Apawad

सिस्टम(ले) नचल्ने देश !

noreply@blogger.com (Arjun Apawad) — Wed, 04 Mar 2026 01:50:00 +0000

सुरूमा आफ्नै अनुभव

जग्गाको तिरो बुझाउन वडा कार्यालयमा छु । मेरो घडीमा विहानको १० बजेर केही मिनेट मात्रै गएको छ । कार्यालयमा १ जना कर्मचारी छन् । मैले आफ्नो काम बताएपछि उनले भने `सचिव आउनुभएको छैन ।´ एकछिनपछि उनले मसँग कागजात मागेर कम्प्युटरमा विवरण राख्न लागे । २५ मिनेट गएपछि एक कर्मचारी आए र विद्युतिय हाजिरीमा बुढी औँला घुसारे । त्यसको १० मिनेटमा अर्को आए । अघिल्लोले झैँ औँला घुसारे । त्यसपछि मेरो काममा लागेका कर्मचारीले भने `सर सिस्टम चलेन । एकछिन पछि चल्छ कि पर्खनुस् है।´

मसँग पर्खनुको विकल्प थिएन । १५ मिनेटजति पर्खदाँ अर्को कर्मचारीले विद्युतीय हाजिरीमा अनुहार देखाइन् । मेसिनबाट आएको थ्यांक यू मेसिन नजिकै भएरमात्रै मैले सुनेँ ।

भित्तामा वाइफाइको युजर नेम पासवर्ड र क्युआर प्रिन्ट गरेर टाँसिएको रहेछ । मैले मोबाइलमा वाइफाइ जडान गरेपछि फेरि एकपटक कर्मचारीलाई सोधेँ । ´डाटा त ड्राफ्टमा बस्छ । सर १५ मिनेट पर्खौं न । चलिहाल्छ कि !´

सिस्टम नचले पनि वाइफाइ गजबले चलिरहेको थियो । हाम्रा सरकारले सिस्टम चलाउनभन्दा वाइफाइ चलाउन जोड दिन्छन् । सञ्चार क्षेत्रमा लामो समय काम गर्ने नागरिक सरकारका सञ्चारमन्त्री पनि फ्री वाइफाइमा विकास र समृद्धि देख्छन् । मतदाता नामावली संकलन गर्ने बेलामा निर्वाचन आयोगको साइट डाउन भएको भन्दा उपत्यकाका केही ठाउँमा फ्री वाइफाइमा उनको बढ्ता चासो देखिएको थियो ।

१५ मिनेट पछि सोध्दा मैले अर्को कुरा थाहा पाएँ । सिस्टम ३ दिनअघि देखि नै चलेको रहेनछ । त्यसपछि मैले `सिस्टम चलेपछि मलाई खबर गर्नुहोला । म पैसा तिर्छु । खाताको क्यूआर दिनु न´ भनेर कर्मचारीसँग अनुरोध गरेँ ।

मेरो अनुरोधमा जवाफ थियो `क्यूआर प्रत्येक ट्रान्जेक्सनमा फेरिन्छ ।´

`अनि म के गरौँ त´ मैले फेरि सोधेँ । कर्मचारीसँग मेरो सवालको खास जवाफ थिएन । म कार्यालयबाट निस्किएँ । यो कुराकानी भएको २ हप्ता बितिसकेको छ । कार्यालयले खबर गरेको छैन । म फेरि कार्यालय पुग्दा सिस्टम चल्छ भन्ने निश्चित छैन । एउटा कुरा चाहिँ निश्चित छ । त्यो भनेको यो काममा लाग्ने हर्जना मैले नै तिर्नुपर्ने छ । यसमा सरकार कुनै रूपमा जिम्मेवार हुने छैन ।

जेन जी आन्दोलनमा देशको धेरै क्षेत्र प्रभावित भएको छ । यसले नीतिहरूको मूल नीति राजनीतिलगायत कर्मचारीतन्त्र, प्रशासनतन्त्र, न्यायिक क्षेत्र, सुरक्षा संयन्त्रमा व्यापक सुधार गर्ने अपेक्षा गरिएको थियो । आन्दोलनको स्वामित्व लिने खास नेतृत्व नहुनु र परिवर्तनको प्रस्ट खाका नहुनुले यो पानीको फोका हुने प्रस्ट लक्षणहरू देखा पर्न लागेका छन् । दैनिक जीवनमा भोगिने सरकारले वडा कार्यालयमा नागरिकले पाउने सुविधा त माथि उल्लेख भइसकेको छ ।

यो अवस्था पक्कै एउटा वडाको मात्रै होइन । वडा कार्यालयजस्तै सरकारी निकायहरूमा यो साधारण समस्याको रूपमा मानिन्छ । हामीलाई सरकारले प्रयोगमा ल्याएका अनलाइन सफ्टवेयरहरूको प्रभावकारितामा छलफल गर्न समय छैन । काठमाडौंका विभिन्न स्थानमा नि:शुल्क वाइफाइ जोडेपछि हामीलाई विकास भैगयो । हरेक समाजले आफ्नो औकात अनुसारकै नेतृत्व पाउने न हो ।

सरकारले दिने सेवा सुविधा सहज रूपमा पाउने अवस्था आमजनताका लागि अझै सहज देखिँदैन । प्रहरीका हतियार तथा बर्दीसमेत लुटपाट भएको र यसलाई पनि राजनीतिक आँखाले हेर्न लागेपछि अब यस्तै जटिलता आए शान्ति सुरक्षाको अवस्था के हुने हो भन्न गाह्राे छ । राजनीति गर्ने सबैलाई अपराधी देखाएपछि अब हामीलाई शासन गर्न आउने चक्रे मिलन र दीपक मनाङेहरू नै हुन् । अनधिकृत रूपमा व्यक्तिको सम्पत्तिमा प्रवेश गरेर त्यसको तोडफोड गर्ने विषय अधिकार हुने व्याख्याले हामीलाई कता पुर्‍याउने हो ? अझै चिन्ताजनक कुरा त यो एकदम गजब हो भन्ने गगन थापा यो समयका नायक हुन् । उनले भोलि यस्तै घटना द‍ोहोरिए समर्थन गर्छन् कि विरोध त्यसका लागि पर्खनुको विकल्प छैन ।

राजनीतिक स्वार्थका लागि जे पनि गर्न तयार रहने नेतृत्वले हामीलाई लैजाने भड्खालोतिरै हो । गगनले अगुवाइ गरेको विशेष महाधिवेशनमा बोल्ने विश्वप्रकाशको `संरचना जले जलुन मान्छे मर्नुहुन्न´ भन्ने भाषण भीडको मनोविज्ञान मात्रै भन्नु भूल हुन सक्छ ।

विधिको शासन मान्ने विषय अहिले अनिवार्य हुनुपर्ने हो । भदौ २३ मूलत: विधि मानिएन भनेर सुरु भएको थियो । त्यसपछि बनेको नागरिक सरकारका गतिविधिले यो ऐच्छिक विषय बनाइएको छ । नेताले आफ्नो अनुकूल विधान परिवर्तन गराउनु र राज्य सञ्चालनमा रहेकाहरूले मनमौजी शासन गर्नुले हामीले यो अवस्था भोग्नु परेको हो । अझै चाखलाग्दो विषय त जो प्रधानन्यायाधीश भएर सरकार नेतृत्व गरिरहेका छन् उनैले अदालतलाई सरकार संविधान अनुरूप नै चलेको भनेर लिखित जवाफ पेस गरेका छन् । उनैले छानेकी महान्यायाधिवक्ता आफ्नो परिवारलाई जोगाएर अब निश्चित व्यक्तिलाई सुनपानी चोख्याउने काममा दत्तचित्त भएर लागेकी छिन् ।

नेतृत्व सही भए आमजनता सही हुन कर लाग्छ । यस्तो परिवेशमा हामी विकास खोजिरहेका छौँ । समृद्धि चाहिरहेका छौँ । यो देश स्विट्जरल्याण्ड सिंगापुर बन्ने सपना देखिरहेका छौं । यो खासमै रमाइलो पक्ष हो ।

वैज्ञानिक अध्ययन अनुसन्धानले सकरात्मकभन्दा नकारात्मक कुरा छिटो फैलने कुरालाई सही ठहर्‍याएका छन् । सन् २०१९ मा सोरोका सहितका वैज्ञानिकहरूले गरेको अध्ययनको नतिजाजस्तै हामीले पनि सकरात्मकभन्दा नकारात्मक कुरा छिटो अनुसरण गर्ने गरेका छौँ ।

भारतमा २०२३ डिसेम्बरमा संसद् भवनमा केही मानिसहरू अनधिकृत रूपमा प्रवेश गरे । तानाशाह चाहिन्न भन्ने नारा लगाए । सरकारले त्यसमा संलग्न सबैलाई पक्राउ गरेर आतंकवादसम्बन्धी कानुनअन्तर्गत कारवाही गर्‍यो । त्यस घटनामा सरकारी सुरक्षा प्रणालीको बारेमा प्रश्न उठाएर गृहमन्त्रीको जवाफ मागेका सांसदहरूलाई निलम्बन गरियो । विपक्षीहरूले पनि यसमा राजनीति गर्न आवश्यक ठानेनन् ।

हामीकहाँ माइतीघरमा आन्दोलनको स्वीकृति लिएर बानेश्वरको संसद् भवनमा आगलागी गर्न तम्सनेहरू महान एवं गौरवशाली बनाइएका छन् । विद्यार्थीलाई पोसाकमा नै आन्दोलनमा बोलाउनेहरू आजका नायक हुन् । त्यो सही भन्नेहरू आज नायक भएका छन् । हामीले पनि छिमेकीको राम्रो कुरा सिके त राम्रै हुन्थ्यो नि !

सिक्न पर्ने अर्को विषय अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता हो । हामीलाई यसका सिमाका बारेमा बुझाइएको छैन । हामीले बुझ्न नखोजेको पनि हुनसक्छ । कसैलाई प्रतिक्रिया जनाउँला हामी कस्तो भाषाशैली प्रयोग गर्छौं ? कस्ता शब्दमा भनाइ राख्छौं ? यसले समाज कुन अवस्थामा छ भन्ने देखाउँछ । मन नपर्नेहरूसँग पनि शिष्ट भाषा प्रयोग गर्न सके मात्र हामीले अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता उपयोग गरेको ठहरिन्छ ।

हाम्रो देशको राजनीतिक प्रणाली संसदीय व्यवस्थामम आधारित छ । यसमा हामीले बेलायतको प्रणालीलाई पछ्याएका छौं । बेलायतमा पनि अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता छ । उनिहरूले यसको प्रयोग सीमाविहीन रूपमा प्रयोग गर्दैनन् । सन् २०२३ मा बेलायतले १२ हजारभन्दा धेरैलाई कमेन्ट लेखेकै भरमा नियन्त्रणमा लियो । हामीले यसलाई पनि उदाहरण मान्ने हो भने धेरै कुरा फरक पर्नेवाला छ । नाकको डाँडीभन्दा पर नदेख्ने र आकलन गर्न नसक्ने हाम्रो आम बुझाइ बन्न पुगेको छ ।

सार्वजनिक पदमा बस्नेसँग जवाफदेहिताको विषय सँगसँगै आएको हुन्छ । नेपाली समाज भने बहुत गजबको मनोविज्ञान लिएर बसेको छ । चुनाव जितेपछि एकपटक पनि सार्वजनिक सम्वाद नगरेको र कुनै मिडियामा अन्तर्वातासमेत नदिएको मानिस अहिले धेरैको आदर्श हो । रमाइलो यसमा छ कि राजनीतिक जवाफदेहिता खोजी गरेका जेन जीको उम्मेदवार नै उही ! यस्तै पाखण्डले गर्दा न देशमा सिस्टम बन्छ, न बनेको सिस्टममा कोही चल्छ । यस्तो अवस्थामा कसरी भनेको परिवर्तन हुन्छ ?

असल नियतबाट गरिएका काममा पनि ख्याल पुर्‍याउन नसकिए त्यसले सोचेअनुसार प्रतिफल दिन सक्दैन भन्ने कुरा स्वास्थ्य क्षेत्रमा सरकारले सञ्चालन गरेको स्वास्थ्य बीमा हेर्दा पुग्छ । विपन्न नागरिक लाभान्वित हुने य‍ो कार्यक्रम आज धेरै अस्पतालमा सञ्चालन गर्न नसकिने अवस्थामा छ । शिक्षण अस्पताल महाराजगन्जले कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सकिन्न भनेर सूचना नै प्रकाशन गरिसकेको छ । हामीले बनाएका सिस्टममा पाइलैपिच्छे समस्या किन खडा हुन्छन् यो सुरु गर्ने गगन थापालाई पनि सोच्न यतिबेला समय नहोला । सिस्टमले खोजी गरेको आचरणमा बस्न कोही तयार नहुने भएपछि हुने भद्रगोल हो । स्वास्थ्य बीमामा भएको त्यही हो ।

अन्तमा, सूचना प्रविधिको क्षेत्रमा अहिले आफैं सोचविचार गर्ने कृतिम वौद्धिकता (artificial intelligence) क‍ो प्रयोग सामान्य बन्दै गएको छ । यसमा खोजेजस्तै नतिजाका लागि सही निर्देशन आवाश्यक छ । सही निर्देशन प्रयोगकर्ताले निकाल्न खोजेको नतिजामा निर्भर रहन्छ । यस्तै हामीले खोजेको सही परिणामका लागि हाम्रो व्यवहार जिम्मेवार रहन्छ । नचल्ने सिस्टम चलाउन अप्ठ्यारो छैन जति हाम्रो व्यवहार सुधार्न छ । सिस्टममा विश्वास गरौँ । भनेजस्तै परिवर्तन भोलिपल्टै नहोला । कुनै दिन अवस्य हुनेछ ।

यो सामाग्री नेपाल भ्युजमा मङ्गलबार, ०६ माघ २०८२, ०७ : १५ मा सिस्टम(ले) नचल्ने देश ! शिर्षकमा प्रकाशित भएको थियो ।

बुझाई बदलौ, सीमा सम्झौं; देश यसै बन्छ !

noreply@blogger.com (Arjun Apawad) — Wed, 21 Jan 2026 14:27:00 +0000

‘हिजो भएको राजनीतिक पार्टीहरू, नागरिक समाज, नेपाल सरकार र निर्वाचन आयोगको ६ घण्टा बसेको छलफलमा बिदेशमा बस्ने नेपालीहरूलाई भोट दिन सक्ने व्यवस्था गर्ने प्रस्तावको कुनै निर्णय गरेनन् । नेताहरू र नागरिक समाजको अगुवाहरूले भाषण मात्र छाँटे र ६ महिने सरकारको दोषहरू मात्र देखाए । कुनै पनि समस्याको निकासका लागि सिर्जनशील र ठोस राय दिन नसक्ने पार्टीहरू, नेताहरू, नागरिक समाज र सरकारले देशलाई डुबाउँछन् । त्यसैले युवा पुस्ताले नेतृत्व समाल्न आगामी चुनावमा ज्यान फालेर लाग्नु पर्‍यो । काठमाडौंमा जुलुस निकालेर केही हुनेवाला छैन ।’

आफ्नो आत्मकथाको किताब बेचेर कृषि औजार सञ्चालन गर्ने अभियान छाडेर शिक्षा मन्त्रालय सम्हाल्न आइपुगेका महावीर पुन आफ्नै पाराका छन् । त्यही पाराले गर्दा उनी बेलाबेला अप्रिय सत्य ओकलिरहेका हुन्छन् । माथिको कुरा उनले विदेशमा रहेमा नेपाली नागरिकलाई मतदान गर्न दिने सन्दर्भमा पुस ७ गते भएको बैठकको कुरा ८ गते सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक गरेका हुन् । सरकारको मन्त्रीले पदीय दायित्व निर्वाह गर्ने हो भने सरकारको बचाउ गर्नुपर्छ । उनले बोलेको अप्रिय सत्यभित्र धेरै कुरा भेटिन्छन् । यो मात्रै होइन उनले अगाडि पनि आम जनताले बुझिरहेका धेरै बुझाइहरू सच्याइदिएका छन् । सेना, प्रहरी, कर्मचारीको तलब बढाउने विषय होस् वा मागपत्र बुझाउन आएको जेन जी समूहलाई आफैं चुनाव जितेर आउ भनेर उनले हाम्रो खास अवस्था के हो भन्नेमा जिब्रो नचपाइकन बोलिदिएका छन् ।

यही पुस महिनाको सुरुका १० दिनमा उनले सामाजिक सञ्जालमा १५ भन्दा बढी सामाग्री पोस्ट गरेका छन् । जसमा जागिरका लागि भनसुन गर्न नआउनु भन्नेदेखि विदेशमा पढ्न पठाउने क्रममा भइरहेको ठगीमा जोगिन आग्रहसमेत रहेका छन् ।

सरकारले सबै कुरा गर्न सक्छ भन्ने धारणा आजका दिनमा एउटा मिठो भ्रम हो । हरेक व्यक्तिका जस्तै सरकारका पनि सीमा छन् । नेपालमा भने यो सीमाका बारे बहस नै सुरू भएको छैन । दशक दशकमा ठूल्ठूला आन्दोलन हुने हुनाले त्यो जरूरी नठानिएको हुन सक्दछ । पञ्चायतमा युरोपियन स्तर, बहुदलपछि स्विट्जरल्याण्ड, जनयुद्धपछि सिंगापुर, संविधान जारी भएपछि चुच्चे रेल, आफ्नै पानी जहाज, चुलाचुलामा पाइपमार्फत ग्यासलगायतका रुमानी सपना बाँड्ने नेतृत्वले हामी कुन धरातलमा उभिएका छौं भनेर कहिल्यै विचार गरेन । गर्न चाहेन वा गरेर पनि त्यो आम समुदायलाई भन्न चाहेन यसै ठोकुवा गर्न सकिँदैन । नेतृत्वका रुमानी सपनामा विश्वास पनि गर्ने अनि विकासका सामान्य नियम पनि नमान्ने समाजमा हुर्कने भनेकै आक्रोश, कुण्ठा र आरिस हो ।

भदौ २४ मा भएको आगजनी तथा लुटपाटमा संलग्नहरू हातमुख जोर्न नसक्नेहरूभन्दा तत्कालीन माओवादी अध्यक्ष प्रचण्डकै भाषामा सुकिलामुकिलाहरू भएको क्रमशः खुल्दै छ । उनीहरूलाई जोगाउनकै लागि जेन जीले प्रधानमन्त्रीसँग सम्झौता गरेर आपराधिक रेकर्ड नभए केही गर्न नपाइने वकालत गरिरहेका छन् । अपराधिहरूको पहुँचमा हुनेले संरक्षण गरे भनेर विरोधमा सुरू भएको आन्दोलनका अगुवा फेरि आफैं उस्तै मागमा किन पुगे ? प्रश्नको जवाफ अहिले नखोजिए पनि समयक्रममा खोजिनेछ, खोजिनैपर्छ ।

मंसिर २४ मा सरकारसँग जेन जीका तर्फबाट भोजविक्रम थापासहित १ सय ८२ जना र सरकारको तर्फबाट प्रधानमन्त्री सुशीला कार्कीले हस्ताक्षर गरे । २५ गते राजपत्रमा प्रकाशित १० बुँदे सम्झौता फेरि अर्को द्वन्द्वको बीउ बन्न सक्नेतर्फ कसैको ध्यान पुगेको छैन । बुँदा २ का उपबुँदाहरूको व्याख्याले हिंसा तथा लुटपाटको वैधता दिने जोखिम धेरै छ । व्यक्तिको घरमा अनाधिकृत प्रवेश प्रचलित कानुनअनुसार नै अपराध हो । २.१ को (घ) ले भनेको स्क्रिनिङ तथा छानबिनबाट सम्बन्धित व्यक्ति ज्यान मार्ने कसुर वा सुनियोजित संगठित रूपमा कुनै आपराधिक गिरोहद्वारा हुनसक्ने गम्भीर अपराधमा संलग्न रहेको नदेखिएमा जाँचबुझ आयोगको प्रतिवेदन बमोजिम हुनेगरी सो व्यक्तिलाई तत्काल हिरासत/थुनामुक्त गर्न र निजविरूद्ध दायर भएका मुद्दा फिर्ता लिन नेपाल सरकारलाई सिफारिस गर्ने भन्नेबाट लहलहैमा गएँ घर आगजनी गरिदिएँ भन्नेलाई गल्ती गरियो भन्ने हुन्छ कि गज्जब गरियो भन्ने हुन्छ ?

यसअघि पनि कानुनी राज्यको वकालत गरेर राम्रो छवि बनाएका अधिवक्ता गृहमन्त्रीले प्रहरीको हतियार लुटपाट गर्नेलाई छुटाएको भनेर समाचार आएका थिए । राजनीतिक दलहरूलाई कार्यकर्ता संरक्षण गर्नुपर्ने वाध्यता रहन्छ । दलविहीन सरकारलाई किन यस्तो गर्नु परिरहेको छ ? दलहरूले कार्यकर्ता जोगाउने नाममा देश खत्तम बनाए भन्ने जेन जी अगुवाहरू व्यक्तिको शरीर तथा सम्पत्तिको रक्षामा खलल गर्ने जोसुकै हुन् कारवाही गरियोस् भन्न किन सक्दैनन् ? चियागफमा सुनिने राज्यको खास सञ्चालक आपराधिक समूह हो भन्ने कुरालाई पुरै इन्कार गर्न नसकिने किन भइरहेको छ ? यस्तो अवस्थामा लगानीकर्ता कसरी शान्ति सुरक्षामा विश्वस्त हुन्छ ? रोजगारी कसरी सिर्जना हुन्छ ? सुडानी मानसिकता बोकेर सिंगापुर बनाउने कल्पना गर्नु आफैंले आफैंलाई गरेको गद्दारी मात्रै हो ।

आफ्नो देश राम्रो छ भन्ने मान्यता गलत होइन । अहिलेको समय आफैंमा रमाएर बस्ने होइन । यसैकारण छेउछाउका कता छन् ? अलि परका, धेरै परका कता छन् ? हामी तिनीहरूको तुलनामा कता छौं ? यी अनि यस्तै सवालहरू बुझ्नु अत्यन्तै आवाश्यक छ । सूचना प्रविधिको सहज पहुँचका कारण त्यो हेर्न धेरै दुख गर्नुपर्दैन । सबै कुरा हेर्दा हामी धेरै विषयमा कमजोर छौं । प्रतिव्यक्ति आय कम छ । देश हितमा साझा बुझाइ कायम गरिनुपर्ने विषयमा पनि हाम्रोमा गज्जबको विवाद छ । छिमेकीले गरिदिएको नाकाबन्दी उसकै सदनमा छलफलको विषय भयो । हाम्रोमा अझै त्यो हामीले नै गरेको कि अरूले गरेको भन्नेमा विवाद छ । नेताहरू त घृणाजन्य अभिव्यक्ति (Hate speech) कै आधारमा आफ्नो व्यवसाय चलाइरहेका छन् ।

२३/२४ को घटनामा पनि हामीले साझा बुझाइ कायम गर्नुपर्ने थियो । दलहरूलाई चुनावको चिन्ता र आयोजकलाई २४ को विध्वंसले गर्दा त्यो सम्भावना कम छ । जाँचबुझ आयोगले सरकारको आँखा कड्काइमा रिपोर्ट ल्याउने सम्भावना ज्यादा छ । तत्कालीन अवस्थामा राज्य संयन्त्र पूरै असफल थियो । राज्यले म असफल भएँ भनेर दस्तावेज लेख्न गाह्रो नै छ ।

बेला-बेला बुझाइ बदल्नुपर्ने रहेछ । यसरी बुझाइ बदलियो भने समाजमा आक्रोश घट्दै जान्थ्यो । बहसहरू सभ्य र शिष्ट हुन्थे । संसार परिवर्तनशील छ भन्ने हामीले देखिरहेका छौं । तैपनि हाम्रो सोचाइ भने अलिक पुरानै छ । त्यसै हुनाले १०/१० वर्षमा हामी अन्य देशमा सय वर्षमा पनि हुन नसक्ने आन्दोलन गर्छौं । आन्दोलनको बेला हामीलाई लाग्छ केही त भयो । समय बित्दै जाँदा हामीलाई लाग्छ केही भएको छैन । फेरि आन्दोलन गर्नुपर्छ । अनि सोचेजस्तो परिवर्तन हुनेछ ।

प्रजा परिषद् बनाउने युवाका सपना के थिए ? २००७ मा आन्दोलनमा होमिएको युवाले के सोचेको थियो होला ? जनयुद्धमा गोली खाएर खाडीमा पसिना चुहाएको कमरेड आज देश देखेर अनि आफैंलाई सम्झेर के ठान्दो हो ? अनि अँझैसम्म रापताप रहिरहेको जेन जी आन्दोलनमा संलग्न भएको युवाको मनोदशा के होला ? अनि दशकैपिच्छे भैरहने आन्दोलनले साँच्चै हाम्रो हित गरेका छन् कि हामी त्यसकै कारण झन्‌झन् कमजोर हुँदै छौं ? घोत्लन यो सर्वोत्तम समय हो ।

अहिलेको विश्वमा धेरै कुरामा अमेरिका बलियो छ। अमेरिकामा दोस्रोपटक राष्ट्रपति चुनिएका ट्रम्पले रूस-युक्रेन युद्ध रोक्छु धेरै पटक भनिसके । उनलाई त्यहाँ भएको धनजनको क्षतिभन्दा पनि त्यो काम देखाएर नोबल शान्ति पुरस्कार लिने लालसा छ । धेरै पटक वार्ता भए । तर परिणाम निस्केको छैन । अमेरिका जस्तो शक्तिशाली देशको कार्यकारी राष्ट्रपतिले त भनेजस्तो हुन्न भने हामीकहाँ हुन सम्भव छ र !

कमजोर हुनु भनेको विकल्प सकिनु हो । विशाल छिमेकी रूससँग युद्ध सुरू गर्दा जेलेन्स्कीले आजको दिन कल्पना गरेका थिएनन् । हार्ने युद्धमा को अघि सर्थ्यो र ! आज धेरै चिज सँगसँगै राज्यको भूभाग गुमाएर सम्झौता गर्नुपर्ने अवस्थामा पुग्नु शक्ति राजनीति (Power politics)को कटु सत्य हो । कमजोर भएपछि धेरै विषयमा ख्याल गर्नुपर्छ । समानता धेरै सन्दर्भमा सिद्धान्त मात्रै हो ।

नेपालमा राज्यको प्राथमिकतामा परेर सम्पन्न भएर सञ्चालन भइरहेको एउटा आयोजना माथिल्लो तामाकोसी जलविद्युत् आयोजना मात्रै हो । यो विषयको सकरात्मकपक्ष लगभग छलफल भएको छैन । समाजमा नकारात्मकता छरेपछि मात्रै हिरो हुने वातावरण साँच्चै देशका लागि घातक छ ।

समस्याका चाङ छन् नै । निर्माण सम्पन्न दुईवटा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल आपतकालीन अवस्थामा पनि काम नलाग्ने रहेछन् भन्ने कुरा त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा वत्ति निभेपछि छ्याङ्ग भएको छ । काठमाडौं-तराई द्रुतमार्गको सुरूवाती विन्दु अँझैसम्म टुंगोमा पुगेको छैन । बुढीगण्डकी जलविद्युत् आयोजना कसरी बनाउने भन्नेमा अँझैसम्म निर्क्योल हुन सकेको छैन ।

अन्तमा, राज्य बन्नु नबन्नुको जस अपजसको सबैभन्दा ठूलो हिस्सेदार राजनीति गर्ने नेताहरू हुन् । यो सँगसँगै हामीले ख्याल गर्नुपर्ने अर्को पक्ष भनेको अन्य विषयहरू जस्तै कर्मचारीतन्त्र, नागरिक बुझाइ, न्यायालय, सुरक्षा संयन्त्र, छिमेकी देशको र अन्य वैदेशिक भूमिका पनि हो । एउटा पक्षमात्रै हेरेर यो भएन त्यो भएन भन्नुभन्दा सबै पक्षको भूमिका मन्थन गरौं । यसले हाम्रो शक्ति मात्रै होइन सीमा पनि सम्झाउने छ । यसै विन्दुमा पुगेपछि देश खास अर्थमा बन्न लाग्नेछ । त्यसैकारण बुझाइ बदलौ, सीमा सम्झौं; देश यसै बन्छ!

apawaad@gmail.com

यो सामाग्री नेपाल भ्युजमा सोमबार, १४ पुस २०८२, ०६ : ४५ मा बुझाई बदलौ, सीमा सम्झौं; देश यसै बन्छ ! शिर्षकमा प्रकाशित भएको थियो ।

मिडियाले ऐना पो हेर्ने कि !

noreply@blogger.com (Arjun Apawad) — Thu, 01 Jan 2026 11:28:00 +0000

नेकपा एमाले अहिले सबैको आलोचनामा परेको पार्टी हो । यही पार्टीका नेता लालबाबु पण्डित सरकारी कर्मचारीले विदेशको स्थायी आवासीय अनुमतिपत्र (PR) लिएमा जागिर खान नपाउने व्यवस्था गरेर चर्चामा थिए कुनैबेला । सिंहदरबारमा रहेको मन्त्रालय जाँदा साइकल चढेर गएको तस्वीर उनको चरित्र जनाउने सांकेतिक तस्वीर बनेको थियो । उनलाई मान्छेले सम्हालेको मन्त्रालयभन्दा साइकलमन्त्रीका रूपमा चिन्दथे । तर केही समयपछि उनले मन्त्रालयबाट पेट्रोल खर्च लिएको देखिएपछि आलोचित पनि बनेका थिए । मन्त्रीलाई उसको अगुवाइमा बनाइएको कानुनभन्दा जीवनशैलीमा हाम्रो समाजले अलिक धेरै ख्याल गर्छ ।

हालै उनले एउटा टेलिभिजनलाई दिएको अन्तर्वार्ताको भिडियो अंश सामाजिक सञ्जालमा फैलिरहेको छ । कार्यक्रम प्रस्तोताको प्रश्न छ, ‘कार्यक्रममा गुण्डाहरू निकाल्नु हुन्छ होला नि ? दादागिरीहरू निकाल्नु हुन्छ होला नि ? मंसिर ६ गते ।’

एमालेले मंसिर ६ मा गरेको जनप्रदर्शनको केही दिन अगाडिको यो अन्तर्वार्तामा सोधिएको उक्त प्रश्नमा भने प्रस्तोताको आग्रह प्रस्ट झल्किन्छ ।

लालबाबुले तत्कालै पत्रकारलाई सोध्छन्, ‘तपाईं गुण्डा हो ?’

कुनै दिन पूर्णकालीन पत्रकार भएको हुँदा यो भिडियो अंश मलाई खास लाग्यो । आफैँ दलआबद्ध संगठन निर्माण गरेर महासंघको चुनाव लड्ने पत्रकारले कुनै पनि दलमा आबद्ध मानिसलाई गुण्डा भन्न मिल्छ ? मिडियाले त समाजलाई सही दिशानिर्देश गर्नुपर्ने हो । यसरी अराजक शैली देखाएर पत्रकार प्रस्तुत हुन मिल्छ ? के पत्रकारिता सीमाविहीन पेसा हो ?

पत्रकार आचारसंहिता २०७३ मा पत्रकार र सञ्चारमाध्यमले गर्न नहुने भन्ने विषयलाई ५ नम्बर बुँदामा उल्लेख गरिएको छ । जसको उपबुँदा ३ मा भनिएको छ, ‘हिंसा, आतंक, अश्लीलता र अपराधलाई प्रश्रय हुने पत्रकार तथा सञ्चारमाध्यमले हिंसा, आतंक र अपराधलाई प्रश्रय हुने वा आत्महत्या गर्न उक्साउने, अश्लील, सार्वजनिक स्वास्थ्य, शिष्टाचार र नैतिकताको प्रतिकूल हुने वा त्रास उत्पन्न गर्ने किसिमका सामग्री उत्पादन, प्रकाशन, प्रसारण र वितरण गर्नु हुँदैन ।’

यो आचारसंहिताको विषयमा लालबाबु पण्डितसँग भएको अन्तर्वार्तालाई तुलना गरौँ । पत्रकार जे पनि बोल्छन्, लेख्छन् भनेर आलोचना गर्नेहरूका कुरा सम्झौँ । अनि पत्रकारका हितमा खुलेका संस्थाका व्यवहार हेरौँ । एमालेका नेता महेश बस्नेतले एक पत्रकारलाई फेसबुकमा स्टाटस लेख्दा विज्ञप्ति निकाल्ने पत्रकार सम्बद्ध संस्थाहरू यसमा किन मौन छन् ?

मिडिया कसैलाई अपमान गरेर आफू सम्मान खोजिरहेको छ । पण्डितको पार्टी नेकपा एमाले अध्यक्ष केपी शर्मा ओली अहिले मिडियामा छाइरहेका नेता हुन् । मिडियाले जाँचबुझ आयोगले काम नसक्दै २३ अनि २४ भदौमा मारिएका सबैजनाको दोष उनैले लिनुपर्ने भन्ने कोण(Angle)बाट उत्पादन भएका सामाग्रीमा जोड दिएको जस्तै देखिएको छ ।

मानिसहरूसँग आफ्नो खास धारणा हुन्न । मिडियाका सामाग्रीले धारणा बनाउन सहयोग गर्दछन् । मिडियाको कुनै विषयमा खास अडान हुन्छ र सोअनुरूप सामाग्री प्रस्तुत गर्छ भन्ने कुरा मिडियामा Agenda Setting Theory का रूपमा रहेको छ ।

नेपालमा मिडियाले संविधान केन्द्रमा राखेर लोकतान्त्रिक पद्धतिको पक्षमा अडान लिइरहेको देखिन्छ । २०७७ पुस र फागुनमा ओलीले असंवैधानिक काम गरेका थिए । असंवैधानिक काममा मात्रै केन्द्रित हुनुपर्ने मिडिया धरहरा कसले बनाएको थियो भन्ने बहससम्म पुग्यो । सीमा नाघेर अगाडि बढेपछि गलत पनि सही नै हो कि भन्ने अवस्था आउने रहेछ ।

संसद् विघटनको विषयले एमाले पार्टी फुट्यो । एमालेबाट अलग भएकी रामकुमारी झाँक्रीसहितका केही नेता अहिले एमालेमै फर्किएका छन् । त्यसरी फुटेको पार्टीको आज अस्तित्व सकिएको छ । त्यसपछि २०७९ मा भएको प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा एमालेले ओली नै देखाएर मत माग्यो । कांग्रेस-माओवादी मिलेर चुनावमा गए । मिडिया पत्याउनेले एमाले भन्ने पार्टी त सकियो भन्ने ठानेकै हुन् । तर त्यो परिस्थितिमा पनि एमाले प्रत्यक्षतर्फ दोस्रो भयो, समानुपातिकमा पहिलो । यत्रो आलोचनामा परेका ओलीलाई जनताले किन मत हाल्यो ? के जनता देशलाई पछाडि धकेल्ने ओली र एमालेलाई साथ दिएर आफू पनि पछाडि जान खोजिरहेको छ ?

नेपालका विभिन्न विश्वविद्यालयले विभिन्न तहमा पत्रकारिता विषय अध्यापन गराउँछन् । तिनिहरूको पाठ्यक्रममा पत्रकारिताको प्रभावकारीता विषयमा विभिन्न सिद्धान्तहरूको अध्यापन गराइन्छ । त्यसको एउटा प्रमुख सिद्धान्त भनेको पत्रकारिताको प्रभाव कसरी पर्छ भन्ने रहेको छ । पूर्ण प्रभाव सिद्धान्तले मिडियाले दिएको सामाग्री हुवहु श्रोता/दर्शक/पाठकले पत्याउँछ भन्ने विश्वास गर्छ । आंशिक प्रभाव सिद्धान्तले मिडियाका सामाग्री श्रोता/दर्शक/पाठकले केही पत्याउँछ केही पत्याउँदैन भन्ने विश्वास गर्छ । उसले सामाग्रीहरू छनोट गरेर ग्रहण गर्दछ ।

आजको सन्दर्भमा मिडियाको पूर्णरूपमा प्रभाव पर्दैन । आंशिक मात्रै प्रभाव पर्छ । अहिले श्रोता, दर्शक, पाठक मिडियाले जे सामाग्री प्रस्तुत गर्छ त्यो पत्याउने खालको छैन । उसले सामाग्री छनोट गरेरमात्र ग्रहण गर्छ । नेपाली मिडियाले ख्याल गरेर बुझ्नुपर्ने कुरा के छ भने उसले दिएका नकारात्मक समाचार र सामाग्री पूर्णरूपमा विश्वास गरिरहेको समाज सकारात्मक समाचार भने पत्याउनै नसक्ने अवस्थामा छ । समाजमा उच्छृंखलता पनि यस्तै कारण भएको हो ।

ओली त्यस्ता पात्र हुन् जसको मानसिक परीक्षण गराउ भनेर २/२ पटक दलहरूले औपचारिक बैठकमा निर्णय गरेका थिए । प्रचण्ड नेतृत्वको संघीय लोकतान्त्रिक गठबन्धनको २०७१ माघ २१ को बैठकमा यस्तो निर्णय भएको थियो । उनैले ओलीसँग पार्टी एकीकरण गरे । ओलीकै नेतृत्वको पार्टीमा दोस्रो वरीयतामा लामै समय काम पनि गरे । २०७७ साउन २५ मा जनता समाजवादी पार्टीले पनि बकाइदा निर्णय गरेर ओलीको मानसिक स्वास्थ्य अवस्थाबारेमा निर्णय गर्‍यो । त्यसरी निर्णय गर्ने एक पात्र पछि उनी माताहतको मन्त्रिपरिषद्‌मा बसेर काम गर्न तयार भए ।

संसद्‌मा पनि उनको मानसिक स्वास्थ्यका बारेमा बेलाबेला रोष्ट्रमबाटै चिन्ता जाहेर हुने गरेको देखिए, सुनिएकै हो । सभामुखले त्यस्ता अभिव्यक्ति रेकर्डबाट हटाउन रूलिङ गरेकाले आधिकारिक रेकर्डमा त्यो नपाउन पनि सकिन्छ । वर्तमान सूचना प्रविधिको युग भएका कारण त्यो हत्तपत्त मेटिन सम्भव छैन । खोजी गरे आज पनि भेटिन्छ ।

दलहरूले गरेका यस्ता गतिविधिले नै नेपाली राजनीति जनताबाट टाढिँदै गएको हो । राप्रपा अध्यक्ष राजेन्द्र लिङ्देनले संसद्‌को रोष्ट्रममा भनेको गाउँमा नेता जाँदा को चोर आयो भन्ने अवस्था काल्पनिक विषय हुनुपर्ने हो । तर यो वर्तमान समयको तितो सत्य हो ।

राज्य अमुर्त वस्तु होइन, यसमा जनताको विश्वास, भरोसा र आस्था जोडिएको हुन्छ । राजनीतिक दलले जनतासँग राज्य सञ्चालनको अख्तियारी चुनावमार्फत लिएका हुन्छन् । जनताले मत दिँदा राज्य सञ्चालनमा आवाश्यक कर लिने तथा कानुन बनाउने अधिकार पनि नेतृत्वलाई दिएका हुन्छन् । त्यसैले लोकतान्त्रिक व्यवस्था दलविहीन हुन सक्दैन । दलहरूको तेजोवध गर्ने कार्य लोकतान्त्रिक मान्यता हुन सक्दैन । हामी कहाँ भने स्वस्थ आलोचना र अश्लील गालीमा भेद छुटिन्न । मिडिया पनि स्वस्थ आलोचना भन्दै अश्लील गालीगलौजमा उत्रिरहेको छ, यो गम्भीर सवाल हो ।

यसको उदाहरण पछिल्लो समयमा ओलीको 'डिनायल मोड' भनेर एक जिम्मेवार मिडियाले आफ्नो समाचारभित्र राखेको सामाग्री हो ।

अहिले ओलीलाई खराब देखाउन अगाडि सारिएका तर्कले देशको भलो गर्दैन । धेरै मानिसको चित्त किन दुखाउने भनेर मिडिया बोल्नैपर्ने कुरा नबोली बसिरहेको छ । अझै गज्जबको विषय त यो छ कि जसको कार्यालय नै अराजक भिडले जलाइदियो ऊ त्यसैलाई आन्दोलन भनेर ओलीको आलोचना गरेर बसेको छ ।

आन्दोलन र आतंकवाद छुट्टाउन त्यसले गरेको कार्य हेरिनुपर्ने हुन्छ । सडकको छेउमा रहेको घरमा नियत नराख्दा पनि झडपमा ढुंगामुढा हुन सक्छ । तर आन्दोलनका नाममा खोजीखोजी कसैको निजी सम्पत्तिमा आगजनी गरिन्न, लुटपाट गरिन्न र तोडफोड गरिन्न ।

पूर्णकालीन पत्रकार भएका बेला मेरा एक मित्रले भनेका थिए — नेपालमा पत्रकार हुन ज्यादै सजिलो छ । अघिल्लो दिन अन्टसन्ट लेख्यो । भोलिपल्ट भुल सुधार लेख्यो । त्यसपछि कुरा सकियो । यसरी पत्रकारिता पेसाले पाएको विशेषाधिकारको प्रयोगका बारे आम मान्छेको बुझाइ गलत हुँदै गइरहेको छ । हामीले खोज्नैपर्छ पत्रकारले आफूले पाएको स्वतन्त्रता कसरी प्रयोग गरेका छन् ?

