میزان

دریغ راهِ نرفته

2011-11-07T13:43:00.000+03:30

جانا

سزای تو چیست؟

کز دورترین خاطره ی کودکیِ خویش

شادمانیِ تلخ گذشته را

بر دوشِ خسته ی امروز

بار کرده ای..

ای من!

بگو که جرم تو چیست؟

وقتی به جستجویِ پرهای آن پرنده ی مجروح رفته ای

و با شکسته دلی

در کنج این قفس

جز با دو چشمِ خونی و دستانِ بی رمق

بر دردِ ناتوانی خود

هزار بار

از عمق دل گریستی

آه ای وطن

با من بگو که در تنِ این لوحِ ریش ریش

تاریخِ خودنوشته ی عشقی

که زندگی است

جز قحطیِ ترنم و آواز و شور و عشق

چیزی دگر به مسلخِ امروزهای ما

بر دفتر تو می شود افزود

راست؟

باری

جهان گذشت و

مرا

چیزی بها نداد

جز خاطری ز خاطراتِ به جا مانده از قفس

جز جسمِ تازیانه خورده ی تاریخِ مرگ زای

بر روحِ توسنِ آزاد فطرتان

چیزی به جز دریغ

چیزی جز آن که بخواهد شدن به باد

افسوسِ راه نرفته به عزمِ جزم

چیزیِ به جز سپیدیِ دفترچه های شعر

آن جا که تن زند قلم و بشکند زبان

بر نامه های کهن

چیزی به جا نماند

آه ای وطن

نگاه کن

مرا!

تصنیف امیر کبیر از شهرام ناظری

2011-11-06T16:30:00.000+03:30

آلبومی جدید از شهرام ناظری انتشار یافته با نام امیرکبیر و به آهنگسازی پژمان طاهری. در این اثر که شامل دو سی دی است نوازنده گانی چون شروین مهاجر و شهرام غلامی نوازنده عود، مهرداد کریم خاوری نوازنده دف، زکریا یوسفی نوازنده دف و نگار خارکن نوازنده کمانچه آلتو همکاری داشته اند.
شعرِ تصنیف امیرکبیر از این آلبوم را مرور می کنیم:

رمیده از عطشِ سرخ آفتاب کویر
غریب و خسته رسیدم به قتلگاهِ امیر

زمان هنوز
همان شرمسارِ بهت زده
زمین هنوز
همین سخت جانِ لال شده
جهان هنوز
همان دست بسته ی تقدیر

هنوز نفرین
می بارد از در و دیوار
هنوز نفرت
از پادشاهِ بدکردار
هنوز وحشت
از جانیانِ آدمخوار
هنوز لعنت
بر بانیانِ آن تزویر

هنوز
دستِ صنوبر به استغاثه بلند است
هنوز بیدِ پریشیده سر فکنده به زیر
هنوز همهمه ی سروها که
ای جلاد
مزن مکش های ای پلیدِ شریر!
چگونه تیغ زنی بر برهنه در حمام؟
چگونه تیر گشایی به شیر در زنجیر؟

نه خون که عشق به آزادگی شرف انسان
نه خون که داروی غم های مردمِ ایران
هنوز زاریِ آب
هنوز ناله ی باد
هنوز گوشِ کر آسمان،
فسونگرِ پیر
تو را ز کنگره ی عرش می زنند صفیر!
به اسب و پیل چه نازی که رخ به خون شستند
در این سراچه ی ماتم، پیاده شاه وزیر
چون او دوباره بیاید کسی؟ محال! محال!
هزار سال بمانیم اگر چه دیر! دیر!

این آلبوم، ضبط شده ی کنسرتِ سال 89 در گرگان است.

برای دانلود این تصنیف به لینک زیر مراجعه کنید و برای حمایت صاحبان اثر نسخه اصلی آلبوم را تهیه فرمایید.

دانلود تصنیف امیرکبیر از آلبوم امیرکبیر

توده ی نابالغ و نظام خردسوز

2011-11-06T15:09:00.001+03:30

ریسمانی دراز به حالتِ تعلیق در فضای لایتناهی تاب می خورد. چنگی بدان می زنیم تا برِمان کشد به فراسوها، اما، با بهتی بی فرجام در می یابیم که تهِ این ریسمان، به انتهای چاهی ژرف می کشدِمان و رهامان می کند در آن ژرفاژرف، در دلِ بی انتهاییِ سرگردانی. جایی که بر نابخردی مان حسرت ها خوریم و عهدی که با خود ببندیم که اگر فرصتی، بار دیگر پیش روی مان گشوده شود، دوراندیشی را چراغِ راه گزینش خود کنیم چرا که حکایت کرده اند، دوراندیشی در بدگمانی است (الحزم سوء الظن)

تاریخِ بی نوای ما لبریز از پارادوکس هاست. در تاریخِ ما خردمندان و فرزانه گان، بی شمارند. همچنین است وجودِ شیادان، فریبکاران و متقلبان. گروهی بدان جانب گرایش دارند و انبوهی بدین سوی. عامه ی مردمان، حقیقت گو را برنمی تابند. دروغگو، اگر که بکوشد دروغش هر چه فاحش تر و بزرگ تر گردد این بخت را دارد که مورد توجه و حمایت همگان قرار گیرد. معتزله، گروهی از خردگرایان بوده اند که در تاریخ بی نوای ما، آزاداندیشی و عقل گرایی را در فرهنگِ مذهب ما ترویج می کرده اند و جزو نخستین اندیشه ورزانی بوده اند که با جعل احادیث، خرافه گرایی، تقلید و عقاید دینیِ نادرست به مخالفت و انتقاد پرداختند و گرچه گاهی زین به پشت نشسته اند، غالباً با دشمنی ها مواجه می گشتند. (از آن ها در آینده بیش تر خواهیم گفت)

یکی از آنها، ثمامه نام، روزی در بغداد، در برابر دوافروشی که دواهای خود را در میدان عمومی عرضه کرده بود می ایستد. دوافروش از دارویی تعریف می کند که به گفته ی او در درمان بیماری چشم معجزه می کند. اما خود این دوافروش بیماریِ چشم داشته و این از چشمِ مردِ معتزلی ما پنهان نمی ماند. به او اعتراض می کند که اگر داروی خوبی است چرا بیماری خودش را درمان نکرده است؟ دوافروش با خونسردی او را به نادانی متهم می کند و می گوید چگونه ممکن است بیماری ای که در مصر به آن ابتلا یافته در بغداد درمان شود! و ثمامه را سرزنش می کند. جمعیت مردم نیز به دوافروش حق می دهند و با نگاهِ متعجبِ عاقل اندر سفیه به ثمامه می نگرند. متکلم معتزلی، با اعتراف به این که واقعا نمی دانسته است که دوافروش بیماری اش را در مصر گرفته، خود را از آن مخمصه می رهاند.

از اندیشه به دوریم. راست بدان سان که از عمل. پس راستیِ این قانون را زیر سؤال برده ایم که انسان ها یا اهل عمل اند یا اهل نظر. می توان نه اهل نظر بود و نه عمل.

دانایانِ خود را کشته ایم. شاید نه به دست و خنجرِ ما! اما وقتی، بزرگانِ ما را می کشتند ایستادیم و سکوت کردیم و تماشاگر بودیم. چشم های مان در شکم هامان و دست های مان در جیب هامان نگران بودند. مادی گراییِ بی حد و حصر، جامعه ی ما را بهره مند از ضعیف ترین، اقتصادِ دنیا ساخته. چرا؟

مگر نه آن که سرمایه داری، در سرزمینِ غرب، پیشرفت و رفاه به بار آورده؟ شاید زمینِ آن ها از جنسِ دیگری است! نه. روشِ دیگرگونِ آن ها بود که پیامدی متفاوت به بار آورد.

آن ها اگر نه اهل خرد بودند، اگر خود، توانایِ تحلیل و تفکر، و قادر به ریشه یابی و استدلال نبودند، اما به فرزانه گان شان بها دادند. عامه ی مردم، جایِ این که هیجان و شورمندی خود را در بازارها، قهوه خانه ها، مراسمی خروس بازی و معرکه گیری و تعزیه، رها سازند، آمدند و ترجمه های مارتین لوتر از کتاب مقدس را خواندند. اگر چه ممنوع بود. در غرب، همه چیز از ساحت نظر و فلسفه آغاز گردید. حتی اختراعِ هواپیما نامتأثر از هنر و فرهنگِ آن ها نبود. صنعتِ پر جوشش شان با ابداعِ ماشین چاپ و به راه اندازیِ نشرِ کلمات آغاز گردید. سیاست شان، ابتدا در عرصه ی نظر، میانِ فیلسوفان، روشنفکران، جامعه شناسان و حتی روا نشناسان، سبک سنگین شد و مورد سنجشگری قرار گرفت و پسانگاه در عرصه ی اجتماعی بازتولید شد. برایِ رسیدن به رفاهِ اقتصادی و آزادیِ سوداگری، آن ها از راهِ دزدی و چپاول، یا سودجویی و شکم پرستی و مادیگرایی صرف و یا قتلِ عام بورژوازیِ قدرت یافته به فرجامی خوش نرسیدند. گرچه آزمایش هاشان همواره با خطا نیز توأم بود، اما از شکست هایشان بهره بردند. گر چه تمامِ این زشت کاری ها، جنبش های کارگری نه بر علیه بیدادگری، که جنگی برای از میان بردنِ دارنده گان ثروت و کارخانه، آزادی خواهی نه بر علیه روشهایِ تمامیت خواهی، بلکه جایگزینیِ اقتدار از دستِ بیگانه به خودی و بسیاری از آن چه بر ما رفته، توسط آن ها نیز انجام گرفت. اما یک چیز، تنها یک چیز، آن ها را از گرفتار شدن در فرجامِ امروزینِ ما نجات بخشید.

اما حکایتِ ما! گرفتار، در چنبره های نادلخواه و زندانی کشیده از نادانیِ خویش. چرا که نابالغ بودیم و هرگز از ناپختگیِ ذهن و روح مان به در نیامدیم.

توده ی نامتفکر، قیم می خواهد. ملتِ نابالغ، را حكومتي بسزاست كه شالوده‌هاي‌اش مبتني بر نفيِ عقلانيت باشد. ملتِ ناانديشمند، موجدِ نظامِ ناسخته است و در نظام نابخرد، انديشه‌هاي مغاير، بي‌پايه انگاشته مي‌شوند.

نظامِ بارآمده از ریشه های عقل گریزی و خرافه پرستی و تقدس مآبی، جهنمِ دگراندیشان و قتلگاهِ خردورزانِ آرمان جو خواهد بود. فرهيخته‌گان و انديشه‌گران، نامطلوبِ چنين نظامي واقع مي‌گردند، زيرا شالوده‌هاي بي‌خردي توانِ هضمِ نظام‌منديِ انديشه‌گي را دارا نيست و انديشه‌ورزي، بر هم زننده‌ي رخوت و نشئه‌گيِ جامعه‌ي خواب زده و در خود رفته است و از آنجا كه تعادل و پيوستار اين نظام بر پايه‌ي سستي و بيهوشي است، خردورزي، عاملِ تلاشي و انهدامِ اين تعادل كاذب گشته و لذا عنصري نادلخواه و معارض و ناهنجار به شمار مي‌رود. فرهيخته‌گان (يا اقليت صائب) كه عاملِ انبساطِ سموم (بذرهاي) بيداري و آگاهي در جامعه‌اند، ستون‌هايِ نظام مبتني بر بيهوشي و بيخردي را به تلاطم مي‌افكنند و لذا همواره خطري بالقوه به شمار مي‌روند. در این گونه نظام های اجتماعی، چوبه های دار را همواره بر فرازِ تپه های غفلت و انفعال افراشته می بینی، که هر زمان، در انتظارِ فریادهای برآمده از گلوهای سوخته از التهابِ بیدادها یا اندیشه های نطفه بسته در رحمِ آزاداندیشی و آرمان خواهی است.

مجموعه گفتارها - 1: درباره امید

2011-11-04T20:08:00.001+03:30

قصد داریم مجموعه گفتارهایی به راه اندازیم با موضوعات مختلف که آغازگر بحث و نظر در زمینه های گوناگون باشد. هر بخش شامل مقالاتی است که نظرهای شما می تواند پربارش کند. ضمناً می توانند لینک نوشته های مشابهی در وبلاگ خود یا دیگران را در ذیل هر موضوع وارد کنید. نخستین موضوع ما امید است.

در این گفتار موضوع سخن پیرامون نومیدی است اما وزنِ منفی این واژه مرا بر آن داشت تا در عنوانِ این گزارش از وجهی معکوس استفاده کنم. خواندنِ امید، لذت بخش تر و وسوسه کننده تر است و روشن است که وقتی هدفِ ما آسیب شناسی یک جریان است قصد پنهان ما در برانداختنِ وجهی منفی و رسیدنِ به سویه ی مثبت و متعالی است. یعنی اگر موضوع این نوشتار را بررسی نومیدی برمی گزینیم همّ ما بر آن است که موانع پیش روی دستیابی به امیدواری را برداشته و امید را تحقق بخشیم. از طرفی بدونِ مواجهه با نومیدی از دریافت مفهوم امید عاجزیم. همان گونه که معنای آزادی را در اسارت می یابیم. اسارت و گرفتاری رویه ی تاریک و منفی یک موضوع (مفهوم ذهنی و واقعیت عینی مترتب بر آن) هستند. یعنی واجد ماهیتی عدمی اند. رویه مثبت و روشن آن، یعنی امید و آزادی، غایت انسان شناختیِ مورد اراده ی ما هستند. کوتاه سخن آن که وقتی ما در نومیدی مستقریم یا در بند زنجیرهای نادلخواه اسیریم در وضعیتی قرار داریم که جنبه ای حیاتی از هستی ما سلب شده و خواه ناخواه مترصد بهانه ای هستیم تا امکان برخورداری نفس خویش را از آن چه که خود را درخور و لایق اش می دانیم محقق سازیم. انسان خردمند در چنین حالتی می کوشد تا خود را از کامیابی بهره مند سازد. پس بر اوست تا موانع موجود را بشناسد و آنها را از پیش رو بردارد تا به امید و رهایی دست یابد.

به قول کیرکهگور: « آن که ابراز نومیدی می کند بسیار بیش از کسی که می پندارد نومید نیست (در صورتی که یقینا نومید هست) به شفا یافتن نزدیک است.» این سخن در مورد آزادی و آگاهی نیز صدق می کند: کسی که می پندارد آزاد است در صورتی که یقینا آزاد نیست در دورترین موقعیت نسبت به آزادی قرار دارد. زیرا هیچ حرکت و تکاپویی به سمت آزادی ندارد. اما کسی که درمی یابد که اسیر است دست کم اولین قدم را به سمت آزادی برداشته است. همچنین آن که می پندارد داناست، از پایه ی جهل خود خبر ندارد لذا از دانایی بسیار دور است. اما کسی که جهل خود را درمی یابد اولین قدم را به سمت دانایی برداشته است. به قول سقراط، اولین قدم به سمت دانایی، آگاهی از جهل است. در حقیقت میزانِ دانایی هر فرد همان میزانِ آگاهی اش نسبت به نادانی خود است. دانایی، دانستنِ جهل و پی بردن به نادانی است. کتمانِ حقیقت هرگز به غیاب حقیقت منجر نخواهد شد. آن که حقیقت را پنهان می کند راه را بر تجلی حقیقت می بندد.

جامعه ی ما و ریشه های مانده گی و نومیدی

2011-11-04T20:02:00.001+03:30

آن که با نومیدی قرین است به همان نسبت، از کامیابی و رستگاری دور است. جانِ عاشق، همواره آرزومند وصال است. عاشق، هرگز نومید نیست. حتی اگر وصال، ناممکن و هجران ابدی باشد، عاشق، همچون خنیاگرانِ پرووانسی شیدا و شیفته در آرزوهای دست نیافتنیِ خویش غوطه ور می گردد یا چون عارفان، بر عشقِ دائمی خویش بر جمالی دور از دست پای می فشرد حتی اگر بداند وصال ممکن نیست مگر آن که از وجود خویش بگذرد. انسانِ در یأس، عاشق نیست و در پیرامونِ خویش چیزی چنان پرقدر نیافته که بدان دل بندد و آرزومندش گردد. لذا خود را در باخته و در چنبره هایِ نامیمونِ حرمان فرو افتاده است.

1- نومیدی، انسان را از عمل باز می دارد. عمل در اینجا یعنی کوششِ فعالانه و پرنشاط برای بهره مندی از مواهب بشری و کیهانی. او بیشتر به مرگ متمایل است تا زنده گی. انسانِ امیددار در گورستان نیز، پندها و پیغام های زندگی را دریافت می کند اما فرد نومید، شهرِ خود را و جهان را چون گورستانی عظیم، چشم انتظارِ مرگ می بیند. فرومانده گی و ناتوانی، پشتِ درهای بسته ی حیات، آدمی را از پا می اندازد و در خویش می برد. سستیِ بازو و انهدامِ اندیشه، انفعال را برای حرمان زده در پی دارد و او، می نشیند و نومیدانه بر حال خود می گرید چرا که قادر به تغییر و دگرگونی نیست. او می پندارد، همه چیز جهان باید تغییر کند و اوضاع دیگرگون شود تا احوال او تفاوت کند. او نمی داند، یا نمی خواهد دگرگونی را از درونِ خویش بیاغازد.

اینجا را ابرمردی دربایست است که تیر از نهان برکشد در چله کند و رها سازد تا همای سعادت را به دست خود در شکار آرد. مردِ سعادتمند، کامگاری را خود فراچنگ آرد و انقلاب را از خود آغاز می کند. او با دگرگون ساختنِ خویش، دگرگونه گی و حیاتِ دیگرگون را در یاد دیگران می اندازد و جهان را در کارِ تغییر می کند.

اما چنین توانمندی، در همه گان نیست. جامعه ی محصور و درجازن، بیماریِ یأس را در روانِ آدمیان خویش می پراگند. و چیزهایی سنت هایی عادت هایی هستند که آن را تشدید می کنند. خرافه پرستی، تقدس مآبی، منجی طلبی و تقدیرگرایی از جمله ی آن هاست. و روزمره گی، پیایندِ ناگزیرِ همه ی این هاست.

جامعه ای که سنتِ تقلید را در خویش بنیان می نهد و برده گی را عادت می کند، دست و پا بسته همچون صیدی در چنگال های تقدیر گردنکش گرفتار است. نومیدی و دلمرده گی، همچون ویروسی بنیان کن، در در و دیوارِ خانه خانه ی این جامعه منتشر می گردد و روز به روز، در خیابان های اش، جنازه های شادمانی و سعادت به دست های مردمانش تشییع می گردد. دین و سنت، در گرداب های خودپرستی و خرافه گرایی غوطه ور می گردند و سیاه، رنگِ قالبِ نقش های پریشان چهره هاست. چنین جامعه ای حتی منجیِ خود را به غلط برمی گزیند، چرا که تقلید، راهِ تفکر و خردورزی را سد می کند و خرافه پرستی، راه به رویِ فریبکاری و تقلب می گشاید. حقیقت گو، به خاطر گزنده گیِ کلامش از جانب مردم طرد می شود، و فریبکارِ شیرین سخن بر گرده می نشیند و مرکبِ مرادِ خویش می راند. چنین است که جامعه ی برده صفت، دشمن خویش را در جایِ منجی می نشاند و گرگ را به پاسبانی گله اش می گمارد.

مردمی چنین، آهنگِ زنده گی را در مرده گی می جویند و تغییر و دگرگونی را از گورستان آغاز می کنند. سیاه را به جای سپید می نشانند و غم و مرثیه را به جای ترانه و شادی تقدیس می کنند. خرافه پرستی وقتی بر جای دین نشیند، حزن و اندوه، حرمت می یابد و جشن و پایکوبی تکفیر می شود. زیرا نشاط، بساطِ تقلید را برمی چیند و تحرکِ حقیقت جویی و تحقیق را بنیان می نهد و شادمانی، دشمنِ قسم خورده ی برده گی است.

2- انسانِ نومید، اگر به یأس خویش معترف باشد، به قول کیرکگارد، اولین گام را به سوی در آغوش کشیدن امیدواری برداشته است. در مقابل، انکارِ نومیدی و حرمان، از سوی شخص مبتلا، به معنیِ ماندنِ مداوم و بی انتها در چنبرِ یأس است. مردِ در قفس، اگر نداند که زندانی است هرگز برای رهایی نمی کوشد و به در و دیوار نمی زند و چه بسا از وجودِ دیوارهایی تنگاتنگ در پیرامونِ خویش نامطلع است. همچون، جاهلی که از حجمِ عظیم نادانی خویش ناآگاه است. حکما چنین فردی را گرفتارِ بیماری جهل مضاعف یا مرکب می دانستند که درمانی برای آن متصور نیست. انکارِ بیماری، درمان کننده ی مرض نیست، نهان کننده ی درد است. و هیچ دردی با نهان شدن، درمان نمی گردد. راهِ حکمت سقراط، از این رو طریقتِ آگاهی از جهل نام گرفت. زیرا فیلسوف یونانی به خوبی می دانست که راه آموزش عامه جز از مسیرِ به رخ کشیدن جهالت میسر نمی گردد و نادان، تا نداند که نمی داند، هرگز تن به فراگیری نخواهد داد. بدین ترتیب سقراط، با پرسش هایی بنیادین، به جنگ عادات و خرافات رفت و اساسِ رخوتناکِ علوم متداول را به چالش کشید. در باورهایِ بی منطق و سنت هایِ بی ریشه تردید افکند و دانشِ اشخاص را با طرحِ پرسش هایی استخوان شکن، زیر و رو کرد.

پس نخستین گام در درمانِ نومیدی، اعتراف و پذیرفتن آن است. برای این کار نیز، باید از روش تطبیق و قیاس بهره جست. نما و تصویرِ امید را می بایست در پیش چشم شخص مبتلا، مجسم کرد. با دیدنِ تفاوت ها، او پی خواهد برد که در چه بلایی گرفتار است. نمایشِ چشم اندازِ رقصان و باشکوه امیدواری، شخصِ نومید را متوجه خلاء و فقدانِ دردناک خویش می کند و جایِ خالی آرزومندی، نشاط و تحرک را در پیرامون خویش احساس می کند.

گفتیم، یکی از مهم ترین تبعات و پیامدهای جامعه ی مبتلا به افسردگی و یأس، استغراق در روزمرگی است. روزمره گی، بلایی است که دامنگیر جوامع فرورفته در سکون می گردد و همچون آبهای راکد و ساکن، به زودی همه جا را متعفن و آلوده می کند. بلایِ روزمرگی اگر دانسته شود، از فجایع سیل و زلزله و طوفان برای جامعه ویران گرتر است. به ویژه جامعه ای که هنوز به رهایی و آزادی و مدنیتِ درخور نرسیده باشد. روزمرگی، آحادِ توده را آرام آرام از درون متلاشی و چرکین می کند و انفعال و برده گی را چون ویروسی واگیر، منتشر می سازد و به سانِ پر کاهی در مسیر تندباد، این جامعه مهیاست که حتی با هر نرمه بادی از جا کنده شود. روزمره گی یکی از مخرب ترین تبعات آن بیماری که گفتیم، یعنی جهل مرکب، یا انکارِ مرض است. و راهِ درمان نیز آگاهاندن عامه و ترساندنِ آنها از بلا و مرض و افروختن شمع و چراغی در تاریکیِ بی نهایت است. چنان که کور مادرزاد، هرگز تاریکی را باور نمی کند مگر آن که کورسویی یا نوری اندکک دریابد .

یادداشت های شبانه - 1

2011-11-01T22:25:00.000+03:30

یادداشت های روزانه -1

سه شنبه:

اکنون یقین دارم که تردید برتر از یقین است. شاید به زودی در این یقین نیز تردید روا دارم. هماره از یقینی به تردیدی لغزیده ام و باز از تردیدی در دامنِ یقینی گرفتار آمده ام. جهان و پدیدارهایِ آن طوری نظام یافته اند که زایشگرِ تردیدها باشند. پدیدارهای جهان همگی در خدمت تردیدند حتی اگر در جستجوی یقین باشی تو را در هزارتوی تردیدهایی می افکنند که به یقینِ همه ی یقین کننده گان نیز شک می کنی.

قرآن، زمانی برای من، زاینده ی یقین هایی بی شک ارزشمند بود. خدا می گوید: اگر می خواستم همه ی مردم ایمان بیاورند چنین می کردم. اگر خداوند قادر مطلق باشد باید بتواند چنین کاری را حتی بدون اجبار و اکراه انجام دهد. اما آیا می تواند؟ او دست کم کوشش خود را کرده است. کتاب فرستاده، پیامبر فرستاده و مردم را به ایمان دعوت کرده است، معجزات نشان داده، کافران را عذاب کرده و بسیار بسیار کارهای دیگر. اما آن چه امروز می بینیم، همه گیریِ بی ایمانی در دنیاست. خدا جایی در قرآن اعتراف می کند: شیطان درباره ی انسان حق داشت. جز گروهِ کمی باقی پیروش شدند. این، آیا ثابت می کند که خدا شکست خورده است؟ آیا خدا می توانست، اگر می خواست، همه ی مردم را گردِ ستون های افراشته ی ایمان جمع کند؟

هدف از آفرینش جهان چه بوده است؟ زیباترین پاسخ را من در عقاید باورمندانِ به آیین اهل حق یافتم. پاسخِ خداوند یا حضرت سلطان چنین است: علاقه مندی اش به رنگ سازی و رنگ بازی. در چنین نگرشی، آفرینشِ ما از آن روی صورت یافته که نمایشی فرحمند برای آفریدگار پی افکند که او را غرقِ در لذت پدیدارهایی کند که خود در آن دخیل است. تماشایِ شادی ها و رنج های عظیم، دلاوری ها و بدکاری های بهت آورِ انسانی، ایثارها و مجاهدت ها، کشمکش ها یقین ها و تردیدها. هیچ آفرینه ای و دنیایی، به مانند دنیایِ انسانی لذتی چنین نقش انگیز و دلآویز را برای آفریدگار رقم نزد. او گاهی چنان محوِ تماشاهای حیرت آور رفتارها و موقعیت های انسانی می گردد که فراموش می کند خود در آن ها دخالت کند.

