‏Zagulba‏ نامیده می‌شد و در چهل پنجاه کیلومتری باکو قرار داشت. البته ما تا ماه‌ها بعد نام ‏آن‌جا را نمی‌دانستیم، و موقعیت جغرافیاییش را نیز من تازه همین روزها آموختم. ما را در ساختمانی چهار طبقه با ‏چند در ورودی که در هر ورودی راه‌پله‌های جداگانه و در هر راه‌پله و هر طبقه دو واحد مسکونی داشت، جا ‏داده‌بودند. خانه‌ی من و همسرم در طبقه‌ی همکف قرار داشت، اما "خانه" نبود: حالت هتل را داشت. یک اتاق ‏پذیرایی، یک اتاق خواب، و حمام و دستشویی. هیچ‌گونه وسیله‌ی پخت‌وپز یا حتی درست کردن چای در اتاق ‏وجود نداشت. تنها به اتاق مشترک حمید فام نریمان و هرمز ایرجی، و شاید همچنین به اتاق ایراندخت ‏ابراهیمی سماور و قوری داده بودند و آنان می‌توانستند چای درست کنند.‏

مبلمان و وسایل موجود در این واحدها قدیمی و فرسوده بود، چیزی در سطح پنجاه سال پیش از آن در ایران. در ‏برخی از واحدها تا شش نفر مجرد را جا داده‌بودند. پنجره‌ی اتاق پذیرایی همه‌ی واحدها رو به دریا باز می‌شد. ‏اما دریا بیش از صد متر دورتر و آن‌سوی سراشیبی‌های پر صخره بود. و وای اگر آن باد همیشگی ِ بادکوبه از ‏وزیدن می‌ماند: هزاران پشه و مگس و حشرات دیگر دیوار اتاق‌ها را سیاه می‌کردند. آن وقت من می‌بایست پیش ‏از خواب ساعتی با تکه‌ای پارچه به دیوارها شلاق می‌زدم و پشه و مگس می‌کشتم تا بتوانیم بخوابیم. یک بار رطیل پشم‌آلودی به بزرگی کف دست بر دیوار اتاق یافتم، کشتمش، و فردای آن خواستم از المیرا خانم که ‏نظافتچی اتاق‌ها بود و هر هفته ملافه‌های ما را عوض می‌کرد بپرسم که آیا این رطیل زهرآلود و کشنده است، ‏یا نه. لای روزنامه را که باز کردم، المیرا خانم جیغی کشید و به عقب پرید. طفلک چیزی نمانده‌بود زهره‌ترک ‏شود.‏

اما تأسیسات عمومی این استراحتگاه، سالن غذاخوری و درمانگاه، و چند کافه‌ای که در محوطه‌ی آن بود، همه ‏نوساز و بسیار مدرن و شیک بودند. در روز سه بار سر ساعت معینی به غذاخوری می‌رفتیم، بر جاهای ثابتی ‏می‌نشستیم، و صبحانه و ناهار و شام می‌خوردیم. گفته بودند که جاهایمان را عوض نکنیم. من و همسرم در ‏کنار حمید فام نریمان، هرمز ایرجی، سعید، و حسین بر سر یک میز می‌نشستیم. پیش از ورودمان به سالن ‏میزها چیده شده‌بود، و پس از نشستنمان دو دختر خوراک روز را روی چرخ‌هایی می‌آوردند و بشقاب‌ها را برای ‏هر کس روی میز می‌گذاشتند. برای هر کس یک لیوان بزرگ ماست هم روی میز بود. حسین ماست‌های ‏باقی‌مانده‌ی ما و میزهای پیرامون را جمع می‌کرد و می‌خورد، و از همین‌جا لقب "ماستخور" را به او داده‌بودند.‏

سرآشپز و کارکنان ناهارخوری از ما نظم می‌خواستند، و این در میان ما چیزی کمیاب بود. کسانی سر ساعت ‏نمی‌آمدند یا در جای درست نمی‌نشستند. اداره‌ی کودکان با آن نظم کار دشواری بود. سولماز، دختربچه‌ای یکی ‏دو ساله، به این سو و آن سو و زیر دست‌وپای دختران پیشخدمت ناهارخوری می‌دوید، جیغ‌های گوشخراش و ‏وحشتناکی می‌کشید، و خود از جیغ‌هایش لذت می‌برد. مادرش، اشرف خانم، با خونسردی لبخند می‌زد، و ‏پدرش رحیم با دستپاچگی می‌کوشید دخترک را ساکت کند. لاله، دختربچه‌ی یکی دو ساله‌ی دیگری، با ‏کنجکاوی کودکانه‌اش می‌خواست به همه جا سرک بکشد و همه چیز را با دست زدن بیازماید. مادر او عاطفه خانم ‏نیز با خونسردی کاری به کار دخترش نداشت، اما پدرش هوشنگ در حالت آماده‌باش همه‌جا دنبال لاله می‌رفت ‏و دو بازویش را در دو سوی او نگاه داشته‌بود تا از افتادن او و یا برخوردش به لبه‌های تیز جلوگیری کند.‏

بردن خوراکی و به‌ویژه ظرف‌ها از سالن غذاخوری به اتاق‌ها ممنوع بود. اما محمد رشتی را می‌دیدی که ‏بشقابی پر از کلوچه‌های دسر به دست، راهی اتاقش است، یا المیرا خانم را می‌دیدی که یک بغل ظرف از ‏اتاق‌های گوناگون پیدا کرده‌است. و البته به برخی کسان و از جمله بچه‌دارها می‌شد حق داد، زیرا بین غذاها ‏هیچ امکان دیگری برای تهیه‌ی خوردنی وجود نداشت. خوراک اغلب گوشت و سیب زمینی بود. نان بسیار کم ‏می‌دادند، و آن نیز نان سنگک و بربری یا تافتون نبود، و در طول ماه‌هایی که آن‌جا بودیم حتی یک بار هم برنج ندادند. ‏همه به‌تدریج از خوردن گوشت و سیب زمینی بیزار شده‌بودند، اما سرآشپز که گویا متخصص علوم تغذیه بود، ‏می‌گفت که خوراک ِ درست همین است. از میوه و سبزیجات هم خبری نبود. چند تن از خانم‌‌های حامله که ویار ‏داشتند، نمی‌توانستند خوراک آن‌جا را بخورند. آنان با چانه زدن‌های بسیار توانستند یک اجاق برقی به امانت ‏بگیرند و هر روز مقداری برنج و مواد اولیه را از آشپزخانه تحویل می‌گرفتند، یک جا جمع می‌شدند، و با هم ‏پخت‌وپز می‌کردند و می‌خوردند.‏ و البته برنجی که به آنان می‌دادند، برنج گرد ِ آشی بود.‏

به ما گفته‌بودند که از راه میان خانه‌ها و غذاخوری منحرف نشویم و از شعاع صدمتری ساختمان دورتر نرویم. در ‏محوطه‌ی بزرگ استراحتگاه کسان دیگری از مردم آن‌جا نیز سکونت داشتند و ما از تماس با آنان منع شده‌بودیم. ‏ایران خانم از مهاجران نسل پیشین بود که پیش از انقلاب سال‌ها در همین آذربایجان شوروی زندگی کرده‌بود. ‏یک بار او میهمانی داشت که از باکو آمده‌بود، اما حتی این را و حتی بر او سخت ایراد گرفتند. ‏در خانه‌ای نزدیک ما دو مأمور شوروی اقامت داشتند که مسئول نظارت بر ما بودند و ما "کمیسر" ‏می‌نامیدیمشان. اینان الله‌وردی اسدالله‌یف و میخائیل عارف بودند – هر دو آذربایجانی و هر دو کارمند پیشین ‏سفارت شوروی در تهران که همین ماهی پیش در پانزدهم اردیبهشت 1362 به عنوان "عناصر نامطلوب" همراه ‏با شانزده نفر دیگر از ایران اخراج شده‌بودند. این دو برای بار چندم با بسیاری از ما در اتاق خود "مصاحبه" کردند.‏

مسئولان قرارگاه گویا می‌کوشیدند با ما مطابق کنوانسیون ژنو در مورد پناهندگان سیاسی رفتار کنند. برخی از ‏امور ما به جمعیت هلال احمر جمهوری آذربایجان به سرپرستی فکرت احمدوف، که در ضمن معاون نخست‌وزیر ‏آذربایجان بود، سپرده شده‌بود و او چند بار به دیدن ما آمد. روزی ماشینی آمد و مقدار زیادی پوشاک و کفش و ‏غیره برایمان آورد. پیدا کردن مدل و اندازه‌ی درست از آن میان کاری دشوار بود. کت و شلواری به من رسید که به ‏تنم زار می‌زد و رنگش را هیچ دوست نداشتم، و کفشی نصیبم شد که دو شماره بزرگ‌تر از پایم بود. کفش را با ‏حسین عوض کردم و آن مشکل حل شد، اما کار خانم‌ها بسیار دشوارتر بود و لباسی به اندازه و باب میل خود در ‏آن میان نیافتند.‏

پذیرایی گرمی از ما می‌شد و هنوز همه مهربان بودند. سیگار مارلبوروی رایگان میانمان توزیع می‌کردند، و ‏کسانی از همین رو همان‌جا سیگاری شدند، و نسکافه‌ی خارجی به خواستاران می‌دادند. این چیزها بعدها ‏بیرون از قرارگاه هرگز گیرمان نیامد. امیرعلی لاهرودی، صدر فرقه دموکرات آذربایجان، چند بار به دیدارمان آمد و ‏بسیار کوشید تا هر کس هر چیزی برای سرگرمی می‌خواهد، برایش بیاورد: برای اشکان یک ویولون و کتاب ‏ارکستراسیون و هارمونی اثر نیکالای ریمسکی کورساکوف را آورد؛ برای مهران کتاب شطرنج آورد؛ برای همسر ‏من رنگ و قلم‌مو و چند بوم نقاشی آورد؛ برای بهروز م. که می‌خواست گلدوزی کند پارچه و چارچوب و نخ‌های ‏ابریشمی آورد؛ و برای جمع‌مان کتاب‌هایی به آذربایجانی و فارسی آورد که می‌گفت با خواهش از برخی از ‏مهاجران نسل پیشین برای ما گرفته‌است. او نشریات ادبی آذربایجان را نیز برای من می‌آورد. از یکی از همین‌ها ‏بود که من مقاله‌ی پروفسور راستیسلاو اولیانوفسکی ‏Rostislav Ulyanovsky‏ با عنوان "ایران – بالاخره چه ‏خواهد شد؟" را ترجمه کردم و "انتشارات روزنامه آذربایجان" آن را چاپ و منتشر کرد. این مقاله را کارکنان بخش فارسی رادیوی ‏مسکو پیشتر ترجمه کرده‌بودند و هنگامی که هنوز در ایران بودیم آن را با صدای ماشینی خانم گوینده‌ی رادیو ‏مسکو شنیده بودیم، و چیزی از آن دستگیرمان نشده‌بود! لاهرودی چندی بعد تعریف کرد که اولیانوفسکی ‏ترجمه‌ی مرا خوانده و آن را بسیار پسندیده است، هر چند که من خود امروز آن را نمی‌پسندم.‏