नेपालका दलहरूले आफ्नो विचार नमिल्ने समूहलाई शत्रु घोषणा गर्छन् । कम्युनिस्ट पार्टी यस्तो मामलामा अझै अगाडि छ । कोही शत्रु छ भन्दै त्यसलाई देखाएर राजनीति गर्न लागिएको लामै समय भएको छ । यो रोग अहिले पार्टीबाट सरेर प्रेसतिर पुगेको जस्तो देखिन्छ । प्रेस स्वतन्त्रताको प्रयोगले शक्तिशालीलाई जवाफदेही बनाउनुपर्ने हो । यो आवाजविहीनको आवाज बन्नुपर्ने हो । हेरी ल्याउँदा गतिलो छन्द देखिन्न ।

मिडियाको मुख्य काममध्येको प्रमुख काम सूचना दिनु हो । सही सूचनाले मानिसलाई सही निर्णय गर्न सहयोग गर्दछ । राज्यले लिएका नीति र निर्णयले भूँइमान्छेको जीवनमा कस्तो असर पर्छ भनेर छलफल चलाउने दायित्व पनि मिडियाकै हो । द्वन्द्वकालमा माओवादी जनयुद्धले अति प्रभावित रूकुम-रोल्पालगायतका क्षेत्रमा पुगेर नागरिकको अवस्थाका बारेमा नेपाली पत्रकारले सामाग्री निर्माण गरेकै थिए । सरकारका गोप्य सूचनामा पहुँच पुग्दा पनि स्रोत संरक्षण गर्न पत्रकारले पाएको खास सुविधा आम नागरिकका हितमा काम गर्छ भनेरै हो । यत्रो सुविधा पाएको मिडिया आजकाल यो शक्ति एउटा नेता र पार्टीलाई गाली गरेर खर्च गरिरहेको छ । भर्खरै भएको विध्वंस र भविष्यमा हुन सक्ने विध्वंसमा मिडियाको हिस्सा छ भन्ने तर्क अब अस्वीकार गर्न सकिन्छ र ?

अहिले जेन जी अभियान्ता भनेपछि जेसुकै गर्न छुट पाएजस्तो देखिन्छ । आफ्ना कार्यकर्ता र आफ्नोसमेत सम्पत्ति जलेर खरानी भएका बेला नेतृत्वले पिर नगर अपराधीहरूमाथि कारवाही हुन्छ भन्दा मिडिया कोकोहोलो हालेर यस्तो किन भनेको भनेर उफ्रन्छ । सरकारले काम गर्न सकेन अनि यस्तो विध्वंस हुनु सामान्य हो भनेर अपराध सामान्यीकरण गर्नु मिडियाको कुन सिद्धान्त हो ? आन्दोलनको नाममा व्यक्तिका सम्पत्तिमाथिको आक्रमण कुन अर्थमा सही छ ? के अबका आन्दोलनमा भदौ २३ र २४ दोहोरिएको खण्डमा हामी स्वीकार्न सक्छौँ ?

हालका धेरै सामाग्री अध्ययन गर्दा पत्रकारितामा आचारसंहिता उल्लंघन सामान्य विषय बन्दै गएको छ । स्वतन्त्र पत्रकारिता यसैका कारण खतरामा छ । स्वतन्त्रताको उपयोगको पनि सीमा हुन्छ भन्ने जति चाँडै बुझिन्छ, त्यति पत्रकारितालाई फाइदा हुन्छ । पत्रकारिताले फाइदा पाउनु उसप्रतिको नागरिकको विश्वास बढ्नु हो । नागरिकको विश्वास भएको पत्रकारिताले राज्यलाई उसका गलत कामको खबरदारी गर्ने नैतिकता राख्दछ । यसैले राज्य पत्रकारितामा उठेका सवालमा सचेत हुन्छ । त्यस्ता सवाल सम्बोधन गर्न राज्य तयार हुन्छ । अहिले यस्तो किन हुन सकिरहेको छैन ? अरूलाई सुध्र, सुध्र भनेर आदर्श छाँटिरहेको मिडियाले ऐना हेर्नु पर्दैन ? उसका बारेमा नागरिक संशय पालिरहेका छन् ? त्यो खोज्ने दायित्व मिडिया स्वयंको होइन र ?

सही सुचनाले सुन्दर श्रृष्टि सिर्जना गर्छ । अन्य प्राणीभन्दा मानिस अगाडि भएको कारण सूचनाको दस्ताबेजीकरण हो । तर सूचना सहि हुँदा पनि ध्यान दिन नसके संहार सुरु हुन्छ । इन्दिरा गान्धीको हत्या गर्ने अंगरक्षक कुनै एक समुदायका थिए भन्ने खबरले त्यो समुदायका मानिसहरूलाई ज्युँदै जलाइएको थियो । अझ गलत सूचनाले गर्ने विध्वंस हामीले ऋतीक रोशन काण्डमा भोगिसकेका छौँ । तैपनि मिडियामा आएका सामाग्री देख्दा लाग्छ, हामीले नकारात्मकता मात्रै समाचार हो भन्ने परम्परागत भाष्य मात्रै पच्छ्याएका छौँ । क्लिक तथा भ्युजको लोभमा मान्यता भत्काइरहेका छौं ।

राम्रो भएको काममा जस लिन मिडिया पनि हानथाप गरिरहन्छ । मिडियाले खेलेको महत्त्वपूर्ण भूमिकाले गर्दा नै अहिलेसम्मका परिवर्तन सम्भव भएका हुन् । मिडियाले जनताको निराशा र आक्रोश बढिरहेको छ भन्दा राज्यको ध्यान पुग्न नसकेर जेन जी नेतृत्वको विद्रोह भएको हो । तर पनि भुल्न नहुने पक्ष के हो भने २३ र २४ भदौको घटना एकै तराजुमा हालेर जोख्न खोजिए त्यो गम्भीर भुल हुनेछ । मिडिया जेन जी समूहको तर्कका आधारमा मात्र प्रधानमन्त्री र गृहमन्त्रीमाथि कारवाही भन्नेमा रमाउन र अलमलिन मिल्दैन, यसको अर्को पाटो पनि हेर्नुपर्छ ।

२३ मा राज्यको संयन्त्र असफल भएको हो । मिडियाले बहस चलाउनपर्ने अब यस्तै घटना दोहोरिन गए कसरी सामना गर्ने भन्ने हो । संसद् भवन अगाडि आन्दोलनकारी त्यो पनि विद्यालय पोशाकमा पुग्नु सामान्य विषय हुन सक्दैन । माइतीघरमा आन्दोलनको अनुमति लिएर बबरमहलस्थित एक बैंक लुट्न भोली अरू पुगे गोली चल्छ, चल्दैन ? आजको बहस त्यो समयमा उदाहरण हुनेछ । हाम्रोजस्तो एकछिनअघि पाटन जाउ भनेर एकैछिनमा अंकमाल गर्ने राजनीतिक संस्कार यो आन्दोलनका कारण सकिन्न ।

संवेदनशील क्षेत्रमा प्रवेश गर्नेमाथि राज्य भोलि पनि कडा रूपमा प्रस्तुत हुनै पर्दछ । व्यक्तिको सम्पत्ति जलाउने, लुट्ने कुरा कुनै पनि दृष्टिकोणले अधिकार होइनन्, हुन सक्दैनन् । यसलाई तत्कालीन प्रहरी प्रमुखकै शब्दमा आतंकवाद भनिनुपर्छ र सोही अनुरूप व्यवहार गरिनुपर्दछ ।

अन्तमा, सामान्य समयमा ख्याल नगर्ने कुरा खास समयमा ख्याल राख्नुपर्छ । नेताहरू एकले अर्कोलाई खराब मात्रै देखाउने प्रतिस्पर्धाले अहिले संकट देखा परेको हो । यो संकटमा बाटो देखाउने जिम्मेवारी मिडियाकै हो । अरूलाई सुध्रिन पैरवी गरिरहेका मिडिया पहिला सच्चनुपर्छ । दलहरू पनि सुध्रिन्छन् । सुध्रन नसके सकिन्छन् । नयाँ दलहरू उदाउँछन् । मिडिया त सकिनु हुन्न ! त्यसैले पहिला ऐना हेरौँ । अनुहारमा धुलो त देखिन्छ नै । ऐना पुछ्न नलागौँ । अनुहार पखालौँ । पानीमा नेपाल धनी नै छ क्यार !

apawaad@gmail.com

यो सामाग्री नेपाल भ्युजमा सोमबार, १५ मङ्सिर २०८२, ११ : ०६ मा मिडियाले ऐना पो हेर्ने कि ! शिर्षकमा प्रकाशित भएको थियो ।

ओ जेन्जी, कुती हिडेर काशी पुगिन्छ ?

noreply@blogger.com (Arjun Apawad) — Tue, 02 Dec 2025 11:06:00 +0000

भदौ २४ को विध्वंस । अघिल्लो दिनको जेन जी आन्दोलन । गोली चलेको संसद् भवन । पुरानो नाम वीरेन्द्र अन्तरार्ष्ट्रिय सम्मेलन केन्द्र । तत्कालीन संसद् भवन । घटना भएको २ महिना पूरा हुन २ दिन बाँकी । कम्तीमा १९ जनाको मृत्यु भएको स्थानको अर्को छेउमा भएको एक क्याफे । छेउको अर्को टेबुलमा कफी पिइरहेका २ भलाद्मी अनुहार । कुराकानीको विषय देशको राजनीति । GenZ आन्दोलनले भंग गरेको संसद् । पुनर्स्थापनाका लागि परेको रिट ।

दुई जनाको कुराकानीको विषय । रिटमा आउन सक्ने सम्भावित फैसला । त्यसमा भएको सुनुवाइ । वकिलहरूले प्रस्तुत गरेका तर्कहरू । ‘संसद् पुनर्स्थापना भयो भने न्यायाधीशलाई ज्युँदै जलाइदिन्छन् ।’ एकले बोलेको कानमा परेपछि लाग्यो । हामीकहाँ लोकतन्त्र छ ? लोकतान्त्रिक व्यवस्था हुनु र लोकतान्त्रिक चरित्र हुनुमा अन्तर के छ ? राज्यविहीनता भोग्नुपरेको यो आन्दोलनले हाम्रा सोचाइहरू कसरी बदल्छन् होला ? मैले भनेकै जस्तो हुन्छ भने जिन्दावाद नत्र मुर्दावाद भन्ने स्वभावले खोजेको परिवर्तन दिन्छ होला ? लोकतन्त्रको खास अर्थ त विविध विचारहरूको सम्मान हो । विचारहरूको निषेध त निरंकुशताको लक्षण हो ।

लोकतन्त्र सरकार सञ्चालकहरूको मात्रै व्यवहारको विषय होइन । यो नागरिकहरूको आचरणको समग्रता पनि हो । बिसौँ हजार तलब लिने शिक्षकले मौका पर्दा २० रूपैयाँको आइसक्रिम चोर्ने मानसिकताले लोकतन्त्र बाँच्दैन । राज्यप्रति आक्रोश बढ्नु र खत्तम भयो भन्ने भाष्य सिर्जना हुनुमा मुख्य भूमिका राज्य सञ्चालकको हो । यसको अर्थ नागरिकहरूको व्यवहारले कुनै अर्थ राख्दैन भन्ने त हुँदै होइन ।

सामाजिक सञ्जालको नियमनको विषयले सुरु भएको आन्दोलनका बारेमा सामाजिक सञ्जालमै २ वटा भिडियोका क्लिपहरू भाइरल छन् । अझ भनौँ भाइरल गराइँदै छ । एउटा आन्दोलनकारीमाथि गोली कसरी चल्यो भन्ने विषयमा तत्कालीन प्रहरी प्रमुख चन्द्रकुवेर खापुङले दिएको अन्तर्वार्ता । अर्को तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी ओलीले कतै गरेको भाषण ।

केपी ओलीले दिएका भाषणका बारेमा छलफल अहिलेको समयमा प्राथमिक विषय होइन । उनी सरकार प्रमुख हुँदा नै भदौ २३ र २४ को घटना भएको हुनाले उनले त्यसमा जिम्मेवारी लिनैपर्दछ । सरकार प्रमुख भएको नाताले त्यो घटना कसरी घट्न सम्भव भयो बताउनुपर्ने उनैले हो । उनी त्यो जिम्मेवारीबाट भाग्न खोजेको हुनाले अहिले उनलाई महत्त्व दिइराख्नुपर्ने होइन ।

आन्दोलनको बलमा नागरिक सरकार गठन भएको २ महिना बित्यो । चुनावका बारेमा प्रमुख ध्यानकेन्द्रित गर्नुपर्ने सरकार त्यसमा केन्द्रित कति छ भन्न सकिन्न । आन्दोलनका कारण देश अनिश्चयको भुमरीमा धकेलिएको छ । समयमा चुनाव नभए के हुने हो ? आन्दोलन देशलाई अझ राम्रो समुन्नत बनाउन गरिएको थियो । परिणाम त्यस्तो छैन । व्यापार चौपट छ । लगानीकर्ता निराश छन । बैंकिङ प्रणालीमा जम्मा भएको निक्षेप लगानी हुन सकेको छैन । राष्ट्र बैंक लगातार निक्षेप संकलन गरेर बसेको छ । भोलि त पक्कै राम्रो हुनेछ भनेर मन फुकाएर भन्न सकिने अवस्था छैन ।

यो अवस्थामा खापुङको अन्तर्वार्तामा एकदमै ख्याल गर्नुपर्ने एउटा विषय छिरेको छ । उनले यो आन्दोलन आतंकवादको नमूना भएको भनेका छन् । सुरक्षाका दृष्टीकोणबाट यो एकदमै गम्भीर विषय हो । अन्तर्वार्तामा अब हामीले व्यापक रूपमा छलफल गरेर निष्कर्षमा पुग्नपर्ने २ विषयको उठान भएको छ । पहिलो हो, अब हुने आन्दोलनमा व्यक्ति तथा सार्वजनिक सम्पत्ति क्षति हुन लागे प्रहरीले गोली चलाउने कि नचलाउने ? दोस्रो सवाल प्रहरीलाई बन्दुक किन दिइएको हो ?

अधिकार र अपराध कतिपय अवस्थामा एकै एकै जस्तो देखिने रैछ। अधिकारका कुरा गर्दा ख्याल पुर्‍याउन नसक्दा त्यो अपराध दरिन पुग्ने देखियो । साँच्चै परिवर्तनको चाहना बोकेर सडकमा उत्रिएकाहरूलाई सार्वजनिक तथा व्यक्तिगत सम्पत्ति तोडफोड गरेको आरोपमा प्रहरीले नियन्त्रणमा लिइरहेको छ। मुद्दा-मामिलाको विषय पनि बन्नेछ । शान्तिपूर्ण भनिएको आन्दोलन कसरी अराजक बन्यो ? छानबिन आयोगले केही त बताउला । या त्यो प्रश्नमा प्रवेश नै नगर्ला भन्न सकिन्न । तर समाचार पत्याउने हो भने डिस्कर्ड एपले जेन जी समूहलाई जुटाएको मात्रै थिएन। आन्दोलन उत्तेजित बनाउने अनि पेट्रोल बम बनाउने तरिका पनि सिकाएको थियो । जसमा धेरै खाताहरू छद्म नामका कृतिम वौद्धिकता (Artificial Intelligence-AI) मा चलेका थिए ।

दुईतिहाइको सरकार कसले हल्लाउन सक्छ भनेर डुक्रिरहेका प्रधानमन्त्रीलाई आन्दोलनले एकाएक सेनाको शरणमा पुग्ने बनाइदियो । सर्वसाधारण केही समय उभिएर पनि हेर्न नपाउने संवेदनशील स्थलहरूमा आगो लगाइए । धेरैतिर भनसुन गरेर बल्लतल्ल पास पाइने सिंहदरबार २/३ दिनसम्म जलिरह्यो । यत्तिको उथुलपुथुल गर्ने आन्दोलनको खास नेता को हो अहिले पनि चिन्न गाह्रो छ। प्रधानमन्त्रीले आह्वान गरेको बैठकमा म नै अगुवा हो भनेर सहभागी हुन जाने केहिले अझै आफ्नो परिचय दिन इन्कार गरिरहेका छन् । त्यसो हुनाले कुनै एक व्यक्तिलाई यसमा जिम्मेवार ठान्न त मिल्दैन नै ।

रक्षा बम, सुदन गुरूङ, प्रवेश दहाल, पुरुषोत्तम यादव, उपार्जुन चामलिङलगायतकाहरू अगुवा म नै हुँ भनेर सञ्चारमाध्यममा अन्तर्वार्ता दिईरहेका छन् । एक अर्कोका विचारहरू परस्परमा बाझिएका छन् । कसरी टुंगोमा पुग्ने ? प्रधानमन्त्री को बनाउने भनेर डिस्कर्डमा छलफल गरेको सुनेकाहरूले अब कसरी अगाडि जाने भनेर विभिन्न विषयमा छलफल सुन्न चाहेका थिए । आन्दोलनपश्चात् कर्मचारी संरचनामा सुधार कसरी गर्ने ? कर्मचारीबाट भएको भनिएको सेवा प्रवाहमा ढिलासुस्ती कसरी घटाउने/हटाउने ? न्याय सम्पादन प्रकृयामा सुधार कसरी गर्ने ? हालका अन्तरिम सरकार प्रमुख सुशीला कार्कीले कुनै दिन भनेको अदालतमा गरिब निमुखाका मुद्दाले पालो नपाउने अवस्थामा सुधार कसरी गर्ने ? संघ, प्रदेश तथा स्थानीय तहको सम्बन्ध कसरी मजबुत बनाउने ? सेवा प्रवाहमा कसरी छरितोपन र गुणस्तरीयता कायम गर्ने ? यस्तै विषयहरूमा व्यापक छलफल अहिलेको आवश्यकता हो । यो छलफलको नेतृत्व जेन जी समूहबाट हुनुपर्ने हो । त्यो आशैमा सीमित होला जस्तो छ ! जेन जी समूह २३ गतेको घटनामा कारवाही । २४ को घटनामा उन्मुक्ति भन्दै प्रधानमन्त्रीलाई ज्ञापन पत्र बुझाउँदै छ । यो भनेको काशी जान कुतीको बाटो हिँड्नु सरह भएन र ?

छलफल गर्नुपर्ने विषय यो मात्रै छैन । विकास भनेको के हो ? धरहरा पुनर्निर्माण हुँदा विकास भएन । संघीयता हुँदा विकास भएन । दमकमा टावर बन्दा विकास भएन । के गर्दा हामीले खोजेको परिवर्तन हुने हो । दलका नेताहरूले अध्यक्ष/सभापति छाडिदिए विकास हुने हो ? महँगो हुँदै गएको निर्वाचन कसरी सुधार्ने हो ? कर्मचारीतन्त्रको सेवा प्रवाह कसरी सुधार्ने हो ? स्थानीय तहलाई दिने अधिकार कति हो ? झण्डै १० वर्ष पुग्न लाग्दा पनि स्थानीय तहले संविधानमा उल्लेख गरेका अधिकार प्रयोग गर्न किन सकेनन् ? बहस कैले चल्ने हो ? कसले चलाइदिने हो ? फलानो नेता मुर्दावाद भनेर पुग्छ ? त्यसका घरमा आगो लगाइदिएर पुग्छ ? विनास गर्नु, विध्वंस गर्नु निर्माण गर्नुभन्दा लाखौँगुणा सजिलो छ जेन जी मित्रहरू । आफ्नै पुस्तालाई देश बनाउन कसरी संलग्न गराउने हो ? यो देशमै भविष्य छ भनेर आश्वस्त कसरी गराउने हो ?

प्रहरीको अनि शान्तिसुरक्षाको महत्त्व र आवश्यकता कति रैछ भन्ने भदौ २४ हामीलाई वोध भएको हुनुपर्छ । त्यस दिन प्रधानमन्त्रीको राजीनामा आएपछि सेना सडकमा ननिस्किउन्जेल जे जस्तो भयो त्यो खापुङले भनेको आतंकवाद थियो । त्यसपछिका दिनहरूमा नागरिकले हतार हतार प्रहरी चौकीको पुनर्निर्माणमा लागेर मात्रै प्रहरी काम गर्ने अवस्थामा पुग्यो ।

तत्कालीन प्रहरी प्रमुखको शब्दमा भन्दा आतंकवादमा पुगिसकेका हामीलाई अझैसम्म पनि राज्यसंयन्त्र कसरी प्रभावकारी र उत्तरदायी बनाउने भन्नेमा चिन्ता छैन । यस्तो चिन्ता हुन्थ्यो भने प्रहरी प्रमुखको चिन्तालाई लिएर छलफलहरू सुरू हुनपर्थ्यो । त्यसका बारेमा कुनै छलफल भएको छैन । डिस्कर्डको उपादेयता सुशीला कार्की प्रधानमन्त्री बनेलगत्तै सकिएको जस्तो छ ।

राजनीतिक नेतृत्व परिवर्तनले मात्रै हाम्रा परिवर्तनको हुटहुटी कसरी पूरा होला ? असंगति विसंगति यत्रतत्र सर्वत्र अवस्थामा छ । आफूलाई देशकै उत्कृष्ट दावी गर्ने विश्वविद्यालयले भर्ना हुन गएको विद्यार्थीलाई पाठ्यक्रम दिन अस्वीकार गर्छ । विभाग प्रमुख भर्ना गरिहाल्नुस् हामी संसारकै राम्रो पढाइदिन्छौ भनेर गफ दिन्छन् । विद्यार्थीले उनकै अनुहार हेरेर भर्ना गर्ने निधो गर्नुपर्छ । विश्वविद्यालयले कुनै तहका लागि तय गरेर कक्षासमेत सञ्चालन भएको पाठ्यक्रम दिँदा के चाहिँ उत्पात हुँदो हो ? विश्वविद्यालयलाई त्यसले के नोक्सान पर्दो हो ? आफूले पढाउने विषयवस्तु लुकाएर उसले नाफा के गर्‍यो होला ?

सार्वजनिक सवारीमा यात्रा गर्नु भनेको अपमानित हुन तयार हुनु हो । सरकारले दिने सुविधा प्रभावकारी भएन भनेर गुनासो गर्नुको के नै अर्थ छ र ? जहाँ खुल्ला बजारमा चल्ने संस्थाहरूमा एकाधिकारी बजारभन्दा बढी दम्भ छ ।

देश बन्ने कुरा सोचिएजस्तो सजिलो छैन । न त यो कुनै एक व्यक्ति, पार्टी वा संस्था हट्दैमा सम्भव हुने विषय हो । परम्परागत दलहरूले आफ्नो राजनीतिको आधार नै घृणाजन्य अभिव्यक्ति (Hate speech) बनाएका कारण अहिले हामी विश्वासको चरम संकटमा छौँ । अहिले कसैले न परम्परागत पार्टीको कुरा पत्याउनेवाला छ न जेन जी समूहको । प्रहरी, सेनालगायतका अंगले पनि आपतमा काम गर्न सक्ने रहेनछन् । राज्य साँच्चै असफल अवस्थामा पुगिसकेको रहेछ भन्ने कुरा २४ गतेले प्रस्ट पारेको छ ।

जेन जीहरूले व्यापक रूपमा छलफल चलाउनुपर्ने विषय २४ गते भएको व्यक्तिगत सम्पत्तिमाथिको तोडफोड हो । मुख्य तीन नेताहरू र संघीय सांसदहरूको मात्रै घरमा तोडफोड भएको भए बहस छुट्टै तरिकाबाट गर्न सकिन्थ्यो । वडा सदस्यहरूका घरमा समेत तोडफोड गर्नुमा हामीले सरकारप्रतिको असन्तुष्टि भनेर उम्कन त मिल्दैन नै । यसमा केही थान मानिसहरूलाई कारबाही गरेर पुग्छ र ? हामीले कारणहरूको खोजी गर्नुपर्ने हो कि हैन । घुसपैठ भयो भन्ने हो भने अव हुने आन्दोलनहरूमा घुसपैठ हुँदैन भन्ने आधार के ? नागरिक तहमा बढेको असन्तुष्टिलाई देखाउने हो भने यो आन्दोलनमा असन्तुष्टि समाप्त भए ? अबको निर्वाचनपछि हामीले खोजेजस्तै नेतृत्व आउँछ । दलमा आबद्ध भएको नेता ओली, दाहाल र देउवाजस्तै हुँदैन भन्न हामी कसरी सक्छौं । निर्वाचनमा रकम र अन्य चिजको चलखेल अब ठ्याम्मै रोकिएको हो र ? कर्मचारी सरुवा बढुवामा ब्रिफकेस प्रणाली अब दोहोरिन्न र ?

वर्तमान अवस्था निम्तनुमा एकै दिनको एक क्रियाकलाप पक्कै जिम्मेवार छैन । आन्दोलनपश्चात् पनि सबै आक्रोश साम्य भएको छैन । पहिलेको सरकारले चयनमुखी काम गर्‍यो भनेर भएको आन्दोलनपश्चात्‌को सरकारले मधेश प्रदेश प्रमुख जुन रफ्तारमा हटाएको थियो । महान्यायाधिवक्तामाथि लागेको गम्भीर आरोप सम्भवत: पत्तो पाएको छैन ।

माओवादी शान्ति प्रक्रियामा आएपछि विकास कसरी गर्ने भनेर राम्रै बहस भएको थियो । राज्यका निकायहरूमा पुनर्संरचनाको बहस पनि भएकै हो । यसकै आधारमा हामी संघीय व्यवस्थामा गएका हौँ । अहिले मानिसहरूमा संघीय व्यवस्थाले पनि काम गर्न सकेन भन्ने गुनासो बढ्दै गएको छ । नेपाल भनेको काठमाडौं मात्रै त होइन । जेन जीहरूले भन्न सक्नुपर्‍यो गाउँ-गाउँमा विकास नपुगेरै ती खाली हुँदै गइरहेका हुन् ? स्थानीय तहका जनप्रतिनिधिहरूलाई विकासको उपाय नसुझेकै हो ? छलफल चलाउँ । यो समयमा नेतृत्व लिने काम जेन जीहरूकै हो ।

अन्तमा, पूर्वप्रधानमन्त्री बाबुराम भट्टराईका कुरा । सामाजिक सञ्जालमा उनले लेखेका छन् नेपाल र नेपाली राष्ट्र, राज्य, समाज, अर्थतन्त्र, लोकतन्त्र, सुरक्षा, संस्कृति, मनोबल यतिबेला सम्भवतः इतिहासमै सबभन्दा कमजोर, अस्थिर र अन्योलको अवस्थामा छ ।

घरमा आगो लागेको बेला को ठूलो कोठामा सुत्ने, कसले ठूलो भाग खाने भनेर झगडा, आरोप-प्रत्यारोप गर्ने वेला यो होइन । वरू सबै मिलेर आगो निभाउने र नयाँ अझै सुन्दर घर बनाउने संकल्प गर्ने बेला हो ।

सबैले गम्भीर आत्म-समीक्षा गरौँ ! नत्र इतिहासले कसैलाई क्षमा गर्नेछैन !

apawaad@gmail.com

यो सामाग्री नेपाल भ्युजमा बुधबार, ०३ मङ्सिर २०८२, ०६ : १५ मा ओ GenZ ! कुती हिडेर काशी पुगिन्छ ? शिर्षकमा प्रकाशित भएको थियो ।

जेन जि ! उपलब्धीको रक्षा कसरी?

noreply@blogger.com (Arjun Apawad) — Sun, 09 Nov 2025 06:29:00 +0000

अर्जुन अपवाद

नेताले आफुले चाहेअनुसार परिस्थिति निर्माण गर्छ कि परिस्थितिले नेता ? महाभारतमा समेत छलफल गरिएको प्रश्न सामान्य छ । उत्तर बहुतै गम्भिर छ । नेपालमा पछिल्लो समयमा तपाँईसहितका युवापुस्ताले गरेको आन्दोलनले परिस्थिति यस्तो निर्माण भएको छ कि आगामि दिनमा के हुन्छ भनेर भन्न सक्ने अवस्था छैन । परिस्थितिहरूबाट पछाडि फर्कन मिल्ने थियो भने अहिलेको परिस्थिति सायद तपाँइको कल्पनामा पनि थिएन होला । यसलाई मन पराउने सायदै होलान । मन परे पनि नपरे पनि अगाडि जानुको विकल्प त छैन नै ?

अहिले पनि आन्दोलनको खास नेता को हो चिन्न गाह्रो छ। राष्ट्रपतिसँग म नै अगुवा हो भनेर भेट्न जाने केहिले अझै आफ्नो परिचय दिन ईन्कार गरिरहेका छन्। त्यसो हुनाले कुनै एक व्यक्तिलाई यसमा जिम्मेवार ठान्न त मिल्दैन नै। रक्षा बम, सुदन गुरूङ, प्रवेश दहाल लगायत केही अन्तर्वार्ता दिईरहेका छन्। एक अर्कोका विचारहरु परस्परमा बाझिएका छन्। कसरी टुंगोमा पुग्ने ? प्रधानमन्त्री को बनाउने भनेर डिस्कर्डमा छलफल गरेको सुनेकाहरूले अब यस्तै विषयहरूमा थप छलफल सुन्न चाहेका थिए। त्यो आशैमा सिमित होला जस्तो छ!

छलफल गर्नुपर्ने विषय यो मात्रै छैन । विकास भनेको के हो ? धरहरा बन्दा विकास भएन। संघियता हुँदा विकास भएन । दमकमा टावर बन्दा विकास भएन । के गर्दा हामीले खोजेको परिवर्तन हुने हो । दलका नेताहरूले अध्यक्ष सभापति छाडिदिए विकास हुने हो ? महंगो हुँदै गएको निर्वाचन कसरी सुधार्ने हो ? कर्मचारीतन्त्रको सेवा प्रवाह कसरी सुधार्ने हो ? स्थानीय तहलाई दिने अधिकार कति हो ? झण्डै १० वर्ष पुग्न लाग्दा पनि स्थानीय तहले संविधानमा उल्लेख गरेका अधिकार प्रयोग गर्न किन सकेनन्? बहस कैले चल्ने हो ? कसले चलाइदिने हो ? फलानो नेता मुर्दावाद भनेर पुग्छ? त्यसका घरमा आगो लगाइदिएर पुग्छ? विनास गर्नु, विध्वंस गर्नु निर्माण गर्नुभन्दा लाखौंगुणा सजिलो छ जेन जि मित्रहरु । आफ्नै पुस्तालाई देश बनाउन कसरी संलग्न गराउने हो ? यो देशमै भविष्य छ भनेर आश्वस्त कसरी गराउने हो ?

विभिन्न सञ्चारमाध्यममा व्यक्त गर्नुभएका विचार र सामाजिक सञ्जालमा प्रस्तुत विचारबाट तपाँइहरूमा आन्दोलनप्रतिको निष्ठामा कतै प्रश्न गर्ने ठाउँ छैन नै । तैपनि नेतृत्व प्रश्नविहिन हुन सक्दैन र हुनुहुन्न पनि । यसै हुनाले अब यो परिवर्तनको संस्थागत गर्ने जिम्मेवारी तपाँइहरूकै हो । हामीले सामान्य कुरा खोजेका हौं । अव नेतृत्व गर्न सक्दैनौं भन्नु भनेको राज्यले हत्या गरेका युवाहरूको रगत आफ्नो अनुहारमा पोत्नु हो । अनि सिंहदरवार जलेको खरानीको टीका लगाउनु पनि !

तत्कालिन सरकार आन्दोलनमा भएको क्षतिको लागि जिम्मेवार हुनैपर्छ । तपाँईहरू पनि जिम्मेवारीबाट भाग्न पाउनुहुन्न । सञ्चारमाध्यमले छलफल गर्न नचाहेका केही सवालमा व्यापक छलफल चलाएर निष्कर्षमा पुग्न नसके अव आन्दोलनहरू व्यक्तिगत सम्पत्ती जलाउने चरणमा पुग्नेछन् । सत्य मीठो हुँदैन नै । भदौ २४ को लुटपाट तथा आगजनी र निशेधित क्षेत्रमा पुगेका आन्दोलनकारीका विषयमा गम्भिर छलफल हुन नसके यो पुस्ता नै वदनाम हुनेछ । नागरिकले सरकारमाथि गर्ने खबरदारी बन्ध्याकरण भएको छ ।

वानेश्वरको संसद भवन तोडफोड हुने अवस्था कसरी सिर्जना भयो? त्यहाँ सम्म विद्यार्थीलाई पुर्‍याउने को को थिए ? १८ वर्ष नपुगेका विद्यार्थी आन्दोलनमा बोलाउने को थिए? सरकारी तथा व्यक्तिगत सम्पत्ती जोगाउन सरकारले बल प्रयोग गर्ने कि नगर्ने? यि प्रश्नहरूको जवाफ नखोजे भोली आन्दोलन कसरी हुन्छ। यो प्रश्नको जवाफ जाँचबुझ आयोगको मात्रै विषय हुन सक्दैन । म अगुवा हुँ भन्दै हिड्ने तपाँइहरुकै नेतृत्वमा खोजिनु जरुरी छ ।

लोकतन्त्रको सबैभन्दा सुन्दर पक्ष भनेकै नागरिकले निरन्तर खबरदारी गर्न पाउनु हो । हामीले ख्याल गर्न सकेनौं भने यो आन्दोलन नै अन्तिम हुन सक्ने अवस्था आइपरेको छ । सरकारलाई खबरदारी गर्ने युवाहरू निरन्तर नियन्त्रणमा लिइँदैछन् । गृह मन्त्रालय तिमी आन्दोलन नगर भनेर विज्ञप्ती निकाल्ने अवस्थामा पुगेको छ। भोलीका दिनमा आन्दोलन गर्न दशौंपटक सोच्नुपर्ने अवस्था सिर्जना भएको छ । के आन्दोलनकै वन्ध्याकरण गर्नका यो आन्दोलन गरिएको थियो ?

अझै गम्भीर सवाल त यो छ कि २३ भदौको आन्दोलनमा अकल्पनीय क्षति भएपछि तपाँइहरूले आन्दोलन किन रोक्नुभएन ? आन्दोलनमा घुसपैठ भयो भन्ने । त्यसले भएको फाइदामा जस लिने । अपजस अस्विकार गर्ने ? नेतृत्व गर्नु भनेको आफूले भनेजस्तो नभएपछि त्यसलाई तत्कालै समिक्षा गरेर सच्याउनु हो । सच्चिनु हो । यसमा राज्यलाई मात्रै औंला तेर्स्याएर पुग्छ ? यहि नजिर भोली कायम भए तपाँइले भनेको परिवर्तन हुन्छ? माइतीघरमा आन्दोलन गर्छु भनेर संवेदनशिल क्षेत्र सिंहदरवारमा भोली उपद्रो भयो भने राज्यले बल प्रयोग गर्ने कि नगर्ने ? के तत्कालिन प्रधानमन्त्रीलाई आलोचना गरेर तपाँइले खोजेको जवाफदेहिता आउँछ !

