InMarathiPro

फोपे वर पत्ता कसा जोडायचा किंवा कसा बदलायचा? / How to add or change address on PhopePe?

2020-08-19T13:57:00.004+05:30

फोपे वर पत्ता कसा जोडायचा किंवा कसा बदलायचा?

फोनपे अँप्लिकेशन वर आपला पत्ता जोडण्यासाठी किंवा बदलण्यासाठी तुम्ही खाली दिलेल्या चरणांचे अनुसरण करू शकता:

1) तुमच्या मोबाइल चे इंटरनेट चालू केल्यावर फोनेपे अँप चालू करा. जसा तो अँप चालू होईल तर समोर असलेल्या होमस्क्रीन वर अगदी वरच्या बाजूला डावीकडे तुम्हाला गोल चिन्ह दिसेल ज्यात फोटो असेल त्याला प्रोफाइल मेनू बोलतात. त्यावर क्लिक करा.

2) जसे तुम्ही त्यावर क्लिक कराल तिथे तुम्हाला माझा पत्ता/ My Address असे ऑप्शन दिसेल. त्यावर क्लिक करा.

3) त्यावर क्लिक केल्यावर तुमच्यासार एक स्क्रीन येईल ज्यात खाली नवीन पत्ता जोडा / Add new address असे पर्याय दिसेल त्यावर क्लिक करा. क्लिक केल्यावर तुम्हाला पासवर्ड टाकण्यास सांगितले जाईल तिथे तुमचे पासवर्ड टाका. तुमच्यासमोर २ पर्याय येतील - घर, कार्यालय. तुम्ही तुमच्या घराचा अथवा कार्यालयाचा पत्ता ही टाकू शकता.

4) तिथे तुमचे संपूर्ण नाव, मोबाईल नंबर, पत्ता, पिनकोड, राज्य आणि शहर ही सगळी माहिती टाकण्यास सांगितली जाईल. ही माहिती भरून झाल्यावर खाली पत्ता जोडा/ Add address असा पर्याय असेल त्यावर क्लिक करा.

अशा सोप्या पद्धतीने तुम्ही फोनपे अँप वर पत्ता जोडू शकता.

जर काही कारणाने तुम्हाला त्या पत्त्यामध्ये सुधारणा करायची असेल. तर जिथे तुम्हाला पत्ता दिसत आहे म्हणजेच प्रोफाइल मधील माझापत्ता / My Address हा ऑप्शन. तिथे सुधार करा / Modify असे लिहिले आहे. त्यावर क्लिक करा आणि तुमचा पासवर्ड टाकून तुम्ही कोणताही बदल सहज करू शकता. बदल करून झाल्यावर खाली पत्त्यास बदल करा / Change address असे पर्याय असेल त्यावर क्लिक करा.

याव्यतिरिक्त फोनेपे अँपबद्दल कोणतेही समस्या व प्रश्न असल्यास खाली कंमेंट मध्ये तुमचे प्रश्न जरूर विचारा.

फोनपे वर भीम यूपीआय पिन कसा बदलायचा?/ How to change BHIM UPI pin on PhonePe app?

2020-08-18T16:35:00.004+05:30

फोनपे वर भीम यूपीआय पिन कसा बदलायचा?

भारत इंटरफेस फॉर मनी (BHIM) एक पेमेंट अ‍ॅप आहे जे आपल्याला युनिफाइड पेमेंट्स इंटरफेस (UPI) चा वापर करून सोपा, सुलभ आणि द्रुत व्यवहार करू देते. आपण यूपीआय वरील कोणासही त्यांचा यूपीआय आयडी वापरुन किंवा थेट बीएचआयएम अ‍ॅपद्वारे त्यांचे QR CODE स्कॅन करुन थेट बँक पेमेंट करू शकता. आपण यूपीआय आयडीवरून अ‍ॅपद्वारे पैशाची विनंती देखील करू शकता. BHIM (भारत इंटरफेस फॉर मनी) अ‍ॅप कॅशलेस पेमेंट्स सुलभ करण्यासाठी भारत सरकारचा एक उपक्रम आहे. अ‍ॅप दोन बँक खात्यांमधील पैशांच्या हस्तांतरणास सुलभ करते आणि सेवेचा वापर करून व्यापाऱ्यांना थेट देय देण्यास वापरकर्त्यास परवानगी देतो. पण कोणाला ही पैसे पाठवण्याच्या युपीआय पिन टाकणं महत्त्वाचा असता. त्याशिवाय कोणतेही व्यवहार करता येत नाहीत. असा हा फोनपे वर भीम यूपीआय पिन कसा बदलायचा? याचे उत्तर तुंहाला इथे मिळेल.

फोनपे वर भीम यूपीआय पिन कसा बदलायचा?

1) तुमच्या मोबाइल चे इंटरनेट चालू केल्यावर फोनेपे अ‍ॅप लॉगिन करून चालू करा. जसा तो अ‍ॅप चालू होईल तर समोर असलेल्या होमस्क्रीन वर एक्दम खालच्या बाजूला तुम्हाला माय मनी/ My Money पर्याय दिसेल त्यावर क्लिक करा.

2) पेमेंट मेथड विभागाखाली बँक अकाउंट्स / Bank Accounts हा पर्याय दिसेल त्यावर क्लिक करा. तुमच्या समोर एक स्क्रीन येईल ज्यात तुम्ही लिंक केलेला/केलेले बँक अकाउंट तुम्हाला दिसेल/दिसतील. तिथेच BHIM UPI पिन बदल/ Change BHIM UPI Pin असे लिहिले असेल त्यावर क्लिक करा.

3) आता तुमच्या समोर एक नवीन स्क्रीन येईल ज्यात तुमचे जुने युपीआय पिन टाकण्यास सांगितले जाईल, तिथे तुमचे जुने युपीआय पिन प्रविष्ट करा. त्याच्याच खाली नवीन युपीआय पिन टाकण्यास सांगितले जाईल तिथे नवीन कोणतेही चार अंकी युपीआय पिन प्रविष्ट करा.

4) नवीन युपीआय पिन टाकल्यावर खाली असे (✔️) चिन्ह दिसेल त्यावर क्लिक करा. अशाप्रकारे सोप्या पद्धतीने तुम्ही तुमचा युपीआय पिन बदल करू शकता.

याव्यतिरिक्त फोनेपे अ‍ॅपबद्दल कोणतेही समस्या व प्रश्न असल्यास खाली कंमेंट मध्ये तुमचे प्रश्न जरूर विचारा.

फोनपे ऍप वर भाषा कशी निवडावी / बदलावी? / How to change or set language on Phonepe app?

2020-08-18T13:12:00.004+05:30

फोनपे ऍप वर भाषा कशी निवडावी / बदलावी?

कोणताही ऍप सहज वापरण्यासाठी आपल्याला त्या ऍप मधली भाषा ही आपल्याला समजेल अशी असावी लागते. मुख्यतः जास्तीत जास्त अँप ची डिफॉल्ट भाषा हि इंग्रजी सेट केलेली असते. पण सगळ्यांनाच इंग्रजी भाषा कळते असं नाही. म्हणूनच फोनपे अँपमध्येसुद्धा इंग्रजी भाषा वगळून अजून १० भाषा दिल्या गेल्या आहेत जेणेकरून तुम्ही फोनपे वरून तुम्हाला समजेल त्या भाषेत व्यवहार करू शकता. म्हणूनच फोनपे ऍप वर भाषा कशी निवडावी / बदलावी? याचे उत्तर तुम्हाला इथे मिळेल.

फोनपे वर भाषा निवडण्यासाठी / बदलण्यासाठी आपण खालील चरणांचे अनुसरण करू शकता:

1) तुमच्या मोबाइल चे इंटरनेट चालू केल्यावर फोनेपे ऍप चालू करा. जसा तो ऍप चालू होईल तर समोर असलेल्या होमस्क्रीन वर अगदी वरच्या बाजूला डावीकडे तुम्हाला गोल चिन्ह दिसेल ज्यात फोटो असेल त्याला प्रोफाइल मेन्यू बोलतात. त्यावर क्लिक करा.

2) जसे तुम्ही त्यावर क्लिक कराल तिथे तुम्हाला माझी भाषा/My Language असे ऑप्शन दिसेल. त्यावर क्लिक करा.

3) त्यावर क्लिक केल्यावर तुमच्यासमोर ११ वेगवेगळ्या भाषा दिसतील. त्यातली तुम्हाला जी भाषा निवडायची असेल त्यावर क्लिक करा. क्लिक केल्यावर खाली Continue / चालू ठेवा हा पर्याय दिसेल त्यावर क्लिक करा.

अशाप्रकारे तुम्ही फोनपे अँप ची भाषा अगदी सहजपणे एका मिनिटात बदलू शकता.

फोनपे पासवर्ड रीसेट / बदल कसा करावा? / How to Reset or Change Phonepe password?

2020-08-17T16:11:00.011+05:30

फोनपे पासवर्ड रीसेट / बदल कसा करावा?

एखादा अँप वापरात असताना आपल्याला अनेक प्रश्न पडतात व समस्या उद्भवतात. पण त्याचे उत्तर मात्र नीट मिळत नाही. आणि जर तो अँप आपण नेहमी वापरात असू तर अजून चिंता वाढते. पासवर्ड हा कोणत्याही अँपचा महत्त्वाचा भाग असतो, तोच पासवर्ड जर आपल्याला बदलायचे असेल तर काय करावे? या प्रश्नाचे उत्तर या ब्लॉग मध्ये मिळेल. जसे की फोनेपे अँप चा पासवर्ड कसा बदलावा किंवा रीसेट करावा? याचे उत्तर एक्दम सोप्या भाषेत सगळ्यांना समजेल या भाषेत समजावण्याचा प्रयत्न केला आहे.

फोनपे पासवर्ड बदलण्यासाठी आपण खालील दिलेल्या चरणांचे अनुसरण करू शकता:

1) तुमच्या मोबाइलला चे इंटरनेट चालू केल्यावर फोनेपे अँप चालू करा. जसा तो अँप चालू होईल तर समोर असलेल्या होमस्क्रीन वर एक्दम वरच्या बाजूला डावीकडे तुम्हाला गोल चिन्ह दिसेल ज्यात फोटो असेल त्याला प्रोफाइल मेनू बोलतात. त्यावर क्लिक करा.

2) जसे तुम्ही त्यावर क्लिक कराल तिथे तुम्हाला पासवर्ड बदला/ Change password असे ऑप्शन दिसेल. त्यावर क्लिक करा.

3) तुमच्यासमोर एक स्क्रीन येईल ज्यात तुम्हाला आधी जुने पासवर्ड टाकण्यास सांगितले जाते. तिथे तुमचा जुना पासवर्ड टाकावे आणि त्याचा खाली नवीन पासवर्ड चा ऑप्शन आहे ज्यात तुम्ही तुम्हाला आवडेल तो नवीन चार अंकी पासवर्ड टाकू शकता.

(टीप : तुम्ही फक्त चार अंकी पासवर्ड ठेऊ शकता. कोणत्याही प्रकारचे अक्षर वापरू नका)

4) नवीन पासवर्ड टाकल्यावर खाली पुष्टी करा अथवा Confirm हा ऑप्शन दिसेल. त्यावर क्लिक करा. त्यानंतर तुमच्या समोर लॉगिन पेज येईल त्यात नवीन सेट केलेला पासवर्ड टाकून तुम्ही नेहमीप्रमाणे तुमचा अँप वापरू शकता.

अशा सोप्या पद्धतीने तुमच्या अँप चा पवर्ड बदलला जातो.

भारतीय लोकनृत्य/Indian Folk dance

2020-08-17T12:43:00.001+05:30

भारतीय लोकनृत्य/INDIAN FOLK DANCE

Image Source - Google | Image by - https://www.jagranjosh.com/

भारत देश हा नेहमीच सगळ्या जगभर लोकप्रिय व जास्त चर्चित देश आहे. कारण भारत हा असा देश आहे जिथे संस्कृती, भाषा, धर्म, जात-पंथ, चालीरीती इत्यादी एकमेकांपासून वेगळे असूनही लोक एकत्र राहतात. मग ते सण असो काही परंपरा असो किंवा नृत्यप्रकार असोत. जसे शास्त्रीय नृत्यप्रकार महत्त्वाचे आहेत तसेच लोकनृत्य पण तितकेच महत्त्वाचे आहेत. लोकनृत्य म्हणजे असे नृत्य जे एखाद्या विशिष्ट देश किंवा प्रदेशातील लोकांचे जीवन प्रतिबिंबित करणारे व लोकांद्वारे विकसित केले गेलेले होय. लोक नृत्य संख्या आणि शैलीमध्ये असंख्य आहेत आणि संबंधित राज्यातील स्थानिक परंपरेनुसार, वांशिक किंवा भौगोलिक प्रदेशांमध्ये भिन्न आहेत. लोक नृत्याची विशेष बाब ही आहे की हा नृत्यप्रकार प्रत्येक जागेवर असणाऱ्या लोकांच्या परंपरा, चालीरीती, इत्यादींचे सादरीकरण नृत्याद्वारे केले जाते जे खूपच मनोरंजक वाटते.

भारतात अनेक राज्य आहेत आणि प्रत्येक राज्यात वेगवेगळे लोक नृत्य असतात. अशाच काही लोकनृत्याची नावे आपण पाहूया:

आंध्र प्रदेश – विलासिनी नाट्यम, कुचीपुडी, आंध्र नाट्यम, भामकल्पम, वीरनाट्यम, दप्पू, तप्पेता गुल्लू, लांबाडी, ढिम्सा, कोलट्टम, बुट्टा बोम्मालू.
अरुणाचल प्रदेश – बुईया, चलो, वानचो, पासी कोंकी, पोणुंग, पोपीर, बारडो छम
आसाम – बिहू, बिच्छुआ, नटपुजा, महारस, कालिगोपाल, बागुरंबा, नागा नृत्य, खेल गोपाळ, तबल चोंगली, कॅनो, झुमुरा होबजनाई
बिहार – जत जतीन, बाखो-बखाइन, पंवारिया, समा चकवा, बिदेसिया
छत्तीसगड – गौर मारिया, पंथी, राऊत नाचा, पांडवानी, वेदमती, कपालिक, भरथरी चरित, चांदैनी
गुजरात – गरबा, दांडिया रास, टिपणी ज्युरुन, भवई
गोवा – तरंगमेल, कोळी, देखनी, फुगडी, शिग्मो, घोडेमोडनी, समयी नृत्य, जागर, रानमाळे, गोन्फ, टोन्या मेळ
हरियाणा – झुमर, फाग, डाफ, धामाळ, लौर, गुग्गा, खोर, गागोर
हिमाचल प्रदेश – झोरा, झाली, चारी, धामण, छापली, महासू, नाटी, डांगी
जम्मू आणि काश्मीर – रऊफ, हिकट, मांडजस, कुड दांडी नाच, दमाली
झारखंड – अल्काप, कर्मा मुंडा, अग्नि, झुमर, जानी झुमर, मर्दाना झुमर, पायका, फागुआ, हंता नृत्य, मुंदारी नृत्य, सरहुल, बड़व, झिटका, डांगा, डोमकाच, घोरा नाच, छाऊ(अर्ध शास्त्रीय)
कर्नाटक – यक्षगाना, हुत्तारी, सुग्गी, कुनिठा, कर्गा, लांबी
केरळा – ओट्टम थुल्लल, कैकोटिकली (कथकली (शास्त्रीय), मोहिनीअट्टम
महाराष्ट्र – लावणी, नाकाटा, कोळी, लेझीम, गफा, दहिकाला दशावतार (बोहाडा)
मध्य प्रदेश – जवारा, मटकी, आडा, खडा नाच, फुलपती, ग्रीडा डान्स, सेल्लारकी, सेलाभाडोनी, मांच
मणिपूर – डोल चोलम, थांग ता, लाई हरोबा, पुंग चोलोम, खंबा थाईबी, नूपा डान्स, रासलीला, खुबक ईशी, ल्हो शा
मेघालय – का शाद सुक मायन्सीम, नॉन्गक्रीम, लाहो
मिझोरम – चेरॉ डान्स, खुल्लम, चाईलं, सावलाकीन, चाँगलाइझॉन, झांगतलाम, पार लाम, सरलंकाई / सोलकीया, तेलंगलाम
नागालँड – रंगमा, बांबू डान्स, झेलियांग, न्सुइरोलियन्स, जेथिंगलीम, टेमॅग्नेटिन, हेतालेली
ओडिशा – सावरी, घुमारा, पेनका, मुनारी (ओडिसी (शास्त्रीय), छाऊ
पंजाब – भांगडा, गिधा, डाफ, धामण, भांड, नकल
राजस्थान – घुमार, चक्री, गणगोर, झुलन लीला, झुमा, सुईसिनी, घापल, कलबेलिया
सिक्किम – चु फाट, सिकमारी, सिंघी चाम किंवा बर्फाचा सिंह, याक चाम, डेन्झॉन्ग गेंन्हा, ताशी यांगकु, खुकुरी नाच, चुटकी नाच, मारुनी नृत्य
तामिळनाडू – कुमी, कोलट्टम, कावडी
त्रिपुरा – होजागिरी
उत्तर प्रदेश – नौटंकी, रासलीला, कजरी, झोरा, चप्पली, जैता
उत्तराखंड – गाढवाली, कुमायूनी, कजरी, झोरा, रासलीला, चप्पली
पश्चिम बंगाल – काठी, गंभीर, ढाली, जत्रा, बाऊल, मरासिया, महल, कीर्तन
लक्षद्वीप – लावा, कोलकाली, परिचकली

लोहस्तंभ, दिल्ली(The Iron Pillar, Delhi) - इतिहासातील एक चमत्कार..

2020-08-13T19:35:00.008+05:30

लोहस्तंभ, दिल्ली(THE IRON PILLAR, DELHI)

भारताचा इतिहास खूप प्रचंड आहे. तसेच इतिहासातील घटना, ऐतिहासिक स्थळे, ऐतिहासिक वस्तू हे ही तितकेच महत्त्वाचे व कधी कधी प्रश्नात पडणारे आहेत. आज ही इतिहासातील काही स्थळे व वस्तू पाहून आपल्याला प्रश्न पडतात कि हे अजून ही इतक्या वर्षांनंतरही चांगल्या स्थितीत कसे? याचे बांधकाम, कोरीव काम कसे केले गेले असेल? हे सगळं करताना कोणती पद्धत व जिन्नस वापरले गेले असतील? शिवाय हे कसे बनवले गेले असेल? कोणी बनवले असेल? का बनवले असेल? असे अनेक प्रश्न मनात उद्भवतात. असेच प्रश्न आपल्याला दिल्ली मधल्या लोह स्तंभ ला बघून उद्धवतील. जेव्हा आपण लांबून हा स्तंभ पाहतो तेव्हा असे वाटते की हा इतर वास्तुकलांप्रमाणे एक साधारण स्तंभ आहे. पण जसजसे आपण जवळ जातो आणि त्याचा इतिहास बघतो तेव्हा विश्वास बसणार नाही एवढे आश्चर्य आपल्याला कळतात. दिल्लीचे लोखंडी खांब (कीर्ती किंवा विजय स्तंभ) जवळपास 24 फूट उंच असून दिल्लीतील मेहरौली येथील कव्वाट-उल मस्जिद येथे आहे, ज्याचे वजन 6 टनांपेक्षा जास्त आहे आणि ते 98% लोखंडापासून बनलेले आहे.

असे मानले जाते की दिल्लीचा हा लोखंड स्तंभ फोर्ज वेल्डिंगचा वापर करून तयार केला गेला होता. खांबावर असलेल्या पातळ फॉस्फरसच्या परतमुळे हा खांब अजून ही गंजला नाही असे म्हटले जाते. शिलालेखानुसार, राजा चंद्राने हा आधारस्तंभ आपले युद्धातील विजय साजरे करण्यासाठी बांधले होते आणि ते भगवान विष्णूला समर्पित केले होते. कुतुब कॉम्प्लेक्स, नवी दिल्ली, भारत येथे असलेला हा लोखंडी खांब मूळत: राजा चंद्राच्या काळात उभारण्यात आला होता आणि त्यांचे संस्कृत भाषेचे शिलालेख आहेत. या राजाची ओळख गुप्ता घराण्याच्या सम्राट चंद्रगुप्त द्वितीय (इ.स. ३७५-४१३/१४ इ.स.) सह झाली आहे. असे मानले जाते की वरच्या बाजूला गुप्तांचे प्रतीक असलेल्या पौराणिक पक्ष गरुडचे प्रतीक आहे, परंतु आता ते पुसत झाले आहे व स्पष्टपणे दिसत नाही. खांबाची एकूण लांबी ७.२ मीटर आहे, त्यापैकी ९३ सेंटीमीटर खांब हा भूमिगत दफन केला गेला आहे.

हा ऐतिहासिक खांब शतकानुशतके सर्व हंगामात खुल्या आकाशाखाली १६०० पेक्षा जास्त वर्षांपासून स्थिर आहे. इतक्या वर्षांपासून याह बिलकुल ही गंज लागला नाही ही जगासाठी आश्चर्यकारक बाब आहे. या स्तंभाच्या इतिहासाचा विचार केला तर ते चौथ्या शतकात बांधले गेले. या खांबावरील संस्कृत शिलालेखानुसार तो ध्वजस्तंभ म्हणून उभारला गेला होता. चंद्रराजांनी मथुरा येथील विष्णू टेकडीवर बांधलेल्या भगवान विष्णूच्या मंदिरासमोर ध्वजस्तंभ म्हणून तो उभारला होता. हे त्यावर गरुड स्थापित करण्यासाठी बांधले गेले असावे, म्हणून त्याला गरुड स्तंभ देखील म्हटले जाते. १०५० मध्ये हा स्तंभ दिल्लीचे संस्थापक अनंगपाल यांनी आणला होता. हा खांब ६.५ टन वजनाचा आहे आणि ४८ सेंमी व्यासाच्या कलात्मक कोरलेल्या बेसवर उभा आहे. खांबाचा वरचा भाग वरच्या बाजूस थोडासा अरुंद आहे, त्याचे टोक सुमारे २९ सेमी रुंद आहे. या खांबाचे वजन ५८६५ किलोपेक्षा जास्त आहे.

असा हा खांब आजही आपल्या जागेवर ठामपणे उभा आहे व इतिहासातील एक मोलाचा भाग मानला जातो. आजही आपण या ऐतिहासिक खांब ला जाऊन पाहू शकतो.