بهروز از همسرم می‌خواست که آرم دولتی اتحاد شوروی را روی پارچه‌ای به بزرگی یک متر در یک متر نقاشی ‏کند تا او آن را گلدوزی کند؛ مهران هر روز به سراغم می‌آمد تا برگی از کتاب شطرنج را برایش از آذربایجانی به ‏فارسی ترجمه کنم، و اشکان در من آویخته‌بود تا درس‌های کنترپوان کورساکوف را به آذربایجانی بخوانم و به ‏فارسی برایش تعریف کنم، و این هیچ کار آسانی نبود. درست است که کورساکوف را می‌شناختم، چیزهایی از ‏موسیقی کلاسیک سرم می‌شد، کمی نوت آموخته‌بودم، و زبان کتاب را می‌دانستم، اما فهمیدن اصطلاحات ‏ارکستراسیون و کنترپوان به آذربایجانی و یافتن معادل فارسی آن‌ها به دشورای پیش می‌رفت. گذشته از این‌ها ‏کلاس زبان آذربایجانی هم برای خواستاران گذاشته‌بودم.‏

دردآورتر از همه بی‌خبر گذاشتن خانواده‌هایمان در آن‌سوی مرز بود. آنان نمی‌دانستند که ما آیا زنده از مرز ‏گذشته‌ایم، یا نه، و هیچ‌گونه امکان ارتباط با بیرون از محوطه‌ی قرارگاه به ما داده نمی‌شد. لاهرودی بارها از ‏ساکنان قرارگاه نامه‌هایی گرفت و قول داد که از طریق نشانی‌های معینی در اروپا آن‌ها را به خانواده‌ها برساند، ‏اما هرگز هیچکدام از این نامه‌ها را نفرستاد. ما تنها نزدیک چهار ماه پس از عبور از مرز توانستیم خبر سلامتمان را به ‏خانواده‌هایمان برسانیم. بی‌خبری از میهن و حال و روز رفقای زندانیمان نیز آزارمان می‌داد. التماس‌های ما برای ‏آن‌که لاهرودی روزنامه‌های ایران را برایمان بیاورد به جایی نرسید. رحیم یک رادیوی ده موج داشت که ساعت ‏دوی بعد از ظهر هر روز گرد آن جمع می‌شدیم و به اخبار رادیو ایران گوش می‌دادیم. اما این رادیو را نیز یک مأمور ‏آذربایجانی که پیرامون ما می‌پلکید دزدید و این تنها روزنه‌ی خبر گرفتن از میهن را نیز به رویمان بستند. حتی ‏چرخاندن آنتن تلویزیون اتاق فام نریمان در تلاش برای دیدن "اعترافات" کیانوری از تلویزیون ایران را نیز بر ما ایراد ‏گرفتند.‏

و این چشم‌انداز افق...

چشم‌انداز افق زندگیمان نیز در این دیار هیچ روشن نبود و پشت دیواری از غبار و مه ناپیدا بود. ‏نامق آخوندوف رئیس شعبه‌ی امور بین‌المللی حزب کمونیست آذربایجان که چند بار به دیدن ما آمد و ‏سخنرانی‌هایی کرد، یک بار گفت: "شما به‌زودی به شهر و خانه‌هایی که برایتان در نظر گرفته‌شده می‌روید، و به ‏کار و زندگی می‌پردازید. البته زندگی در این‌جا هم دشواری‌های خود را دارد و این‌جا هم جوی‌های سرشیر و عسل ‏جاری نیست".‏

دلم دیدار افق روشن را می‌خواست. خط افق را می‌خواستم ببینم. و یک بار همین جا بر فراز همین صخره‌ها بود ‏که مسعود ر. به سراغم آمد. مردی متین و جا افتاده اهل آستارا، که در تهران کار و زندگی می‌کرد. رادیولوژیست ‏بود، یعنی با عکس‌برداری با پرتو ایکس سر و کار داشت. اما رفتار "کمیسر"ها با او و رفت‌وآمدهایش حکایت ‏از آن داشت که پیش از عبور از مرز نیز سر و سرّی با آنان و با "رفقا" داشته است. آن روز افق تیره‌تر از همیشه بود. ‏ابرهای سیاهی آسمان را پوشانده بود و باد شدیدی می‌وزید. او از من خواست که قدری با هم قدم بزنیم، و در ‏حالی که باد موهای خاکستریش را به بازی گرفته‌بود، پندم داد. می‌گفت که دیده و شنیده که من از فروشگاه ‏استراحتگاه مشروب خریده‌ام و خورده‌ام، و این کار خوبی نیست! با دانش و استعدادهایی که من دارم، آینده‌ای ‏روشن در انتظار من است و "رفقا" برنامه‌هایی برای من دارند، و اگر به سبک‌سری‌هایم ادامه دهم، به بخت خود ‏و آینده‌ی روشنم پشت‌پا زده‌ام! باید مواظب رفتار و کردار خود باشم!‏

هه، ‏"برنامه‌هایی..."! رفقا برنامه‌هایی برایم دارند! چشمان من دارد به‌تدریج گشوده می‌شود و دارم ایرادهای اندیشه ‏و جهان مادی و معنوی و کشور و زندگی "رفقا" را می‌بینم، و "رفقا" برنامه‌هایی برایم دارند... مسأله‌ی خودشان ‏است! شما "رفیق مسعود" بفرمایید و "برنامه‌های رفقا" را اجرا کنید. من می‌خواهم افق را ببینم. باد را هم ‏دوست دارم. می‌خواهم همین‌جا بالای صخره‌ها رو به دریا بایستم، باد بخورم، و نگاهم را به دیوار افق بکوبم.

چه ‏کرده‌ام؟ این چه کاری بود که کردم؟ این‌جا کجاست؟

بر ساحل آستارا در واپسین سفرم به ایران (2005)‏

و در همان آب‌ها و همان ساحل بود که من نتوانستم یک نفر را از آب بیرون بکشم، و غرق شد، یا شاید هم ‏غرق نشد. نمی‌دانم.‏

‏***‏
حمید فام نریمان (1387- 1307)، ایراندخت ابراهیمی (1384- 1304)، هرمز ایرجی، و هوشنگ پورکریم دیگر در ‏میان ما نیستند. سولماز و پدر و مادرش به ایران باز گشتتند. مسعود یکی از نخستین کسانی بود که از میان ما ‏برای "مأموریت" به اتریش اعزام شد. حسین معروف به ماستخور، که چندی گوینده‌ی رادیوی "صلح و ترقی" ‏‏(صدای ملی سابق) شد، اکنون در امریکاست. اشکان (حسن یا اشکان تشکری) انسانی بی‌قرار و همه‌فن‌حریف است که اکنون گویا ساکن ‏کاناداست و فعالیت‌های گوناگونی در عرصه‌های گوناگون، از نوشتن کتاب در زمینه‌ی گیاهخواری، تا هنرهای ‏رزمی، آوردن دین‌های تازه، ساختارهای پادشاهی تازه، و سرودن "گل‌های تازه" با گویندگی فیروزه امیر معز، و سرودن کنسرتوهای ویولون داشته است. ‏Ashkan ‎Tashakkori‏ را در گوگل بجویید. ‏و لاله امروزه در سوئد هنرمند نام‌آوری‌ست.‏

من کجا هستم؟!‏

2011-10-09T21:45:00.001+02:00

‏"چه کسی در تنهایی، بی بهره از عشق، چه کسی بی غرور آماده‌ی نبرد است؟ برای چه نبرد کند کسی که ‏باورش نیست ثروت‌هایی والا دارد که باید از آن دفاع کرد و باید به خاطر آن پیروز گشت، یا مرد؟" [رومن رولان: ‏جان شیفته، ترجمه‌ی م. ا. به‌آذین]‏

‏"اگر بخواهند مردی را نابود و خرد کنند و او را چنان به مجازات برسانند که سنگدل‌ترین و متهورترین راهزنان نیز در ‏برابر آن از ترس به لرزه افتند، کافی است که کاری کاملاً پوچ و مطلقاً بی‌فایده بدو واگذار کنند." [فیودور ‏داستایفسکی، خاطرات خانه‌ی مردگان، ترجمه‌ی محمدجعفر محجوب]‏

‏"هیچ انسانی نمی‌تواند بدون داشتن هدفی که برای رسیدن بدان می‌کوشد، زندگی کند؛ اگر انسان نه هدفی ‏داشته‌باشد، و نه امیدی، این بدبختی عظیم وی را به‌صورت جانوری مخوف در می‌آورد." [فیودور داستایفسکی، ‏خاطرات خانه‌ی مردگان، ترجمه‌ی محمدجعفر محجوب]‏

نوبل ادبیات امسال در خانه ماند

2011-10-06T13:26:00.002+02:00

جایزه‌ی نوبل ادبیات امسال به شاعر هشتادساله‌ی سوئدی توماس ترانس‌ترومر ‏Tomas Tranströmer‏ رسید. ‏پس از سال 1974 که دو نویسنده‌ی سوئدی با هم این جایزه را بردند، ترانس‌ترومر نخستین سوئدی‌ست که ‏جایزه‌ی نوبل ادبیات را می‌برد. نخستین شعرهای غنایی او در دهه‌ی 1950 انتشار یافت و از آن پس شعرهایش ‏به بیش از 50 زبان در سراسر جهان ترجمه شده‌است. بسیاری از کارشناسان او را بزرگ‌ترین شاعر زنده‌ی جهان ‏می‌دانند. فرهنگستان سوئد از آن رو جایزه را به ترانس‌ترومر می‌دهد که "او با تصاویر موجز و شفاف خود ‏واقعیت را به گونه‌ای نو در دسترس ما می‌گذارد".‏

