MAHMUT CELAL ÖZMEN

Ümit Yorgunu Bir Adam: Bülent Akyürek’in Yazıyla Direnen Hayatı

2026-03-04T06:46:00.000-08:00

Bazı insanlar vardır, hayatımıza uzaktan girmezler; sessizce oturur, konuşur ve sonra bir daha hiç çıkmazlar. Yıllar geçer, belki uzun zaman görüşemezsiniz, konuşamazsınız, lakin içinizde bir yerlerde hep canlı biçimde kıpırdanıp dururlar. Evet, şu ya da bu şekilde sesleri susar ama cümleleri içeride bir yerde yaşamaya devam eder bu insanların.

İşte tam da bu insanlar arasında belki de adını en başta sayacağım Bülent Akyürek benim hayatıma böyle girmişti. 2014 yılında Erzurum Kitap Fuarı’nda tanımıştım onu.

Gündeme, yazdıklarına, memlekete ve edebiyata dair oldukça uzun bir sohbet etmiştik. Ve ben o gün, karşımdaki adamın yalnızca bir yazar olmadığını anlamıştım; seçerek okuyan, yaşayarak yazan, yazdıklarını bedeninde taşıyan biriydi o.

İlk bakışta fark edilen şey hemen her bakımdan hissedilebilecek kadar açık biçimdeki bedensel zayıflığıydı belki. İncecik, narin, sesine bile sirayet edecek kadar bir incelikle işlenmiş bir garip zayıflıktı bu. Ama konuşmaya başladığında onu dinlerken geçen birkaç dakika sonra, insanın gözünün önünde eriyip giden o nazik, nazenin kırılgan beden değil; cümleleriyle genişleyen bir canlılık içinde duran ve ruhuna işleyen bir insan gelip oturuyordu.

Konuşurken acele etmiyordu. Sanki her kelimenin bir bedeli varmış gibi, dikkatle seçiyordu sözcüklerini. O konuşma sırasında hayatının, ölümle kurduğu tuhaf ama sakin ilişki irkiltici olduğu kadar da düşündürücü biçimde görünür hale geliyor ve o andaki duruşunu da belirleyen bu ilişkinin derin izleri hissediliyordu. Zira ölümden söz ederken bile dramatik değildi; alışkın bir tanıdıktan bahseder gibiydi.

Doğduğu ilk yıllarda, dünyadaki en nadir genetik hastalıklardan birinin teşhisi konmuştu ona. Doktorların cümleleri netti, acımasızdı: “Üç yaşında ölür… Yediye kadar yaşar… On iki mucize olur…” gibi ümitsiz tespitler elbette anne babasını derinden yaralamıştır. Ve daha sonra da kendi kırılganlığını anladığı her anda onu yaralamıştır. Bununla beraber Bülent Akyürek sanki de kendisine biçilen ömrü kabul etmemiş gibi, bir biçimde yaşamayı, ayakta kalmayı, bildiğince üretmeyi, söylemeyi, anlatmayı, yazmayı, uyarmayı seçmişti.

Bazıları, kaderin önüne bırakılan bu takvimleri yırtarak yaşarlar ki; Bülent Akyürek de onlardandı. Ölümle erken tanışmıştı ama hayatla erken vedalaşmadı. Aksine, yaşama tutunmayı öğrendi. Gençliği, hayata hazırlanmakla değil, hayata direnmekle geçti. Okudu. Çok okudu. Okumak onun için bir kaçış değil, bir varoluş biçimiydi. Kitap basabilmek, dergi çıkarabilmek için gündelik işlerde çalıştı. Kazandığı her kuruşu yine kitaplara yatırdı.

Nitekim o, kendi içini büyütmeden dünyayı anlatamayacağını biliyordu. Yazmak istiyordu ve ona göre yazarlık, bir meslekten önce bir ahlâk meselesi olarak içte bir yerlerde yeşermeliydi.

O kadar ki, henüz on yedi yaşındayken dönemin en tanınmış gazeteci-yazarlarından birinin yanına gidip “Ben yazar olmak istiyorum” dediğinde, ona boş bir sayfa uzatılmıştı. “Bu duvara bak ve bana duvar hakkında bir yazı yaz.” O gün yazdığı metin, yalnızca bir alıştırma değildi; hayatın ileride karşısına çıkaracağı sınavın ilk provasıydı. Yazıyı okuyan o yazarın söylediği cümle, yıllar sonra bile yankılanacaktı: “Sakın yazmayı bırakma, iyi bir yazar olacaksın.”

Felç kaldığı dönemlerde, gerçekten de duvara bakmak zorunda kalmıştı Bülent Akyürek; Ama bu hal de onu ümitsizliğe sürüklememiş, artık karşısında duvar olmaktan çok daha başka anlamlar kazanan o duvarı da çoktan yazmıştı. Onun gözünde önce bir metafor haline gelen o duvar giderek gerçeğe dönüşen bir şey, bir durum, bir anlam haline gelmiş ve Bülent Akyürek kendisine gösterilen ve hakkında yazması istenilen duvarı önce hayata dair bir metafor haline getirmiş, sonra da bu metaforu gerçeğe çevirmişti.

Erzurum’da öğlen vaktini ikindiye götüren o memleket göğü altında binlerce kitap okuduğundan söz etmişti o gün. Böylece bedenini hareketsizliğini de zihninin genişliğiyle telafi etmiş, görünmez biçimde bir canlılık kazanarak okumaya ve yazmaya adamıştı kendini.

Kemikleri kırılgandı; hastalık kemik erimesine yol açıyor, dizleri durup dururken kırılıyordu. Bu yüzden “dizlerim kırıldı” dediğinde mecaz yapmıyordu. Gerçekten kırılıyordu Bülent Akyürek’in dizleri. Son iki kitabının ‘Satılık Adam’ ve ‘Geriye Doğru İleri’nin çıkışıyla birlikte görünürlük kazandığı o kısacık demlerde söylediği zaman çoğunun yeni duyduğu “Ümit yorgunuyum” şeklindeki sözleri ise ,bir vazgeçişi, küskünlüğü örtük biçimde gösteriyor gibi görünse de gerçekte bunu ilan etmiyordu. Bu yüzden de onun bu sözlerini, Bülent Akyürek’i aynı gün birlikte tanıdığımız ve sonradan daha derin bir muhabbeti sürdürdüğü sevgili Şahin Torun’un da ifadesiyle; yolun sonuna yaklaştığını hisseden ama yine de yürümekten vazgeçmeyen bir insanın iç çekişi olarak değerlendirmek mümkün olsa gerek. Zira onu tanıyan hemen herkesin söyleyeceği gibi; Bülent Akyürek kesinlikle umutsuz değildi; olsa olsa belki umudun ağırlığını taşımaktan yorulmuştu.

Hayatı boyunca hiç ümitsiz olmadı. Sadece, yaşamla ölüm arasındaki o ince ipin her an kopabileceğini bilmenin verdiği bir dinginlik vardı onda. Öyle olmasaydı eğer, şu kısa sayılacak ömrüne, her birine canhıraş bir uyarıyı kaydetmeye çabaladığı; [Ve Tanrı Ağladı, Cinnetim Cennetimdir, İtin Biri, Yağmur Getiren Fırtına, Çöldeki Penguen, Zamanın Efendisi, Kadınlar Üzerine Ahmet Abi’nin Gözünden Kaçanlar, Boş Laflar Antolojisi, Yılgın Türkler, Seviyordum Söyleyemedim, Güzel Susma Sanatı, Felsefeden Acil Çıkış…] gibi şunca kitabı hayatına sığdırmak nasıl olabilirdi ki?...