سکوتِ طولانی خداوند در این روزهای واپسین، برخی را بر این پندار کشانده که مگر خدا مرده است! یقین کننده گانِ قدیم اکنون در میانه ی تردیدهایی مداوم و کشدار در نوسانند. باورشان، در حجمِ پرسش های بی پاسخ مدفون می گردد و دانه های درشت عرق از پیشانی شان فرو می غلتد: مگر خدا مرده است؟ حتی به این پرسشِ بنیانی پاسخی درخور داده نمی شود. از طرفی، آنها ترجیح می دهند که پاسخ این پرسش مثبت باشد تا در مقابلِ رگبار پرسش ها و تردیدهای نابودگرِ عقل دوراندیش، جان شان از تک و تا نیفتد: آیا او زنده است و می بیند و دم نمی زند؟ دنیایِ انسانی، شاید که در تقاصِ عظیم بدکاری های خویش، عقوبت می بیند. این همه بلا، شاید مکافاتِ گذشته های تاریک باشد. اما چرا او، خدایِ دوست دارنده گانِ خویش، یارانِ همیشگی اش را نیز ترک گفته است. آنها که هنوز، در برابرِ سیل تمسخرها و پرسش هایِ بی پاسخ ویرانگر و ماندن در میانه ی کششی بی وقفه از دو جانبِ متضاد، همچنان بر پیمانِ خویش استوار مانده اند. آن ها که در این سال هایِ بی باری، باورِ نیم رمقِ دل شکسته ی خویش را با دستانی شکنجه شده و بی توان، همچنان پاسداری کرده اند. چرا آن ها را نیز از نشانه هایِ حیاتِ خویش، از معجزاتِ حتی کوچک اما شکوهمند، حتی در رؤیایی نیمه جان، یا تلنگری فریبنده بر روان، محروم کرده است؟ امتداد و تداومِ این مسیر پربلا به سمتِ تباهیِ مطلق و به سوی اضمحلال و فروپاشیِ انسان و هر آن چه انسانی است، آیا همچون گذشته در قالبِ نمایشی دل انگیز در جریان است؟ آیا هنوز تضادها و تقابل ها، تا اندازه ای هست که نیکی و شکوهمندی را در مقابل تاریکی و شر و تباهی و نیروهای این و سپاه آن را در برابر هم صف آرایی بخشد؟ یا امروز، تنها تن و جانِ انگشت شمار، باقی مانده گانِ جوان مردان و انسان صفتان، آماجِ تیرهای جان شکن و پلنگ افکنِ بی شمار، لشگریانِ انبوهِ بی صفتان و تبه کاران است. آیا هنوز لذتِ تماشای خداگونه گیِ فرهمند انسان، به آزار و احتزار همان باقی مانده گانِ خدامردان و فروزه گان و برگزیده گان، می ارزد؟ خدا، آیا هنوز مشغولِ لذت بردن از تماشاست یا این که خود، مدتی است در حینِ تماشا و از رنجِ تماشا، جان داده است؟

شاید حافظ اگر در این زمانه بود دیگر نمی سرود:

پیر ما گفت خطا بر قلمِ صنع نرفت آفرین بر نظرِ پاک خطاپوشش باد

شاید امروز، دیگر بر پیرِ خود که با پرده پوشی و اغماض، بر خطاهای آفرینش و ایراداتِ نظام کیهان قلم گذشت کشیده نه آفرین که نفرین می فرستاد. در آموزه های دینی همواره سفارش بر این بوده که افسارِ خردِ نقاد را در دست گرفته و به آن جولان ندهیم و عقلِ معاداندیش را جایگزینِ عقل مآل اندیش کنیم: «علیکم بدین العجائز» چنان که مولانا و دیگران نیز، در عرفانِ خویش بر آن تأکید می کردند. چرا که می دانستند، خردِ نقاد و علوم گیتیانه و پوزیتیویستی، چه بر سر ایمان آدمی می آورد! جایی می رسد و زمانی که هیچ چیز دیگر آرام بخشِ روانِ ملتهب ما نیست جز خردک ایمانی که اگر با ما باقی مانده باشد. ایمانی بدان که همه چیز توسطِ مأمورانِ الهی، چشم های خداوند، فرشتگان موکل و همان کرام الکاتبین، رصد شده و تمام وقایع نگاشته می گردند و خردک عملی حتی به اندازه ی دانه ی خردلی، از چشمان تیزبین شان پنهان نمی ماند. بر هر رفتاری، عقوبتی هست و خدایی که داننده ی هر راز و «فعالٌ بما تشاء» قادر به هر چه اراده کند، در کار است. باورمندی، به روانِ انسان آرامش می بخشد همچون پیرزنان، که قبل از خواب ادعیه هایی را از بر می خوانند و خواب شان، آرام بخش ترینِ خواب هاست. چرا که ایمان، دارویی شفابخش، بر زخم های بی آرامِ روح انسانی است و اگر، به هر دلیلی این خردِ نقادِ بی کردار، رهِ ایمان بزند، هیچ دارویی، آشفتگیِ روح انسانِ گرفتار در بلا را درمان نمی کند.

آری. اما با پرسش هایِ بی پایانِ این خردِ بی دین چه باید کرد؟ با این همه خلل و نا به سامانی که در کار جهان می بیند چه؟ چنان که خیام را همین خرد، به ورطه ی شک و تردیدهای عظیم کشاند؟ پرسش هایی از دین و باورمندانِ به روزِ جزا، پرسش هایی از خودِ خدا که اگر انسان را به خداگونه گی فراز کشید، خود را آیا تا ساحت انسانی فرو می برد؟ انسانی را که بنا به سرشتی که خود آفریدگارِ آن بوده: یعنی شتابزده گی و طمع کاری و گرایش به شهوات و آزمندی و حسد و کبر و جاه طلبی و هر آن چه که در نهاد ما تعبیه کرده، در صحنه ی این جهان رها ساخته تا دانه های همل بکاریم. اما آیا او خود نیز، در جایگاهِ خداوند، برابر نهادِ این سرشت وازده را در روزِ جزا تقدیم انسان می کند. اگر انسان آتش کاشته، بنا به سرشتِ خود، آیا خدایی که آفریدگار اوست نیز در سزا، آتش به او می دهد؟ پی تفاوتِ میان کارنده و جزا دهنده چیست؟ انسان می تواند خدا گردد، اما آیا خدا نیز انسان می گردد؟ تنها ترفندی که خداوند می تواند در برابر انسانِ پرسشگر در پیش گیرد این است که خود نیز به قالبِ انسانی درآید تا در عوضِ ناتوانی ها و تنگی ها که در سرشتِ بشر نهاده، خود، با پوست و گوشت، رنج های بیکرانِ انسانی را در دنیای کاملاً مادی بچشد. در قالبِ انسانی درآید و آن گاه خدایی کند. خود، که آن دو فرشته ی بابلی را چنان مؤاخذه می کند و در قالبی انسانی به زمین می فرستد و بر تباه کاری شان خرده می گیرد، آیا قادر است به قالبی انسانی نزول یا به قول برخی، حلول کند و همچنان، خدایی بماند. تنها بدین صورت است که انسانِ پرسش گر، در برابرِ جزادهیِ رستاخیز این خدا، پرسش اش را در خود می بلعد: چنین ام آفریدی که خطاکار باشم، در جانِ من هزار آفت و سستی و ضعف و عجز نهادی و هزار بلا و رنج به کامِ ناتوانم ریختی، و چون نادانسته یا بی توان، انگشتانم به سمت گناهی و خطایی لغزید، این گونه در عذابم می داری که چرا غلط کردی. تو خود اگر به قالبی چنین ناتوان در می آمدی، بهتر از این می بودی که منم؟

دست کم در باورِ آیین اهل حق، چنین تلقی ای وجود دارد و در آن جا، به انسانِ ناتوان و مجبور و گرفتار، پاسخ هایی از این دست داده می شود: خداوند، در کالبدِ انسانی در همین زمینِ ما ظهور کرده و همچون سلطانی در ساحتِ ملکوت، سروری نموده است. انسان نیز، طفیلیِ بهشت و دوزخ نیست. نانِ اعمالِ خویش را می خورد و در همین دنیا، آن قدر می آید و می رود تا گداخته گردد یا فولادِ آبدیده شود. این خودِ انسان است که مقدر می کند در کجا زاده شود، بر چه سرشتی و با چه میزان توش و توان. بهره اش و چنته اش، همیشه همراهش هست. در هنگامِ تولد، صفر و بی محتوا نیست. اعتبارِ اولیه ای با خود دارد که در این حیات از آن بهره می گیرد. ممکن است اعتبارش منفی باشد از سیاه کاری های پیشین. ممکن است کور به دنیا بیاید یا فقیر یا در خانواده ی یک سیاستمدارِ فاسد. بهشت و دوزخش همین دنیاست و در هر عملی، جزا و ثمره اش نهفته است. این پاسخ ها، روحِ سرگشته را کمی آرام می بخشد. اما پرسش های تازه ای در پی می آورد. پرسش هایی که باز، دمار از روزگارِ آدمی بر می آورد. پرسش هایی که جستجوی پاسخ ها، عمرها را می سوزاند و ذوب می کند. پرسش هایی داغ و تفته چون ریگِ گداخته چون سنگِ مذاب..

کوروش کبیر، غرور ملی و حکایت ما با استبداد

2011-10-31T16:39:00.002+03:30

این روزها به بهانه روز بزرگداشت کوروش، ستاینده گان افتخارات ملی و نشان دارانِ تاریخِ پرغرور، بر کوس و طبل ها کوبیده و در بوق و کرناها دمیدند که شهریارِ پرآوازه در بیست و پنج قرن پیش، چنین بود و چنان بود. کوروشِ بزرگ شاهِ هخامنشیان، شاهنشاهِ ایران زمین و پدرِ شهریاران جهان، مبدع و موجد نقش مایه های حقوق مردم و مساوات و برابریِ ملل و اقوام بوده و آموزه گارِ همه ی حقوق بشردوستان امروز به شمار می رود.

دست های تان را مشت نکنید! قرار نیست در این نوشتار، همه ی این ها را نفی کنیم یا دیگرگون جلوه دهیم. حرفِ دیگری هست. نقل قول ها و اسناد، چنان که در تاریخِ مورخان و اقوال پژوهنده گان به شماره آورده شده، همچنین از گزنفون و دیگرِ یونانیان به عنوانِ دشمن داران ایرانیان، در ستایشِ کوروش شاه روایت ها بسیار است و از بابلیان در سالنامه های شان و از یهود و مسیحیت در کتاب های آسمانی شان در مدح این مرد، سخن به آن شمار هست که دیگر در رد و انکار، شبهه ای و برهانی به جا نماند. داستانِ سقوط بابل نیز در ذهن و روان مردم آن دیار، نقشی به جا نهاده از شهریاری که بر آنان فاتح گشت اما نه چونان تسلط یافته ای دشمن خو، آن سان که رسم زمانه بود بیاید و چیره گردد و به تیغ کشد و آتش زند و خون بریزد و تجاوز کند و تاراج و سپس چنان بماند که مردم بومی، از ترس مهاجمانِ اینک فرمانروا، دین و ادب و فرهنگ و زبانِ خویش به گنجه های بایگانی بسپارند و در حکمِ جزیه دهنده گان به اعتقادی تازه و زبان و فرهنگی دگر تن دهند. چنان که در آن زمان، حاکمان بابل و آشور و یونان و در زمان های بعد، اقوامِ روم و عرب و مغول و ترک در فتوحات و لشکرکشی و کشورگشایی های خود بدان مبادرت می کردند. اما شهریارِ ما را تبار و فطرت، دیگر بود و ادب و اخلاق. چنان که مردمان شهرهای مفتوحِ او، از ذهن و زبان شان در تاریخ شان روایتها و حکایتها کرده اند.

همه ی این ها در جای خود. این روایت ها از تاریخی دور حکایت دارند. ایرانی دوردست در هزاره ها پیش از آن چه که امروز هست و جهانی دیگرگونه تر با مردمانی و آداب و رسومی تغییریافته. اگر چه بی رحمی و قساوت و جنگ بر سرِ قدرت و فریب های عمومی و تاخت و تازِ قدرتمدارانِ افسار گسسته، در زمان ما هم هنوز چنان است که در عصر کوروش بود، اما سخن از حقِ مردم، یعنی رعیتِ عامه ی شهر و روستا و کوه و دشت گفتن در آن روزگار، آن هم از جانب شهریاری چنان فاتح، بدعتی چشمگیر و سخنی نو و ستایش آمیز بود. کوروش، سلسله ی هخامنشیان را بنیان نهاد. امپراتوریِ عظیمی که وارث و مالکِ بزرگ ترین و گسترده ترین قلمروِ حکمروایی در طول تاریخ بشری گشت. قریب پنج قرن، میراث دارانِ کوروش کبیر، بر نیمی از جهان فرمان راندند.

بررسیِ وضعیت توده ی مردم و طبقات اجتماعی در روزگار هخامنشیان نه در حوصله ی این نوشتار هست و نه موضوع بحث ما. اما مقایسه ای در ذهن خود برپا دارید. میان ایرانِ آن روزگار و مردمِ تحت امر شهریاریِ بزرگ آن دوران و خود ما، مردم امروز این سرزمین. تصور کنید بزرگ مردی چون کوروش، در این دوران ظهور می کرد و همان کار و همان سخن را امروز به مرحله ی اجرا می گذارد. آیا ملت ما، همان برخوردی که با پادشاه پیشینِ خود، یعنی واپسین میراث دارِ پادشاهی کوروش، کردند را بر خود کوروش نیز روا نمی داشتند. قصدِ ما داوری یا جانبداری از این یا آن نیست بلکه درصددِ گشودنِ بابی هستیم برای اندیشه در این موضوع. آیا مبارزه با استبداد، یا بیزاری از حکومت شاهان یا هر چه نامش را بگذاریم موجب نمی شد که مردمِ امروز شاهی همچون کوروش را از سرزمین شان بیرون برانند. اگر پاسخ مثبت بدهیم پر بیراه نگفتیم. چرا؟

قابل تردید و انکار نیست که آن نوعِ حکومتی که کوروش در ایران آن زمان پی افکند، در علم سیاست امروز، حکومت پادشاهی، دیکتاتوری، یکه گرایی و یا تحت چنین نام هایی نامگزاری می گردد. قصد کوروش، پایه ریزی کشوری متحد و واحد زیر یک پرچم بود در سرزمینی وسیع که در سیطره ی حکام گوناگون و ملوک طوایف و قبایل قرار داشت. او مردم اقوام گوناگون را زیر یک پرچم گرد آورد و آنان را در گونه گونیِ فرهنگ های خویش آزاد گذاشت و ایرانِ آن زمان بهره مند از تنوعِ قومی و فرهنگی بسیار گسترده ای بود که هنوز به عنوان نمونه ای از همزیستی صلح آمیز عقاید و فرهنگ های متفاوت در کنار هم به شمار می رود. انجام این امر، در آن روزگار جز از طریقِ دولتی یکه سالار بر نمی آمد و همین موضوع موجب شده که دانایانِ علوم انسانی، دیکتاتوری را بر دو قسم، بخش پذیر کرده و یکی را مثبت و دیگری را منفی بنامند.

ساختارِ اجتماعی اقوام در گذشته به گونه ای بوده که در برخی موارد، بارگذاری حکومتی مبتنی بر دیکتاتوری اجتناب ناپذیر می گشته است. بشر، در طول تاریخ انواع نوع حکومت را آزموده تا امروز، به عنوان مثال به لیبرال دموکراسی و سرمایه داری در جوامع غربی رسیده است. که برخلاف برخی که آن را پایان سیر سیاست می دانند، غالب جامعه شناسان معتقدند که ایرادات بسیار بر این نوع حکومتی نیز رواست و باید از آن گذشت. به هر روی، در تمدن های قدیم نیز، انواع دولتها، از دیکتاتوری گرفته تا الیگارشی و دموکراسی در ملل مختلف از ایران و مصر تا یونان و روم در معرض امتحان و آزمایش قرار گرفت. زمانی حکومت پادشاهیِ ایرانی، از دولت دموکراتیک یونانی در زمینه های فرهنگی و پیشرفت های اجتماعی پیشی می گرفته و گاهی اتفاق وارونه ای می افتاده است. گاه یک دیکتاتورِ فرمانروا، آرمان خود را بر پیشرفت و توسعه فرهنگی و اجتماعی کشور خود و برقراری عدالت و دادگری معطوف می کرد و گاهی یک دولت برآمده از روش های به ظاهر دموکراتیک، تنها عقاید و منافع خود را بر عموم جامعه تحمیل می کرد. لذا می توان نتیجه گرفت، حکومت دیکتاتوری نیز، قادر است فردی مانند کوروش را به جامعه بشری عرض کند، که منویاتِ حقوق بشری اش اکنون، به عنوان آموزه ای جاودانی در ساختمان سازمان ملل متحد نگهداری می شود. در عین حال که همین حکومت دیکتاتوری، فردی مانند هیتلر یا استالین را با آن سابقه ی مشهور در نابودی انسان ها و تمدن های بشری نیز، بر مردم جهان می تواند تحمیل کند.

بدیهی است که مردم یک جامعه، در تلاش برای رسیدن به تعالی و جامعه ای پیشرو و مترقی، می بایست ساختارهای ضعیف، پوسیده و ناکارآمدِ موجود را با ساختارهای به آیین و نیکوتر جایگزین سازند. لذا هر تلاشِ نتیجه بخشی که با این روند انجام گیرد کوششی مثبت ارزیابی می گردد. به عنوان نمونه مردم ایران، دیکتاتوریِ منفیِ زمان قاجار که استبداد سیاسی موجبِ عقب مانده گی جامعه و رواج بیدادگری شده بود را با دولتِ مشروطه جایگزین کردند. اما آیا انقلابِ کبیر در فرانسه نیز کوششی مثبت بود؟ شکستنِ پادشاهی لویی شانزدهم، که گر چه نالایق بود اما ستمگر نبود، به زودی منجر به بروز فضای وحشت و اختناقی در فرانسه گشت که در تاریخ مندرج است. اختراع گیوتین و اعدام های خونین و نقش بستنِ رنگ سرخ بر پیکر جامعه محصول آن انقلاب بود. البته دخالت های خارجی را نباید نادیده گرفت که هم موجبِ شکست انقلاب مشروطه در ایران و هم تأثیرات انکارناپذیری در انقلاب فرانسه به جای گذاشت. گرچه فشار نیروهای خارجی خصوصا اتریش موجبات تلطیف فضا را در فرانسه فراهم آورد اما دخالت های خارجی، همواره خصوصا در ایران، بر ضرر مردم و نیروهای اجتماعی رقم می خورد.

با کنار هم گذاشتن همه ی این عوامل به چه نتیجه ای می توان رسید؟ دیکتاتوری محمدرضا شاه در ایران، با توجه به تعاریف عرضه شده، دیکتاتوریِ مثبت قلمداد می شود. او همچنان که در ظاهر نیز از الگویِ تاریخی کوروش تبعیت می کرد، به هر روی می کوشید که اوضاع را به مانند سلف خود، تمشیت کند. بد یا خوب، باید اعتراف کرد او به واسطه ی انجام اصلاحات و تلاش در توسعه و پیشرفت ایران، و همچنین تظاهر به پاسداشتِ فرهنگ اقوام و اقلیت ها در جامه ی عمل پوشاندن به این آرمان کوشش می کرد. اما مردم، به تبعیت از جوشش های جهانی، و همچنین به سببّ اعمالِ خواست قدرت های بزرگ دنیا، بر علیه این استبداد شوریدند و پادشاه خود را از وطن بیرون راندند. اگر کوروش کبیر، نیز در جای محمد رضا پهلوی بود، با توجه به خلق و خویش که در تاریخ دیده ایم، به حتم کشور را ترک کرده و به خواست مردمش تن می داد به جای این که آن ها را به خاک و خون بکشاند. ستاینده گانِ امروز کوروش، احتمالاً در برابر شخصیت حقیقیِ او همان کاری را می کردند که با پادشاه کشور خود کردند. آن ها نه تنها کوروشِ واقعی را نمی ستودند بلکه با حرکتی انقلابی، او را وادار به فرار می کردند. عیبی ندارد!هیچ کس، استبداد را نمی ستاید اما اگر حق انتخابی در کار باشد، غالب خردمندان، در میان دو روش استبداد، مثبت را برمی گزینند.

خلاصه کلام آن که، ملتی می تواند مسیر تعالی و پیشرفت را بپیماید که دانسته باشد این مسیر، جز از طریقِ تدریجی و مرحله ای و با طمأنینه و بردباری پیموده نمی شود و هرگاه، هر کنشِ اجتماعی تحت تأثیر احساسات و هیجانات آنی بروز کرده و در دم خاموش گردد، نتیجه ای جز تکرارِ تلخ و فاجعه آمیزِ حوادث و تداوم ملال آمیز تاریخ و به قول معروف گشتن در بر یک پاشنه، عاید نخواهد شد. یک ساختارِ هزاران ساله را یک شبه نمی توان نابود کرده و بنای تازه ای بر جای آن ساخت. از استبدادِ ریشه دار نمی توان به طور جهشی، به دموکراسیِ ایده آل جوامع مدنی دست یافت. دیکتاتوریِ منفی که برخی ویژگیهای آن را در این مقاله و یا این مقاله شرح داده ام، تنها از طریق پله به پله و با خنثی کردنِ تدریجی مین های کارگذاشته شده در دلِ اجتماع و دفع تدریجی سموم و ویروس هایش از پیکر جامعه می توان معدوم ساخت.

و مهم تر آن که هیچ گاه دیکتاتوریِ مثبت را نباید به واسطه ی انقلاب و حرکت های بنیان گرایانه دفع کرد. دیکتاتوری مثبت، قابلیت اصلاح، بازسازی و تعمیر را دارد. البته نه یک شبه یا یک ساله. بلکه با طی زمان و به آرامی. زیرا در از بین بردن دیکتاتوریِ مثبت، فوریت و شتابی وجود ندارد چرا که این نوع حکومت، نه تنها ساختارهای اساسیِ مدنی را ویران نمی سازد بلکه در بسیاری مواقع، متناسب با آرمان خود، دانسته یا نادانسته، نهال های دموکراسی و جامعه ی آزاد را آبیاری می کند. دیکتاتوریِ مثبت از طریقِ روش های بطئیِ فرهنگی خود به خود و در خود تحلیل رفته و ذوب می گردد به طوری که مثلاً در مرحله ی تعویض یا چرخشِ قدرت، می توان اساسِ آن را به نهادهای دموکراتیک تبدیل کرد. کاری که به هر حال، اکنون برای یادآوری و یادگیریِ آن دیگر دیر شده است.

گلایه نامه ای برای محمدرضا لطفی

2011-10-27T20:30:00.002+03:30

آلبوم تازه محمدرضا لطفی: سایه جان و جای خالیِ ِ «سایه» ی جان

اثر تازه ای از محمدرضا لطفی انتشار یافته با نام «سایه جان» که ضبطِ صوتیِ کنسرت برج میلاد است با صدای محمد معتمدی. این اثر به شاعر معاصر هوشنگ ابتهاج (سایه) تقدیم شده است و شامل بازخوانی شعرهای اوست. قصد من نقد فنی یا محتوایی اثر نیست که تنها سخنی، درددلی، گلایه ای با استاد خواهم داشت.

استاد گرانمایه! بر داننده گان و آشنایان فرهنگ ایران، پوشیده نیست که جایگاه شما در قافله ی موسیقی و تاریخ خنیاگری این سرزمین تا چه پایه و اندازه است. شاگردیِ اساتید گرانمایه و استادی شاگردان برگزیده از پیش از انقلاب مردم در سال 57 تا همین امروز شما را در عطفِ حکایت موسیقی ایران نشانده و هنوز نام شما سرِ زبان هاست. گر چه چند سال خروج از کشور، علاقه مندان شما را به شنیدنِ نواهای گذشته و تداعی خاطرات روزهای قدیم واداشت اما هرگز از خاطره ی شیفتگان موسیقی ایرانی بیرون نرفتید..

هنرمندان هم نسلِ شما، فراز و نشیب های بسیاری را در هنگامه های تاریخِ این روزگار سرزمین ما پس پشت نهادند چنان که شما و هم روزگاران شما، در کنار مردم تلخ و شیرین ایام را در کام ریختید و دوستداران تان به یاد دارند یا شنیده و خوانده اند که در هنگامه ها شما و یارانِ آن دوران تان، برای حفظِ موسیقی میهنی، چه رنج ها که متحمل شدید و چه سان با رنجِ مردم سرزمین تان هم نوا شدید و برای شادی و غم هاشان، چکامه ها در دلِ ساز و همدلی ها در زخمه ها و سرپنجه ها ریختید.

استاد عزیز! اینها را گفتم که از یاد نبردنِ آن خاطره ها، چنان چه در سرگذشتنامه ی شخصیِ شما درج است، بر ما و با ماست و هرگز به هیچ روی آن نغمه ها و چکامه ها از ذهن و خاطرِ ما بیرون نشده و اگر گلایه ای یا درددلی است شما را آزرده نسازد که با قدمی، همه ی گام های گذشته از یاد برود و نپندارید لحظه ای، خاطرات لحظه های سپری شده را از یادِ آنها که دوستدار شما و نگرانِ سرزمینِ میهن شان هستند بزداید.