هنگامی‌که از فرهنگستان به ترانس‌ترومر تلفن زدند، او که از سال 1993 نامش برای دریافت جایزه بر سر زبان‌ها ‏بوده، نشسته‌بود و به موسیقی گوش می‌داد. گمان سخنگوی فرهنگستان بر این است که ترانس‌ترومر دیگر ‏امیدی به بردن جایزه‌ی نوبل نداشت، زیرا معروف است که اگر تا ساعت 12:30 از فرهنگستان زنگ نزنند، دیگر ‏امیدی نیست، و سخنگوی فرهنگستان در ساعت 12:50 به او تلفن زده‌بود! ترانس‌ترومر بسیار شگفت‌زده و ‏شادمان شد.‏

مبلغ جایزه‌ی نوبل ادبیات امسال 12 میلیون کرون سوئد است.‏

پایانی بر بحث رضا؟

2011-10-02T12:03:00.007+02:00

پس از انتشار نامه‌ی من در مجله‌ی نگاه نو آقای علی همدانی نویسنده‌ی مقاله‌ی "عنایت‌الله رضا الگوی ‏آزادگی، شرافت، راستی" و نیز یکی از خوانندگان مجله به نام آقای کاظم آذری (از تبریز) در شماره بعدی در ‏دفاع از رضا قلم فرسودند و مرا مورد "عنایت" قرار دادند. نامه‌های آن دو نفر در این نشانی موجود است. اکنون نوبت ‏من بود تا به آن دو نامه پاسخ بدهم و از خود دفاع کنم. نامه‌ی من در تازه‌ترین شماره‌ی نگاه نو (شماره 90) ‏منتشر شده‌است.

این است متن آن:‏

آقای سردبیر

در شماره 89 نگاه نو دو نامه در واکنش به نامه‌ی من در شماره‌ی 88 مجله منتشر شد که البته به‌جای پرداختن به ‏موضوع بحث، بیشتر به شخص من پرداختند.‏

آقای کاظم آذری از تبریز که زبان مادری‌شان لابد آذری (به تعریف کسروی، شعار، مرتضوی، و خود ایشان، زبانی از ‏ریشه‌ی پارسی) و نه ترکی آذربایجانی‌ست، همه‌ی "استدلال"شان را بر یک "ممکن است" استوار کرده‌اند که هیچ ‏ممکن نیست و همه‌ی فرضیاتی که درباره‌ی من ردیف کرده‌اند نادرست است. آن‌چه از آسمان را به ریسمان ‏بافتن‌های آقای آذری دستگیرم می‌شود این است که گویا عنایت‌الله رضا خیلی هم خوب می‌کرد که سانسور می‌کرد، ‏و سپس مرا حواله می‌دهند به این که می‌بایست حقم را از استالین می‌ستاندم! چه کنم که استالین درست پیش ‏پای من و یک هفته پیش از به‌دنیا آمدنم از این جهان رفته‌بود و دستم نرسید به دامنش تا حقم را بستانم!‏

در پاسخ ایشان سخنی ندارم جز این که: جدایی‌خواهی در نهاد من نیست، زیرا که از جمله "نیمیم ز ترکستان" است ‏و "نیمیم لب دریا". و نیز، پژوهش‌های کارشناسان، از جمله در سوئد، نشان داده که اگر به آقای آذری و همتایانشان ‏امکان داده می‌شد که سوادآموزی را به زبان مادری خود آغاز کنند، زبان دوم (در مورد ایشان، فارسی) را بسیار بهتر از ‏این می‌آموختند و این‌چنین آشفته‌نویسی نمی‌کردند. در آن روزگار زیبا ما با هم اختلافی نمی‌داشتیم.‏

آقای علی همدانی نیز اطلاعاتی درباره‌ی من به میان می‌آورند که نمی‌دانم از کجا به‌دست آمده که بیش از نیمی از ‏آن غلط است. ایشان مرا بر مقام‌هایی می‌نشانند که هرگز نداشته‌ام. کافی‌ست به کتاب "حزب توده از شکل‌گیری تا ‏فروپاشی..." (مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، چاپ اول بهار 1387) که نام افراد و مسئولیت‌های آنان را تا ‏رده‌های پایین درج کرده، نگاهی بیاندازید. آن‌جا نامی از من نخواهید یافت. بر خلاف آن‌چه آقای همدانی گمان دارند، ‏من هرگز به بایگانی‌های اسناد دسترسی نداشته‌ام. بسیاری از نوشته‌های آقای عنایت‌الله رضا و از جمله کتاب‌هایی ‏را که آقای همدانی نام‌برده‌اند، خوانده‌ام. اما پایه‌ی داوری من درباره‌ی آقای رضا در نامه‌ای که نوشتم هیچ‌کدام از ‏چیزهایی که آقایان آذری و همدانی به میان آوردند نبود. در آن‌جا از خدمات آقای رضا هم یاد کرده‌ام. پایه‌ی داوری من ‏رفتار شخص عنایت‌الله رضا با کتاب من و بسیاری کتاب‌ها و نشریات دیگر بود. نادیده گرفتن شهادت من به معنای ‏دروغگو انگاشتن من است. اما باکی نیست: از نویسندگان و ناشران قدیمی که تا حوالی شهریور 1357 با اداره‌ی ‏نگارش شاهنشاهی درگیری و سر و کار داشته‌اند، به‌ویژه از آذربایجانیان اگر بپرسید؛ برایتان خواهند گفت.‏

آقای همدانی به نوشته‌ی دیگری از من (زبان ِ پدری ِ مادرمرده‌ی من) اشاره می‌کنند، اما پیداست که آن را نیز درست ‏نخوانده‌اند، زیرا اگر خوانده‌بودند ملاحظه می‌کردند که پیش از آن‌که ایشان پندم دهند، هم در آن نوشته و هم در نامه‌ام ‏به نگاه نو از حقوق همه‌ی اقوام و زبان‌های ایران دفاع کرده‌ام.‏

دیدگاه‌های من در نوشته‌های وبلاگم و نوشته‌های پراکنده در جاهای دیگر، از جمله در نگاه نو (دو نوشته در شماره ‏‏52) بر همگان آشکار است. از خوانندگان فرهیخته‌ی نگاه نو پوزش می‌خواهم که سطح بحث، نه به گناه من، تا جایی ‏پایین آمد که ناگزیر شدم به دفاع از شخص بی‌مقدار خود برخیزم و وقت ایشان و برگی از مجله را اشغال کنم. جان و ‏گوهر سخن من از آغاز آن بود که یک انسان خاکی گناهکار همچون بسیاری از خودمان را به مقام معصومیت و "الگوی ‏آزادگی و..." نرسانیم. کدام انسان فعال اجتماعی‌ست که در زندگی اشتباهی نکرده‌باشد؟ پس کیست که می‌تواند ‏سپید ِ سپید و الگوی سپیدی باشد؟ چرا نمی‌توانیم از بی‌شمار خاکستری‌های میان سپید و سیاه سخن بگوییم؟ ‏می‌خواستم بگویم که الگوی آزادگی خواندن شخصی که رو در روی آزادی بیان گروهی می‌ایستاده، توهین به آن گروه ‏است، آزرده‌شان می‌کند، و شکاف‌های میان ما را ژرف‌تر می‌کند. آزردن صاحبان زبان‌های گوناگون ایران، توهین به آنان، ‏و پایمال کردن حقوق‌شان، آب به آسیاب دشمن می‌ریزد که در کمین نشسته تا به آرزوی انجام استراتژی "خاورمیانه‌ی ‏بزرگ" خود برسد. به نظر من بهترین راه دفاع از یکپارچگی ایران، دفاع از حقوق مردمان رنگارنگ آن و حفظ زبان‌ها و ‏فرهنگ‌های گوناگون آنان است.‏

و پیشنهادی برای آقای همدانی دارم. لطف کنند، کلاهشان را قاضی کنند، و بیاندیشند: هنگامی‌که ستوان قبادی در ‏شرایطی کم‌وبیش مشابه و کم‌وبیش هم‌زمان با عنایت‌الله رضا از شوروی به ایران باز گشت، دادگاهی جنجالی برایش ‏گذاشتند و سرانجام اعدامش کردند. پرداخت چه بهایی لازم بود تا شاه و دستگاهش دو بار حکم اعدام آقای رضا را ‏ببخشایند؟

با احترام
شیوا فرهمند راد – استکهلم 19 تیر 1390‏

سردبیر در انتهای نامه‌ی من در مجله نوشته‌اند: "این نامه را در 90/5/1 در اختیار آقای علی همدانی قرار دادم ‏تا اگر پاسخی دارند به آقای شیوا فرهمند راد بدهند و هر دو نامه را در همین شماره چاپ کنیم. آقای همدانی ‏با وجود چند بار پی‌گیری ما، پاسخی ندادند. به آقای کاظم آذری نیز دسترسی نداشتیم."‏

آیا می‌توان نتیجه گرفت که این بحث به پایان رسیده‌است؟

درس دموکراسی؟

2011-09-30T09:18:00.003+02:00

تازه‌ترین ترجمه‌ام با عنوان "بزرگترین و مردمی‌ترین مجلس مؤسسان جهان؟" در این و این نشانی منتشر شده‌است. مطلب از این قرار است که قانون اساسی تازه‌ی مراکش با ‏کمک هزاران نفر در اینترنت نوشته شده‌است.‏

Har översatt en liten nyhet från Ny Teknik om hur marockanska folket skapade den nya ‎konstitutionen tillsammans på nätet. Persiska texten finns här.‎