२०७२ को भुकम्प, त्यसै अवसर छोपेर जारी गरिएको संविधान, त्यसैलाई देखाएर गरिएको नाकाबन्दी अनि केपी शर्मा ओलीको उदय । उदयको ठ्याक्कै १० वर्षमा टुप्पामा रहेका ओलीको अवस्था फेदैमा पुगेको छ । आफ्नो पार्टीको अधिवेशनले उनैलाई छान्दा पनि हामीलाई पचेको छैन । २/२ पटक राष्ट्रपति भएका मानिसले फेरी राजनीति गर्न पाउनुपर्छ भन्ने भाष्यमा विद्या भण्डारीको माया भन्दा पनि केपी ओली तह लगाउने भन्दा बाँकी अर्को कुनै तर्क थिएन । आजको परिस्थिति निर्माण हुनुमा ओलीको जती जिम्मेवारी छ उनलाई जसरी पनि ठेगान लगाउने मिसन बोकेको पत्रकारिता जगत नागरिक समाजको पनि छ । अब परिवर्तन कस्तो चाहिएको हो ? त्यो कसरी हासिल हुन्छ भन्ने योजना प्रस्तुत गर्ने नसके त्यसको ठूलो हिस्सा तपाँइहरूले लिनुपर्छ ।

प्रकाशित/प्रसारित अन्तरवार्ताहरूमा विभिन्न विषय छन् ! कसैलाई राजा चाहिएको छ ! कसैलाई प्रत्यक्ष कार्यकारी ! कसैलाई संघीयता खारेज ! कस्को कुरा सहि हो ? कस्को कुरा सच्याउनपर्ने हो ? कस्ले जवाफ दिने हो ? तत्कालिन अवस्थाका सामाग्रीहरु हेर्दा आन्दोलनका मूख्य २ माग थिए । सामाजिक सञ्जालमाथिको प्रतिवन्ध फुकुवा र भ्रष्टचार नियन्त्रण । त्यसभन्दा पछाडि आएका माग कस्ले थप्दै छ? किन थप्दै छ ? जवाफ कस्ले दिनुपर्ने हो ? हिजोका दलहरु जवाफदेही भएनन्, जनताका कुरा सुनेनन् भनेर आन्दोलन गर्नेहरुले चाँही प्रश्नको जवाफ दिनुपर्दैन ? कि मिडियामा गएर चर्का स्वरमा अन्तर्वार्ता दिने र सञ्जालमा चर्का स्टाटस लेखेकै भरमा जिम्मेवारी पुरा हुने हो ?

सुरुका २ मागमा कुरा गर्दा पहिलो माग पुरा भैसकेको छ । दोश्रो माग कसरी पुरा हुने हो ? अख्तियारले काम गरिरहेको छ । सतर्कता केन्द्र, राजस्व न्यायाधिकरण, सम्पत्ति शुद्धिकरण आयोग लगायतका निकाय पनि काम गरिरहेकै छन् । यसमा के फरक हुनुपर्ने हो ? कसैले अग्लो घर बनाउँदैमा भ्रष्टचार गरेरै बनायो भन्ने भाष्य सिर्जना गरेर कता पुगिन्छ ? अहिले गरिरहेको काममा के कुरामा फरक हुने हो ? खै अवधारणा ? खै योजना ? खै कार्यनीति ?

ठ्याक्कै १ वर्षअघि एकजना पुराना राजनीतिज्ञसँगको चिया गफमा कुरा हुँदा सरकारको प्रभावकारीताका विषयमा कुराकानी भएका थिए । उनले भनेका थिए यसरी भएन आन्दोलन गर्नुपर्‍यो । मैले उनलाई प्रश्न राखेको थिएँ आन्दोलन गर्ने के भनेर ? प्रश्नपछि मैले थपेको थिएँ । हामी अहिले संघियता अभ्यास गरिरहेका छौं । जनताको छोरो प्रधानमन्त्री छ । राज्यका निकायले काम गरिरहेकै छन् । आन्दोलन गर्नका लागि यो सहि समय होला । मानिसहरूमा आक्रोस छ । पिडा छ । राज्यले काम गर्न सकेन भन्ने भाष्य तलसम्मै पुगेको छ । तर आन्दोलन यत्तिकै गर्न हुन्न । आन्दोलन किन गरिएको हो प्रष्ट हुनुपर्छ । नत्र यसले यथास्थितीलाई झनै बलियो बनाइदिन्छ । अझै समाजलाई अग्रगमनमा लैजानुको सट्टा प्रतिगमनतिर फर्काइदिन्छ ।

यो आन्दोलनका बारेमा धेरैले प्रश्न उठाउन लागिसकेका छन् । प्रश्न उठाउने क्रम अब झनै व्यापक रुपमा हुनेछ । त्यो हुन्छ नै । प्रश्नको जवाफ दिने को हो ? तपाँइजस्तै नेतृत्व प्रश्नबाट भाग्यो भने जेन जि उमेर समूह सिंहदरवार जलाउने अपराधी समूहका रुपमा चित्रित हुनेछ । यसपछि राज्यले भोगेका असफलतामा यहि आन्दोलनलाइ प्रस्थानविन्दु ठहर्‍याइनेछ । के यस्तै खोजेको हो र जेन जी !

अर्थतन्त्रका जानकारहरूले अनुमान गरेअनुसार आन्दोलनमा देशको कुल गार्ह्यस्थ उत्पादनको ५ प्रतिशतभन्दा धेरै रकम बराबरको धनमालको क्षति भएको छ । बिमा कम्पनीहरूमा २३ अर्व रुपैंयाभन्दा धेरैको क्षति भएको भनेर विमा दावी गरिएको छ । सरकारी भवनहरूमा भएको क्षति यसमा सामेल नै छैन ।

लुटपाट तथा आगजनीहरूमा संलग्नहरू कानुनी कारवाहीका लागि पक्राउ परिरहेका छन् । सुरक्षाकर्मी स्वयं असुरक्षित भएको यो घटनामा शान्तीसुरक्षा कत्तिको महत्वपूर्ण विषय हो भन्ने आम नागरिकले अनुभव गर्ने तहमा पुग्यो । यसैले गर्दा प्रहरी चौकीहरू नागरिक तहबाटै निर्माण भए। यो निष्पट्ट अँध्यारोमा देखिएको उज्यालो पक्ष हो ।

कमजोर हुनुको भनेको विकल्पहरू सकिनु हो । नेपाल देशसँग धेरै कुरामा धेरै विकल्प छैनन् । किर्तिपुरको डाँडामा बसेर पैसा कमाउन सकिन्छ भन्ने तर्क सुन्दा बहुत मिठासपूर्ण छ । त्यसका लागि काम गर्ने वातावरण कस्तो छ त्यसैमा संलग्नहरूलाई थाहा छ । नेपालमा सेवा दिएका सामाजिक सञ्जालहरू नेपालमा दर्ता हुनुपर्छ भन्ने विषय कुनै पनि किसिमबाट अनुचित होइन । त्यसैलाई लिएर सरकारले सञ्जाल बन्द गरेपछि असन्तुष्टी विष्फोट भयो । त्यो विष्फोटले धेरै कुरा खरानी बनाइदिएको छ । हामी उठ्नेछौं भन्नु बहुत सजिलो कुरा हो । उठ्नका लागि समय लाग्नेछ । रोपेकै भोलिपल्ट सुन्तला फलेर खान पाउन पर्ने हाम्रो मनोविज्ञानले फेरी हामीलाई कता लैजाने हो भन्न गाह्रो छ ।

अन्तमा, जर्ज अरवेलको विश्व प्रख्यात पुस्तक Animal Farm नेपालीमा अनुवाद भएको छ चारखुट्टेको घरजम नाममा । यसमा फिल्म पनि बनेको छ। क्रान्ति सफल भैसकेपछि नयाँ नेतृत्वले जस्का विरूद्ध आन्दोलन गरिएको थियो उसैलाई तालाचाबी बुझाईदिन्छ। अनि आन्दोलनमा खटिएर लागेको कुकुरले भन्छ। अब यहाँ नयाँ मालिक आउँछ। हामी पुरानो गल्ती दोहोर्‍याउँदैनौं। के अव हामीले पनि त्यही कुकुरको भनाइ दोहोर्‍याउन पर्ने हो त जेन जि ! कि आन्दोलनको रक्षा श्री पशुपतिनाथले नै गर्ने हुन !

apawaad@gmail.com

खुच्चिङ; आफैंलाई पर्‍यो भने चैं !

noreply@blogger.com (Arjun Apawad) — Wed, 16 Jul 2025 15:10:00 +0000

समय । कैले असाध्यै चाँडो सकिने । कैले चैं कहिल्यै नसकिने । साँच्चै त्यस्तै हो कि आफ्नो अवस्था परिवेश । हिजैजस्तो लागेको । भित्तामा १० वटा क्यालेण्डर फेरिइसकेछन् । यसो सम्झिएँ १० वर्ष यसै गएको त्यो घटनामा एक महिना कट्न यी १० वर्षभन्दा धेरै अवधि लागेझैं भएको थियो ।

त्यसबेला भएका धेरै कुरा बिर्सिए होलान् । गम्भीर फौजदारी अपराधपछिको परिवार । परिवार भित्रै आशंका । अझ आशंकामा मलजल गराइदिने धन्दाकर्मीहरू । आवरणमा त उनीहरू राजनीति भन्ने पवित्र कर्ममा थिए । अझै बिर्सनै नसकिने कुरा भनेको यो अवस्थामा … एक शब्द नबोली मौन बस्ने हुत्तिहारा … भनेर लेखिएको सामाजिक सञ्जालको सामग्री ।

अहिले पनि लाग्छ समस्यामा परेको बेला कोही अरूबेला जस्तै सामान्य हुन सक्छ ? शब्दहरू धेरै त थिएनन् । समस्यामा परेका बेला भने तीनले पनि आकाश खसाउन सक्दा रहेछन् ।

आफ्नै उमेरसमूहका दौंतरी । काम पनि ईनेगनेकै कम्पनीमा। कमाई, कम्पनी ठूलो भएरै होला। उनीसँग आफन्त छिमेकीका धेरै कुरा जानकारी थिए। कसैले सिरानीमुनि राखेको उधारो लेखेको कागज, भट्टीपसलमा भएका गफ, घरझगडाका विषय। सप्पै सप्पै।

को घरज्वाँई बस्यो ? कस्को घरमा पीडा पर्दा को रमायो ? यसबाट अझै अघि बढेर उनी स्कृनसर्ट पठाईदिने । त्यसमा लेख्ने कमेन्ट पठाईदिने। अझै मिल्यो भने अर्काको मोबाइल लिएर आफूलाई मन नपर्ने विरूद्ध कमेन्ट लेखिदिने, त्यस्तालाई तुच्छ शब्दमा म्यासेज पनि गरिदिने ! लाईभमा महिलालाई गालीगलौज गर्ने। यस्तो गर्नु हुँदैन भन्नेलाई साईबर जाउ भनेर होच्याउने । साईबर गए आफ्नो कम्पनीको शक्ति प्रयोग गर्ने ।

उनले समय समयमा पार्टी फेरिरहन्थे। कतै अवसर पाईयो भने आफ्नै आँगनको पर्खाल बनाउँथे। पाँच रूपैंया दिँदा खिचेको फोटो पाँच सय रूपैयाँको फ्रेममा सजाएर राख्थे। आफूले कुनै तर्कमा जित्न सकेनन् भने आफू आवद्ध पार्टीका मान्छे परिचालन गरेर घेरावन्दी गर्थे।

अचानोको पिर खुकुरीले कहाँ बुझ्छ र ? अरुलाई खुच्चिङ लेख्ने समयक्रममा आफैं समस्यामा परे । साँच्चै त्यो बेला उनले सामान्य अवस्थामा जस्तै ह्यान त्यान लेख्न भ्याए होलान् ! सके होलान् ! उनीबाट पिडितहरूले १/१ पटक खुच्चिङ भन्दै सञ्जालमा सामाग्री राखेको भए त्यो ४/५ सयभन्दा धेरैको संख्यामा हुन्थ्यो होला। सबैले बदला लिँदैनन्। आफूलाई परेको पीडा सम्झिएर माफी दिन्छन् । त्यै भएर समाज सुन्दर छ !

पछिल्लो समयमा २ जना गायिकाले यस्तै प्रवृति बोकेर तुच्छ कमेन्ट गर्नेका प्रोफाईल सार्वजनिक गर्ने अभियान चलाएका छन्। समिक्षा अधिकारी र एलिना चौहानले सार्वजनिक गरेका प्रोफाईलहरू हेर्दा समाजमा अलिक चल्तापुर्जाहरू नै देखिन्छन्।

समिक्षा अधिकारी जुन अवस्थाबाट अगाडि बढिन त्यसका लागि हामीले प्रोत्साहन गर्नुपर्ने हो । भोली हाम्रा आफ्नै परिवारमा कसैलाई त्यस्तो घटना भइहालेमा हामीले अधिकारीलाई देखाएर पिडितलाई सान्त्वना दिन सक्छौं । पिडामा परेको बेलामा आफैंमात्रै त्यस्तो अवस्थाबाट गुज्रीएजस्तै लाग्छ । त्यस्तो समयसँग जुधेर आएको मानिसलाई फेरि त्यै दिन/क्षण किन सम्झाउनु परेको होला ?

कवि, कलाकार, अभियन्ता लगायत मानिसहरू पनि यसमा संलग्न देखिन्छन् । जसबाट समाजले सिको गर्छ तिनीहरू नै खुच्चिङ भन्न अघि सर्छन्। यिनीहरूलाई परिवारसहितको फोटो राखेर तिम्रो पनि परिवार छ। मेरो जस्तो अवस्था तिमीलाई नै पर्‍यो भने के गर्छौ भनेर सोध्ने अभियानले विवेक भएकाहरूलाई त पक्कै काम गर्‍यो ।

विवेक नभएका र आफूमात्रै ठूलाठालु सम्झने र अरूलाई पीडा दिनु अधिकार हो भन्ने मेरा दौंतरीहरू जस्तै को त के आश गर्नु र !

कुनै पनि मानिसको चेतना, विचारशैली उ बाँचेको समाजका व्यवहारहरूले निर्धारण गर्दै जाने हो । हाम्रो नेपाली समाजको आधारभूत चरित्र त खुच्चिङ भन्ने हुँदै होइन । मानिस मरेपछि दाहसंस्कारमा सहभागी भएका दिन सहानुभूति स्वरूप छाक छाड्नुपर्ने, चौतरा पाटी पौवा बनाउने, माग्न आउनेलाई खाली हात फर्काउन नहुने, पाहुनालाई भगवान सम्झने र सोहीअनुसार व्यवहार गर्ने लगायतका परम्परा हेर्दा समाज यस्तो त पक्कै नहुनुपर्ने । तर कुन तत्वले मानिसलाई परपिडक बनाउँदै लगेको छ ?

कहिल्यै कतै नचिनेको मान्छेलाई हामी बास दिन्छौ । त्यस्ता नौला गाउँमा गयौं भने बास पाइन्छ पनि । यात्राहरूमा कहिल्यै नभेटिनेसँग हामी खानेकुरा बाँडेर खान्छौं । दुखसुख साट्न सक्छौं । अर्काको दुखमा रमाउने बानी त यो समाजको हैन नै । कसैको मलामी गइयो भने छाक छाड्ने भन्ने त चलनै जो छ ।

प्रविधिको रफ्तार वृद्धीले अहिले हामी परनिन्दक भैरहेझै लाग्छ । पछिल्ला समयमा सामाजिक सञ्जाल नियाल्दा त्यस्तै देखिन्छ । सामाजिक सञ्जालकै आधारमा धारणा बनाउनु हतारो हुन सक्छ। तर समाजको ठूलो हिस्सा त्यतै भएको र त्यहाँ हुने छलफल बहस नजरअन्दाज गर्न पनि मिल्दैन ।

केही समय अघि गायक दुर्गेश थापाको गित १० करोड भ्युज कटेको उपलक्ष्यमा प्रधानमन्त्री ओलीले दुर्गेशलाई बधाइ दिए । दुर्गेशले प्रधानमन्त्री बधाई शेयर गरेर उनलाई धन्यवाद दिए । त्यसपछि एक खालेहरू गालीगलौजमा उत्रिए ।

एउटा गायकलाई प्रधानमन्त्रीले बधाई दिए । गायकले धन्यवाद भने । यसमा गालीगलौजमा उत्रनुपर्ने किन ? हामीले पाएको स्वतन्त्रता यसैका लागि हो ? कसैको प्रगतिमा धन्यवाद भन्न नसक्ने वा भनेको देख्न सुन्न नसक्ने हामी कस्तो बानीव्यहोरा विकास गर्दैछौं ? कसैप्रति सहमत हुन नसकिएला ।

कसैका कुरा मन नपर्ला । त्यसो भन्न पनि हामीले कस्ता शब्दहरूको प्रयोग गर्दैछौं । भिटेनका गितमा प्रयोग हुने शब्दको कमेन्ट हामी हाम्रा परिवार आफन्तहरूसँग बसेर प्रयोग गर्न सक्छौं । सक्दैनौं भने त्यता किन लेख्छौं ।

हामी लोकतान्त्रिक व्यवस्थामा छौं । यसले हरेक मानिसको विचार तथा अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको हक सुनिश्चित गरेको छ । यसो भन्नुको अर्थ स्वतन्त्रता आफैंमा असिमित भने हुँदैन । हुनु हुँदैन । त्यसको सिमा छ नै । त्यो सिमा भनेकै त्यसले अरुलाई नकरात्मक असर गर्नुभएन । अरु पिडामा पर्दा त्यो मनोरञ्जनको विषय होइन हुन सक्दैन ।

यसका बारेमा भएका अनुसन्धानले भने मानिसबिचमा हुने सहानुभूतिको मात्रा घटाउँदै लगेको देखाएका छन् । अन्य मानिसहरू दुखमा परेका बेलामा हामी संवेदनशिल हुँदैनौ भने हामी पनि कैलेकाँही समस्यामा पर्दा अरुले झनै पिडा कोट्याए भने के होला । के हामीलाई कहिल्यै अप्ठ्यारो नपर्ला ? पर्छ भने अरु समस्यामा पर्दा खुच्चिङ नभनौं । सके सहयोग गरौं नसके पिडाचाँही नथपौं ।

सामाजिक सञ्जालले हामीलाई विभिन्न विचारहरू एकै ठाउँबाट बुझ्ने मौका दिएको छ । तर यसको प्रयोगमा ध्यान दिन नसक्दा भने यो धेरैका लागि पिडा दिने माध्यम बन्दै गइरहेको छ । सामाजिक संजाल कस्तो छ? चलचित्र निर्माता तथा अभिनेता दिपकराज गिरी लेख्छन

“आफूले समाजको लागि, परिवारको लागि राष्ट्रको लागि दुइ कौडिको काम नगर्ने, तर जो काम गर्नेहरू छन् तिनिहरूलाइ नैतिकता सिकाउने, गालि गलौच गर्ने , तं यस्तो, त उस्तो भनेर अभद्रता देखाउने, चरित्र माथि औला उठाउने ! यस्तै चलिआएको छ …..
पैसा कमाएकाहरू सबै भ्रष्टाचारी, नाम कमाएका कलाकार ,पेशाकर्मी सबै नैतिकताहिन, चरित्र खराव,
देशमा सबै अज्ञानि आफू मात्रै साधु सन्त ज्ञानि ….
यो ठॉउमा जस्ले जति गालि गर्न सक्यो त्यो हिरो
चूपचाप आफ्नो काम गरेर खाने पात्रहरू चाहि खलनायक?
ब्यक्तिगत जीवनमा कस्को तलमाथि हुन्न?
को चाहन्छ खराब होस , तर भैदिन सक्छ कहिलेकाहि!
को छ यहॉ कमजोरी बिहिन मान्छे ?”

अन्तमा, विदेश जान ठीकठाक परेर घरबाट निस्केका कृष्ण घिसिङ ह्विलचेयरमा थन्किए। २०५९ कार्तिक २८ गते दोलखाको हलहलेमा माओवादी कार्यकर्ताले सर्वसाधारण चढेको बसमा वारूदी सुरूङ विष्फोट गराए। त्यसमा कुनै सुरक्षाकर्मी थिएनन् । ३ जनाको घटनास्थलमै ज्यान गयो। झण्डै २ दर्जन घाईते भए । कृष्ण घिसिङ घाइतेमध्येका एक हुन् ।

त्यो घटनापछि घिसिङ अपाङ्गता भएका व्यक्तिको अधिकारका लागि लागिपरेका छन् । अपाङ्गता भएकाहरूलाई कसैले खुच्चिङ भन्दा उनले भन्छन् ‘खुच्चिङ नभन। हामी अपांग भई नै सक्यौं तिमी अपांग हुँदैनौ भन्ने निश्चित छ र? तिमी सम्भावित अपांग हौ।’

उनको कुरा थोरै छ तर यत्ति कुुरा मनमा राख्ने हो भने धेरै कुरा सुध्रिन्छ। यसमा अपांगको ठाउँमा दुख भन्ने राखौं । हामी पनि दूख पाउने सम्भावित मान्छे हौं। खुच्चिङ भन्दा वा लेख्दा ख्याल गरौं, भोलि आफैंलाई परेर अर्काले लेख्दा/भन्दा/व्यवहार गर्दा हामी पचाउन सक्छौं कि सक्दैनौं। समाज राम्रो गज्जब अरू आएर बनाईदिने हैन। तपाईं हामी आफैंले बनाउने हो। कोही दुखमा, अप्ठ्यारोमा पर्दा उसलाई सकिन्छ सहानुभूति दिउँ। सहयोग गरौं। सकिन्न भने पनि खुच्चिङ नभनौं।

यो सामाग्री दीक्षण राष्ट्रीय दैनिकमा २०८२ साउन ६ गते ७:२६ मा खुच्चिङः; आफैंलाई प¥यो भने चैं ! शिर्षकमा प्रकाशित भएको थियो ।

बिग्रिएको व्यवहारमा विकासे बहस !

noreply@blogger.com (Arjun Apawad) — Tue, 22 Apr 2025 15:49:00 +0000

संसार चिन्न बहुत सजिलो छ, समय चिन्न ज्यादै कठिन। यसैकारण पनि हुन सक्छ अनुमानको व्यापार सबैतिर सबै ठाउँमा चलिरहेकै छ। चल्दै जानेछ । अझ पूर्वीय दर्शन त आत्मा र शरीर फरक भन्ने विश्वासमा छ। यस समय बेठिक हुनुमा तत्कालै कारण नभेटिए पूर्वजन्मको दोष पनि हुन सक्छ।

सरकारले अख्खा अख्खा काम गरिरहेको भनेर प्रधानमन्त्री दोहोर्‍याइरहनुभएको छ । यस्तो अवस्थामा समाजमा असन्तुष्टि हुन नपर्ने हो । आफ्नै महानिरिक्षकसँग कुम जोडेर बसेका फरार अभियुक्तको तस्विर दैनिक पत्रिकाले प्राथमिकताका साथ पहिलो पानामा छापेपछि थाहा पाउने प्रहरी अदालतको आदेश तयार नहुँदै पूर्व गृहमन्त्री पक्रन घरैमा पुगिसकेको थियो । सन्दिप लामिछाने र रवि लामिछानेका फैसलामा धेरै कुरा मिल्नुले न्यायाधिस सुशासन दिन कति आतुर थिए भन्ने झल्किएकै छ। शासन बदल्न हिँडेकाहरू सुन्तलाचोरमा दरिएपछि त सरकारको आरती गान नै सुरु हुन पर्ने । तैपनि नागरिक असन्तुष्ट नै छन् । शिक्षकहरूको शैक्षिक हड्ताल कहिले टुंगिने भन्न सकिन्न । १२ कक्षाको परीक्षा आफूले पढाउने विद्यालयमा गर्लास् भनेर कर्मचारी काठमाण्डौ बोलाएपछि प्रधानमन्त्रीले परिक्षा नै सारेको खबर छ !

प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली भर्खरै थाइल्याण्डको भ्रमण गरेर फर्कनुभो । भारतका प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीसँग एक्लाएक्लै भेट गर्नुभो । त्यहाँका व्यापारीलाई नेपालमा लगानी गर्न आग्रह गर्नुभयो । त्यो समाचार पढ्दै थिएँ । छेउकै अर्को समाचारमा आँखा परे । त्यो थियो नागढुंगाको सुरुङमार्गका बारे । स्थानीयले काम रोकिदिएको समाचार । काम रोकिएको झण्डै महिनादिन पुग्नै लागेको । दुवै समाचार छेउछेउमा हुँदा राम्रै देखिने रैछ ।

सरकारको अड्डा भएको राजधानीको सिंहदरवार नजिकैको ठाउँ । सरकारले प्राथमिकतामा राखेको आयोजना । यत्ति लामो समयसम्म अवरुद्ध भएको थाइल्याण्डका व्यापारीले थाहा पाको भए प्रधानमन्त्रीले लगानी गरौं न भन्दा के जवाफ दिन्थे होलान। कल्पना गर्दा पनि रमाइलै लाग्ने !

सुरुङमार्गमात्रै किन ? तराइ मधेससँग छोटो दुरीमा जोडिने काठमाण्डौ तराई द्रुत मार्गको अवस्था झनै उस्तै । सेनाले बनाउने जिम्मा लिएको त्यो योजनामा बेहुला सिंगारिएर घरबाट अन्मिसक्दा पनि बेहुलीको पत्तो नलागेजस्तै अवस्था छ । सुरुवाति विन्दु अझै पत्ता लगाेको छैन । सेना सुरुवाती विन्दु टुंगो लगाइदेउ भनेर सरकारसँग आग्रह गरेको गर्‍यै छ । सरकार टुंगो लगाउँने रटान लगाएको लगायै छ । लाग्ने कहिले हो । त्यसमा अग्ला अग्ला पुल बने। सुरुङ बन्यो भनेर रमाउनुको अर्थ नै के छ र ! सरकार आफैंले गौरवको रूपमा राखेर काम गरिरहेको योजनामा यस्तो भएपछि अरुतिर हुन्छ कस्तो ? तैपनि सरकार र नागरिकलाई कैलेकैले लाग्छ । कोही आइदेला । उद्योग व्यवसाय गरिदेला अनि देशको विकास होला !

द्रुत मार्गको सुरुवाती विन्दुका स्थानीय वासिन्दाहरुको कुरा झनै बुझीसाध्य छैन । प्रस्तावित स्थानमा काम गरे सांस्कृतिक गाउँ खोकना मासिन्छ । अर्को ठाउँमा सार्न त कुनै पनि हालतमा हुँदै हुँदैन । पिडाका कथा अनेक आइराछन्। गाउँमा जाने पत्रकारलाई अन्तर्वाता दिएर केही गाउँले भन्दिन्छन् हामीलाई विकास विरोधी भन्छन् । हामी कुनै पनि हालतमा विकास विरोधी होइनौ । यसमा वास्तवमै गाउँलेहरु समस्यामा छन् कि तिनलाई देखाएर ‘व्यवसाय’ गर्नेहरुको !

प्रधानमन्त्रीले केहि दिनअघि विद्यार्थीका सामु भन्नुभयो जागिर हैन उद्योग व्यवसाय गर्ने नागरिक आवाश्यक छ। सरकार प्रमुखको यो भनाइ पढे सुनेपछि धेरै मानिस चकित परेको हुनुपर्छ । किनभने एउटा केवलाकार आयोजना सञ्चालन गर्न भौतिक निर्माण अगाडिका सबै चरणहरू पूरा गरेर निर्माण अवस्थामा पुगेपछि अलपत्र परेको छ। चरणहरू जसरी सञ्चालन गर्नपर्थ्यो त्यसरी भयो भएन त्यो अर्को बहसको विषय हो । तर आज भाष्य निर्माण गरिएको छ कि ‘एउटा व्यापारी खुरुरु काठमाण्डौबाट सामान ट्रकमा लिएर त्यहाँ पुग्यो । प्रहरी तैनाथ गरेर काम सुरु गर्न लाग्यो ।’ यस्तै भएको त पक्कै हैन होला । उद्योग स्थापनाका लागि हिजो विभिन्न चरणमा स्वीकृति दिनेहरू आज चुपचाप छन्। अनि फेसबुकमा भिडियो हेरेर एउटा नागरिक भनिरहेछ सरकार एउटा व्यापारीले चलाईरहेछ।

अमेरिकामा ट्रम्प नजितेका थिए वा उनको आप्रवासीप्रति यो रवैया नभएको भए धेरैको सपना अमेरिका लगायतका देश थियो । तैपनि नागरिक देशमा केही गर्न आँट गरिरहेको छैन। बैंकमा जम्मा भएको पैसा निरन्तर राष्ट्र बैंकमा फर्किएको फर्कियै छ । बैंक तथा वित्तिय संस्थाबाट लगानी नहुनुको अर्थ त्यहि हो । सरकार प्रमुख र सरकारका मन्त्रीहरू निरन्तर दोहोर्‍याएका दोहोर्‍याई छन् । नेपालमा लगानी गरौं ।

लगानी व्यापार हो। व्यापारमा नाफा खोजिन्छ। नाफा नहुने व्यापार कसले गर्छ? किन गर्छ? यौटा व्यापारीले आजका दिनमा यसै सटर बन्द गरेको छ? यो विचमा कति उद्योग नयाँ थपिए ? कति बन्द भए?

व्यापारी भन्छन्। कुनै स्थानमा उद्योग स्थापना गर्न खोजे त्यहाँका हर मानिसका जायज नाजायज माग पुरा गर्नुपर्छ। सरकारले यो वर्ष ल्याएको नीति अर्को वर्ष लागु हुन्छ हुन्न? सरकारले नै भन्न सक्दैन । ज्यालादारी काम गर्न ल्याइएका कामदारलाई स्थायी जागिर चाहिन्छ? केहि परिवारको झगडा नमिलेर मदन भण्डारी राजमार्गमा सबैतिर कालोपत्रे भैसक्दा पनि केहि मिटर कालोपत्रे हुन सकेको छैन । राष्ट्रिय गौरवको योजनामा भएको यो नमुना काम थाइल्याण्डका व्यापारीले अध्ययन नगरी लगानी गर्न पक्कै नआउलान् ।

सरकारकै लगानीको तामाकोसी जलविद्युत योजनामा कामदारले शेयर मागेर हड्ताल गरेका थिए । कामदार हड्ताल लगायत अन्य विभिन्न अवरोध भएका दिनको ठेकेदारलाई योजनाले राम्रै रकम तिर्नपर्‍यो । ३५ अर्ब रूपैंयामा बन्ने अनुमान गरिएको योजना बनिसक्दा दोब्बरभन्दा धेरै झण्डै ८६ अर्व रूपैंयाभन्दा धेरै रकम खर्च हुनुमा डलरको मूल्यवृद्धि, व्याज रकम लगायतका कारण छन् नै यस्ता आन्दोलनको पनि त्यसमा राम्रै योगदानको हिस्सा छ ।

सुरुङमार्गमा पटक पटक भएका र हुने आन्दोलनको लागि आयोजनाले जापानी ठेकेदारलाई राम्रै रकम बुझाउनै पर्नेछ। प्रकाशित समाचारहरूलाई आधार मान्ने हो भने त्यो रकम दैनिक करिब ५० लाख रूपैंया हुन्छ । सरकारले तिर्नुपर्ने त्यो रकम आउने त करबाटै हो । वा ऋण लिएर ! अनि वर्षेनी सरकारको ऋण रकम नबढेर बढ्नपर्ने चाँहि के हो ? यसले अरु नभएपनि सरकारबाट बाहिर हुने दलले आयोजना किन महंगो भनेर भाषण गर्ने मसला त पाएकै छ । पाउने नै छ । दल आफैंले त्यो अवरोध गर्न आज आँखा झिम्क्याएको किन नहोस ! केहि नहुनुभन्दा त यो गज्जबकै कुरा हो नि !

हाम्रो संरक्षण नीति पनि विश्वकै नमुनामध्येमै पर्ने खालको छ । धेरै जलविद्युत आयोजना वनिरहेका क्षेत्रमा अदालतले विकास निर्माणका काम नगर्नु भन्ने फैसला गर्‍यो । संरक्षित क्षेत्र तथा निकुञ्जमा विकास निर्माणका काम गर्न नहुने यो फैसलाले १०४ आयोजनामा गरिएको अर्बौं रूपैयाँ जोखिममा परेको समाचार आएको थियो । त्यसमध्ये १४ वटामा सरकारकै लगानी रहेको थियो । यसमा सरकारले कानुन संसोधन गरेर समाधान निकाल्ने भनेको छ । त्यो पनि अदालतमा परिक्षणका क्रममा कस्तो नतिजा आउने हो यसै भन्न सकिने अवस्था छैन । रवि फैसलामा जस्तै न्यायाधिस सुशासन दिन आतुर हुने अवस्था आइपरे के के हुने हो ?

गएको असोज १२ को बाढीले धेरै ठाउँमा ठूलो धनजनको क्षति गर्‍यो । तराइबाट काठमाण्डौ छिर्ने एक प्रमूख मार्ग विपि राजमार्गको एक खण्ड नै रोशी खोलामा विलय भयो । फलफूल तथा तरकारी बोक्न बनाइएको कृषि सडकले राजमार्गकै काम गरेको थियो । त्यसको छेउमा रहेको रोशीमा त्यो बाढीले थुपारेका गिट्टी बालुवा तथा नदिजन्य पदार्थको व्यवस्थापन गर्न हामीलाई कानुनी झञ्झटहरू छन् । केही दिनअघि परेको वर्षाले नै हामीलाई आउने वर्षाको संकेत गरिसकेको छ । तैपनि त्यो पन्छाउने काम भएको छैन । हुने छाँटकाँट पनि छैन बरु पहिला पहाड काटेर ढुङ्गा गिट्टी बेच्न सहज थियो होला ! गिट्टी बालुवा समयमै पन्छाउन नसके अर्को वर्षामा कत्रो क्षति हुने हो भन्न सकिन्न । जनकपुरमा छिमेकीले रेलको लिग बनायो । रेल पनि दियो । हुँदा हुँदा लिगको मर्मतका लागि चाहिने गिट्टी पनि पारीबाटै आयो । हामीलाई त्यसले पार्ने प्रभावभन्दा ट्रम्पले अनुदान रोक्न दिएको आदेशमा बढी चिन्ता छ।

हाम्रोमा नयाँ क्रसरहरूले सञ्चालन अनुमति पाउन गाह्रै छ । पुराना अधिकांश मापदण्डविपरित छन्। अवस्थामा सुधार नभए अव केहि समयमा गिट्टी बालुवा पनि हामीले पारीबाटै ल्याउन पर्ने अवस्था छ । तराईमा खोला नदिबाट नियमित गिट्टी बालुवा ननिकाले नदिले धार परिवर्तन गर्छ। यसले धनजनको क्षति हुन्छ । क्रसर उद्योगलाई नियमित सञ्चालन गर्ने वातावरण नमिलाए हामीकहाँबाट बगेर पारी पुग्ने अनि हामीले पैसा तिरेर ल्याउन पर्ने अवस्था सिर्जना हुँदैछ । गज्जब छैन त ?