भारतीय शास्त्रीय नृत्य/INDIAN CLASSICAL DANCE FORMS

2020-08-11T13:33:00.007+05:30

भारतीय शास्त्रीय नृत्य/INDIAN CLASSICAL DANCE

Image Source - Google | Image by - https://www.deepawali.co.in/

भारत आपल्या वैविध्यपूर्ण संस्कृती, भाषा, संगीत, नृत्यप्रकार इत्यादींसाठी ओळखला जातो.आपल्या देशातील वैशिष्ट्य पाहून भारताबाहेरील लोकांना सुद्धा हेवा वाटतो. जरी सध्या पाश्चात्य अंस्कृतीचा आपल्या देशातील नृत्यावरर परिणाम दिसत असला तरी आपले मूळ नृत्यप्रकार हे कायमस्वरूपी आपल्या मनात घर करून राहतील. अशाच एका घटकाला आपण पाहूया. ते म्हणजे भारतीय नृत्यप्रकार.

भारतीय नृत्यप्रकारातही २ भाग आहेत ते म्हणजे:

भारतीय शास्त्रीय नृत्य/Indian Classical डान्स
भारतीय लोकनृत्य/Indian Folk dance

भारतीय शास्त्रीय नृत्य/INDIAN CLASSICAL DANCE

शास्त्रीय नृत्य प्रकार हा नाट्यशास्त्रातून उद्भवला. स्त्रोत आणि विद्वानानुसार भारतात ८ शास्त्रीय नृत्य प्रकार आहेत.शास्त्रीय नृत्यात 8 मूलभूत तंत्रज्ञान व्यक्त केल्या जातात ते म्हणजे:

श्रृंगार (प्रेम)

हस्या (विनोदी)

करुणा (दु: ख)

रौद्र (राग)

वीर (वीरता)

भयानक (भीती)

बीभत्स (तिरस्कार)

अद्भुत (आश्चर्य)

शास्त्रीय नृत्यात काही मुख्य प्रकार आहेत ते म्हणजे:

भरतनाट्यम (तमिळनाडू)/Bharatnatyam

‘भरतनाट्यम‘ हा दक्षिण भारतातील तामिळनाडू या राज्याचा नृत्य प्रकार आहे. भरतनाट्यम हे सहसा हिंदू धार्मिक कथा आणि भक्ती व्यक्त करण्यासाठी वापरले जाते. हा शास्त्रीय नृत्य इतर सर्व भारतीय शास्त्रीय नृत्यांची आई आहे असे म्हटले जाते.मुळात स्त्रियांसाठी मंदिर नृत्य, असे याला म्हटले जाते.‘भाव’(अभिव्यक्ती), ‘राग’(संगीत), ताल आणि ‘नाट्य’(नृत्य) अशा चार शब्दांचा संयोजन म्हणजेच भरतनाट्यम आहे.हे नृत्य प्रकार कृपा, कोमलता, चेहऱ्यावरील भाव आणि शिल्पकलेच्या विविध पोझसाठी ओळखले जाते. नृत्याच्या हालचाली या नाजूक पायांच्या हालचालींनी दर्शविल्या जातात.एखादी गोष्ट सांगण्यासाठी हात मुद्रा, किंवा प्रतीकात्मक हाताच्या हावभावांच्या मालिकेमध्ये वापर केला जातो.

कथक (उत्तर प्रदेश)/Katthak

‘कथक‘ या शब्दाची उत्पत्ति कथा या शब्दापासून झाली आहे ज्याचा अर्थ कथाकथन असा आहे. परंपरेने हे नृत्य अधिक धार्मिक स्वरुपाचे होते, म्हणजेच राधा आणि कृष्णाच्या कथा सांगणारे.कथक हा भारतातील सर्वात लोकप्रिय शास्त्रीय नृत्य प्रकार आहे, ज्याचा मूळ भाग उत्तर भारताच्या भटक्या विख्यात आहे.हे कलाकार असामान्य हावभाव आणि चमकदार चेहर्‍याचे भाव यांद्वारे लोकांना पौराणिक कथा सांगत असत. हा नृत्यप्रकार पुरुष आणि स्त्रिया दोन्ही सादर करतात. हालचालींमध्ये पावलांभोवती घातले जाणारे घुंगरू आणि हातांचे व चेहऱ्याचे हावभाव यांच्या आधारावर नृत्य सादर केले जात असे.या नृत्य प्रकारात मध्य आशियाची वैशिष्ट्य पहिली जाऊ शकतात.नर्तक टेबल किंवा पखाजाजच्या तालावर नाचतात.

ओडिसी (ओडिशा)/Odissi

पुरातत्व शोधांच्या आधारे, ओडिसी हयात असलेल्या भारतीय शास्त्रीय नृत्यांपैकी सर्वात जुनी मानली जाते, ज्याचे उगम ओडिशा राज्यात झाले आहे.‘महर्षी’ किंवा महिला मंदिर सेवकांनी सादर केलेल्या या नृत्य प्रकारात मंदिरे आणि मंदिरातील शिल्पकलांचा जवळचा संबंध आहे.ओडिसी नृत्यप्रकार इतर प्रकारांपेक्षा भिन्न आहे कारण यात त्रिभंगी मुद्रा, शरीराच्या तीन भागाशी संबंधित आहे, म्हणजे डोके, दिवाळे आणि धड.ओडिसी एक अतिशय जटिल आणि अर्थपूर्ण नृत्यप्रकार आहे, ज्यामध्ये पन्नासहून अधिक मुद्रा (प्रतीकात्मक हातवारे) सामान्यत: वापरली जातात. ओडिसी नृत्याची परंपरा महारी, नारटकी आणि गोतीपुआ अशा तीन शाळांमध्ये जिवंत राहिली. अनेक कलाकारांच्या प्रयत्नातून, या नृत्य प्रकाराला भारतीय शास्त्रीय नृत्याची मान्यता मिळाली. नृत्य प्रकार मुख्यत्वे डोके, छाती आणि ओटीपोटासह शरीराच्या अवयवांच्या स्वतंत्र हालचालींसाठी नोंदविला जातो.

कथकली (केरळ)/Kathakali

‘कथकली‘ हा नृत्यप्रकार केरळ राज्याभोवती म्हणजेच दक्षिण-पश्चिम भारतामधील आहे.भरतनाट्यम प्रमाणेच कथकली देखील धार्मिक नृत्य आहे.यातील नृत्याची प्रेरणा ही रामायणातून आणि शैव परंपरेतील कथांमधून घेतली जाते. कथकली नृत्याची उत्पत्ती १७ व्या शतकात केरळ राज्यात झाली. हा एक विशिष्ट प्रकारचा नृत्यप्रकार आहे ज्यात शास्त्रीय नृत्यासह नाटक ही सादर केले जाते. जे खऱ्या अर्थाने संप्रेषण करणार्‍या प्रवृत्तींसाठी ओळखले जाते.हा नृत्यप्रकार मुख्यतः पात्रांची आकर्षक रचना, आकर्षक मेक-अप आणि विस्तृत पोशाख आणि असामान्य हावभाव यासाठी प्रख्यात आहे.परंपरागत कथकली हे मुले व पुरुष, सादर करतात. बर्‍याच वर्षांमध्ये, नृत्यात सुधारणा झाल्या आणि सुधारित संगीत आणि गाण्यांनी हालचाली सहज झाल्या आहेत. हा नृत्य प्रकार खरोखरच अप्रतिम आहे. नृत्यांगनांच्या चेहर्‍यावरील मेकअपचे या प्रकारातील पात्रांचे चरित्र दर्शवतात जसे की हिरव्या रंगाचा मेकअप राजा, ध्येयवादी नायकेसाठी वापरला जातो; काळ्या रंगाचा उपयोग दुष्कर्मासाठी केला जातो.

कुचीपुडी (आंध्र प्रदेश)/Kuchipudi

इतर शैलींपेक्षा कुचीपुडी हा नृत्यप्रकार सादर करण्यासाठी नृत्य आणि गायन या दोन्ही गोष्टींमध्ये कौशल्य असणे आवश्यक आहे. दक्षिण-पूर्व भारतातील आंध्र प्रदेश राज्यात या नृत्याची औपचारिक रीतीने रीतसर गाणे व नृत्य सादर केले जाते. जरी आता हे नृत्य मुख्यत्वे स्त्रिया सादर करतात, पारंपारिकपणे हे नृत्य पुरुष सादर करत होते, अगदी स्त्री भूमिका देखील.भारतातील हे पारंपारिक नृत्य, भाषण, अभिनय (माइम) आणि शुद्ध नृत्य यांचे संयोजन आहे. कुचीपुडी अभिनय हे नृत्य नाटकासारखेच आहे ज्यात नाटकातील सामग्रीच्या आधारे नर्तक भिन्न भूमिका बजावतात. यात अंतिम नृत्य आनंददायी पार्श्वभूमी संगीतापासून सुरू होते.

मणिपुरी (मणिपूर)/Manipuri

ईशान्येकडील मणिपूर राज्यातील, मणिपुरी हा लोकप्रिय भारतीय शास्त्रीय नृत्यांपैकी एक आहे. मणिपुरी नृत्य संपूर्णपणे धर्माभिमानी आहे आणि मनोरंजनाऐवजी प्रेक्षकांना आध्यात्मिक अनुभव देणे हे या नृत्याचे उद्दीष्ट आहे. या नृत्य प्रकारात, नर्तक पोत किंवा घोट्याच्या घंटा घालत नाहीत. या नृत्यात नर्तकांचे पाय कारणास्तव कठोर परिश्रम करीत नाहीत परंतु त्यांचे शरीर हालचाल आणि चेहऱ्यावरील नाजूक भाव दर्शकांना पूर्ण भाव आणि भक्तीमध्ये गुंतवतात.हे जगातील सर्वात अर्थपूर्ण नृत्य आहे ज्यामध्ये अनेक अद्भुत हिंदू महाकाव्यांचा समावेश आहे.त्याची मुळं त्या राज्यातील लोक परंपरा आणि संस्कारांमध्ये आहेत आणि बहुतेक वेळेस ते कृष्णा देवताच्या जीवनातील दृश्येसुद्धा चित्रित करतात. या नृत्यची मुख्य वैशिष्ट्ये म्हणजे रंगीबेरंगी सजावट आणि पोशाख, मोहक संगीत, सभ्य आणि बहरलेल्या पाकळ्या-मऊ पायांच्या हालचाली आणि कामगिरीची नाजूकपणा आहेत. सर्व धार्मिक आणि इतर सामाजिक-सांस्कृतिक समारंभांसाठी हे नृत्य सादर केले जाते.

सत्तरीया (आसाम)/Sattariya

भारतीय शास्त्रीय नृत्य प्रकारांच्या यादीमध्ये सत्तरीया हा नवीनतम शास्त्रीय नृत्यप्रकार आहे. या नृत्य प्रकाराचा उगम आसाम राज्यात झाला.ही एक अशी कला आहे ज्यात हाताच्या हावभाव, पावलांच्या हालचाली, आणि शरीराच्या हालचालींच्या अद्वितीय संयोजनासह नृत्य-नाट्य सादर केले जाते.नृत्याचे बहुतेक विषय राम आणि सीता किंवा कृष्ण आणि राधा यांच्याशी संबंधित असतात.सत्तरीया नृत्यांची मुख्य वैशिष्ट्ये म्हणजे त्यांतील समृद्ध आणि वैविध्यपूर्ण धुन, गीत आणि ताल आहेत. याचा उद्देश धर्म, नृत्य-नाटके, संगीत, चित्रकला आणि एकत्रित प्रार्थनेद्वारे राज्यात शांतता आणणे असा आहे.

मोहिनीअट्टम (केरळ,ओडिशा आणि पश्चिम बंगाल)/Mohiniyattam

मोहिनीअट्टम या शब्दाचा अर्थ ‘मोहिनी’ या शब्दापासून झाला आहे, ज्याचा अर्थ ‘सुंदर स्त्री’ असा आहे आणि ‘अट्टम’ म्हणजे ‘नृत्य’. हे केरळ राज्यात उद्भवणारे आणखी एक शास्त्रीय नृत्यप्रकार आहे. नृत्य आणि नाजूक हावभाव आणि पायांच्या झट्यांसह नृत्यात नाटक सादर केल्यामुळे हा नृत्य प्रकार लोकप्रिय आहे.अशा प्रकारे हा नृत्य एक सुंदर स्त्रीलिंगी कृपा दर्शवितो. हे नृत्य प्रेम आणि भावनांच्या थीमवर आधारित आहेत. Ya नृत्याच्या पोशाखात पांढर्‍या रंगाची साडी जिला सोनेरी पट्टी असते. आणि या नृत्यासाठी वापरले जाणारे वाद्ये म्हणजेच मृदंगा, वीणा, बासरी इ. आहेत.

भारत देश हा 'विविधतेत एकता' या शब्दाचा तंतोतंत उदाहरण आहे. अशा या देशात मुख्यत्वे किती व कोणते धर्म आहेत ते पाहूया/ Major Religions in India

2020-08-10T18:08:00.008+05:30

भारतातील प्रमुख धर्म /Major Indian Religions

Image Source - Google | Image by - https://hi.wikipedia.org/

‘विविधतेत एकता’(Unity in diversity) हे शब्द ऐकताच एकच देश आपल्या डोळ्यासमोर येतो आणि तो म्हणजे भारत. जगातील सर्वाधिक धार्मिक दृष्ट्या वैविध्यपूर्ण देशांमध्ये भारत हा एक देश आहे. जिथे सर्व धर्म, पंथ, जातीचे लोक एकत्र राहतात, एकत्र सण साजरे करतात, एकमेकांना साहाय्य करतात. २०११ च्या जनगणनेनुसार, भारतातील ७९.८% लोक हिंदू धर्म पाळतात, १४.२% इस्लामचे पालन करतात, २.३% ख्रिश्चन धर्माचे पालन करतात, १.७% शीख धर्माचे पालन करतात, ०.७% बौद्ध धर्माचे पालन करतात आणि ०.४% जैन धर्माचे पालन करतात तर इतर ०.७%( आदिवासी भागात इतर धर्मांचे अनुसरण केले जाते), झोरोस्टेरिनिझम – ०.१%. असा हा वैविध्यपूर्ण देश आपल्या याच वैशिष्ट्यांमुळे संपूर्ण जगातला सर्वात वेगळा मानला जातो व जगाचा आकर्षण बनला आहे.

भारतातील धर्माची वैशिष्ट्ये विविध धार्मिक श्रद्धा आणि पद्धतींमध्ये आढळतात.

हिंदू धर्म (Hinduism) – ७९.८%

हिंदू धर्म हा सहसा जगातील सर्वात प्राचीन धर्म मानला जातो. ख्रिश्चन आणि इस्लाम नंतर जगभरात हे तिसऱ्या क्रमांकावर गणले गेले आहे.हिंदू धर्मात बर्‍याच धार्मिक पद्धतींचा समावेश आहे, ज्या व्यवहारात भिन्न आहेत आणि त्यात भिन्न तत्वज्ञान आणि पंथ आहेत. हिंदु धर्माची उत्पत्ती सनातन धर्म किंवा ‘चिरंतन नियम’ मध्ये आहे. बहुतेक हिंदू मंदिरे भारतातच आहेत, तसेच बहुतेक हिंदू संतांची जन्मस्थळे ही भारतातच आहेत. पश्चिमेकडील भारतीय डायस्पोरा यांनी योग, ध्यान, आयुर्वेदिक औषध, कर्म आणि पुनर्जन्म यासारख्या हिंदू तत्वज्ञानाचे अनेक पैलू लोकप्रिय केले आहेत. प्रयागराज (पूर्वी अलाहाबाद) येथे जगातील सर्वात मोठा धार्मिक तीर्थक्षेत्र प्रयाग कुंभ मेळा आहे, जिथे जगभरातील हिंदूच नव्हे तर अनेक लोक एकत्र येऊन भारताच्या तीन पवित्र नद्यांच्या संगमामध्ये स्नान करतात: गंगा, यमुना आणि सरस्वती. हिंदू धर्मात अनेक देवांना पुजले जाते. वर्षभर असणारे सण सोहळे सगळे एकत्र मिळून साजरा करतात. भगवद्‌गीता हा प्राचीन भारतीय तत्त्वज्ञानविषयक ग्रंथ आहे. हिंदू धर्मात या ग्रंथाला खूप महत्त्व दिले जाते.

इस्लाम (Islam) – १४.२%

हिंदू धर्मानंतर इस्लाम हा भारतातील दुसर्‍या क्रमांकाचा सर्वात मोठा धर्म आहे. इंडोनेशिया आणि पाकिस्ताननंतर भारतात जगातील तिसरा मोठा मुस्लिम समुदाय आहे. ८ व्या शतकात इस्लामची ओळख भारतात झाली. ज्याने विद्यमान संस्कृतींच्या इतर सांस्कृतिक सुधारणांमध्ये महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आणि भारतीय शास्त्रीय संगीताच्या जगाला आकार दिला. भारतातील अंदाजे १३० दशलक्ष लोक इस्लाम धर्माचे पालन करतात, त्यांच्यापैकी बहुतेकांनी मुघल काळात धर्म परिवर्तन केले आणि बहुतेक लोक पश्चिम आणि उत्तर भारतातील काही भागात वास्तव्य करतात. ७१२ AD मध्ये मुसलमान आक्रमणकर्त्यांनी सिंधू नदी गाठली. अरब आणि भारतीय यांच्यात व्यापार लवकर विकसित झाला यात भारताच्या पश्चिम किनाऱ्यावरील बंदरे अग्रगण्य भूमिका बजावतात. अशाप्रकारे केरळ राज्याने सर्वप्रथम मुस्लिम धर्माचा स्वीकार केला. ताजमहाल आणि कुतुब मीनार यासारख्या इस्लामिक वास्तुकलेच्या काही प्रख्यात स्मारक भारतात आहे.

ख्रिश्चनत्व (Christianity) – २.३%

ख्रिश्चन धर्म हा हिंदू धर्म आणि इस्लाम नंतरचा भारतातील तिसरा मोठा धर्म आहे, जो भारताच्या लोकसंख्येच्या २.3 टक्के आहे (२०११ ची जनगणना). ख्रिश्चन धर्माची ओळख पहिल्या शतकात सेंट थॉमस म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या ख्रिश्चन धर्मप्रसारकाने केली. त्यांनी देशाच्या दक्षिणेकडील बर्‍याच भारतीयांचे धर्मांतर केले. दुसर्‍या शतकात यहुदी-ख्रिश्चनांच्या आगमनानंतर ख्रिश्चन धर्म प्रगत आणि मजबूत झाला. १८०० च्या सुरुवातीच्या काळात मिशनरी कार्यात वाढ झाली आणि आज ख्रिस्ती धर्म ही भारतातील प्रमुख अल्पसंख्याक भाषांपैकी एक आहे. त्याचे अनुयायी गोव्यासारख्या पश्चिमी राज्यांत तसेच मिझोरमसारख्या ईशान्य भागात आणि दक्षिण भारतामध्ये सर्वत्र पसरलेले आहेत. भारतात या धर्मातील लोक भरपूर सण मानवतात जसे की गुड फ्रायडे, क्रिसमस, इस्टर डे इत्यादी.

शीख धर्म (Sikhism) – १.७%

पंजाब भागात सुमारे ४०० वर्षांपूर्वी शीख धर्म सुरू झाला. १६ व्या शतकात, पंजाब म्हणजेच उत्तर भारत येथे गुरु नानक यांनी स्थापन केलेला हा एकेश्वर धर्म आहे. आधुनिक काळातील पाकिस्तानात लाहोरजवळ जन्मलेले गुरु नानक यांना लहानपणापासूनच आध्यात्मिक गोष्टींमध्ये रस होता. त्यांना कवी संत कबीर यांच्या शिकवणीचा शोध लागला. सर्व गोष्टींच्या सारणासह अध्यात्मिक अनुभव घेतल्यानंतर गुरु नानक यांनी ‘जप जी साहिब’ ही एक गूढ कविता रचली आणि ती लोकांपर्यंत पोचवण्याचे ठरवले. अशाप्रकारे त्यांनी धर्माचा प्रसार केला. भारतातील एकूण शीखांपैकी ७७% लोक पंजाब राज्यात केंद्रित आहेत जो जगातील एक अग्रगण्य शीख प्रदेश आहे आणि येथे शीखांची वारसा असलेली घरे आहेत.

शीख हा शब्द संस्कृतमधील ‘सिस्या’ या शब्दातून आला आहे, ज्याचा अर्थ आहे “विद्यार्थी” किंवा “शिष्य”.विशेष म्हणजे, मोठ्या संख्येने शीख भारतीय सैन्यात कार्यरत होते. अमृतसर मधील सुवर्ण मंदिर हे भारतातील सर्वात प्रसिद्ध आणि लोकप्रिय शीख मंदिर आहे.

बौद्ध धर्म (Buddhism) – ०.७%

बौद्ध हा धर्म भारतातील अल्पसंख्याक धर्म आहे आणि लोकसंख्येच्या जवळजवळ ०.७% आहे. गौतम बुद्धांनी आपले बहुतेक आयुष्य भारतात व्यतीत केले. त्यांच्या काही तत्त्वांचा प्रभाव महात्मा गांधींवर होता. बौद्ध धर्म ध्यान, जीवन पवित्रता आणि अहिंसा यावर जोर देते. जरी बौद्ध धर्म एकेकाळी भारतीय खंडात व्यापक होता, आज पर्यवेक्षक बहुतेक देशातील हिमालयी प्रदेशात आढळतात. प्रामुख्याने पर्यटनाच्या उद्देशाने बौद्ध धर्माशी असलेले देशातील संबंधांना प्रोत्साहन देण्यासाठी आज भारत सरकारने एक उपक्रम हाती घेतला आहे. बोधगया (वाराणसीपासून १६० मैलांवर) बुद्धांनी आध्यात्मिक ज्ञान प्राप्त केले. हा संख्येच्या दृष्टीने जगातील चौथा धर्म आहे, परंतु आता भारताच्या लोकसंख्येच्या १% पेक्षा कमी लोकसंख्या आहे. बौद्ध धर्म हा एक वैयक्तिक मार्ग आहे ज्याचे उद्दीष्ट मानवी दु: खाचे कारण असलेल्या अहंकारिक इच्छा आणि भ्रम बुजवून ज्ञान प्राप्त करणे आहे.

इतर धर्म (Others) – ०.७%

इतर वर्गात अल्पसंख्याक धर्मांचा समावेश आहे. या धर्मांमध्ये बहिष्माचा तसेच यहुदी (Jewish) धर्माचा समावेश आहे. यहुदी धर्म हा भारतीय भूभागावर नोंदला गेलेल्या पहिल्या धर्मांपैकी एक होता. तथापि , आज असा अंदाज आहे की भारतात केवळ ५००० ज्यू रहात आहेत. यात भारताच्या लोकसंख्येच्या ०.७% लोकसंख्या आहे.