از جهان خاکستری - 63‏

2011-09-25T14:30:00.005+02:00

بهروز پس از پایان دبیرستان و گرفتن دیپلم بارها در کنکور سراسری دانشگاه‌ها شرکت کرده‌بود، اما نتوانسته‌بود ‏از سد کنکور بگذرد و در تهران تاکسی می‌راند. تازگی‌ها گویا توانسته‌بود در بانک کار پیش‌پاافتاده‌ای بگیرد. او از ‏بستگان دور من بود. با ورودم به دانشگاه و انتقالم به تهران در سال 1350، دم را غنیمت شمرده‌بود، در من، این ‏نوجوان شهرستانی نوزده‌ساله‌ی ‏کم‌رو و خجالتی آویخته‌بود، و می‌خواست با تدریس خصوصی گرفتن از این دانش‌آموز ممتاز ‏پیشین که در یکی از بهترین دانشگاه‌های کشور پذیرفته شده‌بود، راه دانشگاه را بر خود هموار کند. او مجرد بود ‏و در یک اتاق تک در طبقه‌ی سوم خانه‌ای که دو طبقه‌ی دیگرش را خانواده‌ی خواهرش در اختیار داشت، زندگی ‏می‌کرد.‏
‏ ‏
بهروز و خواهرش با اصرار زیاد، و گاه تطمیع، عصر پنجشنه‌ها و روزهای جمعه‌ی مرا به تملک خود در آورده‌بودند. ‏عصر پنجشنبه پس از دانشگاه می‌بایست خود را به خانه‌ی او می‌رساندم و می‌نشستیم و چند ساعت با او ‏کلنجار می‌رفتم تا بر دانش کم‌مایه‌ی او در جبر و مثلثات، زبان انگلیسی، زبان و ادبیات فارسی، و برخی ‏درس‌های دیگر چیزهایی بیافزایم. خستگی من برایش معنی نداشت. تا می‌توانست استثمارم می‌کرد و شیره‌ی جانم را می‌مکید. ‏هر گاه خود او خسته و گرسنه می‌شد، ‏گاه مرا می‌برد و ساندویچی برایم می‌خرید، یا در یکی از رستوران‌های درجه چندم خیابان بابائیان یا سلسبیل پلو ‏با خورش قیمه‌ی آبکی به خوردم می‌داد. اما اغلب به خانه‌ی خواهر او در طبقه‌ی پایین می‌رفتیم، سر سفره‌ی او ‏می‌نشستیم، و بهروز با ایما و اشاره‌هایی که من نمی‌بایست می‌دیدم، اما زیر چشمی می‌دیدم، با خواهرش ‏چرتکه می‌انداخت و حساب و کتاب می‌کرد و قرار می‌گذاشت که آن ماه بابت شام خودش و من مبلغی به ‏کرایه‌ی خانه‌اش افزوده شود. همه‌ی وسایل برقی این خانواده، از سشوار تا تلویزیون را نیز من برایشان تعمیر ‏می‌کردم.‏
‏ ‏
آخر شب‌های پنجشنبه در خانه‌ی خواهر بهروز پای تلویزیون سیاه‌وسفید ‏می‌نشستیم و سریال‌های خارجی و ایرانی از قبیل ‏‏"کاوشگران" ‏The Persuaders (Snobbar som jobbar)‎‏ با بازی تونی کرتیس و راجر مور یا "مرادبرقی" و "سرکار ‏استوار"، و شوهای ایرانی فریدون فرخزاد و پرویز قریب‌افشار را تماشا می‌کردیم. بهروز خود را هم‌تیپ و شبیه راجر مور در "کاوشگران" خیال می‌کرد. اما از دید من تنها رنگ و مدل آرایش موهای او شباهتی اندک با ‏راجر مور داشت.‏ این تنها جایی بود که ‏می‌توانستم تلویزیون و این‌گونه برنامه‌ها را ببینم. تلویزیون سالن غذاخوری خوابگاه را دانشجویان مذهبی پیوسته ‏خراب می‌کردند تا حواس اهل خوابگاه به امور انقلابی و مذهبی باشد و با برنامه‌های "مستهجن" تلویزیون ‏دولتی منحرف نشوند.‏
‏
دیروقت شب رختخوابی در اتاق پذیرایی در طبقه‌ی دوم برایم می‌گستردند. در این طبقه خواهرزاده‌ی بهروز نیز ‏می‌خوابید – دختری نوجوان شانزده – هفده‌‌ساله و در حال بلوغ، که از هفته‌ای تا هفته‌ی بعد اندامش زنانه‌تر و ‏باسنش بزرگ‌تر می‌شد. میان اتاق او و اتاق پذیرایی پرده‌ای بود که تنها هنگام خوابیدن می‌کشیدم و ‏می‌بستمش. او با شلواری از پارچه‌ی نازک پیش روی من می‌آمد و می‌رفت، و لرزش باسن او زیر این شلوار دلم ‏را می‌لرزاند. این‌جا فقط غریزه‌ها در کار بودند و تربیت و اخلاق تنها نقش غل و زنجیر را داشت. پس از عشق‌های ‏رؤیایی و از فاصله‌ی دور در سال‌های دبیرستان، این احساس و این بروز غریزه‌ها برایم تازگی داشت. او با همان ‏شلوار نازک پشت به من زانوانش را بر زمین می‌گذاشت و خم می‌شد تا از زیر تختش چیزی بردارد یا چیزی آن‌جا ‏بگذارد، و در همان حال رویش را بر می‌گرداند و با لبخندی پوزش‌خواهانه نگاهم می‌کرد. گویی برای زیبایی ‏پیکرش پوزش می‌خواست. در آن حال با تماشای منحنی‌های تنش احساس می‌کردم که چیزی در جایی از ‏اعماق وجودم می‌خواهد بترکد، و اراده و نیروی بسیاری باید به کار می‌بستم تا بتوانم خود را به زنجیر بکشم و ‏همچون جانوری گرسنه روی او نپرم. شب‌ها خوابیدن در اتاقی که فرومون‌های تن او در آن شناور بود و صدای ‏نفس‌های ظریف او از پشت پرده به‌گوش می‌رسید، شکنجه‌ای بود. اما اخلاق. اما تربیت. اما خانواده. اما یاد ‏کتک‌های پدر! و با این دختر هرگز حتی دستمان نیز به هم نخورد.‏
‏ ‏
صبح تا بعد از ظهر جمعه نیز به تدریس و آموزش دادن بهروز سپری می‌شد. ‏او داستان‌های شگفت‌انگیزی از روابط خود با زنان تعریف می‌کرد و اغلب تنها درباره‌ی همین موضوع حرف ‏می‌زد، به‌جز مواردی که از من درباره‌ی دانشگاه و خوابگاه و هم‌اتاقی‌هایم و فعالیت‌هایمان می‌پرسید. ‏حرف‌هایش بیشتر به خالی‌بندی می‌مانست! او مرا نیز به شیک‌پوشی و "دختربازی" تشویق می‌کرد. چند بار ‏مرا به خیاطی کشاند و به خرج خودم برایم پیراهن‌ها و شلوارهای بسیار تنگ و مد روز سفارش داد. آشنایی من ‏با خیاطی کُنت از طریق او بود. چند بار به خوابگاه و به اتاق ما آمد. هر بار لباسی شیک و اتوکشیده می‌پوشید، ‏کراوات می‌بست، روی صندلی می‌نشست و پاهایش را با کفش‌های واکس‌زده و براق دراز می‌کرد روی میز، و ‏می‌کوشید توجه هم‌اتاقی‌هایم را جلب کند. اما در محیط دانشجویی و فقیرانه‌ی ما هم با لباس‌هایش و هم با ‏رفتار و حرف‌هایش وصله‌ی به‌شدت ناجوری بود و هم‌اتاقی‌هایم پس از نخستین دیدار دیگر اعتنایی به او ‏نمی‌کردند و سرشان را در حضور او در کتاب و درس فرو می‌بردند. نام او را "پوخو بئی" گذاشتند که به آذربایجانی ‏یعنی "آقای پوخ" یا "گه بیک"!‏
‏ ‏
او در اتاقش یک گراموفون و صدتایی صفحه‌ی 45 دور موسیقی راک و پاپ داشت و می‌گفت که با آن‌ها در ‏پارتی‌ها با دختران می‌رقصیده‌است. در آن میان تنها یک صفحه باب سلیقه‌ی خود یافته‌بودم که در استراحت‌های کوتاه ‏میان درس‌ها می‌گذاشتم و گوش می‌دادم، و آن "شکوفه" سروده‌ی فائوستو پاپتی بود که خود او با ساکسوفون ‏آلتو می‌نواخت. اما بهروز آن صفحه را دوست نداشت و می‌گفت: "باز اینو گذاشتی؟!"‏
‏ ‏
پس از ماه‌ها زحمت و کلنجار رفتن با او و درس دادن، سرانجام به‌زودی می‌بایست در کنکور شرکت می‌کرد. او ‏برای گرفتن کاری بهتر در همان بانک، مدرسه‌ی عالی علوم بانکی را برگزیده‌بود که کنکوری جداگانه داشت. در ‏واپسین روزهای مانده به کنکور رهایم نمی‌کرد و می‌خواست پیوسته با او باشم، تشویقش کنم، قوت قلبش ‏بدهم، و به پرسش‌های درسی که به ذهنش می‌رسید، پاسخ بدهم. بامداد روز کنکور نیز مرا با خود به "سه راه ‏قصر" در جاده‌ی قدیم شمیران و محل مدرسه‌ی عالی علوم بانکی کشاند و قول گرفت که همان‌جا بیرون نرده‌ها ‏چهار – پنج ساعتی را که او امتحان می‌داد منتظر بمانم، تا او بیرون بیاید.‏
‏ ‏
پدرم که هنگام شرکت من در کنکور با من به تهران آمده‌بود، در انتظار بیرون آمدنم از کنکور نماند، اما من چهار – ‏پنج ساعت آن‌جا پرسه زدم تا بهروز بیرون بیاید. آفتاب ملایمی می‌تابید، برگ سبز درختان کنار خیابان ‏می‌درخشیدند، و گرما آزارنده نبود. بهروز آمد. خسته، اما شادمان بود. فکر می‌کرد که خوب امتحان داده و امیدوار ‏بود که پذیرفته شود. بیرون جلسه بحث دیگران را درباره‌ی این و آن سوأل امتحانی شنیده‌بود و بر پایه‌ی ‏آموزش‌های من خوب می‌دانست که همه غلط نوشته‌اند، و امیدوارتر شده‌بود. چند سوأل را که شک داشت ‏درست نوشته، پرسید، و معلوم شد که درست نوشته، و شادمان‌تر شد. کاغذهایی را که به‌دست داشت ‏پیوسته به کف آن‌یکی دستش می‌کوبید و ذوق‌زده تکرار می‌کرد: "پسر، عالی شد! ا َ ا َ ا َ پسر، چه محشر!" یکی از ‏مایه‌های شادمانی‌اش، که بر زبان می‌آورد، آن بود که گمان می‌کرد با آغاز دانشگاه "ترتیب همه‌ی دختران دانشجو" ‏را خواهد داد! اکنون او برای نخستین بار مرا برد و چلوکباب برگ با گوجه برایم خرید.‏
‏ ‏
چندی بعد نتیجه‌ی این کنکور اختصاصی اعلام شد. بهروز پذیرفته شده‌بود. جشن بزرگی در خانه‌ی خواهر او بر پا ‏شد، اما نمی‌دانم چرا چیزی از آن به یادم نمانده. همین‌قدر می‌دانم که پاداشی به من نرسید. خیال ‏می‌کردم که بهروز دیگر دست از گریبان من برخواهد داشت، اما او اکنون می‌خواست که در درس‌های ‏دانشگاهی کمکش کنم! به دشواری توانستم به او بفهمانم که از میان درس‌های او تنها از بخش‌های مقدماتی ‏ریاضیاتش سر در می‌آورم و با بقیه هیچ آشنایی ندارم. بخش‌های آغازین ریاضیات او که به پایان رسید، خود را ‏کنار کشیدم و راحت شدم.‏
‏ ‏
در این فاصله به زندان افتادم. پس از بیرون آمدن از زندان به‌تدریج ارتباطم با بهروز قطع شد و دیگر او را ندیدم. او ‏مدرسه‌ی عالی علوم بانکی را به پایان رساند و در بانک به مقامی رسید. پیش از انقلاب او را برای کار به ‏شعبه‌ی بانک در پاریس اعزام کردند. او در پاریس با یک زن موطلائی فرانسوی ازدواج کرد، و چند سالی پس از ‏انقلاب همان‌جا در پاریس به حمله‌ی قلبی درگذشت.‏
‏ ‏
‏***‏
بهروز ساواکی بود و من نمی‌دانستم. او جزئیات تطاهرات و اعتصاب‌های دانشجویی را از زبان من بیرون ‏می‌کشید، و با آمدن به خوابگاه هم‌اتاقی‌های من و از جمله محمد را شناسائی کرده‌بود. او بود که به پدرم خبر ‏داد که ما را گرفته‌اند و پدرم را با دلی شکسته روانه‌ی اردبیل کرد. پدرم اصرار داشت که بهروز ما را لو داده و ‏باعث دستگیری‌مان شده، و این بود پاداش همه‌ی زحمت‌های من. اما عیبی نداشت! من گراموفون بهروز را ‏قرض گرفته‌بودم و ماه‌ها در اتاق خوابگاه گراموفون را و یک ضبط‌صوت کاست امانتی از دانشجویی دیگر را روی ‏تختخوابم به هم وصل می‌کردم، و با صفحه‌های امانتی موسیقی آذربایجانی که از این و آن می‌گرفتم، ‏ساعت‌ها، ساعت‌ها، نزدیک به 2000 ساعت، نوار ضبط کردم و به این و آن دادم: گراموفون آقای ساواکی به ‏خدمت اشاعه‌ی موسیقی آذربایجانی در آمده‌‌بود!‏