اما چندگاهی است که پیگیریِ آثار امروز شما، جدای از ساختنِ لحظه های هنوز دلپذیر یادآوردِ چیزکانی است که چندان دلپسند نیست. هنگامی که خبر بازگشت تان به مام میهن به ما رسید شادمان شدیم که موسیقی کهن ما، فرخندگی تازه ای خواهد یافت و گرما و شکوفایی دوباره ای نمایان خواهد ساخت. شنیدن دوباره ی صدای سازتان، و نخستین تصنیف ها نیز همان وجد و شوریدگی را برای مان به ارمغان آورد. چرا که سرزمین ما دیرزمانی بود شادی و خرسندی را تکه تکه از خاطر برده بود و هر نوید کوچکی، بر دل خزان زده ی ما بشارت نوبهاری سترگ و بارآور بود. اما هر چه گذشت، کام ما که به تلخی ها خو گرفته بود از حادثه های تازه، تلخ و تلخ تر گشت.

حضرت استاد! بازگشتِ شما بر ما بشارتی بود که بزرگِ دیگری از گرامی هنرمندان ما آمده تا در این لحظه های صعب و ناگوار در کنارمان باشد و ترنم روحبخش سازش، آرام دهِ جان و روان مان. اما دیری نگذشت که سخنان شما دلِ ما را آزرد و نغمه های شما حکایت دیگری بر جا نهاد.

این هم حکایتی است

اما درین زمانه که درمانده هر کسی

از بهر نان شب

دیگر برای عشق و حکایت مجال نیست

اثر واپسین شما «سایه جان» که بر سردفترش نام شاعر گرانمایه، هوشنگ ابتهاج نقش بسته انتظارات ما را بر باد داد. نام ابتهاج ما را در یاد شاعری برد که می سرود:

امشب همه غم های عالم را خبر کن

بنشین و با من گریه سر کن

در دل گفتیم که شما نیز با تأخیر اندکی، همنوای دردهای طاقت سوز و رنج های کمرشکنِ این روزهای ملتی شده اید که عمری را در کنار غم و شادی هاشان سپری کردید. با خود گفتیم که روزگار، شما را به یادِ یاران رفته و همرهان هم خون انداخته و خواهید که یاد آنان زنده کنید:

ارغوان شاخه ی همخون جدامانده ی من

آسمان تو چه رنگ است امروز

ارغوان

این چه رازی است که هر بار بهار

با عزای دل ما می آید؟

آری. همه ی اینها اشتیاق شنیدنِ شعر سایه، ساز شما و صدای محزون و روحبخش خنیاگری جوان و دلتنگی و غربت این روزها، ما را چنان ترغیب کرد که پنداشتیم مرهمی بر عسرت و خفقان و ناشادمانی این روزها یافته ایم. و هر که را دیده و ندیده در این اشتیاق سهیم کردیم اما..

اما باز به خود نهیب زدیم که این چه خیال باطلی است. در این زمانه که هر کسی از بیم آن که در خوابش حرفی در آید از دهانش، بی خواب می شود و هنگامی که کلمه ها را پیش از تولد در خیال، بر سینه ی دیوار می چسبانند، در جایی که «حق و انسان حرف هایی پوچ و بیهوده است» چگونه می توان این گونه بی محابا چنین شعری را به آواز بلند برخواند:

ای جنگل ای پیر

بالنده افتاده آزادِ زمینگیر

خون می چکد اینجا هنوز از زخم دیرین تبرها

ای جنگل اینجا سینه من چون تو زخمی است

اینجا دمادم دارکوبی بر درخت پیر می کوبد

آری. چنین توقعی یکسره باطل بود. اما.. هر چه جستیم که نشانی و اثری بیابیم.. از آن شعرهای سایه.. از دردهایش.. از فریادهایش.. نه! خیال باطلی بود آن هم در این زمان. ایجابِ مصلحت نبود و ما مصلحت اندیشی نمی دانستیم. اما انگار فراتر از اینها بود. در هر شعری نشانِ رنجی پیداست اما انگار در گزینش اشعار، فکر و پنداری دخیل بوده که یا پنهان کند یا این که انکار کند.. با خود فکر کردیم: آیا نمی شد حتی این تشویش را سرود. دلواپسیِ شاعری که هر صبح وقتی بیدار می شود از خواب.. دلنگرانِ آن است که امروز دیگر چه چیزی دلش را خواهد آشفت:

هر شب این دلهره ی طاقت سوز

خوابم از دیده ربود

هر سحر چشم گشودم نگران

چه خبر خواهد بود؟

این شاید انتظاری بود که از محمدرضا لطفی می رفت که نام شاعری چون «سایه»، همراه و همنوای دیرینش را بر اثرش برمی گزیند، نوای سازش یادآور کلام و منشِ شاعری باشد که در غمِ انسانی نه که با یاران و همرهان، نه که با خویشان و نزدیکان شاید که با همسایه ای همنوعی بیگانه ای نیز همدردی نه که شاید یکدلی کرده باشد

آه بشتاب که هم پروازان

نگران غم هم پروازند

یاد رنگین رفیقانم را

بر زبان داشته باش

اما شاید خودِ شاعر گمان این را نداشت که به نام او، از وطنِ او که هم اینک در خشمِ هزار انسانِ بی پناه، غرق خونابه های گل آلود ماتم است این گونه یاد شود:

ای فروغ وطنم شکوه سخنم همه جان و تنم فروغ شب من

ای صفای چمنم دم از غم نزنم که نام وطنم سرود لب من حبیبم ...

آن شاعری که شعرهای کهن می سرود اگر امروز هم آشیانه ی مردم این سرزمین بود شعرهای کهن اش را به گنجه های کهن می سپرد و حرفی نو، شعری نو، مشت و فریادی نو برمی کشید و دست کم در روزگار امروز با وزن و هجای قجری، هم آوازِ مخاطب خود نمی شد چرا که می دانست:

اینجا به خاک خفته هزار آرزوی پاک

اینجا به باد رفته هزار آتش جوان

دست هزار کودک شیرین بی گناه

چشم هزار دختر بیمار ناتوان

دیر است گالیا

هنگام بوسه و غزل عاشقانه نیست

هر چیز رنگ آتش و خون دارد این زمان

هنگامه رهایی لب ها و دست هاست

عصیان زندگی ست

در روی من مخند

شیرینی نگاه تو بر من حرام باد

بر من حرام باد از این پس شراب و عشق

بر من حرام باد تپش های قلب شاد

یارانِ من به بند

در دخمه های تیره و نمناک باغِ شاه

در هر کنار و گوشه این دوزخ سیاه

زود است گالیا

در گوش من فسانه دلدادگی مخوان

اکنون ز من ترانه شوریدگی مخواه

استاد عزیز! روشن است که خطاب من با شماست. هنرمندی که نامی بزرگ با خود یدک می کشد و بناست در یاد و خاطر فرزندان این آب و خاک جاودانه شود. که تنها با انتقال ردیف ها و تربیت شاگردان و بسیار بسیار اثر ارزشمند، دست کم این اتفاق برای شما افتاده است. خطابم با آنانی نیست که در خم و پیچ روزگار، هنگامی که خود را بر بلندی و اوج دریابند دیگر مصونیتی با خود ببینند که هیچ حادثه ای خاطرشان را نیازارد. خطاب من شعرسازان، فخرفروشان و تازه به دوران رسیده گان نیست. آن ها که بلندی هاشان یادآوردِ سقوطی ژرف است و ارزشِ کارهای شان با خودشان و با من شان خاک می شود. خطاب من با شماست. و این انتظار درباره ی شماست که تحقق می یابد. آیا نمی شود ارزشی را گرانمایه تر ساخت یا بر سر آن سنگ و آجر ریخت. آیا نمی شود جاودانه ای را شکوهمند ساخت یا ماندگاری را گذرا کرد. آیا همراهی هنرمندی (مانند استاد شجریان) با مردم، مرهمی بر دل جوانان و خاطره ای گرانبار در قلب و روح آیندگان نیست. یا این بی تفاوتی، شلاقی بر روحِ مجروحِ تازیانه خورده ی مردمی دربند نیست. قصدِ مقایسه نباشد در حکم یادآوری بیراه نیست که به اجرای این روزهای محمدرضا شجریان، در لندن نظری افکنیم. جالب آن که در این اجرا دو غزل از سایه نیز خوانده شد. هوشمندیِ شجریان را در انتخاب اشعار باید ستود آنجا که در کنسرت هایش مردم را همواره همراه و همنوای خود می گرداند. غزلی از سایه که خوانده شد

چه ها که بر سر ما رفت و کس نزد آهی

به مردمی که جهان سخت ناجوانمردست

به سوز دل نفسی آتشین بر آر ای عشق

که سینه‌ها سیه از روزگار دم‌سردست

بیش از این اگر بخواهید راجع به کنسرت شجریان و راز اشعار سایه این مطلب را بخوانید. باری سخن این است که گزینشِ اشعار و نام یک شاعر بر سردفترِ آلبومی تازه، تا چه حد می بایست نشانگرِ بیوگرافی و منشِ شعر امروزِ شاعر معاصر ما باشد که آینده گان نیز با زمزمه ی آوازها، در یاد شاعرشان افتند که روزگاری چنین بود چنان که درباره ی عارف قزوینی و تصنیف های او و دیگران در آن دوره ی تاریخ اتفاق افتاد. گر چه شاید، اختناق و سنگینیِ خفقان امروز بیشتر باشد. که حرفی نیست. اما امروز اگر نمی توان سرود:

بشنو ای جلاد

می خروشد خشم در شیپور

می کوبد غضب بر طبل

هر طرف سر می کشد عصیان

و درون بستر خونین خشم خلق

زاده می شود طوفان

بشنو ای جلاد

و مپوشان چهره با دستان خون آلود

می شناسندت به صد نقش و نشان مردم

..نام ننگین تو با هر مرده باد خلق کیفرخواه

و به جا مانده ست از خون شهیدان

بر سواد سنگفرش راه

نقش یک فریاد: ای جلاد ننگت باد

دست کم می توان نگران بود. نگرانِ آینده. اگر نه با آشکار ساختنِ هراس که با پی افکندنِ امید و آرزومندی شادی، می توان بیم خود را پنهان ساخت

آری از مرگ هراسی نیست

..من دلم از دشمن کام شدن می سوزد

مرگ با دشنه ی دوست؟

دوستان این درد است

باری. در پهنه ی تاریخ و حرکت دورانی زمان، می ماند آن چه می ماند و می گذرد آن چه گذراست. امید به آن که روزی برسد که دیگر خرده ای بر آثار اخیر شما در کار نباشد چرا که همگان بر این باور که گل و بلبل و بوستان در این سرزمین طلوع کرده و آثار غمی بر چهره ای نیست. آن زمان ما هم با شما در عشق و شوریده گی هم داستان خواهیم بود و از فراقِ دلدار و هجران معشوقِ ازلی که هر زمان و این زمان بیش از هر زمان، روحمان را بیتاب می کند، در رقص و سماع خواهیم آمد.

زود است گالیا! نرسیده ست کاروان

روزی که بازوان بلورین صبحدم

برداشت تیغ و پرده ی تاریک شب شکافت

روزی که آفتاب

از هر دریچه تافت

روزی که گونه و لب یاران هم نبرد

رنگ نشاط و خنده گم گشته بازیافت

من نیز بازخواهم گردید آن زمان

سوی ترانه ها و غزل ها و بوسه ها

سوی بهارهای دل انگیز گل فشان

سوی تو

عشق من..

باقی نمی ماند جز آرزوی سلامتی و طول عمر برای شما

یکی از دوست داران تان

تمام شعرهای این نوشتار از سایه است.

این هم یکی از تراک های این آلبوم برای دانلود:

تصنیفی از آلبوم سایه جان با صدای محمد معتمدی ( ارائه شده در سایت آوای شیدا)

علی و پیشاهنگان دادگری در ایران زمین

2011-10-26T00:59:00.006+03:30

بازخواني سيرت علي (ع) در حكومت و تطبيق آن با آداب سياسي آيين مزديسنا

اشاره: در بخش گذشته، مبانی نظریه ی شیعیان در باب حکومت را به طور مختصر بیان کردیم. امروز نیز به بازخوانی مقاله ای قدیمی می پردازیم که سیره ی عملی سیاسی یکی از پیشوایان شیعه را بررسی می کند. این مطلب، گزیده ای از مقاله ی چاپ نشده ی حکومت از نظر علی و ایرانیان است که به تحلیل تطبیقی مرام سیاسی علی (ع) و آموزه های زرتشتی به ویژه کتاب دینکرد در باب حکومت می پردازد. نگارش این مقاله به سه سال پیش ( اواخر سال 87) برمی گردد. اکنون که پرداختن به سیره ی سیاسی علی (ع) جهت تنبه زمامداران و آگاهی مردم، از طرف روشنفکران بسیار مورد توجه قرار گرفته و مقالات زیادی در این باب نوشته شده، با این حال هنوز وجوه گوناگونی از این موضوع جای بررسی و تعمق بیش و بسیار دارد و ضرورت تکرارِ این قبیل مسایل جهت آگاه ساختن بخش عظیمی از جامعه از حقایق تاریخ دینی، برای جلوگیری از فریب سازی یک گروه و دین گریزی جمعیتی دیگر، احساس می شود. لذا ارائه ی این مقاله ی قدیمی در این برهه خالی از فایده نیست. زیرا همچنان معضلات و مسایل ذکر شده در آن از جانب اولیای امور ملت بیش از پیش به چشم می آید.

درآمد – آن چه در اين گفتار موجز درصدد شرح و تبيين آن هستيم از يك سو بازنگري در مرام‌هاي سياسي علي در دوران خلافت ايشان و از سوي ديگر تطبيق و مقايسه‌ي آن با ديدگاه‌هاي دين زرتشتي در باب صفات شاهان و حاكمان مي‌باشد كه به نوعي نمودگار عقايد و نگرش ايرانيان آن دوران به شمار مي‌رود و موضع اخير را به ويژه به واسطه‌ي بخشي از آراي مذكور در كتاب دينكرد، كتاب اعتقادي زرتشتيان در باب آداب شريعت و حكومت، مورد بررسي قرار خواهيم داد.

بديهي است كه مبحث مذكور در بستري تاريخي حادث مي‌گردد و ريشه‌هاي آن چنان در خاك جغرافياي ايران استوار گشته كه ثمرات آن را امروزه مي‌توان به نظاره نشست. آن بستري كه روزگاري مردم اين سرزمين بر آن نظاره‌گر حوادثي بودند كه سرنوشت آينده‌ي ايران به واسطه‌ي آن‌ها رقم مي‌خورد. مقارن با يورش تازيان، آنان از سويي با فرو ريختن ستون‌ها و اركان به ظاهر مستحكم و خلل‌ناپذير دولت ساساني از پس قرن‌ها مواجه بودند و از ديگر سو، با تازش اقوامي بياباني و بي نام و نشان كه خاك سرزمين اهورايي‌شان را لگدمال سم‌ضربه‌هاي ستوران خويش كرده و با خود حامل دين جديدي بودند كه به زودي در اين سرزمين ريشه دوانده و به بار مي‌نشست و با درخت تنومند هزاران ساله‌ي دين مزديسنا و ديگر آيين‌هاي ايراني در هم مي‌آميخت.

لذا جهت شناخت و ادراك اين كامجويي فرهنگي و آييني، كنار هم نهادن پاره‌هاي مجزا اما متداوم آن چه كه فرهنگ ايراني به واسطه‌ي آميزش مضامين خودي و بيگانه و امتزاج آنها در طي مدت زماني طولاني نضج يافته و بار داده ضروري به نظر مي‌رسد. از اين ميان ما نيز به سهم خود به تطبيق دو محتواي به ظاهر متفاوت يكي از دل اركان دين تازه تولد يافته و ديگري از مباني جا افتاده و شكل يافته‌ي آييني ايراني خواهيم پرداخت.

ملاحظات تاريخي –

بر طبق روايت تاريخ‌نويسان، نخستين لشكركشي‌هاي تازيان به سمت جغرافياي ايراني، كه در زمان ابوبكر، خليفه‌ي اول مسلمين، صورت مي‌گرفت به سرپرستي خالدبن وليد و سپاهياني متشكل از اقوام مختلف عرب، كه به طمع برخورداري از غنايم و منافع، تحت لواي پرچم واحد اسلام قرار مي‌گرفتند، بوده و حتي بسياري از اين قبايل همان زمان به اسلام گرويده و بلافاصله به صف لشكريان خالد پيوسته‌اند. آنها در ابتدا روستاها و سرزمين‌هاي جنوب فرات را كه تحت تابعيت دولت ساساني بودند غارت كردند و در منطقه‌اي موسوم به حيره سكنا گزيده و مدت زيادي همان‌جا به انتظار واكنش دولت ايران ماندند. سپاهيان خالدبن وليد مردان روستاها را – كه حتي براي‌شان تفاوتي نداشت تابع كدام دولت و جزو كدام ملت باشند – از دم تيغ گذرانده خانه‌ها را چپاول كرده، زنان و كودكان را به اسارت و بردگي مي‌بردند و سپس كشتزارها و مزارع را آتش زده و عمارات را ويران مي‌كردند. آنان در آن مدتي كه در آن منطقه در انتظار واكنش دولت ايران به سر مي‌بردند بارها به بهانه‌ي تأمين مايحتاج سپاه خود، به روستاها و قبايل منطقه يورش برده و آن‌ها را مورد چپاول و تاراج قرار مي‌دادند. از آن سو، دولت ساساني درگير كودتاها و جنگ‌هاي داخلي بود و ارتش به سبب اين درگيري‌ها در نهايت ناتواني، و اوضاع از كنترل دولت خارج شده بود. در نهايت رستم فرخزاد، سپه‌سالار ساساني، طي كودتايي قدرت را به يزدگرد شاه بازگرداند و پس از سامان نسبي اوضاع، تازه متوجه و متمركز بر فتنه‌ي تازيان گشتند.

از آن سو نيز، خليفه‌ي دوم مسلمين، عمر خطاب، بر خلاف خليفه‌ي اول كه تنها هدف اتحاد مردم شبه جزيره تحت پرچمي واحد را در سر مي‌پروراند و آن را محقق كرد، درصدد گسترش و نشر سرزمين‌هاي تحت سيطره‌ي دين جديد و دستيابي به افق‌هاي دور از دست بود. پس از او، خليفه‌ي سوم نيز بر همان مشي، طي طريق نمود بدون آن كه در ميانه‌ي سرمستي‌هاي خويش از فتح و فتوح سرزمين‌هاي تازه و كسب غنايم و منافع بسيار، لحظه‌اي بر آن چه كه در پيرامون خويش بر سر ميراث معنوي دين تازه مي‌رفت بنگرد و انديشه كند.

اما آن چه كه براي موضوع اين نوشتار جالب توجه و حايز اهميت مي‌باشد در اين نكته نهفته است كه پس از خلافت يافتن علي بن ابيطالب بر مسلمين، تفاوتي در خط مشي سياسي اعراب پديدار شد كه آن را مي‌بايد معلول نحوه‌ي نگرش خاص ایشان به مسأله‌ي حكومت و سياست دانست. در واقع بايد اذعان داشت آن چه كه براي او در درجه‌ي اول اهميت قرار داشت نه گسترش سياسي اسلام، بلكه جاري شدن تعاليم حقه‌ي دين و يكپارچگي امت در سايه‌ي مساوات و برابري و همه‌گيري عدالت‌خواهي در ميان جامعه‌ي تازه مسلمانان بود. اين نگرش و خط مشي كه در انطباق و هماهنگي چشمگيري با دستورات كتاب خدا و رويه‌ي پيامبر قرار داشت، به زودي با مخالفت و عنان پيچي بسياري از نومسلمانان مواجه شده و موجب چرخش تاريخي خلافت و قدرت‌گيري حاكمان مستبد اموي گرديد، كه سياست‌شان بيشتر با روحيه‌ي خشن و طبيعت آشتي‌ناپذير و مبتني بر شمشير اعراب بياباني همساز بود. در سايه‌ي فرمانروايي اينان، حكومت، بسيار بيش از خلفاي اوليه از تعاليم اسلام و آن چارچوب‌هايي كه ما در ذيل، تحت آموزه‌هاي سياسي علي از آن ياد خواهيم كرد، فاصله گرفت و در واقع، اسلام تنها ابزار حكومت و قدرت سياسي‌شان گرديد. در ادامه شاهد خواهيم بود، آنچه كه از آن مي‌توان به مانيفست سياسي علي تعبير كرد تا چه ميزان قرابت و همساني دارد با آموزه‌هاي مكتب ويژه‌ي مغان و مجوسان، به ويژه آراي دين مزديسنا و اقوال مندرج در كتاب دينكرد كه جداي از اين كه تا چه ميزان اين آداب و اركان توسط شاهان ايراني رعايت مي‌شده، اما در هر حال آن را مي‌توان به عنوان معتقدات ديني ايرانيان پیش از اسلام در باب حكومت به شمار آورد. شايد در نهايت بر درك اين موضوع كامياب شويم كه خصوصاً چراييِ اقبال ملي‌گرايان و وطن‌پرستان ايراني از پسِ استيلاي تازيان، به مذهب تشيع از ميان مذاهب مختلف اسلامي كه در آن دوران حتي رواج و آزادي عمل بيشتري داشته‌اند را دريابيم.

صفات و تكاليف شاهان ايراني به موجب كتاب دينكرد:

در كتاب پهلوي دينكرد، كه بعد از ساسانيان تأليف شده است حقوق و تكاليف پادشاهان شرح داده مي‌شود و همانطور كه مي‌دانيم دولت ساساني يك حكومت مبتني بر شالوده‌ي ديني بوده و روحانيون از قدرت سياسي و نزديكي به دربار برخوردار بوده‌اند. مطالب مذكور در كتاب را مي‌توان خلاصه‌ي اعتقاد روحانيان عهد ساساني راجع به قدرت سلطنت دانست. اين اعتقاد هر چند در اثر تحول سياسي عهد خسروان اندكي تغيير يافته، ليكن خاصيت خود را از اين حيث كه عقيده‌ي روحانيان است تغيير نداده است. ما در اينجا تعدادي از صفات و تكاليف پادشاه را به اختصار و به نقل از كتاب ايران در زمان ساسانيان اثر كريستين‌سن ذكر مي‌كنيم:

1- رعايت آن‌چه مربوط به تكليف پادشاهان نسبت به دين بهي (دين زردشتي) است 2- عقل سليم 3- اخلاق نيكو 4- قوه‌ي عفو و اغماض 5- محبت نسبت به رعايا 6- قوه‌ي تهيه آسايش براي رعايا 7- تذكر دائم به اينكه جهان گذران است8- تشويق مستعدان و كاردانان 9- تنبيه نالايقان10 - حسن سلوك با رؤساي كشور 11- صدور اوامر عادلانه 12- ابقاي رسم بارعام [رسمي كه طي آن توده‌ي مردم جهت دادخواهي و ارائه‌ي عريضه در محلي حاضر شده و پادشاه در كنار آن‌ها نشسته و به همراه موبدان موبد كه رياست طايفه‌ي روحانيان را عهده‌دار است و به عنوان قاضي عمل مي‌كند، به شكايات مردم رسيدگي مي‌كنند] 13- سخا 14- دفع آز 15- بي بيم كردن مردمان 16- تشويق نيكان و اعطاي مقامات درباري و مناصب دولتي به آنان 17- مواظبت در نصب كارگزاران مملكت 18- اطاعت تام از خداوند

در ادامه جهت تطبيق موارد فوق‌الذكر با نظريه‌ي سياسي علي به عنوان نمونه يكي از نامه‌هاي ايشان به مالك اشتر را مورد بررسي قرار مي‌دهيم كه ما را متوجه تشابهات چشمگير و پراهميتي ميان اين دو منظر خواهد كرد. پيش از آن جهت آشنايي با كيفيت ديدگاه سياسي علي مواردي را به اختصار ذكر خواهيم كرد.

مباني نظريه سياسي (حكومت) از منظر علي:

نخستين مسأله‌ي حايز اهميتي كه جهت دستيابي به چارچوب منظر فوق بايد به آن اشاره نمود عقيده‌ي آن حضرت در باب اهميت راي مردم در گزينش حاكم و رهبر امت مي‌باشد. ما تنها سه نمونه از دلايل خود را در اثبات اين اعتقاد كه انتخاب رهبر مي‌بايست از جانب ملت و به واسطه‌ي اتفاق و اجماع مردم بر يك شخص صورت گيرد ارائه مي‌دهيم. همان گونه كه در بالا نيز اشاره شد پس از قتل عثمان مردم به علي (ع) اقبال نشان دادند و ايشان چون علاقه‌ي مردم را به بيعت با خويش چنان ديد از ايشان خواست كه بيعت با او آشكار و در مسجد باشد و مردم همگان حضور داشته باشند و سپس فرمود: «اگر يك تن از مردم بيعت مرا ناخوش بدارد براي اين حكومت گام فرا نمي‌نهم» - ابن ابي‌الحديد، شرح نهج البلاغه (البته در چند جاي ديگر اين مسأله را خاطر نشان مي‌كند كه در امر بيعت هيچ كس را مجبور و وادار به آن نكرده كه به خاطر پرهيز از تكرار از ذكر آنها خودداري مي‌كنيم)

دومين نكته تعيين نكردن جانشين براي خلافت بعد از خود مي‌باشد. ايشان در واپسين دقايق حيات خود فرزندانشان را حاضر ساخته و وصيتي برايشان ايراد فرمودند و در آن هيچ اشاره‌اي به خلافت نكرده بلكه تنها مسايل اخلاقي و انساني و پند و اندرز را مطمح نظر قرار دادند. همچنين در طي خطبه‌اي از خليفه‌ي اول مسلمين اينگونه انتقاد مي‌كند كه آن كه خلافت را ناخوش مي‌داشت چگونه براي از پسِ خود جانشيني به كار گماشت. دلايل در اين باب بسيار است اما مجال ما كوتاه و به يك نكته‌ي ديگر بسنده مي‌كنيم كه علي با اين كه حق مسلم ولايت و امامت بر مسلمين را من عندالله و رسوله از آن خويش مي‌دانست و با اينكه با خدعه و نيرنگ و پيشدستي آن حق را از وي ربودند و نيز مردم مدينه (انصار) به او گرايش بيشتري نسبت به ابوبكر و عمر داشتند، اما پس از بيعت مردم با ابوبكر عزلت اختيار كرد و آتش افروخته را دامن نزده و اطفا نمود و اين همه را معني آن است كه وي بر اتفاق مسلمانان بيش از هر چيزي عنايت و علاقه داشت.