जैन धर्म (Jainism) – ०.४%

जैन धर्म (संस्कृत जीनांतील, ‘विजयी’) हा असा धर्म आहे जो बहुधा १० व्या(B.C.E) शतकाच्या आसपासच सुरू झाला होता. हा एक प्राचीन धर्म मानला जातो. भारतात सुमारे ५ दशलक्ष जैन आहेत. तीर्थांकार हे भूतकाळातील प्रबुद्ध स्वामी आहेत ज्यांनी जैन धर्माची तत्त्वे शिकविली. जैन उपासनास्थानास जैन मंदिर, किंवा डेरासर (गुजरात आणि राजस्थान राज्यात) किंवा बासाडी (कर्नाटकात) म्हणतात. भारतातील काही प्रख्यात जैन मंदिरांमध्ये रणकपूरमधील रणकपूर जैन मंदिर आणि पालिताना मधील पालिताना मंदिर यांचा समावेश आहे.

झोरोस्ट्रियन धर्म (Zoroastrianism) – ०.१%

भारतातील झोरोस्ट्रिनिझम हा हजारो वर्षांच्या इतिहासातील इतिहास भारतीय संस्कृती आणि लोकांसह सामायिक करतो. झोरोस्टेरियन धर्माचे अनुयायी भारतीय लोकसंख्येच्या जवळपास ०.१% आहेत. झोरोस्टेरिनिझम हा जगातील सर्वात प्राचीन धर्म आहे. भारतातील झारोस्टेरियन लोकांना ‘पारशी’ म्हणतात.

वरील धर्म हे भारतातील मुख्य धर्म मानले जातात. प्रत्येक धर्मात वेगवेगळे सण साजरे केले जातात. त्यातले काही खालीलप्रमाणे आहेत:

हिंदू सण आणि उत्सव

गुढीपाडवा • रामनवमी • हनुमान जयंती • परशुराम जयंती • अक्षय्य तृतीया • आषाढी एकादशी • नागपंचमी • नारळी पौर्णिमा • कृष्णजन्माष्टमी • पोळा • गणेश चतुर्थी • अनंत चतुर्दशी • घटस्थापना • विजयादशमी • कोजागरी पौर्णिमा • दीपावली • नर्क चतुर्दशी • लक्ष्मीपूजन • बलिप्रतिपदा • भाऊबीज • कार्तिकी एकादशी • त्रिपुरारी पौर्णिमा • चंपाषष्ठी (सट) • श्रीदत्त जयंती • मकरसंक्रांत • दुर्गाष्टमी • रथसप्तमी • महाशिवरात्र • होळी • रंगपंचमी • पोंगल • ओणम

बौद्ध सण आणि उत्सव

आंबेडकर जयंती • सम्राट अशोक जयंती • बुद्ध जयंती • धम्मचक्र प्रवर्तन दिन • लोसर

जैन सण आणि उत्सव

वर्षप्रतिपदा • ज्ञानपंचमी • चातुर्मासी चतुर्दशी • कार्तिक पौर्णिमा • मौनी एकादशी • पार्श्वनाथ जयंती • मेरु त्रयोदशी • महावीर जयंती • चैत्र पौर्णिमा • अक्षय्य तृतीया • पर्युषण पर्व • दिवाळी

सिंधी सण आणि उत्सव

चेनी चांद • चालिहो • तिजरी • थडरी • महालक्ष्मी • गुरू नानक जयंती

शिख सण आणि उत्सव

गुरू नानक जयंती • वैशाखी (बैसाखी) • होला मोहल्ला (हल्लाबोल) • गुरू गोविंदसिंह जयंती • वसंत पंचमी, प्रकाशदिन.

मुस्लिम सण आणि उत्सव

मोहरम • मिलाद-उन-नवी • शाब-ए-मेराज • शाब-ए-बरात • ईद-उल-फित्र (रमजान ईद) • ईद-उल-अधा (बकरी ईद)

ख्रिस्ती सण आणि उत्सव

नाताळ • गुड फ्रायडे • लेन्ट • ईस्टर • पाम संडे • पेंटेकोस्ट • स्वर्गारोहण

पारशी सण आणि उत्सव

पतेती • नवरोज • रपिथ विन • खोर्दाद साल (झरतृष्ट्र जयंती) • फरवर्दगन जशन • आर्दिबेहेस्त • मैद्योझरेन गहंबार • खोर्दाद जश्न • तिर्यन जशन • मैद्योशेम गहंबार • अमरदाद जश्न • शाहरेवार जश्न • पैतिशाहेन गहंवार • मेहेर्गन जश्न • जमशेदी नवरोज • अयथ्रेन गहंबार • अवन जश्न • अदर्गन जश्न • फर्वदिन जश्न • दा-ए-ददार जश्न • जश्न-ए-सदेह • दिसा जश्न • मैद्योरेम गहंवार • बहमन जश्न • अस्पंदर्मद जश्न • फर्वर्दगन जश्न • हमस्पथमएदेम गहंवार

शौर्य पुरस्कार/Galantry awards - तुम्हाला माहित आहे का की भारतात शूर, पराक्रम दाखवणाऱ्या व्यक्तींना खास करून आपले संरक्षण करणाऱ्यांना कोणते पुरस्कार व मेडल दिले जातात.

2020-08-05T16:45:00.001+05:30

शौर्य पुरस्कार/GALANTRY AWARDS

वीरता आणि शौर्य दाखवणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीला सन्मान दिला गेलाच पाहजे, खासकरून जेव्हा आपल्या सीमेवरील जवानांची. शूर आणि शौर्याची प्रशंसा करण्याची कला नवीन नाही. ते देशाच्या स्थिरतेसाठी सर्वात महत्त्वाचे घटक बनतात. प्रत्यक्षात रणांगणावर कोणत्याही प्रकारचा मृत्यू गौरवशाली मानला जात असे. परमवीर चक्र, महावीर चक्र, अशोक चक्र, शौर्य चक्र इत्यादि सन्मान देऊन त्यांना गौरविले जाते.

युद्धकाळातील वीरता पुरस्कार/WARTIME BRAVERY AWARD

युद्धकाळातील वीरता पुरस्कार यात ही तीन प्रकार येतात ते म्हणजे:

परमवीर चक्र (पीव्हीसी)
महावीर चक्र (एमव्हीसी)
वीर चक्र (विआरसी)

परमवीर चक्र (पीव्हीसी)/Paramveer Chakra(PVC)

परमवीर चक्र हा सैन्यात सर्वोच्च दर्जाचा पुरस्कार आहे आणि युद्धाच्या वेळी पराक्रमाची विशिष्ट कामगिरी बजावणाऱ्या कर्मचार्‍यांना त्याचा दर्जा देण्यात येतो. हे पदक गोलाकार आकाराचे असते, ते कांस्य रंगाने बनलेले असते,त्याचा व्यास हा एक आणि तीन-आठवा इंच असतो आणि मध्यभागी उभ्या असलेल्या राज्य चिन्हासह, इंद्रच्या वज्राच्या चार प्रतिकृती असतात. उलट्या बाजूला, कमलच्या फुलांनी विभक्त केलेले २ शिलालेखित आख्यायिका असतात. “परमवीर चक्र” हे शब्द हिंदी आणि इंग्रजीमध्ये लिहिलेले असते.

महावीर चक्र /Mahavir Chakra(MVC)

महावीर चक्र (एमव्हीसी) म्हणजे परमवीर चक्रानंतर भारतातील दुसरे सर्वात मोठे सैन्य सजावट (पुरस्कार) आहे आणि शत्रूच्या उपस्थितीत, शस्त्राने जमीन किंवा समुद्रात किंवा आकाश यात शौर्य दाखविण्याच्या कृत्याबद्दल त्यांना सन्मानित केले जाते. हे पदक चांदीचे असून ते गोलाकार आकाराचे आहे. समोर उभा केलेला एक पाच-बिंदू असलेला तारा आहे ज्यामध्ये गोलाकार केंद्र-तुकडा आहे ज्यावर भारताचे राज्य चिन्ह कोरलेले आहे. उलट बाजूला मध्यभागी दोन कमळाची फुलं आहेत आणि त्याचा आजूबाजूला “महावीर चक्र” हे शब्द देवनागरी आणि इंग्रजीमध्ये उमटले आहेत.

वीर चक्र /वीर चक्र(VRC)

वीर चक्र हा एक भारतीय शौर्य पुरस्कार आहे जो रणांगणावर शत्रूच्या उपस्थितीत शौर्य करण्याच्या कृत्यासाठी देण्यात येतो. हे पुरस्कार आधी ब्रिटीश डीस्टीन्गुइशेड सर्व्हिस क्रॉस (डीएससी), मिलिटरी क्रॉस (एमसी) आणि डिस्टिंग्विशिंग फ्लाइंग क्रॉस (डीएफसी) या नावांनी दिले जायचे. पदक म्हणजे गोलाकार रौप्य पदक. मध्यभागी चाक किंवा चक्रासह एक पाच-नक्षी असलेला तारा आणि त्यावर राज्य प्रतीक कोरले असते. साध्या केंद्राभोवती, दोन पौराणिक कथा कमलच्या फुलांनी विभक्त झाली आहेत आणि “वीर चक्र” हिंदी आणि इंग्रजीमध्ये लिहिली गेली आहेत.

पीसटाईम शौर्य पुरस्कार/PEACETIME VALOR AWARD

पीसटाईम शौर्य पुरस्कार यात ही तीन प्रकार येतात ते म्हणजे:

अशोक चक्र (एसी)
कीर्ती चक्र (केसी)
शौर्य चक्र (एससी)

अशोक चक्र /Ashok Chakra(AC)

अशोक चक्र हे शौर्य, धैर्यवान कृती किंवा रणांगणाच्या मैदानापासून दूर दिल्या गेलेल्या आत्म-त्याग यासाठी देण्यात येणारे भारताची सर्वोच्च शांततापूर्ण लष्करी पुरस्कार आहे. हे पुरस्कार सैनिकी किंवा नागरी कर्मचार्‍यांना दिले जाऊ शकते. पुरस्काराची रचना वर्तुळाकार असून “अशोक चक्र” असे हिंदी व इंग्रजी दोन्ही भाषेमध्ये लिहिलेले असते आणि या २ आवृत्त्या दोन कमळाच्या फुलांनी विभक्त केल्या आहेत.

कीर्ती चक्र /Keerti Chakra (KC)

कीर्ती चक्र हे शौर्य, धैर्यवान कृती किंवा युद्धक्षेत्रापासून दूर असलेल्या आत्म-त्याग या नावाने भारतीय सैन्य पुरस्कार आहे. हे नागरी तसेच सैन्य कर्मचार्‍यांना, मरणोत्तर पुरस्कारांसह प्रदान केले जाऊ शकते. १९६७ पूर्वी हा पुरस्कार अशोक चक्र II (दुसरा वर्ग) म्हणून ओळखला जात असे. हे आकारात गोलाकार असते आणि मानक चांदीपासून बनविलेले असते, एक आणि तीन आठ इंच व्यासाचे आहे. समोर, मध्यभागी अशोक चक्रांची नक्षीदार प्रतिकृती असते आणि त्याभोवती कमळ हे गोल आकारात असते. मागच्या बाजूला “कीर्ती चक्र” हे शब्द हिंदी आणि इंग्रजी दोन्ही भाषांमध्ये उमटलेले असतात; आवृत्त्या दोन कमळाच्या फुलांनी विभक्त केल्या जातात.

शौर्य चक्र / Shaurya Chakra(SC)

शौर्य चक्र हे एक सैन्य शौर्य आहे जे शौर्यासाठी, धैर्याने कार्य करण्यासाठी किंवा आत्म-त्यागासाठी देण्यात येते. यात शत्रूशी प्रत्यक्ष सामना न झालेले व्यक्ती असतात. हे नागरी तसेच सैन्य कर्मचार्‍यांना मरणोत्तर ही दिले जाऊ शकते. हा पुरस्कार परिपत्रक असून, त्याला कांस्य रंग देण्यात आले आहे. मध्यभागी, “अशोक चक्र” शब्द कमळाच्या माळा आणि एक शोभेच्या काठाने वेढलेले आहेत. उलटपक्षी, “अशोक चक्र” हे शब्द पदकाच्या वरच्या काठावर हिंदीमध्ये आणि त्याच नावाने इंग्रजीत खालच्या कड्यावर कोरलेले आहेत.

या व्यतिरिक्त अजून काही पुरस्कार दिले जातात त्याची नोंद खाली केली गेली आहे:

वॉरटाइम विशिष्ट सेवा पदके/Wartime Distinguished Service medals

सर्वोत्तम युध सेवा पदक
उत्तम युध सेवा पदक
युध सेवा पदक

पीसटाइम विशिष्ट सेवा पदके/Peacetime Distinguished Service medals

परम विशिष्ठ सेवा पदक
अति विशिष्ठ सेवा पदक
विशिष्ठ सेवा पदक

विशिष्ट सेवा आणि शौर्य पदके/Distinguished service and gallantry medals

सेना पदक (सैन्य)
नौसेना पदक (नेव्ही)
वायुसेना पदक (हवाई दल)

नागरी पुरस्कार/Civilian awards - भारतातील सर्वोच्च पुरस्कार कोणते आहेत?/ What are the highest awards in India?

2020-07-30T19:01:00.000+05:30

नागरी पुरस्कार/CIVILIAN AWARDS

एखाद्याने काही चांगलं काम केलं की त्याला शाबाशी देणं हे फार महत्वाचं आहे. जेणेकरून त्या व्यक्तीचा मनोबल वाढेल व ती व्यक्ती अजून चांगले काम करण्यास प्रवृत्त होईल. शाबाशी देण्याचे अनेक वेगवेगळे मार्ग असतात. काही लोक बोलून शाबाशी देतात तर काही पाठ थोपटून, तर कित्येकदा भेटवस्तू किंवा सन्मान,मानचिन्ह वगैरे दिले जाते. आज आपण पाहूया की भारतात जी व्यक्ती अशासहप्रकरची चांगली कामगिरी करते तिला सरकारकडून भारतीय स्तरावर कशाप्रकारे गौरविले जाते. मुळात आपण बघूया की भारतात कोणते पुरस्कार दिले जातात.

अशाचप्रकारे भारतात पुरस्काराचे साधारणपणे आपल्याला २ भाग दिसतील ते म्हणजे:

नागरी पुरस्कार/Civilian awards
शौर्य पुरस्कार/Galantry awards

नागरी पुरस्कार/CIVILIAN AWARDS

विशिष्ट कार्यक्षेत्रात उल्लेखनीय कामगिरी केलेल्या लोकांना नागरी पुरस्काराने सन्मानित केले जाते. प्रजासत्ताक दिनाच्या दिवशी हे पुरस्कार संबंधित राष्ट्रपतींकडून प्रदान करण्यात येतात.

नागरी पुरस्कार मध्ये खालील पुरस्कार येतात:

भारतरत्न/Bharat Ratna

भारतरत्न हा भारतातील सर्वोच्च नागरी पुरस्कार आहे. विज्ञान, साहित्य, कला आणि सार्वजनिक सेवा या क्षेत्रातील कामगिरीसाठी हा पुरस्कार प्रदान करण्यात येतो. प्रथम प्राप्तकर्ता सी. राजगोपालचारी होते. १९५४ मध्ये याची स्थापना केली गेली. पिंपळाच्या पानाचा आकार या पुरस्काराला आहे व याचे रंग कांस्य-टोनचा आहे. या पुरस्काराच्या मध्यभागी सूर्याचे प्रतीक आहे आणि देवनागरी लिपीत चिन्हाच्या खाली “भारतरत्न” हे शब्द लिहिलेले आहेत. उलट बाजूने यात राज्य चिन्ह आणि राज्य बोधवाक्य आहे.

पद्म विभूषण/Padma Vibhushan

पद्म विभूषण हा भारतातील दुसरा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार आहे. कला, साहित्य, विज्ञान, सार्वजनिक सेवा आणि सरकारी सेवेसह कोणत्याही क्षेत्रातील विशिष्ट कामगिरी असलेल्या लोकांना हा पुरस्कार दिला जातो. या पुरस्कारास वर्तुळाकार आकारात भौमितिक नमुना असलेले गोलाकार आकार आहे आणि तो कांस्य रंगाचा आहे. वर्तुळाच्या मध्यभागी, कमळाचे नक्षीदार फूल आहे. “पद्मा” आणि “विभूषण” हे शब्द देवनागरी लिपीमध्ये कमळाच्या फुलाच्या वर आणि खाली लिहिलेला आहे. मागच्या बाजूला यात राज्य चिन्ह आणि राज्य बोधवाक्य आहे.

पद्मभूषण/Padma Bhushan

पद्मभूषण हा भारतातील तिसरा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार आहे आणि डॉक्टर आणि वैज्ञानिक यांच्यासह सरकारी सेवकांनी केलेल्या सेवेसह कोणत्याही क्षेत्रात सेवेसाठी कामगिरी केलेल्या लोकांना या सन्मानाने पुरस्कृत केले जाते, परंतु सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रमात काम करणाऱ्यांना वगळले जाते. या पुरस्काराची पद्मविभूषण सारखीच रचना आहे. सर्व नक्षी सोन्यात केली आहे.

पद्मश्री/Padma Shree

पद्मश्री पुरस्कार हा सरकारी कर्मचार्‍यांनी दिलेल्या सेवेसह कोणत्याही क्षेत्रात केलेल्या कामगिरीबद्दल हा पुरस्कार लोकांना दिला जातो. पुरस्काराचा आकार वर्तुळावरील भौमितीय पॅटर्नची सुपरइम्पोजिशन आहे. “पद्मा” आणि “श्री” हे शब्द मध्यभागी कमळाच्या फुलांच्या वर आणि खाली उमटलेले आहेत. सर्व एम्बॉसिंग स्टेनलेस स्टीलमध्ये केले गेले आहे आणि परिघ पितळात सुसज्ज केली गेली आहे.

नोबेल पारितोषिक/Nobel Prize

साहित्य, औषध, भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र, शांतता आणि अर्थशास्त्र या क्षेत्रांत उपलब्ध असलेला सर्वात प्रतिष्ठित पुरस्कार म्हणून नोबेल पारितोषिके व्यापकपणे मानली जातात. दरवर्षी विविध पुरस्कारांसाठी २०० हून अधिक प्रारंभिक नामनिर्देशित असतात, नंतर निवड समिती काही नाव शॉर्टलिस्ट करतात.(सहसा तीन ते पाच लोक किंवा संस्था). अल्फ्रेड बर्नार्ड नोबेल (डायनामाइटचा अविष्कारक) यांनी या पुरस्काराची स्थापना केली. १० डिसेंबरला म्हणजेच अल्फ्रेड बर्नार्ड नोबेल यांच्या पुण्यतिथी च्या दिवशी हा पुरस्कार देण्यात येतो. हा जगातील सर्वाधिक प्रतिष्ठित आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार मानला जातो. इकॉनॉमिक्स व्यतिरिक्त इतर सर्व विभागाला हा पुरस्कार १९०१ पासून देण्यात आले होते. अर्थशास्त्र नोबेल पुरस्कारची १९६७ मध्ये स्थापना केली गेली आणि प्रथम १९६९ मध्ये दिली गेली.

अथिरापल्ली वॉटरफल, केरळ/ Athirapally Waterfalls, Kerala

2020-07-29T19:31:00.002+05:30

अथिरापल्ली वॉटरफल, केरळ/ ATHIRAPALLY WATERFALLS, KERALA

केवळ दक्षिण भारताचाच नाही तर संपूर्ण भारतात लोकप्रिय झालेला चित्रपट म्हणजेच बाहुबली. जो अनेक कारणांसाठी लोकप्रिय झाला व ह्या चित्रपटाने दर्शकांचे मन जिंकले. त्यातील एक कारण म्हणजेच त्यात दाखवला गेलेला धबधबा. निसर्ग सौंदर्य काय असता ते त्या धबधब्याला बघून कळते. अनेकांनी अंदाज लावला की हा धबधबा खरा नसून Special effects वापरले गेलेत. पण खरं म्हणजे हा धबधबा कोणत्याही प्रकारचा इफेक्ट नसून केरळमधील त्रिशूर जिल्ह्यातील चालकुडी तालुक्यात अस्तित्वात आहे.

अथिरप्पिली धबधबा, केरळमधील त्रिशूर जिल्ह्यातील चालकुडी तालुक्यातील अथिरप्पिली पंचायत मध्ये, चालकुडी नदीवर, वसलेले आहे. ते शोलेयर पर्वतराजीच्या प्रवेशद्वाराजवळील पश्चिम घाटाच्या वरच्या टोकापासून उगम पावते. अथिरप्पिली केवळ त्रिशूरच्या चालकुडी तालुक्यातच नाही तर चालाकुडी नदीनेही बनले आहे. वास्तविक हा अनामालई पर्वतरांगेत उगम करतो परंतु इतर प्रवाहांमध्ये सामील होऊन एक मोठी नदी बनवितो. हा केरळमधील सर्वात मोठा धबधबा आहे, जो ८० फूट उंच आहे. अथिरप्पिली ते वाझाचल धबधब्याकडे जाणार्‍या वाटेवर आणखी एक धबधबा आहे, ज्याला स्थानिक पातळीवर "चर्पा फॉल्स" म्हणतात. अथिरप्पिली धबधबा केरळमधील सर्वात मोठा धबधबा आहे आणि त्याला "भारताचा नायगरा" असे टोपणनाव देण्यात आले आहे. येथून, अथिरपल्ली फॉल्स अरबी समुद्राच्या दिशेने वाझाचल जंगलातील हिरव्यागार प्रदेशातून वाहते, ज्यामुळे पाण्याचे झरे, हिरव्या रंगाचे जंगल आणि निळसर आकाश दिसते.

जंगल सफारी

थ्रीसुर जिल्हा पर्यटन पदोन्नती परिषदेच्या वतीने चक्कुडी ते मलक्कापारा पर्यंत अथिरप्पिली डेस्टिनेशन मॅनेजमेंट काउन्सिलद्वारे दररोज जंगल सफारी ट्रिप्स आयोजित केल्या जातात. सफारी तुम्हाला केरळच्या रेनफॉरेस्टला ओलांडून शोलेयर रांग ओलांडून ९० किमी दौर्‍यावर नेईल. वाझाचल फॉल्स, थंबोर्म्युझी डॅम आणि अथिरप्पिली फॉल्स या पर्यटनस्थळांसह पक्षी आणि प्राण्यांच्या विविध प्रजाती हे एक उत्तम पर्यावरणीय पर्यटन स्थळ बनले आहे. याच बरोबर काही मुख्य आकर्षणे म्हणजे कौथुका पार्क, थुंबूरमुझी डॅम, बटरफ्लाय गार्डन, रेनफरेस्ट रहिवासी वन्यजीव आणि चहाच्या बागा आहेत.