İşte bu yolda kimi zaman sandalyeyle, kimi zaman koltuk değnekleriyle ve meşhur otuz yıllık kahverengi montuyla, dahası tek çeşit kıyafetiyle ülkenin dört bir yanındaki üniversiteleri gezdi. Otelleri değil, öğrenci yurtlarını tercih etti. Gençlerle sabahlara kadar konuştu. Kapitalizmin parlatılmış başarı hikâyelerine sırtını döndü. “Kimseyi yetiştirmediler” diyerek edebiyat dünyasını eleştirdi ama eleştiriyle yetinmedi; yazarlık atölyesi kurdu, kalem yetiştirmeye çalıştı. Yazmak onun için yalnızca kendini ifade etmek değil, başkalarına da bir nebze alan açmaktı.

Cesurdu. Gerçeği eğip bükmeden söyledi her zaman. Mavi Marmara Risalesi’nde olduğu gibi, zalimin yüzüne konuştu. Bunun bedelini bilerek yazdı. Güvenli cümleler kurmadı. O yüzden sevildiği kadar rahatsız da etti. Zira o, hakikatin rahatlatmak zorunda olmadığını da çok iyi biliyordu.

“İçinizdeki Öküze Oha Deyin” dediğinde, bir slogan atmıyordu; bir çağın zihnini sarsıyordu Bülent Akyürek; belki de bu yüzden o dönemin en meşhur kişisel gelişim kitabı olan ‘İçindeki Devi Uyandır’ dan söz ederken o devin aslında bir öküz olduğunu ilan edercesine konuşmuş ve öylece yazmıştı.

En görünür haliyle bu sahte motivasyon kitaplarının gençlerin aklını bulandırmasına karşı yazmıştı bu kitabı Bülent Akyürek. “Acı çekmeden öğrenilen her cümlenin kanadı vardır” derken, bunu teoriden değil, özbeöz kendi hayatından biliyordu.

Nitekim bütün bu sahteliklere bakarken de; yükseltilen insanların düşüşte nasıl yalnız bırakıldığını görmüşçesine ‘…bu enkazdan gençleri kim çıkaracak?…’ diye sormuştu.

Hastalığı ilerledikçe ilermiş, adı batasıca Gaucher’in kemik iliğini baskılaması, sonunda lösemiye dönüşmüş, yıllar süren kemoterapi seanslarından sonra akciğerlerinde biriken sular nefes almanın bile imkansız hale getirmiş, acı dolu günler içinde yaşamak durumunda kalmış, lakin hiçbir zaman yorulmamış, yazmayı bırakmamış, tüm bu acılı günler boyunca konuşacak enerjisi kalmadığında bile yazmaya devam etmişti.

Onu yakından tanıyanların kolayca bileceği üzere; yazmak, -benzetilecek olsa çokta yersiz düşmeyecek biçimde- onun son nefesi sayılabilecek bir eylem niteliğindeydi.

Nitekim; “Satılık Adam” yirmi beş yılın içine yayılmış büyük bir emeğin ürünüydü ona göre. Her cümlesi, darağacının altından yazılmış gibiydi. Zira o, Türkiye’den de bir dünya romanı çıkabileceğine inanıyordu. Tam da bu yüzden yazmaktan hiç vazgeçmedi. Romanlarının şifrelerini başka kitaplara gizledi. Öyle ki, yazmak, onun için bir sona hazırlanmak değil; sonu anlamlandırmaktı.

TRT’deki son programında “Ölünce insandan geriye bir kelime kalmalı” diye bir güzel söz söylemişti. Ona göre insanın bir ömrü tek kelimeyle özetlemesi demeye geliyordu bu…

Şimdi biz de durup onun dediği bu güzel sözle onu tarif edecek olursak, onu temsil edecek kelime de artık belli olsa gerek ki; bu kelime, tek kelime [Güzel] olur muhakkak…

Güzel, evet, güzel…

Güzel bir adamdı Bülent Akyürek.

Cesur bir kalemdi ve ardında ondan geriye kalan kolayca doldurulamayacak bir boşluk kaldı geriye.

Bazıları yok olurken var olurlar diye bir söz söylenir ya; işte onun yokluğu, varlığından daha çok şey söylüyor şimdi. Çünkü gerçekten yok olmuş olsaydı, bu satırlar da olmayacaktı.

İnsan gider, söz biter sanılır; oysa bazen tam tersi olur. Söz de asıl o zaman başlar…

Rabbim sana rahmetiyle muamele etsin güzel adam; seni unutmayacağız!

HECE DERGİSİ, YIL:30, SAYI:351, MART 2026

Raskolnikov, Ahlak, Adalet ve Günümüz: Suçun Vicdani Anatomisi

2025-11-25T07:43:00.000-08:00

Çoğu sıkı okur tarafından rahatlıkla bilineceği üzere; romanda insan, toplum ve varoluş düşüncesi ekseninde hem bilinen varoluş düşüncesi hakkında hem de bu bilinenlerinde ötesinde varoluşun derinlikleri hakkındaki yazdıklarıyla adeta varoluş düşüncesinde yeni ufuklar açan F. M. Dostoyevski'nin ölümsüz eseri Suç ve Ceza, yalnızca bir cinayetin hikâyesi değil; aynı zamanda insan ruhunun, ahlâki bunalımların, suçun, vicdanın ve adaletin karmaşık yapısının derinlemesine analizinin yapıldığı bir başyapıt niteliğindedir.

Bu anlamda romanın başkahramanı olan Rodion Romanoviç Raskolnikov’un yaşadığı bütün içsel çatışmalar, sadece 19. yüzyıl Rusya’sının değil, günümüz insanının da vicdani labirentlerine ışık tutacak biçimde işlenmesiyle bile bahse konu romanı varoluş ekseninde yazılmış nice felsefi yapıtın üstünde bir yere taşımıştır.

Nitekim bu yazıda, Raskolnikov’un psikolojisi üzerinden suç, vicdan, ahlâk, adalet ve bireyin toplumsal konumuna dair tartışmaları irdeleyecek, bu kavramların günümüzdeki karşılıklarını güncel örneklerle birlikte ele alarak, kısaca bir yandan romanın kahramanı Raskolnikov’u incelerken, bir yandan da Dostoyevski’nin varoluş düşüncesi ekseninde felsefi olmaktan çok, düşüncenin yazıya işlenmiş biçimdeki romantik işlenişini ve bu işlenişin yüzyılımıza akseden içeriğini incelemeye çalışacağız.

En baştan ifade etmek gerekmektedir ki; romanın başkarakteri, hatta kahramanı halindeki Raskolnikov, sadece kendi hikayesi ekseninde işlenen bir bireysel kahraman olmaktan öte aynı zamanda toplumun içine düştüğü yozlaşmadan da rahatsız olan, dönemin Rus toplumunu esir alan emperyalist içerikli kapitalist çürümeden mustarip, yaşanan acımasız ekonominin çarkları arasında varlıkları bile belli olmayacak derecede yok sayılan yoksullar, garibanlar ve bütün ötekiler için empati duyan bir idealist genç olarak karşımıza çıkmaktadır.