با تعمق در اوضاع سياسي و اجتماعي آن دوران، بيشتر و بهتر مي‌توانيم دغدغه‌هاي شخصيتي چون علي و نگراني‌هايش را از سرنوشت جامعه‌ي نوپاي مسلمانان دريابيم. او با هشياري و بينش عميق خويش، خطر قدرت‌گيري رژيم‌هاي فاسد و حاكمان مستبد را احساس مي‌كرد و مردمان را در آن باره بيم و هشدار مي‌داد. در يكي از نامه‌هايش اين دغدغه را ابراز مي‌كند: «اما نگراني‌ام همه اين است كه هرزه‌گان و سبك‌مغزان اين امت، بر آنان فرمانروايي يابند. مال خدا را چونان ثروت شخصي خويش، دست به دست بگردانند و بندگان خداي را به بردگي گيرند. شايستگان را رويارو و فاسقان را در كنار خود و عضوي از حزب خويش بينگارند- نهج‌البلاغه، نامه 62». بدين سبب در تمام مدت خليفگي خويش بر آن بود كه غيرت مردم را بر عليه خطر زمامداري سردمداران جبار زمان بجنباند. «.. و از تمامي ارزش‌ها برتر، فرياد شعار عدالت است روياروي رهبري ستمگر.»

از طرف ديگر او مي‌كوشيد آلترناتیو خود را جهت آگاهي مردم نسبت به جريان اقتدارگراي زمان در برابر نهد. او با بنيان نهادن نظام حكومتي مبتني بر عدل و برابري، مردم را در شناخت و تمييز حق از باطل رهبري و هدايت مي‌كرد. مرام‌هاي سياسي وي همان اندازه كه به دوران رهبري پيامبر قرابت داشت به همان ميزان در تعارض با خلفاي قبل و بعد از خود مي‌نمود. با ذكر نمونه‌هايي از سايقه‌ي خاص وي در امر زمامداري و خلافت بهتر مي‌توان به مقصود مستتر در اين گفته‌ها پي برد.

از جمله‌ي اين مرام‌ها، كه از طرف خود او و كارگزارانش مورد تأكيد بسيار قرار مي‌گيرد لزوم انتقادپذيري حاكمان و به طور كلي قائل بودن حق اعتراض براي مردم نسبت به عملكرد نامطلوب دولت است. چنان كه در نامه‌هايي كه به همراه هر يك از كارگزارانش خطاب به مردم آن ناحيه مي‌فرستاده همواره به اين نكته اذعان داشته كه چنانچه آن والي بر طريق حق برود او را فرمان برند و در غير اين صورت بر او اعتراض و انتقاد كنند. خود وي در نامه‌اي كه به اهل كوفه نوشته تصريح مي‌كند «اينك به تمام كساني كه اين نامه را مي‌خوانند مسئوليتي را كه در پيشگاه خداوند دارند يادآور مي‌شوم كه به سوي من روي آرند، اگر نيكوكارم ديدند، به ياريم بشتابند و اگر بدكارم يافتند به باد انتقادم گيرند.»

از طرف ديگر نسبت به مدح و ثنا و ستايش نزديكان اظهار بيزاري مي‌نموده و در خطبه‌اي خطاب به مردم مصر مي‌فرمايد: « به راستي من خوش ندارم اين پندار در ذهن‌تان راه يابد كه به چاپلوسي گراييده‌ام... و از شما مي‌خواهم ..مرا با مدح و ثناي نيكو نستاييد و بدان سان كه رسم سخن گفتن با جباران تاريخ است با من سخن مگوييد و آن چنان كه از زورمندان دژخوي پروا مي‌كنند از من فاصله مگيريد و با تصنع با من نياميزيد».

از ويژگي‌هاي ممتاز ديگر در سياست اميرالمؤمنين، خط‌مشي مقتصدانه‌ي وي در امور و سياست‌هاي تبليغاتي است. چنانچه همواره كارگزاران خويش را به راستي و صداقت با مردم تحت امر خويش، فرمان مي‌داده و آنان را به در ميان نهادن پوزش‌ها و خطاهاي‌شان با مردم در جهت گرايش ايشان به حق ترغيب مي‌فرموده است. همچنين بر ارائه‌ي گزارش‌هاي بي‌پيرايه و به دور از منت و مبالغه از عملكرد دولت در قبال مردم تأكيد مي‌نموده است. به عنوان مثال در نامه‌ي خويش به مالك اشتر اين نكات را تصريح مي‌نمايد: «با خدمت‌هاي به مردم، بر آنان منت منه، و در عملكردهاي‌ات گزافه‌گويي مكن و از وعده دادن‌هايي كه به جاي آوردن‌شان را نتواني و به آن‌ها پشت پا مي‌زني دوري گزين كه منت، خدمات‌ات را بي‌بها مي‌كند، گزافه‌گويي فروغ حق را بي‌رنگ مي‌سازد و خلف وعده خشم خدا و خلق را برمي‌انگيزد.».

همچنين عمال نواحي را به گزينش مشاوران صالح و خردمند و برخورداري از صحبت دانايان امر مي‌نموده: «ناآگاهان را آگاهي ده و با دانشمندان به گفت و گو بنشين – نامه 67». و بر ارتباط مستقيم (و بدون دخالت نيروهاي نظامي و انتظامي) مسئولان با مردم تأكيد مي‌كند.

باري، نوايي كه از تمام اينها برمي‌آيد آهنگ دادگري و عدالت‌گستري است كه در هر كلام و پيامي نهفته است و چنان‌چه همگان، چه مردمان آن دوران و چه دوستان و دشمنان پس از آن معترفند اگر بنا باشد يك كلمه درباره‌ي سياست و حكومت علي (ع) بر زبان آوريم آن، عدالت است. و از آن جا كه در اين مورد سخن بسيار گفته شده و دلايل، روشن و آشكار اقامه شده ما به چند فراز از كلام خود ايشان كه شيواتر و رساتر است اكتفا مي‌كنيم و آن، از نامه‌هايي برگرفته شده كه در اندرز و تبيين شيوه‌ي سياست‌ورزي به كارگزاران و واليان خويش فرستاده است:

- (احترام به حقوق تمام انسان‌ها از هر كيش و آيين) «مباد كه مردم را درنده‌اي خون‌آشام باشي كه خوردن‌شان را غنيمت بشماري، چرا كه مردم به تمام دو گروه‌اند: يا در دين برادران تو اند و يا در آفرينش همنوعانت»

- ( اهميت عدالت‌ورزي حكام) مساوات را حتي در گردش چشم و نگاه و سلام و تعارف نيز پاس دار، تا بزرگان و نفوذداران، در تجاوز به تو طمع نكنند و ناتوانان نيز از عدالت‌ات نوميد نشوند. – نامه 46

- (برابري انسان‌ها در رابطه با حق) زمامداري كه در گرايش عاطفي به دوگانگي دچار آيد بسا باشد كه همين گرايش از عدالت بازش دارد. پس مي‌بايد كه در رابطه با حق، تمامي مردم را يكسان بنگري، چرا كه در جور و ستم، بهاي عدالت را نتوان يافت. – نامه 59

- نيز فرمانش مي‌دهم كه با مردم تندخو نباشد و به آن‌ها دروغ نگويد و با تكيه بر امتياز سياسي خود، مورد بي‌اعتنايي قرارشان ندهد . كه آنان برادران ديني اويند و نيز همكاران‌اش در به دست آوردن حقوق دولت.

واپسين ويژگي‌اي كه اشاره به آن ضروري است، مرام ويژه‌ي آن حضرت در روابط خارجي و تعامل با دشمنان است. با اندك ژرف‌نگري در مشي و سيرت او در اين باره به حق مي‌توان سرآمد رهبران جهان در مدارا با دشمنان و بدخواهان‌اش ناميد. او را هرگز نمي‌توان در قبال دشمنان‌اش، خارج از جاده‌ي حق و انصاف يافت. به عنوان نمونه پس از نيرنگ‌بازي‌هاي معاويه در تشويق و تحريك مردم شام بر عليه علي (ع) و بهانه‌جويي‌ها و ترديدهاي مردم و سپاه كوفه در اطاعت از ايشان مبني بر آمادگي جهت مقابله با فتنه‌جويي‌هاي معاويه، حجربن عدي و عمرو بن حمق، دو تن از ياران حضرت در صدد برآمدند مردم را بر عليه معاويه و مردم شام تحريك كرده و بشورانند. لذا در كوچه‌ها گشته و آشكارا از آنها بيزاري جسته و به لعنت و دشنام بر آنان پرداختند. علي (ع) آنها را به حضور خويش فراخواند و از آن كار بازشان داشت و فرمود: براي شما خوش نمي‌دارم كه مردمي لعنت كننده و دشنام دهنده باشيد و دشنام دهيد و بيزاري بجوييد.

از طرفي او همواره سپاهيان و مسئولان دولت را بر پرهيز از تندروي و خشونت سفارش مي‌نمود. در قبال دشمنان نيز هميشه صلح را بر جنگ و خشونت ترجيح مي‌داد چانچه در نامه به مالك اشتر مي‌فرمايد: « پيشنهاد هيچ صلحي را – هر چند كه دشمنت مطرح كند – رد مكن كه آسايش رزمندگان، آرامش خود و امنيت كشورت در صلح تأمين مي‌شود». و اين خط مشي، درست نقطه‌ي مقابل سيرت عمر و سرداران سپاهش است كه سرزمين‌هايي را كه حتي رؤساي آن‌ها پيشنهاد صلح بدانها مي‌دادند از تاخت و تاز و يورش و تاراج مصون نمي‌گذاشتند. همچنين در همين نامه، وي را از كشتن انسان‌ها، و قتل‌هاي ناروا و ناحق بر حذر مي‌دارد: « و بپرهيز از خون‌ها و ريختن آن به ناروا، كه چيزي چون ريختن خون به ناحق، آدمي را به كيفر نرساند و گناه را بزرگ نگرداند و نعمت را نبرد... پس حكومت خود را با ريختن خوني به حرام نيرومند مكن كه خون به حرام ريختن، قدرت را به ناتواني و سستي مي‌كشاند، بلكه دولت را از صاحب آن به ديگري بگرداند».

نامه به مالك اشتر:

حال جهت مقايسه و تطبيق، همان گونه كه پيشتر عنوان شد، به عنوان نمونه نامه‌اي از آن حضرت را مورد توجه خاص قرار مي‌دهيم كه مي‌توان گفت در آن، چكيده و عصاره‌ي ديدگاه هاي سياسي علي و مرام و سيره‌ي وي در قالب پند و اندرز و كلام حكمت‌آموز آمده است و چنان كه از روايات برمي‌آيد اين نامه به دست دشمنان حضرت افتاده و آنها تا مدت ها ( در حكومت چندين خليفه از خلفاي اموي تا عمربن عبدالعزيز) از اين نامه در راستاي حكومت خويش بهره مي‌برده‌اند.

به واسطه‌ي بازخواني اين نامه درمي‌يابيم شباهت‌ها و انطباقات بسياري ميان آن و آموزه‌هاي موجود در كتاب دينكرد وجود دارد كه ما در اينجا تنها به چند مورد در كمال اختصار اشاره خواهيم كرد.

آن چه كه در دينكرد تحت عنوان حسن اخلاق پادشاه و محبت وي نسبت به رعايا آمده در اين نامه نيز بر آن تأكيد شده و در رابطه با مردم چنين توصيه شده: «مهرباني با رعيت را براي دل خود پوششي گردان و دوستي ورزيدن با آنان را و مهرباني كردن با همگان». در اين نامه به مالك اشتر درباره‌ي خواص و نزديكان نيز هشدار داده شده كه حاكم مي‌بايست مصالح توده‌ي مردم را بر منافع تنها عده‌اي از نزديكان خود ترجيح داده چرا كه ناخشنودي همگان، خشنودي نزديكان را بي‌اثر مي‌گرداند ولي خشم نزديكان، خشنودي همگان را زياني نخواهد رساند. همچون فرامين كتاب دينكرد و دين زردشتي، در اين نامه نيز حضرت بر تشويق افراد شايسته و تنبيه كارشكنان و نالايقان تأكيد كرده‌اند. همچنين نسبت به گذشت و عفو خطاهاي قابل گذشت سفارش شده است.

مسأله‌ي مهم ديگر در باب سلوك و رفتار با ملت، همان چيزي است كه در تعاليم مغان مبني بر ابقاي رسم بار عام ذكر گرديده و در نامه‌ي فوق‌الذكر نيز بسيار مورد تأكيد قرار گرفته است. چنان كه پيش از اين نيز گفتيم در ايران عهد ساساني و حتي پيش از آن رسمي بوده كه طي آن شاه در مقامي برابر با مردم نشسته و توسط داوري كه معمولاً پيشواي روحانيون آن عصر بود به رسيدگي به امور دادخواهان مي‌پرداخته‌اند. حتي كساني كه شكايتي از خود شاه داشته‌اند بدون هراس آن را مطرح مي‌ساخته‌اند و قاضي در اين مورد حكم صادر مي‌كرد كه حتي ممكن بود شاه در اين ميان محكوم شده و وادار به جبران مافات شود. در نامه به مالك اشتر نيز اين مسأله اين گونه بيان گرديده: «بخشي از وقت خود را خاص كساني كن كه به تو نياز دارند. خود را براي كار آنان فارغ دار و در مجلسي عمومي بنشين تا در آن فروتني كني خدايي كه تو را آفريد و سپاهيان و ياران‌ات را كه نگهبانند يا تو را پاسبان‌اند از آنان بازدار، تا سخنگوي آن مردم با تو گفتگو كند بي درماندگي در گفتار و درست سخن نگفتنِ آنان را بر خود هموار كن و تنگخويي بر آنان و خودبزرگ‌بيني را از خود برهان كه رسول خدا (ص) فرمود: هرگز امتي را پاك نخوانند كه در آن امت بي آن‌كه بترسند و در گفتار درمانند ، حق ناتوان را از توانا نستانند». خلاصه‌ي كلام آن كه در هر دو نگرش، مدارا و حسن رفتار با توده‌ي مردم را از اهم وظايف حكمرانان برشمرده‌اند.

همچنين از جمله‌ي صفات شاهان ساساني كه در تاريخ آمده، بذل و بخشش‌هايي است كه گهگاه از آنان در موقعيت‌هايي سرمي‌زده كه من باب مثال، پادشاهان هنگام جلوس، رعايا را از بقاياي مالياتي دوره‌ي سلف خود معاف مي‌كردند و بدين ترتيب قلوب عامه را فتح مي‌كردند. در اين مورد مي‌توان به بهرام پنجم اشاره كرد و يا فيرزو كه در ايام قحط و غلا، ملت را عموماً از اداي خراج ارضي و باج شخصي و ماليات‌هاي مخصوص خيريه و بيگار و ساير تحميلات و عوارض معاف مي‌كرد و گاهي نيز علاوه بر بخشيدن ماليات، مستقيماً وجه نقد ميان فقرا تقسيم مي‌كردند و در مواقعي حتي نجبا و اشراف نيز علاوه بر بينوايان از عطاياي آن‌ها نصيب مي‌بردند. يكي ديگر از سنت‌هاي نيك آنان وجود مأموريني بود كه در ساعات بار و تشكيل شوراها و مواقع تفريح در دربار، همواره حاضر بوده‌اند و وظيه‌ي آنها اين بود كه مواظبت كنند مبادا پادشاه در حال غضب فرماني خارج از عدالت صادر كند و در هر وقت بايستي شاه را به عدالت و نوع دوستي راهبري كنند.

همه‌ي اين مسايل نيز به نحوي در فرامين حضرت علي مورد تأكيد و اشاره قرار گرفته كه بسياري از آنها را در خلال مطالب گفتار حاضر مي‌توان مشاهده كرد. و در خطبه‌ها و نامه‌هاي ایشان كه در نهج البلاغه مذكور است سفارشات بسيار و پرشماري در ستايش از بخشش و سخاوتمندي حكام و همچنين فراميني در باب حفظ عدالت و انصاف در اخذ ماليات از مردم و روش برخورد با ماليات‌دهنده‌گان مشاهده كرد كه به راستي از مترقي‌ترين و متعالي‌ترين آموزه‌هاي مبتني بر حقوق بشر به شمار مي‌رود. البته نكته‌اي كه درباره‌ي دولت ساساني نبايد از نظر دور داشت اين است كه مواقع بسياري نيز بوده كه شاهان ساساني از اين اصول تخطي كرده و حكومت استبدادي‌شان از منهاج دادگري به دور مي‌افتاده است. و اين همان نقاطي در تاريخ است كه مي‌توان علل اضمحلال و پايان كار دولت ساساني را در آن يافت و اين حديث پيامبر را در ضمن آن جلوه‌گر ديد كه مضمون آن چنين است: حكومت كفر (يعني حكومت‌هاي خودكامه يا ضداسلامي) به واسطه‌ي دادگري برقرار مي‌ماند اما حكومتي كه بيداد و ستمگري در آن راه يابد فرو مي‌ريزد حتي اگر بر پايه‌هاي دين و اسلام استقرار يافته باشد.

تطبيق و قياس سياست علي و حكومت در ايران باستان:

همان گونه كه ملاحظه شد، اصول و عقايد حاكم بر شيوه‌ي حكومت علي فاصله و تفاوت بسياري با آن چه در بينش عربان موجود بود داشته و بيش از هر چيز به سيرت پادشاهان بزرگ و دادگر تاريخ نزديك است، كه از نژاد ممتاز و فره‌ي ايزدي برخوردار بوده‌اند. بدين سبب اين شيوه‌ي حكومتي از جانب اعراب طرد و نفي مي‌شود و آنان بر آن روش تاب نمي‌آورند و بر اثر كارشكني‌ها و دشمني‌ها به زودي سير تاريخ را وارونه مي‌كنند و حكومت را كه ميراث پيامبر و موهبتي الهي در ميان آنان است (كه تا به حال نه با تمدني همنشين بوده و نه همبستگي‌اي در ميان‌شان بوده كه دولتي از دل آن پا بگيرد) را به دست جباران و دژخويان اموي مي‌سپارند.

از سوي ديگر، ملت ايران، كه پيشينه‌اي چنان با فر و شكوه از تمدني ديرينه و فرهنگي هزارساله در پس پشت داشته‌اند، مغلوب چنين اقوامي گشته و تحت سلطه‌ي چنان شاهاني بيگانه با مسلك شاهي مي‌ گردند. آن‌ها از طرفي دل به پيام و آموزه‌هاي مساوات‌جويانه و عدالت‌انگارانه‌ي دين جديد مي‌بندند و از ديگر سو با ناديده گرفتن و زير پا نهادن همه‌ي آن تعاليم از جانب خلفاي عرب مواجه مي‌شوند. لذا آن‌چه آنها را از ميان خيل بي‌شمار مسلك‌ها و فرقه‌هاي آن روزگار دل خوش مي‌دارد، هر آن آيين و مرامي است كه به حق نزديك‌تر باشد. همان طور كه پيشتر ذكر شد با مطالعه در رسوم آييني ايراني در باب حكومت شاهان كه در برخي متون پهلوي مربوط به آن دوران مندرج است و امروزه بر جاي مانده و به دست ما رسيده‌اند درمي‌يابيم شايد يكي از علل اقبال مردم ايران زمين به خاندان پيامبر، علي‌الخصوص علي و فرزندان گرامي‌اش (كه اين علاقه و احترام را در بيشمار متون ادبي – عرفاني و سنت‌هاي مكتوب يا شفاهي مذهبي و آييني باقي‌مانده از فرهنگ عامه‌ي ايراني در طول چارده قرن مي‌توان به وضوح مشاهده كرد)، همين قرابت مشرب و سيرت ايشان به فرهنگ ايراني و آموزه‌هاي دين بهي زردشتي است. كه آشكارترين تجلي و تبلور آن را نيز مي‌توان در دوره‌ي خلافت علي و آن‌چه به اختصار و نمونه از اصول فكري و سياسي ايشان در بالا اشاره شد، نظاره‌گر بود.

اما روزگار را مقدر اين بود كه زمامداري اين ملت نژاده، به دست ناپاكان و تبهكاران آن قوم بيفتد. همان‌ها كه علي (ع) جلوس‌شان بر تخت قدرت و مرام حكمراني‌شان را پيشگويي كرده و از آن پرده افكنده است:« در افق فردا و فرداها، پرچمي را بر محور گمراهي افراشته مي‌بينم كه به هر سو شاخه مي‌پراكند و قلمرو سيطره را تا جايي مي‌گستراند كه فراگير شود، آنگاه تمامي شما را با پيمانه خود مي‌سنجد و سركوب مي‌كند.. در آن روز از شما كسي نماند به جز انگشت‌شماري چونان بازمانده‌ي ديگ‌هاي تهي و وامانده‌ي جوالهاي خالي، چرا كه چونان چرم دباغي‌تان كنند، به سان كشت درو شده به خرمن‌كوب‌تان بسپارند، مؤمنان را از جامعه‌تان گلچين كنند هم بدان سان كه دانه‌هاي پرمغز را از ميان دانه‌هاي پوك برمي‌چينند.. [در آن روزگار] باطل به دستاويزهاي خود چنگ زند و جهل توسن‌هايش را به زير ران كشد.. روزگار، همانند درنده‌گان هار يورش آورد، هرزگي و گناه محور برادري مردم شود، گريز از دين آغاز گردد، دروغ جاذبه يابد و جلب مهر كند، راستي انگيزه‌ي كين‌توزي و دشمني شود و فرزند، خشم انگيزد. باران، خشكسالي پديد آورد، فرومايه‌گان و پلشتان از هر سو بجوشند و پاكان و بزرگواران فروخشكند. در چنان زماني، مردم به هيأت گرگان درآيند و سلاطين به صورت درنده‌گان و قشرهاي ميانه طعمه‌ي آنان و درويشانش مرده‌گان. چشمه راستي بخشكد و دروغ بجوشد. دوست داشتن به زبان رايج شود در حالي كه قلب‌ها در هم آويزند. فسق، ملاك پيوند خوني گردد و پاكدامني به ديده شگفتي نگريسته شود. اسلام را نيز چونان چون پوستيني وارونه بپوشند.» او همچنين از آمدن آن روزگار هشدار مي‌دهد كه دين و اسلام، ابزار ستمگري و استبداد قدرت‌طلبان مي‌گردد و جباران در هر زمان با آراستن خود به لباس دينداران، مردم را به اطاعت از خود وامي‌دارند. او به واسطه‌ي ژرف‌انديشي و باريك‌بيني خويش آميزش حق و باطل را در هم و ناپيدايي دينداري از قدرت طلبي و سودجويي را ثمره‌ي آن رفتار و ميوه‌ي اين درخت مي‌داند، چرا كه اگر «باطل، آميزه‌اي از حق را پيرايه نمي‌ساخت از حق‌جويان پوشيده نمي‌ماند. همچنان كه اگر حق از آلايش باطل پالوده مي‌شد، بدخواهان را زبان از بدگويي بازمي‌ماند. اما بخشي از آن و قسمتي از اين برگرفته مي‌شود و درهم مي‌آميزد». شايد رستم فرخزاد سپهسالار ايراني، و از واپسين پهلوانان و دلاوران نژاد بي‌آميزش ايراني، در آخرين روزهاي زندگي‌اش، پيش از رويارويي با سپاه تازيان، چنين فرجام و سرانجامي را براي ملك مادري و زادبوم خويش متصور بوده و در نامه‌اي به برادر خود كه امير آذربايجان بوده آن را شرح كرده و بر چنين بد سرانجامي گريسته و افسوس خورده است. شاعر حماسه‌سراي ايران در شاهنامه، اين نامه را به زيبايي به نظم كشيده، كه خواندن آن بر هر ايراني، اثرگذار و دردانگيز است:

نگون‌سار شد تخت ساسانيان از آن زشت كردارِ ايرانيان

چنين است كردار گردنده دهر نگه كن كزو چند يابي تو بهر

كزين پس شكست آيد از تازيان ستاره نگردد مگر بر زيان

برنجد يكي ديگري بر خورد به داد و به بخشش كسي ننگرد

ز پيمان بگردند و از راستي گرامي شود كژي و كاستي

پياده شود مردم جنگجوي سوار آن كه لاف آرد و گفتگوي

كشاورز جنگي شود بي هنر نژاد و هنر كمتر آيد به بر

ربايد همي اين از آن آن ازين ز نفرين ندانند باز آفرين

بدانديش گردد پسر بر پدر پدر همچنين بر پسر چاره‌گر

شود بنده‌ي بي هنر شهريار نژاد و بزرگي نيايد به كار

به گيتي كسي را نماند وفا روان و زبان‌ها شود پرجفا

ز ايران و از ترك و از تازيان نژادي پديد آيد اندر ميان

نه دهقان، نه ترك و نه تازي بود سخن‌ها به كردارِ بازي بود

همه گنج‌ها زير دامن نهند بميرند و كوشش به دشمن دهند

زيان كسان از پيِ سود خويش بجويند و دين اندر آرند پيش

چو بسيار ازين داستان بگذرد كسي سوي آزاده‌گان ننگرد

بريزند خون از پي خواسته شود روزگار مهان كاسته

دل من پر از خون شد و روي زرد دهان خشك و لبها شده لاژورد

كه تا من شدم پهلوان از ميان چنين تيره شد بخت ساسانيان

چنين است راز سپهر بلند تو دل را به درد برادر مبند

اسطوره ی کوروش؛ حقیقت یا افسانه (1)

2011-10-25T23:37:00.000+03:30

سقوط امپراطوری بابل

در نیمه های قرن ششم پیش از میلاد، سرزمین بابل به گسترده ترین حد خود رسیده بود. پادشاه بابل، نبوخدنصر، درصدد بنیان گذاردن حکومتی توحیدی بر مبنای وحدت ادیان و آیین های سرزمین ها و ملل مختلف برآمده بود. او سرزمین های میان رودان (بین النهرین) را متحد ساخت و همه را وادار کرد تا خدایِ مورد تأیید او را بپرستند. اقوامی که از پرستش خدای نبوخدنصر سر باز زده و دست از اعتقاد به خدایان خویش برنمی داشتند با مجازات های سخت روبرو می شدند. از جمله، مردمان شهر کوچکِ یهودا که بازمانده گان بنی اسرائیل و ملت سلیمان نبی بودند. آنها که اقتدار دوران داود و سلیمان شاه را از کف داده بودند و تنها دو سرزمین کوچک یکی به نام اسرائیل و دیگر یهودا را در اختیار داشتند، اکنون تحتِ سیطره ی پادشاه بابل و خدای او درآمده بودند. اما آنها از پرستش یهوه خدای خود دست بر نکشیدند. نتیجه آن که معابدشان یکی در اورشلیم و دیگری در شهر سامره ی عراق که تحتِ نام کشور اسراییل بود، ویران شد و زنان و کودکان شان برده شده و خود به تبعید در بابلِ نو درآمدند.