वन्यजीव

अथलाप्पिली धबधबाभोवती वाझाचल वनविभागाची घनदाट वनस्पती आहे. असे म्हटले जाते की केरळमधील जैव-विविधतेतील सर्वोत्तम ठिकाणांपैकी हे एक ठिकाण आहे. परिसरातील वन्यजीवांमध्ये एशियाटिक हत्ती, वाघ, बिबट्या, बायसन, सांबार इत्यादी समाविष्ट आहे. हिरव्यागार हिरव्यागार जंगलात ग्रेट इंडियन हॉर्नबिल, कोचीन forest केन टर्टल आणि नीलगिरी लंगूर या जाती आहेत. अथिरप्पिली-वाझाचल क्षेत्रातील एकमेव १८० मीटर (५९० फूट) उंच किनार्यावरील जंगलामध्ये एकमेव स्थान आहे जिथे चारही दक्षिण भारतीय हॉर्नबीलच्या प्रजाती आढळतात. ज्यात द ग्रेट हार्नबिल (केरळचा राज्य पक्षी), मलबार पाईड हॉर्नबिल, मलबार ग्रे हॉर्नबिल आणि भारतीय ग्रे हॉर्नबिल एकत्र राहत असल्याचे आढळले आहे. म्हणूनच, अथिरप्पिली हा प्रदेश केरळमधील सर्वोत्तम वन्यजीव स्थळांपैकी एक आहे. त्या परिसरातील वृक्षारोपणांमध्ये सागवान, बांबू आणि निलगिरी जास्तप्रमाणात आढळते.

जलविद्युत प्रकल्प

अथिरप्पिली धबधब्यांचे पाणी वीज निर्मितीसाठी वापरले जाऊ शकते. अथिरप्पिली येथे हायड्रो इलेक्ट्रिक पॉवर प्रकल्प तयार करण्याचा प्रस्ताव होता. तथापि, याला अनेक वन्यजीव संरक्षक आणि निसर्गशास्त्रज्ञांनी पर्यावरणाचे नुकसान, मानवी हक्कांचे उल्लंघन आणि पर्यटनाला धोका अशा घटकांमुळे विरोध दर्शविला होता. हा प्रदेश जैवविविधतेचा आकर्षण केंद्र आहे, एक हायड्रो-इलेक्ट्रिक प्रकल्प हे सगळं नष्ट करेल असे त्यांचे म्हणणे होते. समीक्षकांनी असेही नमूद केले की जर नदीकाठचा संपूर्ण भाग विद्युत निर्मितीसाठी वळविला गेला तर अथिरिप्पिली-वाझाचल धबधबे कोरडे पडतील. अथिरिप्पिली धबधब्यांवरील प्रस्तावित जलविद्युत प्रकल्पामुळे परिसरातील आदिवासी गट ज्यांना 'काडार' या नावाने ओळखले जाते विस्थापित होईल आणि अखेर नामशेष होईल यावरही पर्यावरणप्रेमींनी/ समीक्षकांनी चिंता व्यक्त केली.

ब्रिहदेश्वर मंदिर /Brihadeshwara Temple

2020-07-27T19:46:00.000+05:30

ब्रिहदेश्वर मंदिर /Brihadeshwara Temple

ब्रिहदेश्वर मंदिर (पेरुवदैरियार कोविल) एक हिंदू मंदिर आहे, जो भारताच्या तमिळनाडू राज्यातील तंजावर येथे स्थित आहे. त्याला पेरिया कोविल, राजाराजेश्वर मंदिर आणि राजाराजेश्वरम असेही म्हणतात. हे भारतातील सर्वात मोठ्या मंदिरांपैकी एक आहे आणि चोल काळात द्रविड आर्किटेक्चरचे हे एक उदाहरण आहे. सम्राट राजा चोल प्रथम यांनी बांधले आणि हे मंदिर १०० एडी मध्ये पूर्ण झाले, हे मंदिर २०१० मध्ये १००० वर्ष जुने झाले. हे मंदिर युनेस्कोच्या जागतिक वारसास्थळाचा(UNESCO World Heritage Site) एक भाग आहे, ज्याला “ग्रेट लिव्हिंग चोल मंदिरे” म्हणून ओळखले जाते, यात इतर दोन बृहदेश्वर मंदिर सुद्धा आहेत : गंगाकोंडा चोलपुरम आणि ऐरावतेश्वर मंदिर.

मंदिर हे एक भव्य वास्तुशिल्पाचे बांधकाम आहे आणि मंदिरात येणाऱ्या कोणालाही आश्चर्य वाटण्याचे थांबवणार नाही. १३०,००० टनांहून अधिक ग्रॅनाइट वापरुन बनवलेल्या या कल्पित वास्तूमुळे दक्षिण भारतीय राजांची वास्तू बनवण्यात असलेले कौशल्य दिसून येते.

आर्किटेक्चर, स्टोन अँड कॉपर, आयकॉनोग्राफी, चित्रकला, नृत्य, संगीत, दागदागिने आणि खोदकाम या प्रत्येक कलाकुसरांचे हे भांडार आहे. हे मंदिर कोरीव संस्कृत आणि तमिळ संग्रहण सुलेखणाचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे. या मंदिराच्या बांधकाम कलेचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याच्या घुमटाची सावली पृथ्वीवर कधीच पडत नाही. मंदिरात स्थापित विशाल, भव्य शिवलिंग पाहून त्यांचे नाव बृहद्देश्वर योग्य असल्याचे दिसते.

२१६ फूट उंच टॉवर मंदिराच्या अभयारण्यापासून बांधलेले हे मंदिर आहे. हा तेजस्वी बुरुज दुरूनच शहरात प्रवेश करणारे कुणी पाहू शकतो. आणखी एक चित्तथरारक गोष्ट जी पाहणाऱ्याला नक्कीच चकित करते ती म्हणजे मंदिरात बांधलेली भव्य नंदी पुतळे; त्याची उंची सुमारे दोन मीटर, लांबी सहा मीटर आणि रुंदी अडीच मीटर आहे आणि एका दगडापासून बनविलेल्या पुतळ्याचं तब्बल २० टन वजन आहे. मंदिराच्या वरच्या मजल्याच्या बाह्य भिंतींवर भरतनाट्यम या प्रसिद्ध शास्त्रीय नृत्याची विविध मुद्रा काळजीपूर्वक कोरलेली आहेत.

ज्या प्लॅटफॉर्मवर मंदिर बांधले गेले त्याची उंची ५ मीटर आहे. मंदिराच्या बाहेरील तटबंदी किल्ल्याप्रमाणे बांधली गेली आहे. मंदिरात दोन प्रवेशद्वार आहेत.

मंदिराच्या मध्यभागी नंदी बैलची मूर्ती आहे. मंदिरात दोन हॉल असून त्यांना मंडप देखील म्हणतात. एक सभागृह स्तंभस्त आहे तर दुसरे सभागृह. याखेरीज आणखी बरीच मंदिरे आहेत.

येथे पूजले जाणारे प्राथमिक देवता भगवान शिव आहेत ज्यांची प्रतिमा आतील गर्भगृहात स्थापित आहे.

महाबलीपूरम/Mahabalipuram

2020-07-27T19:10:00.003+05:30

महाबलीपूरम/MAHABALIPURAM

महाबलीपुरमच्या द्रविड शैलीतील जगप्रसिद्ध हिंदू मंदिरांना युनेस्कोने इ.स.१९८४ साली जागतिक वारसा स्थळ (UNESCO world heritage site) म्हणून घोषित केले आहे.

महाबलीपुरम हे प्राचीन मंदिर चेन्नईपासून जवळपास 60 किलोमीटर अंतरावर दक्षिण दिशेला स्थित आहे. सागरी किनाऱ्यावर असलेलं हे प्राचीन मंदिर त्याकाळातील इंजिनियरिंगचा व कला कौशल्याचा उत्तम नमूना आहे. हे महाबलीपूरमचे समुद्र काठावरील मंदिर आठव्या शतकातील दक्षिण भारतातील सर्वात प्राचीन मंदिरांपैकी एक मानले जाते.

मध्यभागी भगवान विष्णूचे मंदिर असून दोन्ही बाजूला शिवमंदिर आहेत. येथे असणारे मंदिर आणि स्थळांचे अवशेष त्याकाळातील भव्यतेचं दर्शन घडवतात. महाबलीपुरम हे भव्य मंदिरे, स्थापत्य व सुंदर सागरतटासाठी जगभरात प्रसिद्ध अ्रसलेले शहर आहे. बंगाल खाडीच्या तटावर वसलेले हे शहर पूर्वी मामल्लापुरम नावाने ओळखले जात असे. सातव्या शतकातील हे शहर पल्लव राजांच्या राजधानीचे शहर होते. महाबलीपुरममध्ये ग्रेनाइटच्या दगडांना पैलू पाडून भव्य आणि जीवंत प्रतिमा तयार केल्या जात असत. आजही त्या ठिकाणी त्यावेळच्या काही प्रतिमा पाहायला मिळतात. हे ठिकाण भारतीय इतिहासामध्ये एक अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावतं. कारण येथे प्राचीन काळातील अनेक ऐतिहासिक वास्तू आजही पाहता येतात.

ममलापुरमच्या नावाचा उगम ‘मामल्लन’ या शब्दापासून झाला आहे. ‘मामल्लन’ शब्दाचा अर्थ ‘महान कुस्तीगीर’ असा होतो. मामल्लन ही नरसिंहवर्मन-२ ला दिलेली उपाधी होती.

इतिहासकारांच्या मते, प्राचीन काळामध्ये पुरूष वर्गामध्ये आपली शारीरिक शक्ती राखण्याचा प्रभाव होता. त्यामुळे त्याकाळातील लोक मल्ल युद्ध किंवा कुस्ती यांसारख्या शारीरिक बल दाखवणाऱ्या खेळांना प्राधान्य देत असत. आणि हे फक्त सैनिकच नाही तर राज्यात असलेल्या सामान्य लोकांमध्ये ही अशा स्पर्धा खेळवली जात असत. अशाच स्पर्धांमध्ये विजयी झाल्यानंतर आपला विजय साजरा करण्यासाठी आणि त्या दिवसाची आठवण ठेवण्यासाठी त्याकाळातील राजे मंदिर आणि गुहा तयार करत असत. त्यामुळेच महाबलीपुरममध्ये मोठ्या प्रमाणावर मंदिरं, धार्मिक स्थळं आणि कलात्मक गुहा पाहायला मिळतात.

वैशिष्ट्य व ओळख

अखंड दगडात खोदलेली मंदिरे हे महाबलीपूरमचे वैशिष्ट्य आहे, म्हणजे एकाच दगडाला ला कोरून हे मंदिर बनवण्यात आले आहे. इथेच कृष्ण मंडप नावाची एक गुहा पहाडात खोदलेली आहे. या गुफेत गोवर्धन धारी श्रीकृष्ण व गोप-गोपी यांची चित्रे कोरलेली आहेत. या गुफेजवळ पंच पांडव रथ आहेत. मुख्य रथाला धर्मराज रथ म्हटले जाते. कोरलेले एक तीन मजली मंदिर येथे आहे.या मंदिरासमोरच वराहमंडप आहे.त्यात वराहरूपी विष्णू पृथ्वीला समुद्रातून वर काढीत आहेत असे सुंदर शिल्प कोरलेले आहे.

येथील लोकप्रिय रथ मंदिराच्या दक्षिणेला स्थित आहे. याच भागात महाभारतातील पाच पांडवांच्या नावाचे पाच दगडी रथ आहेत म्हणूनच महाभारतातील पाच पांडवांच्या नावाने त्याला पांडव रथ म्हणतात. पाच रथांपैकी चार रथ अखंड शिळेतून कोरले गेले आहेत. द्रौपदी व अजुर्नाचा रथ चौकोनी आकाराचा आहे. यात धर्मराजाचा रथ सर्वात उंच आहे. महाबलीपूरममधील प्रवेशाकडील भागातील दगडचा भव्य शिला फोडून कृष्ण मंडप उभारला गेला आहे. या मंडपाच्या प्रवेशद्वारावर तेथील ग्रामीण जीवनावर आधारित कथा कोरलेल्या आहेत.

थिरुकदलमलई हे भगवान विष्णूला समर्पित मंदिर महासागरातील शिल्पांच्या संरक्षणासाठी पल्लव राज्यांनी बांधले होते.

वराह लेणी मंदिर (Varaha Cave Temple) हे ७ व्या शतकातील एक लहान रॉक-कट मंदिर आहे. वराह लेणी विष्णूच्या वराह आणि वामन अवतारासाठी प्रसिद्ध आहे. वराह लेणी पल्लवच्या चार चिंतनशील द्वारपालांसाठी देखील प्रसिध्द आहे. तसेच सातव्या शतकातील महिषासुर मर्दिनी लेणी कोरीव कामांसाठी लोकप्रिय आहे.

म्हैसूर पॅलेस/ Mysore Palace

2020-07-27T13:36:00.003+05:30

म्हैसूर पॅलेस/ MYSORE PALACE

भारत हा वारसा, संस्कृती, परंपरा आणि वास्तुकलेने समृद्ध असलेला देश आहे आणि त्याचे उत्तम उदाहरण आहे म्हैसूर पॅलेस. म्हैसूर पॅलेस कर्नाटक राज्यातील म्हैसूर या शहरातील एक भव्य इमारत आहे. अंबा विलास पॅलेस म्हणूनही ओळखला जाणारा, हा म्हैसूरच्या राजघराण्याचा पूर्वीचा राजवाडा आहे आणि अजूनही त्यांचे अधिकृत निवासस्थान आहे. म्हैसूर पॅलेस १९३२ मध्ये वडेयार राजवंशाच्या २४ व्या शासकासाठी बांधला गेला होता आणि तो देशातील सर्वात मोठ्या वाड्यांमध्ये गणला जातो. हा राजवाडा मैसूरच्या मध्यभागात आहे आणि त्याचे तोंड चामुंडी टेकड्यांच्या पूर्वेकडे आहे. म्हैसूरला सामान्यत: ‘पॅलेसचे शहर'(City of Palace) असे संबोधले जाते. राजवाडा ज्या भूमीवर आता उभा आहे तो मूळतः पुरागिरी (शब्दशः किल्ला) म्हणून ओळखला जात होता आणि आता त्याला जुना किल्ला म्हणून ओळखले जाते.

इतिहास

म्हैसूर वाड्याचा मूळ पाया १४ व्या शतकातील आहे, जो शाही घराण्यातील वाडेयर्स किंवा वाडियर्स यांनी केला होता. पौराणिक कथांनुसार, यदुराया वोडेयार या पहिल्या वदेय शासकाने विद्यमान जागेवर राजवाडा बांधला होता. १४ व्या शतकात जुन्या किल्ल्यात पहिला महाल बांधला, तो तोडून अनेक वेळा तोडण्यात आला. सुरुवातीला हा राजवाडा हा एक लाकडी किल्ला होता, ज्याला इ.स. १७३८ मध्ये विजेच्या साहाय्याने पाडले गेले व कांतिरव नरसा राजा वोडेयार यांच्या कडकडाटात पुनर्बांधणी केली. १७९९ मध्ये, टिपू सुलतानच्या मृत्यूनंतर, राजवाडा कृष्णराज वडेयर तिसराच्या अधिपत्याखाली आला, ज्याने हिंदू वास्तुशैलीनुसार राजवाडा पुन्हा तयार केला.

१८९७ मध्ये महापौर राजर्षी कृष्णराजा वोडेयार चतुर्थची मोठी बहीण, राजकुमारी जयलक्ष्मी अम्मानी यांचा विवाह सोहळा चालू असताना लाकडी वाड्याला आग लावून नष्ट केले. पुन्हा, महाराणी केंपनजन्मम्नी देवी आणि तिचा मुलगा महाराजा कृष्णराजा वोडेयार चतुर्थ यांनी राजवाडा पुन्हा बांधण्याचा निर्णय घेतला. राजवाड्याचे नूतनीकरण करण्याचे काम हेन्री इरविन नावाच्या ब्रिटीश वास्तुविशारदाकडे सोपविण्यात आले होते. हे राजवाडे १९१२ मध्ये तयार करण्यात आले होते. म्हैसूर राज्याच्या शेवटच्या महाराजा जयचमराजेंद्र वाडियार यांच्या कारकीर्दीत त्याचे विस्तार १९४० मध्ये करण्यात आले.

१९४० मध्ये राजवाड्याच्या रचनेत अनेक नूतनीकरणे करण्यात आल्या, ज्यात सार्वजनिक दरबार हॉलचा समावेश होता. राजघराण्याचे वंशज म्हैसूर वाड्याच्या एका भागात रहातात, तर बहुतेक राजवाडे आता सरकारी मालकीच्या संग्रहालयात रूपांतरित झाले आहेत.

आर्किटेक्चर

हिंदु, मोगल, राजपूत आणि गॉथिक वास्तुशास्त्राच्या शैलीने म्हणजेच इंडोर-सेरेसिक शैलीमध्ये म्हैसूर पॅलेस बांधला गेला आहे. ही संगमरवरी घुमट असलेली तीन मजली दगडी रचना असून यामध्ये १४५ फूट म्हणजेच पाच मजली टॉवर आहे आणि घुमटासाठी खोल गुलाबी संगमरवरी वापरली असता ती बारीक राखाडी ग्रेनाइट वापरुन बांधली गेली. वाड्याभोवती एक मोठी बाग आहे. आंतरिक खुलेपणाने कोरीव दारे, काचेच्या बनवलेले सीलिंग्ज, चमकदार चमकणारे फरशा, नेत्रदीपक चेकोस्लोवाकियन झूमर आणि जगभरातील कलाकृतींनी डिझाइन केलेले आहेत. प्रवेशद्वारावर आणि कमानीवर राज्याचे उद्दीष्ट, “कधीही घाबरू नका” संस्कृतमध्ये लिहिलेले आहे. मध्य कमानीच्या वर, गजलक्ष्मीचे दोन दिव्य शिल्प आहे – दोन हत्ती असलेल्या श्रीमंतीची देवी. राजवाड्याला कंपाऊंडचे तीन दरवाजे – पुढचा गेट (विशेषत: पूर्व गेट) व्हीव्हीआयपींसाठी उघडले जात आणि अन्यथा दसरा दरम्यान; साउथ गेट सामान्य लोकांसाठी नियुक्त केले गेले आहे; आणि पश्चिम दरवाजा सामान्यत: दसरामध्ये खुला असतो. पूर्वेकडील, दक्षिणेकडील आणि पश्चिमेकडील तीन प्रवेशद्वारांच्या व्यतिरिक्त या वाड्यात अनेक गुप्त बोगदे आहेत. १४ व्या ते २० व्या शतकापर्यंत बांधलेल्या या वाड्यात मंदिराचा एक गट आहे.

खाजगी हॉल किंवा “अंबाविलसा” हा एक आलिशान हॉल आहे ज्याचा दरवाजा गुलाबाच्या लाकडापासून कोरलेला आहे. राजा येथे मंत्र्यांसमवेत खासगी सभा घेत असे. दरबार हॉल किंवा “दिवाण-ए-आम” हा एक १५५ फूट उंच सार्वजनिक हॉल आहे जो सार्वजनिक घोषणांसाठी आणि सुनावणीसाठी वापरला जात होता. दिवाण-ए-आम मधील राजगद्दी म्हणजे सोनारांवरील सिंहासनावर मंत्रमुग्ध करणारी एक कलात्मक कलाकृती आहे जी केवळ दसरा उत्सवाच्या वेळी जनतेला दाखवून दिले जाते. राजवाड्याच्या दक्षिणेस लग्नाचे हॉल किंवा कल्याण मंडपाचे आणखी एक विशाल अष्टकोनी आकाराचे हॉल आहे ज्यामध्ये काचेचे कमाल मर्यादा आणि चमकदार टाइल फ्लोअरिंग आहे. कमाल मर्यादा जटिल कॅलिडोस्कोपिक कलाकृतींनी भरली आहे.

भारतातील या विस्मयकारक राजवाड्याबद्दल आणखी एक मनोरंजक सत्य आहे की त्याला चामुंडी डोंगराचा सामना करावा लागतो. कारण म्हैसूर महाराज हे चामुंडी देवीचे भक्त आहेत.

म्हैसूर पॅलेसजवळची आकर्षणे

दोडा गडियायारा
जगनमोहन पॅलेस आर्ट गॅलरी आणि सभागृह
श्री चमराजेंद्र प्राणिसंग्रहालय
बादशहा बाजार – रेशीम मार्ग
देवराजा मार्केट
करंजी तलाव
जयलक्ष्मी विलास कॉम्प्लेक्स संग्रहालय
म्हैसूर रेल्वे संग्रहालय
फिलोमेना चर्च

तवांग मठ/ Tawang monastery or गॅल्डेन नामगे ल्हात्से(Galden Namgey Lhatse)

2020-07-27T13:15:00.001+05:30

तवांग मठ/ TAWANG MONASTERY or गॅल्डेन नामगे ल्हात्से(GALDEN NAMGEY LHATSE)

तवंग मठ म्हणजेच गॅल्डेन नामगे ल्हात्से(Galden Namgey Lhatse) हे तवांग, अरुणाचल प्रदेश मध्ये आहे.हे मठ भारतातील सात वास्तुकला आश्चर्यायांपैकी एक आहे. तवांग हे अरुणाचल प्रदेशच्या कोपऱ्यावर वसलेले एक शहर आहे आणि त्याच्या पूर्वेस भूतान आहे. हे सुंदर ठिकाण आहे, जो ऐतिहासिकदृष्ट्या तिबेटचा भाग होता आणि येथे मोनपा लोकांचे वास्तव्य होते. आजही तवांगमध्ये हे लोक अधिक प्रमाणात बघावयास मिळतील. समुद्रपाटीपासून हे शहर ३५०० मीटर उंचीवर आहे. या शहरातील आकर्षणस्थळांपैकी एक म्हणजे तवांग मठ.