Öte yandan bu anlamda yine dönemin Rus düşünce yapısından etkilenmiş, özellikle gençler tarafından büyük ilgiyle karşılanan Fransız devrimi, Fransız düşüncesi ve dolaylı biçimde de Napolyon başarısına endeksli Bonapartist bir idealizmin temsilcisi olarak da dikkati çeken Raskolnikov’u bu idealizm ekseninde insanları iki sınıfa ayıran tehlikeli bir teorinin, insanları sıradan insanlar ve üstün insanlar olarak gören ve derinlerde bir yerde sapkınlaşmaya meyyal bir teorinin takipçisi olarak görmekteyiz.

Bu teoriye ve dolaylı olarak da Raskolnikov’a göre üstün insanlar, toplumun geneli için bir fayda sağlayacaksa “normal” ahlâki yasaların ötesine geçebilir, hatta bu kutsanması gereken bu tartışılmaz üstünlükleri dolayısıyla cinayet bile işleyebilir ve böylece topluma hizmet etmiş sayılarak suçtan ve cezadan muaf bir gerçeklik kazanabilirler.

Nitekim bu sapkın düşünce onu, kendisinin de borcu olduğu yaşlı bir tefeci kadını ve cinayeti gören yardımcı komşu kadını öldürmeye yöneltmiş, sonradan kendinden sonra gelecek bütün edebiyat tarihine indirilmiş haldeki baltasıyla bir cinayet işlemiş, ancak cinayeti işledikten sonra, her ne kadar kendisini bir Napolyon gibi görmeye çalışmışsa da vicdanı bu role itiraz etmiş, evvela işlemiş olduğu suçun cenderesinde dönmeye başlayıp vicdanıyla baş başa kaldığı her dakika boyunca da dayanılmaz bir gerilimin ortasında kalmıştır.

Nihayetinde romanda en dikkat çeken husus olarak öne çıkan bu gerilim ekseninde de bir yandan Raskolnikov’un yaşadığı derin pişmanlık işlenirken, diğer yandan insan doğasının evrensel bir çelişkisi açığa çıkmıştır. Bu çelişki ise bütün insaniyeti ile zamanın gittikçe kararan modernizasyonu içerisinde muhakkak yeniden ele alınması ve yeniden değerlendirilmesi gereken modal ahlâki relativizm ile evrensel etik arasındaki savaştır…

Denilebilir ki; Raskolnikov’un yaşadığı en büyük travma, cinayet sonrası kendi vicdanıyla olan yüzleşmesi ve bu yüzleşme ile birlikte gelen vicdan azabıdır. Bu öylesine bir vicdan azabıdır ki, Raskolnikov bu azaba duçar olduğu andan itibaren suçunu kimse bilmezken bile büyük bir ruhsal çöküntü yaşamaya başlamış, adeta kendi kendisiyle yüz yüze geldiği bu çöküntü içerisinde de önce neyin iyi neyin kötü olduğunu sorgulamaya başlamış, içinde yerleştirmiş olduğu ideal taşları birer birer sökülmeye başlayarak onu içsel bir depremin orta yerinde bırakmış sonrasında ise, bir zamanlar demir gibi, beton gibi bir arzuyla bağlı olduğu bütün nefsani arayışlar birer birer yıkılmaya yüz tutmuş, önce iler tutar yanı olmayan bir çaba ile her ne kadar bu yıkıntıyı tamir etmeye uğraşsa da, içinde her geçen gün büyüyeduran bu yıkımı engelleyememiş ve nihayet süregelen uzun kurgu içerisinde bir yerde; içinde yeşeren kötülük yine kendi içinde yeşeren bir iyilikle ancak buluşabilmiştir.

Suç ve Ceza adlı bu başyapıtın bu haliyle işlemiş olduğu bütün gerçekliği ve kurgusu içerisinde kimliğini kazanan Raskolnikov’un bu durumu, ahlâkın bireyin içinde doğan bir içsel pusula mı, yoksa toplumun dikte ettiği bir kurallar bütünü mü olduğu sorusunu gündeme getirişiyle de ayrı bir önem arz etmektedir. Bu anlamda onu derleyip toparlayan bu hikâyeden görünen ise, tıpkı Michel Foucault’nun ‘Hapishanenin Tarihi’ adlı kitabında değinmiş olduğu Panoptikon/Bütünü Gözetlemek yorumunda okunduğu gibi, modern toplumun bireyleri “görünmeyen göz” ile denetleyerek onları itaatkâr hale getirmesine benzer biçimde ama ondan bir farkla Raskolnikov’un yaşadığı ve içinden bir yerden sanki onun ulaşmak istediği kuvvette bir kuvvetle ona ulaşmak isteyen bir pişmanlığa götüren göz -belki de Tanrısal ya da vicdani varlığı temsil eden göz- olarak hem gözü hem de gözün sahibi varlığı işaret eden bir gerçeklikle açığa çıkmaktadır.

Bu noktadan da hareketle, Raskolnikov’un hikâyesinin bütününden çıkarılacak bir başka yorum ve bir başka deyişle, ahlâki yasaların ne kadar kişiselmiş görünseler de, toplumsal yapının bu yasaları belirlemede ne kadar büyük bir rol oynadıklarına dair bir dikkatin çekildiğinin de altını çizmek gerekmektedir.

Bir uzun kurgu dâhilinde akan anlatının bütünlüğü içerisinde Raskolnikov’un yargılanmadan önce kendi kendini cezalandırması ise gerek bir roman olarak ‘Suç ve Ceza’nın ve gerekse bu romanda işlenişiyle neredeyse gerçek bir karakter özelliği kazanan, Raskolnikov karakterinin suçtan cezaya ve adalete kadar genişleyen bir izlek üzerinde adaletin her şeyden önce yalnızca mahkemelerde ve kamu binalarında değil, evvela bireyin vicdanında da işlediğini gösterişleriyle hiç eskimeyecek bir evrensel nitelik kazandıkları görülmektedir ki, romanın sonuna doğru kurguya yerleşen gerçek ceza -Sibirya sürgünü- ile anlam kazanan kamusal adaletin tecellisi olarak işlenişiyle bireysel ve toplumsal adaletin kesiştiği noktayı göstermesiyle de bu evrensel niteliğin daha dikkat çekici bir içeriğe ulaştığı görülmektedir.

Buraya kadar ifade etmeye çalıştığımız biçimiyle ‘Suç ve Ceza’ adlı romanın kahramanı ebedi katil, ebedi pişman ve nihayet ebedi vicdan adamı Raskolnikov’un yaşadığı çelişki, yazıldığı dönem bir yana, gelecek dönem içinde adeta bir haber verici olarak sanki de günümüzün kaybedilen vicdanına ve adaletine ışık tutmuş gibidir.

O kadar ki, 20. yüzyılın tamamını esir alacak biçimde gelişerek gelen bu çelişki, bugün de benzer gelişmelerle karşımıza çıkmakta, örneğin, hemen tümü de evrensel eksende genişleyerek dikkati çeken bir realizm içerisinde bazı devletlerin, bazı politikacıların veya iş insanlarının “daha büyük bir iyilik için” etik dışı yollara başvurduklarında kendilerini haklı görmelerine benzer biçimde bireyden topluma ve toplumdan bireye uzanan bir karmaşa içerisinde bütün anlamsızlığına rağmen anlam kazandırıldığını görmekteyiz.