رسم آن روزگار بر این بود که آن سرزمینی که در نبرد پیروز و چیره می گشت، خدای قوم مغلوب و معابد آن را ویران می ساخت یا به اسیری به کشورِ پیروز برده و زیردست و فرمانبرِ خدای قوم غالب درمی آورد. پادشاه کشور پیروز خود را پیامبر و فرستاده ی خدای خود می دانست و غالب (شاید هم تمام) جنگ های آن دوران سرچشمه و آبشخور دینی داشته و در حقیقت جنگ میان خدایان و فرستاده گان آنها بوده و بدیهی است که سرزمین پیروز، خدای خود را در جایگاهی برتر نهد زیرا که خدای کشور دشمن را مغلوب خویش ساخته است.

پس از نبوخذنصر، طی کودتایی نبونهید در سال 555 پ.م. قدرت را در دست گرفت و خدای خود را یعنی «سین» خدای ماه را، خدای رسمی کشور تعیین نموده و خود را پیامبر او و مرکزش را در شهر حران قرار داد. او از جمله کوشید مردوک، خدای بزرگ میانرودان را که سالیانِ سال از جایگاه خدشه ناپذیرِ خدای خدایان برخوردار بوده را زیردست و تحت فرمان خدای خود قرار دهد. او نیز تمام معابد خدایان دیگر را از میان برد و برای خدای خود معابد باشکوهی برپا کرد. یکی از نکات مثبت پادشاهی بابلیان در تاریخ، وجود سالنامه هایی است که آنها در آن حوادث دوران حکومت خود را در آن یادداشت می کرده اند و این سالنامه ها، امروزه یکی از منابع اصلی برای مورخان جهت کنکاش در تاریخ آن دوران به شمار می رود. طبق تاریخ نبشته ها، در آن زمان، سومر و اکد و آشور و کشورهای عبرانی تحت سلطه ی بابل در آمده بودند و از نبشته های مندرج در منظومه ی بابلی برمی آید که مردمان و حاکمان این دولت شهرها از نبونید در رنج بوده اند چنان که می گوید:

نبونهید به هیچ قانونی پایبند نبود. بزرگان کشور را در جنگ ها به کشتن داد، رعایا را با گرفتن مالیات های سنگین به تنگدستی افکند. راه های بازرگانی را ناامن کرد. دیگر از کشاورزان سرود شادی به گوش نمی رسید زیرا او همه چیزشان را گرفت و به خاک سیاه شان نشاند..

در این میانه، آوازه ی پادشاهی پارسی، شهزاده ای از کشورِ انشان، شهریاری انسان دوست و والانژاد، به سرزمین های تحت سیطره ی بابل رسید. کاهنان و بزرگان کشور بابل، به ویژه کاهنان معبد مردوک، خدای بزرگ بابلیان، نهانی به سوی شهریار پارس پیک ها می فرستادند که برای تصرف بابل، به این ناحیه لشگر کشد. آن چه که ما امروز از منظومه های بابلیان می خوانیم، در وصف کوروش، شهزاده ی انشان، چنان ستایش آمیز است که چنین نمایان می سازد که مردم بابل تنها راه نجات خود را از بیدادگری پادشاهان شان که ولایت موروثی خویش را بر آنان ادامه می دادند، از جانب وی می یافتند. چنان که می خوانیم، مردوک خدای خدایان، کوروش را برانگیخته و او را یاری کرده تا سرزمین ها را یکی پس از دیگری تصرف کرده و چنان قدرتی بیابد که سپاهش را به سمت بابل و فتح آن سرزمین و نجات مردمانش گسیل دارد:

مردوک -خدای خدایان - از کارهای او (نبونهید) در غضب شد.. زیرا از انتقال به بابل خشمگین بود. مردم به درگاه مردوک دست استغاثه بلند کردند. مردوک به تمام اماکنی که ویران شده و به همه ی ساکنان سومر و اکاد که همچون جنازه شده بودند توجه نموده و ترحم کرد. او جویای یک پادشاه درستکار بود . این پادشاه، کوروش پادشاه انشان بود. که مردوخ پادشاهی جهان را بدو بخشید و گوتی ها و مادها را به زیر پاهای او افکند. کوروش نسبت به مردمی که مردوک به اطاعت او کشانده بود با مهربانی و دادگری رفتار کرد.. او به کوروش یاری کرد که بدون جنگ و خونریزی به شهر او بابل وارد شود و هیچ گزندی به شهر نرساند.

به هر روی کوروش بابل را می گشاید و در میان استقبال و شادی مردم بابل، نه همچون یک فاتح، که همانند نجات دهنده ای وارد شهر می گردد و قدومش مورد گلباران مردمان بابل قرار می گیرد. اما مردم و بزرگان هنوز در دل بیم دارند که آیا او همچنان می کند با ما که با دیگر کشورها کرد. آیا آوازه ای که از او شنیده ایم حقیقت دارد. آن هم در این زمانه که هر چه از فاتحان گذشته دیده ایم جز کشتن و غارت و ویرانی و سوزاندن چیز دیگری نبود. آنها با این تردیدها در دل های شان کلنجار می روند و تا به چشم خود نبینند باور نخواهند کرد. اما به زودی خواهند دانست.

کوروش پس از تسخیر بابل اعلام عفو عمومی داد. ادیان بومی را آزاد نمود. برای جلب محبت و همراهی مردم میانرودان در پیشگاه مردوک ، کهن ترین خدای بابل کرنش کرد و بر دستش بوسه زد و او را ستایش کرد. حتی در متن سنگنبشته ی مشهور خویش، نام مردوک را به عنوان یاریگر خویش در جنگ ها ذکر کرده و بدین ترتیب هم سرمین بابل و هم دل مردمان آن را تسخیر کرد.

کوروش نجات دهنده ی قوم یهود نیز به شمار می رود. یهودیانِ در تبعید که در معرض انواع شکنجه و آزار توسط حاکمان متعصب بابل بودند نیز همچون مردمان بابل، دست به دعا به سوی خدای خود برداشته و از او طلب رحمت می کردند. خدای آنان نیز، دست به دامن شهریار پارس گشته و او را برای فتح بابل، یاری و رهنمایی می کند. د عهد عتیق، کتاب مقدس بنی اسرائیل، بارها از کوروش به عنوان نجات دهنده ی قوم یهود یاد شده و حتی او را بالاتر از یک پادشاه صرف تصور کرده و به او مقام خدایی بخشیده است:

خداوند به مسیحِ خویش، کوروش، به همان کسی که من یهوه دست راست او را گرفتم تا به حضور وی امت ها را مغلوب سازم و کمرهای شاهان را برگشایم تا درها را به حضور وی باز کنم و دیگر هیچگاه بسته نشود. چنین گوید که من پیشاپیش تو خواهم خرامید و گنج های زیر زمین و خزائن نهانی را به تو خواهم بخشید تا بدانی که من یهوه که تو را به اسمت خوانده ام خدای اسرائیل ام..

این ها مطالبی بود که بسیار شنیده ایم و آن ستایش ها که در برابر بزرگ مردِ تاریخ، خوانده ایم و گاه بدان ها افتخار خویش را نیز آمیخته ایم. اما آیا کوروش واقعاً که بود و این سخنان تا چه پایه مستند و حقیقی است. تفاوت کوروش با دیگر شهریاران چه بوده و نامِ او تا چه حد سزاوارِ چنین بزرگی و جاودانه گی است. این موضوع را در یادداشت های آینده بررسی خواهیم کرد.

حکومت اسلامی یا جمهوری اسلامی: تقابل بر سر اصلی مخدوش

2011-10-24T00:52:00.001+03:30

این مقاله را بیش از دو سال پیش در بحبوحه ی مجادلات درگرفته بین دو جناح بر سر مسأله حکومت اسلامی برای چاپ در یکی از روزنامه های داخل ایران نگاشته بودم. که البته روزنامه های کمی تا قسمتی منتقد ِ آن زمان چنان که می دانید زیر آوار مانده و زنده به گور شدند و شرایط روزنامه نگاری به گونه ای در آمد که بهتر می دانید و این مقاله البته هرگز چاپ نشد. اکنون پس از این مدت دوباره به چشمم خورد و بد نیست برای یادآوری حال و هوای چندش آور خفقان آلود دهشتناک و البته تلخ آن روزها اینجا بخوانیمش. مقاله دست نخورده و بدون ویرایش تقدیم می گردد*.

سكوت، در برابر آن چه كه امروز بر اين ديار و مردمان‌اش مي‌رود، خصوصاً از جانب آنها كه در كار پژوهش و كندوكاو در تاريخ و فرهنگ اين سرزمين‌اند، ستمي است بر رسالت و مسؤوليتي كه خود، به اختيار حامل آن شده‌اند. در اين هنگامه، كه حقيقت و راستي به مخاطره مي‌افتد، دم فرو بستن، يعني شكستن و گردن زدنِ قلم، همو كه خونش همواره بهاي حقيقت جويي بود و امروز فريادِ خشكيده‌ي حنجره‌هايي است كه از شنيده شدن مأيوسند. و تاريخ در آينده‌اي كه ما گذشته‌ي آنيم، هر حركت و عمل ما را به قضاوتي سخت و بيرحمانه خواهد نشست. چرا كه قلم‌ها، همچون هميشه‌ي تاريخ، دير يا زود، در محكمه‌ي وجدانِ انساني به صف خواهند شد و دادخواهانِ ستمديده، همان‌ها كه دل در گرو صدايِ رساي او براي به گوش رساندنِ فريادشان بسته‌اند، به خونخواهي از قلمِ من و تو بر خواهند خواست كه آيا بر وظيفه‌ي انسانيِ خويش پافشاري و ايستاده‌گي كرده‌ايم يا اينكه كلمه‌فروشي كرديم و يا سر در گريبانِ ننگ‌آلودِ سكوت فرو برديم. و اين همه مرا بر آن داشت كه قلم را به حركت درآورم و به دور از سياستِ جانبداري يا مقابله با اين دسته و آن گروه، از چشم ناظري بي‌تعلق به جناحي خاص، واقعه را در ترازوي تجربه و محكِ تاريخ به سنجش و نقد درآورم. و به عنوان اولين گام، در زدودنِ گرد و غبار ناراستي از پيكره‌اي كه اين روزها بيش از هر چيز در معرض تخطئه، آلايش و انحطاط قراز گرفته و مورد ستم واقع شده؛ يعني دين و اعتقاد آدميان كه روزگاري اعتباري در حريم قداست داشت، و امروز دستاويز و بهانه‌ي برتري‌جويي و اقتدارطلبي گشته، بر قدر بضاعت خويش همت گمارم:

اين روزها، برخي مدعيان، بر آن شده‌اند كه حكومتي مبتني بر دين به پا كنند و به آن حكومت اسلامي نام نهاده‌اند و گروهي از مخالفان‌شان آنها را به باد انتقاد گرفته‌اند كه اين انديشه‌اي ناصواب است و پروژه‌ي ديگري را به عنوان آنتي‌تز ارائه داده‌اند كه به زعم آنها بر مردم‌سالاري و بر پايه‌ي مشاركت عمومي استوار است. در اين نوشتار تا حدي كه اين مجال اندك رخصت دهد، با پرداختن به مدعاي هر دو دسته، چالش و نقصانِ موجود در اساس و زمينه‌ي اين مجادله را آشكار خواهم كرد و در تبع آن آسيب‌شناسيِ خطرات موجود در اين بحث تبيين خواهد شد.

در ابتدا، اشكال اساسي موجود در نظرياتِ مخالفانِ دعوي حكومت اسلامي را نمايان خواهم كرد. كه در اينجا نقصاني در زمينه و پيش‌فرض ايشان وجود دارد. آنها با پديداري به نام حكومت اسلامي از اين رو به مخالفت مي‌خيزند كه آن را مغاير و در تضاد با پروژه‌ي پيشنهادي خود يعني جمهوري مبتني بر اسلام يا مردم‌سالاري ديني مي‌يابند. در واقع اين افراد چنين انگاره‌اي را مفروض پنداشتند كه در نظام حكومتي اسلام، (آنچنان كه مدعيان اين شيوه‌ي حكومتي نيز اذعان مي‌دارند) مردمسالاري بنا به تعريف پذيرفته شده‌ي آن، يعني دخالت فعال و مشاركت اثرگذار مردم، در تصميم‌گيري‌ها جهت تعيين دولت و اداره‌ي اجتماع، موجود نيست. يا به عبارت ديگر در حكومت اسلامي، جمهوري،( به معني خواست همگاني براي حكومت در مقابلِ قايل بودن به منشاء الهي حاكمان)، جايگاهي ندارد. بايد ديد تا چه حد اين نظريه مقرون به صحت است. كه در صورت نادرستي اين پيش‌فرض، بر منتقدان اين نظريه لازم مي‌آيد كه شيوه‌ي اراده‌ي مفهوم را از منظر قائلان به حكومت اسلامي مورد انتقاد قرار دهند نه اساسِ چنين نظام حكومتي را. و بدين ترتيب از خدشه‌دار شدنِ مفهومي كه شالوده‌اي در خور توجه و ارزشمند دارد، توسط كساني كه در جهت منافع و بهره‌منديِ شخصي يا سياسي آن را مورد هتاكي قرار داده‌اند، جلوگيري به عمل آورند.

به هر روي چنانچه بنا به فرض، حكومت اسلامي را در اين برهه از زمان و شرايط موجود قابل تحقق ارزيابي كنيم، و مقصود ما نيز آن روشِ حكومتي باشد كه دينِ اسلام و مذهبِ تشيع كه مذهب رسمي كشور است ارائه داده، آيا اين امر چنان كه قائلان كنوني آن اراده كرده‌اند به منزله‌ي ايجاد حكومتي مطلقه و استبدادي است كه به جاي شاه يا فرمانرواي بلامنازع، فردي در رأس امور قرار گيرد كه تنها وجاهت ديني داشته باشد و هيچ‌گونه ملازمه‌ يا مناسبت ايجابي با ديدگاه مردم و آراي ملت نداشته باشد. با نگاهي گذرا به تاريخ و آموزه‌هاي دينِ اسلام درمي‌يابيم كه اگر بتوانيم چنين نظرگاهي را از منابع اسلامي استخراج و استنتاج كنيم، اين ما را به برداشت آن دسته از اهل سنت نزديك مي‌كند كه همه‌ي خلفا را برگزيده از جانب خداوند مي‌دانند كه تنها وجاهت و مقبوليت خود را از طريق بيعت اكثريت مردم مي‌يابند و در سنت شيعي هرگز به چنين استفساري نخواهيم رسيد. به واسطه‌ي بازخواني حوادث صدر اسلام، به ويژه مسئله‌ي خلافت پس از رحلت پيغمبر، درمي‌يابيم كه اذعان و اثبات اين مدعا، در صورتي محقق خواهد شد كه ما بر شيوه‌ي خلفاي اول و دوم، اتكا كنيم. بديهي است كه ابوبكر و عمر پس از تشكيل شوراي سقيفه، به اين نتيجه رسيدند كه مصلحت امت در زعامت و زمامداري يكي از خودشان است و بيعت مردم را به عنوان امري ثانوي و تصديقي، در جهت مقبوليت عام بر تصميم شخصي، اعمال كردند. همچنين بني‌اميه، كه خود را اميرالمؤمنين (ولي امر مسلمين) و خليفه مي‌دانستند و به زودي حتي مقام خلافت را برتر از نبوت شمرده و پس از آنها عباسيان نيز خود را صاحب امر چه در دين و چه در سياست دانسته تا جايي كه براي اولين بار در زمان متوكل به خليفه لقب ظل الله يعني سايه‌ي خداوند دادند. بر آنها كه به تاريخ اسلام آشنايي دارند استبداد مطلقه‌ي حاكمان اموي و عباسي و ميزان ستمگري و قساوت‌شان بر مردم تحت امرشان پوشيده نيست چرا كه آنان پادشاهي خود را منتسب به خداوند دانسته و هيچ انتقاد يا مخالفتي را از جانب مردم و حتي بزرگان تاب نمي‌اوردند. اما در مقابل اين طرز تلقي، خط مشي كسي قرار دارد كه با اين كه حق مسلم ولايت و امامت بر مسلمين را من عندالله و رسوله از آن خويش مي‌دانست و با اينكه با خدعه و نيرنگ و پيشدستي آن حق را از وي ربودند و نيز مردم مدينه (انصار) به او گرايش بيشتري نسبت به ابوبكر و عمر داشتند، اما پس از بيعت مردم با ابوبكر عزلت اختيار كرد و آتش افروخته را دامن نزده و اطفا نمود. و تنها پس از طي سال‌ها ، در حالي كه مردم به جانب او اقبال كرده و خواستار زمامداري‌اش گشتند، پس از چند بار امتناع بالاخره اعلام مي‌دارد كه بيعت مردم مي‌بايست در مكاني عمومي صورت گرفته و مي‌فرمايد: «اگر يك تن از مردم بيعت مرا ناخوش بدارد براي اين حكومت گام فرا نمي‌نهم» - ابن ابي‌الحديد، شرح نهج البلاغه

از ديگر سو، آن چنان كه پيداست علي (ع) در وصيت خويش به فرزندانش، هرگز از جانشيني در امر حكومت سخن نگفت و تنها آنان را به برقراري و تداوم سنت خدا و رسولش سفارش نمود و خود او زماني در انتقاد به خليفه‌‌ي اول فرمود: آن كه خلافت را ناخوش مي‌داشت چگونه براي از پسِ خود جانشيني به كار گماشت؟

همچنين، پس از خارج شدن حكومت از دايره‌ي خاندان و صحابه‌ي پيامبر و قدرت‌گيري بني‌اميه و پس از آن عباسيان، شيعيان بر خلاف ديگر مسلمانان، حاكمان اموي و عباسي را تنها به عنوان رهبران سياسي و پادشاه مي‌شمردند و هرگز خلافتِ ديني آنان را نپذيرفته و امامت و ولايت معنوي را مختص خاندان پيغمبر مي‌دانستند و پس از غيبت امام زمان، شيعيان دوازده امامي، هيچ فرمانروايي را به مثابه‌ي خليفه و منسوبِ خداوند تلقي نكرده و به آنها به چشم سلاطين مي‌نگريستند و

ولايت معنوي را تنها متعلق به حضور فياضِ امام غايب مي‌دانستند چنان كه پايين‌تر اشاره خواهد شد.

لذا، بر علما و فرزانه‌گان پوشيده نيست كه در فلسفه‌ي سياسيِ شيعه، تا چه اندازه بر رابطه و مناسبات و تعاملِ تنگاتنگ مردم با دولت تكيه شده، و به ويژه علي (ع) تا چه اندازه بر انتقاد مردم از حاكمان و باز گذاردنِ فضاي دادخواهي آنان، اهميت مي‌داده و سفارش كرده است. و اين نكته مسلم است كه حكومت اسلامي بر منهاج عدل استوار است و طبق فرموده‌ي پيامبر اسلام هيچ حكومتي، حتي حكومتِ مبتني بر اسلامِ حقيقي نيز بدون تكيه بر ستونهاي دادگري، استوار و پابرجا نخواهد ماند. و دادگري جز اين نيست كه هيچ يك از مردم را از دسترسي به حقوق حقه‌ي خويش بي‌بهره نگذاريم و ميانِ انسان‌ها و آزادي‌ها، حقوق و مطالبات‌شان، سدي غير قابل نفوذ و عبور قرار ندهيم. حتي آموزه‌هاي شيعي به ما اجازه نمي‌دهد كه در دعوتِ مردم به دين راه افراط پيش گيريم چنان كه امام جعفر صادق (ع) مي‌فرمايند: از مردم دست بداريد و هيچكس را به مذهب خود نخوانيد و بر سر دين خود با مردم ستيزه نكنيد زيرا ستيزه بيماركننده‌ي دل است (اصول كافي، كتاب الايمان و الكفر، ص 302)

همچنين با مراجعه به آموزه‌هاي ديني، مي‌توان نمونه‌هاي بي‌شماري از شيوه‌ي نگرش اسلام و به‌ويژه شيعه را ، به جايگاه مردم در حكومت مشروع از ديدگاه اسلام يافت. بديهي است كه چنين بينشي كه تا اين اندازه به حقوق انسانيِ امت، اهميت داده و آن را از اوجب واجبات برمي‌شمرد هرگز شالوده‌اي بنا نخواهد نمود كه منجر به استبداد و ناديده گرفتن حق و نظر گروه كثير يا حتي اندكي از مردم شود.

از سوي ديگر بايد به تبيين نگرشِ آن دسته‌ي ديگر پرداخت كه بر تئوري خود مبني بر ايجاد حكومت اسلامي با شيوه‌ي مد نظر خود، در اين جامعه و شرايط موجود آن پافشاري مي‌كنند. به نظر مي‌رسد اين گروه، از ميزانِ دشواري و حساسيت آن‌چه كه درصدد تحقق و اعمال آن هستند، آگاهي چنداني نداشته باشند. ايشان با نسبت دادنِ تئوري‌هاي شخصي و خودساخته، به اسلام، اين دينِ الهي را در معرض تباهي و نابودي كشانده، و در اين راه نيز از خشمِ خداوند و آزرده‌گيِ دلسوخته‌گان حريم الهي ابايي ندارند. در اين هنگام، طبق تعاليم امامانِ شيعه، بر هر فردِ دينداري لازم است كه حتي با جانِ خويش از دينش و خطرِ تباهي آن پاسداري كند زيرا «هلاك شده كسي است كه دينش تباه شود و غارت زده كسي است كه دينش را بربايند – امام صادق به نقل از اميرالمؤمنين»

اعتقادِ مدعيانِ مذكور بر اين است كه حكومتي مبرا از پاسخگويي و مسؤليت‌پذيري در قبال خلقِ خدا برپا كنند و با تكيه بر مطلقيتِ دولت، حكومت را در حصار تقدس پيچيده و دسترسي ملت را به آن ناممكن سازند. طبق نگرش اين دسته، حاكم و رئيس دولت، در جايگاهي خدايي جلوس نموده، و حكم‌شان حكم خدا و امام زمان است و در اين راستا، ايشان تعيين مصداق در امر خليفه‌گي خداوند را به خويش تفويض نموده و التزاماً خود را مبرا از خطا و مصون از اشتباه پنداشته‌اند. حال آن كه علي (ع) عليرغم منزلت و جايگاه خدشه ناپذيري كه در ميانِ امت مسلمان زمان خود داشته‌اند در نامه‌اي به اهل كوفه، مردم را به مسؤوليتي كه در پيشگاه خداوند دارند يادآور شده و اذعان مي‌دارند كه اگر او را نيكوكار يافتند ياريگرش باشند و اگر بدكارش ديدند به باد انتقادش گيرند. هنگامي كه شخصي با چنين منزلتي كه از جانب خدا و پيامبرش مورد تأييد و تأكيد قرار گرقته، در امر حكومت خود را مبرا و مصون از عيب و خطا نمي‌بيند، چگونه مي‌توان كسي يا كساني را كه هرگز مورد چنان تأييداتي آشكار از جانب عالم بالا قرار نگرفته‌اند، و در واقع خودباورانه، خويش را به عالم قدسي مربوط و منتسب مي‌دانند و سند مدعايشان هم اقوال خودشان است، بري از خطا و نقصان انساني دانست و به حكم‌شان علي الاطلاق گردن نهاد. از طرفي، احكام اطلاقي، تنها مربوط به عالم الهي و وجه لاهوتي واجب‌الوجود مي‌باشد و عالم ما، عالمِ نسبت و نسبيت است. بنابراين، هرگز كسي نمي‌تواند حكم خود را مطلق دانسته، مگر آن كه مدعي نزولِ وحي از جانب خداوند بر خويش بوده و در جايگاه انبيا قرار گرفته و حامل و ناقلِ پيام الهي باشد.