उंच डोंगरी भागात हा मठ आहे. समुद्रपाटीपासून मठाची उंची १०००० मीटर आहे. तवांग मठ हा भारतातील सर्वात मोठा बौद्ध मठ आहे आणि जगातील दुसरा सर्वात मोठा बौद्ध मठ आहे जो बौद्ध धर्मासाठी सर्वात महत्वाचे तीर्थस्थान आहे. हे मठ तिबेटपासून खाली वाहणाऱ्या तवांग-चुच्या खोऱ्यात तिबेट सीमेच्या अगदी जवळ आहे. गॅल्डेन नामगे ल्हात्से या नावाने देखील ओळखले जाते ज्याचा अर्थ ‘स्पष्ट आकाशामधील स्वर्ग’ आहे. तवांग गलदान नामग्हे ल्हात्से असे मठाचे पूर्ण नाव आहे, ज्यात “ता” चा अर्थ “घोडा”, “वांग” चा अर्थ “निवडलेला” आहे, जो एकत्रितपणे ‘तवांग’ या शब्दाचा अर्थ बनवितो, ज्याचा अर्थ “घोडा द्वारे निवडलेले स्थान” आहे. पुढे ‘गलदान’ म्हणजे “नंदनवन”, ‘नामग्याल’ म्हणजे “स्वर्गीय” आणि “लत्से” म्हणजे “दिव्य”.

५ व्या दलाई लामा, नगावांग लोबसंग ग्यात्सो यांच्या इच्छेनुसार याची स्थापना मेरॅक लामा लोद्रे ग्यात्सो यांनी १६८०-१६८१ मध्ये केली. हे वज्रयान बौद्ध धर्माच्या गलयुग शाळेशी संबंधित आहे आणि ल्हासाच्या ड्रेपंग मठात याचा धार्मिक संबंध आहे, जो ब्रिटीशांच्या काळात चालू होता. मठ तीन मजली उंच आहे. हे ९२५ फूट (२८२ मीटर) लांबीच्या कंपाऊंड भिंतींनी बंद केलेले आहे. संकुलामध्ये ६५ निवासी इमारती आहेत. मठाच्या च्या लायब्ररीत प्रामुख्याने कानग्यूर आणि टेंग्युर ही मौल्यवान जुने ग्रंथ आहेत.

या सुंदर मठाशी संबंधित काही वैचित्र्यपूर्ण दंतकथा आहेत:

एका आख्यायिकेमध्ये असे म्हटले आहे की मठ स्थापन करण्यासाठी आदर्श स्थान शोधत असताना, ५ व्या दलाई लामा यांच्या सांगण्यावरून मेरॅक लामा लोद्रे ग्यात्सो यांनी खूप जागांचा शोध घेतला. तो हे करण्यात अयशस्वी झाला आणि एके रात्री तो असाच एका गुहेत गेला, जेथे त्याने योग्य ठिकाण मिळावी यासाठी त्याने मनापासून प्रार्थना केली. दुसर्‍या दिवशी सकाळी त्याचा घोडा हरवला. जेव्हा तो आपला घोडा शोधत निघाला तेव्हा त्याने डोंगराच्या माथ्यावर आपल्या घोड्याला चरताना पाहिले, तेथील दृश्य पाहून त्याने विचार केला की हा दैवी हस्तक्षेप आहे आणि मग त्यांनी तिथे मठ स्थापित करण्याचा निर्णय घेतला.

तवांग नावाच्या व्युत्पत्तीच्या दुसर्‍या आख्यायिकेचा संबंध खजिनांचा विभाग करणारे टर्टन पेमलिंगपाशी आहे. याच ठिकाणी त्याने तामिद्दीन आणि काग्याद या “दीक्षा” दिल्या आहेत, ज्याचा परिणाम “तवांग” असा झाला. ‘ता’ हा ‘तमदीन’ साठी संक्षिप्त रूप आहे आणि ‘वांग’ म्हणजे ‘दीक्षा’.

मुख्य मंदिर (दुखंग)

प्रवेशद्वाराच्या पश्चिमेला मठातील मुख्य मंदिर, दुखंग (‘दु’ म्हणजे ‘असेंबली’ आणि ‘खांग’ म्हणजे “इमारत” म्हणून ओळखले जाते. हे १८६०-६१ मध्ये बांधले गेले.

१८ फूट (५.५ मीटर) उंचीच्या बुद्धांची एक मोठी प्रतिमा आहे; जी सुशोभित केलेली आहे आणि ते कमळाच्या स्थितीत आहे. ही प्रतिमा असेंब्ली हॉलच्या उत्तरेकडील चेहर्यावर आहे आणि एका व्यासपीठावर स्थापित केली आहे आणि त्याचे डोके पहिल्या मजल्यापर्यंत पोहोचते. बुद्ध प्रतिमेच्या पुढे एक चांदीची टोपली आहे ज्यामध्ये देवी (पाल्देन लहमो) चा खास थांगका आहे जो मठातील संरक्षक देवता आहे. असे म्हणतात की हे ५ व्या दलाई लामाच्या नाकातून निघालेल्या रक्ताने रंगविले गेले होते, ज्यामुळे थांकाला एक “जीवनमान” दिले जाते. ही थांगका प्रतिमा, ज्याला द्री देवी असेही म्हणतात, हे ५ व्या दलाई लामा यांनी मठात दान केले. मुख्य मंदिर जीर्ण अवस्थेत पडले आणि २००२ मध्ये पारंपारिक बौद्ध स्थापत्य शैलीत नूतनीकरण करण्यात आले. हे उत्कृष्टपणे पेंटिंग्ज, म्युरल्स, कोरीव काम, शिल्पे आदींनी सुशोभित केले आहे

मठात साजरे केले जाणारे सण

मठात लॉसर आणि टोरग्या हे दोन मुख्य सण साजरे केले जातात. चंद्राच्या दिनदर्शिकेप्रमाणे लोसर हा नवीन वर्षाच्या सुरूवातीस साजरा केले जाणारा १५ दिवसांचा उत्सव आहे जो जानेवारी महिन्यात येतो.

टॉरग्या हा एक सण आहे जो वाईट आत्म्यांवरील चांगल्या विजयांचा उत्सव साजरा करतो. उत्सवाचे उद्दीष्ट म्हणजे दुष्ट आत्म्यांपासून दूर राहणे आणि येत्या वर्षात सर्वांगीण समृद्धी आणि लोकांना आनंद देणे. हा ग्रेगोरियन कॅलेंडरच्या १० ते १२ जानेवारी ला तर बौद्ध दिनदर्शिकेनुसार म्हणजेच दावाचुचीपाच्या २८ ते ३० तारखेला आयोजित केला जातो आणि तो मोनपा उत्सव आहे.

चोकसर या सणाला लामा मठांमध्ये धार्मिक ग्रंथांचे पठण केले जाते. धार्मिक पठणानंतर, गावकरी आपल्या पाठीवर पवित्र शास्त्रे घेऊन कीटकांनी कोणत्याही प्रकारची लागण न करता पिकांच्या चांगल्या उत्पन्नासाठी व वन्य प्राण्यांच्या हल्ल्यापासून बचाव करण्यासाठी आशीर्वाद मिळावा यासाठी प्रार्थना करून त्यांच्या शेतातील परिक्रमा करतात.

असा हा मठ भारतातच नाही तर आपल्या आगळ्या वेगळ्या वैशिष्ट्यांमुळे पूर्ण जगात प्रसिद्ध आहे.

अजिंठा एलोरा पेंटिंग्ज /Ajanta Ellora Paintings

2020-07-27T12:59:00.002+05:30

अजिंठा एलोरा पेंटिंग्ज /Ajanta Ellora Paintings

निसर्गाने निर्माण केलेल्या अनेक आश्चर्याचा आपल्याला ही हेवा वाटतो. असंचएक आश्चर्य म्हणजे अजिंठा एलोरा गुफा व त्यातील पेंटिंग्ज. वायव्य भारताच्या टेकड्यांमध्ये लपून बसलेल्या, मुंबईच्या व्यस्त रस्त्यांपासून सुमारे २०० मैलांवर कला आणि धर्म यांचे एक अद्भुत दागिने आहेत ते म्हणजे अजिंठा आणि एलोरा लेणी. महाराष्ट्र पठारात ज्वालामुखीच्या खडकातून कोरलेली अजिंठा लेणी प्राचीन व्यापारी मार्गांपासून आणि चीन व जपानपर्यंत अजिंठा कला शैलीने विखुरलेल्या व्यापाऱ्यांना आणि यात्रेकरूंना आकर्षित केले आहे.

अजिंठा लेणीतील पेंटिंग्ज

अजिंठा लेणीतील पेंटिंग्ज आणि रॉक कट शिल्पांचे वर्णन पुरातन भारतीय कलेच्या सर्वोत्कृष्ट जिवंत उदाहरणे म्हणून केले गेले आहे. विशेषत: भावनात्मक चित्र जे जेश्चर, पोज आणि फॉर्मद्वारे भावना सादर करते. बुद्धांच्या जीवनाची आणि शिकवणीला कलाकारांनी भिंतीवर कोरले आहे. या कलाकारांनी त्यांच्या काळातील वस्त्रे, दागदागिने आणि कोर्टाच्या आयुष्यातील शैली चित्रित केल्या आहेत.

युनेस्कोच्या(UNESCO) मते, ही बौद्ध धार्मिक कलांची उत्कृष्ट कृती आहे ज्याने त्यानंतरच्या भारतीय कलेवर परिणाम केला.

पेंटिंग बनवण्याची प्रक्रिया

पेंटिंग बनवण्यासाठी कलाकार आधी मातीचे (प्लास्टर) दोन लेअर लावतात – प्रथम खडकाचे छिद्र भरले जातात आणि नंतर त्यावर चुनखडीचा शेवटचा कोट लावला जातो. उत्तर भारत, मध्य आशिया आणि पर्शिया येथून आयात करण्यात आलेले लाल रंग, पिवळ्या जेर, तपकिरी रंग, जांभळा, काळा, पांढरा आणि लॅपिस लाजुली हे मुख्य रंग होते. ते लाल रंगाच्या गेरुची रूपरेषा काढतात, नंतर रंग लागू केले जाते आणि तपकिरी, खोल लाल किंवा काळा रंगात नूतनीकरण केले जाते.

वेगवेगळे पोझेस, लवचिक हातपाय, कलात्मक वैशिष्ट्ये, केसांच्या विविध शैली, सर्व प्रकारचे दागिने कुशल कारागीर दर्शवितात. सर्व पात्र चमकदार आणि बहु-रंगीत आहेत परंतु त्यांची पुनरावृत्ती कधीच होत नाही, ही भारतीय कलेची मूलभूत संकल्पना आहे. नंतरच्या भित्तीचित्रांची शैली आंध्रातील सातवाहन आणि उत्तर भारतातील गुप्त कला या दोन कलाप्रकारांचे विलीनीकरण करते. यामुळेच हे सर्व जगाचे आकर्षण स्थान बनले आहे. प्राचीन भारतीय ग्रंथांनी चित्रकला व सौंदर्यशास्त्र यावर घालून दिलेल्या सर्व नियमांचा समावेश करून त्यातील उच्च शिल्प कौशल्य यात स्पष्टपणे बघायला मिळते. मानवी भावना आणि चारित्र्य उत्कृष्ट समजून आणि कौशल्य – राग, लोभ, प्रेम आणि करुनाही भावना यात सुबकपणे दर्शविले गेले आहे.

एलोरा लेणीतील पेंटिंग्ज

एलोरा येथे कोरीव काम एकेकाळी विपुलपणे चित्रित केले गेले होते. त्या खडकात चुनखडीचा प्लास्टर लावलेला होता. अनेक ठिकाणी हा प्लास्टर आणि पेंट आजही जिवंत आहेत. एलोरा लेणींमध्ये म्युरल पेंटिंग्ज ५ लेण्यांमध्ये आढळतात पण केवळ कैलास मंदिरात त्या काही प्रमाणात जतन केल्या गेलेल्या आहेत. आधीच्या पेंटिंग्समध्ये विष्णू आणि लक्ष्मी गरुडावर बसले आहेत व त्यांच्या मागे ढग आहेत असे दर्शविलेले आहे. चित्रे दोन मालिकांमध्ये बनविली गेली – पहिली म्हणजे लेण्या कोरण्याच्या वेळी आणि त्यानंतरची मालिका कित्येक शतके नंतर केली गेली.

एलोरामध्ये नंतरच्या गुजराती शैलीची ठिपके असलेले डोळे पहिल्यांदा दिसतात. त्यानंतरच्या मालिकेत, मुख्य रचना शैव पवित्र पुरुषांच्या मिरवणुकीची आहे. हे सर्व इतक्या बारकाईने केले आहे की त्या लेण्यांचे यामुळेच सौंदर्य वाढते. म्हणूनच हा आश्चर्य व आकर्षणाचा भाग बनला आहे.

अशा या कलाकृती आपल्या भारताला जगाच्या कोपऱ्यापर्यंत पोहोचवतात.

मुघल पेंटिंग्स /Mughal Paintings

2020-07-27T12:32:00.002+05:30

मुघल पेंटिंग्स /MUGHAL PAINTINGS

मुघल चित्रकला, मुगल सम्राटांच्या कारकीर्दीच्या काळात (१६ व्या ते १८ व्या शतकात) विकसित झाले. साधारणपणे एकतर पुस्तकांची उदाहरणे किंवा एकल कार्य म्हणून लघु चित्रकला म्हणून बनविली गेली. मुघल चित्रकला हिंदू, बौद्ध आणि जैन प्रभावांच्या सूक्ष्म चित्रकला शाळेतून विकसित झाली. भारतातील विविध मुघल सम्राटांच्या कारकीर्दीत या चित्रांचा विकास झाला. चित्रकला बर्‍याचदा लढाई, कल्पित कथा, शिकार करण्याचे दृश्य, वन्यजीव, शाही जीवन, पौराणिक कथा इत्यादी थीमभोवती फिरत असे. पर्शियन लघुलेखनांपेक्षा मुगल चित्रकलेने वास्तववादी चित्रात लगेचच जास्त रस घेतला. मुघल चित्रकला शैली ही मुस्लिम आणि हिंदू अशा दोन्ही भारतीय न्यायालयात पसरली आणि नंतर शीख आणि बहुतेक वेळा हिंदू विषयांचे वर्णन करण्यासाठी वापरली जात होती. हे बहुतेक उत्तर भारतात होते. मुगल सम्राटांच्या उंच किस्से सांगण्यासाठी हे चित्रही एक महत्त्वाचे माध्यम बनले.

दंतकथेच्या पर्शियन पुस्तकांव्यतिरिक्त, महाभारतातील थीम देखील निवडल्या गेल्या. भारतीय देखावे आणि लँडस्केप प्रचलित झाले. हा कलाप्रकार इतका लोकप्रिय झाला की शेवटी त्याने इतर भारतीय न्यायालयातही प्रवेश केला. मोगल चित्रकला लवकरच राज्यकर्त्यांमध्ये लोकप्रिय झाली कारण त्यांना स्वत:ला अनेक प्रकारे मनोरंजक आणि शाही चित्रित करण्याची कल्पना मिळाली. त्यांचे शौर्य आणि कर्तृत्व प्रदर्शित करण्यासाठी हे एक उत्तम कलात्मक माध्यम देखील होते.

इतिहास आणि मूळ

भारतात मुघल साम्राज्याचा उदय होण्यापूर्वी दिल्ली सल्तनतने भारतीय उपखंडातील बर्‍याच भागांवर राज्य केले. १० व्या शतकापासून वेगवेगळ्या प्रदेशात सूक्ष्म चित्रकला (Miniature painting) आधीच विकसित होत चालली होती आणि दिल्ली सल्तनत दरम्यान वेगवेगळ्या प्रादेशिक न्यायालयात ती सतत वाढत गेली. जरी कधीकधी धार्मिक व्यक्तिरेखा चित्रित केल्या गेल्या तरी मोगल चित्रकला “जवळजवळ संपूर्णपणे धर्मनिरपेक्ष” होती. दुसरा मुघल सम्राट हुमाँयू जेव्हा वनवासातून परतला तेव्हा त्याने आपल्याबरोबर मीर सय्यद अली आणि अब्द-अल-सामद हे दोन प्रख्यात पर्शियन कलाकार आणले. हुमायूंच्या सूचनांवर आधारित या पर्शियन कलाकारांनी ‘निजामीचा खामसा’ यासह अनेक प्रसिद्ध चित्रे तयार केली. ही चित्रकला पारंपारिक कलेच्या पारंपारिक शैलीपासून विचलित झाली आणि म्हणूनच ‘मुगल पेंटिंग’ नावाच्या कला प्रकाराच्या नवीन शैलीचा जन्म झाला. त्यानंतरच्या मुघल सम्राटांनी मुगल चित्रकला पुढे विकसित केली. मुघल शाळेची शैली राजेशाहीच्या आत वाढली. ज्ञान प्रामुख्याने कौटुंबिक आणि प्रशिक्षु संबंधांद्वारे आणि संयुक्त हस्तलिखित उत्पादन प्रणालीद्वारे प्रसारित केले गेले ज्याने एकाधिक कामांसाठी एकाधिक कलाकारांना एकत्र केले. काही प्रकरणांमध्ये, ज्येष्ठ कलाकार बाह्यरेखामध्ये चित्रे रेखाटतील आणि कनिष्ठ लोक सामान्यत: रंग लागू करत, विशेषत: पार्श्वभूमीसाठी.

मुघल पेंटिंगचा पाया हुमायूने पर्शिया व अफगाणिस्तानातून आपल्या हद्दपारीच्या काळात घालवला होता. पर्शियाचे दोन महान चित्रकार मीर सय्यद अली आणि अब्द-अल-सामद त्याच्याबरोबर दिल्ली येथे आले आणि काही चित्रे तयार करण्यास मदत केली.

अकबरच्या काळात मुघल चित्रकला: ‘हुमायूंमा’ हे त्यांच्या आदेशानुसार चित्रित केले. या पुस्तकाच्या हस्तलिखिताच्या एका बाजूला पेस्ट केलेल्या रेषांवर सुमारे १२०० चित्रे रेखाटली होती. अबुल फजल यांनी दासवंत, बसवान, केसव आणि फारुख बेग यासारख्या अप्रतिम चित्रकारांची यादी केली आहे. भारताच्या विविध भागांतून १०० हून अधिक चित्रकारांची नेमणूक केली गेली. काही उत्कृष्ट चित्रे ‘अकबरनामा’ मध्ये सापडतील. येथे आपल्याला दोन्ही भारतीय आणि पर्शियन कलांचे आनंददायी मिश्रण आढळले.

जहांगीरचा कलात्मक कल होता आणि त्याच्या कारकिर्दीत मोगल चित्रकला पुढे विकसित झाली. ब्रशवर्क अधिक बारीक आणि रंग फिकट झाले. युरोपियन पेंटिंगवरही जहांगीरवर खोलवर परिणाम झाला.

कलाकार

प्रत्येक चित्रकला प्रकल्पात बर्‍याच कलाकारांचा सहभाग होता आणि प्रत्येकजण विशिष्ट भूमिका साकारत असे. त्यांच्यापैकी काही जण रचनांवर काम करीत असताना, कलाकारांचा पुढील संच प्रत्यक्ष चित्रकला काळजी घेईल, आणि कलाकारांचा शेवटचा समूह कलाच्या बार्काईच्या तपशीलांवर लक्ष केंद्रित करेल. १६ व्या शतकात हुमायूंसमवेत भारतात आलेल्या पर्शियन मुख्य कलाकार अब्द-अल-समद आणि मीर सय्यद अली यांच्यावर मुघल चित्रकलेच्या सुरुवातीच्या काळात इम्पीरियल अटेलिर कारभार होता. आधुनिक विद्वानांसाठी सोयीस्करपणे, अकबरला प्रत्येक लघुपट खाली लिहिलेले कलाकारांची नावे पाहण्यास आवडले. हस्तलिखितांच्या विश्लेषणावरून असे दिसून येते की बर्‍याच चित्रकारांना वैयक्तिक लघुचित्र दिले गेले होते. उदाहरणार्थ, ब्रिटीश लायब्ररीत अपूर्ण रज्मनामामध्ये २४ वेगवेगळी नावे असलेली २४ लघुलेख आहेत, जरी ही विशेषतः मोठी संख्या असू शकते.

अकबरच्या कारकिर्दीत केसू दास नावाच्या कलाकाराने मुघल चित्रांमध्ये युरोपियन तंत्रे लागू करण्यास सुरवात केली. कमल, मुश्फिक आणि फजल हे मुघल काळातील इतर प्रमुख कलाकार होते. भविलदास आणि डालचंद यांच्यासह इतर अनेक कलाकारांनी जेव्हा मुघल साम्राज्य पडू लागले तेव्हा राजपूत दरबारात काम करण्यास सुरवात केली.

पहाडी पेंटिंग/Pahari paintings

2020-07-25T18:23:00.002+05:30

पहाडी पेंटिंग/PAHARI PAINTINGS

पहाडी पेंटिंग (म्हणजे शाब्दिक अर्थ डोंगराळ भागातील चित्रकला) हा एक शब्द आहे जो या चित्रांच्या स्वरूपासाठी वापरला जातो, बहुधा लघु स्वरूपात केला जातो. पहाडी पेंटिंग हे लघु चित्रकलाची शैली आणि पुस्तकांचे चित्रण आहे जे हिमालयच्या पायथ्याशी स्वतंत्र राज्यात विकसित झाले. ही चित्रकला १७ व्या ते १९ व्या शतकाच्या काळात विकसित झाली व त्याची भरभराट झाली. भारतीय पहाडी पेंटिंग्ज बहुतेक सूक्ष्म स्वरुपात केली जात होती.

पहाडी चित्रकला शाळा

गुलेर शाळा
कांगडा शाळा
बासोली शाळा
चंबा शाळा
गढवाल शाळा
बिलासपूर, हिमाचल प्रदेश

गुलेर-कांगडा स्टाईल पेंटिंग्ज

हरिपुर गुलेर हे जुळे शहरे आहेत ज्यात गुलेर रियासतचा वारसा आहे. गुलर कांगडा चित्रकला शैली १८०० च्या आसपास विकसित केली झाली होती. तेथे त्यांनी चित्रकलेची एक शैली विकसित केली ज्यात एक मधुर आणि भावनांची आध्यात्मिकता आहे. लँडस्केप्स सामान्यत: गुलेर-कांगडा शैलीतील चित्रांमध्ये थीम म्हणून वापरली जात होती.

बासोली पेंटिंग्ज

बशोली (बासोली) भारताच्या जम्मू-काश्मीरच्या केंद्रशासित प्रदेशातील कठुआ जिल्ह्यातील एक शहर आहे. याची स्थापना राजा भूपत पाल यांनी १६३५ मध्ये केली होती. बासोली चित्रकला एक जोरदार,श्रीमंत, स्टाईलिश आणि अपारंपरिक, ठळक आणि कल्पित कलात्मक शैली होती. मजबूत आणि विरोधाभासी रंगांचा वापर, मोनोक्रोम बॅकग्राउंड, मोठे डोळे, ठळक रेखाचित्र, दागिन्यांमध्ये हिरे दाखविण्यासाठी बीटलच्या पंखांचा वापर, अरुंद आकाश आणि लाल किनार ही त्याची वैशिष्ट्ये आहेत.