موسیقی تیتراژ "کاوشگران"‏ همراه با صحنه‌هایی از آن.
‏"شکوفه" از فائوستو پاپتی

لینک این نوشته در بالاترین

لاهرودی، جعفری، و طبری

2011-09-18T13:06:00.008+02:00

‏1- در نوشته‌ای با عنوان اسنادی از شوروی و یادی از محمدعلی جعفری نوشتم: "تصمیم لاهرودی‎ ‎برای "عدم ‏شناسایی" و بازگرداندن جعفری را اغلب به حساب انتقام‌جویی‎ ‎می‌گذارند، زیرا گویا ‏پسر جعفری در پاریس از ‏نوشته‌ها و اقدامات گروه‎ ‎سه‌نفره‌ی بابک امیر خسروی، فریدون آذرنور، و فرهاد فرجاد، ‏که بر ضد باند‏‎ ‎خاوری، ‏صفری، و لاهرودی به پا خاسته‌بودند، پشتیبانی کرده‌بود. من اما‎ ‎می‌خواهم در این آگاهی ‏لاهرودی تردید کنم: او ‏خیلی ساده هیچ نمی‌دانست‎ ‎جعفری کیست‎.‎‏"‏

نخست آن‌که آشنایی آگاهم کرد که سخن از پسر محمدعلی جعفری نبوده، بلکه شایعه از داماد ایشان، یعنی ‏از شوهر دختر آقای جعفری سخن می‌گفته است. بنابراین لازم می‌دانم که از همه‌ی اعضای محترم خانواده‌ی ‏این هنرمند بزرگمان برای این اشتباه پوزش بخواهم.‏

و دیگر آن‌که این روزها کتاب خاطرات امیرعلی لاهرودی صدر فرقه‌ی دموکرات آذربایجان (یا صدر "جمعیت پناهندگان سیاسی ایران") را از دوستی به امانت ‏گرفتم و ورق زدم. لاهرودی در کتاب خود ماجرای جعفری را نوشته و من جمله‌های او را بی کم‌وکاست، با همان ‏رسم‌الخط، و بی تفسیر این‌جا نقل می‌کنم:‏

‏"7- آخرین مسئول سازمان حزبی در مینسک محمد چابکی بود. دختر وی را شخصی با خود آورده‌بود. من بدون ‏اینکه از هویت این شخص اطلاعی داشته‌باشم. با مکالمه تلفنی به مأمور مرزبانی گفتم بچه را به‌پذیرید و به آن ‏دو نفر پیشنهاد کنید، برگردند. آنها بدون اینکه حرفی بزنند مجددا به ایران بازگشتند. بعدها معلوم شد که ساین ‏‏[این] شخص محمدعلی جعفری بوده و زنش در پاریس اقامت داشته و می‌خواسته از راه شوروی برای ملحق ‏شدن به خانواده‌اش دست دختر چابکی را گرفته و به شوروی آمده‌بود. بعد از بازگشت به ایران تلفنی به زنش ‏گفته‌بود، خانه پدر مرا نپذیرفت. بعد از این حادثه ناگوار مخالفین جار و جنجال براه انداختند و در رابطه با این حادثه ‏حمید صفری را متهم کردند و به حزب کمونیست اتحاد شوروی شکایت کردند و خواهان مجازات عاملین این ‏حادثه شدند. شکایت مسکوت ماند. صفری از این حادثه کوچکترین اطلاعی نداشت، چشم از جهان فرو بست. ‏جعفری هم در بازگشت از شوروی بدون اینکه با مشکلی روبرو شود پس از سه ماه از بیماری سرطان درگذشت. ‏وی نه در کشور بیگانه، بلکه در میهن خود به خاک سپرده‌شد. اکنون که این چند سطر را می‌نویسم اذعان ‏می‌کنم این اولین و آخرین اشتباه بزرگی است که در ظرف 7 – 8 سال کار با مهاجران توده‌ای مرتکب شدم، ‏افسوس." [ص 689، تأکید از لاهرودی‌ست]‏

‏2- در پیشگفتار "از دیدار خویشتن – یادنامه زندگی" نوشته‌ی احسان طبری نوشتم که هنگام ورود به شوروی ‏افسر ک‌گ‌ب دست‌نوشته‌ی کتاب را از من گرفت و "پس از آن دیگر نه او را دیدم و نه دست‌نوشته‌های طبری را. ‏سایر افسران از سازمان‌های رقیب در پاسخ من فقط می‌گفتند: باید آن‌ها را به تو پس می‌داد!‏

پس از انتقال به اردوگاه پناهندگان و ملاقات با علی خاوری که سامان دادن به بقایای حزب را بر عهده گرفته‌بود، ‏از او خواستم که این نوشته را از مقامات شوروی بگیرد و به من باز گرداند. او بعد از مدتی گفت که نوشته در ‏جای امنی است (و گاه می‌گفت که پیش حزب است) و نیازی نیست که من نگران آن باشم [...] بارها و بارها ‏تلاش و مجادله‌ی من با خاوری به نتیجه‌ای نرسید [...]"‏

اکنون امیرعلی لاهرودی در کتابش اعتراف می‌کند که دست‌نوشته‌ی طبری در اختیار اوست. او می‌نویسد: ‏‏"طبری علیرغم شرکت فعال و طولانی در نهضت کمونیستی به‌جز قلم زدن کار دیگری از دستش بر نمی‌آمد. به ‏یک سخن مرد مبارز نبود. بدین سبب بعد از دستگیری تسلیم شد و 180 درجه تغییر جهت داد. مارکسیزم را دور ‏انداخت و به یک مذهبی «متعصب» تبدیل شد. با آشنائی با خصوصیات روحی وی نمی‌توان [کذا] در گرویدن وی ‏به مذهب نیز صداقتی در کار باشد.‏

طبری واقعاً شخصیت دوگانه داشت. او خاطرات خود را در اسفند 1360 در تهران تحت عنوان یادنامه زندگی ‏نوشت، اما فرصت پیدا نکرد چاپ کند. دیباچه آنرا در اینجا درج می‌کنیم. در این دیباچه این دوگانگی بوضوح به ‏چشم می‌خورد." [ص 639 تا 642، تأکید از من است]‏

او سپس متن کامل دیباچه‌ی طبری بر "از دیدار خویشتن" را نقل کرده‌است. اما متنی که او نقل کرده پر غلط ‏است و پیداست که این متن ویراسته‌ی تایپ‌شده نیست، و جاهایی نتوانسته‌اند دست‌خط طبری را درست ‏بخوانند.‏

متن کامل روایتی از کتاب طبری را که در ایران منتشر شده، و از جمله همان دیباچه را در این نشانی می‌یابید.‏
توضیح من بر انتشار کتاب طبری در ایران، در این نشانی موجود است.‏

مشخصات کتاب لاهرودی:‏
امیرعلی لاهرودی: یادمانده‌ها و ملاحظه‌ها
نشر فرقه دموکرات آذربایجان
چاپ اول: پاییز 1386، تیراژ 500‏
چاپ و صحافی: چاپخانه «نورلان» ‏Nurlan
باکو، خیابان علی بیگ حسین‌زاده، پلاک 66‏
سایت: ‏http://adf-mk.org
منبع عکس همین کتاب است.