همچنين عليرغمِ ديدگاه اهل سنت درباره‌ي خلفا، در منظرِ شيعي، ولايتِ باطني در عصرِ غيبت بر عهده‌ي امام زمان مي‌باشد، و كساني كه به امام زمان از منظر شيعي باور دارند، هيچ زمامداري را در جايگاهِ او (از نقطه‌نظر ولايت) نمي‌نشانند چون بدين ترتيب حقِ ايشان را مبني بر ولايتِ باطني بر مؤمنان ناديده گرفته‌اند. به همين خاطر، شيعيان، بر خلاف برخي از اهل سنت، خلفا را منسوب از جانب خداوند نمي‌دانند و فلسفه‌ي انتظار از همين جا نضج مي‌يابد، زيرا اگر خلافتِ الهيِ حاكمي پذيرفته شود، ديگر انتظار براي ظهور معناي خود را از دست داده و ولايت از صاحب آن به ديگري انتقال مي‌يابد. لذا شيعه معتقد است كه امام زمان در دوران غيبت حضوري فياض بر مؤمنان دارد و در دلِ انسان‌هاي حق‌جو و مصلح، متجلي مي‌گردد. اما ظهور عام و مادي او، كه امري آينده و محتوم است انتظاري فعال را در مؤمنان ايجاد مي‌كند.

در نتيجه، حكومت در زمان غيبت، از منظر اسلام و ديدگاه خاص شيعه، حكومتي دادگرانه است كه بديهي است در چنين حكومتي، مردم حضوري فعال و اثرگذار خواهند داشت. امامان شيعه نه تنها اعتقادي به ستمگري و مردم‌گريزي در هر نوع حكومت با هر نامي نداشته‌اند بلكه خود سردمدار مبارزه با ستمگري بوده‌اند چنان كه علي (ع) مي‌فرمايد: از تمامي ارزش‌ها برتر، فرياد شعار عدالت است روياروي رهبري ستمگر.

* امروز اگر می خواستم مقاله ای در این مورد بنویسم چیز کاملا متفاوتی از کار در می آمد. زیرا آن قدر اوضاع اجتماعی تغییر یافته و سقوط اخلاقی و معنوی چنان به مرحله ی افسارگسیخته ای کشانده شده که دیگر چنین توصیه هایی کارساز نیست. حرف های مربوط به امروز را در یادداشت های دیگرم گفته و خواهم گفت.

شعر شاملو برای آذربایجان

2011-10-23T14:04:00.001+03:30

آواز شبانه برای کوچه ها

خداوندانِ درد من، آه! خداوندانِ دردِ من!
خونِ شما بر دیوار کهنه ی تبریز شتک زد

درختان تناورِ دره ی سبز
بر خاک افتاد

سردارانِ بزرگ
بر دارها رقصیدند
و آئینه ی کوچکِ آفتاب
در دریاچه ی شور
شکست

فریادِ من با قلب ام بیگانه بود
من آهنگِ بیگانه ی تپش قلب خود بودم زیرا که هنوز نفخه ی سرگردانی بیش
نبودم زیرا که هنوز آوازم را نخوانده بودم زیرا که هنوز سیم و سنگِ من در هم ممزوج بود.
و من سنگ و سیم بودم من مرغ و قفس بودم
و در آفتاب ایستاده بودم اگر چند،
سایه ام
بر لجنِ کهنه
چسبیده بود.

ابر به کوه و به کوچه ها تف می کرد
دریا جنبیده بود
پیچک های خشم سرتاسرِ تپه ی کرد را فروپوشیده بود
بادِ آذرگان از آن سوی دریاچه ی شور فرا می رسید، به بامِ شهر لگد می کوفت و غبار ولوله های خشم ناک را به روستاهایِ دوردست می افشاند.
سیلِ عبوسِ بی توقف، در بستر شهرچای به جلو خزیده بود
فراموش شده گان از دریاچه و دشت و تپه سرازیر می شدند تا حقیقتِ بیمار را نجات بخشند و به یادآوردنِ انسانیت را به فراموش کننده گان فرمان دهند.

من طنینِ سرود گلوله ها را از فراز تپه ی شیخ شنیدم
لیکن از خواب برنجهیدم

زیرا که در آن هنگام
هنوز
خوابِ سحرگاهم
با نغمه ی ساز و بوسه ی بی خبر می شکست.

لب خنده های مغموم، فشرده گیِ غضب آلودِ لب ها شد -
( من خفته بودم)

ارومیه ی گریان خاموش ماند
و در سکوت به غلغله ی دوردست گوش فرا داد،
( من عشق های ام را می شمردم)

تک تیری
غریو کشان
از خاموشیِ ویرانه ی برجِ زرتشت بیرون جست،
( من به جای دیگر می نگریستم)

صداهای دیگر برخاست
برده گان بر ویرانه هایِ رنج آباد به رقص برخاستند
مردمی از خانه های تاریک سرکشیدند
و برفی گران شروع کرد

پدرم کوتوالِ قلعه های فتح ناکرده بود:
دریچه ی برج را بست و چراغ را خاموش کرد.
( من چیزی زمزمه می کردم)

برف، پایان ناپذیر بود
اما مردمی از کوچه به خیابان می ریختند که برف
پیراهنِ گرمِ برهنه گی شان بود
( من در کنار آتش می لرزیدم)

من با خود بیگانه بودم و شعرِ من فریاد غربتم بود
من سنگ و سیم بودم و راهِ کوره هایِ تفکیک را
نمی دانستم
اما آن ها وصله ی خشمِ یکدیگر بودند
در تاریکی دستِ یکدیگر را فشرده بودند زیرا که بی کسی، آنان را به
انبوهیِ خانواده ی بی کسان افزوده بود.

آنان آسمانِ بارانی را به لب خندِ برهنه گان و مخملِ زردِ مزرعه را به
رؤیای گرسنه گان پیوند می زدند. در برف و تاریکی بودند و از
برف و تاریکی می گذشتند، و فریادِ آنان میانِ همه بی ارتباطی هایِ دور
جذبه ای سرگردان بود:
آنان مرگ را به ابدیتِ زیست گره می زدند..

آلبوم عکس ارومیه

شاملو: شاعر آزادی (2)

2011-10-22T13:57:00.001+03:30

آه اگر آزادی سرودی می خواند

کوچکتر از گلوگاه یکی پرنده

شاعر، خود بدل به پرنده ای می گردد که از گلوگاهش شعر کوچک آزادی می تراود. آزادیِ مطلوب شاعر، تنها رها شدن از زندانِ تنگ و تاریک خودکامان نیست. آزادی شاعر در شکستن بند و زنجیرهایی است که بر دست و پا و قلب انسانِ محصور در خویش چسبیده و رهاییِ انسان، زندان شکستن است. شکستنِ زندان های کوچک و بزرگی که خود به دستِ خویش بر گرد خویش تنیده است. شاعر به واسطه ی کلمات، رهایی خویش را جشن می گیرد. او در شعر خویش عصیان می کند و خود را از ژرفایِ چاه ظلمانی خواستهای بی مقدار بر می کشد و به سپهرِ آزادانسانِ «شیرآهنکوه مرد» می پیوندد:

اگر فریاد مرغ و سایه ی علف ام

این حقیقت را در خلوتِ تو بازیافته ام..

شاملو، رسواگر فریبکاری و دغلبازیِ مردم فریبان است. به علاوه او در سرزمینی پوییده که شوره زارِ فریب و نیرنگ است. جایی که اگر کسی عقیده و رایی را نپسندد آن را به هزار ترفند و حیله بدنام کند و فاسد جلوه دهد جای آن که با سخن، انگیزه و سلیقه ی خویش را در میان نهد. شاعر، نگرانِ همه گیری این آیینِ نابخردانه و بدفرجام است:

در تمام شب چراغی نیست

در تمامِ شهر

نیست یک فریاد

ای خداوندانِ خوف انگیزِ شب پیمانِ ظلمت دوست

تا نه من فانوس شیطان را بیاویزم

در رواق هر شکنجه گاهِ پنهانی ی این فردوس ظلم آیین

تا نه این شب های بی پایانِ جاویدانِ افسون پایه تان را من

به فروغ صدهزاران آفتاب جاودانی تر کنم نفرین،-

ظلمت آبادِ بهشتِ گندتان را در به روی من

بازنگشایید!

شاملو، تجربه گر دوران پرخفقان و مالامال از نومیدیِ پس از کودتای بیست و هشتم مرداد بود. تجربه ای که به از دست دادن یاران صمیمی اش همچون وارطان و مرتضی کیوان انجامید. بازار اعدام و بازداشت و محاکمه آن روزها داغ بود. و شاعر داغدارِ عزیزان، جنازه ی امید به آینده و تغییر را با دستانِ بی رمقش تشییع می کرد. اما افزون بر آن، این شاملو بود که از مرگِ آنان بارقه های زندگی و امید را برمی کشید و بر بالهای شعرش می نشاند و به سمت مردم دیارش می کوچاند. زنده نگهداشتنِ امید در دلهای تنگِ خالی شده از شور و اشتیاق رسالت شاعر بود:

کیوان سرود زنده گی اش را

در خون سروده است

وارتان

غریو زنده گی اش را

در قالبِ سکوت

اما، اگر چه قافیه ی زنده گی در آن

چیزی به غیرِ ضربه ی کش دار مرگ نیست

در هر دو شعر

معنی هر مرگ

زنده گی ست (سروده در 1333)

شاملو دشمنِ سلطه گریِ بیدادگرانه ی اندیشه های ناشاد و بنیان نهنده گانِ انبوهیِ مردمانِ عزادار در پهنه ی این مرزبوم بود:

آه! لعنت بر شما، دیرآمده گان از یادرفته: تاریکی ها و سکوت! اشباح و تنهایی ها! گرایش های پلیدِ اندیشه های ناشاد!

لعنت بر شما باد!

شاملو، از معدود شاعران و هنرمندان این سرزمین بود که با دردهای جامعه ی خویش بیگانه نبود و حتی رنج هایی که در تجربه ی زندگی اش نیامده بود را از مردم کوچه و بازار می گرفت و در شعرش بازآفرینی می کرد. او تنها دیروز و امروز را نمی سرود. از رنجِ امروز، دریچه ای به مفاهیم ازلی و ابدی می گشود که در آن، انسان، تنها انسان محل نمود و مشاهده بود. اما این انسان، انسانِ انتزاعی موجود در تابلوهای نقاشیِ غالب هنرمندان امروز، سرگردان و نایافته در هزارتوهای پرپیچ ناخودآگاهی نبود. که انسانِ زیسته شده ی جامعه ی امروزِ زادبومِ شاعر بود:

دیرگاهی ست که من سراینده ی خورشیدم

و شعرم را بر مدار مغمومِ شهاب هایِ سرگردانی نوشته ام که از عطشِ نور شدن خاکستر شده اند

من برای روسبیان و برهنه گان

می نویسم

برای مسلولین و

خاکسترنشینان

برای آنها که بر خاکِ سرد

امیدوارند

و برای آنان که دیگر به آسمان

امید ندارند

بگذار خونِ من بریزد و خلاء میان انسان ها را پر کند

بگذار خونِ ما بریزد

و آفتاب را به انسان های خواب آلوده

پیوند دهد...

او حتی فرزندش را به از یاد نبردنِ آن روزها و آن انسان ها سفارش می کند. آرمانِ انسان های بزرگ را در شعرهای کوچک بر کودکی ها و فرزندانِ امروز نقاشی می کند و به زبان آنها برای آنها ثبت می کند

نه به خاطر آفتاب نه به خاطر حماسه

به خاطر سایه ی بام کوچک اش

به خاطر ترانه ای

کوچک تر از دست های تو

نسل آینده می بایست به خاطر بیاورد که از نسل گذشته، تنها قداره به دستان و سیاه پوشان و گلوله چکانان و سوراخ کننده گانِ مجمرِ صلح و دوستی و جراحی کننده گان لبخندها بر لبهای جوان پدید نیامده اند. ذهنِ پرسنده و کنکاشگر جوان می بایست دریابد که شاعرانِ این سرزمین، تنها مشتی کلمه فروش شعرساز مزدبگیر جیره خور یا تعدادی ادیب زاده ی شیک پوش پرمدعا یا عده ای دردنشناسِ شکم سیرِ سیگار به لبِ انجمن باز نبوده اند. شاملو، تاریخِ اجتماعی رهامردانِ گلوله خورده ی خاکسارِ بی نشان را ثبت می کند و به همراه همه ی آنها در کوچه کوچه ی شهر، خیابان به خیابان، انسان به انسان، دنبالِ زنده گی می گردد و در غبارآلود فضای مه گرفته ی تاریکِ شب، کورسو چشمک زن شعله های امید را می جوید و می یابد و آن ها را شعری کرده به مردم شهرش پیشکش می کند:

من با انسان در ابدیتی پر ستاره گام می زنم..

آدم ها هم تلاشِ حقیقت اند

آدم ها همزادِ ابدیت اند..

هیچ کجا هیچ زمان فریادِ زنده گی بی جواب نمانده است..

من با تو رؤیایم را در بیداری دنبال می گیرم

من شعر را از حقیقتِ پیشانی ی تو درمی یابم

با من از روشنی حرف می زنی و از انسان که خویشاوندِ همه ی خداهاست

با تو من دیگر در سحرِ رؤیاهایم تنها نیستم

قبلی: شاملو: شاعر آزادی (1)

غریو شادی در آسمان پرواز ممنوع

2011-10-21T14:02:00.000+03:30

اکنون که در کنار دیوار خیس.. دستان ما در انتظار فرود آمدن آتش است.. اکنون که سر بر آستانه ی بی پناهی خویش نهاده و در شادیِ عشق پرنده ای که از قفس رها شده و به جفتش پیوسته است شریکیم.. اکنون که سقف خانه مان فرو ریخته و هنوز دیوارش پابرجاست.. دیوارمان شکسته و پنجره اش هنوز رو به منظره ی رود بزرگ و آسمان لاجوردینش که انتظار پیوستنِ سرو افراشته را می کشد، باز است.. اکنون که ناامیدیِ ما بهانه ای برای رها کردن روح ما یافته است.. و چراغِ سوسو زنِ کم رمق، هنوز از تک و تا نیفتاده و دستِ نیلوفری بانوی صاحبخانه.. معشوق دیرینه.. هنوز به سوی ما دراز است انگار

در آوازت با من یگانه شو

ای مرغ رها شده از قفس هزار ساله

زیرا که من غریو شادمانی توام در ژرفای آزادِ روح خویش

و سبکباریِ دیریافته ی تو را دیرسالی است

بر تنِ شکننده ی آرزوهای گران بارم حمل می کنم

همسایه ای غریو شادی برکشید. صدای شادمانی و پایکوبی اش لرزه بر تنِ زندان بان افکند. از پشت میله ها نگاه کردیم؛ نگاهی حسرت بار! احساس شادمانی در قلبِ ما به رقص افتاد. شوری بالا آمد اما به دیوارِ محکم بغضی برخورد نفوذناپذیر. با خود گفتم چرا نمی توانم شادی کنم. از کنار میله ها به درون آمدم و با خود گفتم: چرا نمی توانم در شادمانیِ همسایه ام.. همنوعم.. هم سیاره ام شریک باشم.. چرا نمی توانم دست هایم را به هم بکوبم انگشت های ام را مشت کنم و دستانم را هر دو دستم را در دستان هم بندهایم زنجیر کنم.. با خود می گویم چه کارها که نمی شود با این دست ها کرد. با اهمین دست ها چه زندان ها که شکسته اند مردمان.. با همین دست ها.. با همه ی این دستها..

در آسمانِ «پرواز ممنوعِ» دلم

صدای تازیانه ای دائماً در نوسان است

با خود می گویم

مرغِ آرزوهای من اگر چه پرش زخمی است

اما پریدن را هرگز از یاد نبرده است

پرواز در خونِ اوست

خونِ پرنده ی آرزوهای من هماره رقصان است

با زنجیره های به هم پیوسته ای که آبستن اشتیاق و امید است

با خود می گویم: اگر چه پاهایش در زنجیر است اما او پاهای خود را در زنجیر وامی نهد و پرپر زنان اوج می گیرد و تن اش، از دیواره های کوچک و تنگ قفس زخم برمی دارد. صدای وحشت زندان بان مرا به خود می آورد. نه! صدای تازیانه ی جلاد است. اشتیاق و آرمان و آرزو و امید و چند تنِ دیگر را به صف کرده و بر تنِ هر یک شلاق می زنند. آرزو که آبستن بود! زنِ آبستن را نباید تازیانه زد. ممکن است فرزندش بیفتد. اما..انگار..

زمانی را به یاد می آورم که عاشق بودم. عشقِ من در سحرگاه یک روز باران خیز بارور شد. هنگامِ سپیده دم بوسه ای، هزار قفلِ خسته را از تنم باز کرد و هزار قناری دل شکسته را از قفس رهاند.

نیمی نگاهِ تو بودم من

و نیمِ دیگر ته مانده ی اثیریِ آغوش ات

میان بوسه و لبخندت در یک سحرگاه آغشته به شرم

در فنجانِ خالی چای تولد یافتم

پنجره باز بود و خورشید

برای رساندنِ پیغام اش

هیچ مانعی به جز ذرات رقصنده ی غبار نداشت

روزِ آفتابی تنها خاطره ای و حقیقتی از شب دوشین بود

امروز اما تنها نگاهی پرحسرت و دلتنگ به گذشته و کورسویی بی رمق و ناامید از آینده.. با خود می گویم: چه می شد اگر آغوش گمشده ات را در قلبِ خویش بازمی یافتم. و برایِ کبوتران گرسنه ی بی آسمان دانه های امید می ریختم. چرا که هنوز قلبم می تپد. رگ هایم هنوز کار رساندنِ خون به اعضا را به درستی انجام می دهند. هنوز فرصت عاشق شدن.. عاشق بودن.. هنوز فرصت عاشق ماندن دارم. آری. عشق! اگر عشقی در خود نیابم حتی اگر همچون قناری از قفس آزاد گردم به شکلِ باز شکاری درمی آیم، درنده ی پرنده گان کوچک. اگر همچون بره ای به در آیم بی عشق.. روزی گرگی خواهم شد دشمنِ گله ها. انسانِ بی عشق چه می شود. در پوستین شبانی، گرگ درون خویش را پنهان می کند. انسان بی عشق، همان جلادی می شود که تازیانه از دستش فرو نمی افتد. مبادا که از عشق خالی شوم. مبادا که بی عشق به جنگِ جلاد خویش روم

کوچک ترین درخت اگر بودم

در جنگل انبوه دیگر

باکی از هجوم تبرها نخواهم داشت

جنگل شکنان

هرگز به ریشه ها نمی اندیشند

بررستن و شکفتن و بار دادن

در چرخه ی دایره وار حقیقت ها

بر لبه ی تیغ تیز برنده جوانه زدن

و بر دو دستِ خونی جلاد خویش گل دادن

و بر دو پای شکسته شکوفه زدن

هرگز

آری هرگز

ریشه های رونده در دل خاک

از حرکت بی وقفه ی بی نهایت خود

فرو نخواهد ماند..

اعتقاد مولانا درباره فقیهان منبری

2011-10-18T15:41:00.002+03:30

حکایت است که روزی مولانا در مسجدی حضور داشت که واعظی بر منبر مشغول وعظ گفتن بود. مولانا خطاب به مریدان که کنارش نشسته بودند آغاز به تعریف حکایتی کرد که خواجه ای ثروتمند فوت نموده و اموال بسیار برای فرزندش به میراث ماند. فرزند که مال بادآورده ی بسیار نصیبش شده بود با فاحشه ای زیباروی نرد عشق باخت و همه ی ملک و ثروت و دارایی را خرج آن زن کرد و برایش هیچ باقی نماند.

مرد میراثی چه داند قدر مال رستمی جان کند و مجان یافت زال

نقد رفت و کاله رفت و خانه ها ماند چون جغدان در آن ویرانه ها

عاقبت چنان به مفلسی افتاد که آن فاحشه نیز از او روی گرداند و دیگر هیچ جواب پیغام و

پسغام ) را نمی داد. در پایان، جوان به آن زن گفت: از تو یک خواهش کوچک دارم و پس از آن دیگر کاری با تو ندارم. هر کجا که خواهی برو و با هر که خواهی باش. معشوقه پذیرفت. جوان به او گفت می خواهم زمانی که برای قضای حاجت ) به مستراح می روی از لای در تو را تماشا کنم. به هر حال، زن به آن جا رفت و جوان از شکاف در به تماشای میان دو ران زن مشغول گشت*. پس از لحظاتی به گریستن افتاد و های های گریست. معشوقه علت را جویا شد. پاسخش گفت: می خواستم ببینم از آن همه درهم و دینار و ملک و اسباب و ثروت بسیار که در راه این روزن و سوراخ تلف کردم هیچ کدام را آیا آنجا بازخواهم یافت**. اثری از آن همه نیافتم بر آن می گریم. سپس مولانا اضافه کرد: « همچنین این واعظ ما نیز و علمای ظاهر خودنما، اگر چه از انبیا و اولیا و اقطاب نشان ها می دهند و بدان قدر مباهات می کنند، قطعاً از آن حالات و مقامات درویشان چیزی در آنها نیست و تصور ایشان آن است که همه را دارند

دعوی عشق کردن آسان است لیک آن را دلیل و برهان است

حقا که هیچ ندارند و آن چه دارند بربسته است، نی بر رسته. عاقبت کار معلوم شان شود و سود ندارد» سپس برخاست و بی کفش از مسجد خارج شد.

از مناقب العارفین افلاکی

* همانا که ساعتی به تفرج فرجه ی فرج او مشغول شده فریاد کرد و به هیاهای گریست

** از آن مجموع مال و اسباب و اسبان که در راه او درباختم درینجا هیچ یکی را نمی بینم و همه درین جایگاه تباه پرگناه فرو رفته است.

بازتاب امروز ما در غزلی از حافظ

2011-10-17T19:12:00.002+03:30

دانی که چنگ و عود چه تقریر می کنند پنهان خورید باده که تعزیر می کنند

ناموس عشق و رونق عشاق می برند عیب جوان و سرزنش پیر می کنند

جز قلب تیره هیچ نشد حاصل و هنوز باطل در این خیال که اکسیر می کنند

روزگار حافظ و این غزل، هر چه که بود و باشد این ابیات هنوز که هنوز است حدیث حال ما و حکایت درد ماست. باده رمز چیست که باید پنهان و در خلوت نوشید جز حقیقت حال و روزگار که اگر صدایی شنیده شود بر پیکر آن که صدایی کلامی برآورده جای سرپنجه های تازیانه متورم می گردد. آن که از بغضِ فروخورده یا از سر دلتنگیِ هزاران ساله یکی ناله ی عشق برآورد که «پیش از آن که در اشک غرقه شوم از عشق چیزی بگو» گزمه گان و محتسبان راهش ببندند و تیغ بر گلویش بفشارند که راه نفس و گذرگاه کلمه مسدود شود و عشق پنهان از راه نیامده به عمق سینه برگردد. آری..

گویند رمز عشق مگویید و مشنوید مشکل حکایتی است که تقریر می کنند

چه شد که رگبار خشمی چنین ویرانگر، بر سر مردم طغیان کرد و تاوان کدامین گناه، که آیا عشق تواند که طبل دشمنی بکوبد و کدامین دین و مذهب است که آدمی را منع عشق کند اما حیله و دروغ را اگر که به مصلحت باشد حلال. که باده را حرام کند و خون خلق حلال. آیا جرمِ مردمی است که کار دست خویش حواله به تقدیر کرده اند. چوب از دشمنِ خویش خورده اند و گناهِ روزگار پنداشته اند.

ما از برونِ در شده مغرور صد فریب تا خود درون پرده چه تدبیر می کنند

ما را به چون و چند روزگار و بازی تقدیر فریفته اند حال آن که هر چه بر سر ما رفته، بر قلمِ ایشان نبشته شد. آن هنگام که چشم خویش بستیم، گواه خفتن خود گشتیم و در بیهوشی ما پرده ای کشیدند که از درک آن چه در آن سو بود عاجز گردیم. ما خفته ایم چرا که بیداری سخت و طاقت فرساست. ندای گاه گاه وجدان، بیچاره می کندمان و دشواریِ وظیفه، که اگر خود را انسان بخوانیم چگونه ببینیم و زبان در کام کشیم. بر خفته گان حرجی نیست آن سان که بر مرده گان. همچون سربازی که زیر هجوم ویرانگر دشمن، در کنارِ جنازه های همرزمان خود را به مرده گی بزنیم تا که دشمن از روی کالبدهامان بگذرد باری مرده را که دوباره نمی کشند.

صدایِ بیدارباش قلب مان را نشنیدیم که می گفت:

بیدار شو ای دیده که ایمن نتواند بود زین سیل دمادم که درین منزل خواب است

در کنار ما مردمان ربوده شدند و ما نفهمیدیم. از خیل همسایگان و رفیقان کاسته شد و یارانِ موافق همه از دست شدند و ما منتظرِ نجات دهنده ای که از آسمان فرستاده شود چرا که دستانِ چوبی و قلب آهنی یاریگر ما نبود.