Dahası teknoloji şirketlerinin kullanıcı verilerini izinsiz toplamasına benzer biçimde güya “kamu yararına” etiketiyle sunulan yapay zekâ modellerinin eğitiminde kullanılmasından “ilerleme” adına yapılan etik dışı deneylere, kerameti kendinden menkul çoğu yerel ya da emperyal anlamda pragmatist davranışlarla şekillenen uygulamalardan, ulusal programların uluslararası hale evriltilerek ortaklaşa sömürülere kadar genişleyen programlara, bütünüyle güvensizlik ve emniyetsizliğin yaygınlaşmaya başladığı yeni yüzyıl içerisinde gerek bireysel ve gerekse toplumsal savunmalara dayanak teşkil edecek ölçeklerdeki saldırgan koruma biçimlerine, derinlerde bir yerlerde ne için yapıldığını bile bilemediğimiz ne idüğü belirsiz ilaçlar, aşılar ve salgınlar bahanesiyle kotarılan korkunç küresel tedbirlerden tedbirsizliğe kadar varan karanlık ama bir o kadar da güçlü evrensel planlamalara kadar genişlediğini gördüğümüz daha nice uygulama, plan ve oyunlar…

İşte bütün bunların hepsi, modern dünyanın Raskolnikov’larıdır. Bütün açıklığı içerisinde görünen o ki, günümüzün bütün acımasızlığı içerisinde adaletin uygulanabilirliği ve tarafsızlığı ciddi bir tartışma konusu haline gelmiş, gelir dağılımındaki eşitsizlikler, güçlülerin suçlarının cezasız kalması, mahkemelerin siyasallaşması gibi örnekler, adaletin bir ideal olmaktan çıkıp araçsallaştığını düşündürebilmektedir.

Nitekim son yarım yüzyıldan bu yana, çevre felaketlerine neden olan çok uluslu şirketlerin, milyarlarca dolarlık kârlarla yollarına devam ederken, küçük çiftçilerin borç nedeniyle iflas edişinden yerel ve genel anlamda türlü oyunlarla süregelen çarpık kentleşmeden uygunsuz yapılaşmaya, güya hayatı kolaylaştırmak iddiasıyla irileşen teknolojik baskılamalardan aile içi tartışmaların sosyal medyalara sıçrayışına, ölçüsüz ve ahenksiz özgürlük tarifleriyle ortaya çıkan edepsizliklerden vicdansız linç girişimlerine kadar yaşanan evrensel çarpıklık sanki de, Raskolnikov’un “kötü biri yoksa cinayet de yoktur” düşüncesine benzer bir zeminde ilerlerken, günümüzün tefecilerinin romandaki “tefeci kadın’’ından çok daha örgütlü ve dokunulmaz bir yapı içinde durarak var kalabildiklerini de hatırlatmaktadır.

Zira günümüzün bütün çaresizliği içerisinde, modern birey, Raskolnikov gibi yalnız, kafası karışık ve sisteme yabancılaşmış bir halde salt kariyer baskısı, ekonomik adaletsizlik, anlam arayışı gibi sorunlarla “ahlâki gri alanlara” itilebilmekte, birçok genç, idealist hedeflerle yola çıkıp sistemin çarklarında yozlaştırabilmekte, sosyal medyalarda “başarı” adı altında pompalanan materyalist yaşam biçimleri bireyin vicdani pusulasını şaşırtabilmekte, etik dışı yollardan para kazanmak, toplumsal saygınlık kazanmak ya da her ne şekilde olursa olsun “başarıya ulaşma’’ güdüsünün meşrulaştırıldığı görülmektedir.

Öyle ki günümüz Raskolnikov’u belki birini öldürmüyor ama kendini, ilkelerini ve insanlığını parça parça tüketerek, fiziksel suçtan öte manevi bir suçu kutsayabiliyor. Yine de gelecek adına bir umut olsun diye eklemek gerekiyor; Raskolnikov’un sonunda onu yiyip bitiren o suçunu itiraf ederek iç huzura kavuşması, belki de insanın gerçek kurtuluşunun dürüst yüzleşmelerden geçtiğini, ahlâkın, sadece kurallara uymakla değil; vicdanla, empatiyle, sorumlulukla yaşamak anlamına geldiğini, adaletin ise sadece mahkeme salonlarında değil, gündelik yaşamda, davranışlarımızda ve kararlarımızda şekillendiğini göstermesiyle de önem kazanıyor.

Ezcümle söylenecek olursa; günümüzde birey olarak Raskolnikov gibi içsel sorgulamalar yapmadan yaşamak kolay gibi görünse de, bu yüzleşmeyi ertelemek ruhsal bir çürümeye yol açabiliyor, o kadar ki; Dostoyevski’nin yüzyıl önce yazdığı bu eser, bugünün dünyasında belki yazıldığı dönemden daha fazla güncellik arz ediyor.

Ahlâkın silikleştiği, adaletin araçsallaştığı, bireyin kimlik bunalımı yaşadığı bir çağda Raskolnikov artık hepimizdir ve hepimizi ifade eden bir karakter niteliğindedir ve haliyle onun çöküşü bizim sorumluluğumuz, onun arınması bizim umudumuzdur…

OKUMA LİSTESİ:

1. Foucault, Michel. “Hapishanenin Doğuşu” İmge Yayınları, 2001.

2. Walicki, Andrjej. “Rus Düşünce Tarihi / Aydınlanma’dan Marksizme” İletişim Yayınları, 2022.

3. Dostoyevski, Fyodor. “Suç ve Ceza” Can Yayınları, 2016.

• NİDA DERGİSİ •

EKİM - ARALIK 2025

SAYI: 221

Zeyniler Köyü ve Çalıkuşu’nun İzinde Bir Yolculuk

2025-09-17T08:59:00.000-07:00

Geleneksel edebiyat teorisi ekseninden bakıldığında özellikle roman bağlamında, bazı siyasi romanlarda görülebilecek ülke vurgulamaları bir yana, özellikle yerleşim yerleri olarak şehirlerin, kasabaların, köylerin arka planda ve ön planda işlendiği ve böylece yazılan roman için söz konusu olacak bir mekân oluşumun gerçekleşmiş olduğu görülecektir. Romanın yazılışı sırasında gerek kurgu ve gerekse akışla birlikte metnin oluşumunu da şekillendiren bu şehir, kasaba ve köy işlemelerinin bundan da öte ele alınan yerleşim birim üzerinden bütün metne bir mekân sağladığı, dahası metnin yerleşimini, uzamını, metnin yerini, göğünü, temelini, çevresini dahi oluşturduğu, dahası ise oluşturulmak istenen üsluba bağlı biçimde bazı romanlarda, örneğin Türk romanının serüveninde oldukça etkin bir biçimde izlediğimiz köy romanlarında görüleceği üzere, metnin dilini dahi şekillendirebildiğinden söz edebiliriz.