चंबा पेंटिंग्ज

चंबा त्याच्या लहान पहाडी पेंटिंग्जसाठी प्रख्यात आहे, जेथे पहाड़ी पेंटिंग्जची बासोली शैली निक्कूबरोबर रुजली आहे. डेक्कन आणि गुजरात शैलीतील पेंटिंगचा त्याच्यावर मजबूत प्रभाव आहे. पारंपारिक हस्तकला तयार करण्यासाठी चंबा हे एक महत्त्वाचे केंद्र आहे आणि कारागिरांनी या गावात अनेक लहानशा कार्यशाळा चालवल्या आहेत. शहरांतील खानदानी वारसा दाखवणाऱ्या अनेक वस्तू उत्तम आणि भव्य आहेत. चंबाच्या चित्रांमध्ये लघुचित्र आणि भित्तीचित्र दोन्ही आहेत आणि या चित्रांमध्ये मोगल प्रभाव स्पष्टपणे दिसून येतो. १७ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात चंबा चित्रांवर बासोली शैलीचे वर्चस्व दिसून आले ज्यामुळे अखेरीस गुलर चित्रकला परंपरेचा मार्ग मोकळा झाला.

गढवाल पेंटिंग्ज

अठराव्या शतकाच्या शेवटच्या तिमाहीत उत्तर भारतातील गढवाल (हिमाचल प्रदेश) राज्यात या पेंटिंगचा प्रारंभ झाला असे म्हणता येईल. शतकानुशतके मागासलेल्या आणि दूर असलेल्या, एका दशकातच गढवाल यांनी भारतीय चित्रकलेत मोठे योगदान दिले. सुरुवातीला मुघल शैलीने हे अधिराज्य गाजवले परंतु नंतर, याने कांग्रा परंपरेची सोपी आवृत्ती प्रतिबिंबित करण्यास सुरवात केली.

बिलासपूर पेंटिंग्ज

७ व्या शतकात स्थापलेल्या याच नावाच्या राज्याची राजधानी बिलासपूर होती, त्याला काहलूर असेही म्हणतात. बिलासपूर शहर सध्या हिमाचल प्रदेशात आहे. सत्तारूढ राजवटी चंदेल राजपूत होते, ज्यांनी सध्याच्या मध्य प्रदेशातील चंदेरीच्या राज्यकर्त्यांकडून वंशजांचा दावा केला होता. भागवत पुराण, रामायण आणि रागमळा क्रमातील कलाकृतींशिवाय रंगकर्मींनी संस्कार आणि विधींसाठी कव्हरलेटवर पेंटिंग्ज देखील बनविल्या.

यांव्यतिरिक्त गढवाल पेंटिंग्ज, नूरपूर पेंटिंग्ज, जसरोटा पेंटिंग्ज, मानकोट पेंटिंग्ज, कुलू पेंटिंग्ज, मंडी पेंटिंग्ज, असे पहाडी पेंटिंग्ज चे अनेक प्रकार पाहावयास मिळतील.

पहाडी पेंटिंगचा इतिहास

पहाडी पेंटिंग्जचा राजपूत चित्रांवर मोठ्या प्रमाणात प्रभाव पडला, कारण पहाडी राजांचा कौटुंबिक संबंध राजस्थानमधील राज दरबारात होता. भक्ती चळवळीच्या उदयानंतर भारतीय पहाडी चित्रांच्या नवीन थीम प्रत्यक्षात आल्या. शैव-शक्ती थीम हे भगवान श्रीकृष्ण आणि भगवान राम यांच्या अर्गोट कविता आणि लोकगीतांनी पूरक होते. त्या बरोबरच या चित्रांचे विषय हे प्रेम आणि भक्तीभोवती फिरताना ही बघावयास मिळते. पहाडी चित्रकला ही मुघल चित्रकलेतून वाढली. यात महान महाकाव्ये, पुराण इत्यादींचे वर्णन देखील दिसतील. १५५२ मध्ये कांग्रा येथे रंगविलेल्या देवी महात्म्य हस्तलिखिताचे चित्रण खूपच प्रशंसित झाले आहे. जयदेवच्या गीता गोविंदाच्या प्रेरणेने राधा आणि कृष्णाच्या चित्रांनी कांगरा शैली शिखरावर पोहोचली. यात गुजरात आणि डेक्कन पेंटिंग्जचा मजबूत प्रभाव देखील बघायला मिळतो.

राजपूत पेंटिंग/Rajput paintings

2020-07-25T18:06:00.001+05:30

राजपूत पेंटिंग/RAJPUT PAINTINGS

१६ व्या शतकाच्या आणि १७ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात राजपूत चित्रकला राजस्थानच्या शाही राज्यांमध्ये आली. राजपूत चित्रकलेची उत्क्रांती राजपूतानाच्या राज दरबारात घडली. त्यावेळी मोगलांनी राजस्थानच्या जवळपास सर्वच राज्यांवर राज्य केले आणि यामुळेच; भारतातील राजपूत पेंटिंगच्या बर्‍याच शाळांच्या पेंटिंगमध्ये मुघलांचा प्रभाव दिसतो.

या चित्रांविषयी आश्चर्यकारक तथ्य अशी आहे की प्रत्येक राजपूत साम्राज्याने एक वेगळी शैली विकसित केली, परंतु काही विशिष्ट वैशिष्ट्यांसह. तरीही सर्व पेंटिंगमध्ये समानता आणि सामान्य वैशिष्ट्ये आढळू शकतात. राजपूत चित्रांमध्ये बर्‍याच थीम्स, रामायण आणि महाभारत, कृष्णाचे आयुष्य, सुंदर भूप्रदेश आणि मानवांसारख्या महाकाव्यांच्या घटना चित्रित केल्या आहेत. भारतीय राजस्थानी पेंटिंग्जमध्ये चौरपंचसिका समूह शैलीचे वर्चस्व देखील पाहिले जाऊ शकते.

राजवाड्यांच्या भिंती, किल्ल्यांच्या अंतर्गत खोल्या, हव्वेली, विशेषत: शेखावातींची हवेली, शेखावत राजपूतांनी बांधलेले किल्ले व वाड्यांवर चित्रं काढली जात असे.

राजपूत पेंटिंगमध्ये चार मुख्य गट मानले जातात:

चव्हांड, नाथद्वारा, देवगड, उदयपूर आणि सावर शैलीतील चित्रांची मेवाड शाळा.
मारवाड शाळा ज्यात किशनगड आणि बीकानेर, जोधपूर, नागौर, पाली येथील बिकानेर शैलीची पैंटिंग आणि घाणेराव शैलीतील पेंटिंग.
कोटा, बुंदी आणि झालावाड शैलीतील हाडोती शाळा.
अंबर, जयपूरची धुंदर शाळा, शेखावाटी चित्रकला आणि युनियारा शैलीतील चित्रकला.

मोगलांच्या हल्ल्यामुळे सर्व राजपूतानावर परिणाम झाला पण शेवटपर्यंत मेवाड त्यांच्या ताब्यात आला नाही. हेच कारण होते की प्रथम मेवाड, आणि नंतर, जयपूर, जोधपूर, बूंदी, कोटा-कलाम, बीकानेर, किशनगड, आणि राजस्थानमधील इतर ठिकाणी राजस्थानी शाळा वाढली. कांगड़ा आणि कुल्लू शाळा ही सुद्धा राजपूत चित्रकलाचा एक भाग आहे.नैनसुख पहाडी चित्रकलेचा एक प्रसिद्ध कलाकार आहे, जो त्या उत्तरेकडील राजवट असलेल्या राजपूत राजकुमारांसाठी काम करीत होता. व्यापारी समुदायाची आर्थिक भरभराट आणि “वैष्णववाद” चे पुनरुज्जीवन आणि भक्ती पंथाची वाढ याचा राजस्थानी चित्रांच्या विकासासाठी मोठा हातभार लागला. सुरुवातीच्या काळात रामानुज, मीराबाई, तुलसीदास, श्री चैतन्य, कबीर आणि रामानंद अशा धार्मिक अनुयायांनी या शैलींवर मोठ्या प्रमाणात प्रभाव पाडला.

राजपूत चित्रांची प्रक्रियाः

विशिष्ट खनिजे, वनस्पतींचे स्रोत, शंखांच्या शेलमधून काढलेले रंग आणि मौल्यवान दगड, सोने आणि चांदी यांचा वापर करून रंग बनवले गेले. रंगांची तयारी ही एक लांब प्रक्रिया होती, कधीकधी २ आठवडे सुद्धा लागायचे. प्रथम बाह्यरेखा रेखांकित केली जाते आणि मग नंतर हायलाइट केलेल्या रंगांनी भरली जाईल. उत्तम तपशिलासह अत्यंत कुशल कारागीरांद्वारे चित्रे बेसवर रेखाटली जात आणि यानंतर, पेंटिंग काळजीपूर्वक चमकदार रंगांनी रंगविली जात. आजकाल ही चित्रे सुसज्ज वस्तूंवरही पाहिली जाऊ शकतात. बर्‍याच राजस्थानी फर्निचरमध्येही या पेंटिंग्स हाताने रंगविलेली असतात. मुख्य म्हणजे राजस्थानी फर्निचर या राजपूत पेंटिंग्जमुळे खूपच सुंदर दिसतात.

राजपूत चित्रांद्वारे त्या काळातील सामाजिक मूल्यांवर भाष्य केले जात असे.या चित्रकलेने त्यांची महत्वाकांक्षा दाखवून त्यांचा वारसा प्रस्थापित करावा अशी मेवाडच्या राज्यकर्त्यांची इच्छा होती. म्हणूनच पेंटिंग्ज बहुधा राज्यकर्त्याच्या वारशाचे किंवा त्यांच्या समाजात चांगल्या बदलांचे सूचक होते.

राजपूत तंत्र मुगल चित्रांमध्ये प्रामुख्याने पाहिले जात नाही म्हणूनच, पारंपारिक मोगल वृत्तीपेक्षा राजपूत चित्रकला वेगळ्याच राहिल्या.

तंजावर पेंटिंग/Tanjore paintings - इतिहासातील सुंदर, मनमोहक चित्रकला...

2020-07-25T17:55:00.003+05:30

तंजावर पेंटिंग/TANJORE PAINTINGS

तंजावरची पेंटिंगची शैली ही दक्षिण भारतीय चित्रकला सर्वात लोकप्रिय आणि शास्त्रीय आहे. ही तंजावरची मूळ कला आहे, ज्यास तमिळनाडूमधील तंजोर म्हणून देखील ओळखले जाते.तंजोर किंवा तंजावर हे तेथील शहराचे नाव आहे.

तंजावर पेंटिंग्ज ही लाकडी फळींवर बनविलेले पॅनेल पेंटिंग्ज आहेत आणि म्हणूनच स्थानिक भाषेत पलागाई पदम (पलागाई = “लाकडी फळी”; पदम = “चित्र”) म्हणून संबोधले जाते.

१६०० च्या दशकात, तानजोर चित्रकलेची प्रेरणा विजयनगर रायसच्या अधीन असलेल्या तंजोर भागात झाली. तथापि, तंजोर चित्रकलेचे आधुनिक रूप तंजोरच्या मराठा दरबारात उगवले गेले असे म्हटले जाते आणि १६७६ ते १८५५ AD च्या दरम्यान मोठ्या प्रमाणात याचा अभ्यास केला जात असे. ज्या कलाकारांनी या कामांवर पेंट केले ते चित्रगर आणि नायडू समाजातील होते.त्यांच्या दाट कलात्मक कार्यासह त्यांच्या दोलायमान रंग आणि समृद्ध पृष्ठभागामुळे या तंजावरच्या चित्रांना भारतीय चित्रांच्या इतर प्रकारांपेक्षा वेगळे करता येते. तंजोर चित्रकला एक पारंपारिक कला प्रकार आहे आणि त्याला खूप समृद्ध वारसा आहे.

ही चित्रे नाजूक परंतु विस्तृत गेसोच्या कार्यावर चमकदार सोन्यासह मोहक आणि दोलायमान रंगांनी बनलेली असतात. ते काचेच्या मणी आणि तुकडे किंवा मौल्यवान रत्न दगडांनी देखील बनवले जातात. दाट रचना, पृष्ठभागावरील समृद्धता आणि दोलायमान रंग तन्जोर पेंटिंग्जना इतर रूपांपेक्षा वेगळे करतात.

तंजावर चित्रांमध्ये दक्खन, विजयनगर, मराठा आणि युरोपियन किंवा कंपनीच्या पेंटिंगच्या शैलीदेखील दिसू शकतात. मूलत: भक्ती प्रतीक म्हणून काम करणारे, बहुतेक चित्रांचे विषय हिंदू देवता, देवी आणि संत आहेत. हिंदू पुराण, स्थल-पुराण आणि इतर धार्मिक ग्रंथांमधील भाग दृश्यमान, रेखाचित्रित किंवा ट्रेस केलेले आणि रंगविले आपण यात पाहू शकतो. अशी अनेक उदाहरणे देखील आहेत जेव्हा जैन, शीख, मुस्लिम, इतर धार्मिक आणि धर्मनिरपेक्ष विषय देखील तंजोर चित्रात रेखाटले गेले होते.

१५६५ CE साली तालीकोटाच्या लढाईत विजयनगर साम्राज्याचा नाश झाला आणि हंपीची पोती काढून साम्राज्याच्या आश्रयावर अवलंबून असलेल्या चित्रकारांचे स्थलांतर झाले. त्यातील काहींनी तंजावर येथे स्थलांतर केले आणि तंजावर नायकांच्या संरक्षणाखाली काम केले. तंजावर नायकांचा पराभव करणाऱ्या मराठा राज्यकर्त्यांनी तंजावूर एटीलियरचे(कार्यशाळेत काम करणारे) पालनपोषण करण्यास सुरवात केली. कलाकारांनी स्थानिक प्रभाव आणि त्यांच्या मराठा समर्थकांच्या वैयक्तिक अभिरुची आत्मसात केली ज्यामुळे चित्रकलेची अनोखी तंजावर शैली विकसित झाली. म्हणूनच तंजावरच्या कलाकारांनी मंदिराची सजावट करण्याबरोबरच मराठा राजांच्या मुख्य इमारती, राजवाडे, छत्रम आणि निवासस्थानांचे चित्र व सजावट करण्यास सुरवात केली.

तंजावर पेन्टींग्झ कसे बनवले जातात

मूळ तंजोर पेंटिंग्ज लाकडाच्या कॅनव्हासवर पसरलेल्या कपड्यावर चुन्याच्या आणि चिंचेच्या बिया वापरुन बनवल्या जात असे. वापरलेला फळी मूळत: फणसाच्या झाडाची लाकडी होती पण आजकाल प्लायवुड वर अरेबिक गम ने कॅनवास लावला जातो. मग फ्रेंच खडू किंवा चूर्ण चुनखडी आणि एक बंधनकारक माध्यम कॅनव्हासवर समान रीतीने लेपण्यासाठी वापरले जाते आणि नंतर कोरडे होण्यासाठी सोडले जाते. त्यानंतर कॅनव्हास पेंटिंगसाठी तयार होते. ही पेंटिंग्स उच्च-दर्जाची बनतात आणि फ्लॅट अद्याप समृद्ध आणि ज्वलंत रंग आणि साध्या प्रतीकात्मक रचनांनी दर्शविली जातात. सजावट करण्यासाठी किंवा त्यांची रचना परिभाषित करण्यासाठी वापरल्या जाणार्‍या इतर सामग्रीमध्ये सोन्याच्या पट्ट्या विखुरलेल्या परंतु गुंतागुंतीच्या गेसोच्या कामांवर आणि काचेच्या बनवलेल्या मणी तसेच मौल्यवान आणि अर्ध-मौल्यवान रत्नांचा समावेश असतो.

तंजोर चित्रकला तयार करण्याच्या प्रक्रिया

गोंद(डिंक) आणि एमरी शीट्स वापरुन प्रथम लाकडी बोर्ड मऊ केले जाते. बोर्डवर पिन केलेल्या फॅब्रिकवर नंतर बाहेरील रेगा तयार केले जातात आणि या ओळींवर मौल्यवान रत्ने चिकटवून या रूपरेषा निश्चित केल्या जातात.रत्नांच्या सभोवतालच्या जागांवर मग चुना किंवा चिंचेच्या पातळ थराने गम किंवा राळ मिसळले जाते. नंतर चुना किंवा चिंचेच्या पावडरचा आणखी एक जाड थर लावला जातो. त्यानंतर संपूर्ण पेंटिंग साफ आणि परिष्कृत केली जाते. पुढे, सोन्याचे फॉइल दगडांवर ठेवले जाते. त्यानंतर पेंटिंगला एक पूर्ण लूक देण्यासाठी सोन्याचे फॉइल घसरवले जाते आणि नीटनेटके केले जाते. निळ्या आणि हिरव्या रंगांना प्राधान्य दिलेले असले तरी चित्रांची पार्श्वभूमी मुख्यतः लाल रंगाने तयार केली गेली जाते. जाणकारांचे म्हणणे आहे की तंजोर चित्रातील लाल पार्श्वभूमी हे एक वेगळे चिन्ह आहे. भगवान विष्णू ला निळे आणि भगवान नटराज ला बनवण्यासाठी खडू म्हणजेच पांढरे रंग वापरले जात होते. देवींसाठी पिवळ्या रंगाचा वापर केला जात होता. निळा रंग आभाळासाठी वापरला जात असे परंतु कधी कधी काळा रंग ही वापरला जात असे. ही चित्रे केवळ लाकडी पटलापुरती मर्यादीत नव्हती तर ही आश्चर्यकारक कला भिंती, काच, कागद, अभ्रक आणि हस्तिदंत सारख्या परदेशी सामग्रीवरही दिसू शकते.

आजच्या काळात मुळात वापरल्या जाणार्‍या श्रीमंत पदार्थांचा वापर करणे अशक्य आहे कारण यामुळे फार खर्च होऊ शकतो. म्हणूनच, प्लायवुड, सिंथेटिक रंग आणि औद्योगिक चिकटण्यासारखे स्वस्त-प्रभावी पर्याय आता वापरले जात आहेत. प्लायवुडने जॅक आणि सागवान लाकडाची जागा घेतली आहे. पेंटिंग्ज मध्ये थ्रीडी इफेक्ट तयार करण्यासाठी खडूची बारीक पावडर (मक पावडर) देखील वापरली जाते.

कलाकारांनी हे जुने स्वरूप घेतले आहे आणि मिश्र मीडिया आर्ट तयार करण्यासाठी इतर शैलींसह एकत्र केले आहे. उदाहरणार्थ, तंजोर पेंटिंग हे आरसा, काच आणि कॅनव्हासवर देखील केले जातात.

पट्टाचित्र पेंटिंग्स/Pattachitra paintings - एक अशी कला जी आता कुठेतरी नाहीशी होत चालली आहे.

2020-07-24T14:32:00.001+05:30

पट्टाचित्र पेंटिंग्स/Pattachitra paintings

'वेळ कधी कोणासाठी थांबत नाही' हे खरं आहे... पण वेळेबरोबर अवतीभोवतीचे परिसर, समाजातील चालीरीती, परंपरा, संस्कृतीमध्ये ही फरक होत जातो. तसेच जर आपण आजच्या पेंटिंगबद्दल पहिले तर आपल्याला त्यात जास्त प्रमाणात पाश्चात्य प्रभाव आढळून येतो. पण जर काही वर्षांपुर्विसचा आपण इतिहास पहिले तर आपल्याला कळेल की भारतात कित्येक प्रकारचे पेंटिंग्स बनवले जायचे. मग ती तंजावर पेंटिंग असो, पहाडी पेंटिंग, राजपूत पेंटिंग, मुघल पेंटिंग इत्यादी. प्रत्येकाचे आपले स्वतंत्र वैशिष्ट्य आहेत. अशीच एक पेंटिंग म्हणजे पट्टचित्र पेंटिंग्स.

पारंपारिकपणे, कपड्यावर आधारीत स्क्रोल पेंटिंगसाठी पट्टाचित्र किंवा पटचित्रा ही एक सामान्य संज्ञा वापरली जाते. ही चित्रकला शैली ओडिशाच्या सर्वात जुन्या आणि लोकप्रिय कला प्रकारांपैकी एक आहे. पट्टाचित्रा हे कॅनव्हासवर केलेले अशाप्रकारचे एक चित्र आहे ज्यात रंगीबेरंगी अनुप्रयोग, रचनात्मक रूपे आणि डिझाईन्स आणि साध्या थीमचे चित्रण हे मुख्यतः चित्रणात दर्शवले जातात. या कलेचे रूप श्री जगन्नाथांच्या पंथ आणि पुरीतील मंदिर परंपरेशी संबंधित आहे. या कलेचा १२ व्या शतकाच्या सुरूवातीस उगम झाला असा म्हटले जाते, हा एक सर्वात लोकप्रिय सजीव कला प्रकार आहे आणि ओडिशामधील लोक आजपर्यंत त्याचा अभ्यास करतात. संस्कृत भाषेत “पट्टा” चा अर्थ “कापड” आणि “चित्र” चा अर्थ “चित्र” असतो. यापैकी बहुतेक चित्रांमध्ये हिंदू देवतांच्या कथांचे चित्रण आहे.

ओडिशाच्या चित्रांना मध्यम दृष्टिकोनातून तीन विभागांमध्ये विभागले जाऊ शकते:

कपड्यावर किंवा कापडाच्या पट्ट्यावर काढलेले चित्रे
भिंतींवर चित्रे किंवा ‘भिट्टी चित्र’ आणि
हस्तरेखा खोदकाम किंवा ‘ताला पत्र चित्र’ किंवा ‘पोथी चित्रा’

‘पट्टाचित्र’ हे चित्र ओडिशाच्या जुन्या भित्ती चित्रांसारखे आहे, विशेषत: पुरी, कोणार्क आणि भुवनेश्वर प्रांतातील धार्मिक केंद्रांसारखेच आहे, जे इ.स.पू. ५ व्या शतकातील आहे. पुरी आणि आजूबाजूला विशेषतः रघुराजपूर गावात सर्वोत्कृष्ट याप्रकारचे कार्य आढळतात.