شوک بازگشت به ریشه‌ها

2011-09-11T18:10:00.007+02:00

جمعه دوم سپتامبر 2011، 11 شهریور 1390، ساعت پنج‌ونیم بعدازظهر از سفری کوتاه بازگشته‌ام. در را پشت ‏سرم می‌بندم، چمدان کوچک را همان‌جا پشت در رها می‌کنم، کفش‌هایم را می‌کنم، تا وسط‌های اتاق نشیمن ‏می‌روم، و گیج و بی‌هدف می‌ایستم: خب، حالا بعدش چی؟ چه کنم؟ کجا بروم؟ این‌جا چه می‌کنم؟ چرا آمدم؟ ‏سرم را با چه چیزی گرم کنم؟‏

خانه خالی‌ست – خالی‌تر از همیشه. سوت و کور است – سوت و کورتر از همیشه. و من خود را تنها احساس ‏می‌کنم – تنهاتر از همیشه. دور خود می‌چرخم و نمی‌دانم چه کنم. لباس...، هااا...! لباس باید عوض کنم! خب، ‏حالا بعدش چی؟ در میانه‌ی اتاق نشیمن دور خود می‌چرخم و نمی‌دانم چه کنم. همین ساعتی پیش خود را از ‏دریایی از عشق و دوستی بیرون کشیده‌ام، و اکنون در ساحل باز دلم برای آن دریا پر می‌زند. می‌خواهم به ‏آغوش امواج آن بازگردم. اما احوالی تب‌آلود دارم. این تب حاصل آن دوستی‌هاست، یا سرما خورده‌ام؟ چکار کنم؟ ‏شاید یک دوش قدری حالم را جا بیاورد؟

نیم ساعت بعد زیر دوش به‌خود می‌آیم: ظرف شامپو به‌دست، زیر دوش ایستاده‌ام و همین‌طور شامپو را نگاه ‏می‌کنم. چند دقیقه به همین حال بوده‌ام؟ نمی‌دانم. در خیال دور و دراز دو روز گذشته غرق شده‌ام. در این دو ‏روز با گروه بزرگی از دوستان و آشنایان کهنه و تازه بوده‌ام: برخی را 25 سال بود که ندیده بودم، برخی را نزدیک ‏ده سال بود ندیده‌بودم، و با برخی همین دیروز و پریروز آشنا شده‌ام. همه صمیمی، یک‌دل، و یک‌زبان! آری، ‏یک‌زبان؛ زبان مادری خودمان؛ زبانی که برای سخن گفتن به آن لازم نیست که مانند سخن گفتن به سوئدی، ‏انگلیسی، یا روسی، پیشاپیش فکر کنم، واژه‌ها را از پیش ردیف کنم، با دودلی بیان کنم، و پس از گفتن آن هنوز ‏شک داشته‌باشم که آیا درست گفتم، یا نه. آذربایجانی همچون آب روان بر ذهنمان و بر زبانمان جاریست. گل ‏می‌گوییم و گل می‌شنویم، از خاطرات تلخ و شیرین گذشته، تا خشک شدن دریاچه‌ی ارومیه. اما وقت زیادی ‏برای خاطره گفتن نداریم. برای کاری جدی گرد هم آمده‌ایم: پایه‌گذاری انجمن قلم آذربایجانی. تنها دیشب بود که ‏پس از جلسه و پس از شام توانستیم جایی گرد هم بنشینیم و آواز بخوانیم – آوازهای آذربایجانی.‏

یکی از حاضران آوازهایی خواند که نزدیک چهل سال پیش عاشق‌شان بودم، اما طوفان‌های سی‌وپنج سال ‏گذشته آن‌ها را به‌کلی از یادم برده‌بود: آوازهای آشیق حسین جوان – خنیاگری که با شکست جنبش دموکراتیک ‏آذربایجان و مهاجرت ناگزیر به آذربایجان شوروی، سال‌های طولانی ترانه‌هایی در غم دوری از وطن می‌خواند. یک ‏دوست متین هم‌سال من ترانه‌های خاطره‌انگیزی از رشید بهبودوف خواند. خانمی از تازه‌آشنایان که از کشف این ‏که من، این شخصی که در این لحظه روبه‌روی او نشسته، همان است که جزوه‌ی متن اپرای کوراوغلو را ‏سی‌وهفت – هشت سال پیش منتشر کرده به هیجان آمده‌بود، نشان داد که هنوز کم و بیش همه‌ی اپرا را از ‏حفظ می‌داند، و تکه‌های دشواری از آن را خواند. او تعریف کرد که هنگام دفاع دانشجویان از سنگر دانشگاه ‏به‌هنگام "انقلاب فرهنگی" کر "چنلی‌بئل" از آغاز پرده‌ی سوم اپرا را از بلندگوها پخش می‌کردند و او و دوستانش ‏با آن پشت سنگر ورزش می‌کردند. ‏

همه با من مهربانی می‌کنند، همه. و اکنون می‌فهمم که توان بر دوش کشیدن آن‌همه مهربانی، توان پردازش ‏هجوم آن‌همه ‏خاطرات را نداشته‌ام و ندارم. توان پاسخ دادن به آن‌همه مهر را هم ندارم: ببین چه گیج شده‌ام! حوله بر ‏تن از حمام بیرون آمده‌ام، توی آشپزخانه روی صندلی نشسته‌ام، بازیچه‌ی امواج این خیالات شده‌ام، و هیچ ‏نمی‌دانم که آیا کف شامپو را از تنم شستم، یا نه. باید آن ترانه‌های آشیق حسین جوان را پیدا کنم – به‌ویژه آن ‏را که خون می‌گرید و یک "بالام" می‌گوید که دل مرا از جا می‌کند. اما، خب، حالا چه کنم؟ تنم را خشک کنم، ‏لباس بپوشم، و بعد چی؟ نه! راستی راستی تب دارم. گلویم هم درد می‌کند. آب بینیم جاریست. آن دوستان ‏داشتند می‌رفتند به یک جلسه‌ی شعر و موسیقی در بزرگداشت دکتر رضا براهنی اما من با این حال و روزی که ‏دارم نمی‌توانم با آنان باشم. چه حیف!‏

در تلاطم افکار و خاطرات و گیجی، لباس پوشیدنم ساعتی طول می‌کشد، شام خوردنم، نانی و پنیری، دو ‏ساعت طول می‌کشد. خب، حالا چه کنم؟‏

این گیجی شدید سه روز طول می‌کشد، و گیجی خفیف هنوز به پایان نرسیده‌است.‏

دده اصلان

2011-09-04T13:52:00.012+02:00

در اینترنت دنبال چیز به‌کلی دیگری می‌گشتم که به شماره‌ی 18 مجله‌ای به‌نام "اندیشه فرهنگی" برخوردم که ‏در اردیبهشت پارسال (1389) منتشر شده‌است. این مجله، که هیچ آشنایی با آن نداشتم، به دو زبان ترکی و ‏فارسی به سردبیری آقای علیرضا ذیحق در شهر خوی منتشر می‌شده، اما از دی‌ماه گذشته (1389) دیگر ‏منتشر نشده و بر من روشن نیست چه بلایی بر سر آن آمده‌است. ای‌کاش هنوز باشد و ای‌کاش همکاران آن ‏هنوز بنویسند. شماره‌ای که یافتم یادنامه‌ای به هر دو زبان درباره‌ی آشیق اصلان طالبی دارد و یکی از ‏عکس‌هایی که روی جلد و در متن به‌کار برده‌اند، بریده‌ای از عکس مشترک من و دده اصلان (کاری از "ب") است ‏که از سال‌ها پیش در سایت شخصی من وجود داشته‌است. این عکس در فروردین 1358 در "قهوه‌خانه‌ی دهقان ‏آزاد" در خوی، محل کار و هنرنمایی آشیق اصلان، برداشته شده و آن را نیز در هنگامه‌ی تیره‌روزی‌ها با خود از ایران خارج ‏کرده‌ام. برای استفاده از این عکس از من اجازه نخواستند، اما اعتراضی ندارم: مجله‌ی خوبی‌ست (بود؟). ولی ‏دیدن یادنامه‌ی آشیق اصلان بهمنی از خاطرات تلخ و شیرین بر سرم آوار کرد.‏

‏(برای عکس بزرگ‌تر روی آن کلیک کنید) ‏ما در "اتاق موسیقی" دانشگاه صنعتی موفق شده‌بودیم در بهار 1354 او و گروه دیگری از آشیق‌ها را از ‏دانشجویان گروه هنری دانشکده‌ی اقتصاد دانشگاه تهران "قرض" بگیریم و کنسرت‌هایی برایشان در دانشگاه ‏خودمان نیز برگزار کنیم. دده اصلان چند شب در خانه‌ی دانشجویی محقر من و هم‌خانه‌ای‌هایم به‌سر برد و با نان ‏و نیمروی ما ساخت. چرا می‌گویم "دده"؟ در ادبیات ترکی به پیر و ریش‌سفید قبیله که اغلب مقام استادی در ‏همه چیز و از جمله در خوانندگی و نوازندگی داشت، دده می‌گفتند. یکی از نام‌آورترین دده‌ها "دده قورقود" بود ‏که داستان‌هایی از او به جا مانده و در "کتاب دده قورقود" به زبان‌های گوناگون، و از جمله به انگلیسی منتشر ‏شده‌است. آشیق اصلان نیز برای من آن‌گونه که دیدمش و شناختمش، یکی از دده‌های موسیقی آشیقی بود.‏

در همان سال 1354 ما در اتاق موسیقی مجموعه‌ی نوارهای کاست کنسرت آشیق اصلان و دیگران را منتشر ‏کردیم. اما در نوشته‌ی خانم فوزیه مجد در مجله‌ی "اندیشه فرهنگی" اطلاعاتی هست که برای من تازگی دارد، ‏از جمله این که آشیق اصلان در همان سفر به استودیوی تلویزیون در تهران رفته و به همت همین خانم از او نوار ‏پر کرده‌اند. آشیق اصلان در سفر سال بعد خود به تهران برای کنسرتی دیگر، تعریف می‌کرد که خانمی از ‏انگلستان در خوی به سراغ او رفته و شانزده ساعت نوار از ساز و آواز او پر کرده‌است، اما خود نام و نشانی از آن ‏خانم انگلیسی نداشت. اکنون در نوشته‌ی خانم مجد می‌خوانم که او خانم جین جنکینز گردآورنده‌ی سخت‌کوش ‏موسیقی فولکلوریک از گوشه و کنار جهان بوده‌است. نام این خانم آن‌قدر عام است که متأسفانه نتوانستم ‏نشانی از ایشان و کارهایشان در اینترنت بیابم. اما حاصل ارتباط خانم مجد با آشیق اصلان از جمله یک سی‌دی ‏است که چند سال پیش در ایران منتشر شده، و من باید از دوستانم بخواهم که اگر آن را یافتند، برایم بفرستند. ‏آشیق اصلان در آوازهایش یک "هی‌هی، هی... هی‌هی، هی..." داشت که مو بر اندام من راست می‌کرد و ‏اشکم را در می‌آورد. ساز نواختن او را نیز دوست می‌داشتم. جایی در اینترنت خواندم که ساز او را هنرمندی ‏ارمنی دویست سال پیش ساخته و اکنون آن را به حراج گذاشته‌اند.‏