Bu anlamda esas olan seçilen metnin kurgusal biçimde oluşturulmuş ya da gerçek hayattan alınan bir mekân olmasına da bağlı biçimde roman karakterleriyle işlenen mekânın birleşimi ve anlatının uyumlu akışı olduğu da açıktır. Bu oldukça önemlidir, zira bu anlamda bir uyumluluk bahse konu romanın esasını teşkil etmesi bir yana, başka bir açıdan da yazınsal anlamda o romanla başlayan ya da öncesinden başlamış olan bir tarzın gelişkin ve yeni bir örneğini ortaya koyması bakımından da teknik olduğu kadar estetik bir önem arz edecektir. Bu çerçevede verilebilecek yerli ya da yabancı bir çok örnek; Dostoyevski’nin Moskova’sı, Kafka’nın Prag’ı, Proust’un Combray’i, Hemingway’in Amerika’sı, Yakup Kadri’nin ve Oğuz Atay’ın Ankara’sı, Mithat Cemal’in ve Orhan Pamuk’un İstanbul’u, Yusuf Atılgan’ın belli belirsiz taşrası, Yaşar Kemal’in Çukurova’sı vs… ele almış oldukları tema ve mekân birleşimi açısından oldukça manidar örneklikler teşkil etmektedirler.

Bu noktadan hareketle de salt mekân seçimi bağlamında bile olsa, bazen bir roman, bir mekânı öylesine sahiplenir ki, o yer artık yalnızca coğrafi bir nokta olmaktan çıkar, edebiyatın bir parçasına dönüşür ve biz o romanı okurken işlenen tema bir yana, öte yandan da bu temanın ve konunun geçmiş olduğu seçilen mekânı da okumuş ve bu okuma süreci içerisinde de o mekanda olmanın gerçekliğini hissederiz ki, salt mekân seçimi bağlamında da olsa işte orada olma başarısını sağlamış oluşu ile de okuduğumuz romanın içinde buluruz kendimizi. İşte Bursa’nın Uludağ eteklerinde, doğayla iç içe, küçük ve mütevazı bir köy olan Zeyniler Köyü de Çalıkuşu romanı sayesinde böyle bir kimlik kazanmıştır. Öyle ki, Reşat Nuri Güntekin’in anlatışıyla hayat bulan Zeyniler Köyü, sadece Feride’nin öğretmenlik yaptığı bir yer olmaktan çıkıp adeta zamanda onun içsel yolculuğunun da bir durağı haline gelmesi ile de ayrı bir önem kazanmaktadır. O kadar ki, Zeyniler salt bir köy olmaktan öte, bir olayın yaşandığı bir mekân olarak, olayın kahramanı Feride’nin yalnızlığını, idealleri uğruna verdiği mücadeleyi ve Anadolu’nun zorluklarla dolu gerçekliğini yansıtan bir aynaya dönüşmüştür bu romanda.

Zamanın işlenişi ekseninde gerek yazıldığı dönemin ve gerekse işlenen konunun ele alınma biçimiyle de devrin geleneklerinden siyasasına ve idealizmine kadar derin bir biçimde işlenmiş bir gerçeklik içerisinde görürüz Zeyniler köyünü. Köyün bu biçimdeki işlenişi ise, sadece o köyün anlatılmış olması bir yana, köyde yaşanan gerçeklikten hareketle devrin Türkiye’sinde az çok yerel farklar dışında hemen hemen birbirine benzeyen bir genel gerçekliği ortaya koyuşuyla da dönemin gençliğinde aranan dikkat çekici bir idealist siyasayı ele verir niteliktedir. O kadarki, bir yandan Bursa’nın tarihî ve kültürel dokusuyla yoğrulmuş bu köy, romanın yazıldığı dönemden de öte biçimde ilk okunduğu dönemden itibaren geçen uzun zaman içerisinde edebiyatseverlerin ilgisini çekmiş, romanın hatırasını yaşatan bir yer hâline gelmiştir diyebiliriz. Nitekim özellikle bu yönüyle bile günümüzde de hâlâ ziyaret edilen Zeyniler, yalnızca bir mekân değil, aynı zamanda Feride’nin ayak izlerinin hâlâ hissedildiği, edebiyatın zamansız gücünü gösteren bir simge haline gelmiştir. Peki, bir roman, bir köyü nasıl bu kadar unutulmaz kılar? Bu sorunun cevabı, hem Güntekin’in anlatımındaki güçlü gerçekçilikte hem de edebiyatın mekânlara yüklediği anlamlarda saklıdır.

Bilindiği üzere, Türk edebiyatında realist ve idealist akımların en güçlü temsilcilerinden biri sayılan Reşat Nuri Güntekin, eserlerinde Anadolu’yu ve Anadolu insanını gerçekçi bir şekilde anlatan yazarların başında gelir. Onun Anadolu’ya vermiş olduğu bu önem hemen hemen bütün eserlerinde görülmekle beraber, özellikle Çalıkuşu’nda işleniş biçimiyle de oldukça dikkat çekici bir başka özellik arz etmektedir. Öyle ki bütün övgülü ya da eleştirel okuma biçimleriyle bile bakıldığında, bu romanda sadece bireysel bir aşk hikâyesi değil, aynı zamanda Anadolu’nun o dönemdeki sosyal ve kültürel yapısını gözler önüne seren önemli bir eser olduğu açık biçimde görülecektir.

İşte bu görgü bilgisiyle bakıldığında ise, Güntekin’in Anadolu’ya olan ilgisinin yalnızca edebi bir tercih değil, aynı zamanda kişisel bir deneyimden de beslendiği, kendisinin de uzun yıllar öğretmenlik yapmış, halkın içinden biri olarak Anadolu’nun köylerini, kasabalarını ve insanlarını yakından tanıdığı ve bu yönüyle de içine işlemiş haldeki bir gerçekliği dile getirdiği görülecektir. Zeyniler köyü işte tam da bu gözlemlerin edebiyata yansımış hâlidir. Romanın sayfalarında bir yandan Zeyniler’i gezerken, aslında yalnızca bir kurgu mekânında değil, yazarın bizzat tanıklık ettiği bir dünyada dolaştığımız hissine kapılışımızda büyük oranda bu içsel yakınlıktan ve ustalıktan olsa gerektir.

Reşat Nuri Güntekin’in anlatımında en dikkat çekici özelliklerden biri, insanı ve mekânı iç içe anlatmış olmasıdır. Nitekim onun romanlarında kahramanlar kadar, mekânların da birer karakter gibi işlenmiş oluşu da onun ustalığının neticesi olarak, Zeyniler köyünü yalnızca bir yer – mekân adı olmaktan öte, Feride’nin yaşamındaki kırılma noktalarından birine ev sahipliği yapan, onun içsel dünyasını yansıtan bir sahne haline getirmiştir.

Romanın genel akışı boyunca da göreceğimiz üzere, Çalıkuşu bütün haliyle anlatının boyunca Feride’nin İstanbul’dan uzaklaşarak Anadolu’nun farklı köy ve kasabalarında öğretmenlik yapan bir genç idealist kadın olarak tanımlandığı görülecektir. Bu yolculuk, onun mesleki kariyerinden çok daha fazlasıdır; çünkü bu süreç bir anlar zamanı olmaktan fazla biçimde aslında bir kahramanın kendini keşfetme sürecini açık eder niteliktedir. Ancak bu keşif yolculuğu, her zaman kolay değildir. Öyle ki Güntekin’in romana işlemiş olduğu gerçeklik bağlamında zamanın toplumsal önyargıları, yalnızlık ve kadın olmanın getirdiği zorluklar izleğinde de yaşanan bu yaman gerçekliğin Feride’yi her durakta biraz daha yıprattığı görülmektedir.