पट्टाचित्रा चित्रकलेसाठी चित्रकार कॅनव्हास तयार करण्याची पारंपारिक प्रक्रिया करतात. रेशमाचे कापडाला पांढर्‍या पाषाणाची पावडर आणि चिंचेच्या बियापासून बनविलेले डिंक असते. याने कॅन्वस नैसर्गिकरित्या रंग आपल्यात शोषण्यासाठी तयार होते. हे रंग पट्टाचित्राचे वैशिष्ट्य आहे. कैठाच्या झाडाचा डिंक हा मुख्य घटक आहे, जो कच्चा माल उपलब्ध करून वेगवेगळे रंगद्रव्य तयार करण्यासाठी आधार म्हणून वापरला जातो. उदाहरणार्थ, पांढऱ्या रंगाची सावली मिळविण्यासाठी, चूर्ण केलेला शंख वापरला जाते.

या कला प्रकाराद्वारे दर्शविल्या जाणार्‍या काही लोकप्रिय थीम:

थिया बढिया- जगन्नाथ मंदिराचे चित्रण
कृष्णा लीला -भगवान कृष्ण म्हणून जगन्नाथची अधिनियमितता (लहान असताना त्याचे सामर्थ्य प्रदर्शित करणारे)
दासबातर पट्टी-भगवान विष्णूचे दहा अवतार
पंचमुखी- श्रीगणेशाचे पांच डोके असलेले देवता

वरील पट्टचित्रात जगन्नाथ देवाचे चित्र बनवले गेले आहे.

१६ व्या शतकात भक्ती चळवळीच्या उदयाबरोबरच राधा आणि कृष्णाच्या चित्रे केशरी, लाल आणि पिवळ्या रंगाच्या रंगात बनवल्या गेल्या. या चित्रांमध्ये कृष्णा, गोपि, हत्ती, झाडे आणि इतर प्राणी यासारखे वैशिष्ट्यपूर्ण दृश्ये बघावयास मिळतात. कृष्णा नेहमी निळ्या आणि गोपी या हलके गुलाबी, जांभळा किंवा तपकिरी रंगात रंगविलया जातात.

या कलाप्रकारासाठी रंग कसे बनवले जातात.

चित्रकार फॅक्टरीत बनवलेल्या पोस्टर कलरवर न जाता भाजीपाला आणि खनिज रंगांचा वापर करतात. ते स्वतःचे रंग तयार करतात. पांढरा रंग शंख-शेलपासून पावडर करून बनविला जातो. परंतु ही प्रक्रिया रंगास तेज आणि प्राधान्य देते. ‘हिंगुला‘ हा खनिज लाल रंगासाठी वापरला जातो. ‘हरितला‘, दगडांचा राजा हा पिवळ्या रंगासाठी वापरला जातो. ‘रामराजा‘ निळ्या रांगासाठी – एक प्रकारचा नील वापरला जातो. नारळाच्या शंख जाळण्यापासून किंवा दिवयाला जाळून काळा रंग बनवून वापरला जातो. या ‘चित्रकारांद्वारे वापरल्या जाणार्‍या ब्रशेस देखील देशी आहेत आणि घरगुती प्राण्यांच्या केसांनी बनवले जाते. बांबूच्या काठीच्या शेवटी बांधलेल्या केसांच्या गुच्छांनी ब्रश बनवला जातो.

कित्येक वर्षांमध्ये कला प्रकार विकसित झाला आहे आणि त्यातून सुस्पष्ट बदल अनुभवले गेले आहेत. चित्रकारांनी खजुरीच्या पानांवर आणि तुसार रेशीमवर रंगरंगोटी केली आहे आणि भिंतीवरील लटक्या आणि शोपीस देखील तयार केल्या आहेत. कलेच्या कडक पद्धतीमुळे पट्टाचित्राचे प्रतिरूप आजही जपून ठेवले गेले आहे. ओडिशामध्ये कलेच्या रूपासाठी काही खास केंद्रे स्थापन केल्यामुळे तिची लोकप्रियता वाढू शकते या वस्तुस्थितीचे समर्थन करणारे पट्टाचित्राचा प्रभाव कायम ठेवण्यासाठी हा स्थिरता महत्त्वाचा घटक आहे.

आग्रा किल्ला /Agra Fort - एक असे शहर जिथे ऐतिहासिक सौंदर्य बघायला मिळेल...

2020-07-24T13:58:00.000+05:30

आग्रा किल्ला /Agra Fort

आपल्या भारतात बरीच इतिहासकालीन ऐतिहासिक स्थळे पाहायला मिळतात.इतिहासात सर्वात जास्त काळ भरतात सत्ता गाजवणाऱ्या सत्ताधाऱ्यांपैकी एक म्हणजेच मुघल. मुघलांनी ज्या ज्या ठिकाणी आपली सत्ता स्थापण केली त्या त्या ठिकाणी त्यांनी आपले किल्ले बांधले होते. त्यांची सत्ता स्थापण करण्याची सुरवात झाली ती, दिल्ली पासून.

उत्तर भारतातील उत्तर प्रदेशा राज्यात असलेले आग्रा हे जगप्रसिद्ध शहर युनेस्को वर्ल्ड हेरिटेजच्या तीन साईटस असलेले भारतातील बहुदा एकमेव शहर आहे.

देशाची राजधानी दिल्लीपासून २०० किमी अंतरावर उत्तर प्रदेश शहर हा तिथे असलेल्या ताजमहालसाठी ओळखले जाते. येथे स्थित ताजमहालव्यतिरिक्त, आग्रा किल्ला आणि फतेहपूर सीकरी यांचा देखील युनेस्कोच्या जागतिक वारसास्थळात समावेश आहे. आग्राचा इतिहास ११ व्या शतकाचा आहे. वर्षानुवर्षे येथे हिंदू आणि मुस्लिम दोन्ही राज्यकर्ते राज्य करीत होते. म्हणूनच, दोन प्रकारच्या संस्कृतीचा संगम येथे दिसतो.

आग्रा किल्ला, लाल किल्ला, किला-ए-अकबरी किंवा किला रौज म्हणून देखील ओळखला जातो. आग्रा किल्ला उत्तर प्रदेशातील आग्रा येथे यमुना नदीच्या उजव्या किनाऱ्यावर एक विशाल किल्ला असून जगातील प्रसिद्ध ताजमहालपासून अवघ्या २ किलोमीटर अंतरावर आहे.

हा भव्य किल्ला त्याच्या भव्यतेबरोबर अनेक चमत्कृतीनी भरलेला आहे. हा किल्ला ९४ एकर जागेत पसरलेला आहे आणि ह्याचे बांधकाम अर्धवर्तुळाकार असून ते यमुना नदीला समांतर आहे. ह्याच्या तटाची उंची ७० फुट असून त्याला चार दरवाजे आहेत. त्यांपैकी दोन महत्वाचे दरवाजे आहेत, संगमरवरीचा बाहेरचा दरवाजा आणि आत दोन मोठे हत्तींचे पुतळे आहेत. ते सुरक्षिततेसाठी ठेवले आहेत. दरवाजाची रचना सहजा सहजी शत्रूला आत येऊ न देण्याकरिता केली आहे आणि लाहोर गेट ला अमरसिंग राठोड चे नाव दिले आहे.

मीनाबाजार, शहाजहान महाल, दिवाण-ए-खास, दिवाण-ए-आम असे भव्य दरबार आहेत. भव्यता हा मुघल वास्तुकलेचा आत्मा आहे.

आग्राचा किल्ला मोगलांनी बनवलेल्या सर्वात खास स्मारकांपैकी एक असून यामध्ये भव्य रचना आहे. हे मोगल-शैलीतील कला आणि वास्तुकलेचे एक अचूक उदाहरण आहे आणि आग्रा येथील पर्यटन स्थळांपैकी हे एक सर्वाधिक लोकप्रिय स्थळ आहे. पूर्णपणे लाल वाळूचा खडकांनी बांधलेल्या गडाच्या परिसरामध्ये पर्ल मशिदी, दिवाण-खास, दिवाण-आम, मोती मशिद आणि जहांगीरी महल ही काही उत्तम मोगल वास्तुकला आहेत. हा किल्ला मुघलकालीन काळात बनलेल्या ऐतिहासिक किल्ल्यांपैकी एक मुख्य किल्ला आहे. या किल्ल्यावर केल्या गेलेल्या रेखीव व कोरीव स्वरूपातील विलक्षण नक्षीदार कामगिरीमुळे युनेस्कोने या किल्ल्याला जागतिक वारसा स्थळाच्या यादीत समाविष्ट केले आहे.

ताजमहाल /Tajmahal - प्रेमाचे प्रतीक असलेल्या ताजमहाल बद्दल हे माहित आहे का?

2020-07-24T13:34:00.002+05:30

ताजमहाल /Tajmahal

Photo by Bharath Reddy on Unsplash

जगातील सात आश्चर्यांपैकी एक म्हणजे ताजमहाल. प्रेमाची निशाणी म्हणून शाहजहाँ याने आपली बेगम मुमताजसाठी बांधून घेतलेली ही वास्तू जगभरात भारताची ओळख निर्माण करते. जगभरात हे आपल्या सौंदर्यासाठी ओळखले जाते. हे स्मारक खूप लोकप्रिय पर्यटक स्थळ आहे. फक्त भारत५च नाही तर जगभरातून लोक हे स्मारक पाहण्यासाठी येतात.

ताजमहाल ज्याचा शाब्दिक अर्थ म्हणजे ‘महालाचा मुकुट’ हा भारतात उत्तर प्रदेशातील आग्रा शहरात यमुना नदीच्या दक्षिणेकडील किनाऱ्यावर असणारी हस्तीदांत रंगाची एकप्रकारची समाधी आहे..

२० वर्षांच्या कालावधीत बांधलेले हे प्रसिद्ध कॉम्प्लेक्स मुगल वास्तुकलाचे सर्वात उल्लेखनीय उदाहरण आहे, त्याची आर्किटेक्चरल शैली पर्शियन, ओट्टोमन, भारतीय आणि इस्लामिक आर्किटेक्चरच्या घटकांची एक उत्तम व अनोखे संमिश्र आहे. ताजमहालला १९८३ मध्ये युनेस्कोच्या जागतिक वारसा(UNESCO World Heritage Site) म्हणून नियुक्त केले गेले होते. हे मुघल स्थापत्यकलेचे उत्कृष्ट उदाहरण आणि भारताच्या समृद्ध इतिहासाचे प्रतीक म्हणून ओळखले जाते.

१६४३ मध्ये या समाधीचे बांधकाम पूर्ण झाले होते, परंतु प्रकल्पाच्या इतर टप्प्यांवरील काम अजून १० वर्षे चालू राहिले. ताजमहलची चारही मिनारे अशाप्रकारे बनवण्यात आली आहेत की, जरी भूकंप आला किंवा वीज पडली तरी ते मिनार मधल्या घुमटावर न पडत बाहेरच्या बाजूला पडतील ज्यामुळे घुमटावर काहीही परिणाम होणार नाही. ताजमहल बनवण्यासाठी २८ वेगवेगळ्या दगडांचा वापर करण्यात आला आहे. यामध्ये लावण्यात आलेला संगमरवर दगड राजस्थान, चीन, अफगाणिस्तान आणि तिबेट मधून मागवण्यात आला होता.

ताजमहलच्या सजावटीचे समान नेण्यासाठी जवळपास १००० हत्तींचा वापर करण्यात आला होता. ताजमहाल चमकदार पांढऱ्या संगमरवरीने बांधलेला आहे जो दिवसाच्या प्रकाशावर अवलंबून रंग बदलतो. ताजमहलचा रंग हा बदलत असतो, सकाळी बघितल्यावर गुलाबी, रात्रीचा दुधासारखा पांढरा आणि संध्याकाळी मात्र
सोन्यासारखा दिसतो.

१६३१ मध्ये शाहजहांने ताजमहालची निर्मिती केली होती. त्यांची पत्नी मुमताज महल या आपल्या चौथ्या अपत्याला जन्म देताना मरण पावल्या. म्हणूनच त्यांच्या स्मरणार्थ ताजमहाल बांधण्यात आला. यावरून शाहजहान ला आपल्या पत्नीशी किती प्रेम होता हे स्पष्टपणे आपल्याला दिसते. म्हणूनच ताजमहालला प्रेमाचे प्रतीक मानले जाते.

आर्किटेक्चर आणि डिझाइन

ताजमहाल ही संपूर्ण इंडो-इस्लामिक आर्किटेक्चरमधील सर्वात मोठी आर्किटेक्चरल उपलब्धी मानली जाते. त्याच्या मान्यताप्राप्त आर्किटेक्टॉनिक सौंदर्यात घन आणि व्हॉइड्स, अवतल आणि बहिर्गोल आणि हलके छाया यांचे तालमी संयोजन आहे; जसे की कमानी आणि घुमट पुढे सौंदर्याचा पैलू वाढवते. ताजमहाल पर्शियन आणि पूर्वीच्या मुघल आर्किटेक्चरच्या डिझाइन परंपरेचा समावेश आणि विस्तार करतो. पूर्वीच्या मोगल इमारती प्रामुख्याने लाल वाळूच्या खडकांनी बनविल्या गेल्या असताना, शाहजहांने पांढर्‍या संगमरवरी वापर करण्यास प्रोत्साहन दिले. संगमरवरीमधील मौल्यवान आणि अर्ध मौल्यवान दगडांसह ज्वलनशील केलेले काम हे या स्मारकाला वेगळे दर्जा देते.

मक़बरा /थडगे

ताजमहालच्या संपूर्ण संकुलाचे हे केंद्रबिंदू आहे. ताजमहालच्या मध्यभागी पांढरा संगमरवरी टॉवर आहे जो चौकोनी पायावर बांधलेला आहे. ही एक सममितीय इमारत आहे, ज्यास इव्हान म्हणजे विशाल वक्र (कमानी) गेट आहे. या इमारतीच्या वर एक मोठा घुमटाकार सुशोभित केलेला आहे. बेस स्ट्रक्चर हा एक मोठा मल्टी-चेंबर असलेला घन असून चार बाजूंच्या प्रत्येक बाजूला अंदाजे ५५ मीटर (१८० फूट) असणारी आठ बाजूची रचना तयार करते. मुख्य चेंबरमध्ये मुमताज महल आणि शाहजहांची खोटी सारकोफी आहे; वास्तविक थडगे खाली स्तरावर आहेत.

मिनार

मुख्य तळाच्या चार कोपऱ्यांवर चार विशाल टॉवर (डावे पहा) स्थित आहेत. ते प्रत्येक ४० मीटर उंच आहे. हे मिनारे मशिदीत नमाज अदा करण्यासाठी बनवलेल्या मीनारांप्रमाणेच बांधले गेले आहेत. प्रत्येक टॉवर दोन बाल्कनीद्वारे दोन समान भागात विभागलेला आहे. टॉवरच्या शेवटी शेवटची बाल्कनी आहे, त्यांच्याकडे देखील कमळाचा आकार आणि मुकुट कलश आहेत. या मिनारांमध्ये एक विशेष गोष्ट आहे, हे चार बाह्य बाजूने वाकलेले आहेत, जेणेकरून कधी पडल्यास, ते बाहेरील बाजूस पडतील आणि मुख्य इमारतीला कोणतेही नुकसान पोहोचू शकत नाहीत.

बाह्य अलंकार

ताजमहालची बाह्य सजावट मोगल स्थापत्यकलेतील उत्कृष्ट नमुनांपैकी एक आहे. कोरीव कामांच्या उत्कृष्ट तपशिलावर जोर देण्यासाठी संगमरवर पॉलिश केले आहे. पृष्ठभागाचे क्षेत्र बदलल्यामुळे मोठ्या पिष्टकचे क्षेत्र कमी होते आणि त्याचे अलंकारही त्याच प्रमाणात बदलते.

अंतर्गत सजावट

ताजमहालचे आतील भाग पारंपारिक शोभेच्या घटकांच्या पलिकडे आहे. समाधीस्थळाचे आतील भाग अष्टकोनी संगमरवरी मंडळाच्या भोवती आयोजित केले गेले आहे ज्यात सुसज्ज कोरीव काम आणि अर्धपुतळा दगड (पिएट्रा ड्यूरा) आहेत. त्यामध्ये मुमताज महल आणि शाह जहान यांचे शृंखला आहेत. त्या खोट्या थडग्यांस बारीक मेहनत केलेल्या फिलिग्री संगमरवरी पडद्याने बंद केलेले आहे. येथे जदाऊंचे कार्य मोहक नसून, मौल्यवान दगड आणि रत्नांची कलाकृती आहे.

दिवाळी सण /Diwali Festival - एक असा सण जो फक्त भारतीयांनाच नव्हे तर संपूर्ण जगाला आकर्षित करतो..

2020-07-24T13:06:00.004+05:30

दिवाळी/Diwali Festival

Photo by Madhukar Kumar on Unsplash

दिवाळी – एक असा सण जो भारतात साजरा केला जाणारा सगळ्यात महत्त्वाचा व सगळ्यांचा आवडता मानला जातो. भारतातच नाही तर इतर देशातल्या लोकांना सुद्धा हा सण खूप आवडतो. लहानांची तर या सणाला मज्जाच असते कारण तेव्हा त्यांना शालेला सुट्टी असते. आणि दिवाळी म्हटलं की नवीन कपडे, फराळ, नवीन फटाके, इत्यादी बघायला मिळतात. घराबाहेर प्रत्येक दिवशी वेगवेगळ्या रंगांची रांगोळी आणि सोबतच निरनिराळ्या रंगांचे पणत्या, कंदील इत्यादी याने प्रत्येकाचे घर सुशोभित दिसते.

दिवाळी (संस्कृतमधील दीपावली) चा शब्दशः अर्थ “दिव्यांची एक पंक्ती” असा होतो. हा पाच दिवसांचा सण, जो भारतातील सर्वात मोठा सण मानला जातो, अंधकारापेक्षा चांगल्या आणि विजयाच्या सन्मानाची जाणिव व्यक्त करणारा हा सण आहे. उत्तर भारतात, भगवान राम आणि त्यांची पत्नी सीता यांचा त्यांच्या अयोध्या राज्यात परत जाण्याचा उत्सवम्हणून साजरा केला जातो. दक्षिण भारतात, सण नरकासुर राक्षसाच्या पराभवाशी संबंधित आहे. दिवाळी, दीपावली हा दीपोत्सवाचा हिंदू सण आहे, हा सहसा पाच दिवस चालतो आणि आपल्या देशात दिवाळी हिंदू महिना आश्विन च्या शेवटी म्हणजे ऑक्टोबर किंवा नोव्हेंबर मध्ये मोठ्या उल्हासात साजरा केला जातो.

हा सण दिवाळी संपुर्ण भारतात सर्व धर्मीय लोक मोठ्या उल्हासात साजरा करतात. “दिवाळी” रोषणाई, आनंदाचा, उत्सवाचा, प्रेमानी भरलेला, मैत्रीचा आणि मानवतेने भरलेला उत्सव आहे. भेटवस्तू आणि मिठाई घेऊन कुटुंबे एकमेकांना भेट देतात. घरे व कार्यालयीन परिसराला साफसफाई करुन सजविले जाते. फिकट फटाके, आणि घरातील मेजवानीत मिठाई (मिठाई) आणि भेटवस्तू सामायिक केल्या जातात.

"दिन दिन दिवाळी, गाई म्हशी ओवाळी, गाई-म्हशी कुनाच्या,लक्षुमनाच्या, लक्षुमन कुनाचा, आई-बापाचा...."

असे गाणे आधी दिवाळीच्या वेळी गायिले जात. हे गाणं आपल्याला गावी जास्त ऐकायला मिळते किंवा जर कुणी आपले वयस्कर आजी आजोबा असतील तर ते सुद्धा हे गाणे म्हणताना आपण पाहू शकतो. यात गाई म्हशींचा संदर्भ यासाठी की गावी कृषिप्रधान संस्कृती जास्त होती. तर तेव्हा दिवाळी आपल्या गाई म्हशींबरोबर साजरी करण्याची पद्धत होती. आताही काही भागात ती साजरी केली जाते.गावाकडे दिवाळी हा गत वर्षभरात निसर्गाने आपल्यावर केलेल्या कृपेला स्मरून, नवीन वर्षांतही अशीच कृपा आमच्यावर ठेव असं सांगत निसर्गाची कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा हा सोहळा असतो.

भारतात, लोकं आपले घर स्वच्छ करतात आणि नवीन कपडे खरेदी करतात. या सणाला घरात व घराबाहेर तेलाचे लहान दिवे लावले जातात. उंच जागी आकाशदिवा (आकाशकंदिल) लावला जातो. घराबाहेर रांगोळी काढून सुशोभन केले जाते. वैयक्तिक पातळीवर, दिवाळी हा आपल्या मनातील काळोख आणि वैयक्तिक भुते विचार दूर करण्याचा सण आहे. आपल्यामध्ये प्रकाश चमकू द्या आणि हा प्रकाश बाहेरून देखील चमकू द्या असे या सणाचे उद्देश आहे याला नाकारता येत नाही. दिवाळीला आम्रपर्नाचे तोरण व झेंडूच्या फुलांचे तोरण मुख्यप्रवेश द्वारावर लावले जाते. अंगणात मुख्य प्रवेश समोर वेगवेळ्या रंगांच्या रांगोळ्या काढल्या जातात अशाप्रकारे येणाऱ्या पाहुण्यांचे स्वागत करतात. असे म्हटले जाते कि रांगोळीला हिंदू धर्मात शुभकारक मानले जाते.

त्याबरोबर घरात चारही बाजूंना तेलाचे दिपक एका रांगेत ठेवून घर सजवले जाते. त्यामुळे दिवाळी “दिपोत्सव” म्हणून ओळखली जाते.या दिवसासाठी बरेच लोक काही नवीन वस्तू खरेदी करतात. मुख्यतः महिला ह्या सोन्याच्या दागिन्यांची खरेदी करतात.

तसं बघायला गेलं तर दिवाळी हा सण एक महिनाभराचा सण आहे असे म्हणण्यात हरकत नाही. कारण महिन्या आधीपासूनच घराची साफसफाई, दिवाळी चे फराळ बनवण्याची तयारी सुरु होते. पण मुख्य म्हणजे दिवाळीत मुख्य म्हणजे पाच दिवस असतात ते म्हणजे:

धनत्रयोदशी

धनतेरस हा पहिला दिवस म्हणजे दिवाळीची सुरुवात. “धन” म्हणजे संपत्ती आणि “तेरस” म्हणजे हिंदू कॅलेंडरवरील चंद्र पंधरवड्याच्या १३ व्या दिवसाचा अर्थ. हिंदु औषधी देवता आणि भगवान विष्णूचा अवतार भगवान धन्वंतरी यांनी या दिवशी मानवजातीसाठी आयुर्वेद आणि अमरत्व अमृत आणले आहेत असे म्हणतात.