یکی از دختران دانشگاه که هیچ آذربایجانی نمی‌دانست، می‌گفت: آشیق اصلان "روی صحنه که می‌آید، ‏ساز را مثل مسلسل زیر بغل می‌زند!" و راست می‌گفت. او کاسه‌ی ساز را زیر بغلش می‌گرفت، با همان دست ‏میانه‌ی گلوی ساز را چنگ می‌زد، گلوی ساز را طوری رو به جلو می‌گرفت که گویی مسلسل است و می‌خواهد ‏به روی دشمن تیراندازی کند، با گردنی افراشته و گام‌هایی استوار روی صحنه می‌رفت تا به میکروفون برسد، و ‏هنگام چرخیدن به‌سوی تماشاگران، لوله‌ی "مسلسل" را به سویی می‌گرداند، و تعظیم می‌کرد.‏

در آن هنگامه‌ی فضای چریکی و مبارزه‌ی مسلحانه در کشور در بهار 1354، بی‌جا نبود که شکل زیر بغل گرفتن ‏ساز او بسیاری را به یاد مسلسل می‌انداخت. شعر و آواز او نیز مسلسل‌وار از بی‌عدالتی‌ها و جفای خان‌ها و ‏مبارزه‌ی مسلحانه‌ی کوراوغلو در کوه‌های آذربایجان (چنلی بئل) می‌گفت، و همه را، حتی گروه بزرگی از ‏شنوندگان را که آذربایجانی نمی‌دانستند، به شور و هیجان می‌آورد. همه دوستش می‌داشتند، و به‌ویژه برای ‏هنرش: آشیق (عاشیق)ها را اغلب به دو گروه "ساز آشیقی" (آشیق ماهر در نواختن ساز) و "سؤز آشیقی" ‏‏(آشیق ماهر در سخنوری و خوانندگی) تقسیم می‌کنند. دده اصلان هم ساز آشیقی بود، و هم سؤز آشیقی.‏

در آن دوندگی‌های از این خانه به آن خانه پیش میزبانان آشیق‌ها برای تنظیم برنامه‌ی کنسرت‌ها، شبی به ‏خانه‌ای رفتم تا با آنان برای فردا قرار و مدار بگذارم (همه‌ی خانه‌ها در آن زمان تلفن نداشتند، کامپیوتر خانگی، ‏اینترنت، ای‌میل، تلفن موبایل، اس‌ام‌اس و غیره هنوز اختراع نشده‌بود!). خانه‌ای مجردی و دانشجویی بود؛ بساط ‏شام و نوشانوش بر پا بود و همه، در کنار آشیق‌ها، روی زمین گرد سفره‌ای نشسته‌بودند. میزبان اصرار داشت که بنشینم و ‏لقمه‌ای بخورم و استکانی بنوشم، اما من وقت نداشتم و باید برای چیدن برنامه‌ها خود را به خانه‌ی دوستان ‏دیگری می‌رساندم. از درون هال نگاهم به درون یکی از اتاق‌ها افتاد و آن‌جا زنی جوان را دیدم که شلوار جین ‏تنگی بر تن، روی زمین نشسته‌بود، پشتش را به دیوار تکیه داده‌بود، دو زانو را در آغوش می‌فشرد و چانه‌اش را ‏روی زانو گذاشته‌بود. موهای فرفری‌اش را به مدل "آنجلا دیویس" به شکل توپ در آورده‌بود. زیبا بود. در همان حال ‏که چانه را روی زانو داشت سرش را چرخاند و نگاهم کرد. غمی و پرسشی در نگاهش دیدم، اما نفهمیدم این ‏چه غمی‌ست و چه می‌پرسد. شتاب داشتم. قرار و مدارها را گذاشتم و رفتم. اما آن نگاه رهایم نمی‌کرد: این ‏زن که بود؟ در آن خانه‌ی مجردی دانشجویی چه می‌کرد؟ همسر یکی از اهالی خانه بود؟ دختری دانشجو عضو ‏گروه هنری دانشکده‌ای بود که آن روز کنسرت داشتند؟ چه می‌پرسید با نگاهش؟ چرا غمگین بود؟ فردا آشیق ‏اصلان برافروخته اما آهسته گفت: "فلان فلان شده‌ها فاحشه آورده‌بودند برای ما. من نرفتم. گفتم که اهلش ‏نیستم. با این کارها آبروی ما را می‌برند."‏

اما آشیق اصلان خوب عرق می‌خورد، و در ضمن نماز و روزه‌اش را ترک نمی‌کرد. یک بار نزدیک بود با لیوانی که ‏پیش از آغاز یک کنسرت سر کشید کار دستمان بدهد: این‌گونه سرکشیدن یک‌باره‌ی عرق روش روسی‌ست و ‏شوک مستی ناگهانی ایجاد می‌کند. آشیق اصلان نیز پس از سر کشیدن لیوان، "مسلسل"اش را زیر بغل زد و ‏روی صحنه رفت، اما هنگام کوک کردن سازش شوک مستی به سراغش آمد و همه چیز را فراموش کرد: ‏دقایقی طولانی کوک می‌کرد و کوک می‌کرد، و باز کوک می‌کرد، و سرانجام که خواندن آغاز کرد، صدایش و ‏کلامش شُل و مستانه بود، شعرها را فراموش می‌کرد، و بندها را تکرار می‌کرد. اما کم‌کم شوک را از سر گذراند ‏و کنسرت را نجات داد.‏ بعدها گویا نوشیدن را ترک کرد.‏

زبانش به گفتن نام من نمی‌چرخید. گاه می‌گفت شیروا، و گاه شیروان، و گاه نمی‌دانست چه بنامدم. سرانجام ‏نامم را برای او عوض کردم: بگو امیر! و از آن پس من برای او شدم امیر. چند سالی پیش از درگذشت‌اش (اول ‏دی 1378) دوستان مشترکی به دیدارش به قهوه‌خانه‌اش رفتند. گفته‌بود: "به این امیر نامرد بگویید چرا سراغی ‏از من نمی‌گیرد و حالی نمی‌پرسد". ای دده اصلان! اگر می‌دانستی در آن هنگام من در کدام گوشه از دنیا ‏هستم و اگر می‌دانستی پس از آن سال‌های خوش دانشجویی چه‌ها بر من رفته، شاید یک "هی‌هی، هی... ‏هی‌هی، هی..." دیگر از دلت بر می‌آمد. با این حال، دده جان، یادت همواره با من بوده. یادت گرامی.‏

نمونه‌ای از کار آشیق اصلان ندارم و نیافتم. دنبال ناله‌های جگرسوز آشیق حسین جوان در دوری از میهن گشتم، ‏و نیافتم. پس دو نمونه (1 و 2) از کار آشیق زلفیه را ببینید که چه‌گونه ساز را به سخن‌گفتن می‌آورد. ناهماهنگی تصویر ‏و صدا را ببخشید.‏

شماره 18 مجله اندیشه فرهنگی
درباره‌ی کتاب دده قورقود
درباره‌ی اتاق موسیقی دانشگاه صنعتی آریامهر (شریف)‏
خبر انتشار سی‌دی آشیق اصلان
خبر حراج ساز آشیق اصلان
به نوشته‌ی این سایت، آقای محمدرضا مقدسیان فیلم مستندی درباره‌ی آشیق اصلان ساخته‌است.‏
درباره‌ی آنجلا دیویس
درباره‌ی نام من

***
پی‌نوشت ‏[6 سپتامبر]‏: دوست خواننده‌ای به‌نام آقای ش.پ. به یاری دوستانشان نام و نشان و کارهای خانم جین جنکینز ‏Jean Jenkins‏ را یافته‌اند و فرستاده‌اند. با سپاس فراوان از ایشان، شرح‌حال خانم جنکینز را این‌جا بخوانید.‏

در آن نوشته پیداست که ایشان با همکاری کسی دیگر گزارشی با عنوان "موسیقی و آلات آن در جهان اسلام" ‏در سال 1976 منتشر کرده‌اند، و نوارهای گردآوری ایشان نیز با همین عنوان و همین سال هم به‌شکل ‏صفحه‌های وینیل (33 دور) منتشر شده، و هم به شکل نوار بایگانی شده‌است. بخشی از این مجموعه در سال ‏‏1994 به شکل سی‌دی منتشر شده‌است. در فهرست‌های این مجموعه‌ها نام برخی هنرمندان ایرانی برده ‏شده، مانند علیزاده، مشکاتیان، پایور، و اسماعیلی، اما در هیچ‌کدام از آن‌ها نامی از آشیق اصلان نیافتم.‏

در برخی نوشته‌ها (از قبیل 1، 2، 3) ارجاعاتی به گزارش خانم جنکینز وجود دارد.‏

از جهان خاکستری - 62‏

2011-08-28T16:52:00.012+02:00

این بار ما را به ترمینال اتوبوس‌های خزانه در جنوب تهران پرتاب کرده‌اند. این ترمینال نوساز است و هنوز به ‏بهره‌برداری نرسیده‌است. برخی از رفقا شادمان‌اند از این که محل میتینگ انتخاباتی حزب نزدیک به محله‌های ‏فقیرنشین و کارگرنشین است. اما من نگرانم، زیرا به همان نسبت تعداد حزب‌اللهی‌هایی که بخواهند به ‏گردهمایی ما حمله کنند نیز در آن جا بیشتر است.‏ (برای تصویر بزرگ‌تر روی آن کلیک کنید. منبع)‏