Zeyniler köyü, Feride’nin bu içsel yolculuğunun en önemli duraklarından biri ve aynı zamanda onun kendi gerçeğini yaşadığı zamanın ve çevrenin gerçekliğiyle kaynaştırdığı bir yer olmuştur. Nitekim, ilkin buraya gelişini bir tür sürgün olarak gören Feride, tam da bu gelişim sürecinin işlendiği bu romanda romanın yazınsal başarısını da ele verecek biçimde, zamanla köy halkıyla kurduğu ilişkilerle onun bakış açısını değiştirdiği gibi, okurun görgü ve bilgisini de geliştirecek bir biçimi ele vermektedir.

Başlangıçta köy yaşamına alışmakta zorlanan Feride, zamanla buradaki insanların sıcaklığını hissederek kendisi olgunlaşırken, hem anlatıyı hem de okuru da olgunlaştıracak bir eksen üzerinde durarak, hem idealist bir vatan avladı olmanın, hem de öğretmenliğin yalnızca yaşamış olmakla ve bir mesleğin mensubu olmakla değil, hem yaşamın hem de emek verilmiş bir mesleğin mensubu olmanın bir sorumluluk olduğunu daha derinden kavramıştır.

Fakat bu süreç, aynı zamanda onun yalnızlığını da derinleştirmiştir. İstanbul’un hareketli yaşamından sonra, köydeki durağan hayat ona zaman zaman hüzün vererek daraltmış lakin burada geçirdiği günler, onun hem hayatın gerçekleriyle yüzleştiği hem de kendini yeniden inşa ettiği bir dönem haline gelmiştir. Böylelikle de Güntekin, Feride’nin iç çatışmalarını ve duygu dünyasını, köyün atmosferiyle ustalıkla bütünleştirmiştir. Bu anlamda Zeyniler köyünün bu işleniş biçimiyle bir romanın mekânı olarak yalnızca bir fon değil, aynı zamanda hikâyenin duygusal yükünü taşıyan bir unsur haline geldiği görülecektir.

Özetle bütün bu işlenmişliği içinde, Zeyniler köyünün Çalıkuşu’nda yalnızca bir yer değil, Feride’nin iç dünyasının bir yansıması olarak; doğası, sessizliği, insanları; tüm bunlar, romanın ana temasını destekleyen unsurlar hâline geldiğini ve bu haliyle de edebiyatın dal budak salmış haldeki efsununun da burada gömülü olduğunu söylemek gerekmektedir. Değil mi ki; öylece anlatıldığı bu romana kadar, gerçek bir köy, bir yazarın kalemiyle işte ancak böylece efsaneleşebilir ve yıllar sonra bile okurların zihninde canlı kalabilir…

Bugün hâlâ edebiyatseverler, Bursa’nın bu küçük köyünü ziyaret ederek Çalıkuşu’nun izlerini sürmeye çalıştığında, ister istemez romanın ruhunun, köyün taş sokaklarında, rüzgârında, sessizliğinde hâlâ hissedildiğini görecektir. İşte bu da, edebiyatın zaman ve mekân üzerindeki dönüştürücü gücünün en güzel örneklerinden biridir.

Zeyniler, işte böylesi bir küçük köy olarak yazılmakla bile; bir Çalıkuşu’nun da uçup konduğu koca bir memleketin bir ucundan bir ucuna boy veren bir dalı olarak unutulmaz bir anlam kazanmıştır nitekim…

● NİDA DERGİSİ ●

220. SAYI | 2025

Emperyalizm ve Edebiyat

2025-08-17T07:05:00.000-07:00

Emperyalizm, kabaca ve kısaca bir ülkenin siyasi, ekonomik veya kültürel olarak başka bir ülke üzerinde egemenlik kurma çabası ve bu çaba ile şekillenen çokça emperyal nitelikli bir sömürme sürecidir. Bu kavram, sadece askeri fetihlerle, sınır ötesi kazanımlar için girişilen pragmatik nitelikli ele geçirmeler ve kolonyal girişimlerle sınırlı kalmaz; aynı zamanda sosyolojik ve kültürel anlamda da genel olarak akademik egemenlik ve özel biçimde de edebiyat, sanat ve medya aracılığıyla da kendini gösterir. Bununla birlikte salt kültürel bağlamda ele alındığında edebiyatın iki uçlu bir biçimde emperyalizmin hem bir aracı hem de ona karşı bir direniş biçimi oluşturabileceği de unutulmamalıdır.

Bundan dolayı da bu makalede, emperyalizmin edebiyat üzerindeki etkilerini, bu iki anlamda olmak üzere, bir yandan edebi eserlerde emperyalizmin temsillerini kısaca ele alırken diğer yandan da sömürgecilik karşıtı, yer yer yerli, milli ve bazen de politik anlamda devrimci sayılabilecek özgürlükçü ve giderek evrensel yazın geleneğini de özet olarak inceleyeceğiz.

Siyasal düşünceler tarihi içerisinde modern anlamda en özet ve açıklayıcı ifadesini İtalyan sosyalist düşünür Antonio Gramsci’nin kavramlaştırdığı “kültürel hegemonya” teorisine göre, güçlü uluslar hakimiyetlerini yalnızca askeri ve ekonomik yollarla değil, aynı zamanda kültürel araçlarla da pekiştirerek kurarlar. Bu bakımdan genel sanat teorisi bağlamında sanatın hemen bütün dallarında olduğu gibi özellikle yazının ve yazınsal üretimin toplamı niteliğindeki edebiyatın, emperyalist düşüncenin yayılması, yerel ve genel eksenlerde dal budak salması ve giderek meşrulaştırılmasında önemli bir rol oynadığının altını çizmek gerekmektedir.

Nitekim özellikle 18. Yüzyılın son çeyreği ile, 19. ve 20. yüzyıllarda çılgın bir ahtapot gibi bütün dünyayı sarmaya başlayan ilkin kapitalizm, sonradan emperyal kapitalizm ve giderek vahşi kapitalizm dizgesinin önce Avrupa’ya sonra büyün dünyaya egemen oluşunda Fransız varoluşçu ve edebiyatçı Simone Weil’in deyimiyle diyecek olursak "ilkin avrupanın kolektif hafızasını yok ederek bütün olarak Batı’nın, sonra da bütün dünyanın Amerikanlaşmasına yol açan bu hegemonik gelişmede" Batı edebiyatının sömürgecilik ideolojisini destekleyen eserler ürettiği gerçeğini de dikkate aldığımızda her iki uçtan da gözlemlenecek biçimde edebiyat ve emperyalizm ilişkisini daha açık biçimlerde görebilmek mümkün olacaktır.

Batı edebiyatında, özellikle erken modern dönem İngiliz ve Fransız romanlarında, emperyalist anlatıların hâkim olduğu görülür. Örneğin: Joseph Conrad’ın “Karanlığın Yüreği” (Heart of Darkness) adlı romanı, bir yandan Afrika’daki sömürgeciliği anlatırken diğer yandan da bu sömürgeci kafanın içsel hallerine yönelik taş gibi ağır bir eleştiriyi ortaya koymakla beraber ister istemez Batı’nın üstünlüğü fikrini de tartışmalı bir şekilde işler. Benzer biçimde, meşhur 1984 adlı distopik anlatının yazarı İngiliz romancı George Orwell’in yazılışından uzun zaman sonra Amerika’da yayınlanabilen “Burma Günleri” (Burmese Days) adlı romanı da bu anlamda çok değerli bir eleştiriyi de barındırsa da, son tahlilde beyaz adamın – İngiliz efendinin – hizmetçi yerlilerin çokça ifade edildiği bir roman olarak dikkat çekicidir.