हामीलाई चाहिएको विकास समृद्धी हो नै । विकास समृद्धी चाहिन्छ भने हामीले व्यवहार सुधार गर्नैपर्छ। देशमा आफ्नै नागरिकले लगानि गर्न नसक्ने वातावरण बनाउने अनि विदेशीलाई लगानी गर्न आउ । नाफा कमाएर जाउ भन्नु भनेको हात्ती गोजीमा बोकेर हिडिन्छ भनेजस्तै हो । हात्तीको तस्विर गोजीमा राखेर हात्ती राखेको भनेर कल्पनामा रमाउने हो भने भिन्नै कुरा नत्र यो तर्कमा मात्रै सम्भव छ । तर्कले व्यवहार चल्दैन ।

अन्तमा, अंग्रेजी भाषाको चलचित्र शश्वाङ्क रिडेम्पसनमा एकजना पात्रले भन्छ आशा एकदमै महत्वपूर्ण विषय हो । यसले हामीलाई पागल पनि बनाउँछ । यसैले बचाएर पनि राख्छ । यसै हुनाले पनि अहिले धेरै उत्पात काम हैन । भोलीलाई बचाएर राख्ने आशा जगाउनु जरुरी छ। आशा नै रित्तिए भने के का विकास के का समृद्धी?

apawaad@gmail.com

पुनर्जन्मका बारे अमेरिकन वैज्ञानिकको विशेष खुलासा !

noreply@blogger.com (Arjun Apawad) — Mon, 27 Jan 2025 04:08:00 +0000

पूर्वीय दर्शनमा मानिसमा आत्मा र शरिर २ चिज हुने विश्वास गरिन्छ। शरिर मर्छ तर आत्मा मर्दैन। आत्माले अर्को अवतारमा जन्म लिने गर्दछ। पाप र धर्मको हिसाब आत्माले गर्ने विषयमा हिन्दु तथा वौद्ध धर्ममा विभिन्न प्रसङ्गहरु रहेका छन्। हिन्दु धर्ममा विष्णुले पटकपटक पुनर्जन्म लिएर राक्षसहरु विनाश गरेको कथाहरु रहेका छन्।

पूर्वीय दर्शनमा धेरै गहिरो विश्वास राखिने यस पूनर्जन्मका विषयमा अमेरिका लगायतका देशमा विभिन्न खोज र अनुसन्धानहरु भइरहेका छन्। ५० वर्षदेखि यसका बारेमा अनुसन्धानमा जुटेका बैज्ञानिकहरुको एक समूहले पुनर्जन्मका बारेमा नयाँ तथ्य फेला पारेको दावी गरेको छ।

अमेरिकाको भर्जिनिया विश्वविद्यालयको मनोचिकित्सा तथा स्नायुव्यवहार विज्ञान (Psychiatry and Neurobehavioral Sciences) विभागका इयान स्टेभेन (Ian Stevenson) र बाल मनोचिकित्सक जिम ट्युकर (Jim Tucker) ले पुनर्जन्मसँग सम्बन्धित २ हजार ५ सय घटनाहरुको अध्ययन गरेका थिए । विश्वविद्यालयका अनुसार यस्ता घटनाहरु विश्वका विभिन्न देशहरुबाट संकलन गरिएको थियो ।

ट्युकरका अनुसार अघिल्लो जन्मको कुरा गर्ने २ देखि ५ वर्षसम्मका बालबालिकाको बारेमा अध्ययन गरिएको थियो । यस्ता बालबालिकाहरुले अस्वाभाविक व्यवहारहरु देखाउने र त्यस्तै कुरा गर्ने गर्दथे। उनिहरुले आफ्नो श्रीमान्/श्रीमतीका बारेमा कुराकानी गर्थे। आफू कसरी मरेको भनेर बताउने गर्दथे। कतिपयले अहिले नभएका घटनाहरु वताएर त्यसको असाध्यै डर लागेको वताउँथे । उनिहरु हुँदै नभएका घटना भएको भनेर डराउने गर्दथे ।

ट्युकरले यस्तै घटनाहरु उल्लेख गरेर पुस्तकसमेत लेखेका छन् । जीवनतर्फ फर्कंदा (Return to Life) नामको पुस्तकमा उनले वालवालिकाले पानीको प्रसङ्ग आउँदा आफु त्यसमा डुबेको बताउने गरेको प्रसङ्ग उल्लेख गरेका छन् ।

ट्युकरले अनुसन्धान गरेका घटनाहरुमध्ये जेम्स लेनिङ्गर (James Leininger) को घटनालाई धेरै महत्वका साथ हेर्ने गरिन्छ। २ वर्षको उमेरमा लेनिङ्गरले निरन्तर रुपमा हवाइजहाज दुर्घटना सपना देखेर तर्सने गर्दथे । यो सन् २००० को घटना थियो ।

उनी आफु पाइलट भएको र आफ्नो जहाँजलाई जापानीहरुले बन्दुक हानेर खसालेको बताउँथे । अनुसन्धानका क्रममा उनले उनले विमान खसेको स्थान, विमानमा भएका साथीहरु लगायतको विवरण पनि दिए । ट्युकरको टोलीले यसका बारेमा थप जानकारीहरु खोजी गर्दा यो घटना दोश्रो विश्वयुद्धमा भएको पत्ता लाग्यो। घटना विवरण दोश्रो विश्वयुद्धमा पाइलट रहेका जेम्स हस्टन(James Huston)

सँग दुरुस्तै मिलेको थियो । यो घटनाका बारेमा विभिन्न वृतचित्रहरु बनाइएका छन्। पुस्तकहरु पनि लेखिएका छन्। नेटफ्लिक्सले त सेरिज नै बनाएको छ ‘Unexplained’ नाममा ।

जेम्सका जस्तै घटनाहरु अन्य पनि भएको ट्युकर दावी गर्दछन् । ७० प्रतिशत घटनाहरु हिंसाजन्य मृत्युसँग सम्बन्धित छन् । हत्या, आत्महत्या, दुर्घटनामा अकालमै ज्यान गुमाएकाहरु यस्ता घटनामा धेरै देखा पर्ने गरेको मनोविदहरु दावी गर्दछन् ।

पुनर्जन्मका बारेमा उपन्यास लेखेकी अमेरिकन लेखक बारबरा ग्राहम (Barbara Graham) आफूलाई नाजीहरुले यहुदीको संहार गर्दा मरेको मानिस भएको दावी गर्छिन । उनी भन्छिन् 'यातनापूर्वक मारिएका र अकालमा मरेकाहरुले अघिल्लो जन्मको कुरा सजिलै यस जन्ममा लिएर आउन सक्छन् ।'

अमेरिकाको प्रसिद्ध अखबार त गार्जियन पोष्टले हालसालै पुनर्जन्मका बारेमा एक सामाग्री प्रकाशन गरेको छ। पोष्टका अनुसार एक दम्पतीले उनीहरुकि २ वर्षे छोरीले निनाका बारेमा बताएको उल्लेख गरे। छोरीले निनाका पाखुरामा अंक भएको र त्यसले उनलाई दूखित बनाएको बताइन् ।

दम्पतीले ट्युकलाई पनि भेटेका थिए । ट्युकले दम्पत्ती र उनीहरुकी छोरीसँग कुरा गरे। छोरीले घटनाका वारेमा विशिष्ट विवरणहरु दिन नसकेको हुँदा अनुसन्धान अगाडि बढाउन सकिएन। यो पनि धेरै अन्य अमेरिकन घटनाजस्तै पुष्टि गर्न नसकिएको घटना भयो । ट्युकले पोष्टसँग भने ।

ट्युक यो घटना पुष्टी गर्न नसकिनेमा पर्नुमा पश्चिमा देशमा पुनर्जन्मलाई मान्यता नदिइनु तथा नराम्रो मानिनु कारण रहेको विचार व्यक्त गर्छन्। धेरै अभिभावकले यसलाई रमाइलो स्वरैकल्पना मान्छन् र यसलाई दवाउन प्रोत्साहित गर्छन् ।

रायन हामोन्स (Ryan Hammons) को घटना यस्तैमध्येको एक हो । एक बालकले आफु अघिल्लो जन्ममा हलिउड अभिनेता भएको बताएका थिए। उनकी आमाले पोष्टसँग भनिन् छोराको कुरा सार्वजनिक भएपछि उनको समुदायका धेरैले उनी खराब अभिभावक भएको बताए। पुनर्जन्मका धेरै घटनाहरु यसलाई मान्यता दिने समाजबाट संकलन गरिएका छन् । प्राप्त प्रमाणहरुले पुनर्जन्म हुन्छ वा हुन्न भन्नेमा किटेर भन्न सकिने अवस्था नरहेको विज्ञहरु बताउँछन् ।

२५ वर्षअगाडि सन् १९९९ मा मनोविद् इयान स्टेभेन्सनले पुनर्जन्मका बारेमा अनुसन्धान सुरु गरेका थिए । त्यो बेलामा उनले न्यु योर्क टाइम्स पत्रिकालाई अन्तर्वार्ता दिँदै भनेका थिए, 'विज्ञानले जे छ त्यसमा नयाँ विचारहरु विकास गर्छ र यसले वैज्ञानिकलाई तथ्यांकका आधारमा विश्वासहरु वदल्न वाध्य बनाउँछ ।'

Is reincarnation real? Some children seem to remember past lives (msn.com) मा आधारित

गौशालामा देवीः धनुषामा किशोरी !

noreply@blogger.com (Arjun Apawad) — Sun, 15 Sep 2024 14:51:00 +0000

गीत-संगीतबाट तिजको माहोल सुरु भएको छ । पछिल्लो समयका एकाध गीतमा नअल्झिने हो भने गीत/संगीत मार्फत् महिलाले आफ्ना वेदना प्रस्तुत गर्नेगर्छन् । महिलाको शालिन विद्रोह गीत संगीत मार्फत प्रस्तुत हुन्छ, भैरहेको छ । महिलामाथि भएका अत्याचारविरुद्ध गीत संगीत मार्फत विरोध गर्न तिजले धेरथोर सहयोग गरेकै छ ।

नेपालमा महिला हरेक क्षेत्रमा पछाडि पारिएका छन् । जनगणना २०७८ ले महिला अझै पनि शैक्षिक, साामाजिक, आर्थिक लगायतका क्षेत्रमा पछि रहेको प्रष्ट देखिन्छ । पुगनपुग १० प्रतिशत महिलासँग मात्रै आफ्नो नाममा जग्गाजमिन छ । पुरुषको साक्षरता दर ८३.६ प्रतिशत रहेकोमा महिलाको ६९.४ प्रतिशत मात्रै छ । एकतिहाई महिला मात्रै घरमुली छन् । यो असमानताका पछाडि धेरै कारणहरू छन् । त्यसमध्येको एक प्रमुख कारण भनेको महिला स्वयंले महिला विरुद्धका गतिविधिहरूलाई सामान्यीकरण गर्नु हो । अझ प्रष्ट शब्दमा भन्दा त्यस्ता समाजमा अपराध निम्त्याइरहेका घटनालाई अधिकार देख्नु हो । यो आलेख यस्तै दुई प्रसङ्गमा केन्द्रित छ ।

प्रसङ्ग १

राजधानी शहर काठमाण्डौंमा महायज्ञ सञ्चालन भयो । महायज्ञमा प्रवचनको लागि विभिन्न देशबाट वाचक वाचिका निम्त्याइएको थियो । विभिन्न व्यक्तित्वले महायज्ञमा प्रवचन गरे । भारतमा प्रवचन गरेर चर्चामा रहेकी देवी प्रतिभाले पनि प्रवचन दिइन् ।

देवी प्रतिभा प्रवचन गरिवरी भारत फर्किसकेकी छिन् । उनको चर्चा प्रवचन अवधिभर रह्यो । त्यसका धेरै कारण हुन सक्छन् । कसैला‍ई उनले पशुपतिमा प्रवचनमा बोलेरै मानिसहरू आकर्षण गरेको मन परेको थिएन। कसैलाई उनको सुरक्षा सहयोगी सहितको तामझाम मन परेको थिएन । कसैलाई त्यो यज्ञ नै मन परेको छैन । सतहमा जे जे देखिए ती मात्रै पूर्ण होइनन् । पूर्ण कुरा बुझ्न समय चाहिन्छ । समयसँगै त्यसप्रतिको समझ पनि ।

प्रतिभाले प्रवचनमा धेरै प्रसंगमा कुरा गरिन् । राम्रो कुरा फ‌ैलिन समय लाग्छ । नकारात्मक कुरा उत्पातै चाँडो फैलन्छ । यस्तै मध्येको एक सामाजिक सञ्जालमा भाइरल भयो- महिलाले पतिको आदेशलाई लिएर हर कार्य गर्न उपदेश । उनले त्यसमा धर्मशास्त्रको उदाहरण दिएकी थिइन् । उनले प्रवचनका क्रममा भनिन् ।

“...डिभोर्स भन्ने शब्द यो अंग्रेजी वर्ड हो । संस्कृतमा डिभोर्स भन्ने शब्द छैन। शास्त्रमा कहीँ पनि डिभोर्सको उल्लेख भएको छैन । विवाह भइसकेपछि (पति) छोड्न हुँदैन । चाहे पति जस्तोसुकै होस् । पति भित्र एउटा पनि राम्रो गुण छैन । पैसा कमाउँदैन । पति हो भने त पति नै हो । विवाह पश्चात एउटा पतिव्रता धर्मलाई पालन गर्ने नारी आफ्नो पतिको आदेशलाई लिएर हर कार्य गर्नुपर्छ …”

पक्कै पनि पछिल्ला समयमा नेपालमा सम्बन्धविच्छेदको लहर नै लागेको छ । सर्वोच्च अदालतको आ.व.२०७९-८० को वार्षिक विवरणअनुसार उक्त आ.व.मा देशभरका जिल्ला अदालतमा ३८ हजार ९ सय ८९ सम्वन्धविच्छेदसम्बन्धी मुद्दाहरू रहेकोमा २९ हजार ४ सय ५० मुद्दामा फैसला भयो ।

अघिल्लो आ.व. २०७८-७९ मा यस्ता मुद्दाहरू ३६ हजार ४ सय ७२ रहेकोमा २६ हजार ५ सय ५४ मा फैसला भएको तथ्याङ्क छ । जबकी १० वर्ष अगाडि आ.व. २०६९-७० मा देशभरका जिल्ला अदालतमा ८ हजार ६ सय १५ मुद्दाहरू रहेकोमा ६ हजार ४ सय ७७ मुद्दाहरू फैसला भएका थिए ।

अदालतको तथ्याङ्कले प्रष्ट देखाएको छ पछिल्ला समयमा नेपाली समाजमा पारिवारिक सम्बन्धहरूमा धेरै खुकुलोपन आइसकेको छ । सामाजिक सम्बन्धहरूको रसायन खुकुलो हुँदै जाँदा त्यसका धेरै प्रतिअसरहरू देखिन थालेको सत्य हो । यसकै आधारमा श्रीमान्‌का हर आदेश मान्नुपर्छ भन्नु गलत छ । सम्बन्धहरूको रसायन दरिलो बनाउने काम पुरुष महिला दुवैको हो । यसमा एकले पूरै जिम्मा लिनुपर्छ भन्ने र अर्को निष्फिक्री रहनुपर्छ भन्ने हुँदैन ।

जुनसुकै सभ्यता वा धर्मले मानिसको जीवन सरल र सहज बनाउँदै लैजानुपर्छ । विगतमा के अभ्यास थियो भनेर आज त्यसैलाई हुवहु कार्यान्वयन गर्न सकिन्न । गरिनुहुन्न ।

तर्कहरू जतिसुकै सुन्दर भएपनि आज सतिप्रथा अमान्य छ । त्यसैकारण उनले शास्त्रको उदाहरण दिएर भनेकै कुरा पनि अब समाजले पत्याउनेवाला छैन । महिनाभर स्वस्थानी वाचन गरेपनि अब ७ वर्षमै गोमाहरू विवाह गरिदिन कोही अभिभावक तयार छैन । उमेर अन्तरका बारेमा त कानुनले कुनै कुरा बोलेको छैन । यसैले पनि आफ्नो बाउ वा अझ भनौं हजुरबा उमेरका पुरुषसँग पनि विवाह गर्न कतैकतै महिला तयार नै छन् ।

प्रसङ्ग २

विस्तारै विस्तारै तिज फैलन लागेको मधेसमा अहिले धान रोपेपछिको गोडमेल गर्ने समय हो । धेरैजना किसान धानकै मेलोमा व्यस्त छन् । मधेस प्रदेशको राजधानी धनुषाका पालिकाहरूको भ्रमणमा छु । महिला हिंसाका बारेमा पालिकाका अगुवा महिलाहरूसँग छलफल गर्नुछ, कानुनले महिलाको लागि गरेका व्यवस्थाहरूका बारेमा ।

मधेस समग्र देशको तुलनामा हर क्षेत्रमा कमजोर देखिन्छ । सबैभन्दा कम साक्षरता भएको प्रदेश यही हो । यहाँ समग्रमा अझै तीन जनामा एकले पढ्न लेख्न सक्दैनन् । महिलामा २ जनामा १ जनाले । घरेलु हिंसाको अवस्था भयावह छ । नेपाल जनसाङ्खिक तथा स्वास्थ्य सर्वेक्षण २०७९ ले यहाँ २ मा १ महिलाले घरेलु हिंसा व्यहोर्ने तथ्य उल्लेख गरेको छ ।

घरेलु हिंसा कसुर तथा सजाय ऐन २०६६ ले आर्थिक यातनाको समेत परिभाषा गरेको छ । सम्पत्तिमाथिको नियन्त्रण र दाइजोको माग गर्नुलाई हिंसा मानेको छ ऐनले । यसकै प्रावधानका बारेमा छलफल हुँदै गर्दा एकजना किशोरीले केही बोल्न खोजिन् । बोल्न इशारा गरेपछि उनले भनिन्, ‘दाइजोको कुरालाई घरेलु हिंसामा राख्न मिल्दैन ।’

उनको विचारमा केटी पक्षले आफूभन्दा सबल केटा खोजेपछि केटापक्षले दाइजो माग्नु सामान्य हो । अझ उनको आशय त अधिकारै हो भन्ने थियो । उनले अगाडि थपेकी थिइन्, केटा आफूभन्दा कम पढेकी केटीसँग विवाह गर्न तयार हुने, कम आर्थिक अवस्था भएकोसँग विवाह गर्न तयार हुने । केटीले आफूभन्दा कम पढेकोसँग विवाह नगर्ने अनि दाइजोको माग त भैहाल्छ नि ।

उमेर हेर्दा १४-१५ । ८-९ कक्षामा पढ्ने विद्यार्थी । जुन विषयका कारण समाज समस्यामै परेको भनेर अध्ययनहरू भएका छन् । त्यसमा पनि किशोरीकै समर्थन !

मधेसबाट चुनिएका सांसदहरू संसदमा दाइजोले समस्या पारेको भनेर कुरा उठाइरहेका छन् । संसदमा केही समयअघि बोल्दै नेकपा माओवादी केन्द्रकी सांसद मिना यादवले मधेसमा बढ्दै गएको दाइजो प्रथा हटाउन सरकारसँग माग गरेकी थिइन् । दाइजोका कारण अभिभावकले छोरीहरूको शिक्षामा लगानी नगर्ने गरेको उनको भनाइ थियो ।

अनौपचारिक क्षेत्र सेवा केन्द्रले प्रकाशित गरेको सन् २०२३ मा महिला तथा बालिकाविरुद्ध भएका हिंसासम्बन्धी घटनाको अध्ययन प्रतिवेदन अनुसार सन् २०२३ मा देशभरमा दाइजोसँग सम्बन्धित घटनामा ५३ जना महिला पीडित भएका थिए । जसमध्ये ७ महिलाले ज्यान गुमाउनु परेको थियो । धनुषा जिल्लामा ६ महिला दाइजोका कारण हिंसामा परेका छन भने १ जनाको ज्यान गएको छ । प्रतिवेदनले सर्लाही, सप्तरी, धनुषा र कपिलवस्तु जिल्लामा यस्ता घटना धेरै भएको उल्लेख गरेको छ ।

दाइजोको विरोधमा मधेसमा सामाजिक अभियानहरू निरन्तर रूपमा जारी छन् । दाइजोका कारण महिलामाथि हिंसा लगायतका अपराधहरू भैरहेको भनेर समाचारहरू आइरहेका छन् । तर एकजना किशोरी नै दाइजो जरुरी छ भनेर बहस गर्नुमा कुन तत्वले काम गरेको छ ? के संसद तथा अन्य ठाउँमा भैरहेको दाइजो विरोधि वहसको धरातल यथार्थतामा नभई काल्पनिकतामा छ ? वा यो अति सामान्य विषयलाई हामीले अनावश्यक असामान्य बनाइरहेका छौं ?

प्रश्नका जवाफमा घोत्लँदा भने धेरै विषयहरूको गठजोड भएको देखिन्छ । हाम्रा बुझाई तथा दृष्टिकोणहरू हाम्रो सामाजिक परिवेशकै उपज हुन् । सामाजिक परिवेशले सिकाएका कुरा हामीलाई उत्कृष्ट लाग्छन् । स्वाभाविक लाग्छन् । कुनै समय अर्को महिला पतिसँगै चितामा जल्दै गर्दा अर्को महिलाक‍ो तर्क सायदै यस्तै सामान्य हुन्थ्यो होला !

महिलालाई हरेक क्षेत्रमा समान बनाउन राज्यले विभिन्न नीति लिएको छ । ती नीतिको कार्यान्वयन कसरी हुन्छ भन्ने विषयले अवको समाजलाई अगाडि बढाउन प्रयास गर्नेछ । महिलाका पक्षमा घरेलु हिंसा, यौनजन्य दूर्व्यवहार, तेजाबसम्बन्धी आक्रमण, बोक्सीको कसुर, सुरक्षित मातृत्व तथा प्रजनन अधिकारका बारेमा कानुन बनिसकेका छन् ।

कानुनको कार्यान्वयनमा भने सरकार एक्लैको प्रयासले पार लाग्नेवाला छैन । यसमा समाजको भूमिका बुझाइ महत्वपूर्ण छ । अझै त्योभन्दा महत्वपूर्ण त स्वयं महिलाकै बुझाई हो । जबसम्म आफूमाथि भएका अपराधहरूलाई उनीहरूले कसैको अधिकारका रूपमा बुझ्छन् तबसम्म गौशालामा देवीहरू पुरुष हैकमवादको वकालत गरिरहन्छन । मधेसमा किशोरीहरू नै दाइजोको लेनदेनमा संलग्न हुनेछन् ।

अपराध र अधिकार दुई शब्दले विपरीतार्थक अर्थ दिन्छन् । अपराध गरिए दण्ड हुन्छ । अधिकारमा प्रोत्साहन । तर जुन समुदायमा अपराध पनि अधिकार सरह ठान्न थालिन्छ । त्यहाँको अवस्था परिवर्तन गर्न सहज हुन्न। सरल हुन्न। गौशालाका देवीहरू र धनुषाका किशोरीहरूले अधिकार र अपराधमा भिन्नता नदेख्नु समस्या हैन । यो महिलालाई विशुद्ध ‘वस्तु’ देख्ने विकृत पितृसत्ताकै एक सानो उदाहरण मात्रै हो । यसमा पुरुषमात्रै संलग्न छ भनेर बुझ्नु अहिलेको समयको ठूलो भ्रम हो । समस्याको उचित पहिचान नभई गरिने समाधान प्रयासले बिरामीलाई झनै पीडा दिन्छ । हामीले ध्यान दिनुपर्ने यसैमा हो ।

यो सामाग्री अनलाइन खबरमा २०८१ भदौ ३ गते ८:१२ मा गौशालामा देवी, धनुषामा किशोरी शिर्षकमा प्रकाशित भएको थियो ।

परिवेश, आवेश अनि बंगलादेश

noreply@blogger.com (Arjun Apawad) — Tue, 10 Sep 2024 14:33:00 +0000

हातमा मोबाइल छ। मोबाइलमा सारा संसार छ। गाउँको परिवार। विदेश भएको भाई। बैंकमा भएको बचत/ऋण। सुरु गरेको लेखको मस्यौदा। मानिसहरुका सिर्जना। उनीहरुका आक्रोस। सबका सब यतै। सबै यतै भएसी म किन उता हुन सक्थें! औंलाले स्कृन तलमाथि गर्दै यसो सोच्छु, मोबाइलमा छैन चाँहि के? फेरी सोच्छु, मैले मोबाइल चलाइरहेको छु कि मोबाइलले मलाई?

गाउँ गाउँमै सिंहदरबार टोलटोलैमा राजा

यिनै राजा पाल्दापाल्दै देशै रित्तियो आज

यिन्ले भन्या लोकतन्त्र त भन्ने मात्रै हो

बोलम भने आफैं छुच्चो बन्ने मात्रै हो।

फेसबुक रिलमा गीतको टुक्रा छ। मनै कुँडिने दृश्य छ। दौडीरहेको स्कृन टक्क रोकिन्छ। ध्यान तान्छ। ४ लाइन गित सुनेपछि पुरै गीत युट्युबमा खोज्छु। युट्युबको कृष्ण शताब्दी युजरबाट २ महिनाअगाडि अपलोड भएको गित २ लाख ३२ हजार पटक हेरिसकिएको रैछ। गीतमा यथार्थ छ। यथार्थभन्दा धेरै त निराशा छ। आक्रोस छ।

‘साँइलो नरमाइलो’ शीर्षकमा रहेको ८ मिनेट ४ सेकेण्डको यो गीतमा कमेन्ट गर्ने सबैले यथार्थ चित्रण भनेर तारिफ गरेका छन्। सोच्छु, १० वर्षअघि गाउँगाउँमा सिंहदरवारको चर्को वकालत गर्नेहरु आज गीतको प्रतिरोध गर्ने अवस्थामा किन छैनन्? साँच्चै देशमा भएको लोकतन्त्र भन्नका लागि मात्रै छ? बोलेको कसैले सुन्दैन। वा बोले असुरक्षित भइन्छ? हाम्रोमा असल तथा राम्रा काम भएका छैनन्? देशमा बसेर केहि गर्न नसकिने भैसकेकै हो त? त्यत्रो बलिदानीले प्राप्त भएको यो उपलब्धी बेकामे भैसक्यो त?

मानिसमा आक्रोस बढ्दै गएको गठ्ठाघर घटनाले देखाएको छ। गठ्ठाघरमा ट्रकले स्कुटरलाई ठक्कर दियो। सुरुमा धेरैले ट्राफिक प्रहरीले चेकजाँचका लागि रोक्दा घटना भएकाे भने। मृतक मानिसहरुको विवरण नै फरक परेर आयो। मृतक भनिएका मानिसहरु खेतबारीमा काम गर्दै गरेका भेटिए। कसैले आफैं प्रहरीलाई फोन गरेर म ज्युँदै छु भने।

पछि सार्वजनिक भएको सिसिटिभी दृश्यमा देखियो। दुर्घटना हुनुमा ट्राफिक प्रहरीको कुनै सम्बन्ध छैन। ट्रकले धकेल्दै लगेर स्कुटर किचेको देखिन्छ। स्कुटर सबैभन्दा तिब्र गतिमा गाडी हुँइकिने लेनमा छ। दायाँतिरको अन्तिममा। यसै कुरालाई लिएर ट्राफिक प्रहरीहरु कुटपिटमा परेका छन्। धेरैले ट्राफिक प्रहरीले चेकजाँच नै गर्नुहुन्न भनेर लेख्न लागे। सर्वसाधारण भन्दा पनि मिडियाले नै ट्राफिक प्रहरीले गल्ती गरेको भन्ने कोण(एंगल)बाट समाचार प्रस्तुत गरे।

निमेशभरमै घटनास्थलमा मानिसहरुको भिड जम्मा भयो। घटनास्थलको सुरक्षा गर्ने र मृतकको पहिचान गर्ने भन्दा प्रहरीलाई आफ्नै ज्यान जोगाउन हम्मे हम्मे भयो। धन्न लोत्से घटना दोहोरिन पाएन।

घटनाले सामान्य क्षतीमै हामीलाई ठूलो पाठ सिकाएको छ। समाजमा रहेको आक्रोस, आवेग तथा रिसले आफ्नो बाटो खोजिरहेको छ। विश्वव्यापी आर्थिक मन्दी तथा अन्य विभिन्न कारणले त्यो आक्रोसको मात्रा बढ्दै गईरहेको छ। समयमै हामीले ध्यान दिन नसके त्यो बंगलादेशकै रुपमा विष्फोट हुन सक्छ।

राजनीतिमा विषय (एजेण्डा) आवश्यक छ। त्यो सँगै सिद्धान्त। तर नेपालको सन्दर्भमा भन्दा राजनीतिमा शत्रु आवाश्यक छ। विशेष गरेर कम्युनिष्ट दलहरुमा। दलहरुका महाधिवेशनमा प्रस्तुत कागजात अध्ययन गर्ने हो भने उनिहरुले कहिले आफ्नै देशभित्रका शक्तिलाई शत्रु घोषणा गर्छन। कहिले छिमेकी देशलाई। पछिल्ला दिनहरुमा भने भाषामा सुधार भएको छ। अहिले शत्रु शब्दलाई प्रतिष्पर्धी भन्ने शब्दले प्रतिस्थापन गरेको छ। शत्रुको किटानीले पार्टीहरुका आफ्ना कमजोरी वर्षायाममा कुहिरोले पहाड ढाकेझैं ढाकिदिन्थ्यो। ढाकिदिएकै छ। आफूले गर्नैपर्ने काम पनि शत्रुले गर्न दिएन भनेर कार्यकर्तालाई भनिदिएपछि आफूले जिम्मेवारी लिनु परेन। वास्तवमै सजिलो उपाय थियो राजनीतिमा शत्रु घोषणा।

नेपालका राजनीतिक दलहरुको शत्रु घोषणा गर्ने रोग अहिले मिडियामा सरेको छ। २०७७ पौष ५ पछि उनिहरुले केपी शर्मा ओलीलाई शत्रु घोषणा गरेर अगाडि बढे। अझ त्यसमा राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीलाई पनि जोडेपछि गज्जबको मसला प्राप्त भइहाल्यो। दुइजना नभए त यो देश फ्याट्ट बन्ने थियो, यिनै २ का कारण बनेन भनेर लामालामा सामाग्री प्रसारण गरिए। ओली तह लाग्ने मामलामा अरु सबै नाजायज गतिविधि पनि जायज देखियो/देखाइयो।

अहिले मानिसमा बढिरहेको आक्रोसमा मिडियाको मात्रै भूमिका नहोला । सानोठूलो हिस्सा पक्कै छ। गठ्ठाघरकै घटनामा पनि एकखाले मानिसले प्रहरीको कमजोरी अझ भनौं लापरवाही देखिरहेको छ। कुनै पनि मिडियाले प्रहरीमाथीको आक्रमणको निन्दा गरेन। आफूले गलत सुचना फैलाएकोमा माफी मागेन। भीडतन्त्र बढेका दिन उसले पनि आफ्नो काम गर्न सक्नेछैन। त्यो उसले ख्याल गरेन वा गर्न चाहेन।

विकास हुँदैमा आक्रोसहरुले काम गर्दैनन् भन्ने बहाना मात्रै हो। बंगलादेशमा विकास भैरहेको थियो। गरिबी घटिरहेको थियो। सरकार जनताको मतबाट चुनिएको थियो। आरक्षणको आन्दोलनबाट सुरु भएको विद्रोहले सरकार प्रमुखले देश छाड्नुपर्ने अवस्था सिर्जना गर्‍यो। विदेशमा बसिरहेका व्यक्तिलाई झिकाएर उनकै नेतृत्वमा अन्तरिम सरकार बनाउन पर्‍यो। प्रहरी स्वयंले सुरक्षाको खोजी गर्नुपर्ने परिस्थिति सिर्जना भयो।

नेपालको परिस्थिति बंगलादेश हुन सक्छ भनेर चिन्ता भैरहेको छ। विश्वव्यापी आर्थिक मन्दि, छिटोछिटो भैरहेका सरकार परिवर्तन, स्थानीय तहसम्म फैलिँदै गरेको कमिसन लगायतका विषयले जनतामा राज्यप्रतिको भरोसा टुटाइरहेको छ। यसले नेतृत्वप्रति अविश्वास वढाएको छ। आक्रोस जन्माएको छ।

गौरापर्वका अवसरमा टुँडीखेलमा भएको अराजकता यस्तै आक्रोसहरुको चुहावट हो । यसमा सबै दलहरुले गम्भिर भएर चिन्तनमनन गर्नु जरुरी छ। अर्कोलाई भएको हो मलाई त केहि हुन्न भन्नु गम्भिर भुल हुनेछ। आगोले लक्षित गरेकालाई मात्रै खरानी बनाउँदैन। जसले सल्काएको हो उसैलाई पनि खरानी बनाइदिन्छ।

फेसबुक र युट्युब छाडेर एकछिन जनकपुर।

जनकपुर। मधेस आन्दोलनको केन्द्र। त्यसै आन्दोलनको जगमा स्थापित भएको संघीय शासन प्रणाली। त्यसै अन्तर्गत बनेको मधेस प्रदेश। मधेस प्रदेशको राजधानी।

केन्द्रीकृत शासनले जनतालाई सेवा दिन सकेन। संघियताले नागरिकको अपेक्षा समेट्छ भन्नुपर्ने मधेसले। प्रदेशको औचित्य देखाउनपर्ने मधेसले। यहाँ नै शासन व्यवस्थामा आमजनको भरोसा छैन। जनकपुरमा केहि दिनअघि एक सार्वजनिक कार्यक्रममा एक अवकाशप्राप्त प्रहरी भन्दै थिए यहाँका कार्यालयले ६५ प्रतिशत कमिसन माग्छन्।

पत्याउन सकिन। एकजना साथीलाई सोधें। ५० प्रतिशतसम्म कमिसन दिनुपर्ने उनले विना संकोच वताएका थिए। केहि समय अगाडि कोसी प्रदेशमा पालिकाका कर्मचारीले कार्यलयमै भनेको सम्झें। वडाध्यक्षले कमिसनका लोभमा अनावश्यक कार्यक्रमहरु राखेका छन्। आधाभन्दा धेरै कमिसन लिन्छन् । नामै नसुनिएका संस्थालाई काम दिन्छन्।

फेसबुकमा पत्रकार चन्द्र किशोरको पोष्ट देखेपछि पत्याउन करै लाग्यो। उनले लेखेका छन्।

#यो_लघुकथा_होईन

मेघ गर्जन भयो। फेरी एक छिनमा झमाझम पानी पर्न थाल्यो।

' दाई एउटा कुरा भनौ ' चिया टेबुलमा आई सकेको थियो।उसले भने - अब पिसी ( percentage)लाई कानूनी मान्यता दि हाल्नु पर्छ। दस प्रतिशत सम्म त स्वाभाविक नै मानिए।

मैले चियाको चुस्की लिदै सोधे - अनि!

हातमा उठाएको कप फेरी टेबुलमा राख्दै बताए - "प्रदेशमा तीस त हाकाहाकी नै चल्छ। पालिकाहरूमा फिफ्टी - फिफ्टी जायज जस्तै भो। "

'यो अख्तियार, यो महालेखाहरू त त्यत्रो सक्रिय छ नि ' मैले आश्चर्य मिश्रित जिज्ञासा राखे।

"यो सबै मेघ गर्जन पछि झमाझम पानी परे जस्तै हो। सबै छ फेरी पनि पिसी ओपन सेक्रेट जस्तै भयो। खुल्लम खुल्ला प्यार है दाई"

'ए सबैले राज्य दोहनलाई आफ्नो विशेषाधिकार भित्र पर्ने सहुलियतका रूपमा लिए जस्ता देखिए पो ' मेरो कपको चिया चिसिदै रहे।

चन्द्रकिशोरको फेसबुक स्टाटस नजरअन्दाज गर्न मिल्ने होइन/छैन। भ्रष्टचारले समाज थिलथिलो पार्दै लगेकै छ। जे होस जसो होस पैसा भएपछि सबै गज्जब हुने भएकै छ। भ्रष्टचारका बारेमा नियमित निगरानी गरिरहेको संस्था ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेशनलको प्रतिवेदनले नेपाल अझै भ्रष्टचार उच्च हुने मुलुकमा पर्ने गरेको देखाउँछ। अघिल्लो वर्ष सन् २०२३ मा १८० देशमध्ये नेपाल १०८ औं स्थानमा छ। ५० अंकभन्दा कम प्राप्त गर्ने देशलाई प्रतिवेदनले बढि भ्रष्टचार हुने देशहरुको सुचीमा राख्ने गरेको छ। यो वर्ष नेपालले ३५ अंक प्राप्त गरेको थियो। २०२२ मा नेपाल अझै पछाडी ११० औं स्थानमा रहेको रहेको थियो।

फेरी फेसबुक!

‘द गोट लाइफ’ चलचित्रको चर्चा अलिक कम कम हुँदै गर्दा हेर्ने कथाको ‘हराएका वर्षहरु’ आयो। गोरखा देखी झापा हुँदै भोजपुर पुगेर हेर्ने कथा टिमले बनाएको यो सामाग्रीले हामीलाई देशकै ऐना देखाइदिएको छ। त्यसका मुख्य पात्र प्रकाश कामका लागि फर्किएर चुम भ्यालीमै जानुपर्ने परिस्थितीमा यो देशका को को जिम्मेवार होलान्? खोजेर पत्ता लगाउनुपर्ने सवाल यहि हो। जन्म दिने बाउ आमा जिउँदै छन्। उनीहरु नेपाली नागरिक हुन्। परिवारका अरु सदस्य पनि छन्। तैपनि कर्मचारीलाई जन्मदर्ता चाहिन्छ। लोकसेवा उतिर्ण भएपछि आफूलाई अब्बल दर्जाको ठान्ने अधिकांश कर्मचारीले अरु सबैलाई चाहार देख्छन्। यो घटनामा प्रधानमन्त्रीले नै चासो दिएका थिए । यसैले प्रकाशले कम सास्तीमै नागरिकता पाए । प्रकाशजस्तै अवस्था भएका धेरैको हालत भने भनिन बाँकी नै छ। एउटा नागरिकताका लागि प्रधानमन्त्रीले हस्तक्षेप गर्नुपर्ने अवस्था राम्रो हो वा के हो भन्न सकिने अवस्था छैन।

लामो समय उच्च पदस्थ कर्मचारी भएर लोकसेवा आयोगको अध्यक्ष समेत भइसकेका उमेश मैनालीले एक अन्तर्वार्तामा भनेका थिए ‘नेता बिग्रेर मात्र कर्मचारीतन्त्र जोगिएको छ। नेता सुध्रिने बित्तिकै सबै आक्रोश कर्मचारीमा आउँछ आउँछ।’ अन्तर्वार्तामा उनि अगाडि थप्छन् ‘सरकारी कार्यालयमा पाइला टेक्न नपरे हुन्थ्यो जस्तो लाग्‍न थालिसक्यो भन्‍ने सही हो। हाम्रो रुखो व्यवहार, रकमी भाषा छ। स्पष्ट जवाफ नदिने चलन छ। आँखा र टाउको हल्लाउने भाषा छ। जनताको करबाट तलब खाएका छौँ, जनताको सेवा गर्नुपर्छ भन्‍ने सेवाभावभन्दा हाकिमी प्रवृत्ति छ। म सर्वसाधारणभन्दा माथि ठूलो हुँ, विशेष वर्ग हुँ भन्‍ने भाव छ। राजनीतिक क्रान्ति भयो, प्रशासनमा सुधारसम्म हुन सकेन।’

नेतृत्वले कति गर्न सक्यो सकेन त्यो बहसको विषय हो। कामै नगरी सुतेर भने पक्कै बसेको छैन। राजनीतिमा अर्कोलाई खराब नभनी आफू असल बनिन्न भन्ने भाष्यले भएका कामको पनि प्रचार नभएकै हो। सबै दलहरुले एकले अर्कोलाई आँखा चिम्लेर खराब भन्ने बानीले पनि हामीलाई केहि भएन भन्ने लागेको हो। नत्र धेरै पर्दैन १० वर्ष यताका परिवर्तनहरु हेर्ने हो भने पनि समाज अगाडि बढिरहेकै छ। केहि न केहि त भैरहेकै छ।

भर्खरै हामीले स्वदेशी पुँजीबाट माथिल्लो तामाकोसी जलविद्युत आयोजना निर्माण सम्पन्न गर्‍यौं। विजुली आफूलाई पुर्‍याएर विदेशमा वेच्ने अवस्था सिर्जना भएको छ। नेपालका लगभग सबैतिर राष्ट्रिय प्रसारणको विजुली पुगेको छ। केही वर्षअगाडिसम्म यो अवस्था हाम्रो कल्पनामा पनि थिएन। द्रुतमार्गको काम द्रुत गतिमा भइरहेको छ। धरै गाउँहरुमा सडक सञ्जाल विस्तार भएको छ। विपदका अवस्थामा छिटै र व्यवस्थित राहत तथा पुननिर्माणको काम सम्पन्न भयो। विदेशबाट फर्किएर आएकाहरुले कृषि तथा पशुपालनका क्षेत्रमा व्यवसायिकरण गरिरहेका छन्। गाउँगाउँमा अव उत्पादनका कार्यक्रम अगाडि बढाउन सडक सञ्जालका कारण सहज हुनेछ। समाजमा सांस्कृतिक अन्तरघुलन कसिलो छ। राज्यका निकायहरुले आफ्नो भूमिका निभाइरहेका छन्। मुलुकका हितका खातिरमा सबै दलहरु एकै ठाउँमा उभिएका छन्/उभिनेछन्।

कर्मचारीतन्त्र र अन्य विभिन्न क्षेत्रमा समावेशी अनुहारहरु देखिन थालेका छन्। भुँइमान्छेहरु ठाउँमा पुगेपछि पक्कै पनि उनिहरुले प्रदान गर्ने सेवामा फरकपन आउनेछ। सुचना र प्रविधिको प्रयोग सेवा प्रवाहमा व्यापक हुँदै गएको छ। नागरिकहरुमा चेतना बढेको छ। गलतमा किन भन्न सक्ने संख्या वर्षेनी बढिरहेको छ।

अन्तमा, भनिन्छ कालो वादलमा चाँदिको घेरा हुन्छ। समस्याहरु समाधान पक्कै हुनेछन् । एकैपटक हैन क्रमश। तर त्यसभन्दा अगाडि हामीले अलिकति सकरात्मक भने हुनैपर्नेछ। अविश्वासलाई विश्वास र निराशालाई आशामा बदल्नैपर्छ। भनेजति सोचेजति भएन होला तर केहि त भएकै छ। त्यसैले सबै मिलेर आशा जोगाउँ । आशा जोगिए मात्रै सम्भव छ विकास र समृद्धि, अनि प्रगति र उन्नति! लहलहैमा आगो लगाएपछि हात पर्ने त खरानी मात्रै हो!