पौराणिक कथेत असेही आहे की या दिवशी समृद्धीची देवी लक्ष्मी हिचा समुद्र मंथनातून जन्म झाला होता. तिच्या स्वागतासाठी घरे स्वच्छ आणि सज्ज केली जातात. सोने आणि इतर धातू (स्वयंपाकघरातील भांडींसह) पारंपारिकपणे खरेदी केल्या जातात. काही भागात असे मानले जाते की यादिवशी जास्त खर्च नाही करायचा. अशाप्रकारे धनत्रयोदशी या सणामागे एक अजून मनोवेधक कथा आहे. हेमा राजाचा पुत्र हा सोळाव्या वर्षी मृत्युमुखी पडणार असतो. आपल्या पुत्राने जीवनाची सर्व सुखे उपभोगावीत म्हणून राजा व राणी त्याचे लग्न करतात. लग्नानंतर चौथा दिवस हा तो मृत्युमुखी पडण्याचा दिवस असतो. या रात्री त्याची पत्नी त्यास झोपू देत नाही.त्याच्या अवतीभवती सोन्या-चांदीच्या मोहरा ठेवल्या जातात. महालाचे प्रवेशद्वारही असेच सोन्या चांदीने भरून रोखले जाते. सर्व महालात मोठमोठ्या दिव्यांनी लखलखीत प्रकाश केला जातो. वेगवेगळी गाणी व गोष्टी सांगून पत्नी त्याला जागे ठेवते. जेव्हा यम राजकुमाराच्या खोलीत सर्परूपात प्रवेश करण्याचा प्रयत्न करतो तेव्हा त्याचे डोळे सोन्या-चांदीने दिपतात. या कारणास्तव यम आपल्या जगात (यमलोकात) परततो. अशा प्रकारे राजकुमाराचे प्राण वाचतात अशी आख्यायिका प्रचलित आहे. म्हणूनच या दिवशी यमदीपदान केले जाते.

आयुर्वेदाच्या दृष्टीने हा दिवस धन्वंतरी जयंतीचा आहे. वैद्य मंडळी या दिवशी धन्वंतरीची (देवांचा वैद्य) पूजा करतात. लोकांस प्रसाद म्हणून कडुनिंबाच्या पानांचे बारीक केलेले तुकडे व साखर असे दिले जाते (याला तेलुगूमध्ये गुडोदकम् म्हणतात.) यात मोठा अर्थ आहे. धन्वंतरी हा अमृतत्व देणारा आहे, हे त्यातून प्रतीत होते. कडुनिंबाची पाच-सहा पाने जर रोज खाल्ली तर व्याधी होण्याचा संभव नाही, असे काहीजणांची समजूत आहे. कडुनिंबाचे एवढे महत्त्व आहे, म्हणून या दिवशी तोच धन्वंतरीचा प्रसाद म्हणून देण्यात येतो.

नरकचतुर्दशी

दुसरा दिवस दक्षिण भारतात नरकचतुर्दशी आणि उत्तर भारतात छोटी दिवाळी (छोटी दिवाळी) म्हणून ओळखला जातो. ह्या दिवशी भल्या पहाटे उठून, सूर्योदया अगोदरच स्नानादी कार्ये आटोपून तयार होण्याची परंपरा आहे. रांगोळी (हिंदू लोककला) घराच्या दारे आणि अंगणात तयार केली जाते. या दिवशी लोक घर रंगांनी सजवतात महिला हातांवर मेहंदी काढतात. दिवाळीची संपूर्ण तयारीचा आढावा घेतला जातो. लहान मुलांना उपहार दिले जातात. असे समजले जाते की नरकासुराने तप करून ब्रह्मदेवाला प्रसन्न करून घेतले व अवध्यत्वाचा – म्हणजेच कुणाकडूनही वध होणार नाही – असा वर मागून घेतला. त्या वराच्या योगाने त्याने अनेक राजांना हरवून त्यांच्या कन्या व त्या राज्यांतील स्त्रियांचे अपहरण केले. नरकासुराने अश्या एकूण १६,१०० स्त्रियांना पळवून नेले व मणिपर्वतावर एक नगर वसवून त्यात त्यांना बंदी बनवून ठेवले. त्याने अगणित संपत्ती लुटली व अश्याच हावेपोटी त्याने देवमाता अदितीची कुंडले व वरुणाचे विशाल छ्त्रही बळकावले. त्याला मिळालेल्या वरामुळे तो देव, गंधर्व व मानवांना तापदायक झाला होता. भगवान कृष्ण आणि देवी काली यांनी नरकसुर या राक्षसाचा नाश केला आणि या दिवशी १६,००० बंदी स्त्रियांना मुक्त केले. गोव्यात हा दिवस साजरा करताना राक्षसाचे पुतळे मोठ्या प्रमाणात जाळले जातात.

लक्ष्मीपूजन

तिसऱ्या आणि मुख्य दिवशी, लक्ष्मीपूजन साजरा केला जातो. मातीचे बरेच दिवे पेटवून घरात व घराच्या बाहेर ठेवल्या जातात.

या दिवशी मोठ्या थाटामाटात आणि योग्य चालीरीती रिवाजात माता लक्ष्मी, श्री गणेश भगवान आणि माता सरस्वती यांची पूजा केली जाते. या देविदेवताना आमंत्रित केले जाते. घरात नेहमीसाठी वास करण्याचे आवाहन केले जाते. त्यासाठी दरवाजे खिडक्या आणि बाल्कन्या खुले ठेवले जातात. तेथे सुंदर दिव्यांची सजावट व रांगोळी काढली जाते.असा विश्वास आहे की दिवाळीच्या काळात देवी लक्ष्मी प्रत्येक घरात जाते, ज्यामुळे त्या घराची भरभराट होईल आणि चांगली संपत्ती मिळेल. असे म्हणतात की ती प्रथम स्वच्छ घरांना भेट देते, म्हणूनच लोक तिला आमंत्रित करण्यासाठी दिवे लावण्यापूर्वी त्यांची घरे साफ स्वच्छ असल्याचे सुनिश्चित करतात. ही स्वच्छता नकारात्मकता, गोंधळ आणि अज्ञान दूर करण्यासाठी मनाच्या शुध्दीकरणाचे देखील प्रतीक आहे. लोकांच्या घरात देवीच्या लहान पुतळ्यांची पूजा केली जाते

पूजा रीतिरिवाजाने पूर्ण झाल्यावर देवतांच्या आगमनांच्या जल्लोषाला फटाके फोडून द्विगुणीत केले जाते. गोड पदार्थ खावू घातले जातात. एकमेकांना दिवाळीच्या मंगलमय शुभकामना दिल्या जातात या दिवशी व्यापारी व व्यावसायिक आपल्या दुकांनांमध्ये भगवान कुबेर आणि माता लक्ष्मीची पूजा करतात. कुटुंबे एकत्र जमतात आणि लक्ष्मीपूजन करतात आणि एकमेकांना भेटवस्तू आणि मिठाई देतात.अनेक घरांत श्रीसूक्तपठणही केले जाते. व्यापारी लोकांचे हिशोबाचे नवीन वर्ष लक्ष्मीपूजनानंतर सुरू होते. या दिवशी सर्व अभ्यंग स्नान करतात. पाटावर रांगोळी काढून तांदूळ ठेवतात. त्यावर वाटी किंवा तबक ठेवतात. त्यात सोन्याचे दागिने, चांदीचा रुपया, दागिने ठेवून त्यांची पूजा करतात. हा दिवस व्यापारी लोक फार उत्साहात साजरा करतात. लक्ष्मीपूजनाच्या निमित्ताने ‘आर्थिक व्यवहारातील सचोटी व नीती ‘ आणि ‘अर्थप्राप्तीच्या साधनांविषयी कृतज्ञता’ अशी दोन महत्त्वाची मूल्ये मनात रुजतात.

पश्चिम बंगाल, ओडिशा आणि आसाममध्येही काली पूजा साजरी केली जाते (जरी हे चंद्राच्या चक्रानुसार एक दिवस आधी पडते). भयानक अंधकारमय माता देवी, तिच्याबरोबर असलेल्या अहंकार आणि भ्रमांचा नाश करण्याच्या तिच्या क्षमतेसाठी पूजली जाते.

बलिप्रतिपदा (पाडवा)

कार्तिक शुद्ध प्रतिपदेस बलिप्रतिपदा हा सण साजरा केला जातो.हा दिवस दिवाळी पाडवा म्हणून ही ओळखला जातो. या दिवशी बळी राजाचे रांगोळीने चित्र काढतात व त्याची पूजा करतात आणि ‘इडा पीडा टळो व बळीचे राज्य येवो’ असे म्हणतात. साडेतीन मुहूर्तातील एक मुहूर्त म्हणून या दिवसाला विशेष महत्त्व आहे. आर्थिक हिशोबाच्या दृष्टीने व्यापारी लोक दिवाळीतील पाडवा ही नववर्षाची सुरुवात मानतात. लक्ष्मीप्राप्तीसाठी नव्या वह्यांचे पूजन करून व्यापारी लोक वर्षाचा प्रारंभ करतात.नवीन वह्या सुरू करण्यापूर्वी वह्यांना हळद-कुंकू, गंध, फूल, अक्षता वाहून पूजा करतात. व्यापारी या दिवशी मुहूर्ताने व्यवहार सुद्धा करतात. घरोघरी सायंकाळी पाटाभोवती रांगोळी काढून पत्नी पतीला औक्षण करते व पती पत्नीला ओवाळणी घालतो. नवविवाहित दांपत्याची पहिली दिवाळी पत्नीच्या माहेरी साजरी करतात. ह्यालाच “दिवाळसण” म्हणतात. गोवर्धन पूजा उत्तर भारतात भगवान कृष्णाने इंद्र, पावसाच्या देवतांचा पराभव केल्याच्या स्मरणार्थ साजरी केली जाते. महाराष्ट्र, कर्नाटक आणि तामिळनाडूमध्ये राक्षसी राजा बाली वर भगवान विष्णूचा विजय, बलीप्रतिपदा किंवा बाली पद्यमी म्हणून साजरा केला जातो.

भाऊबीज

भाईदूज/भाऊबीज म्हणून ओळखला जाणारा पाचवा आणि शेवटचा दिवस बहिण व भाऊ यांच्यासाठी साजरा करण्यासाठी समर्पित आहे. हा दिवस भाऊ-बहिणीच्या अतूट आणि असीम प्रेमाच्या नात्याला जोपासण्याचा असतो. ह्या दिवशी बहिणी आपल्या भावाला दिव्यांच्या आरास आणि मोठ्या आत्मीयतेने ओवाळून त्यांच्या समृद्धी व भरभराटीची शुभकामना करतात. बंधु-भगिनींचा प्रेमसंवर्धनाचा हा दिवस आहे. या दिवशी बहिणीच्या घरी भाऊ गोडधोड भोजन केले जाते व भावाला जेवायला बोलावले जाते आणि सायंकाळी चंद्राची कोर दिसल्यानंतर बहीण प्रथम चंद्रकोरीस व नंतर भावाला ओवाळते. भाऊ मग ओवाळणीच्या ताटात ‘ओवाळणी’ देऊन बहिणीचा सत्कार करतो. भावा-बहिणीच्या नात्याचा एक तरी सण प्रत्येक समाजात असतोच.भाऊ बहिणीला छानसे उपहार देवून खुश करतो व आपल्या नात्याला अधिक मधुर बनवण्याचा प्रयत्न करतो. हा दिवस रक्षाबंधनाइतकाच पवित्र मानला जातो.▼

अशाप्रकारे दिवाळीच्या प्रत्येक दिवसाला आपले एक महत्त्व आहे. दिवाळी म्हटली की फराळ डोळ्यासमोर येतो. फराळात कारंजी, शेव, चकली, लाडू, चिवडा, अनारसे, इत्यादी बनवले जाते. या फराळाला लक्ष्मीपूजनाच्या दिवशी देवीचा पूजेला नैवेद्य म्हणून दाखवले जाते मग त्यानंतर एकमेकांना, नातेवाईकांना, मित्र-मैत्रिणींना दिला जातो. कित्येक दिवस हा फराळ घरात खाल्ला जातो.

दसरा सण /Dasra Festival - यश कीर्ती प्राप्त करायची धनसंपदा लुटायची आणि लुटवाईची हा दिवस /विजयादशमीच्या दिवशी एकमेकांना आपटयाची पाने का देतात?

2020-07-23T13:06:00.000+05:30

दसरा सण /Dasra Festival

भारताची संस्कृती, येथील सण, सोहळे, भाषा, परंपरा याची चर्चा संपूर्ण जगात आहे. अनेक देशांमधल्या लोकांना भारतीय विविधतेचा फार हेवा वाटतो. भारतात अनेक सण उत्साहात साजरे केले जातात. त्यातलाच एक सण म्हणजे दसरा. हिंदू संस्कृतीत खूप महत्व असलेला सण दसरा हा आश्विन शुद्ध दशमीला येतो. आश्विन महिन्याच्या पहिल्या दिवसापासून नऊ दिवस नवरात्र असते. त्यांनंतरचा दहावा दिवस म्हणजेच ‘दसरा‘, ह्याच सणाला विजयादशमी असेही म्हणतात.

“दसरा सण मोठा, नाही आनंदाला तोटा” असे म्हणण्याची परंपरा सुरू झाली ती उगाच नाही तर विजय प्राप्त करणारा फार मोठा इतिहास या दिवसाच्या मागे दडलेला आहे.

दसरा या सणाची परंपरा फार पूर्वीपासूनची आहे. याच दिवशी देवीने महिषासुर या राक्षसाचा वध केला. प्रभू रामचंद्र याच दिवशी रावणावर स्वारी करायला निघाले. पांडव अज्ञातवासात राहण्याकरिता ज्या वेळी विराटच्या घरी गेले, त्या वेळी त्यांनी आपली शस्त्रे शमीच्या झाडावर ठेवली होती. अज्ञातवास संपल्यावर त्यांनी तेथील शस्त्रे परत घेतली व त्या झाडाची पूजा केली, तो हाच दिवस.

शिवाजी महाराजांनी प्रतापगड किल्ल्यावर भवानी देवीच्या उत्सवाला याच दिवशी प्रारंभ केला. पेशवाईतसुद्धा या सणाचे महत्व मोठे होते. बाजीराव पेशवे याच दिवशी पुढच्या स्वारीचे बेत कायम करीत. अनेक शूर, पराक्रमी राजे याच दिवशी दुसऱ्या राज्यावर स्वारी करण्यास जात असत. त्याला सीमोल्लंघन म्हणत. दसरा म्हणजेच विजयादशमी हा साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक मुहूर्त आहे असे मानले जाते. विजयादशमी म्हणजे हमखास विजय मिळवून देणारा दिवस.

अज्ञानावर ज्ञानाने, शत्रूवर पराक्रमाने, वैर्यावर प्रेमाने विजय मिळवायचा. आनंद, समाधान आणि सोबत संपदा मिळवून आणायची. यश कीर्ती प्राप्त करायची धनसंपदा लुटायची आणि लुटवाईची हा दिवस. विद्येची देवता मानल्या गेलेल्या सरस्वती देवीचे पूजन या दिवशी विशेषत्वाने केले जाते. प्रभु रामचंद्रांनी रावणासारख्या बलाढय योध्याचा वध करून शत्रुवर विजय प्राप्त केला तो याच दिवशी! देवी दुर्गेने महिषासुर राक्षसाला युध्द करून संपविले ते याच दिवशी! आणि त्यामुळेच तिला महिषासुरमर्दिनी असे म्हटले जाऊ लागले. या आख्यायिकांचा इतिहास पाठीमागे असल्याने बरेच राजपुत आणि मराठा योध्दे आपल्या युध्द मोहिमांचा याच दिवशी शुभारंभ करीत असत.आपल्या महाराष्ट्रात एकमेकांना सोन्याच्या रूपात आपटयाचे पानं दिली जातात. या दिवशी सिमोल्लंघन, सरस्वती पुजन, शमीपुजन, शस्त्रांचे पुजन आणि अपराजिता पुजन देखील केले जाते.

विजयादशमीच्या दिवशी एकमेकांना आपटयाची पाने का देतात?

विजयादशमीच्या दिवशी एकमेकांना आपटयाची पाने का देतात यामागे एक कथा सांगीतली जाते ती अशी…

पुर्वी ज्यावेळी गुरूशिष्य परंपरा होती त्या काळी वरतंतु नावाचे गुरू आपल्या शिष्यांना आश्रमात ज्ञानदानाचे कार्य करीत असत. कौत्स नावाचा एक शिष्य त्यांच्याकडे विद्या प्राप्त करण्याकरीता राहात होता. ज्यावेळी विद्याभ्यास पुर्ण झाला त्यावेळी कौत्साने गुरूजींना गुरूदक्षिणेबद्दल विचारले त्यावेळी वरतंतु ऋषी म्हणाले ’’वत्सा विद्या अर्थात ज्ञान हे दान करण्याकरीता असते त्याचा मोलभाव करायचा नसतो त्यामुळे मला गुरूदक्षिणा नको ’’. परंतु कौत्स ऐकेचना त्यामुळे गुरूजी म्हणाले ’’मी तुला चौदा विद्यांचे ज्ञान दिले म्हणुन तू मला चौदा कोटी सुवर्ण मुद्रा द्याव्यास ’’. पण कौत्साकडे एवढे मुद्रा नव्हते म्हणून तो रघुराजाकडे गेला आणि त्याने त्यांच्याकडून चौदा कोटी सुवर्ण मुद्रांची मागणी केली. इंद्रदेवाने त्वरीत रघुराजाच्या नगरीबाहेर कुबेरा द्वारे आपटयाच्या आणि शमीच्या झाडांवर सुवर्णमुद्रांचा वर्षाव करवीला. रघुराजाने कौत्सास हव्या तेवढया सुवर्ण मुद्रा घेउन जाण्यास विनंती केली परंतु कौत्साने केवळ चैदा कोटी सुवर्ण मुद्रा घेतल्या आणि वरतंतु ऋषींना ती घेण्याची विनंती केली. उर्वरीत सुवर्ण मुद्रांचे कौत्साने आपटयाच्या आणि शमीच्या झाडाखाली ढिग रचले आणि सामान्य नगरवासीयांना हव्या तेवढया मुद्रा घेउन जाण्याची विनंती केली. तो दिवस विजयादशमीचा होता. अचानक श्रीमंत होण्याची संधी चालुन आल्याने नगरवासीयांनी आपटयाच्या आणि शमीच्या झाडाची पुजा केली आणि तेव्हांपासुन सुवर्णमुद्रांऐवजी आपटयाच्या पानांची देवाणघेवाण या दिवशी सुरू झाली. ते सोने आपट्याच्या झाडावर पडले म्हणूनच आपट्याच्या झाडाला व त्याच्या पानाला सोन्याचे प्रतीक मानून ते एकमेकांना देण्यात येते.

भारताच्या विविध प्रांतात दसरा सण वेगवेगळ्या प्रकारे साजरा केला जातो जसे की :

महाराष्ट्रात कातकरी आदिवासी स्त्रिया या दिवशी विशिष्ट नाच करतात. त्याला दसरा नृत्य असे म्हणतात.तसेच बंजारा समाजातील लोक शस्त्रपूजा व शेतीतील लोखंडी अवजारांची पूजा करतात. शेतकरी आपल्या शेताला पूजतात. घरोघरी दसऱ्याचा दिवशी पूजा केली जाते. वह्या-पुस्तक, औजारे जसे कात्री, सूरी, आणि झाडूसुद्धा पुजली जाते. घराला आंब्याच्या पानांचे आणि झेंडूच्या फुलांचे तोरण लावतात. दसऱ्याला झेंडूच्या फुलांनी पूजा करण्याची प्रथा आहे. यंत्रे,वाहने यांना झेंडूच्या फुलांच्या माळा घालतात.

दक्षिण भारतात म्हणजेच आंध्र प्रदेश, तामिळनाडू, कर्नाटक येथे नऊ दिवसात दर तीन दिवशी देवीच्या एकेका रूपाची पूजा केली जाते. पहिले तीन दिवस लक्ष्मी, नंतरचे तीन सरस्वती आणि शेवटचे तीन दिवस दुर्गेची पूजा केली जाते. धन धान्य, कला, शिक्षण आणि शक्ती यांची ही उपासना असते. लोक एकमेकाना मिठाई आणि वस्तू भेट देतात. म्हैसूर येथील दसरा आणि दरवर्षी केली जाणारी मिरवणूक ही जगभरात प्रसिद्ध आहे.

पंजाबमध्ये दसऱ्याच्या दिवशी संध्याकाळी रावणदहन केले जाते. हे बघण्यासाठी अनेक जण एकत्र येतात. व रावणाचा म्हणजेच वाईटाचा नाश झाला यासाठी लोक परस्परांना मिठाई भेट देतात.

गुजरातमधील सोमनाथ आणि द्वारका येथे दसरा साजरा होतो. दसऱ्याला जुनागड संस्थानातील देवीची ब्राह्मण पुरोहिताच्या हस्ते पूजा केली जाते.

छत्तीसगडमधील बस्तर या ठिकाणी साधारण अडीच महिने दसरा सण साजरा केला जातो. हा उत्सव दंतेश्वरी या देवतेचा उत्सव मानला जातो. रामाने रावणावर मिळविलेला विजय याला या भागात महत्त्व खूप दिले जाते.

उत्तर भारतात हिमालयाच्या कुशीत कुलू घाटीत दसऱ्याचा उत्सव सात दिवस साजरा होतो. रामलीला सादरीकरण हा नवरात्रीतील नाट्यविशेष उत्तर भारतात प्रचलित आहे. नऊ दिवस चालूं असलेल्या रामलीला नाटिकेची सांगता विजयादशमीला रावणवधाने केली जाते. यावेळी रावणाचा मोठा पुतळा उभारून त्याचे दहन करतात. कुलू शहरातला दसरा वैशिष्ट्यपूर्ण असतो. या दिवशी मिरवणुकीची सुरुवात रघुनाथजी यांच्या पूजनाने केली जाते.लोक खूप उत्सवाने हा सण साजरा करतात.

आपटयाचे झाड

आपटयाच्या झाडाला अश्मंतक आणि वनराज देखील म्हटले जाते. कफ व पित्त दोषांवर ही पानं गुणकारी आहेत असे समजले जात. विजयादशमीला आपट्याची पाने परस्परांना दिली जातात. याला सोने लुटणे असेही म्हणतात.

‘साधुसंत येती घरा, तोची दिवाळी दसरा’ असे वाक्य संत तुकाराम महाराजांनी कितीतरी पुर्वीच या सणाचे महत्व आपल्या काव्यातुन अधोरेखीत केले आहे.