Özet olarak şunu ifade etmek gerekmektedir; bu tür eserler bütün psikanalitik içerikleri bir yana, bir biçimde de emperyalist ideolojiyi pekiştirerek sömürgeleştirilen toplumların kültürel ve entelektüel olarak geri kalmış olduğu düşüncesini ister istemez yaymışlardır.

Bununla birlikte her geçen gün dal budak salarak yaygınlaşan bu emperyalist anlatıya karşı, bir yandan engel olunamayan bir yerli- özgün yeteneğin ivmelendirmesiyle ve bir yandan da artık gına getiren bütün aptallaştırıcı ve kanıksanmış içeriğiyle büyük ölçüde de bir bıkkınlık uyandıran bu edebiyata karşı, sömürgeleştirilen halklar da kendi edebi gelenekleriyle yanıt vermişlerdir. 20. yüzyılda, özellikle sömürge edebiyatından yola çıkarak kendi özgün biçimlerini sorgulamaya başlayan yerli halklar giderek bir postkolonyal edebiyat kuşağı oluşturarak emperyalizme karşı bir yazınsal - edebi direniş alanı oluşturabilmişlerdir.

Bu biçimiyle Postkolonyal edebiyat, sömürgecilik sonrası toplumların kimlik, tarih ve kültür mücadelesini konu almaya başlamış; ilkin bir yerlilik bilinciyle az çok bir şekil kazanmaya başlamış ve yaşanan bu yeni gelişim izleğinde de gelişen edebiyat, bir yandan özgün yerel-yerli insan ve toplum gerçekliğine yönelirken diğer yandan da bütün dünyada olduğu gibi, emperyalizmin kendi topraklarında yarattığı tahribattan yola çıkarak evrensel bir eleştiri alanı kurarak, alternatif bir bakış açısı sunmaya başlamışlardır.

Bu anlamda öne çıkan birçok yazınsal üründen söz etmek mümkün olsa da; özellikle günümüz dünya edebiyatını postkolonyal hâlden de çıkararak bütünüyle özgün bir karaktere ulaştıran önemli yazarlar ve eserleri şöyle sıralamak mümkün olacaktır.

• Chinua Achebe – Nijeryalı şair, romancı Chinua Achebe, özellikle “Parçalanma” (Things Fall Apart) adlı bu romanında İngiliz sömürgeciliğinin Afrika toplulukları üzerindeki etkisini anlatmakla, daha önce bu etkiyi sadece Batılı gözüyle anlatan benzer türlerin de nasıl bir ahlak ve vicdan ekseninde şekillendiğini göstermiştir.

• Frantz Fanon –Cezayir’li büyük direnişçi, fikir adamı, sanatçı– Fanon’un “Yeryüzünün Lanetlileri” (The Wretched of the Earth) adlı büyük eseri bugün için dahi, sömürgeciliğin psikolojik ve toplumsal etkilerini analiz edecek nitelikte bir başyapıt olarak şekillenmiştir.

• Ngũgĩ wa Thiong'o : “Zihni Sömürgeden Azad” (Decolonising the Mind) adlı kitabıyla öncelikle Afrika’da ve sonrada tüm dünyada bir dikkat alanı açan Kenyalı yazar Thiong’o, ise emperyalizmin dil ve kültür üzerindeki etkilerini ele alarak, yerli dillerin önemini vurgulamıştır.

Nitekim başat örneklerini vermeye çalıştığımız bu eserler, sömürgeleştirilmiş halkların sesi olarak emperyalizme meydan okumuş ve alternatif tarih anlatıları oluşturmuşlardır.

Yaklaşık 20 yıldan bu yana, ciddi biçimlerde tartışılmaya bile başlanan, küresel edebiyat tartışmalarının odağında yer alan "Dünya Edebiyat Cumhuriyeti" veya "Dünya Edebiyatın Başkenti" gibi bir yandan kanıksanmış biçimde bir ezber niteliğindeki Paris, Berlin, Londra, New York gibi emperyal edebiyat başkentleri tartışmaları; bir yandan da giderek gelişen ve batı edebiyatına bir garip aşı olarak eklemlenen Afro-Amerikan edebiyatına dair gelişmelerin yaşandığı günümüzde, şu gerçek açıkça ortaya çıkmıştır ; Edebiyat sadece temalar ve anlatılar yoluyla değil, aynı zamanda dil aracılığıyla da emperyalizmin etkisini taşımış ve hiçte hak etmediği biçimlerde, salt sömürge yoluyla ele geçen bir üstünlük yoluyla, şimdilerde sömürge sonrası dönemi yaşayan bir zamanların sömürge ülkelerinde; İngilizce, Fransızca veya İspanyolca gibi diller, yerel dillerin yerine geçerek aslında hiçte istenmeyen bir "Franca Lingua" –Evrensel dil– oluşturmak yoluyla da hemen her yerde yerli halkların kültürel bağımlılığını pekiştirmişlerdir.

Böylelikle de emperyalist güçler ve bu güçle hareket etmeyi bir hak kabul eden emperyalist devletler, kendi dillerini baskın hâle getirerek sömürge halklarının kültürel ve düşünsel dünyalarını da uzun zaman özgünleşemeyecek ölçüde şekillendirmişlerdir.

Örneğin:

• Günümüzde Hinditan'da hâlen etkisini sürdüren İngilizce eğitim sistemi, Batı kültürünün baskın hâle gelmesine neden olmuştur. Hakeza bir dönem başta Mısır olmak üzere, Ortadoğu ülkelerini sömüren İngiliz eğitim sisteminin bahse konu ülkelerde hâlen etkisini sürdürdüğü ve bundan öte biçimde uzun yıllar boyunca bu ülkelere has özgün ve yerli düşünme biçimlerini de etkiledikleri bilinmektedir.

• Benzer ve hatta daha ağır bir etki biçimiyle Afrika ülkelerinde Fransızca ve İngilizce, yerel dillerin kullanımını azaltarak kimlik kaybına yol açmıştır. Nitekim ancak 20. Yüzyılı sonu itibariyle bu ülkelerde bazı yazarlar, emperyalizmin dil üzerindeki bu etkisine karşı kendi anadillerinde yazmayı tercih ederek direniş gösterebilmişlerdir.

Nitekim bütün bu açıklama izleğinde de görüleceği üzere; edebiyat, emperyalizmin hem bir aracı hem de ona karşı bir direniş alanı olarak işlev görmüştür. Batı edebiyatı, sömürgecilik ideolojisini destekleyen eserler üretirken sömürgeleştirilen halklar da kendi anlatılarını oluşturarak emperyalizme meydan okumuşlardır. Postkolonyal yazarlar, emperyalist anlatıları sorgulayarak tarih ve kimlik üzerinde yeniden söz sahibi olmuştur.

Günümüzde de edebiyat, emperyalizmin farklı biçimlerine karşı bir mücadele alanı olmaya devam etmektedir. Bu bağlamda görüleceği üzere emperyalizm ve edebiyat arasındaki ilişkiyi anlamak, sadece tarihsel bir mesele değil; aynı zamanda günümüz dünyasını ve küresel kültürel dinamikleri kavramak açısından da kritik bir öneme sahiptir.