यो सामाग्री इकागजमा भदौ २६, २०८१ बुधबार १३:१९ बजे परिवेश, आवेश अनि बंगलादेश शिर्षकमा प्रकाशित भएको थियो ।

त्यो सनद, यो समय

noreply@blogger.com (Unknown) — Sun, 08 Sep 2024 11:08:00 +0000

चाडबाडको समय। यो सँगसँगै सुरु भयो धान भित्र्याउने मौसम। मौसमले साथ दिएको छैन। अनुमानभन्दा बाहिरको मनसुनले अघिल्ला वर्षमा किसानले काटेको धान बोटमै उम्रियो। यो वर्ष पनि सरकारले किसानलाई धान नकाट्न एसएमएस नै पठाउनु पर्‍यो।

असारको १५ । नेपाली संस्कृतिमा सबैभन्दा व्यस्त दिन । अत्यधिक प्रयोगमा आउने खाद्यान्न धान रोप्ने दिन । प्रकृतिले आफ्नो नियम नछाडे सबै किसान खेतमा हुने दिन । असारको १८ मा नै विश्व तापमानमा नयाँ रेकर्ड कायम भयो। यो दिन अहिलेसम्मकै सबैभन्दा तातो दिन भएको भनेर वैज्ञानिकहरुले घोषणा गरे।

यो वर्ष पनि धेरैतिर पर्नुपर्ने जति पानी नपरेपछि धान रोप्न नसकिएको समाचारहरू आए । वर्षा नै नहुने मुस्ताङमा बाढीले वितण्डा मच्चायो ।

असारमा तापमान वृद्धिका नयाँ रेकर्ड बनेका समाचार पनि आए । हामीलाई थाहै छ, अमेरिका लगायतका उच्च विकसित भनिएका देशमा पनि उच्च तापक्रम र डढेलोको समस्या भयावह छ । सबै स्रोत र साधन भएर पनि उनीहरू यस्तो अवस्थामा के गर्ने के नगर्ने भन्नेमा अन्यौलग्रस्त छन् ।

अल्पवृष्टि, अनावृष्टि र अतिवृष्टिले गर्मी र विपद बढिरहेकै छन् । पानी पर्ने तरिका फेरिएको छ । मानिसले आफ्ना फाइदाका लागि गरेका कामले प्रकृतिले आफ्नो लयमा काम पाइरहेको छैन । जलवायु परिवर्तन बारे हाम्रा चियागफमा धेरथोर कुराकानी हुन थालेको छ ।

हाम्रोमा वन भनेकै वातावरण हो । वनको संरक्षण नै वातावरण संरक्षण हो । हाम्रोमा जलवायु परिवर्तनमा भूमिका खेल्ने कार्बनको उत्सर्जन एकदमै न्यून छ । विश्वमा उत्सर्जन हुने कार्बनको तुलनामा । छिमेकी देशहरू भारत र चीन भने कार्बन उत्सर्जन गर्ने प्रमुख राष्ट्रहरूकै सुचीमा पर्छन । यसैले पनि हामीले आफुले गल्ती नगरे किन डराउनु भन्ने अवस्था छैन नै । राजनीतिमा मात्रै हैन वातावरणका विषयमा पनि वेइजिङ र दिल्लीमा पानी पर्दा नेपालमा छाता ओड्नैपर्ने अवस्था छ ।

यो आलेख वन संरक्षणका बारेमा राणाकालमा गरिएको व्यवस्था र अहिलेको हाम्रो कृयाकलापमा केन्द्रित छ । २ वर्ष अगाडी लेखेर थन्क्याइएको यो लेखमा अहिलेका केहि सन्दर्भ थपथाप गरेर यसलाई अन्तिम रूप दिइएको छ ।

लेख्नपर्ने विषय थियो सामुदायिक वनले पारेको सकरात्मक प्रभाव । दोलखाको एक स्थानीय तहमा रहेका वनहरूले के गरिरहेका छन् ? त्यसबाट स्थानीय अझ विपन्नहरूले कस्तो सुविधा पाएका छन् ? यस्ता कामहरू कसरी गरिएका छन् ? फाइदा पाएकाहरूको भनाई के छ ?

यस्तै यस्तै प्रश्नहरूको उत्तरका आधारमा सामाग्री तयार गर्ने योजना थियो । योजना अनुसार सन्दर्भ सामाग्रीका लागि खोतलखातल गर्न लागियो । कम्प्युटरमा, डायरीहरूमा अनि पुस्तक पत्रपत्रिकाहरूमा । खोज्दै जाँदा भेटियो १ सय १५ वर्ष अघिको सनद । शताब्दी पुरानो कुरा बुझ्न सजिलो थिएन । अक्षर पनि, लिपी पनि ! बुझ्नलाई झनै कठिन त्यो समयको परिवेश ! अझ भाषा बुझ्न त अलिक समय लाग्ने नै भयो ।

सनद अलिक खुट्याएपछि यो लेख सुरु गरियो । तुलना गरियो त्यो समय अनि अहिलेको हालचाल । त्यसपछी लेखियो शताब्दी अघिको समाज र अहिलेको समाजका बारे केहि शब्दहरू । वन तथा वातावरण जोगाउने त्यो अन्धकार समयको चेत अनि अहिलेको उत्तरआधुनिक समयको चेतना !

१९६५ साल असारमा लेखिएको सनद भेटिएपछि त्यसैमा अलिकती विश्लेषण गरियो । त्यसले देखायो तत्कालिन शासकको मनसाय । वर्तमान त देखिएकै छ । यो लेख त्यसबेलाको समय र अहिलेको समयको बारेमा तुलना गर्न केन्द्रित छ ।

१९६५ साल आषाड गते २७ रोज २ मा पुर्व २ नम्बर मेलुं इलाका सीम्रास बीर्ता गाउका जनतालाई तत्कालिन सरकारले वन कसरी जोगाउने भनेर कागज गरिदिएको थियो । उक्त ठाउँ अहिले दोलखा जिल्लाको मेलुङ गाउँपालिकाको ७ नं वडामा पर्छ । यसै विषयमा अलिकती चर्चा अवको क्रममा ।

वन तत्कालिन अवस्थामा मानिसको जीवनको अभिन्न अंग थियो । वन जोगाए वातावरण जोगिन्छ भन्ने थिएन तर वन चाहिन्छ भन्ने त यसै सनदमा उल्लेखित सवालहरूबाट पनि देखिन्छ । अहिले वन वातावरणसँग जोडिन्छ । रुखलाई कार्बन व्यापारको रूपमा उल्लेख हुन लागिसकेको अवस्था छ । त्यसबेला वनको उपयोग कसरी गर्ने भन्नेमा शासकले स्पष्ट शब्दमा उल्लेख गरिएको छ ।

सनदमा उल्लेख गरिएको छ ..कसैलाइ काचा रुष काटन डडेलो लगाउन भस्मे तोहसे षोरिया फाडन लीसोपासो दावली थापन सीकार षेलन नदीनु दारुवानी भीत्र सुकेको रषर घरकटेरा मानीपौवा फट्केसागु बनाउनलाइ काचा रुष काट्नुपर्‍यो भन्या तालुकदारलाइ चाहिएमा रैतीसग र रैतीलाइ चाहियेमा तालुकदारसँग सहभाग गरी पायासम्म हागावीगा बुडाषाडा हुँदा गनपाया अंन्नासंमर पारी जंगल नवीग्रनेगरी चाहियेसम्म काटी लीनेदीने गर्नु सर्कारीया काम परिआयामा भै आयाका सनद पुर्जि बमोजीं गर्नु सो वनजंगलमा अडा मीची लेषियाका वीमा दुवीदुव पर्नेमा म हरू नजुपक्री .....जील्ला जंगीपरेठमाल अदालत नजीक अडा माल लगी बुझाइ ऐनबमोजीम सजाये गरिदिनु नेभियाबमोजीम नगरी सदरबाट वंजाच गर्न दौडाहा आउदा बेहिसाबसँग वंकाटी काडी जन्नब गरेको ठहर्‍यो भन्या ऐनबमोजिम सजाये हुन्याछ सो जानी वंमानी गुलजार गर्ने काम गर..(कसैलाई काचा रुख काट्न, डढेलो लगाउन, भस्मे तोहसे खोरिया फाड्न, लीसोपासो दावली थाप्न, शिकार खेल्न नदिनु । दारुवानी भीत्र सुकेको रूख र घरकटेरा मानीपौवा फट्के साँगु बनाउनलाइ काचा रुख काट्नुपर्‍यो भने तालुकदारलाई चाहिएमा रैतीसँग र रैतीलाइ चाहियेमा तालुकदारसँग सहभाग गरी पाएसम्म हागावीगा बुढाखाडा हुँदा गनपाया अंन्नासंमर पारी जंगल नवीग्रने गरी चाहियेसम्म काटी लीनेदीने गर्नु । सरकारको काम परिआएमा भै आयाका सनद पुर्जि बमोजीम गर्नु सो वनजंगलमा अडा मीची लेखियाका वीमा दुवीदुव पर्नेमा म हरू नजुपक्री .....जील्ला जंगीपरेठमाल अदालत नजीक अडा माल लगी बुझाइ ऐनबमोजीम सजाये गरिदिनु भनिए बमोजीम नगरी सदरबाट वन जाच गर्न दौडाहा आउदा बेहिसाबसँग वन काटी काडी जन्नब गरेको ठहर्‍यो भन्या ऐनबमोजिम सजाये हुन्याछ सो जानी वन मानी गुलजार गर्ने काम गर)

राणाशासन अँध्यारो युग । अशिक्षित जनता । तर चेतना ! सनदभित्र परेका आदेशले हामीलाई धेरै कुरा सिकाउँछन् । वन संरक्षणमा गर्नुपर्ने काम के के हुन् ? त्यो देखिन्छ । रुखमात्रै नभइ वन्यजन्तु पनि जोगाउनु पर्छ भन्ने देखिन्छ । शिकार खेल्न, पासो थाप्न प्रतिवन्ध छ । र सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा रुख काट्दा जंगलको स्वरूप नविग्रने गरी काट्नुपर्छ ।

अहिले ढुंगामाटो पनि बेच्नपर्छ भनेर सोचिन्छ । यो नयाँ युगमा । यो शिक्षित बेलामा । १ सय १५ वर्षअगाडि भनिन्छ सकेसम्म हाँगाविगा र बुढाखाडा रुखबाट काम चलाउ । काँचा रुख सकेसम्म नकाट । काट्नपरे रैती र तालुकदार सल्लाह समन्वय गर ।

१ सय १५ वर्षमा देशमा हाम्रो समाज कति अगाडी वढ्यो वा त्यही ठाउँमा छ ? यसका लागि घोत्लिनु पर्ने बेला आइसकेको छ । नेपालमा सरकारको नाममा रहेको वनमा स्थानीयले अपनत्व गर्न सकेन भनेर हामी सामुदायिक वनको अवधारणामा गएका छौं । यो कार्यक्रम लोकप्रिय पनि छ । तर यसमा पनि सोच्नुपर्ने समय आइपुगेको छ कि ? जुन अवधारणाका साथ यो कार्यक्रम सुरु भएको थियो । त्यही अनुसार अहिले यो सञ्चालनमा छ ? या हामीले यसमा पनि नयाँ खालको असमानता जन्माइरहेका छौं ?

सरकार अहिले वनको क्षेत्रफल बढेको भनेर तथ्यांक प्रस्तुत गरिरहेको छ । समुदायले संरक्षण गर्ने सामुदायिक वन, कवुलियती बनहरू र सरकार आफैंले संरक्षण गर्ने भनेका संरक्षित क्षेत्र, आरक्ष र निकुञ्जहरूको संख्या बढिरहेको देखिन्छ । स्थानीय समुदायले संरक्षण गरिरहेका वनहरू स्थानीय समुदायका दैनिक जीवनका अभिन्न अंग वनेका छन् । यिनले स्थानीयहरूका विभिन्न आवश्यकता पुरा गरेका छन् । सामुदायिक वनले गरेका कामहरूका धेरै विवरण तयार गर्न सकिन्छ नै । त्यस्ता कामले पनि विपन्न समुदायको जीवनस्तर सुधारका लागि के काम गरे यो अर्को खोजी हुनुपर्ने तथा चासो राखिनुपर्ने कुरा हो ।

हामी समयका क्रममा धेरै अगाडी आइसकेपछि पनि उहि १ सय १५ वर्ष अगाडीको समयभन्दा धेरै अगाडी आइसकेको छैनौं जस्तो देखिन्छ । अहिले पनि वन जोगाउने र परम्परागत रूपमा उपयोग गर्नेभन्दा धेरै अगाडी बढिसकेको छैन कि । यसमा विमर्श गर्नुपर्ने देखिन्छ ।

अहिले वन भनेको एउटा समुदायको मात्रै विषय रहेन । यो विश्वव्यापी एजेण्डा भैसकेको छ । यस ठाउँमा संरक्षण गरिएको वनबाट विश्वले नै फाइदा लिने कुरा प्रमाणित भैसक्यो । हामीले कार्बन सञ्चय गरेर पैसा लिइसक्यौं । यसमा पनि वनमात्रै जोगिने र वनकै कारणबाट त्यसको छेउछाउमा बस्नेले दुखमात्रै पाउने अवस्था भयो भने यो संरक्षण दीर्घकालिन हुन सक्दैन ।

वनलाई मानिसको जीवन तथा जिवीकोपार्जनसँगै जोडेर लाने काम सुरु गर्न ढिला नै भइसकेको छ । स्थानीय जनजीविकासँग वन जोडिन सकेन भने त्यो फेरी पनि कुलिन वर्गकै हातमा पुग्नेछ । जसका लागि काम गरेको हो उनीहरू साक्षी किनारा मात्र हुनेछन् । लक्षित वर्गलाई वढी भन्दा वढि सेवा उपभोग गर्ने वातावरण बनाउनका लागि सबै घोत्लिनुपर्ने समय आइसकेको छ ।

अन्तमा, नेपालमा जंगलको क्षेत्रफल वढिरहने तर काठ आयात भैरहने हाम्रो गज्जबको स्थिती रहेको छ । सरकारका नियमलाई अक्षरस पालना गर्ने हो भने काष्ठजन्य उद्योग सञ्चालन नै हुन नसक्ने अवस्था छ । हाम्रा जंगलमा वर्षेनी काठ कुहिएर ‍सड्ने र आयात वढिरहने हो भने त्यो हाम्रो हितमा हुँदैन । जंगल जोगाउँदै जनताको जीवनस्तर बढाउन हामीले तत्कालै काम नगर्दा जंगल ‘छुनलाई होइन हेर्न चाँहि पाइन्छ..’ भन्ने गितजस्तै बन्नेछन् । समयमै घोत्लिन र सो अनुसार कदम चाल्न सके फाइदा सबैलाई हुनेछ ।

यो सामाग्री इकागजमा असोज २३, २०८० मंगलबारको १७:४९ बजे त्यो सनद, यो समय ! शिर्षकमा प्रकाशित भएको थियो ।

जेसिजसँगको आवद्धताः केहि सम्झनाहरु !

noreply@blogger.com (Arjun Apawad) — Sun, 31 Dec 2023 09:04:00 +0000

कैलेकाँही यसो पछाडी फर्कनु पनि रमाइलै हुने रैछ । पुराना स्मृतिहरु खोतल्दा छुट्टै अनुभव हुने रैछ । त्यस्तै केहि सम्झनाहरु यस आलेखमा खोतल्न खोजिएको छ। जेसिज जीवनको यात्राबारे केहि व्यक्तिगत अनुभव !

सम्झेर ल्याउँदा जेसिज पहिला रेडियोबाटै सुनियो होला । जम्मा एउटा रेडियो सुनिने समयमा हुर्केको म । रेडियो नेपालबाहेक कान्तिपुर एफएम र सगरमाथा एफएम सुनिन्थे मेरो गाउँमा । त्यो पनि मुस्किलले !

जेसिजको नेपालमा इतिहास लामै छ । अझ दरबारसँगै जोडिन्छन् यसका इतिहासहरु । राजनीतिको कुरा गर्न नपाइने बेलामा पनि राजाकै मुखुन्जी शासन व्यक्तिको होइन विधिको हुनुपर्छ भन्ने इतिहास यसै संस्थासँग छ । यसै संस्थासँग कसरी जोडिइयो भन्नेबारे केहि चर्चा अवको क्रममा ।

वाल्यकालको सबैभन्दा हितैषी मित्र । उसले कतैबाट ल्याएको थियो जेसिजको लोगो भएको कोटमा लगाउने व्याच । उसको घरमा विभिन्न खालका मानिसहरुको आउजाउ भैरहन्थ्यो । घरमा आएका कसैले उसलाई जेसिज सुनाएको हुनुपर्छ । त्यस्तै कोही मानिसबाट उसले त्यो पाएको हुनुपर्छ भन्ने मलाई आज लाग्छ । उसले मलाई त्यो देखाएर भनेको थियो । ‘यो लोगो लगाएपछि सिंहदरवार सजिलै छिर्न पाइन्छ !’

सिंहदरबार छिर्न सजिलै पाइने त्यो लोगोबारे उसले अरु कुरा पनि बतायो होला नै । ति कुरा म आज सम्झन सकिरहेको छैन । उमेर बढ्दै जाँदा सम्बन्धहरु हितैषी रहन सकेनन् । कतै स्वार्थ छिर्‍यो होला। कतै त्यस्तो अनुभव मात्रै भयो होला । मुखले एउटा कुरा गरेर मनमा अर्कै भावना राख्न नसक्ने बानी भएका कारण सम्बन्धको बाक्लोपना कम हुँदै गयो । कतिपय अवस्थामा ठ्याम्मै बन्द बन्द पनि भयो । कहिले मधुरो, कहिले चहकिलो हुँदै समय वितिरहेको छ ।

त्यसपछि जेसिज हरायो । २०१८ मा दोलखामा जेसिजको शाखा खुल्ने कुरा भयो। एकैपटक दोलखा शाखा र कालिञ्चोक शाखा प्रस्तावित गरिए। सुरूमा दुवै पक्षले अलिकति कम्मर कसेरै दोलखामा आफ्नो उपस्थिति जनाए। प्रस्तावित शाखाहरू प्रस्तावित मै सिमित भए । दुवै शाखाले मान्यता पाएनन्।

कालिञ्चोक शाखाको नेतृत्वमा सोविता गौतम थिईन। उनी राजनीतितिर लागेपछि यो शाखाको कुरा लगातार उठेन। दोलखा शाखाको कुरा भने निरन्तर अगाडि बढिरह्यो। यसले आफूलाई विभिन्न कार्यक्रममार्फत परिचय दिलाउँदै लग्यो । यसै क्रममा २०२२ को नेपाल जेसिजको विरगञ्ज सम्मेलनमा यसले शाखाको मान्यता पायो।

अहिले दोलखामा जेसिज अभियान वामे सर्ने क्रममा छ। लामो समय दातृ संस्थाहरूको सहयोग पाएको यो जिल्लामा स्वयंसेवक भावना विकास गर्नु प्रमुख चुनौतीका रूपमा रहेको छ।

देश नै अहिले संकटको अवस्थामा छ। आर्थिक मन्दि छ । युवाहरुको पलायन दिनानुदिन बढ्दो क्रममा छ। गाउँहरू मानिसविहिन हुने यात्रामा छन्। धनी र गरिबबीचको खाडल बढ्दो छ। यस्ता थुप्रै कुराहरू छन् ।

संकटमा अवसरहरू पनि फेला पर्छन । यसले नै पहिचान दिन्छ । जेसिज अभियानलाई यो संकटमा आफ्नो अस्तित्व देखाउने गरि परिचालन गर्न सकिए जेसिजको अभियान अझै माथिल्लो स्तरमा पुग्ने नै छ। यसका लागि सबै पक्षको सुझवुझपूर्ण अभियान जरूरी छ।

जय जेसिज !

apawaad@gmail.com

नेपाल जेसिजको प्रकाशन JCI Nepal Souvenir 2023 पृष्ठ ११५

कान्तिपुरको आँखाः २० वर्ष २ महिना अघिको माओवादी आन्दोलन!

noreply@blogger.com (Arjun Apawad) — Mon, 16 Oct 2023 10:22:00 +0000

२०५२ सालदेखी २०६२ सम्म नेपालमा चलेको जनयुद्धमा दोलखा पनि प्रभावित भयो। जनयुद्धको समयमा बेदिङ क्षेत्रको भ्रमण गरेका कान्तिपुरका पत्रकार राजेन्द्र मानन्धरले २०६० साउन १ गते कान्तिपुर दैनिकमा सो बारे संस्मरण लेखेका छन् । सगरमाथा चढ्नेहरूको गाउँ जाँदा भेटिएका माओवादी शिर्षकमा लेखिएको सामाग्रीले अहिले त्यस बेलाको परिवेश बुझ्न सजिलो होला भन्ने आशयका साथ यो सामाग्री प्रकाशन गरिएको छ।

झमक्कै साँझ परिसकेको थियो रोल्वालिङको शेर्पा बस्ती बेदिङ गाउँ पुग्दा । दोलखाको सदरमुकाम चरिकोटबाट पाँचौं साँझ मुस्किलले बास बस्न त्यहाँ पुगेका थियौं । साझको हिम सिरेटोले लगलग काँप्दै बेदिङ गाउँ पस्नमात्र के पाएथ्यौं । एउटा अधबैंसे युवती हातको इसाराले हामीलाई रोक्दै अगाडि बढिन् । उनको इसारा कुनै खतराको संकेत हो भन्ने लाग्थ्यो । हामी एउटा घरमा छेलिएर अडियौं । नजिकै आइपुगेकी ती युवतीले सचेत गर्दै भनिन्- 'यो गाउँमा ३५ जना माओवादी बसेका छन्, तपाईंहरू अगाडि नबढ्नुस् !'

ड्रेस र बन्दुक बोकेका माओवादीहरू च्छोरोल्पातिर जाँदैछन् भन्ने कुरा हामीले बाटोमा नै सुनेका थियौं । रोल्वालिङ क्षेत्रकै सिमीगाउँमा काठको ढोका बनाएर उनीहरू त्यतातर्फ गएका रहेछन् । हामीलाई रोक्ने महिलाको अनुहारमा त्रासको रंग स्पष्ट देखिन्थ्यो । उनको आग्रहसँगै हामी अडियौं । हाम्रो समूहलाई माओवादीसँग कुनै खतरा थिएन । उनीहरूसँग भेटेर कुरा गर्ने हाम्रो चाहना हुँदाहुँदै पनि महिलाको आग्रहलाई स्वीकारेर उनकै पछि लाग्यौं सुरक्षित घरतिर । किनभने हाम्रो टोलीलाई बास पाइँदैन कि भन्ने चिन्ता बढी थियो । करिब पाँच दर्जनमात्र घर भएको बेदिङवासीमध्ये अधिकांश अर्को गाउँमा खेती लगाउन गएका रहेछन् । पर्यटकलाई सेवा गर्न बसेका केही घरबाहेक सबैजसो घरहरूमा मान्छे थिएनन् । विभिन्न घरमा फिंजारिएर माओवादी बसेपछि हामीलाई टुकी पनि जलाउन नदिई अगेनामा दाउरा बालेर चियादानीमा पानी बसालिन् । 'माओवादीलाई आलु र पिठो झिकिदिएर तपाईंहरूलाई खाना पकाउन आउँछु' त्यसो भन्दै महिला गइन् । हामीलाई बसाइएको घर पनि आफ्नै भएकाले ढुक्क हुनसमेत महिलाले सुझाइन् ।

राती नौ बजिसकेको थियो । अँध्यारो कोठा, पिलपिल अगेनामा बलेको आगोको सहारामा हामी तीन जना घरबेटी महिलाको प्रतीक्षामा थियौं । ३ हजार ६ सय ९० मिटरको उचाइमा हिमालको घेराभित्रको गाउँ बेदिङमा चिसो बढ्दै थियो । चिसो र भोकको पीडा सहनै नसक्ने भएपछि सहयोगी मीनबहादुरले आलु खोजेर उसिन्न थाले । सोनाम छिरिङ स्मृति प्रतिष्ठानका अध्यक्ष तथा इन्जिनियर महेन्द्रबहादुर कार्की थाकेको अनुभव गर्दै स्लिपिङ व्यागभित्र गुटुमुटु पर्नुभयो । मीनबहादुर र म आलु खाँदै भोक मार्न थाल्यौं । ११ बजेतिर महिला आएर खाना पकाएर खाँदा बाह्र बजिसकेको थियो ।

बेदिङका तीन दर्जन युवाले सगरमाथाको सफल आरोहण गरेका छन् । तीन सय जति जनसंख्या भएको बेदिङबाट त्यति धेरै युवाले हिमाल चढेको जानकारी लिने उत्सुकताले नै समूहका अरू साथीलाई छाडेर त्यहाँ बास बस्न पुगिएको हो । प्रथम महिला सगरमाथा आरोही पासाङ ल्हामु शेर्पालाई सगरमाथा पुर्‍याउन मद्दत गर्ने सोनाम छिरिङ शेर्पाको घर पनि वेदिङ नै हो । पासाङ र सोनाम सगरमाथा पुगेर फर्कदा एकैपटक हिउमा हराएका थिए । पछि पासाङको शव भेटिए पनि सोनामको शव भने अहिलेसम्म सगरमाथाबाट फर्कन सकेको छैन । यस्तै ऐतिहासिक पृष्ठभूमिबाट अभिप्रेरित हुँदै म र सोनाम छिरिङ प्रतिष्ठानका अध्यक्षलाई बेदिङ पुग्न हतारो थियो । त्यसैले साथीहरूलाई छाडेर एक बास मिच्दै बडो कठिनसँग त्यहाँ पुगिएको थियो ।

सिमीगाउँबाट पर्यटकहरू क्याल्चे वा डोवाङ बास बसेरमात्र बेदिङ जाने गर्छन् । गाउँलेको हुटहुटीमा लागेर हामी भने साथीहरूलाई डोवाङ बास बसेर आउने सल्लाह दिँदै कस्सियौं । जंगलैजंगलको लेकाली बाटो हिँड्न कठिन भए पनि बेदिङ पुगेरै छाड्ने लक्ष्य हाम्रो थियो । जति माथि गयो उति अक्सिजनको समस्याले हिँड्न सकिंदैन थियो । सातु, लसुन र बिस्कुटको सहारा लिंदै उकालो लाग्दा पाइला सार्न नसकिने अवस्था भयो । लौरो, भित्ताको सहारामा घस्र्दै बल्लतल्ल एउटा गाउँछेउ पुगियो । तर, त्यो गाउँ बेदिङ भने होइन रहेछ । गाउँमा चार दर्जन जति घरहरू छन् । अब अगाडि बढ्न नसक्ने महसुस भएपछि महेन्द्र दाइले थाकेको स्वरमा भन्नुभयो- 'राजेन्द्र अब यहीं बसौं ।' सदरमुकाम चरिकोटबाट लगातार चार दिनसम्म सँगै विभिन्न रमाइला र उपयोगी गफ लगाउँदै बाटो कटाउने दाजुको स्वरमा सिथिलता आएको महसुस गरी मैले पनि त्यहीं बस्ने सहमति जनाएँ । तर, अचम्म ! गाउँमा कोही रहेनछन् । घर सबै तालाबन्द छन् । हरेक घर चहार्दा पनि मान्छे नभेटिएपछि फेरि अगाडि बढ्नै पर्‍यो । 'अब एक घन्टा छ सर, बढौं अघि ।' धेरै चोटि भरिया कामले हिँडडुल गरेका सहयोगी मीनले भने। मीनबाट थाहा भयो- त्यो गाउँको नाम निवारे हो । बेदिङवासी जाडो छल्नमात्र हिउँ परेका बेला निवारे झर्ने गर्छन् । निवारे, बेदिङ, ना गाउँ फरक भए पनि गाउँले भने एउटै रहेछन् ।

भोलिपल्ट सवेरै माओवादीसँग भेटघाट गर्न भएभरका लुगा भिरेर बाटोमा झर्‍यौं। सिठ्ठी फुकेपछि विभिन्न ठाउँमा छरिएर बसेका माओवादीका सेनाहरू एकत्रित हुँदै थिए। त्यो समूह कमान्डर अरुणसँग आएका १ नं. बटालियन भएको माओवादीबाट नै थाहा भयो। केटाकेटीदेखि युवा उमेरका महिला-पुरुष सबै सैनिक पोसाकमा सजिएका थिए । पेस्तोल भिरेका एक युवकले हामीलाई सामान्य जानकारी दिँदै अरू कुरा कमान्डरसँगै बुझ्न सुझाएर बाटो लागे । अरुण, एक महिलासहित तीन जनाको समूह च्छोरोल्पाबाट फकदै गरेको पनि थाहा भयो । हात लम्काए पनि भेटिने चारैतिर हिमालले घेरिएको सुन्दर वेदिङका फोटा र जानकारी संकलन गर्दै हामी एउटा होटलमा तातो पिउन पस्यौं । होटलकी महिला माओवादीले ढिंडो पकाएर खाएको ठूलो डेक्ची र भाँडाकुँडा माझदै रहिछिन् । आफूले खाएको भाँडा आफैँले माझ्नुपर्ने उनीहरूको सिद्धान्त भए पनि कामरेडहरूले अल्छी गरेछन्, हामी यस्तो अनुभव गर्दै थियौं, त्यतिखेरै अरुणको टोली आइपुग्यो । चिनजानपछि उनीहरूसँग सौहार्दका साथ कुरा भयो । युद्धविरामको बेला फुर्सदमा च्छोरोल्पा ताल हेर्न र सिमीगाउँमा डोको निर्माण गर्न उनीहरू रोल्वालिङ खटिएका रहेछन् ।

पैदल यात्रामा देशकै महत्त्वपूर्ण मानिने रोल्वालिङ क्षेत्रमा विदेशी पर्यटकको धुइरो लाग्छ । बेदिङ, ना हुँदै च्छोरोल्पा जाने र त्यहाँबाट हिमाल छिचोल्दै सगरमाथा जाने पर्यटकहरूको चापले बेदिङ र नाको व्यवसाय फस्टाएको छ । बेदिङबाट तीन घन्टा हिंडेपछि ना पुगिन्छ । त्यहाँबाट दुई घन्टा उक्लिएपछि च्छोरोल्पा पुगिन्छ । सदरमुकामबाट विकट क्षेत्र रोल्वालिङ पुग्ने पर्यटकसँग माओवादीले चन्दा असुल्ने गरेको कुरामा भने स्थानीयहरूलाई बढी नै चित्त दुःखेको रहेछ । पाहुनालाई पैसा मागेर दुःख दिन थालेपछि पर्यटकको आवतजावत कम हुन्छ भन्ने चिन्ता उनीहरूलाई रहेछ । माओवादीबाट हाम्रो टोली पनि चन्दा असुलाईमा पर्ने हो कि भन्ने त्रासले जोगाउन खोजेको महिलाले सुनाइन् । हाम्रो टोली र माओवादीबीच लामो कुराकानी भएको देखेपछि महिलाले ठट्यौलो भाषामा भनिन्- यसरी त माओवादीसँग कसैले पनि कुरा गर्न सक्दैन थिए, कहीं तपाईंहरू पनि माओवादी नै त होइन ? पुरुषहरू सबै हिम आरोहण पेसामा संलग्न भएकाले बेदिङमा महिला, बूढाबूढी र केटाकेटी मात्र भेटिन्छन् । नौ दिनपछि फर्केर सिंगटी बजार आइपुगेपछि माओवादीका जिल्ला इन्चार्ज अस्मितासँग रोल्वालिङ क्षेत्र जाने पर्यटकसँग चन्दा असुल्ने कुराले त्यस क्षेत्रको पर्यटन व्यवसायमा असर परेको जानकारी गराउने अवसर पनि मिल्यो ।

दशकअघिको त्यो एउटा पत्र र केहि सम्झना !

noreply@blogger.com (Arjun Apawad) — Mon, 09 Oct 2023 09:49:00 +0000

पछाडी फर्कनु सामान्यतया राम्रो मानिन्न । मान्छे अझ भनौं प्रकृतिको स्वभावै हो अगाडि जाने । अगाडि जाने स्वभावकै कारण आज संसारमा प्रतिष्पर्धा छ प्रगतिको । विकासको । अग्रगमनको ।

यो सामग्री भने झण्डै १ दशक पूरानो हो । कैलेकाँही पछाडि फर्केर हेर्नु पनि रमाइलै हुने रहेछ । एकदमै छोटो समयको भेटमा सुदर्शन खतिवडा सरले यो सामग्रीका लागि उत्प्रेरित गर्नुभो । मैले रेडियो शैलुङ दोलखामा चलाएको तार्किक निश्कर्ष कार्यक्रमका बारेमा सामग्रीका लागि । अलिकति तत्कालै लेखेको पूरानो सामग्री र केहि थपथाप सम्झनाहरू !

…

झण्डै ३५ अंक प्रसारण भइसक्दा पनि कसैले एउटा पत्रसम्म लेखेनन् कार्यक्रमका लागि । प्रत्येक कार्यक्रमको अन्तमा कार्यक्रमका लागि प्रतिक्रिया माग्नका लागि रेडियोको पत्राचार तथा इमेल ठेगाना दिने गरिन्थ्यो । बाटोतिर भेट्दा कार्यक्रम राम्रो छ भन्ने भेटिन्थे कोही कोही । कुनै कुनै बेलामा मनमा आउँथ्यो, यत्ति धेरै दौडधुप गरेर बनाएको कार्यक्रम केहि न केहि कामको त भएको छैन ?