قومی به جد و جهد نهادند وصل دوست قومی دگر حواله به تقدیر می کنند

حافظ ما را بر حذر می دارد از آن که کار خود به قضا و قدر بازگذاریم. در خفقانی که زبان جز به رمز و کنایه باز نشود گفتنِ حقیقت هنری است که آزاده گی مردان را در محک نقد و سنجش می نهد. و اوست که با هزار زبان خاموش فریاد می زند:

فی الجمله اعتبار مکن بر ثبات دهر کاین کارخانه ای است که تغییر می کنند

بهوش باش. جهان انعکاس صدای توست. هر چه کنی با خود کرده ای. چشمان ات را باز کن که بر خود را به خواب زده گان حرجی هست. چرا که اگر چشم نبیند، گوش صدای ناله ها و ضجه ها و فریادها را می شنود.

می خور که شیخ و حافظ و مفتی و محتسب چون نیک بنگری همه تزویر می کنند

شاملو: شاعر آزادی (1)

2011-10-16T22:18:00.002+03:30

درخت معجزه نیستم

تنها یکی درختم

شاعر، فریاد خویش را بر شعرش می افکند و زمان، چون قالیچه ی سلیمان او را در پس کوچه های تاریخ گذر می دهد. فریاد شاعر از دردی گلوگیر است. از بغضی نفس گیر! شاعر حقیقی در پی برساختنِ واژه های گران و فریبا نیست، چرا که او خواستارِ برپایی نمایشگاهی پرجلوه از دغدغه های انسانی نیست، که پس هر شعر، مخاطبی نام او را زمزمه کند. شعر شاعر، ناگزیریِ فرافکنیِ رنجی گران بار است. او زایشگر کلمه ها در زایشگاهِ خیال است. در آستانه ی تولد شعر، شاعر را می بینی که به خود می پیچد و همچون زنی آبستن، شکمگاهش متورم است و آرام و قرار ندارد.

بر هر سبزه خون دیدم در هر خنده درد دیدم

تو طلوع می کنی من مجاب می شوم

من فریاد می زنم و

راحت می شوم

قصد من فریب خودم نیست دلپذیر

قصد من

فریب خودم نیست

شاملو، شاعر در آستانه، صدای وجدان های بیدار و نقطه ی عطفِ روشنفکری نیمه جان این سرزمین در سال های همین نزدیکی بود. شعرش اگر نجوا بود و اگر فریاد، پژواکی بی گمان شگرف و پایدار، در خاطره ی دل تنگِ این سرزمین و فرهنگِ پامال شده ی آن به جا گذاشت. او ژرفاژرفِ فراخنای هستی انسانِ امروز را در نوردید. همان انسانِ وامانده ی گرفتار در دامنِ هزارتوی تقدیر. او نه مانند آن شعرسازان ادب شناس استاد که فخرِ بلاغت خویش را بر سردر اشعار خویش می کوفتند و با جلوه های پرطمطراق آراسته بر دیوارک فرهنگ این سرزمین به جا می نهادند، و نه همچون آن تازه شعرگویانِ دیر به قافله رسیده بود، که درد را ندیده و نشناخته، فریاد جانگدازشان سر به آسمان می سود. او تنها یکی شاعر بود، خسته از تکرار مداومِ ملال و یأس بر منظر بی آینده ی سرزمین اش:

گل های طلسمِ جادوگر رنج من از چاه های سرزمین تو می نوشد، می شکفد و من

لنگرِ بی تکانِ نومیدی خویشم

آری. شاملو مبارز بود. چریکِ سرزمین های بی چشم انداز که با سلاحش، واژه گانی توفنده و رگبار مسلسلهای شعربار در برابر لشگرِ تا بنِ دندان مسلحِ کلمه کش، شاعر ستیز و مرگ افکن، جولان می داد. اگر نظامِ دشمن سازِ مخالف تراش، پا در رکاب می کرد و بی نام و نشان دخترکان و پسران و کودک و برنا، به سینه ی دیوار می چسباند و صف به صف بر سر و روی شان ماشه می چکاند، او برای نوزاد دشمن اش می سرود و می گریست. ازدحام طناب دار اگر هزار وارطان را گردن می شکست، از گردن های شکسته، شاعر ما گلوگاهی به زنجیر می کرد و در فریاد که:

وارطان سخن نگفت

وارطان ستاره بود

یک دم در این ظلام درخشید و جست و رفت

وارطان سخن نگفت

وارطان پرنده بود

از تیرگی برآمد و در خون نشست و رفت

(ادامه دارد..)

ارتباط روشنفکران ایران و رسانه در دنیای جدید

2011-10-16T11:28:00.000+03:30

آسیب شناسی جریان روشنفکری در ایران-2

در ادامه روند آسیب شناسی جریان روشنفکری در ایران، به رابطه ی توسعه گفتمان روشنفکری در جامعه با رسانه به ویژه اینترنت و دنیای مجازی می پردازیم.

جریان روشنفکری در ایران، از بدو تولد یعنی دوران مشروطه، تلاش در به روز شدن و بهره گیری از تمدن و فرهنگ روز غرب و انتقال یا بومی سازی آن در ایران داشت. چنان که اساسا به واسطه ی مهاجرت نخستین گروه از نخبه گان و هنرمندان ایرانی به اروپا و آشنایی آن ها با پیشرفت ها و بهسازی های تمدنی در غرب، جنبش روشنفکری در ایران پایه گذاری شد. اما این گروه از دانش آموخته گان برای ایجاد تعامل و رابطه با فرهنگ مدرن غرب و ایجاد فرآیند نوگرایی در ایران با چالشی عظیم دست به گریبان گشتند: جامعه ی سنتی ایران، افکار، مناسبات و بن مایه ی فرهنگ مدرن را بر نمی تافت زیرا آن را در تعارض با عقاید و آموزه های سنتی و مذهبی خویش می یافت.

نخستین نوگرایان ایرانی کوشیدند با تکیه بر ملی گرایی و برافروختن شعله ی احساسات و غرور ملی، از میزان و حرارت تعصبات دینی جامعه بکاهند و در مقابل فرهنگ اسلامیِ مبتنی بر عرب گرایی، از افتخارات ملی و باستانی، شاهنامه و زبان پهلوی سخن بگویند و در کنار این اذعان دارند که فرهنگ ملی ایرانی هیچ تعارضی با روح اسلام و تعالیم دین ندارد. عرب ستیزی از آنجا آغاز شد و تا موج جدید روشنفکران از هدایت گرفته تا کسروی امتداد یافت.

در راستای همین کوشش ها بود که جدال سنت با مدرنیته در ایران شکل گرفت و بیش از صد سال است که ادامه داشته و شاید امروز باید اعتراف کرد که ما هنوز اندر خم یک کوچه ایم. مدرنیته ی غربی که در بسیار از کشورهای شرقی، به زودی جای فرهنگ بومی و کهن آن مناطق را گرفت، در ایران با رقیبی نیرومند روبرو شد که شکست دادن آن به این آسانی نبود. اسطوره گرایی و خرافه پرستی چنان سابقه ی دیرینه ای در ایران داشت که در مقابل این پیشینه ی سه هزار ساله، صد سال رقمی به شمار نمی آید. در واقع آن گونه که روشنفکران نخستین می اندیشیدند، همه ی مشکلات ما از عرب گرایی و تعالیم فقها و اسلام نبود بلکه آن چه که در غرب موجبات تولد مدرنیته را فراهم آورد، در روح و روانِ ضمیر ایرانی محلی از اعراب نداشت. غرب پیشینه ای دیرسال در عقل گرایی و اومانیسم داشته که از یونان باستان به یادگار مانده است. قهرمان خردگرایی غربی، پرومته ی یونانی و پارادایمِ لیبرالیسم نو، جایی در کوچه پس کوچه های آتن با تجربه ی کهن دموکراسی اش، زمینه سازِ چرخشِ آسان از قرون وسطی به عصر روشنگری و رنسانس فرهنگی امثال مارتین لوتر بود. اما در ایران حکمت، همواره میان زمین و آسمان در نوسان و گردش بوده و اسطوره ی سیاوش و آناهیتا و ایزدانِ ارابه سوار، در ذهنِ مردم به شکلِ تجلیِ خداوند در ذات بشر و عروج انسان به بهشت آسمانی نمودار می گشت.

اما به هر شکل، با فرارسیدن دوران رضاشاه، فرایند مدرن سازی، به زور سرنیزه هم که شده به اجرا کشیده شد. سازوکارهای تمدن و فناوری غربی در قالب تلگراف و تلفن و اتوموبیل و نهادهایی همچون دانشگاه و پست و مجلس سنا و .. به شکل ملغمه ای تقلیدی از رونمای سرزمین های ینگه دنیا، گرته برداری شد. هنوز مشروطه به سرانجام نرسیده، قالب های تازه ای در امور سیاسی و اجتماعی در جامعه بارگذاری شد. به خاطر شیوه ی تقلیدی و کپی برداری از محصول نهایی و نه تکامل تدریجیِ زمان بر، نهادها و ساختارهایی شکل گرفت که ملت، هیچ گونه آشنایی و تجربه در شیوه ی استفاده و بهره برداری از آن نداشتند. بدیهی است که هیچ گاه طریقه ی صحیح بهر ه گیری و توسعه ی این سازوکارها در ایران نهادینه نشد. یکی از واپسین مواردِ وارد شده نیز رسانه و فناوری ارتباطات بود.

از سوی دیگر، متصدیان امور که در واقع به کاربرنده گان اصلی هر کدام از این فنون بودند از آن جا که خود مبدع و خالق آن ابزارها نبوده اند می بایستی به شکل آزمون و خطا در بهره گیری از آنها مهارت می یافتند و آن را با زبان مادری به دیگران نیز می آموختند. روشنفکرانِ ما، به همین دلایل، شاید دیرتر از متخصصان علوم ارتباطات با شیوه ی به کارگیری و بهره برداری از رسانه ها آشنا گشته و بدین ترتیب از قافله عقب می افتادند.

همچنین وجودِ استبدادی دیرپا و ماندگار، موجب می شد هیچ گاه زمینه ها و جایگاه ها، میان افراد شایسته و مناسب تقسیم نگردند و محدودیت های متوالی، روند عادی پیشرفت را همواره مختل می ساخت. زمانی که روشنفکران مستقل و آزاد با رسانه، همگام شدند حاکمیت نیز به فکر آموزش و توسعه ی وابسته گان خویش افتاد تا از چرخش آزاد تفکر و اطلاعات در میان عامه ی مردم، به موقع و پیش از دیر شدن، جلوگیری کند. بدین ترتیب، هر چه دگراندیشان و صاحبنظران در امور رسانه کارآزموده شده و ترقی می کردند، سیستم سانسور و فیلترینگ حکومت نیز، تخصصی تر و حرفه ای تر عمل می کرد.

از طرف دیگر، توده ی مردم چند برابر روشنفکران و حکومت خودکامه، از قافله ی مدرنیته و سازوکارهای آن عقب ماندند و رسانه های همگانی و مدرن از قبیل اینترنت، با حرکتی لاک پشتی در میان آنها رشد و ترویج می یافت و همین مسأله انتقال مطالب و برقراری گفتمان میان قشر نخبه گان و عامه ی مردم را مختل می نمود.

هنوز که هنوز است مردمِ ایران به نسبت دیگر کشورها، در زمینه ی بهره گیری از امکانات رسانه ای و ابزار ارتباطی مدرن در جهت رشد آگاهی ها و کسب اطلاعات، بسیار پس افتاده اند و اگر چه شاید در کمیت جزو کاربران به حساب می آیند اما فرهنگ و روش صحیح بهره گیری را نیاموخته اند و این مسأله حکایت از نقصان فرهنگی عمیق و کهنسالی دارد که در نوشتار دیگری باید به تفصیل از آن پرده برداشت.

مقاله هایی در این ارتباط:

درآمدی بر علل انحطاط روشنفکری در ایران

جنبشی بر ضد خود: درآمدی بر علل انحطاط روشنفکری در ایران

2011-10-15T15:37:00.001+03:30

حدیثِ روشنفکری در ایران، اگر نگوییم قصه ای تراژیک و سرگذشتی غمبار است دستکم باید اعتراف کنیم در مقامِ مقایسه، حکایتی پر افسوس و ناخرسند بر دل ایرانی به جا می نهد. از هر کجا که قدم نهاد و آغاز کرد تا به امروز اثراتی چندان خجسته از خود یادگار ننهاد. روشنفکری ایرانی آیا به فرجام تلخ خود نزدیک می گردد، یا این که رستاخیزی عظیم در دلِ آن پنهان گشته مترصد صور اسرافیلی است که بهنگام در پهنه ی تاریخ، سزاوار و به آیین خود را عریان کند.

آن نیروی بالقوه ی اجتماعی که در روزگار قاجاری، در قالب جنبش مشروطه آزاد گشت، امروز جسدِ نیم مرده ای است که جباران زمان، بر کالبد بی رمقش تازیانه می زنند و ته مانده های آزاداندیشانش را دست و پا در زنجیر به مسلخ برده و گردن می زنند.

تجربه ی مشروطیت، جنبشی نافرجام، این آموزه را به ما گوشزد می کند که بزرگترین ضربه بر پیکر روشنفکری از درون این جریان بر خود وارد شده و فقدانِ گفتمانی مترقی و آبرومند موجبات اضمحلال آن را در طی تنها یک صده فراهم کرده است. اما ایراد از کجا و در کجاست که چنان فرازی در برخی ایام به چنین نشیبی در این روزگار فرجامیده است:

1- امروز دیگر روشن است که جریان نخبه گی و فرا اندیشی، بدونِ وجود پشتگرمیِ اجتماعی و اقبال عامه منتج به شکست گردیده و نتیجه ای عاید فرهنگ مملکت نمی گرداند. نخبه گان و اندیشه گران اجتماعی ایران، از آغاز به نوعی دوری و جداسری از اجتماع عامه ی مردم، مبتلا بوده اند. افرادی همچون حسن تقی زاده و میرزا ملکم خان، گر چه حامل افکاری مترقی و پیشرو در دوران خود بوده اند اما آرای آنها چندان مطلوب نظر توده ی جامعه نبود و همین موجبِ توجه و اقبال مردم به روحانیت متحجر و سنتی گشته تا این که سالیان بعد مردم به کلی افسار خود را به دست مراجع وانهند. این قبیل روشنفکران، گرچه در ظاهر خود را علاقه مند به اسلام نشان داده و می کوشیدند برای همه ی آرای خود توجیهات دینی بتراشند، اما این ریاکاری به زودی از جانب ملت طرد و نفی می گردید و نتایج ارجمندی بر جا نمی نهاد. ایده های تند و رادیکال برخی از آنها مثلا عقیده به تغییر زبانِ فارسی از رسم الخط عربی به پهلوی، برای مردم آن دوره قابل هضم و جذب نبوده و آنها را از جریان روشنفکری جدا می کرده است.

2- علاوه بر این، نبود فرهنگ گفتگو در میان خود قشر فرهیخته و اندیشمند، نمایش نامقبولی از مرام روشنفکری در ذهن عامه به جا می نهاد. مجادلات و نزاع های فکری غالبا از حیطه ی نزاکت و آداب چنین مباحثاتی خارج می شد و به درگیری لفظی و فحش و متلک و ناسزا می انجامید. این دعوای حیدری و نعمتی، از آن آغاز رایج بود و تا دوره ی معاصر و مجادلاتی که پیروان و شیفتگان افرادی همچون فردید، شریعتی، سروش، داوری و.. ترتیب می دادند تداوم یافته است. به اعتقاد نگارنده، این افراد جدای از این حاشیه ها، شخصیت های برجسته و ارجمندی بوده و هستند اما باید اذعان داشت، آن چه موجب رشد و ترقی اندیشه گری و فرهنگ بومی و اجتماعی یک ناحیه می گردد، وجود نقادی و سنجشگری است. در کشورهای ممتاز غربی، در دوره ی مدرن و حتی پیش از آن در هنگامه ی رنسانس اومانیستی، و به همراه جریان اسطوره زدایی، سنجشِ ارزشهای کهن و نقد سنتها به متد و راهکار اصلی توسعه تبدیل شد که والاترین شکل آن ایجاد فرهنگ نقادی از خود بوده است. چیزی که منجر به لیبرالیسم و دموکراسی در غرب شد، نه آرای اومانیستی و سکولار و نه حتی قداست زدایی و تابو شکنی، که بیش و پیش از آن همین جنبشِ نقد خودی و دیالکتیک نقادی بوده است.

3- از نظر من، هر دو کنشِ بت سازی و بت سوزی محل اشکال است. آرای هر متفکر، جدای از شخصیت و حیات فردی و خصوصی اش، قابل ارزیابی، نقادی و داوری است و بت سازی و مقدس نمایی، موجب ایجاد دیکتاتوری در دل جریان آزاد تفکر گشته و فرهنگ اندیشه را به محاق نابودی می کشاند. به عنوان نمونه، به عقیده ی نگارنده، شخصیت و آثار دکتر سروش و پروفسور نصر، به عنوان دو اندیشمند ایرانی حاضر قابل احترام و ستایش است گر چه برخی از افکار ایشان را قابل نقد و داوری می دانم. نگرش این دو در مقابل یکدیگر قرار می گیرد و در صورت وجود گفتمانی مبتنی بر آداب مباحثه، و به وجود آمدن فضایی در جامعه جهت تعامل و تبادل نظرات از طرف گراینده گان به هر دو گرایش، موجبات رشد خرد و اندیشه در زمینه های فکری و فرهنگی در جامعه ی روشنفکری و در تبع آن جریانات دانشجویی و کل جامعه فراهم می گردد.

4- نکته ی مهم دیگر، در ارزیابی علل ناکارآمدی روشنفکری در ایران، مسایل تخصصی تر در حوزه های تفکر است. این آسیب، از دو جانب بر روند پویایی جریان اندیشه در کشور وارد گشته است. یک سوی آن در جانب خود جامعه ی روشنفکران و متفکران بوده که از جمله باید در ناپختگی تحلیل های اجتماعی و فرهنگی و ورود در حوزه های خارج از تخصص از جانب برخی از اندیشه گران دانست و از جانب دیگر، فضای خفقان و اختناق در حوزه های فرهنگی و فشارهای وارده از جانب حکومت و نبود هیچ گونه حمایت و توجه دولتی، این کاستی ها را تشدید کرده است. در واقع به دلیل استبداد حاکمیت در ایران، هیچگاه تفکر مستقل و آزاد مورد حمایت نبوده و برعکس، آزادی اندیشه و بیان همواره موجب هجوم و تاخت و تاز بیرحمانه از جانب حکومت بوده، که روشنفکری را در ایران منزوی ساخته و روشنفکران را وادار به مهاجرت و تبعید نموده است.

نگاه موشکافانه تر و مفصل به آسیب شناسی جریان روشنفکری در ایران، در حوصله ی این مختصر نمی گنجد. به زودی در این باره سر فصل های ویژه تری را خواهیم گشود.

23 مهرماه

مناجات امروز - بیست و یکم مهر

2011-10-13T11:58:00.001+03:30

بارالها! راه صلح بسته است و هر طرفی هیزم نزاع افروخته است. نزاع طالبان حق و جویندگان باطل. و بیش از آن نزاع باطل با باطلی دیگر. راهِ نجات و سعادت باریک و راه تباهی بس وسیع و گسترده است. شهریاران از طریق عدل و انصاف دورتر از همیشه و از قانون و حدود تو نامی نیست جز برای بازیچه و دستاویزِ فریب. نام تو را می برند و ستم می کنند. نام حق را بر زبان می رانند و به ناحق گردن می زنند. دین تو را پوشش ظاهر خود ساخته اند و آیا جز از برای آنکه پوستین انسانی بر قواره ی گرگان کنند بهره ای دیگر از آن می جویند؟ از آیین برادری می گویند و جز خرافه پرستی را ترویج نمی کنند.

ای برپاکننده ی میزان! که هر چیزی را درخور قابلیتش از فضل خود بهره مند می سازی و پاداش و عقابت متناسب با اعمال است و ترازوی تو بر شاهین عدل استوار است. هر جنس را مطابق با جنسیت اش مورد سنجش قرار می دهی، کیفیت را بر حسب کیفیت و کمیت را با وزنه های کمیت و هیچ قابلیت و استعدادی از مواهب تفضل تو بی بهره نخواهد ماند. رازِ قسط تو و کیفیت دادگری ات بر زندانیان بندیِ زمان و زنجیریان گستره ی امکان پوشیده و مستور است. جلوه های فرزانگی و اشعه های حکمت ات، جز بر رهیده گان از عالم خاک و گسسته گان زنجیر جسم و جان و طیران کننده گان سبکبال بر گرد افلاک عیان نگردد. اسیران این مغاک تیره و تار از ادراکِ حقایق ناب محرومند چرا که این عالم ناپاک گنجای عدالت تو نیست.

خدایا! دستمان کوتاه و بازوهایمان بی طاقت است. پاهایمان پر تاول و دلهایمان شکسته است. نیروی ما اندک و بلاها بسیار است. چشمان مان کم سو و تاریکی ها در هر سو سایه افکنده و روزنه های نور فروبسته است. از تعداد ما هر دم کاسته شده و بر خیل دشمنان مان افزوده می گردد. اکنون و همیشه داوری با توست. در آن که بر عهد و پیمان خود نسبت به حقیقت وفادار بوده ایم. در آن که نسبت به دشمنان خود از راه انصاف و مروت بیرون نرفته ایم. در آن که دشمنان خود را به دوستی دعوت کرده ایم و جز بر سر حق، در تمام امور با آنها مدارا کرده ایم. پس اکنون مانند همیشه جز به تو و یاری تو چه امید دیگری باقی است؟

ای یاریگر ناتوان شده گان! چنان کن که حقِ ضایع شده ی خویش را از آنان که در حق ما انصاف و مروت روا نداشته اند بازستانیم. به ما توانی بخش تا با دست و زبان خویش یاریگر آنانی باشیم که دست و زبان خویش و جسم و جان خویش را در طلب حق ایثار کرده اند. یاری مان کن تا دست کسانی را بفشاریم که منفعت خویش را بر مصالح مردم مقدم ندانستند و دست و زبان شان به خیانت نرفت و حقوق مظلوم را به هیبت ظالم نفروختند. دل های ما را با دلهای ایشان یک صدا کن و با دلهای همه ی آن هایی که فریادهای ما بغضِ فروخورده ی آنان نیز هست و سکوت شان نه دلیلِ بیصدایی که نشان غم تنهایی است. بارالها! یک صدایی ما را مقدمه ی همزبانی و همزبانی ما را مقدمه ی همدلیها گردان تا ستمدیده گان به انبوه جمعیت یاری کننده گان دلگرم شوند و یاری گران به قدرت وحدت خود پی برند و ظالمان از هیبت مظلومان بر خود بلرزند. مگر نه چنین است که فرمودی: چه بسا اندک، که بر بسیار غلبه یابد و مگر نه آن که ضعیف را به نیروهای غیبی یاری کنی تا بر قوی تسلط یابند. پروردگارا! آیا قدرت مشیت تو و غلبه ی قضای تو جز به واسطه ی اتحاد مظلومان علیه ظالمان تحقق می یابد. چنان که پیشوای اهل حقیقت، علی (ع) فرمود: مظلوم در سکوت و سکونِ خویش نسبت به ستم، با ظالم در گناهش شریک است.

قبلی ها : (1) (2)

یادی از حافظ شیراز در سالگشت یادمانش

2011-10-12T15:12:00.000+03:30

حافظ که بود و چه گفت که نامش بر پهنه ی این خاک تا ابد جاودانه شد؟
به زودی در این باره مطالبی خواهیم گفت اما به خاطره ی روز گرامی داشت او اینک دو غزل دیگرش:

من که از آتشِ دل، چون خَم می در جوشم مهر بر لب زده، خون می خورم و خاموشم
قصد حال است طمع در لبِ جانان کردن تو مرا بین که در این کار به جان می کوشم
من کی آزاد شوم از غم دل چون هر دم هندوی زلفِ بتی حلقه کند در گوشم
حاش لله که نیم معتقدِ طاعت خویش این قدر هست که گه گه قدحی می نوشم
هست امیدم که علیرغم عدو روز جزا فیض عفوش ننهد بار گنه بر دوشم
پدرم روضه رضوان به دو گندم بفروخت ناخلف باشم اگر من به جویی نفروشم
خرقه پوشیِ من از غایت دینداری نیست پرده ای بر سر صد عیب نهان می پوشم
من که خواهم که ننوشم بجز از راوق خم چه کنم گر سخن پیر مغان ننیوشم
گر از این دست زند مطرب مجلس ره عشق شعر حافظ ببرد وقت سماع از هوشم

***********************************************************

حالیا مصلحت وقت در آن می بینم که کشم رخت به میخانه و خوش بنشینم
جام می گیرم و از اهل ریا دور شوم یعنی از اهل جهان پاک دلی بگزینم
جز صَراحی و کتابم نبود یار و ندیم تا حریفان دغا را به جهان کم بینم
سر به آزاده گی از خلق برآرم چون سرو گر دهد دست که دامن ز جهان درچینم
بس که در خرقه ی آلوده زدم لاف صلاح شرمسار از رخ ساقی و می رنگینم
سینه تنگِ من و بار غم او هیهات مردِ این بار گران نیست دلِ مسکینم
من اگر رند خراباتم و گر زاهد شهر این متاعم که همی بینی و کمتر زینم
بنده آصف عهدم دلم از راه مبر که اگر دم زنم، از چرخ بخواهد کینم
بر دلم گردِ ستم هاست خدایا مپسند که مکدر شود آیینه ی مهر آیینم

چکامه ی مردم غمگین

2011-10-12T11:27:00.002+03:30

حالا بگو چه كنم؟

نازنين

حالا

كه شب از نيمه برگذشته و من

اميد سحرم نيست ديگر

حالا بگو چه كنم

تو اي شاعرِ شبِ پيشين

كه در كنارِ پت پته‌ي شمع كوچكِ خود

راستي را به شعربانگِ خويش فريادي كردي

ميان آن همه دروغ

حالا

در اين شبِ ديرزاي

در شهري كه كوچه‌هاش را ديگر

مرز دروغ و حقيقت ناپيداست

فرياد از چه سر كنم؟

آي بالابلندِ شيرين‌كار

كه روزگاري

روزي

چشمهايِ تو شعبده‌ي نهانيِ صد هزار عشق بود

حالا

كه چشمِ تيره‌ي شبها

از كاسه تهي است

حالا كه نورِ چراغ ديگر

بر رنگِ ناديده روشني نفشاند

حالا كه مرزِ نور و تاريكي

قلبِ تپنده‌ي زني است كه با دستان‌اش

همه‌ي اشتياق‌اش را

از سينه بر كشد

حالا بگو چه كنم؟

وقتي كه جداره‌هاي گلو

از قنديل‌هاي سكوت

زخمي است

و مردانِ مرد

كنارِ دروازه‌هاي شهر

بر گذرگاهِ تاريك

كوله‌بارِ ايمان‌شان را فرو نهاده‌اند

تا گندم و ارزن بردارند

حالا

به جز سقفي بر روزن و

جز نقره فشانِ كمركشانِ صبر

نواي چكامه‌اي پيدا نيست

با ما اگر كه بخواني

گاهي در رقص و ولوله

گاهي نشسته بر تاركايِ حزن

با ما اگر كه بماني

گاهي

دمی نفسی جایی

حالا بگو چه كنم؟

جان از غم زمانه و

دل از فراق تو زخمي است..