Edebiyatın emperyalizmle ilişkisini daha iyi anlayabilmek için özellikle Ray Livingston’un geleneksel edebiyat teorisinden ve daha özelde Harold Bloom’un “Batı Kanonu” adlı kitabıyla büyük filolog, eleştirmen Erich Auerbach’ın çoğunlukla İstanbul’da yazmış olduğu başyapıtı “Mimesis” adlı kitabı gibi kitaplarından da okuyabileceğimiz üzere yazılmış olan bir yazının, türü ne olursa olsun sadece o türde yazılmış bir şey, bir ürün, bir nesne olmaktan öte; bir kültür ürünü, bir kültür taşıyıcısı ve dahası bir kültür olumlayıcısı ya da eleştiricisi olduğunu görebiliriz. Nitekim "Bir romanı elinize aldığınızda, onun sadece bir hikâye olmadığını hiç düşündünüz mü?" şeklinde bir soru bile sorabilir; elimizdeki romanın bir ülkenin, bir dönemin, bir ideolojinin sesi olabileceğini de hatırlatabiliriz.

Nitekim bu hâliyle düşündüğümüzde aslında, emperyalizmin yalnızca toprak işgaliyle sınırlı olmadığını, kelimelerle de bir zihin işgali gerçekleştirdiğini fark edebilir, bunlardan mülhem sorular sorabilir, bu sorularla zihnimizi meşgul edebiliriz.

Çocukken okuduğumuz hikâyelerde güçlü, akıllı, medeni hep “beyaz adam” olmuştur. Mesela bir adaya ya da bir ormana düşen, kaybolan, bir İngiliz kâşif yerliler tarafından bulunurdu ve bu adam ona taparcasına hizmet edilirdi. Bir Robinson vardı bu anlatıda, ve bir de Cuma…Efendi Robinson ile cahil, kaba saba, korkak ve tedirgin, ama aynı ölçüde de kurnaz ve faydacı Cuma, bize neyi anlatıyordu acaba? Bizi onca sarıp sarmalayan, acemi bir merak içinde satır satır koşturan bu kurgu ile ne anlatılmak isteniyordu?

Bu böyleydi, evet... Bir Efendi Robinson vardı ve bir de Cuma. Ama işin öteki yüzü bambaşkaydı. Zira bunun tam tersine biçimde yazan Chinua Achebe’nin “Parçalanma” adlı romanı ise bize bambaşka bir şeyi anlatıyordu. Tıpkı bir zamanlar kendi kültürünü ve medeniyetini göklere çıkaran Rudyard Kipling gibi;

Yüklen Beyaz Adam’ın yükünü

Gönder en nitelikli çocuklarını

Tutsak ettiklerine yarasınlar diye

Sürgün et oğullarını

Ağır koşumlar içinde

Yabanilere göz kulak olsunlar

Yarı şeytan yarı çocuktur bunlar

Yeni enselediğiniz somurtkan halklar.

diye aşağılamayı kendinde bir hak gibi gördüğüne benzer biçimde kangrenleşen bir edebiyatın hep var olduğunu görüveririz. Bu anlamda dahası, Auerbach’ın söylediği gibi; bütün Batı edebiyatının kökenine sirayet etmiş hâldeki bir kökün, bir geleneğin, bir kadim bilginin, bir Batılı Mimesis’in bir garip Yunani, Helenistik, Hıristiyan ve Romalı duruşun atıp durduğunu gördüğümüz gibi kendini uygar sayan ve tutsak ettikleri halklardan da söz ederek onlara göz kulak olmakla vazifeli bir emperyal bakışın farkına varırız.

Oysa Achebe’nin yazdığı gibi; onların insan yerine koymadıkları yarı şeytan, yarı çocuk saydıkları ve sürekli biçimde somurtkan varlıklar olarak aşağıladıkları yerlilerin de dünyaları, inançları, düzenleri olduğunu görmemiz mümkün olmuştu. Bir acı geç kalmış fark ediş olmuştu bizler için; ardı sıra koşturup okuduğumuz onca uydurmanın ve anlatılanların aslında sadece bir bakış açısı olduğunu ve bu açının kendi zehrini kendi içinde taşıdığını görmüş ve tıpkı sevgili Sartre gibi “Avrupa ağzından insan sözcüğünü düşürmemiş; fakat bir yandan da rastladığı her yerde; kendi sokaklarının her köşesinde, Dünya’nın her yerinde insanı katletmiştir.” deyişiyle de neyin ne ve nasıl olduğunu anlayıvermiştik…

Değil mi ki bu hâliyle salt bir okuma olsun diye; bir halkın kültürüne, tarihine dair her şeyin "geri kalmış" olarak gösterildiği hikâyeleri okumakla bir süre sonra gerçekliği de öyle algılamaya başlamamış mıydık?

Emperyalist ülkelerin yedeğinde, bu şekilde olagelen edebiyat; son tahlilde dillerin, şarkıların, masalların değersizleştirilmesiyle aşağılayarak, en büyük emperyalist bir amaca yönelmemiş miydi?

Lakin öğrenmekte başka bir şeydi işte. Achebe gibi; okumakla ve bakmaktan çok görmekle ilişkili bir geniş boyutta yazının, sözün, anlatının, edebiyatın sadece bir boyunduruk aracı olmadığını aynı zamanda direnişin de sesi; halkın kendi hikâyelerini anlatmaya başlamasıyla tıpkı Marquez gibi "Yüzyıllık Yalnızlık"ın nasıl da içlere işleyen bir anlatıya dönüşebildiği ve böylece emperyalizmin çatırdamaya başladığını anlayabiliyorduk…

Fanon’un, Thiong`o’nun, Sartre’ın sayfalarında özgürlüğün kelimelere dökülüşünü görmekte işte böylece mümkün olabilmişti. Bir ipliğin ucu pazara çıkmış ve nihayet tam da çökemeye başladığı yerde kendini kurtarmak üzere Batı edebiyatının yeni bir kol ile onların dilini olanlardan daha güzel kullanan ve yazan Afro-Amerikan edebiyat ile baş başa kaldığını da görebilmiştik.

Denilmeli ki; nitekim edebiyatın bir silah gibi kullanılabileceğini de bilerek okumak gerek. Hikâyelerin sadece eğlencelik şeyler olmadığını, kimimizin zihnini esir alan, kimimizin ise özgürlüğe açılan kapısı olduğunu unutmadan seçerek, bilerek okumak gerek…

OKUMA LİSTESİ:

1. Achebe, Chinua. “Parçalanma” İthaki Yayınları, 2019.

2. Fanon, Frantz. “Yeryüzünün Lanetlileri” Versus Kitap, 2018.

3. Ngũgĩ wa Thiong'o. “Zihni Sömürgeden Azad” Hece Yayınları, 2017.

4. Conrad, Joseph. “Karanlığın Yüreği” İletişim Yayınları, 2020.

5. Gramsci, Antonio. “Hapishane Defterleri” Belge Yayınları, 2014.

6. Said, Edward. “Oryantalizm” İrfan Yayınevi, 1998.

7. Spivak, Gayatri Chakravorty. “Madun Konuşabilir mi” Dipnot Yayınları, 2023.

8. Thiong'o, Ngũgĩ wa. “Bir Buğday Tanesi” Ayrıntı Yayınları, 2014.

9. Auerbach, Erich. “Mimesis” İthaki Yayınları, 2019.

10. Bloom, Harold. “Batı Kanonu” İthaki Yayınları, 2018.

11. Orwell, George. “Burma Günleri” Can Yayınları, 2019.

● NİDA DERGİSİ ●

219. SAYI

2025