४५ मिनेटको कार्यक्रम, सरदरमा ६ जना वक्ताहरू । एक विषयमा कार्यक्रम अवधिभर पक्ष वा विपक्षमा मात्र रहनुपर्ने । धेरैजना मानिस रहेका कारण एकजना वक्ताले कार्यक्रमलाई जन्ति बहस भन्ने नाम पनि दिएका थिए । विषय खोज्यो उपयुक्त मान्छे पाईन्न । मान्छे भेटियो उनिहरूका समय लिन नै कठिन । समय लियो सबै मानिसहरू एकै समयमा आइदिन्नन । अगाडी आउने मान्छे दिक्क मान्न थालीसक्छन । अर्को पक्ष आइपुगेको हुँदैन । फोन गर्‍यो आँउदैछु भन्छन । कत्तिपटक त ल मैले विर्सेछु सरी है भन्ने जवाफ पनि आँउछ । बल्ल बल्ल समय मिलाएको मानिसलाई आज कार्यक्रम रेर्कड हुन सकेन भनेर फर्काउनुपर्दाको अप्ठ्यारो आफ्नै ठाँउमा छ ।

कार्यक्रमको तयारीका लागि पर्याप्त सामग्री पाइन्न । इन्टरनेटमा खोज्यो अधिकांश सामग्री अंग्रेजी भाषामा हुन्छन । ती पनि अन्य देशका । स्थानिय सवालसँग तिनको गोरु वेचेको साईनोसम्म पनि हुँदैन । केही सामग्री भेटियो भने तिनकै आधारमा आकलन गरेर विभिन्न विषयहरू वनायो कार्यक्रम चलायो ।

विभिन्न सवालहरूमा बहस चलाउने संस्था सामाजिक संवादका लागि सहकार्य (ASD)को एउटा कार्यक्रममा पोखरामा थियौं । कार्यक्रममा विभिन्न ठाँउबाट आएका साथीहरूले विभिन्न योजना पेश गरे । मसँग त्यस्तो कुनै योजना थिएन । म त्यहाँ योजनाका साथ गएको पनि थिईन । साथीहरूका योजना सुन्दै गर्दा एउटा रेडियो कार्यक्रम नै किन नबनाउने भन्ने लागेर हामी छलफलको एउटा रेडियो कार्यक्रम निर्माण गर्छौ भन्ने प्रस्ताव राख्यौं । यो प्रस्तावमा हौसला आएन वरु झारा टार्न बनाईएको प्रस्तावका रूपमा लिए सबैले । कार्यक्रम उत्पादनका लागि मसँग त्यस्तो ज्ञान थिएन । समाचार संकलकका रूपमा मैले रेडियो पत्रकारीता सुरु गरेको थिएँ । त्यसमा पनि रेडियो पत्रकारीताका लागि नभै नहुने आधारभुत रेडियो पत्रकारीता तालिम पनि लिएको थिइन ।

एकजना मानिसलाई ल्याएर अन्तरवार्ता गर्ने काम त सबैले गरिरहेका नै थिए । त्यो काम गर्दा कुनै पनि नयाँपन ल्याउन सकिने थिएन । सामुहिक रूपमा मानिसहरू वोलाएर गरिने अन्तरवार्ता पनि केही ठाँउमा गरिएकै थियो । हामीले त्यसभन्दा अगाडी गएर कुनै एक सवालमा पक्ष र विपक्ष नै जम्मा गर्ने योजना निर्माण गरियो ।

कार्यक्रम १० अंक जत्ति चलाउन सकिएला त्यसपछि त्यत्ति नै बेला सोचौंला जतिखेर आवाश्यक पर्छ भन्ने सोचाई थियो सुरुमा । पछि गर्दै जाँदा ३० अंक पूरा गरियो । त्यसपछि कार्यक्रम रोकियो नै । कार्यक्रम उत्पादनका लागि सहयोग गर्ने कोही सहयोगी पनि थिएनन् ।

एकदिन एउटा फोन आयो । मोबाईलमा नम्बर सेभ थिएन । आवाज युवती अझ भनौ किशोरीको थियो । उनले भनिन हामी तार्किक निष्कर्श पुन सुरु गर्नुपर्छ भनेर यहाँ सहयोग संकलन गर्ने अभियानमा छौ । म के जवाफ दिने के जवाफ नदिने अन्यौलतामा परें ।

स्थानीय ठाँउमा मानिसले एउटा रेडियो कार्यक्रमका लागि सहयोग उठाँउदा त्यसलाई कसरी लेलान भन्ने थियो । मैले त्यसै भएर म रेडियोसँग कुरा गरेर तपाँईलाई फोन गरौंला भनें । यसमा सहयोग लिने मनसाय भन्दा पनि टार्ने मनसाय थियो ।

फोन गर्ने रामेछापको सुमी मगर थिईन । रेडियोका धेरै कार्यक्रम नियमित सुन्ने श्रोता थिईन उनि । मैले युवाहरूका बारेमा केन्द्रित तन्नेरी पुस्ता चलाँउदा उनका पत्र आउने तथा मेरो मोबाईलमा म्यासेजहरू आउने गर्थे ।

कार्यक्रममा एस एम एस प्रतिक्रियाका लागि मेरो मोबाईल नम्बर दिने गरिएको थियो । मैले उनलाई चिनेको त्यत्ति सम्म मात्रै हो । पैसा उठाउने कुरा सुन्दा म अचम्ममा परें । लाग्यो यो किशोरमनको एउटा रमाईलो पूरा नहुने रहर हो ।

गाँउमा छँदा रेडियो धेरै सुनिन्थ्यो कत्ति कार्यक्रमहरू आँउथे र निश्चित समयपछि बन्द हुन्थे । बन्द गर्नुभएन भनेर चिठी पनि लेखियो होला थुप्रै पटक । तर यसरी साथीहरूविचमा पैसा नै उठाउन भने लागिएन । गाँउमै एउटा कार्यक्रम आयोजना गर्न पनि पैसा जम्मा हुँदैनथ्यो । पैसा उठाउने कुरा गर्दा मच्चिएर कुरा गर्नेहरू पैसा झिक्ने बेलामा भने विभिन्न बहाना राखेर तर्कने गर्थे । कत्ति पटक त साथीहरूका विचमा झगडै भएको छ ।

पैसा उठाँउछौं भनेको केहीदिनपछि फेरी फोन आयो । फोन गर्ने सुमी नै थिईन । हामीले अलिकति पैसा संकलन गरेर पठाएका छौं । त्यसले तपाँईहरूलाई अलिकती भए पनि सहयोग गर्ला भन्ने आश छ । कुराकानीका क्रममा अँ अँ । हो । ए । भन्ने भन्दा कुनै बढि कुनै कुरा भनिन । के भन्ने के नभन्ने भन्ने कुरा सोच्दा सोच्दै फोनको कुरा सकियो ।

एकदिन रिर्पोटीङ्ग सकेर रेडियो पुगेको थें । निर्मला दिदीले तपाँईलाई एउटा चिठी आएको छ भनेर भनिन । मलाई चिठीको बारेमा धेरै उत्सुकता जागेन । कसैले पठायो होला भन्ने सोचें । उनले चिठी रामेछापबाट आएको छ भनेर भनिन । मलाई चिठी सुमिले पठाएको होला भन्ने थियो । चिठी कहाँ छ भन्ने कुरा भयो । सबैले चिठी देखेको सम्म वताए । तर कसैले चिठी यहि ठाँउमा छ भनेर बताउन सकेनन ।

बल्ल बल्ल चिठी भेटियो । एकापट्टिको भागमा पुरै टिकटले छोपेको थियो । ५ रुपैंया जाने ४ वटा र १ रुपैंया जाने ५ वटा टिकटका कारण त्यस भागमा थोरै मात्र ठाँउ बाँकी थियो ।

चिठीमा रकम पनि छ भन्ने मलाई थाहा थियो । स्टेशन म्यानेजर रामचन्द्र गिरी आफ्नै कार्यकक्षमा थिए । मैले उनलाई चिठी देखाँए । सँगै कार्यकारी निर्देशक पनि थिए होम पाठक । उनिहरू दुवैलाई यसले उत्साहित पारेको थियो ।

खाममा चिठी । चिठी भित्र जतनसाथ बेरीएका नोटहरू २१ ओटा । जम्मा रकम १ हजार २ सय ८० रुपैंया । सबैभन्दा ठुलो नोट १ हजारको थियो । सानो ५ रुपैंयाको । त्यसभन्दा साना त छापिनै छोडीसके क्यार ।

चिठी पढें । धेरै कुरा लेखिएको थिएन । गौरीशंकर उच्च माध्यामिक विद्यालयमा पढ्ने साथीहरू विचमा संकलन गरिएको जानकारी र रकम प्रदान गर्ने २५ जनाको नाम थियो । स्कुले जीवन पैसा नै कहाँ हुन्छ र ? साथीहरू बिचमा १५ रुपैंयादेखी १ सय ५० रुपैंयासम्म उठाइएको रहेछ । धेरैले रकम दिने वाचा गरेर पनि दिएनन् पत्रमा लेखिएको थियो ।

नाप्ने आधार केलाई बनाउने भन्ने कुराले न हो धेरै र थोरै छुट्ट्याउने । यो अत्यन्तै धेरै ठूलो रकम थियो । विद्यार्थीहरूले आफ्नो गाँस काटेर जम्मा गरेका । त्यो भन्दापनि ठुलो कुरा कार्यक्रमको आवश्यकता कसरी महशुस गरिएको रहेछ भनेर थाहा पाउने एउटा माध्यम पनि भयो यो मेरा लागि ।

यो पत्रपछि कार्यक्रम पुन सञ्चालनमा आयो । केहि समयपछि मैले रेडियो छाडें । रेडियोसँग काम गर्दाका केहि गज्जबका अनुभवमध्ये यो विशेष अनुभव बनेर रहेको छ मेरो जीवनमा । आखिर जीवन भन्नु नै केहि आशा, केहि अपेक्षा, केहि अनुभव र केहि सम्झनाहरूको जोड न हो !

यो सामाग्री अनलाइन खबरमा २०८० साउन ६ गते १२:५२ मा दशकअघिको एउटा पत्र र केही सम्झना शिर्षकमा प्रकाशित भएको थियो ।

शैलुङः गर्मी छल्ने, हिउँ खेल्ने नयाँ गन्तव्य

noreply@blogger.com (Arjun Apawad) — Fri, 06 Oct 2023 10:24:00 +0000

‘शित्तलीमा तराइको हावापानी छ । मेलुङमा पहाडी र शैलुङमा हिमाली । ५/६ घण्टाको पैदलयात्रामा हावापानीमा यत्ति धेरै विविधता अन्यत्र पाउन मुस्किल छ’, भण्डारी भन्छन् ।

यस वर्ष गर्मी असाध्यै बढ्यो । तराइमा गर्मीका कारण विद्यालयहरू बन्द गरिएका थिए । पहाडमा पनि धेरै वर्षपछि यति धेरै गर्मी रेकर्ड गरिएको भनेर समाचारहरू आइरहेका थिए । हामी गर्मी छल्नका लागि शैलुङ उक्लने निधो गर्‍यौं । दोलखा सदरमुकाम चरिकोटबाट त्यहाँसम्म पुग्नका लागि दिगो विकास नेपालले व्यवस्थापन गर्ने भयो । उसले नेपाल पर्यटन बोर्डसँग मिलेर दोलखाका विभिन्न पर्यटकिय स्थलहरूका बारेमा प्रचार प्रसारको काम गर्न लागेको रहेछ ।

जेठको अन्तिम हप्तामा हामी भ्रमणमा निस्कियौं। सदरमुकाम चरिकोट हुँदै शैलुङतर्फ लाग्यौं । शैलुङ दोलखा र रामेछापको सिमानामा अवस्थित छ। दोलखाको शैलुङ र मेलुङ तथा रामेछापको दोरम्बा शैलुङ गाउँपालिकाको संगमस्थल हो शैलुङ। यो हिन्दु तथा बौद्ध धर्मालम्बीहरूको पवित्र स्थल पनि हो।

शैलुङमा प्राकृतिक रूपमा रहेका १०८ थुम्काहरू र त्यसका वरपर गुरु रिम्पोछेको पाइला, अवलोकितेश्वर, बौद्ध स्तुपा लगायतका बौद्ध धार्मिक स्थलहरू रहेका छन् । यसैगरी गुप्तेश्वर महादेव, शैलुङेश्वर महादेव, जुरेढुंगा महादेव, धर्मढोका, शैलुङ देविथान लगायतका हिन्दुहरूले पूजापाठ गर्ने स्थलहरू रहेका छन् ।

शैलुङ प्राकृतिक दृश्यावलोकन भन्दा पनि धार्मिक रूपमा महत्वपूर्ण रहेको शैलुङ चैत्यका श्रम लामाले जानकारी दिए । 'यहाँ मानिसहरू वरपरको दृश्य हेर्न मात्र आउँछन् । यो गुरु रिम्पोच्छेले तपस्या गरेको पवित्र भूमि पनि हो। यहाँ हामीले देखेका हरेक ढुंगाहरू देवता हुन् । यो त पृथ्वीको स्वर्ग हो', लामाले अगाडि थपे ।

रामेछाप जिल्लातर्फबाट शैलुङ आउँदा खोलाखर्कसम्म सवारी साधनमा यात्रा गरेर त्यसपछि उकालो पैदलयात्रा गर्नुपर्छ । यो उकालोमा अहिले व्यवस्थित सिंढीहरू निर्माण गरिएको छ । दोलखा जिल्लाबाट जाँदा भने शैलुङको कालापानीसम्म मोटर यात्रा गरेपछि पैदल यात्रा गर्नुपर्ने हुन्छ । पैदलयात्रा सुरु हुनेबित्तिकै चीनको ग्रेटवालको नमूना निर्माण हुँदै रहेछ। यसमा धमाधम काम भइरहेको थियो । यो ग्रेटवाल सकिएपछि डाँफेढुंगा भेटिन्छ । धेरै पहिले कालिञ्चोकबाट उडेको डाँफे यहीं ठाउँमा आएर बसेका कारण यसको नाम डाँफेढुंगा रहन गएको रहेछ ।

शैलुङेश्वर महादेवको मन्दिर जान यहाँबाट तेर्सो लाग्नुपर्छ । शैलुङका टाकुराहरूको दर्शनका लागि भने दाँइ गर्ने डाँडा हुँदै उकालो लाग्नुपर्छ । दाँइ गर्ने डाँडामा बडेमाको त्रिशुल ठड्याइएको हुनाले अहिले यसको नाम त्रिशुलडाँडा भएको छ ।

तेर्सो बाटो हिंडेर शैलुङेश्वर, धर्मढोका गाइढुंगा र जुरेढुंगा महादेवको मन्दिर पुगिन्छ । शैलुङेश्वर मन्दिरमा दर्शनार्थीहरूको भिड थियो । उनीहरू बनेपाबाट आएका रहेछन् । पछिल्लो समय यहाँ राजधानी र आसपासका ठाउँबाट दर्शन गर्न आउने पर्यटकहरू बढिरहेको हामीलाई कालापानीका होटल व्यवसायी रोज श्रेष्ठले बताएका थिए । जुरेढुंगा महादेवको मन्दिरको माथिपट्टी प्राकृतिक रूपमा ढुंगाको साँढेको आकृति रहेको छ । त्यहाँ ढोकाको समेत आकृति रहेको छ ।

शैलुङको यात्रामा प्राकृतिक सौन्दर्यको भरपूर आनन्द लिन सकिन्छ। दक्षिणभन्दा बाहेक सबैतिर देखिने हिमश्रृङ्खलाहरू, जंगल, चराचुरुङ्गी र जनावहरूहरू नजिकैबाट अवलोकन गर्न सकिन्छ ।

गर्मी महिनामा शितलता अनुभव गर्न र जाडो महिनामा यहाँ हिउँ खेल्न पर्यटकहरू आउने गरेका छन् । काठमाडौंबाट करिब १ सय ४० किलोमिटरको दूरीमा रहेका कारण पनि यहाँ आउने पर्यटकको संख्या बढ्दै गइरहेको छ ।

यस ठाउँको पर्यटन प्रवर्द्धनका लागि स्थानीय तहहरूले पनि विभिन्न कार्यक्रम गर्दै आइरहेका छन् । सिमाना जोडिएका तहहरूले पालैपालो शैलुङ महोत्सव, शैलुङ साहित्यिक सांस्कृतिक महोत्सव लगायतका कार्यक्रम गरेर यस क्षेत्रको प्रचार प्रसार गर्दै आइरहेका छन् ।

शैलुङ महाभारत श्रृङ्खलाको सबैभन्दा अग्लो ठाउँ हो । समुद्री सतहबाट करिब ३ हजार २ सय मिटरको उचाइमा रहेको यो ठाउँबाट पैदल यात्रा गर्दै पुष्पलाल राजमार्ग भेटाउन पनि सकिन्छ । डाँडाखर्क निस्किएर मेलुङ हुँदै शित्तलि निस्कँदा नेपालमा पाइने सबै किसिमका हावापानी अनुभव गर्न सकिने त्रिभुवन माध्यमिक विद्यालयका शिक्षक इन्द्रजित भण्डारी बताउँछन् । ‘शित्तलीमा तराइको हावापानी छ । मेलुङमा पहाडी र शैलुङमा हिमाली । ५/६ घण्टाको पैदलयात्रामा हावापानीमा यत्ति धेरै विविधता अन्यत्र पाउन मुस्किल छ’, भण्डारी भन्छन् ।

दोलखामा शैलुङका साथसाथै कालिञ्चोक, जिरी, च्छोरोल्पा हिमताल लगायतका स्थानमा पर्यटकहरू आकर्षित रहेका छन् । दोलखा जिल्लामा नेपालमा पाइने सबै किसिमका हावापानी पाइने र राजधानीबाट नजिक रहेकोले थोरै खर्च र समयमै भ्रमण गर्न सकिने नेपाल पर्यटन बोर्डका जनसम्पर्क तथा प्रचार प्रसार अधिकृत गोपाल भण्डारी बताउँछन् । दोलखामा पाइने हावापानी र प्राकृतिक दृश्य तथा सांस्कृतिक सम्पदाहरूका कारण आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटन प्रवर्द्धन गर्न सहज छ।

भिडियो हेर्नुस

यो सामाग्री अनलाइन खबरमा २०८० असार १६ गते १८:२२ मा गर्मी छल्ने, हिउँ खेल्ने नयाँ गन्तव्य शैलुङ शिर्षकमा प्रकाशित भएको थियो ।

सन्दिग्ध शताब्दीः कविताजस्तै निबन्ध !

noreply@blogger.com (Arjun Apawad) — Fri, 15 Sep 2023 11:12:00 +0000

संदिग्ध शताब्दी पढिसकेपछि म फिसिक्क हाँसेको थिएँ । ८४ पेजमा रहेका १४ निवन्ध पढ्नलाई मैले पुरै २ महिना लगाएछु । कविताजस्तै पढेपछि ठाउँठाउँमा घोत्लनुपर्ने खालका निवन्धहरु थिए नि त ।

निबन्धकार श्रीबाबु कार्कीको पहिलो पहिचान कवि हो । यसका साथै चित्रकारका रुपमा पनि उहाँको परिचय छ । यसै भएर पनि हुन सक्छ निबन्ध पढ्दै गर्दा कविता पढेको जस्तो लाग्छ । सन्दर्भवश धेरै कविहरुका कविता पनि समावेश छन् निवन्धमा । यसले निबन्धमा मिठास थपिदिएको छ । आफ्नै कविता पनि छन् कतैकतै ।

निवन्ध पढ्दै गर्दा एकैछिनमा गाउँतिर पुगिन्छ । एकैछिनमा शहर । विभिन्न चित्रहरु देखा परिरहन्छन् । क्यानभासमा भएका चित्रहरु अवलोकन गरिरहेको जस्तो लाग्छ । झट्ट हेर्दा एकथरी देखिएको चित्र नियाल्दै गर्दा अर्कै भएको जस्तो अनुभुती हुन्छ ।

यो असार महिना । खेतीपातीको मौसम । निबन्धकार असार महिनामा आफ्नो चनौटे खेत सम्झन्छन । कंकृटको शहरमा दहि चिउरा खाँदै गाउँको रोपाँइ सम्झन्छन् । धान रोप्दा गाँइने असारे सम्झन्छन् । गुनगुनाउँछन् । विर्सनै लागेको बेठी सम्झाउँछन् । त्यसैमा जीवन दर्शन पस्कन्छन ‘असार किसान र माटोबिच प्रेम मौलाउने महिना। असार धरतीले हरियो पछ्यौरा पहिरेर समृद्धि मुस्कुराउने याम । असार धरतीले शृङ्गार गर्ने महिना ।’(हृदयमा बयली खेल्दै असार)

आजकालको दैनीकीमा विस्तारै मानवियता घट्दै छ कि भन्ने चिन्तासँगै ढुंङ्गा पो भएछु अचेल भन्ने निबन्ध तयार भएको छ । यो दौडधुपबाट भागेर चुपचाप चुपचाप ढुंगाजस्तै हुँदा पो राम्रो होला कि भन्ने पनि छ ।

निवन्धमा उनी भन्छन् `जीवन त ढुङ्गाको पो सहि । ढुङ्गाको कुनै सपना हुँदैन । ढुङ्गाको कुनै ईर्ष्या, लोभ र मोह हुँदैन ।´

अनेकन गन्थनहरु गरेपछि उनी मानव जीवनकै महत्व भएको सप्रमाण पेश गर्छन । यो खालका शैली उनका सबै निवन्धहरुमा पाइन्छ । यसले नै निवन्धहरुलाई खास बनाएको छ।

हामीले दैनिक जीवनमा भोगिरहेका विभिन्न पक्षहरुलाई मसिनोसँग केलाइएको छ निवन्धहरुमा । रिस मानव स्वभाव नै होला । रिस निवन्धमा उनले रिसहरुको वर्गिकरण नै गर्न भ्याएका छन् । हाम्रा चलनचल्तिमा रहेका शब्दहरुलाई टपक्कै टिपेर त्यसमा बान्की भर्न सक्नु उनको खुबी हो ।

नितान्तै व्यक्तिगत कुरालाई पनि उनले निवन्धका विषयवस्तु बनाएका छन् । अस्पतालमा विरामी कुर्नुपर्दाको क्षणका बारेमा रचित निवन्धसंग्रह यस्तै एउटा उदाहरण हो । प्रस्तुतीकरणका शैलीले नितान्तै व्यक्तिगत विषय पनि सामुहिक विषय बनेको छ । उनको भोगाईसँगै पाठक आफु त्यसैमा डुब्न पुग्दछ ।

कोभिड १९ को सुरूवाती त्रासदी भनिसाध्य थिएन। विश्वकै नयाँ रोग। उत्पत्ति कसरी भयो? निवारण कसरी? सबै अलमलमा थिए। यहि बेलामा अस्पताल बस्नुपर्दाको अनुभव उनले नियतिको आकस्मिकतामा उतारेका छन् । निवन्धमा उनी भन्छन् `…यत्ति हो नियतीको बज्र कसले कतिखेर सहनुपर्छ । त्यो क्यालेण्डरमा लेखेजसरी नआउने रहेछ…´

सत्य ढाकछोप गर्नुपर्ने हाम्रो तौरतरिकालाई जीवनको पार्श्वमा मृत्युभय ! निवन्धमा कार्की मृत्युचिन्तन गर्छन् । बाँच्नकै लागि अनेकन तिकडमहरू अपनाईरहेको यो परिवेशमा उनले प्रतिगामी हुन रहर गरेका छन् । जीवनको सत्यलाई स्विकार्दै अघि बढ्नुको विकल्प नरहेको तथ्यमा छलफल चलाएका छन् । चर्चित गित `मर्ने कसैलाई रहर हुँदैन…´ देखि `आयो टप्प टिप्यो लग्यो मिति पुग्यो टारेर टर्दैन त्यो…´ भन्ने नेपाली समाजको चर्चित कविता उनले आफ्नो तर्क सावित गर्न प्रयोग गरेका छन् ।

उनका १४ निवन्धमा १४ प्रकारका परिवेश छन् । एउटै पात्रको पनि विभिन्न भोगाई छ । निवन्धकार कहिले किसान हुन्छ । कहिले दार्शनिक हुन्छ । कहिले प्रेमिल जोडी हुन्छ । कहिले रिसाईरहेको मानिस । वास्तवमा भन्ने हो भने जीवन भनेकै विभिन्न अवस्था परिवेशहरूको जोडजाड न हो !

निवन्धकार यात्रा गरिरहन्छन् । कहिले आफ्नो गाउँको चनौटे बेंसी पुर्‍याउछन् । कैले सुनसान बन्न लागेको आफ्नो गाउँको अवस्था वर्णन गर्छन् । लगभग यो पुस्ताले विर्सनै लागेको पत्रमार्फत साथी बनाईने पत्रमित्रताको समय सम्झाउँछन्। निबन्ध पढ्दै गर्दा लाग्छ। हामीले कस्ता कस्ता समय भोगेर आयौं! साँच्चिकै त्यस्तो थियो र?

अन्तमा, निर्वर्जित मन निवन्धक‌ै एक अंशसहित यो सामाग्रीको टुंग्याउनी `…मानिस भ्रम र भ्रान्तीको चक्रव्युहमा धेरैपटक फस्छ। हाम्रो निधारभित्रको कराइमा सधैं उम्लिरहेको हुन्छ खिचडी । पाकिरहन्छ कैयौं कैयौं विषय । अविरल चलिरहन्छ चेतनाको भट्टी…´

यो लेख इकागज अनलाईनमा असार ३०, २०८० ११:४५ बजे सन्दिग्ध शताब्दीः कविताजस्तै निबन्ध ! शीर्षकमा प्रकाशित भएको थियो ।

च्छोरोल्पा यात्रा-४ःअफसिजनमा च्छोरोल्पा

noreply@blogger.com (Arjun Apawad) — Tue, 25 Jul 2023 16:11:00 +0000

गन्तव्य भेटेपछि

माथिल्लो डाँडामा पुगेपछि मेरो भोक हरायो। थकान हरायो। लागेको तिर्खा हरायो। म मेरो गन्तव्यमा पुगिसकेंको थिएँ। ताल तरल अवस्थामा थिएन। जमेको थियो। केही भौतिक संरचना पनि थिए। मैले फोटो खिचें। भिडियो बनाएँ। ताललाई घटाइएको ठाउँमा पुगें। त्यहाँ ताल कसरी बढ्दै गइरहेको छ भन्नेमा विस्तारमा उल्लेख भएको सुचनासहितको वोर्ड थियो।

च्छोरोल्पाका बारेमा मैले माध्यामिक तह उतिर्ण नगर्दै पाठ्यक्रममा पढेको थिएँ। त्यो पढाइ कक्षा उतिर्ण गर्ने हिसाबमा मात्रै पढियो। त्यहि भएर त्यसमा के थियो भनेर मैले विर्सिसकेको थिएँ।

ताल छेउको बोर्डमा २३ वर्ष पहिले तालको सतह ३ मिटर घटाईएको उल्लेख थियो सन २००० मा। विश्व बैङ्क, नेदरल्याण्डस अन्तराष्ट्रिय विकास सहयोग निडा र नेपाल सरकारको संयुक्त पहलमा यो काम भएको थियो। त्यो भन्दा अघि दोलखा र रामेछापका १६ ओटा उच्च जोखिमममा रहेका गाँउहरूमा ठूलो रकम खर्च गरेर साइरन जडान गरिएको थियो।

यस्तै कारणले यो तालले म सक्रिय पत्रकारितामा रहँदा भने विपद मात्रै सम्झाउँथ्यो। त्यो बेलामा संयुक्त राष्ट्रसंघीय विकास कार्यक्रम युएनडिपीले स्थानीय गैसससँग मिलेर विपद जोखिम न्युनिकरणको कार्यक्रम चलाउँथ्यो। १२ वर्षअगाडि चलेको यो कार्यक्रम ४-५ वर्ष सञ्चालनमा आयो ।

यो ताल जुनसुकै वेला फुट्न सक्छ भनेर निरन्तर कार्यक्रमहरू भइरहेका छन्। यसै फुट्छ भनेको ताल २०७२ मा दोलखा केन्द्रविन्दु भएर ६.८ रेक्टरस्केलको भुकम्प जाँदा पनि फुटेन। शंका गर्नेहरू चिनको सिमाभन्दा ५ किमिको मात्रै दूरीमा रहेका कारण सहयोगको अर्थ अरु पनि हुन सक्छ भन्छन्। कसका कुरा पत्याउनु, के मात्रै पत्याउनु!

पुरै आकाश खुलेको थियो। चारैतिर छ्यांग थियो। आकाशमा वादलका केही टुक्राटाक्री आउजाउ गरिरहेका थिए। एकछिन फोटो र भिडियो खिचेपछि म त्यहाँ देखाइएको दुधकुण्डतिर जाने बाटो लागें। त्यहाँ दुधकुण्ड जान साँढे २ घण्टा लाग्ने उल्लेख थियो। १ घण्टा हिडेपछि चल्तिको बाटो हरायो। कसैले इनामेलले बाटो संकेत गरिदिएको थियो। त्यो पछ्याउँदै आधा घण्टा हिडें। तालको कतै संकेत देखिएन। म केही फोटो खिचेर फर्कें।

फर्कँदा म आएकै बाटो फर्कँदा घुमाउरो पर्थ्यो। मैले सोझो बाटो लिएँ। त्यसैतर्फ म हिड्दा खोलाको किनारै किनार अगाडि लागें। खोला पनि अगाडि बढिरहेको थियो। म पनि अगाडि वढिरहेको थिएँ।

अलिक अगाडि आउँदा म सुनापातीको बुट्यानको जंगलमा पुगें। त्यहाँ पुग्दा मैले थाहा पाए यो वुट्यानमा पनि आगलागी पो भएको रहेछ।

मैले अघि पुलको मुखमा आउँदा दुधकुण्ड जाने बाटो भन्ने लेखिएको ठाउँमा आइपुगेको थिएँ। अव म विहान जुन बाटो आएको थिएँ। त्यहि बाटो फर्कनुपर्ने थियो।

मलाई २ बजेसम्म वेदिङ आइपुग्दा तपाँइ सुर्मुचे पुग्नुहुन्छ भनेर बोलिन्द्र सरले बताएका थिए। म त्यसै हुनाले अलिक चाँडै हिड्न लागेको थिएँ। ना अगाडि पुगेपछि मलाई हिउँको छिर्काले भेट्यो। आकाश त सफा नै थियो।

वेदिङ आइपुग्दा ३ वज्नै लागेको थियो। बोलेन्द्र सरले भनेकोभन्दा म १ घण्टा ढिला भैसकेको थिएँ। वेदिङअगाडि अन्यत्र बास पाउने सम्भावना थिएन। जंगलको बाटो अँध्यारो हिड्न हुन्न भन्ने लाग्यो। म वेदिङमै वस्ने भएँ। हिजोकै होटलमा मलाई जानु नै त थियो।

होटलमा जानु अघि मैले हिजो सुरुमा भेटेकी महिला भेटे। उनी आफ्नो घाइते चौंरीको उपचारमा थिइन। मेरो चौरीको फोटो खिचिदेन सर। उनले भनिन। उनलेे चौंरी बथानबाट छुटाएर घरमा लगेकी रहिछन। ‘केही खाँदैन मर्छ होला।’ कुरा सुनेपछि मैले उनलाई गौरीशंकर संरक्षण क्षेत्र कार्यालयमा जान सुझाएँ। ‘२ दिन लाग्छ कैले पुगेर आउनु।’ उनीसँग आफ्नै वाध्यता थियो। वन्यजन्तुबाट घरायसी चौपायामा क्षती हुँदा जनताहरूले क्षतिपुर्ती पाउने कुरा मैले सुनेको थिएँ।

होटलमा झोला राखेपछि मैले पहरामा रहेको गुम्बामा जाने बाटो सोधें। होटलबाट सिधै माथीको पहरामा थियो गुम्बा। जाने बेलामा बाटो सहि रूपमा ठम्याउन सकिएन। गन्तव्य सहि हुँदा कैलेकाँहि थोरै गलत बाटा हिड्दा पनि पुगिन्छ। हिड्ने दिशा चैं सहि नै हुनपरो।

गुम्बाबाट वेदिङ गाउँ सिधै तल देखिन्थ्यो। गुम्बामा कोहि मानिस थिएनन। म एकछिन वसेर फर्किएँ।

होटलमा बसेको थिएँ। फोन बज्यो। चरिकोटबाट इन्स्योरेन्स कम्पनीले कागजात माग्न फोन गरेको रहेछ। होटलवाला आमैले पनि फोन बजेको थाहा पाइन। आज `पर गुम्बा स्कुलमा आएका सरले बनाएका रैछन क्यार।´ उनको मैले यत्ति वोली सुनें। उनी आफ्ना काठमाण्डौमा रहेका सन्तानलाई फोन गर्न लागिन। होटलमा एकजना गेष्ट आ छ। यताबाट उनले भनेपछि उताबाट महिला स्वर सुनियो । ‘गारो भएको भए नराखेको भए पनि हुन्थ्यो।’ सायद उनकी छोरी हुँदी हुन । काठमाण्डौतिरकी।

यहाँका बासिन्दा धेरै काठमाण्डौतिर बसोबास गर्छन्। यहाँको कमाइ शहरमा पुगेर खर्च हुन्छ। अहिले यहाँको मात्रै हैन धेरै ठाउँको कथा यस्तै यस्तै हो। अलिक सक्नेले नेपालमा कमाएर विदेशमा खर्चने। नसक्नेले गाउँमा कमाएर शहरमा!

भात खाने कि ढिंडो। उनले मलाई सोधिन। तपाँइहरू जे खाने मलाई त्यहि दिँदा हुन्छ। उनले ढिडो पकाउन सुरसार गरिन। अनि फेरि सोधीन। सात्तुको खाने कि कोदोको। मैले कोदो रोजें। कोदो सिमिगाउँबाट ल्याएको होला मैले मनको कुर मनमा राखिन ? उनले काठमाण्डौबाट ल्याएको वताइन। चैत्रतिर हिजो पुगेको घट्ट चल्ने उनले मलाई जानकारी गराइन।

तरकारीमा सोल्मे पकाउँ भन्ने उनको प्रश्न थियो। मैले सोल्मे भनेको बुझिन। उनले यो दहीबाट बनाइने भन्ने जानकारी दिइन। मैले म त्यो थोरै खाउँला नत्र मलाई दही भए हुन्छ भनें। उनले सोल्मे पकाइनन्। दहिसँगै ढिँडो खाइयो।

मैले फोन चार्ज गर्न खोजें। सोलारको व्याट्री दिँदै उनले भनिन् यो चार्ज गरेको २ सय लाग्छ नि। उनले मोबाइलको चार्जको पैसा भने लिइनन्। आज भने कोठाको चावी भेटिएको थियो। म कोठामा गएपछि नेट चलाएँ। सुस्त सुस्त गतिमा नेट चल्यो। त्यसपछि मैले च्छोरोल्पा पुगेको तस्विर पोष्ट गरें। धेरै समय लिएर पोष्ट भयो।

वत्ती अझै आएको थिएन। त्यसपछि गलेर लखतरान परेको ज्यान निन्द्रा लागिहाल्यो।

पाँचौ दिन

विहानको साँढे आठ बजे होटलमा हिसाब गरेर म निस्किएँ। अस्ती भेटेको गुम्बा विद्यालयमा एउटा ठूलो ढुंगा थियो। त्यसमा पुरै वौद्ध मन्त्रहरू लेखिएका थिए। त्यसकै छेउमा खेलमैदान थियो। भलिवलको नेट टाँगिएको थियो। खेलले शान्ती ल्याउँछ कि शान्तीले खेल। यहाँ त दुवैको मेल भएको अवस्था थियो।

अस्ती जाँदा चौरी खाएको ठाउँको थोरै मात्र अगाडि एकजना मानिस खोलाबाट पानी बोकेर ल्याउँदै थिए। जाडोको समयमा पाइपबाट पानी आउँदैन। खोलाबाट ओसारेर दैनिकी चलाउनपर्छ। यसै भएको हुँदा अफसिजनमा जाने पर्यटकहरुले बास पाउँदैनन। यो देखेपछी सुर्मुचेमा बोलेन्द्र सरले भनेको कुरा मैले सम्झिएँ। मैले माथि बाटोबाट उनको फोटो खिचें। उनीसँग अलिकती कुराकानी भयो। उनले आफ्नो उमेर ठ्याक्कै बताउन सकेनन्। ८० वर्ष पुग्न ६ वर्ष बाँकि छ। आङतेन्जिङसँग मैले च्छोरोल्पा तालको आकार वढ्दै गएको भन्ने विषयमा प्रष्ट हुन खोजें। उनले आकार वढ्दै गएको वताए। हामी त्यहाँ त गाइवस्तु लिएर जान्थ्यौं।

चौंरी: बेच्ने त भनेको किन्ने छैनन्!

मैले अर्को सवाल अस्ती बाघले खाइदिएको चौरीको मोलका बारेमा राखें। उनले १०-२० हजार परेपनि अहिले गाउँमा किन्ने मानिस नै नभएको बताए। गाउँमा बस्ने मानिस छैनन्। चौंरी पाल्नुभन्दा शहर वा विदेश पसेर कमाइ बढी हुने भो। कसले यो अनकण्टार गाउँमा बसेर चौंरी चराओस ?

पानी राम्रोसँग नपरेपछि यहाँ आलु गत वर्ष पनि फलेन। यो वर्ष पनि फल्ला जस्तो छैन। आलु बाहेक यहाँ उब्जने सागमात्रै हो। त्यो पनि आकाशे झरिको भरमा। किमजुङले वेलुका होटलमा वताएकै कुरा यहाँ आङतेन्जिङले दोहोर्‍याएका थिए।

ठाङदिङ आइपुग्दा १० बजेको थियो। आधा घण्टामा मैले सिकारी दोभान पार गरिसकेको थिएँ। उकालो जान पो गाह्रो। ओरालो त हुत्तिए पनि तलै पुग्ने त हो। रोल्वालिङ खोला मेरो सामुन्नेमा वग्दै थियो। पर हिमालमाथि वादलहरू दगुर्दै गरेको देखें। एकै दृश्यमा पानीका तीन रूप। ठोस, तरल र ग्यास। मैले तस्विर लिएँ। यस्तो सौन्दर्य कति ठाउँमा देखिएला ? यहि सुन्दरता मात्रै भजाएर पनि नहुने रछ। नत्र दैनिक श्रम बेच्न खाडीमा र वाँकी जीवन उतै विताउन अमेरिका अष्ट्रेलिया जान नेपाली के मरिहत्ते गर्थ्यो होला र?

म डोगाङको नजिक आइपुगेको थिएँ। ढलेका रुखहरू त्यत्तिकै थिए। जंगलमा अलिक पहिला ढलेका रूख कुहिन कुहिन लागेको मैले यात्राका क्रममा धेरै पटक देखेको थिएँ। ढलेका रूखहरू यता कुहिएर जान्छन्। अचेल नेपालमा काठ चैं विदेशबाट आउँछ। सरकार वातावरण संरक्षणका नाममा आफ्नै बारीमा हुर्केका रूख काट्दा पनि कानुन लगाउँछ!

म एकछिन सुस्ताउन बसें। छेउमै रोल्वालिङ खोला वगिरहेको थियो। समय विताउन म आफूसँग भएको पुस्तक पढ्न लागें। एकजना महिला डोगाङतिरबाट आइन्। उनले झोला बोकेको थियो। झोला अलिक गह्रुंगै हो कि जस्तो थियो। कम्मरमा खुकुरी भिरेकी थिइन। यो अनकन्टार जंगलमा आफ्नो सुरक्षाका लागि थियो होला। टाउकोमा आफैंले बुनेको स्कार्फ थियो।

वेदिङसम्मै जानुहुने हो ? कुराकानी मैले नै सुरु गरें। उनको घर नै वेदिङ रहेछ। माइती सिमिगाउँ। माइतबाट घर हिँडेकी। मैले उमेर ४० को आसपास अनुमान गरेको थिएँ। उनले आफ्नो उमेर ५० वर्ष भएको वताइन्।

सिमिगाउँबाट वेदिङ दुर्गम हो। सुगमको मानिसले दुर्गम रोज्यो कसरी। मानिसको स्वभाव नै सजिलो खोज्ने हो। हिजोभन्दा आज सरल र सहज जीवनयापनका लागि मानिस दौडेको दौडेकै छ। उनको सन्दर्भमा यो विपरित भयो कसरी ? कसैको करकाप पो थियो कि।

मैले आफ्नो मनको शंका निवारण गर्न कुराकानी त्यसैमा केन्द्रित गरें। उनको विहे गर्ने बेलामा सिमिगाउँबाट आलुको विउ लिन वेदिङ पुग्नुपर्थ्यो। आफैंले अन्न बोकेर जानुपर्थ्यो। त्यहाँसम्म अन्न बोकेर जानुभन्दा उतै विहा गरे सुख पाइएला भन्ने भो। उनको त्योबेला मनले भनेको कुरा यहि थियो। कुनामा पो परियो। पहिला चैं मान्छे त्याँ कसरी पुग्यो होला ? उनको मनमा यो जिज्ञासा आज पनि छ।

मैले नाम सोध्दा उनले पासाङ भनिन। कुराकानीकै क्रममा उनले विष्कुट निकालिन। मलाई पनि सँगै खान प्रस्ताव गरिन। मैले ढिलोसँग विस्कुट खाएँ। उनले हिसाबै गरेर आधा विष्कुट नखाइ हुन्न भनिन्। मैले अस्विकार गर्न सकिन। मैले पानी खानुस भन्दा उनले त्यसले उकालो चढ्दा असर गर्छ भनेर मानिनन्।

नेपालीहरूको स्वभाव मलाई गज्जब लाग्छ। अपरिचितहरूलाई विश्वास गर्छन्। मनपेट खेल्छन्। अहिलेको शिक्षा सभ्यताले त्यसलाई खराब ठान्छ। नयाँ मानिससँग दूरी बढाउ भन्छ। मानिस मानिससँग अन्तर्क्रिया हुन रोक्ने कस्तो सभ्यता ? कस्तो विकास ?

डोगाङनिर ३ जना विद्यार्थीहरू ड्यु, कोक पिउँदै थिए। मलाई अघि नै पासाङले ती माथि गुम्बामा पढ्ने विद्यार्थी भएको वताएकी थिइन। अलिक परतिर एकजोडि २५-३० वर्षका देखिने युवा युवती थिए। खोलाका छेउमा एकले अर्कोलाई तस्विर खिचिदिँदै गरेका।

डोगाङका होटलहरू छाडेर जंगल पस्दा मैले अर्को जोडि भेटें। कुराकानी भने भएन। मैले पनि बोलाइन उनिहरूले पनि बोलाएनन्।

क्याल्चे होटलको बाहिरपट्टी रहेको टेबुलमा एकछिन बसेर मैले घाम तापें। स्थानीय तहका महिला प्रमुखहरूबारेमा केही पढें।

अगाडि जंगलमा बाँदरहरू भेटिए। म सुसेल्दै गएँ। मलाई देखेर बाँदरहरूले बाटो छाडिसकेका थिए। तर तलमाथिबाट गहिरो नजर दिइरहेका थिए।

तिनीहरूको समूह म अगाडि बढेपछि उतै छुट्यो। सुर्मुचेमा आउँदा होटलमा चिया खाने मेरो मनसुवा थियो। ताला लागेको थिएन त्यसैले होटलका मानिस त्यहीँ छन् भन्ने लख काटेँ । होटलमा बोलाएँ, कोही बोलेन। मैले बाटो तताएँ।

विद्युतीकरणः बत्ती बाल्न मात्रै हो?