فالی از حافظ به مناسبت روز بزرگداشت خواجه شیراز

2011-10-11T20:12:00.003+03:30

سلامی چو بوی خوش آشنایی بدان مردم دیده روشنایی

درودی چو نور دل پارسایان بدان شمع خلوتگه پارسایی

نمی بینم از همدمان هیچ برجای دلم خون شد از غصه، ساقی کجایی؟

ز کوی مغان رخ مگردان که آنجا فروشند مفتاح مشکل گشایی

عروس جهان گر چه در حد حسن است ز حد می برد شیوه بی وفایی

دل خسته من گرش همتی هست نخواهد ز سنگین دلان مومیایی

می صوفی افکن کجا می فروشند که در تابم از دست زهد ریایی

رفیقان چنان عهد صحبت شکستند که گویی نبوده است خود آشنایی

مرا گر تو بگذاری ای نفس طامع بسی پادشاهی کنم در گدایی

بیاموزمت کیمیای سعادت ز همصحبت بد جدایی جدایی

مکن حافظ از جور دوران شکایت چه دانی تو ای بنده کار خدایی

آیین مهرگان و پرتوهای بیم و امید

2011-10-10T16:35:00.001+03:30

در بخش های گذشته(1)، حکایت پیروزی فریدون و کاوه آهنگر را بر نظام سیاسی ضحاک بازنموده و از فرآیندهای اجتماعیِ دخیل در آن پرده برداشتیم. امروز، نگاهی خواهیم افکند بر آن واقعیتِ تاریخی که از دل این داستان درباره ی فرهنگ اجتماعی ایران فرافکنی می گردد.

تکرار و پیایند مداومِ این زنجیره، یعنی فروپاشیِ جمشید و سپس برنشینیِ ضحاک و دوباره ظهور فریدون، در تاریخ ایران به وفور رخ داده است. شهریاری بر تخت می نشیند (به شیوه ی روی کار آمدن اش کاری نداریم) پس از چندی به دلیل نبودن هیچ سازماندهی و نظامِ نظارتی اجتماعی، و بی تفاوتی و انفعال اکثریت مردم نسبت به کردار و رفتار حاکمیت، تخت نشین تبدیل به خودکامه ای ویرانگر می گردد. این مسأله در مورد همه ی دولت ها مصداق می یابد، چه جمشید که شهریاری محبوب بوده، چه ضحاک که به واسطه ی زور بر مردم استیلا یافته و چه فریدون که توسط توده ی مردم انتخاب شده و به قدرت رسیده است.

دورانِ جهنمی ضحاک به پایان می رسد. اکنون جشنِ شاخه های گل و شیرینی و لبخند است و مردم همه پایکوبان و غزلخوان به استقبال سالارِ نو می شتابند. او را بر سر دست می گیرند و بر می کشند. فریدون آمده تا بهشتِ موعود را در زمین برای ما محقق کند. امروز، روزِ مهر است و برادری. روزِ فراموشی کینه ها و به بار نشاندنِ صلح و دوستی بر دل هاست. (دیو چو بیرون رود فرشته درآید) پس، چون آن دیوصفتِ هیولا کردار را بیرون راندیم، لاجرم پری روشی بر جای او نشسته است. سالارِ کهن چون رانده شود، تختِ سروری را برای سالارِ نو مهیا کنید. اما این تخت، و قدرتِ نامحدود رهبری در کنارِ توده ای جاهل و خواب آلود، سالارِ نو را به کجا می کشاند؟

به قول کارل پوپر: شاید خطرناک ترین اندیشه سیاسی، همان آرزوی کامل کردن و خوشبخت ساختن انسان است. کوشش برای پدید آوردن بهشت در زمین، همواره دوزخ ساخته است.

اهمیت اساسی از نظرِ من، در نظامِ اجتماعی ای است که شهریار تازه بر آن قدم می نهد. او در هر حال، یک انسان است. حتی اگر یزدان پرستی آزاده همچون فریدون باشد، یک نظام اجتماعی فاسد و پوسیده، او را به خطا و انحطاط می کشاند. جامعه ای که هزار سال انتظار می کشد تا نجات دهنده ای ظهور کند و کسی همچون کاوه، از میان همین اجتماع از شدتِ درد و رنج، طغیان کند و فریادهایِ جگرخراش و جان سوزش، وجدان خفته و حتی مرده ی مردمی سوگوار را دوباره احیا کند، تا دستی بجنبانند و انقلابی بکنند.

تاریخِ ایران را اگر بکاویم، لبریز از چنین فرآیندها و سازو کارهایی است. گرچه هیچ خودکامه ای در تاریخ ما دولت و اقبالش زیاد دوام نیاورده و به زودی فروریخته است اما در مقابلِ حاکم نوآمده نیز هیچ نیروی بازدارنده ای به طور مداوم حضور نداشته و کار توده ی مردم نیز عجالتا این بوده که در یک دم بشورند و همه چیز را در هم بریزند و یک نظامِ پایدار و محکم را به کلی در هم بشکنند. سپس، فردی را سرِ جای آن قبلی بنشانند و خود پا پس بکشند. پا پس کشیدنی چنان، که حتی اگر فریادهای دردمندانه ی زنان و مردانی که از ظلم و بیدادِ حاکم تازه آمده، فغان شان به آسمان برود، گوشِ مردم آن را نشنود و چنان خود را به خواب بزند که ما مردی دیندار و یزدان پرست را نشانده ایم. هر چه او بگوید درست است و هر چه بکند، عین عدالت و حقیقت است و مخالفان او مشتی فاسدِ منافق و بدکار هستند. اعتمادِ نابخردانه ی توده، بر ظواهرِ دولت های متظاهر و عوامفریب، موجب می گردد که تا مدت های مدید، فساد و تباهی بیکرانِ نظام حاکم، بر مردم آشکار نشده و زمانی آن ها به خود آیند که ضحاکی دیگر بازتولید شده و مارهای کشنده ی دیگری از دو کتفش برزده اند.

فریدون چون به قدرت می رسد، مناصب را میان خاندان و قبیله خود تقسیم می کند. همخونی، در ساختار قبیله ای جامعه ی ایرانی نقش تعیین کننده ای بر عهده دارد. همخونی، جدای از معنای متعارف در معنای دیگری نیز به کار می رود. دو نفری که بر یک عقیده و مشرب هستند و با هم خط فکری یکسانی دارند نیز همخون دانسته می شوند. همخونی فکری و نژادی، دو عامل مهم در ساختار قدرت حاکمان به شمار می روند. حکومت هایی که با خون و انقلاب بر سر کار می آیند، به زودی به قدرت هایی سرخ بدل می گردند. قطارِ نظام، از میان اجساد همفکران قدیم و مخالفانِ تازه عبور می کند. تنها عده ی قلیلی با رهبرِ انقلابی باقی می مانند. همان ها که با وی همخون هستند. جدای از همخونی، هیچ چیز دیگری برای حاکم تازه و نظام انقلابی ملاک ارزش واقع نمی شود.

علاوه بر این در روایت فردوسی می بینیم، نخستین کاری که فریدون می کند ساختن گرزی از سر گاومیش است که به گرزِ گاوسر شهره می گردد. این نمادِ تشکیلات نظامی و ارتشی مجهز است. چنین حکومت هایی، می دانند که به زودی در معرضِ مخالفت هایی سخت و بنیادین قرار می گیرند. لذا از لحاظ نظامی خود را تقویت می کنند.

روزِ مهرگان، برآمدنِ فریدون و فروپاشی ضحاک، همان گونه که دیدیم رازهایی دیرینه را در خود پنهان دارد که هر چه بازگشایی شوند باز عمق بیشتری از آن نمایان می گردد. ژرفایی که آدمی را بر تاریخ کهن سال این مرزبوم، نگران کرده و بر آینده ی آن بیمناک می گردد. اما، مام وطن، سرزمین اجدادی ما از طرفی جایگاه و خاستنگاهِ مهر نیز هست. مهری که در ذره ذره ی این خاک و در سنگ و کلوخ آن ریشه دوانده و گرچه در طول تاریخ همواره لگدمال شده و زیر سم ضربه های ستورانِ ارتش جبار، در هم شکسته است اما همواره از جایی در دلِ خاکی دوباره شکفته و جوانه زده و بارور گشته است. این امید، همیشه در دل ما و انسان هایی که در تاریخِ همیشه در جستجوی مهر و صلح و برادری و آزادی بوده اند، جایِ خود را حفظ خواهد کرد.

به امید آن روزگار..

هجدهم مهرماه

داریوش الف.

1) بخشهای گذشته: بخش اول؛غلبه فریدون بر ضحاک ستمگر
بخش دوم؛ داستان فریدون

كشف حقيقت از راه زبان

2011-10-10T13:18:00.000+03:30

صورت و معنا در شعر ي از شاملو

در تقلاي بسيار جهت نقاشيِ انديشه‌ها در فضاي زبان يا جوششِ كلام و تبلور معنا در چشمه‌هاي متن به سانِ نقشِ خورشيدي بر بركه‌ي آينه‌ها؟ به راستي شاملو به كدام راه رفته و بر كدام منزل فرود آمده است؟ آيا چنان كه خود در قامت انكار گفته «از سر خودنمايي درگير تلاشِ پروسواس گزينش الفاظي هر چه فاخرتر» نيست! گزينش به معنيِ سازوكارِ خودآگاهانه در جريان آفرينش و نفيِ حضور تجلي‌وار معناست. برآنيم نسبت معنا و صورت را در شعر شاملو بررسيم و البته چنان كه شايان مجالي اندك است با تكيه بر يك شعر (در آستانه) تحليل خود را صورت مي‌بخشيم گرچه مقصود كليتِ حيات شعريِ شاعر و به دست دادن منظري كلي و نه نهايي است.

شاعر مي‌گويد:

خروشي بي‌خويش

از خراشِ حنجره‌يي خونين

بنيروتر از هر كلام بليغ است

سنجيده و برسخته

چنان كه برمي‌آيد همٌِ شاعر در فرآيند خلق شعر بر تجلي حضور معناست بدان سان كه شعر، خودِ وجود باشد نه نماد و نماينده‌ي آن. همچون عروجِ موسيقي در سمعِ تشنه‌گان معاني، اين پديدار نيز به منزله‌ي جاري شدن شعر در گستره‌ي زبان است. اين امر، تجربه‌اي عاشقانه و واقعيتي معنوي است كه هر مخاطبِ بخرد با آن هم‌ساز مي‌گردد. شعر در اين حالت چونان پديده‌اي است كه در سطحِ تأويل، هر مخاطبي را در پناهِ خود منزل مي‌دهد و لذا حايزِ خصلتي وجودي است يا به عبارت ديگر جاندار و ديناميك است. اگر زبان را واجدِ چنين مجال و كيفيتي بدانيم در اين صورت، شعر، وطنِ شاعر مي‌گردد و وطنِ هر آن كس كه بدان پناه برد. به قول هايدگر:

«وجود، پناهگاه انسان است زيرا حقيقت انسان، حضور در برابر وجود است و اين حضور در زبان متجلي مي‌شود. بنابراين زبان هم خانه‌ي وجود است و هم مأواي انسان»

بايد خاطرنشان كرد مقصود ما از شعر در گزاره‌هاي بالا، به صورت كلي كلام را در برمي‌گيرد يعني هر آن چه كه در زبان تحقق و تبلور مي‌يابد و البته گرايش به تعالي نيز جزو پيش‌شرط‌هاي مفروض ماست. خود هايدگر جمله‌اي دارد كه مي‌گويد: «شعر ناميدنِ قدس است». اين جمله، همچنان كه منظرِ ما مبين نگرشي خاص است و نه عام كه جاي بسط آن در اين مجال نيست اما دست‌كم در اين رهگذر تا حدودي آشكار خواهد شد.

باري واضح است كه تمناي ذكر شده(تجلي وجودي شعر)، آرماني است كه بايد ديد تا چه حد در شعر شاملو محقق شده است. آن چه كه در مواجهه با شعر شاملو نمايان مي‌گردد جدالي مستمر است كه شاعر گاه و بيگاه با خودِ مطلق‌گراي‌اش بر سر شكل و چگونگي برداشتنِ روپوش از پيكر حقيقتِ ناب وجود در مجال زبان و اساساً بر سر خوانشِ نقش مستتر در آينه‌ي حق‌نماي خويشتن و شعر درگير آن است. شاعر در جستجوي مسجدِ خويش درياها را درمي‌نوردد سوار بر كشتي‌اي كه خود ناخدايِ آن نيست و حتي از مقصد و مقصودِ سفر ناآگاه است:

خداي را

ناخداي من!

مسجد من كجاست؟

در كدامين دريا

كدامين جزيره؟

تنها اين معرفت با اوست: كه عشق، نه تنها راهنماي گذر از ظلمات كه خود مقصد نيز هست:

آن جا كه من از خويش برفتم تا در پاي تو سجده كنم

به نظر مي‌رسد شاعر، بيش از آن كه از آن چه به ديده‌ي يقين مشاهده كرده سخن بگويد، از چيزي مي‌گويد كه در انتظار ديدنش به سر مي‌برد. مكاشفه‌ي وي در تلاش براي يافتن، معنا مي‌يابد و لذا شعر او روشن كردنِ چراغ نيست، جستجويِ كليد است. او كسي است كه با قلب خود مي‌انديشد و با زبان، دري را مي‌گشايد كه مخاطب از طريقِ آن مي‌تواند واردِ خانه‌ي تفكرش شود. در اينجا لازم است نسبت و رابطه‌ي ديالكتيكي (هم‌سخني) شعر و انديشه را بشناسيم و فاصله يا نزديكي اين دو را در درياي زبان يا ساحت وجود بسنجيم.

اظهارِ سخن، جستنِ مخاطب است و سخنِ سنجيده‌تر مخاطب بخرد‌تر مي‌جويد. عبارت از سويي، پوشاندنِ معناست زيرا همان‌گونه كه نام‌ها حجاب ماهيات اشيا هستند، سخن نيز استتار حقايق است. اما در غيابِ معنا، گزيري از به كارگيري زبان نيست. مشاهده‌گر مايل است از لذتِ ديدار با مخاطبي كه به فيض شهود نايل نشده سخن بگويد. زيرا او ناگزير است جهت شرحِ آن چه كه ديده، در غياب آن شيء، از بستري مشترك بهره برد كه براي مخاطبش قابل درك باشد. اگر آن شيء يك گل باشد توصيف رنگ و شكل ظاهري نظم و هارموني و ميزان لطافت مي‌تواند راهگشا باشد و براي توصيف بو، شخص مي‌تواند از احساسي كه پس از بوييدن به وي دست داده، جهت تشريح استفاده كند. اما اگر موردِ مشاهده، يك مفهوم يا امري انتزاعي باشد كه در مورد شاعر، تجربه‌اي معنوي است، آن‌گاه تببينِ تجربه كاري دشوار خواهد بود. شاعر اينجا از ظرفيت‌هاي زبان بهره مي‌جويد و دست به دامن تشبيه و استعاره مي‌گردد. در مورد متفكر، موردِ مشاهده، ايده‌ها و مفاهيم هستند. او نيز به مانند شاعر جهتِ بازنمايي از ظرفيت‌هاي موجود در زبان بهره مي‌جويد و امور انتزاعي را بر محملِ لفظ و عبارات سوار مي‌كند. خوانشگر، يعني مخاطبي كه با متن (نوشتار) يا همان، سخنِ در زبان (در مقابل گفتار يا سخنِ بر زبان)، مواجهه مي‌كند مي‌بايست ابزاري به كار برد كه روپوشِ عبارات را از روي مفاهيم كنار بزند و حجابِ صورت را از معاني بردارد. اين ابزار همان تأويل است.

انديشه‌گر بنا به عادت با ساختارهاي نظام‌مند روبه‌روست و آن چه كه بر شاعر به صورت هجمه‌اي بكر و بديع از معاني تجسد نايافته پديدار مي‌گردد بر متفكر به صورت‌هاي قوام يافته‌تر و منسجمي عرضه مي‌گردد.

شاملو، شعرسازي عصيان‌گر است. او پي‌افكننده‌ي جدالي دروني با خويش است كه تاريخِ معنويت سرزمينِ خويش را كه گاه به هيأت دريافت‌هاي قلبيِ خود اوست به سينه‌ي ديوار چسبانده و روبروي گلوله‌بارانِ پرسش‌هاي خردِ نقاد قرار مي‌دهد. او اين جدال را در برزخِ وجود خويش مي‌آغازد تا از دلِ آن شعري بركشد. اما تجربه‌ي او يعني منشأِ شعرش، وحي و الهام نيست. اينجا چشمه‌هاي جوشاني دركار نيست كه از بخارِ متصاعد شده‌شان در آسمان قلب شاعر، شعر تبلور يابد. تنها همان حنجره‌ي سرخ است كه هر نواي‌اش فريادي مي‌شود و هر ضجه‌اش، شعري. لذا در مواجهه confrontation با شعر شاملو، و در فرايندِ فهم آن، قادر و حتي مجاز به خروج از حيطه‌ي زبان نيستيم. زيرا كه حقيقتي فراتر از زبان وجود ندارد. شايد به ويژه بدين لحاظ اين جمله كه با شعري مدرن روبروييم معنا يابد و درست در همين منظر است كه مي‌توان گفت درباره‌ي شعر شاملو، گفته‌هاي امثال دريدا و فوكو مصداق مي‌يابد. اما آن گزاره‌ها في‌المثل در فهم اشعار شاعراني مانند مولانا، حافظ و عطار صادق نيست و حتي بيراه است. در اينجا، مجالِ تفصيل در اين مورد نيست تنها مي‌توانيم به اين نتيجه برسيم كه شاملو، از معدود شاعرانِ اين سرزمين است كه ساختارِ زبان‌شناسيك اشعارش در اين نمط مي‌گنجد. گرچه در بطنِ شعر شاملو به بسياري از مفاهيم و به طور كلي جوهره‌ي معرفت‌شناسيِ سنتي ايراني برمي‌خوريم.

شاملو، پرسش‌گرِ زندگي است و نه وجود. انديشه‌ي او، حيات را مي‌جويد در اين كره‌ي خاكي و بيش از آن كه بنيانِ چيزها را فرارويِ تيغ جراحي نهد، از نتايجِ انسان‌محورِ اسفناك و شيوه‌هاي پيچيده‌ي پيوندها پرده برمي‌دارد. شاعرانگي او بيش از آن كه مفاهيم هستي‌شناسانه را به جستجوي معنا و حقيقت بپيمايد، تاريخِ انساني وجود را به چالش مي‌كشد. گر چه او نيز به مانند غالب شاعران «آن مفهوم مجرد را مي‌جويد» كه تجلي‌اش در هيأت داوري دادگر، موردِ انتظار و تمناي اوست، اما آن چه كه روح وي را مي‌آشوبد رنج‌هاي آدميان است كه به اعتقاد وي، خود آنها مسببِ سرگرداني خويش در چنبره‌ي حياتند. تأثرِ شاعر از وضعيتِ اسف‌بار انسان معاصر تا به حدي است كه با معيار سنجش قرار دادنِ آن به عنوان اشرفِ آفرينه‌گان، خدايي را برخوردار از شكوه و جلال نمي‌بيند.

همان‌گونه كه سايه‌ي جبريِ تقدير را مي‌توان بر گستره‌ي اشعار شاملو و از جمله در شعر مذكور عيان ديد، همچنين ناگزيري مرگ كه به عنوان عطفِ زندگي انسان فاني معنايي درخور به هستي وي مي‌بخشد حادثه‌اي شگفت تصوير و تعبير مي‌شود. شاعر در وجودِ خويش رستاخيزي را انتظار مي‌كشد كه جداي از آموزه‌هاي دين و سنت، خود به تأويل آن پرداخته و مفهومي شخصي بدان مي‌بخشد. او گرچه مرگ را به عنوان تقديري محتوم مي‌پذيرد و در برابرِ هجومِ لشگريانش تسليم مي‌شود اما مي‌كوشد تلخيِ ناگزيري اين واقعه را به واسطه‌ي معنايي آرماني كه خود بدان مي‌بخشد تسكين دهد. او نزديكي به مرگ را به منزله‌ي نزديكي به پايانِ سرگشته‌گي تلقي مي‌كند:

افسانه‌ي سرگردانيت

-اي قلب دربه‌در!-

به پايان خويش نزديك مي‌شود. (شعر چلچلي از مجموعه‌ي ققنوس در باران)

انتظارِ رستاخيز براي او، انتظارِ داوري نهايي است. بدين سان، مرگ، در واقع آغازِ فرآيند داوري است. اما دادگري از نقطه نظر شاعر، بيش از آن كه به مانندِ منظر سنتي، واجدِ كيفيتي آخرت‌گرايانه و بعدي تمثيلي باشد داراي وجهي رئاليستي است كه حجيتِ غيربشري را در انتهاي افق ديد خويش مي‌نهد و به آن دل مي‌بندد: (و ترديد)

كاشكي كاشكي

داوري داوري داوري

دركار دركار دركار دركار

به بيان ديگر، ديالكتيكِ جستجوگر شاعر، ميان دو غايت در نوسان است. يكي آرزوي آرماني دلربا، كه نقشِ فريباي ذاتِ مطلقي را فراروي مي‌نهد كه دادگري را معنا مي‌بخشد و ديگر تجسد و تجلي آن ذات در مفهومِ هگلي تاريخ كه شاعر برداشتي شخصي از آن ارائه مي‌دهد.

اما آن چه كه در اين شعر، و شعرهاي مشابهِ ديگر، نمودِ روشني دارد، عدمِ قطعيت يا ترديد افكني درباره‌ي آن چيزهايي است كه ذهنيت سنتي بديهي مي‌انگاشته و در واقع طرحِ پرسش‌هاي سقراطي است جهتِ زدودنِ سستي و كرختي انديشه‌هاي جامد كه مقلدانه درجازدنِ انديشه‌هاي خود را در نقطه‌اي ثابت، دينداري و ايمان انگاشته‌اند. شاعر، به درستي توانمندي و شكوهِ حقيقي انسان را درك كرده و مي‌ستايد. او گرچه غفلت انسان معاصر از سرشت و جوهره‌ي ازلي خويش و تن دادن به فرومايه‌گي را در بسياري از اشعار خويش تصوير مي‌كند اما آگاه است كه موجوديت انساني بر مبنايِ دشواري وظيفه‌اي است كه در تعابير عرفاني از آن به امانت الهي ياده شده است. همان كه در قرآن، چنان عظمتي براي آن قائل شده كه حتي كوهها و آسمان و زمين را ناتوان و ناشكيب از حمل اين بار عظيم دانسته است.

شاعر علاوه بر اين كه مي‌كوشد صدايِ رساي زمانه‌ي خود باشد، نيز بر آن است تا در آستانه‌هاي كمال خويش فرياد نامنقطعِ زمان باشد در گوش تاريخ. زبان اين امكان را براي او فراهم مي‌آرد كه به قدر همت خويش از حصار زمان و مكان فراتر رود و شعرش چون موجود حياتمند در صورت تأويل‌هاي تازه لباس‌هاي نو نو به تن كند. رمز و استعاره در اين كار او را مدد مي‌كنند تا در هر زمان خون‌هاي تازه به رگ‌هاي شعر تزريق كنند و شعر را در ادوار پياپي به شعرِ اكنون بدل كنند:

غريويم و غوغا

اكنون،

نه كلامي به مثابه‌ي مصداقي

كه صوتي به نشانه‌ي رازي (سرود ششم، از مجموعه‌ي حديث بي‌قراري ماهان)

پيداست كه شاملو به اين ترفند آگاه است. اما تنها دانستنِ راه و مقصد، براي تا انتها رفتن بسنده نيست. آن چه كه مايه‌ي تداوم و بقاست، بيش از هر چيز ديگر جان‌مايه است. روحي چنان غني دربايست است كه كالبدهاي پياپي را تاب آرد و دچار تباهي و پوسيدگي نگردد. شاعر، انسان را در جهان مي‌نگرد و به درستي جان‌مايه‌ي بقا را در وي تشخيص مي‌دهد:

انسان زاده شدن تجسد وظيفه بود

توان دوست داشتن و دوست داشته شدن