بیست و دوم اسفند 1358 بار دیگر وسایل صوتی‌مان را بار یک وانت می‌کنیم و ساعتی پیش از آغاز میتینگ خود ‏را به محل می‌رسانیم. سخنرانان ما باید از ایوانی به بلندی چهار پنج متر با مردمی که آن پایین گرد می‌آیند، ‏سخن بگویند. کف زمین آن پایین آسفالت است و این‌جا دیگر نمی‌توان زمین را کند و پایه برای بلندگوها نصب ‏کرد. این جا بلندگوهایی از نوع روی صحنه لازم است تا از همان بالای ایوان همه‌ی محوطه را بپوشانند. اما از آن ‏نوع بلندگوها نداریم. مزدک این بار مرا دست‌تنها و به حال خود رها کرده‌است. همان تقویت‌کننده‌ی قراضه و ‏ضعیف جلسه‌های پرسش‌وپاسخ دفتر حزب را دارم و همان بلندگوهای بوقی را که برای میتینگ لغوشده‌ی چند ‏روز پیش خریدیم. تنها تقی‌ست که کمکم می‌کند و چند تن از اعضای سازمان جوانان. اینان قرار است آن پایین ‏بایستند و هر یک لوله‌ای را که بلندگویی بر آن نصب می‌کنیم با دست نگه‌دارند. از ایوان تا تک‌تک این لوله‌ها باید ‏سیم بکشیم. پنجره‌ای کوتاه را پشت ایوان گشوده‌ایم و به درون ساختمان خالی و گردگرفته‌ی ترمینال راه ‏یافته‌ایم. آن‌جا پریز برق هست و می‌توانیم وسایلمان را آن‌جا نصب کنیم. یکی از صدابرداران حرفه‌ای هم ‏آمده‌است تا سخنرانی‌ها را ضبط کند. او خود را پشت پنجره پنهان می‌کند و همان‌جا بساطش را پهن می‌کند. ‏نمی‌خواهد دیده شود و شناسایی شود.‏

نامه‌های حزب در اعتراض به حمله‌ی چماقداران به میتینگ چند روز پیش و لغو میتینگ گویا کارگر افتاده و امروز ‏هم پلیس شهربانی و هم پاسداران کمیته‌ی محل برای پیش‌گیری از حمله‌ی چماقداران همه‌ی ترمینال را در ‏حلقه‌ی محاصره گرفته‌اند. ما هنوز داریم سیم‌کشی می‌کنیم که مردم گروه‌گروه از راه می‌رسند. پوشش صدا را ‏می‌آزمایم: به‌گمانم بد نیست، یا چه کنم، از بساطی که دارم بهتر از این بر نمی‌آید.‏

جمعیتی بزرگ، اما نه به آن بزرگی که دلم می‌خواهد، آن پایین گرد آمده‌اند. گروهی نیز که خیلی از آن‌ها را ‏نمی‌شناسم روی ایوان هستند. اعضای رهبری حزب و نامزدهای انتخابات حزب برای مجلس شورای ملی از راه ‏می‌رسند. غریو شادی جمعیت به آسمان می‌رود. سرود حزب را پخش می‌کنیم، کسی اعلام برنامه می‌کند و از ‏جمله می‌گوید که نامزدهای حزب در این انتخابات روی‌هم نزدیک به سه قرن در زندان‌های شاه اسیر بوده‌اند؛ و ‏سخنرانان یک‌یک پشت میکروفون می‌ایستند و سخن می‌گویند: محمدعلی عموئی، محمود سید روغنی، مریم ‏فیروز، و سیاوش کسرایی که شعرهایش شور و هلهله‌ی جمعیت را به اوج می‌رساند. از آن‌سوی حلقه‌ی ‏محاصره‌ی پلیس گاه شعار "حزب فقط حزب‌الله، رهبر فقط روح‌الله" به گوش می‌رسد، اما هنوز چندان مزاحمتی ‏ایجاد نمی‌کند. سرانجام نوبت به نورالدین کیانوری می‌رسد. اکنون گروهی ده – پانزده‌نفره از حزب‌اللهی‌ها از ‏پشت جمعیت شعار می‌دهند، سر و صدا می‌کنند و می‌خواهند میتینگ را بر هم بزنند. نمی‌دانم که آیا ‏توانسته‌اند از محافظت پلیس بگریزند و به داخل بیایند، یا آن‌که در میان جمعیت پنهان شده‌بودند و اکنون خود را ‏رو کرده‌اند. یکی‌شان یک تابلوی بزرگ بالای سرش بلند کرده که روی آن نوشته شده "لا اله الاالله". چه ربطی ‏دارد؟ او با کمک دوستانش تا دل جمعیت پیش‌روی می‌کند و پیوسته فریاد می‌زند. ‏

کیانوری در آغاز سخنرانی‌اش می‌گوید: "اولین پیام من به همان‌هایی‌ست که از آن‌جا فریاد می‌زنند، به آن‌هایی ‏که پلاکارد لا اله الاالله را به این‌جا آورده‌اند، و از طرف همه‌ی شما به آن‌ها می‌گویم: خوش آمدید! چهل سال ‏است که ما از شما دعوت می‌کنیم بیائید با هم این دشمن خونخوار را نابود کنیم!" همه می‌خندند، کف می‌زنند، ‏و شعارهایی با درود به کمیته‌ی مرکزی حزب سر می‌دهند. شاید حتی آن حزب‌اللهی هم از رو می‌رود. بچه‌های ‏سازمان جوانان دورش کرده‌اند، روی زمین نشسته‌اند و دارند با او بحث می‌کنند. کیانوری سخنرانی‌اش را ادامه ‏می‌دهد. در دل می‌ستایمش. استاد رتوریک ‏Rhetoric‏ (حاضرجوابی) است. به‌گمانم در پهنه‌ی ‏سیاسی ایران در آن برش از تاریخ کسی همتای او در حاضرجوابی و تندی و تیزی در بحث مشکل بتوان یافت. فقط مبادا ‏عصبی و خشمگین باشد! در آن حالت به‌جای بحث فریاد می‌زند و پرخاش می‌کند. آن روی او را هم دیده‌ام. ‏‏"پرسش‌وپاسخ"‌های او مجموعه‌ی ارزنده‌ای در هنر مباحثه و تحلیل اوضاع سیاسی روز در آن سال‌هاست. برخی ‏از سخنان "اصلاح‌طلبان" و سردمداران "جنبش سبز" را که می‌خوانم، شگفت‌زده می‌بینم که اینان همان سخنان ‏کیانوری و تحلیل‌های حزب توده ایران در آن دوران را، منتها با برداشت‌های روز، تکرار می‌کنند.‏

[از راست: عموئی، جعفر، من، کسرائی، کیانوری. دیگران را نمی‌شناسم، جز مهرداد فرجاد که بخشی از ‏صورتش از زیر چانه‌ی کیانوری پیداست. این لحظه‌ای‌ست که کیانوری به حزب‌اللهی ها خوش‌آمد می‌گوید. برای ‏تصویر بزرگ‌تر روی آن کلیک کنید.‏]

از همان آغاز سخنرانی کیانوری صدابردار پیوسته گله‌مند است که او دهانش را درست جلوی میکروفون ‏نمی‌گیرد. چند بار می‌روم و زاویه‌ی میکروفون را تغییر می‌دهم.‏

میتینگ به پایان می‌رسد. مردم پراکنده می‌شوند، و تا ما سیم‌کشی‌ها و بلندگوها را جمع کنیم، پلیس و کمیته ‏حفاظت خود را برچیده‌اند و گروهی حزب‌اللهی عربده‌جو و چماقدار به نزدیک وانت حامل وسایل ما رسیده‌اند، و ‏این بار نیز باید از چنگشان بگریزیم. من و تقی و یک راننده از بچه‌های سازمان جوانان در وانت نشسته‌ایم. راننده ‏می‌گوید که یک موتور با دو سرنشین دارد تعقیب‌مان می‌کند و او می‌کوشد که آنان را از خود واتکاند. اما موفق ‏نمی‌شود و در ترافیک سنگین چند خیابان دورتر موتورسواران می‌رسند و به لاستیک ماشین چاقو می‌زنند و ‏می‌گریزند. راننده ماشین را کنار می‌کشد. چرخ یدکی نداریم. هر سه هیجان‌زده‌ایم و دست‌وپایمان را گم ‏کرده‌اید. تقی زودتر از همه به‌خود می‌آید، راه بر وانت دیگری می‌بندد و آن را به موازات وانت ما نگه می‌دارند. هر ‏سه بالا می‌رویم و به سرعت همه‌ی وسایل صوتی و بلندگوها را به وانت سالم منتقل می‌کنیم. من و تقی با آن ‏می‌رویم، و راننده‌ی وانت پنچرشده می‌ماند تا چاره‌ای پیدا کند.‏

ما به سلامت به دفتر حزب می‌رسیم، اما می‌شنوم که گروهی حزب‌اللهی نیز به اتوموبیل مجلل فریدون که ‏کیانوری را از محل میتینگ باز می‌گرداند حمله کرده‌اند و با وجود اسکورت پاسداران مسلح، خساراتی به اتوموبیل ‏زده‌اند. همچنین فردا "نامه مردم" می‌نویسد [صفحه 8] که گروهی دیگر پلاکاردها و پارچه‌نوشت‌های میتینگ را ‏در پشت وانت دیگری با ریختن بنزین آتش زده‌اند و تنها هشیاری راننده بوده که وانت و جان عده‌ای را نجات ‏داده‌است.‏

نیرو و دامنه‌ی عملیات چماقداران پیوسته گسترش می‌یابد؛ سازمان‌یافته عمل می‌کنند. آیا همین اوباش‌اند که ‏کیانوری خوش‌آمدشان می‌گوید؟ همین‌ها که سه سال بعد خود او و همسرش را و هزاران تن دیگر را شکنجه ‏می‌کنند و هزاران نفر را اعدام می‌کنند؟ که جز تیره‌روزی برای میلیون‌ها هم‌وطن ما چیزی نیاوردند؟ فقط برای ‏شعارهای ضد امریکایی‌شان؟

‏***‏
گزارش میتینگ، و متن سخنرانی کیانوری [ص 7 و 8]‏
دو نامه از سیاوش کسرایی.‏

عکس یگانه‌ی بالا از "ب" است، آن را نیز مانند آن‌یکی با خود از ایران خارج کرده‌ام، و تنها در سایت شخصی من منتشر شده‌بود، تا آن‌که خانم نادره افشاری آن را ‏در نوشته‌ای درباره‌ی کیانوری بدون ذکر منبع به کار بردند. در آن نوشته تاریخ تولد و مرگ کیانوری نیز از ‏ویکی‌‌پدیای فارسی نقل شده، که هر دو غلط است و بنابراین بازی ایشان با تاریخ مرگ کیانوری و ربط دادن آن به تاریخ امضای فرمان مشروطیت نیز نادرست است. من در این نوشته تاریخ‌ها را از سنگ گور کیانوری نقل ‏کرده‌ام که تصویر آن در اینترنت یافت می‌شود.‏