अलिक तल एकजना महिला डोकोमा सामान लिएर उकालो आउँदै थिइन्। उनले डोकोमा ग्यास बोकेकी थिइन। अरु पनि सामग्री थियो। मैले सामान लगेको कति रूपैयाँ लिनुहुन्छ भनेर सोधेँ । उनले आफ्नै होटलका लागि भएको बताइन्। बिजुलीको केन्द्रीय प्रसारण लाइन पुगिसकेको ठाउँमा अझै हामीले विद्युतीय चुल्होहरूको प्रयोग बढाउन सकेका छैनौं । यसको दायित्व कसको हो ? यत्रो खर्च गरेर वेदिङमा विद्युत पुर्‍याएपछि त्यहाँ अझै ग्यास बोकेर लानुपर्ने। बिजुली बत्ती बाल्नैका लागि मात्रै त हैन होला।

बोलिन्द्र सरले सिमीगाउँभन्दा रिगुबाट जान छिटो पर्छ भनेका थिए । म सिमिगाउँ नगइ रिगुगाउँ जाने पुल तरें। पुल तरेपछि नदीको किनारै किनारको बाटो अलिक तलसम्म गएँ । बिस्तारै नदी र बाटोको दूरी बढ्दै गयो। बाटो उकालो लाग्यो । मैले चल्तीकै बाटोलाई पछ्याएँ । चौतारो भेटियो। एउटा बाटो ओरालो र अर्को उकालो लाग्थ्यो । उकालो बाटोले रिगु गाउँ पुर्‍याउँथ्यो। म जानुपर्ने बाटो ओरालो थियो।

ओरालो अलिकति झरेपछि अर्को चौतारो भेटियो। चौतारोसँगै धारा। यो खानेपानी नै थियो भन्ने भएपछि मैले अघाउँजी पानी खाएँ। अझै अगाडि बढ्दा मैले एकजना मानिस मतिर उकालो चढ्दै गरेको देखें। उनी रिगु गाउँका खड्का रहेछन्। माथिल्लो तामाकोसीमा रोल्वालिङ खोलाको पानी लैजानका लागि निरन्तर वार्ताहरू भइरहेको उनले बताए। ‘हामीले बोलेरो आउने बाटो चाहिन्छ भनेका छौं। कुरा मिलिरहेको छैन’ उनले मलाई बताए।

म अस्ति आउँदा छुटेको बाटो जोडिँदा साढे ४ भएको थियो। यहाँ आउँदा मैले भारी बोक्न गधाको पिठ्युँमा लगाइने सामग्री सडक छेउमा देखें। त्यसको तस्विर पनि खिचें।

गोगरमा आउँदा मैले गुम्बाडाँडामा रहेको गुम्बामा जान उकालो लागें। त्यहाँ २० मिनेटको समय लाग्ने बताइएको थियो। करिब १ घण्टा हिंड्दापनि नभेटिएपछि म गाउँ पुगेर फर्किएँ। रात परिसकेको हुँदा म साथी सोनामकोमा गएर बसें। यादव आचार्य भेटिए। उनले च्छोरोल्पा जाँदाका धेरै किस्सा सुनाए।

दूधकुण्डमा पानी खाँदा विरामी परेको पनि सुनाए। मैले चितुवाको सम्झेर देखाएको पाइला उनले ब्वाँसोको भएको बताएँ। मैले उनको कुरा सुनेपछि त्यो चौंरीको घाउ सम्झँदा हो जस्तै लाग्यो। घाइते चौंरीको पछाडीको तिघ्रातिर घाउ थियो। चितुवाले त गर्धनमा पो समाउनुपर्ने।

खुट्टा रमरम दुखिरहेका थिए। म आफैंमा भने प्रसन्न थिएँ। अफसिजनमा एक्लै च्छोरोल्पा पुगेर फर्किएको थिएँ। कुनै कठिनाई नझेलीकनै। बाटाका अनकन्टार ठाउँ फेरि सम्झिएँ। त्यहाँको जनजीवन सम्झिएँ। विकास भएन भन्ने बहस सम्झिएँ। बेदिङमा टेलिफोन सेवा उपभोग गर्न पाउनु विकास हो कि हैन? राष्ट्रिय प्रसारणको बिजुली बाल्न पाउनु विकास हो कि हैन? सम्झि ल्याउँदा म आफैं रनभुल्ल परें।

साथी सौरभले एकदिन भनेको थियो। हाम्रो नेतृत्वले विकास भनेको सडक मात्रै बुझ्यो। उसले कुनै दिन च्छोरोल्पासम्मै सडक पुर्‍याइदिन सक्छ। सुत्नै लाग्दा मनमा तर्कना उठ्यो साँच्चै विकास भनेको हो चैं के। ना, वेदिङ, डोगाङ जस्ता ठाउँमा विकास गर्न के गर्नै पर्ला ? अनि के गर्न रोक्नु पर्ला?

यो सामाग्री अनलाइन खबरमा २०८० वैशाख २३ गते १८:५७ मा अफसिजनमा च्छोरोल्पा शिर्षकमा प्रकाशित भएको थियो ।

पहिलो भाग

दोश्रो भाग

तेश्रो भाग

च्छोरोल्पा यात्रा-३ः च्छोरोल्पा पुग्नुअघि बाटोमा जे भेटिए …

noreply@blogger.com (Arjun Apawad) — Thu, 13 Jul 2023 08:43:00 +0000

शिकारी दोभान: सबैथोक प्रकृति !

शिकारी दोभान पुग्दा १२ वजेर २० मिनेट गएको थियो। अव मैले रोल्वालिङ खोला तर्नुपर्ने थियो। विजुलीको तारका आधारमा अव बाटो उकालो हुने मैले अनुमान गरें। अलिक अगाडि चौतारी थियो। त्यहाँ बसेर मैले झोलामा भएको विस्कुट र पानी खाएँ। नजिकै वासुकी नागले छहारी दिएको जस्तो पहाड देखिन्थ्यो। मैले १/२ ओटा तस्विर लिएँ। म बसेको चौतारो नजिकै फोहोर जम्मा गर्न खाडल बनाइएको थियो। खाडलको छेउछेउ ढुंगाको पर्खाल थियो। खाडलमा वियरका क्यानहरू, चकलेटका खोलहरू, शक्ति वर्द्धक पेय पदार्थहरू जस्तै रेड बुल, अर्ना र मैले बोकेको बिस्कुट कोकोनटका खोलहरू देखिएका थिए। त्यहाँ विभिन्न ब्राण्डका चुरोटका खोलहरू पनि थियो। यो चिसो ठाउँमा चुरोटले जिउ त तताउँथ्यो नै होला ? आफुले खाइएन। अनुभव नै भएन।

अलिक अगाडि बढेपछि पात झरिसकेका रुखहरू देखिए। त्यसमा लामा लामा झ्याउहरू पलाएका थिए। ढुंगाहरू मात्रै थिए वाटोमा। पहाड खसेर टुक्रिएका ढुंगाहरू माटो बन्न अझै धेरै समय लाग्नेछ। मैले पढेको ज्ञानअनुसार। धेरै वर्ष पहिले खसेका ढुंगाहरू माटो भएका थिए। माटोमा त रुख उम्रिएका थिए। अन्य घाँसपातहरू पनि उम्रिएका थिए। वर्षाको समयमा त ढुंगामा नै पनि विभिन्न झ्याउहरू उम्रन्थे कि !

३ हजार ३ सय ४३ मिटर उचाइको ठाङदिङ पुग्दा दिउँसोको १ बजेको थियो। ठाङदिङमा ४-५ ओटा घरहरू भेटिए। त्यहा कोहि पनि मानिसहरू थिएनन्। वेदिङ यहाँबाट साँढे ५ किलोमिटरको दूरीमा थियो। बाटोको छेउमा रहेको बोर्डका अनुसार बेदिङ ठाङदिङबाट ४ सय मिटर अग्लो ठाउँमा थियो। अव २ घण्टा हिडेपछि त्यहाँ पुग्न सकिन्थ्यो। अन्य हिसाब मिलेपनि हिडाइको हिसाब भने मेरा लागि मिल्दैनथ्यो। म बोर्डमा राखेको समयभन्दा अगाडि नै पुग्ने गरेको थिएँ।

२ वज्दा म समदर आइपुगेको थिएँ। त्यो ठाउँ नजिकै नदीको पानीको प्रवाहका जाँचका लागि मेसिन राखिएको थियो। च्छो रोल्पाका बारेमा पुर्व सुचना प्रणालीका बारेमा छलफल भएको कम्तिमा पनि २ दर्जन वर्षहरू वितिसकेका छन्। ठाङदिङभन्दा यो ठाउँ ५० मिटर उचाइमा रहेको थियो। पुर्व सुचना प्रणाली राखेको ठूलो ढुंगा नजिकै एउटा सानो धारा रहेछ। त्यसमा पानी आएको थिएन। म एकछिन वसेर मैले वोत्तलमा पानी भरें। धारालाई मर्मत गरें। बरालिएको पानी धारावाट खस्न लाग्यो।

समदरमा रुखमा खादाहरू वेरिएको थियो। मलाई वौद्ध धर्मको धार्मिक स्थल रहेको आभास मिल्यो। त्यो स्थलमा पुगेपछि म चकित भएँ। त्यहाँ त्रिशुलहरू धेरै थिए। खादा र त्रिशुल। यो नै हाम्रो पहिचान थियो। एकै स्थानमा फरक फरक आस्थामा पुजा गर्न मिल्ने। मुक्तिनाथमा पनि एउटै शिलामा आनी र पुरोहितले पुजा गर्छन। खोजिहेरे यस्ता ठाउँ कत्ति कत्ति !

मन्दिर दर्शन सकेर बाटोमा उक्लँदा मैले वोर्ड देखें। त्यसमा मन्दिर निर्माण गर्नेहरूको नामावली थियो। ति सबै शेर्पाहरू थिए। सम्भवत वेदिङतिरका। नामावली भएको वोर्डमा ३० ओटा नामहरू थिए। जसमा १ एउटा संस्था, एकजना खत्री र एकजना तामाङको नाम थियो। बाँकी २७ ओटा नाम सबै शेर्पाहरूका। मन्दिरको नाम छेरिङमा र गोरा महादेव थान रहेछ। यसको मर्मत सम्भारको काम रोल्वालिङ साङ्ग छोलिङ गुम्बा संरक्षण तथा व्यवस्थापन समिति रोल्वालिङले गरेको रहेछ।

मन्दिरको छेउमै पुल थियो। पुल तरेपछि डाल्डोङ हिमाल पुगिने रहेछ। यहि बाटोबाट टासिनाम पनि पुगिने रहेछ। वेदिङ पुग्नलाई रोल्वालिङ खोला तर्नु पर्ने रैनछ। म अगाडि वढ्न खोज्दा मैले थाहा पाएँ कि लौरो विर्सिएछ। हिजो सिमिगाउँको जंगलदेखी मसँगै रहेको लौरो विर्सिएपछि म अलिकती आएकै बाटो फर्किएँ। यहि ठाउँमा छुट्यो भन्ने समझमा आएन। यसैले लौरो विनै म अगाडि बढें।

वेदिङः चौपाया जोगाउने कि चितुवा !

वेदिङ आइपुग्न लाग्दा एउटा पानी नभएको खोला भेटियो। घडिमा ३ वज्नका लागि २० मिनेट बाँकी नै थियो। भित्तापट्टी ३ जना मानिसहरू केही गरेर बसेका थिए। उनिहरू चौरीको मासु काट्दै थिए। मैले उनीहरूसँग कुरा गर्दा उनिहरूले बाघले चौंरी खाइदिएको बताए। म एकछिन उभिएर कुरा गर्न लागें। उनिहरूले मेरो आजको गन्तव्य नजिकै भएको वताए। 'तपाँइ जानुस हामीले काम सक्दा धेरै समय लाग्छ।'

सिंगटी बजारदेखि चिनको सिमासम्मै गौरिशंकर संरक्षण क्षेत्र पर्छ। नेपाल सरकारले जलवायु परिवर्तनबारे विश्वको ध्यान तान्न सगरमाथा आधारशिविर कालापत्थरमा मन्त्रीपरिषद वैठक आयोजना गरेको थियो। यही बैठकले सिन्धुपाल्चोक, दोलखा र रामेछापका हिमाली क्षेत्रमा पर्ने भुभाग समेटेर गौरिशंकर संरक्षण क्षेत्र घोषणा गरेको थियो। यो क्षेत्रमा केही समयअघि हिउँचितुवा रहेको पत्ता लागेको थियो। दूर्लभ वन्यजन्तु फेला परेपछि गौरिशंकर संरक्षण क्षेत्र र संरक्षणकर्मीहरू धेरै खुसी भएका थिए। उनिहरूको खुसीमा बेलाबेला चौंरीपालक किसानको आँसु मिसिने गरेको छ।

मैले अलिअलि घरहरू देख्न लागेको थिएँ। वेदिङको नजिकै पुगेको रहेछु। झोलुङ्गे पुल तरेर जाने बेलामा मलाई आफ्नै छाँया गज्जब लाग्यो। मसँग दिनभरी घाम लाग्दा अगाडि पछाडि रहेर साथ दिने त यहि छाँया न थियो। मैले १-२ ओटा आफ्नै छायाँको फोटो खिचें।

अलिक अगाडि लाग्दा कुकुर भुक्यो। मलाई लाग्यो कोही मानिस भेटिए। म वेदिङ गाउँआएजस्तो लाग्यो। मैले वेदिङ गाउँको तस्विर अगाडि पनि देखेको थिएँ। यो गाउँ त त्यससँग कतै मिल्दैन। कुकुर भुकेको ठाउँ रोल्वालिङ साङ्ग क्षोलिङ्ग गुम्बा विद्यालय रहेछ। यहाँ मैले मानिसहरू कोही छन् कि भनेर बोलाएँ। त्यहाँ विद्यार्थीहरू रहेछन्। यो विद्यालयमा रहेका विद्यार्थीहरूसँग मैले कुरा गर्दा थाहा पाएँ कि सुर्मुचेका होटल सञ्चालक वोलिन्द्र सर यसै विद्यालयका शिक्षक रहेछन्। विद्यार्थीहरूसँग कुरा गर्दा उनिहरूले वेदिङमा बास पाइने वताए। अगाडिको डिल काटेपछि त्यहाँ पुगिने पनि उनिहरूले जानकारी दिए। यो वेलामा उनिहरूको विद्यालयमा पठनपाठन भइरहेको थिएन। त्यो कुरा मैले सुर्मुचेमा थाहा पाएको थिएँ।

विद्यालयमा भान्सेको व्यवस्था गरिएको रहेछ। अवको केही दिनमा पठनपाठन सुरु हुने विद्यार्थीले बताएका थिए। उनिहरूसँग म कुरा गरेर अगाडि बढें।

वेदिङ पुग्दा नदीको किनारमा चौंरीहरू देखें। केही तस्विरहरू पनि लिएँ। ४ वज्न १५ मिनेटभन्दा धेरै समय बाँकी थियो। राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोषले धेरै ठूलो बोर्ड टाँसेको रहेछ। त्यसमा बेदिङका बारेमा जानकारी राखिएको थियो। त्यो बोर्ड खिचेपछि म चौंरीको वथानमा पुगें। त्यो बथानमा एकजना महिला सानो भाँडा वोकेर मतिरै आइरहेकी थिइन। उनीसँग मैले बास पाइएला कि भनेर सोधें। उनले चौंरीलाई बाघले खाइदिएको वताइन। पर बाटोमा भेटिएको चौंरी उनकै जस्तो लाग्यो। पछि थाहा पाएँ उनको चौंरी घाइते भएको रहेछ। बाघको आक्रमणमा परेको त्यो चौंरी पछि मैले बथानमै देखेको थिएँ।

उनले मलाई होटल चलाउने महिला देखाइन। उनले बास बस्न आउनु भनिन। एक्लै हो? उनले सोधेको प्रश्नमा मैले हो भन्ने जवाफ दिएँ। म बस्ने होटलमा २ ओटा गिनिज वुक अफ वर्ल्ड रिकर्डका प्रमाणपत्र भित्तामा टाँसिएका थिए। एकै परिवारका ८ जनाले सगरमाथा आरोहण गरेकोमा एउटा र ४ जनाले एकैपटक सगरमाथा आरोहण गरेकोमा अर्को प्रमाणपत्र दिइएको रहेछ। ति सबैकी आमा किमजुङले मलाई होटलमा बास दिने भइन। होटलको नाम उनकै एकजना छोरा फुर्वा तेन्जिङ शेर्पाको नाममा राखिएको थियो। फुर्वा जोशेफ लज।

मैले चुनावमा मत हाल्ने ठाउँ अघि भेटेको गुम्बा हो भनेर सोधें। उनले त्यो नभएको बरु पुरानो स्कुल भनेर वताइन्। के फेरी चुनाव हुँदैछ र ? उनको प्रश्नमा मैले कता पर्ने रैछ भनेर बुझ्न मात्रै खोजेको बताएँ। त्यसपछि म त्यो पुरानो स्कुल हेर्नका लागि निस्किएँ। मंसिरमा भएको चुनावमा त्यो ठाउँमा जानका लागि मैले विशेष पहल गरेको थिएँ। त्यहा जान कर्मचारीहरूको हानथाप हुने गरेका कारण मेरो पहल सफल हुन सकेन। ४ बजे होटलमा झोला राखें। होटलमा तातोपानी र विस्कुट खाएँ। त्यसपछि म वेदिङ गाउँ घुम्नका लागि निस्किएँ।

झरना जमेको थियो। फोटोमा जस्तै टक्क अडिएको थियो पानी। मैले नजिकै गएर तस्विर लिए। त्यो खोलाको अलिक तलतिर परम्परागत घट्ट थियो। पानी ल्याउने डुँड पनि काठकै। मादल र पोरा पनि काठकै। मलाई सानोमा घट्टमा बसेको याद आयो। रातभर पिठो पिधिदिन म घट्टमा बस्थें। जुनेली रातमा कुमारहरू पारीपट्टी लाँकुरीको फेदमा वाँदर बनेर मलाई तर्साउँथे। अहिले घरघरै मिल जोडिएका छन्। ति ठुला ढुंगाका घट्ट, काठको डुँड, मादल र पोरा। सायद केही वर्षमा धेरैले विर्सिसक्नेछन्।

त्यही घट्टको मुनितिर मैले एकजना महिला पानी थाप्न आएको भेटें। यो ठाउँमा पहिला खाद्यान्न कुन ठाउँबाट ल्याइन्थ्यो भन्ने मेरो जिज्ञासामा उनले जिरी र लामोसँघुको नाम लिइन्। अरु कुराकानी पनि भए। उनको पानी भरियो। उनि पानी लिएर आफ्नो घरतर्फ लागिन। म त्यस भेगको पुरानो विद्यालय वेदिङ प्राथमिक विद्यालयतिर लागें। यो विद्यालयमा भएको वोर्ड खुइलिन लागेको थियो। २०२८ सालमा स्थापना भएको रहेछ। अहिले विद्यालय वन्द थियो। पढ्ने विद्यार्थी नपाएर होला। विद्यालयमा सामुदायीक वन र एउटा क्लवको वोर्ड थियो।

म फर्किएर होटलमा आएँ। त्यो दिन शेर्पाहरूको नववर्ष थियो। ल्होसार। ल्होसारमा खाप्से बनाउन लागेका थिएँ। मैले पनि खाप्से बनाउन सघाँए। त्यो खाएपछि होटलमा भात पकाए। भात पकाएपछि उनिहरूले भने दाल पकाउन जाँगर लागेन। दहिसँग भात खाने हो। मैले हुन्छ भने। खाना खाने वित्तिकै मलाइ कोठा देखाउन उनिहरूले साँचो खोजे। साँचो हराएपछि भान्साकोठाको नजिकैको खाटमा म सुतें। त्यहाँ बत्ती र विजुली नभएको धेरै दिन भैसकेको थियो।

चौथो दिन २०७९ फागुन १०

किमजुङ: दर्जन सन्तानमा आठ सगरमाथा चुचुरोमा!

त्यो दिनको यात्रा च्छोरोल्पा पुग्ने थियो। होटलमा हिसाब गर्दा १ हजार ३ सय रूपैंया भएको थियो। ल्होसारको खाप्से त्यसमा समावेश थिएन। त्यसको पैसा पर्दैन भनेर मलाई साउनीले भनेकी थिइन। उनका ८ सन्तान सगरमाथा चढेको प्रमाणपत्र होटलको भित्तामा अघिल्लो दिन नै देखेको थिएँ। ३ जनाले चढेका छैनन् भनेर गिनिज वुक अफ वर्ल्ड रेकर्डसको बेवसाइटमा जानकारी राखिएको थियो। उनले मलाई १२ जना सन्तान जन्माएको वताएकी थिइन्। त्यो ठाउँमा स्वास्थ्य समस्या आइपरे कता जाने ? मेरो प्रश्नमा उनको जवाफ थियो त्यस्तो केही त परेन।

मसँग खुजुरा पैसा थिएन। मैले विहान चियासँग चिउरा पनि खाएको थिएँ। हजारको र पाँच सयको नोट दिएँ। २ सय फर्कँदा लिनु नि। उनको प्रस्ताव स्विकारेर म होटलबाट निस्किएँ। चिसो धेरै नै थियो। म अलिक अगाडिसम्म लौरो टेकेर गएँ। वेदिङ प्राविसम्म पुगेपछि हात ठिहिर्‍याएर लौरो त्यतै छाडें। हात ज्याकेटका गोजीमा हाल्नु नै यो वेलाको उत्तम विकल्प थियो।

अलिक अगाडि पुग्दा चौरीहरू चरिरहेका थिए। तिनीहरू म देखेर तर्सिए। म तिनलाई देखेर तर्सिएँ। त्यसो गर्दा म हिड्ने बाटो खाली भएको थियो। वेदिङ माथितिरको हिमालमा भर्खरै घामका किरण देखिएका थिए। मैले केही फोटो खिचेर अगाडि बढें।

अगाडि बाटोमा पुग्दा घाम लागेको थियो। मैले आफ्नै छायाँको फोटो खिचें। ना गाउँ पुग्नु अघि ढुंगाहरूमा लुङ्दर टाँगिएको थियो। हाम्रा प्रत्येक ढुँगामा आस्था छ विश्वास छ। त्यसै भएर लेखिएको गाइएको हुन सक्छ यहाँ ढुँगा ढुँगामा देवताको वास छ।

ना गाउँ

ना गाउँमा पुगेपछि म घाम ताप्न बसें। केही छिन घाम तापेपछि मैले आफुसँग भएको विष्कुट र पानी खाएँ। त्यहाँ चौतारीमा वौद्ध मन्त्रहरू लेखिएका ढुंगा थुपारिएका थिए। अन्य कुरामा ध्यान नदीएपनि धर्मका लागि हामीले ढुंगामा अक्षर कोरेका छौं। आफ्नो आस्था जनाएका छौं।

ना गाउँबाट पुल तरेर पारी जानुपर्ने थियो। मैले तलतिर आउँदै बाटामा चितुवाका पाइला देखेको थिएँ। नाको पुल तरेपछि यस्ता पाइला भर्खरै हिँडेजस्ता पाएँ। त्यहाँ आँखाले देख्दा नभ्याउने लामा लाम फाँट थिएँ। नजिकमा रोल्वालिङ खोला अनि फुङ्ग भएका डाँडाहरू।

अलिक माथि मैले अर्को पुल भेटें। त्यसको छेउमा दुधकुण्ड जाने बाटो भनेर लेखिएको थियो। बाटो भने मानिसहरू हिडेको जस्तो देखिएन। म मानिस हिडेकै चल्तिकै बाटो लागें।

त्यहाँ पुर्व सुचना प्रणालीको संरचना थियो। त्यसमा जोडिएको सोलार प्यानेल व्याट्री तल्लो भेगमा माओवादी जनयुद्धमा प्रयोग भएका थिए। यता पनि कसैले प्रयोग गर्‍यो होला।

च्छो रोल्पा पुग्नै लाग्दा म एकछिन सुस्ताएँ। त्यहाँ नेपाल सरकारको भनेर हातैले लेखेको एउटा सुचना टाँसिएको थियो। त्यो सुचना हेरेर अगाडि लाग्दा म थकित थिएँ। माथिल्लो डाँडामा पुगेपछि भएको एउटा विस्कुट खाने योजना बनाएँ।

यो सामाग्री अनलाइन खबरमा २०८० वैशाख १६ गते १९:०८ मा च्छोरोल्पा पुग्नुअघि बाटोमा जे भेटिए … शिर्षकमा प्रकाशित भएको थियो ।

पहिलो भाग

दोश्रो भाग

च्छोरोल्पा यात्रा-२ः विकास कुरिरहेको डाँडापाखा डुल्दा …

noreply@blogger.com (Arjun Apawad) — Tue, 04 Jul 2023 02:23:00 +0000

सहाराः मक्किएको लौरो!

म अलिक अगाडि बढें। चुत्रो फुल्न फुल्न लागेको थियो। त्यसको बासना मिठो आइरहेको थियो। अलिक अगाडि बढेपछि भिरमा उकालो सुरु भयो। त्यसमा उकालो चढ्न लाग्दा मेरा गोडा बाँउडिए। म विलखबन्धमा परें। अगाडि जान शरिरले देला जस्तो छैन। कम्तीमा ३ दिन त हिड्नु नै छ। मुख्य कुरा गोडा। त्यही नचले के गर्ने, कसो गर्ने?

एउटा मक्कीएको लौरो भेटें। त्यो टेक्न खासै काम लाग्ने त थिएन। तैपनि टुप्पोसम्म पुग्न मलाई अरु सहारा पनि त थिएन नि। टुप्पोमा वौद्ध माने थियो। त्यो मानेसम्म त पुग्नै त पर्‍यो नि। पारीपट्टी तिनै ढुंगा वोक्ने मानिसहरू मैले देखिरहेको थिएँ।

टुप्पामा पुगेर मैले चाउचाउ खाएँ। चाउचाउ सँगै मैले नजिकैको धारमा पानी खाएँ। २ प्याकेट चाउचाउ मैले सिमिगाउँमा किनेको थिएँ। धारामा नियमित रूपमा पानी आइरहेको थियो। मैले आफ्नै खुट्टा मसाज गरें। अलिकति ठीक भए जस्तो भो। मैले अर्को एउटा गुराँसको लौरो बनाएँ। त्यो सुरुमा भेटिएको भन्दा राम्रो त थियो । तर यात्राका लागि काम दिने खालको चैं थिएन। त्यसपछि जंगलको बाटो सुरु भो। म जंगलमा तेर्सिएँ। जंगलमा मैले एउटा हाँगा देखें। त्यसलाई लौरो बनाउन आफ्नो साईजमा भाँचें। अब मसँग बलियो खालको लौरो भयो।

श्रीमतीजीको फोन आयो। उनले `के रुखको मात्रै फोटो राखेको। मान्छेको राख्नु नि !´ भनेर गुनासो गरेकी थिइन। ओरालो सकिएपछि रिगुतिर जाने पुलनिर पुगेपछि म एकछिन अलमलिएँ। बाटो कुनचाँहि सहि हो भनेर। त्यो ठाउँमा कुनै संकेत थिएन। त्यहाँबाट हेर्दा नदी पारी जाने बाटो त्यत्ति राम्रो थिएन। वारीको बाटो भने राम्रो थियो। च्छो रोल्पा पुगुन्जेलको बाटो ठूलै लगानीमा बनाइएको थियो। यसका कारण पनि नदीवारीकै बाटो सहि बाटो हो भन्ने मैले अनुमान गरें।

अलिकति माथितिर चौतारीमा पुगेर बसें। एउटा सेल्फि खिचें। मोबाइलमा डाटा राम्रै चलिरहेको थियो। मैले त्यो फोटो खिचेर फेसबुकमा राखें।

अलिक अगाडि एउटा घट्ट बनाइएको थियो। त्यसको पानी पाइपबाट ल्याइएको देखें। त्यसपछि म अगाडि बढें। सिस्नो देखेपछि मैले मानिस बसेको अनुमान गरें। एउटा गोठ रैछ। कुकुर बेस्करी भुक्यो। नजिकै पाइपमा पानी रैछ। त्यो पानी पिएँ। गोठमा कोही छन् कि भनेर मैले बोलाएँ। त्यसमा कोही बोलेन। अलिक माथितिर एकजना मानिस देखिए। उनि बोलेनन्। बोल्दैनन् भन्ने लाग्यो। उनलाई गोठमा दूध पाइन्छ कि भनेर सोधें। उनले संकेतमै छैन भन्ने बताए। नजिक उनलाई देखेपछि मैले स्वस्थानीको शिवशर्मा सम्झिएँ। उनले केहि दिएकै भएपनि म खान सक्थें वा सक्दिनथें।

माथि हिँडेको हो भनेर उनले सोधेको जस्तो लाग्यो। उनलाई मैले हो भन्ने उत्तर दिएँ। अलिक माथि पुगेपछि खोला तरेर निगालो भएको जंगलमा पुगियो। उकालो चढ्दै गर्दा मनमा कुरा खेलिरह्यो। जंगलका बीचमा एक्लै हुँदा पनि मान्छे जीवीका गरेकै छ ! अगाडि बढ्दा निगालोहरू सुक्नै लागेका थिए। पारिपट्टी रिगु गाउँ हरियाली थियो।

उत्तिसे पुग्दा २ वज्नै लागेको थियो। त्यहाँ एउटा कटेरा थियो। कटेरामा ताला लागेको थियो। यो पर्यटन आउने सिजन थिएन। यसै जंगलमा को बसोस, किन बसोस् ?

म जाने बाटैबाटो विजुलीको पोल थियो। पोलमा प्लाष्टिक कोटेड तार थियो। तारहरू राम्रोसँग टाँगिएको थिएन। जंगलमा रुखहरू तारले छोएको थियो। प्लाष्टिक कोटेड तार भएका कारण त्यस्तो भएको हुन सक्छ।

सुर्मुचे: फर्कँदै राम्रो हुन्छ!

सुर्मुचे पुगेको बोर्ड देखियो। यो २ हजार ४ सय ७० मिटरको उचाइमा थियो। घडिमा सवा तीन बजेको थियो। घना जंगलमा म एक्लै थिएँ। कतैकतै चराहरू कराएथे। खस्याकखुसुक सुनिँदा बाँदरहरू उफ्रिरहेको देखिन्थ्यो।

सुर्मुचेमा रहेको आचार्य सरको होटलमा पुगियो। होटलकै माथितिर केही मानिस दाउरा चिर्दै गरेको मैले सुनें। मैले होटलमा केही छ कि भनेर बोलाएँ। होटलमा ताला लागेको थिएन। मानिसहरू धेरै टाढा गएका छैनन् भन्ने अर्थ लागेको थियो।

मैले वोलाएपछि घरको माथिल्लो ठाउँमा एकजना महिला देखा परिन। उनले म आउँदैछु भनेर संकेत गरिन। मैले चिया खान पाइएला भनें। उनले दुधको कि कालो भनेर सोधिन। मैले दुध पाइन्छ र भनें। उनले पाइन्छ भनेपछि मैले कालो चिया र दुध छुट्टाछ्ट्टै मागें। उनले बनाएर ल्याइन। मैले त्यो समयसम्म ‘म मकरध्वज’का केही पानाहरू सकाँए। उनले भेडीगोठमा दुख पाएको कुरा लेखेका थिए। आफ्नै रहरले त्यो भएको थियो। लाग्यो रहर गरेरै दुख पाउने स्वभाव त एकै पाराको रहेछ।

त्यहि बेलामा दाउरा काट्दै गरेको टोली फर्कियो। मैले पैसा तिर्ने बेलामा हिउँ पर्ला कि भनेर सोध्दा उनिहरूमध्ये एकजनाले आकाशतिर हेर्दै `तपाँइ ताल घुमेर नआइ यो सालको हिउँ पर्दैन´ भनेर उत्तर दिएका थिए।

म चिया खाएर सुर्मुचेको होटलको नजिकै रहेको खोला कटेको मात्रै थिएँ। उताबाट मैतिर आइरहेका युवा र युवतीसँग मेरो भेट भयो। मैले उनिहरूलाई तालमा जान लागेको जानकारी दिएँ। उनिहरूले माथि कोही पनि नरहेको हुँदा सुर्मुचेमै रहन उचित भएको बताएँ। मैले कसैलाई खबर गरिदिन आग्रह गरें। उनिहरूले भने उता बत्ती र फोन विग्रिएको १० दिन भइसकेको जानकारी दिए। त्यसपछि म सुर्मुचेमै बस्ने गरेर फर्किएँ।

फर्किएपछि मैले गौरिशंकर गाउँपालिकाका रोजगार संयोजक देवराम बुढाथोकीलाई फोन गरें। उनले त्यो होटल चलाउने मानिस वेदिङकै शिक्षक भएको र उनले आवाश्यक सहजिकरण गरिदिने वताए। अघि मलाई हिउँ पर्दैन भनेर जवाफ दिने तिनै शिक्षक रहेछन्। नाम बोलेन्द्र आचार्य। देवरामले हिजो मलाई वडाध्यक्षको नम्बर दिएका थिए। वडाध्यक्षले फोन उठाएनन्।

बोलेन्द्र सरले दाउरा काट्नका लागि टासिनामबाट मानिसहरू ल्याएका रहेछन्। उनिहरू बेलुका भएपछि क्यारेम खेल्न लागे। खेलमा बाजि परेको रैछ। एकजनाले मसँग २ सय रूपैयाँ सापटी मागे। अँध्यारो बढ्दै गयो। उनिहरूको खेल सकिएन। बरु उनिहरूले मोबाइल बालेर खेललाई निरन्तरता दिए। सानामा क्यारेम खेल्न तख्ती जोडेर बोर्ड बनाएको र प्लाष्टिक पगालेर गोटी बनाएको सम्झें। पग्लेको प्लाष्टिक कहिलेकाँही हातमा पनि पर्थ्यो। त्यसले घाउ पनि बनाउँथ्यो। होटल साहु आचार्य सरसँग यी सम्झना पनि बाँडेँ।

अघि चिया खुवाउने शेर्पा युवती आचार्य सरको श्रीमती रहिछन्। उनले मलाइ यो बेला अफसिजन भएको र अगाडिको यात्रामा दुख पाइने कुरा सुनाइन्। उनले भनिन अहिले फर्कनुस १ हप्तापछि आउनुस। मैले उनको कुरामा ध्यानै दिइन बरु आचार्य सरसँग राजनीतिक कुराकानी गरें। देश बनाउने सवाल छाड्न त कहाँ मिल्यो र !

तेश्रो दिन २०७९ फागुन ९

विहान उठ्दा गौरीशंकर राम्रोसँग खुलेको थियो। मैले केही फोटोहरू खिचें। होटलमा कामदारहरूलाई विहानै खाजा खुवाउने तयारी थियो। मैले खाजा उनीहरूसँगै खाने विचार गरें। विहान खाजा मैले चिउरा र तरकारी खाएँ।

झोलामा केही खानेकुरा थिएन। केही किन्न पनि थियो। मैले चिउरा किन्न खोजें। चिउरा थोरै रहेछ। त्यो आफैंलाई चाहिने भनेपछि मैले केही विष्कुट किनें। अन्तिम हिसाब गर्ने बेलामा फेरी साहुनीले भनिन सर यो अफसिजन हो दुख पाउनुहोला। अस्ति भक्तपुरतिरका मानिसहरूले बस्ने ठाउँ नपाएर ओडारमा सुत्नु परेछ। उनले भनेको कुरा अविश्वसनिय थिएन। हिजो मलाई बाटोमा फर्काउनेले पनि त्यहि कुरा गरेका थिए। मलाई लाग्यो हिँडेको मानिस फर्कनुहुन्न।

विहानको ८ बजेतिर म होटल छाडेर अगाडि लागें। त्यो दिन मलाई वेदिङ पुग्नु थियो। बाटोमा रहेको सुचनाअनुसार सुर्मुचेबाट वेदिङ पुग्न झण्डै १५ किलोमिटर यात्रा गर्नुपर्ने थियो। त्यो ठाउँ सुर्मुचेबाट ८ घण्टाको दूरीमा थियो। सुर्मुचेभन्दा म करिव १ हजार ३ सय मिटर उचाइमा पुग्नुपर्ने थियो।

अगाडिको बाटोमा बाक्लो जंगल थियो। च्छो रोल्पासम्म खनिएको बाटोको लागत ३ करोड जति रहेको मलाई आचार्यले वताएका थिए। उनका अनुसार केन्द्रिय प्रसारण लाइन वेदिङसम्मै पुर्‍याइएको थियो। हिउँ पर्दा भने हाँगा भाँचिएर विद्युत वेला वेला अवरुद्ध हुने गर्दछ। त्यसरी आवाश्यक हाँगा समेत नहटाएर कमजोर काम भएको छ।

सवा ८ बजेतिर म केटाङ खोलामा पुगें। खोलामा झोलुङ्गे पुल थियो। खोलामा पानी धेरै थिएन। यो सुख्खा समय भएको हुनाले खोला सानो हुनु स्वाभाविक थियो। यस वर्ष त फागुनको पहिलो हप्तासम्म पानी नै परेको थिएन। वर्षामा यो खेलाले कति सुन्दर झरनाको रूप लिन्छ होला। माथीबाट झरेको पानी पटकपटक विचमा ठोकीएर फेरी झर्दा त्यसमा कति सुन्दरता भरिन्छ होला ?

पारीपट्टी एकदमै ठाडो भिर थियो। भिरको अन्तमा रोल्वालिङ खोला। मलाई पुग्नपर्ने यहि खोला सुरु हुने च्छोरोल्पा ताल। त्यसको छेउछाउका हिमालमा विहानको घाम पर्न लागेको थियो। मैले अलिक अगाडि एउटा चौरजस्तो ठाउँमा एउटा घरको नजिकमा उभिएर हिमालको तस्विर खिचें। छेउमा लोक्ता फुल्न लागेका थिए। यसकै वोक्राबाट नेपाली कागज बनाइन्छ। दोलखामा केही वर्षअगाडि एक गाउँ एक उत्पादन अन्तर्गत लोक्ताको कार्यक्रम चलाइएको थियो। कार्यक्रम सकियो। लोक्ताबाटै जिल्लाले छलाङ मार्ने गफ पनि सकियो।

९ बज्दा म बहुला खोलामा पुगेको थिएँ। बहुला खोलामा १ थोपा पनि पानी थिएन। वर्षायाममा अनुमानै गर्न नसकिने गरेर खोलामा बाढी आउने भएका कारण यसको नाम बहुला राखिएको होला। यो पुल तर्नका लागि अलिकति ओरालो ओर्लनुपरेको थियो। खोलाबाट २० मिनेटको यात्रामा म क्याल्चे पुगें। क्याल्चे पुग्नअघि धेरै ठाउँमा पानीका मुलहरू भेटेको थिएँ। चिसो हुनाले पानी खाइहाल्न आँट गरिन।

क्याल्चेमा मैले सूर्यको दर्शन पाएको थिएँ। म डिलमा बसेर आँखा चिम्लेर घाम ताप्न लागें। रिगु गाउँ निकै पर देखिन्थ्यो। त्यहाँबाट मानिस त्यहाँ मात्रै छन् भन्ने आभास दिन्थ्यो। म आँखा चिम्लेकै बेलामा २ जना कुरा गर्दै अगाडि गए। घामको न्यानोमा मलाई आँखा खोल्न जाँगर चलेन। सुर्मुचेबाट यो ठाउँ ३ सय ४० मिटर अग्लो ठाउँमा रहेको बाटो छेउको बोर्डमा देखिएको थियो। अव अर्को मानिस भएको ठाउँ डोगाङ पुग्न डेढ किलोमिटरभन्दा वढि यात्रा गर्नुपर्ने थियो।

यहाँसम्म मोबाइलको टावर रहेछ। घाम ताप्दै गर्दा फोन आएको थियो। मैले उठाउन जाँगर गरिन। पछि हेर्दा मिस्ड कलमा रिता जी देखियो । श्रीमतीजीको फोन फर्काएँ। त्यसैबेला हिजो भेट्नेहरूले गलत कुरा गरेछन् जस्तो लाग्यो। उनिहरूले भनेका थिए क्याल्चेदेखि उता फोन र बत्ती नभएको कम्तिमा १० दिन भो।

क्याल्चेमा एउटा होटल थियो। होटलमा ताला थियो। होटलकै छेउमा धारा थियो। त्यसमा टुटी थिएन। पानी निरन्तर आइरहेको थियो। मैले मेरो वोत्तलमा पानी भरें।

क्याल्चेबाट अगाडि बढेपछि मैले गुराँस फुलेको भेटें। गुरास एक थुँगा टिपेर खाएँ। मेरो घरमुनी पनि गुराँसको ठूलै रुख थियो। पछि गाउँमा सडक आउँदा त्यो बाटैमा परेर उखेलियो। त्यो गुराँस खाइदिन्छनु भनेर म र कुमार काँडा ल्याएर बोट बार्थ्यौं। यही गुराँस खाइदिएका निहुँमा वाल्यकालका धेरै साथीहरूसँग झगडा नै परेको थियो। त्यो गुराँस त अति नै मिठो थियो। यो भने त्यति मिठो लागेन। बालापन मिठो थियो कि गुराँस। मैले पत्तो पाइन।

अलिक अगाडि बाटोभरी बरफ थियो। हिउँ त परेको थिएन। तलतिर पानी नपरी लेकमा हिउँ पर्दैन। यसो माथितिर हेर्दा माथिवाट खसेको पानी खस्दाखस्दै जमेको रहेछ।

डोगाङ रोल्वालिङ खोलाको किनारैमा थियो। क्याल्चे डाँडामा। क्याल्चेबाट यो ठाउँ २० मिटर गहिराइमा थियो। यसै हुनाले यसमा पुग्न तेर्सै तेर्सै हिडेर ओरालो लाग्नुपर्ने थियो। क्याल्चेबाट मोबाइलमा टावर हराएको थियो। अव मोवाइल क्यामेरा मात्रै बनेको थियो। डोगाङ नपुग्दै अर्को झरना भेटियो। यो पनि यस बेला त्यत्ति गज्जब देखिएको थिएन। वर्षामा यो कस्तो देखिएला। मैले गज्जबको अनुमान गरें। यो झरना हेर्दै गर्दा २ जना मानिस भेटिए। उनिहरू बेदिङ पुगेर फर्किएका रैछन्। विद्यालयको सामान पुर्‍याएर। अघि मैले घाम ताप्दा कुरा गर्दै जाने यिनीहरूकै साथी रहेछन्। यिनीहरूसँग कुरा हुँदा वेदिङमा वास पाइन्छ भन्नेमा विश्वास भो। जुन घरमा धुवाँ आउँछ। त्यहि घरमा गएर बास माग्नु बास पाइन्छ। उनिहरूले भने। उनिहरूको घर म हिजो यात्रा गरेको स्यालुतिर रहेछ।

डोगाङमा एउटा हावाको दिशा पहिल्याउने यन्त्र घुमिरहेको थियो। घाम लागेको हुनाले मैले वोत्तल घाममा राखें। त्यो पानी एकैछिन भएपनि तात्ला भन्ने आश थियो। त्यतिन्जेल मैले प्रजातन्त्र दिवसमा कान्तिपुरले प्रकाशन गरेको विशेषाङ्कका केही कथाहरू पढेको थिएँ। यो मैले प्रकाशन भएकै दिन मोहन रिजालसँग उनकै पसलमा लिएको थिएँ चरिकोटमा। प्रजातन्त्र दिवस कान्तिपुरको वार्षिकोत्सव पनि हो। वर्षेनी पत्रिकाले विशेषांक निकाल्ने गर्छ। यस पटक भने उसले स्थानीय तहमा चुनिएका महिला पालिका प्रमुखका बारेमा निकालेको रहेछ।

सँगसँगै मैले म मकरध्वजका केही पानाहरू पढें। पानी अलिकति तातेको जस्तो लाग्यो। पिएँ। पानी बोत्तलभरी बनाएँ। त्यहाँ बाहिर बनाइएको काठको कुर्सीमा बसें। यहि होटलका सञ्चालकहरू मैले हिजो सुर्मचेमा भेटेको थिएँ। नत्र म यहाँ हिजै वास वस्न आइपुग्ने थिएँ।

बाटोमा हिड्दै गर्दा पानी तताउन मैले उपाय निकालेको थिएँ। झोला ढाडको विचमा पानीको वोत्तल राख्ने। हिड्दै गर्दा त्यो धेरैथोरै तातो हुन्थ्यो। मैले बोत्तल वाँधेर झोलाबाहिर राख्दा पनि त्यसले खासै काम गरेको थिएन। पछिल्लो आइडिया भने काम लाग्यो।

डोगाङमा ह्विल व्यारोहरूमा काठका थप पाङ्ग्रा जोडिएका थिए। रवरको पाङ्ग्रा लामो समयसम्म टिकाउनका लागि यसो गरिएको हुनुपर्छ। मलाइ यो रमाइलै लाग्यो। मैले फोटो लिएँ र अगाडि बढें।

जंगलको बाटो हिड्नु मेरो दैनिकी थियो। घरहरू देखिनु भनेको आकक्लझुक्कल मात्रै थियो। जंगल प्रकृति हो। प्रकृति अनेकन रहस्यले भरिएको छ। एउटा रुखको फेद बसेको जनावर जस्तै देखियो। मैले फोटो खिचें। त्यो भन्दा अगाडि बिजुलीको तार लत्रिएको पाएँ। तार नाघेर अलिकति अगाडि पुगेपछि रुखहरू ढलिरहेको भेटें। यिनै रुखहरूले तार विगारिदिएका कारण डोगाङ र क्याल्चेमा विजुली नभएको हो। वेदिङमा पनि विजुली छैन भन्ने मैले हिजै जानकारी पाएको थिएँ। यहि कारण हुनसक्छ।

तिनछाँगे खोलामा पुग्दा साँढे ११ बजेको थियो। तिनछाँगे खोलामा तिनभन्दा धेरै छाँगा थिए। कुनै समय यहाँ तीनवटै छाँगा थिए होलान्। दोलखा छाडेपछि स्विस सरकारले यो बाटो बनाइदिएको रहेछ। खोलामा बनाइएको पुल ३ वर्षअघि झण्डै २५ लाखमा निर्माण गरिएको रहेछ। यो सुचना भएको वोर्ड भने च्यातिन च्यातिन लागेको थियो।

अलिकति अगाडि एउटा ओडार देखियो। ओडारमा आगो पनि बालेको देखेपछि म ओडारमा कोही छ कि भनेर हेर्न ओडारतिर गएँ। ओडारमा मानिसहरू बस्थे भन्न देखियो। यसमा मानिसहरू सोत्तर ओच्छ्याएर सुतेको जस्तो देखिन्थ्यो। डोगाङमा घर नहुँदा सायद मानिसहरू यतै वस्थे होलान्। वेदिङ लैजाने लाइन टाँग्ने काम हुँदा पनि मानिस सायद यतै बसे होलान्। वा मजस्तै एकलै हिँडेकाहरू पनि रात पर्दा यतै रात काट्थे कि !

पारिपट्टी पहराहरूमा पानी बगेको दाग मात्रै देखिन्थ्यो। वर्षातको समयमा यि पक्कै सुन्दर झरनाहरूको रूपमा देखिँदा हुन। त्यी कत्ति त कैद भएका होलान्।

ठेमलुङमा पुग्दा १२ वजेको थियो। म हिडेको ४ घण्टा। यहाँ निर्माण गरिएको झोलुङ्गे पुल कामै नलाग्ने गरी भत्किएको थियो। यस ठाउँको उचाई ३ हजार ७० मिटर रहेको भत्किएको पुलको मुखैमा राखेको सुचनापार्टीमा उल्लेख थियो। सायद यो सडकको छेउमा भएको भए समयमै पुननिर्माण भएको हुन सक्थ्यो। अथवा यसमा प्रयोग भएका धातुजन्य सामग्री विक्रिवितरण भैसकेका हुने थिए। यो मात्रै कहाँ प्लाष्टिक कोटेड गरिएको बाटाका छेउका असरल्ल तारहरू पनि यसै के भेटिन्थ्यो होला र !

रोल्वालिङ खोला ओरालो लागिरहेथ्यो। म उकालो। कहिले नजिक। कहिले टाढा। तैपनि हिजोदेखि म सँगसँगै थिएँ। फेदमा खोला बगेपनि डाँडाहरू उराठलाग्दा थिए। सबै श्रोत र साधन भएर पनि हरितन्नम भएको देशजस्तै !

यो सामाग्री अनलाइन खबरमा २०८० वैशाख ९ गते २०:०७ मा विकास कुरिरहेको डाँडापाखा डुल्दा … शिर्षकमा प्रकाशित भएको थियो ।

पहिलो भाग

च्छोरोल्पा यात्रा-१ः यात्रा च्छोरोल्पाको, चिन्ता विकासको

noreply@blogger.com (Arjun Apawad) — Sat, 17 Jun 2023 16:12:00 +0000

यात्रा सुरूवात गर्ने दिन प्रजातन्त्र दिवस परेको थियो । प्रजातन्त्र सुरू हुँदादेखिकै विकासे बहस अझै जारी छ। प्रजातन्त्र विकास भएर लोकतन्त्र भइसक्यो। हाम्रो गाउँठाउँमा भने अझै विकासकै कुराकानी हुन्छन्। नयाँ संविधान जारी भएपछि विकासे बहस अलिक कम भएजस्तो देखिएको छ। च्छोरोल्पा तिर पनि तीन दशकदेखि विकास भइरहेको छ, हेलिकप्टरबाट सामग्री ओसारेर ।

प्रजातन्त्र दिवसको दिन काठमाण्डौ थिएँ । चरिकोट आउँदा ११ बजेको थियो। खाना खाएर बजार निस्कँदा साँढे १२ बज्यो । यो वर्ष फागुनको पहिलो हप्तासम्म पानी परेको थिएन। तर मौसम भने पानी परेपछिको जस्तै सफा थियो। यो बेलामा च्छोरोल्पा जाँदा गज्जबै होला भन्ने लाग्यो।

भर्खरै पुगेर आएका साथीहरूसँग खर्च र अन्य विषयमा बुझ्न फोन गरें। पुष्कर महत, जीवन लामा र देवराम बुढाथोकीसँग कुरा गर्दा उनीहरूले १०-१२ हजार रकम खर्च हुन सक्ने जानकारी दिए । देवरामले अहिले अफ सिजन भएकोले जान उपयुक्त नहुने सुझाए । खल्तीमा ५ सय जति थियो होला, १० हजार जति खर्च जोहो गरेँ ।

कोठाबाट केही लुगा र सामग्री लिनका लागि आउँदा पदम पाठकसँग भेट भो। उनले जगतगुरुसँग भेटाउने कुरा गरे। मैले उनलाई च्छोरोल्पा जान लागेको बताएँ। उनले मलाई नहुने कुरा नगर्नु भनेर गाली गरे।

कोठामा पुगेर पानीको बोत्तल र एक जोर लुगा लिएर म बस चढें। बस झ्याकुतिर जाने रहेछ । सिंगटीमा झरेपछि मैले त्यहाँका साथीहरूसँग सम्पर्क गरें। प्रकाश बिरामी परेर घरमा रहेछन्। नवराज पाठक चरिकोटमा। अर्जुन खड्काको फोन उठेन।

बोलेरोहरू सामान लिएर गाउँतिर जाँदै थिए। एउटा बोलेरो खारेसम्म जाने थियो। मैले त्यसमा जाँदा लामावगर पुगिन्न भन्ने सोचें। बोलेरो अगाडि गइसकेपछि लाग्यो, त्यसमा जाँदा पनि धेरै पर त पुगिन्थ्यो। म हिंड्दै अगाडितर्फ लागें। सिंगटी बजारबाट अगाडि सामुदायिक वनमा आगो लागिरहेको थियो। मैले त्यसक‍ो फोटो खिचें। अझ अगाडि बढ्दा बस्नेत एकेडेमीको बस आयो। त्यो भोर्लेतिर लाग्यो। म भने भोर्लेमा बन्दै गरेको जलविद्युत आयोजना हेर्दै अगाडि लागें।

माथिल्लो तामाकोसी जलविद्युत परियोजनाका लागि नदीको किनारैकिनार भिर काटेर बाटो बनाइएको थियो। त्यसकै छेउमा बिग्रिएको डोजर थियो। त्यो डोजर आगजनी गरिएको भन्ने मैले कतै सुनेको थिएँ। मैले त्यसको पनि फोटो खिचें।

वर्षायाममा भोर्लेको झरना यस क्षेत्रकै आकर्षणको केन्द्र हो। यसको तस्विर लिन आउनेहरूको ताँती लाग्छ। अहिले भने यो थोपा थोपा पानी चुहिने अवस्थामा थियो। यो ठाउँ पार गरेपछि म तामाकोसी पाँचौं आयोजनाको पावर हाउस रहने स्थानमा पुगें। त्यसको ठीक पारीपट्टी सुरिदोभानमा अर्को जलविद्युत आयोजना सञ्चालनमा रहेको थियो।

जामुने पुल पुग्नै लाग्दा एक्लै घर थियो। घरकी महिला चकलेटको बट्टामा गुन्द्रुक खाँद्दै थिइन। एउटी छोरी केही पकाउँदै थिइन। अर्की पढ्दै थिइन्। मैले सोधेर थाहा पाएँ कि गुन्द्रुक रायोको बनाउन लागिएको रहेछ ।

जामुने पुलको मुखैमा रहेका पसलहरू खुल्लै थिए। पुल कट्नै लाग्दा पल्लो भित्तामा केही मानिसहरू देखिए। सुँगुरलाइ भाँडामा केही खान दिएर एकजना युवक एक हातले गर्धन सुम्सुम्याउँदै थियो। उसको अर्को हातमा खुकुरी थियो। एकजना महिला भन्दै थिइन त्यत्ति मोटो गर्धन यो खुकुरीले छिन्दैन है।

त्यहाँ नजिकै पुरानो पुल थियो। रामेछापको फलाम प्रयोग गरेर बनाइएको। त्यसको फोटो खिचेर अगाडि जाने सोच्दै थिएँ। बोलेरो आयो। मैले हात दिँए। बोलेरो जगतसम्म जान लागेको रहेछ। भित्रपट्टी ठाउँ थिएन। म बाहिर बसें। बोलेरो आफ्नै गतिमा दौडियो। पुलको फोटो खिच्न भ्याइएन।

मन्थलीमा दाना झार्न बोलेरो रोकियो। मैले पनि दाना झार्न सहयोग गरें। महिला भएपनि पुरुषको जस्तै अनुहारभरी रौं थियो। भर्खरै झारेको दाना उनकै रहेछ। उनले गाउँमै कुखुरापालन गरेकी रहिछन्। उनका बारेमा धेरै अघि समाचार आएको थियो।

गोगर बजारमा निस्कँदा रात परिसकेको थियो। एकछिन म स्थानीयहरूसँग गफिएँ। सिंगटीमा रहेको गौरिशंकर विद्यालयको बस मेरो नजिकमै थियो। यहाँबाट ९-१० जना विद्यार्थी त्यो विद्यालयमा पढ्न जाने रहेछन्। मसँग कुरा गर्ने वालिकाले चाँही आफु स्यालुमा रहेको विद्यालयमा पढ्ने वताइन्।

मैले त्यहाँ देउलाङ मन्दिर कति टाढा पर्छ भनेर कुरा गरें। उनिहरूले एक घण्टामा हिडेर पुगिने बताए। नजिकै होला भन्ने अनुमान थियो। टाढै रहेछ। विहानै पुगेर फर्कनुपर्ला भन्ने लाग्यो।

दोश्रो दिन (२०७९ फागुन ८)

देउलाङ मन्दिरका बारेमा चिरञ्जीवी मास्केले धेरैपटक लेखेका छन्। विहानै म मन्दिरतिर उकालो लागें। स्यालुको विद्यालयनिर पुगेपछि उताबाट आउँदै गरेका मानिसहरूलाई मैले मन्दिर जाने बाटोका बारेमा सोधें। उनिहरूले गइरहेको बाटो सहि भएको बताए। बाटो सिमेन्ट ढलान गरेर बनाइएको थियो। माथिल्लो तामाकोसी जलविद्युत आयोजनाको प्रसारण लाईनले बाटो पछ्याएको थियो वा वाटो पछ्याउँदै प्रसारण लाइन गएको थियो यसै भन्ने अवस्था थिएन। दुवै सँगसँगै थिए। गाउँ धेरै नै भिरालो थियो।

३० डिग्रिभन्दा भिरालो जमिन बसोबासका लागि योग्य मानिन्न भन्ने सुनेको थिएँ। मेरो अनुमानमा यो ठाउँ ४५ डिग्रिभन्दा बढि नै भिरालो थियो। मान्छेहरू वर्षौंदेखि वस्दै आइरहेका थिए। भिरालो जमिनमा पर्खाल लगाएर खेतिपाती गर्दै आइरहेका छन्। यहाँ भर्खरै पनि वारी बनाउन ढुङ्गाका पर्खालहरू लगाएको देखियो। मैले केही तस्विर पनि लिएँ। अनि समाजशास्त्री चैतन्य मिश्रले भर्खरै भनेको कुरा सम्झिएँ। त्यो सामग्रीमा उनले भाग्यवादका बारेमा नयाँ तर्क अघि सारेका छन्। ..नेपालमा गएको २–४ सय वर्षमा कस्ता मान्छे रहे भने पहाड फोरेर घर र खेतबारी बनाए, पूर्वदेखि पश्चिमसम्म। कल्पना गर्नुस्, यति धेरै कान्लाबारी संसारभरि नै छैन। पेरुमा पनि यो भन्दा कम छ । सबैले पहाडमा अलिअलि कान्लो त बनाउँछन् तर नेपालमा जति कान्लो कहिँ छैन। यसरी पहाड फोरेर बस्ती र खेतबारी बनाउने मान्छे कसरी भाग्यवादी हुनसक्छ?..

गाउँ कटेपछि जंगल छिरियो। केही महिलाहरूसँग भेट भयो। मैले मन्दिर जाने बाटो यहि हो भनेर सोधें। उनिहरूले हामी त विहेमा जान लागेको भनेर जवाफ दिए। मैले फेरी दोहोर्‍याएर सोधें। उनिहरूले दोहोर्‍याएर उहि जवाफ दिए। त्यसपछि मैले थप सोधिन। नजिकैबाट उनिहरू जाँदा रक्सिको गन्ध मेरो नाकमा ठोकियो।

उनिहरू छुटेपछि बालबालिका भेटिए। उनिहरू गोगरतिर जान लागेका थिए। उनिहरूले गएको बाटो सहि भएको बताए। म एक्लै अगाडि बढें।

जंगलमा भिर भएका ठाउँमा छेउमा बार समेत वनाइएको रहेछ। पारी गाउँ पुग्नै लाग्दा एकजना वृद्धा र युवती भेटिए। नातिनी बजै हुँदा हुन। नातिनी मोबाइलबाट गित सुन्दै थिइन। मैले उनीहरूलाई मन्दिर कति टाढा होला भनेर सोधें। बजैले अव एक विसौनीमा मन्दिर पुगिने बताइन।

भीरालो जमिनमा साँघुरा बारीका पाटा भेटिए। सिमेन्ट प्रयोग भएको बाटो सकियो। गाउँ सुरु भयो। कुनै कुनै बारीका पाटामा गाइबाख्रा बाँधिएका थिए। अलिक मास्तिर मकै छर्न लागेका मानिसहरू भेटिए। अन्दाजी २-३ वर्षजतिकी सानी नानी आमाहरूसँग बारी खन्न सिक्दै थिइन्। यो वर्ष हिउँदमा अहिलेसम्म पानी परेको थिएन। सबैतिर सुख्खा थियो। मैले मन्दिर कति टाढा होला भनेर सोधें। उनिहरूले माथितिर देखाएर उ त्यहीँ हो आईपुग्यो भन्ने जवाफ दिए। मैले मकै उम्रेला र ? भनेर उनीहरूसँग सोधें। उनिहरूले कुनै जवाफ दिएनन् वा टाढा भएका कारण मैले सुनिन। आफ्नो दैनिकी उनिहरूले छाडेका थिएनन्।

अलिक मास्तिर एकजना युवा भेटिए। मैले मन्दिरका बारेमा कुरा गरें। मन्दिर आसपासमा तामाङ समुदायको वस्ति रैछ। योञ्जन थरका तामाङचाँहि मन्दिरका पुजारी रहेछन्।

मन्दिरको अलिक तलतिर सडक पुगेको रहेछ। मन्दिर वरपर चिलाउने, बाँझ र खस्रुका ठूला रुख थिए। मन्दिरको छेउमै पानीको धारामा पानी निरन्तर आइरहेको थियो। मन्दिर पुरातत्व विभागबाट निर्माण गरिएको मैले अनुमान गरें किनभने त्यहाँ सुकीको प्रयोग गरिएको थियो।

मन्दिरबाट गौरीशंकर हिमाल मधुरो मधुरो देखिएको थियो। तुँवालो लागेका कारण। मन्दिरमा दर्शन गरेपछि मैले मन्दिरका केही तस्विरहरू लिए। मन्दिरको कथा स्वस्थानीसँग जोडिन्छ। महादेवले सतिदेवीलाई हिमालय पर्वतका घरबाट ल्याएपछि राखेको खरको टहरा नै मन्दिर हो भन्ने किम्वदन्ती रहेको छ।

फर्केर गोगर आउँदा ९ बजिसकेको थियो। माथिल्लो तामाकोसीको भुमिगत जलविद्युत उत्पादन गृह हेर्न चाहेको मैले अघिल्लो दिन नै पदमलाई सुनाएको थिएँ। पदमका अन्य साथीहरू पनि आएका हुँदा हामी सँगै विद्युतगृह गयौं।

गोगरमा रहेको सुरुङको मुखबाट १ किलोमिटर भित्र छिरेपछि अर्कै साम्राज्य थियो। त्यहाँ भित्र ४ वटा तल्ला भएको संरचना निर्माण गरिएको रहेछ। पदमका साथीहरू पनि सिभिल इञ्जिनियरहरू नै भएका कारण उनिहरूको कुराकानी धेरै प्राविधिक थियो।

माथिल्लो तामाकोसी आयोजनाले नेपालमै विकासका क्षेत्रमा नयाँ मानकहरू स्थापना गरेको छ। स्वदेशमा नै ठूलो पुँजीका आयोजना निर्माण सम्भव छ भन्ने विश्वास दिलाएको छ। यो आयोजना यसरी नेपाली पुँजी परिचालन गरेर नेपालीकै नेतृत्वमा बन्दै बन्दैन भनेर अगाडि डाक्टरको फुर्को गाँसेकाहरूले सार्वजनिक रूपमै ग्यारेन्टी गरेका थिए। ती विदेशी थिएनन्। नेपाली नै थिए, सबैले पत्याएका अर्थशास्त्रीहरू!

अनेकन अविश्वास छिचोल्दै तामाकोसी निर्माण सम्पन्न भयो। अहिले विद्युतको माग उच्च भएका बेला विहान र साँझमा ४ घण्टासम्म जडित क्षमता ४ सय ५६ मेगावाट विजुली यहाँबाट उत्पादन हुन्छ। यो क्षेत्रमा अरू योजनाहरू पनि धमाधम बन्दै छन्।

अहिले यो क्षेत्रमा तामाकोसी बाहेक नै करिब १ सय मेगावाट क्षमताका विद्युत आयोजनाहरू सञ्चालनमा छन् । ४ सय मेगावाट क्षमताका विद्युत आयोजनाहरूमा काम सुरूवात भएको छ । यी योजना बन्न बाटो खोलिदिएको यहि तामाकोसी आयोजनाले हो। नत्र यो ठाउँमा बाँदर लड्ने भिर छिचोलेर अहिल्यै बाटो के पुग्थ्यो होला र! कस्का लागि यो भिर काटिन्थ्यो होला र ? देशका लागि सोच्ने नेतृत्व भए तिब्बत जोड्ने यो बाटो बनाउन तामाकोसी किन पर्खनुपर्थ्यो र! अझै पनि विभिन्न बहानामा चिन जोड्ने बाटो बन्ने काम रोकिएकै छ। दोष पाउने त विभिन्न पक्ष छँदैछन् ।

मलाई छ्योतछ्योत जानु थियो। आयोजनाकै गाडी लामावगर जाने रहेछ। म त्यसैमा जान लागें।

छ्योतछ्योतको झरनाअघि म झर्नका लागि गाडी रोकियो। मलाई सिमीगाउँ जानु थियो। त्यहीबाट त्यो बाटो सुरु हुन्थ्यो। म झरेको ठाउँभन्दा अलि अगाडि सिमिगाउँ पुग्न कति समय लाग्छ भन्ने जानकारी भएको बोर्ड थियो। त्यसमा सिमिगाउँ पुग्न साँढे २ घण्टा समय लाग्ने कुरा उल्लेख थियो। त्यो म भएको ठाउँभन्दा ६ सय मिटर अग्लो ठाउँमा पर्थ्यो। म उभिएको ठाउँ समुद्री सतहबाट १ हजार ३ सय ९८ मिटर उचाइमा थियो। म पुग्नुपर्ने सिमिगाउँ २ हजार मिटरको उचाइमा पर्थ्यो। त्यहाँ पुग्नका लागि २.४ किलोमिटर खुट्टाले नाप्नुपर्ने थियो।

ढुङ्गाको सोलिङ गरिएको बाटोमा अलिक अगाडि लाग्नेवित्तिकै रिगु र सिमिगाउँ जाने बाटो छोटियो। तामाकोसी नदीको किनारै किनारतिरको बाटो रिगु पुग्थ्यो। झोलुंगे पुल तरेपछि सिमिगाउँ पुगिन्थ्यो।

झोलुंगे पुल तरेपछि उकालो सुरु हुनै लाग्दा बाटोको छेउमा पहरामा वौद्ध देवताको तस्विर कोरिएको थियो। बाटो असाध्यै उकालो थियो। भिरको बाटोमा छेउमा फलामे बार थियो। बाटोमा सिमेन्ट प्रयोग गरेर सिँढी निर्माण गरिएको थियो।

पहिला छेउमा बार नहुँदा र व्यवस्थित सिँढी नहुँदा यो बाटो कस्तो थियो होला। कसरी स्थानीयहरूले दैनिक आउजाउ गर्थे होलान ? उभो हेर्दा टोपी खस्ने भिर। तल सुसाईरहेको तामाकोशी। पारिपट्टी कतै कतै १-२ घर।

मैले हिड्न सुरु गरेको ठाउँ सिधै तल देखियो। बाटोमा धारा भेटियो। चौतारो पनि सँगै थियो। धारा बनाउनेको नाम पनि उल्लेख थियो। नामचाँहि सम्झन सकिन।

सिमिगाउँ: पराईको पाखुरामा विकास!

अलिक माथि पुगेपछि एकजना अधबैंशे मानिस झर्दै गरेको भेटे। उनलाई सिमिगाउँ कति टाढा पर्ला भनें। उनले आधा घण्टा लाग्ने जवाफ फर्काए। त्यसपछि एकजना युवती भेटाएँ। उनी मोबाइलमा गित सुन्दै ओरालो झरिरहेकी थिइन। उनले २० मिनेटमा पुगिने बताईन।

अलिक माथितिर चौतारीमा भारी विसाएर २ जना सुस्ताइरहेका थिए। उनिहरूका भारिमा कोक ड्यु लगायतका पेय पदार्थ र चाउचाउ विस्कुट लगायतका खानेकुरा थिए। मैले उनिहरूलाई यो सामान सिमिगाउँ पुर्‍याउँदा १ केजीको कति रूपैंया लिन्छ भनेर सोधें। उनले सत्तरी रूपैंया भन्ने जवाफ दिए। मैले मोबाईलमा त्यसको हिसाब गर्दा ठूलै अंक देखिएको थियो।

उनिहरूलाई छाडेर अगाडि बढ्दा केही मानिस आलु बोकेर ओरालो लाग्दै थिए। आलु उनिहरूले अन्नसँग साटेका हुँदा हुन। त्यही भएर आलु कसरी दिँदो रैछन् भन्दा उनिहरूले फरक फरक उत्तर दिएका थिए। कसैले पाथीको २ सय भने, कसैले २ सय ५०।

धेरै अगाडि मेरो गाउँबाट पनि सिमिगाउँमा मानिसहरू आलु लिन आउँथे। पैसाभन्दा अन्न बोकेर आउँथे। एकपाथी चामलमा ४ पाथी आलु पाईन्थ्यो। अन्य अन्नमा अलिक कम। चामलको महत्त्व कहिले घटेको छ र! न उबेला, न योबेला!

घरबाट हिडेको ४ दिनमा गाउँलेहरू गाउँ पुग्थे। यहाँको आलुको विउले धेरै उत्पादन दिन्थ्यो। मलाई पनि यो काम गर्ने रहर त जागेथ्यो त्यस बखत। तर घरबाट कहिल्यै अनुमति नै मिलेन।

म गाउँमा छिरेको थिए। अलिक मास्तिर एक घरको आँगनमा त्रिपालमाथि कोदो कुट्दै लागेका रह्छन्। ३-४ वटा ग्याल्वि भित्तामा ठड्याइएका थिए। घर ढुंगामात्रैको पर्खालले घेरिएको थियो।

माथितिर केही मानिसहरू जम्मा भएको तलैबाट देखेको थिएँ। त्यहाँ पुरानो चैत्य मर्मत हुँदै रहेछ। ३ लाख बजेटको काम भैरहेको उनिहरूले बताए। `सिमेन्ट किन्न ८ सय पर्छ सर यहाँ बोकेर ल्याउँदा ९ सय।´ उनिहरूमध्ये कसैले कुराकानीमा सुनायो। त्यसैकारण होला उनिहरू चैत्य छेउमै चौतारोचाँही ढुंगामात्रै प्रयोग गरेर बनाइरहेका थिए।

अलिक माथितिर एउटा होटलको बोर्ड देखियो। बोर्डका छेउमा परम्परागत मौरीका घार थिए। मैले तिनको फोटो खिचें। होटलको छेउमा चुनावमा प्रयोग गरेका झण्डाहरू अझै थिए। शहरमा त आयोगले निर्वाचनको बेला प्रयोग भएका सामग्री हटाउ भनेर पत्र काटेर बस्छ। यो त गाउँ, सडक छाडेपछि कम्तिमा २ घण्टा पैदल दूरीको।

लामो लामो काठ बोकेर आउँदै गरेका मानिस भेटें। यो अलिक अप्ठ्यारो थियो। उनलाई मैले काठका बारेमा सोधें। काठ गुम्बा पुनरनिर्माणका लागि ल्याइएको रहेछ। त्यो काठ गुम्बासम्म पुर्‍याउँदा उनले ५ हजारजति पाउने रहेछन्। त्यो सालको काठ थियो।

अलिक मास्तिर अर्को काठ बोक्ने मानिससँग कुरा गरेपछि त्यो टिम स्थानीय हैन भन्ने पत्ता पाएँ। त्यो ठेकेदारले काम गर्न ल्याएका खोटाङतिरको समुह रहेछ।

तलदेखि मैले यो गाउँमा ५० जति घर देखेको थिएँ। बाटामा हिड्दा नदेखिने अरू पनि होलान। यो गाउँका मानिस काम खोज्न पक्कै अर्को ठाउँमा पुगेका होलान्। यहाँ काम गर्न अन्यत्रबाट मानिस आएजस्तै।

समयमा पानी नपरेका कारण सबैतिर सुख्खा थियो। तैपनी गाउँ हरियाली देखिन्थ्यो। मानिसहरूले बारीमा गहुँ जौ लगाएका थिए। सिञ्चाइको प्रवन्ध नभएका कारण त्यो भनेजस्तो फलेको थिएन।

एकजना स्थानीयसँग निगालोको भकारी बुनेर चौपायाहरू बाँधेका थिए। मैले उनिसँग नेपालीमा कुरा गर्दा उनले धेरै राम्रोसँग उत्तर दिएनन्। उनिसँग तामाङ भाषामै कुरा गरेपछि उनीसँग केही समय कुरा भयो।

सिमिगाउँ लेखेको बोर्ड भेट्दा १२ बजेर ३९ मिनेट भएको थियो। काठको फल्याकले छाएको घर देखें। एउटा तस्विर खिचें। त्यो परम्परागत रूपमा घर छाउने हाम्रो समुदायको मौलिक परम्परा थियो।

म सिमिगाउँको सिरानमा पुग्दा त्यहाँ केही काम भैरहेको थियो। लामाहरू त्यहाँ भएको मलाई गाउँलेले सुनाएका थिए। सायद वौद्ध धर्मको कुनै कार्यक्रम थियो होला।

गाउँको टुप्पामा पुग्दा एकजना युवा होटलमा छारो मार्नका लागि पानी हाल्दै थिए। त्यो पानी खान मिल्ने हो कि होइन भनेर मैले सोधें। उनले खान मिल्ने हो भने। त्यो होटलका उनि मालिक रहेछन्।

अब तेर्सो बाटो सुरू भो। ढुंगा बोक्ने मानिसहरू बाटोमा भेटिए। स्वास्थ्य संस्थाको नयाँ भवन भर्खरै बनेको जस्तो देखिन्थ्यो। त्यहाँ ढुंगा बोक्ने मानिसहरूलाई मैले च्छोरोल्पा जाने बाटो सोधे। उनिहरूमध्ये एक युवाले मलाई `त्यही बाटो जान्छन्। मचाँही यहाँबाट अगाडि गएको छैन।´ भन्ने जवाफ दिए। मैले उनको घर सोधें। उनी साविक चंखु गाविसका रहेछन्। उनीचाँहि अघि भेटिएका जस्तै अर्को जिल्ला नभई पालिकाकै अर्को वडाका रहेछन्।

यो लेख अनलाइन खबरमा २०८० वैशाख २ गते १४:१० मा यात्रा च्छोरोल्पाको, चिन्ता विकासको शिर्षकमा प्रकाशित भएको थियो ।

रवी लामीछानेज्यू, त्यो तामझाम यसैका लागि थियो?

noreply@blogger.com (Arjun Apawad) — Mon, 20 Mar 2023 14:03:00 +0000

गृहमन्त्रीज्यू रवि लामिछाने जि, नमस्कार । गृहमन्त्री हुनुभएकोमा बधाई साथै केही आशा र अपेक्षा सहित यो पत्र लेखेको छु। आशा छ पत्रमा उल्लेख भएका विषय सुधारमा ठोस पहल गर्नुहुनेछ ।

मतगणना हुँदै गर्दा पत्र लेखुँ कि भन्ने लागेथ्यो । चुनावी पुरै नतिजा आएपछि यो अति जरुरी छ भन्ने भो। गृहमन्त्री नै भएपछि त ढिला गर्नुहुन्न भन्ने भो ।

तपाईंलाई पत्र लेख्नुभन्दा अघि नै के सम्वोधन गर्ने भन्ने लाग्यो । कमरेड शब्दमा रमाउने कम्युनिस्टहरू अहिले बातिर लागेका छन् । अर्को कमरेड भन्ने शब्दको ठेक्का लिएको दावी गर्ने पार्टीमा पनि आजकाल कमरेड शब्द धेरै सुनिने गर्दैन । कांग्रेस दाईतिर छ । उसले आफ्नो सिद्धान्त सबै विर्सिसकेको छ। उसले र एमालेले ५५-५६ सालतिर नै सत्ता नै सबैथोक हो । बाँकी भ्रम हो भन्ने चरितार्थ गरेकै थिए । हामी जनताका पक्षमा काम गर्ने हौं भनेर जनयुद्ध नै चलाएको माओवादी सत्तामा जान जेसुकै गर्ने अवस्थामा पुगेको छ। त्यहि भएर यो लेखमा जि भनेर सम्बोधन गरिएको छ । जी शब्दले हामी भगवान सम्बोधन गर्छौं । तपाईंलाई पनि यो सम्बोधन ग्राह्य नै होला । तपाईंलाई ग्राह्य नभएपनि एकखाले मान्छेले तपाँईलाई पनि भगवान भनेर सम्बोधन गरिरहेको सुन्छु।

नेपालको राजनीतिमा असम्भव भन्ने कुरा हुन्न । यो धेरै अनुमान योग्य पनि छैन । त्यसैमध्यको एउटा घटना भने वर्षदिन नवित्दै राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीले देशभरबाट राम्रो मत प्राप्त गर्‍यो । १ सिट जित्दैन भनेर सोचिरहेका परम्परागत दलका नेतालाई जिल खुवाउँदै प्रत्यक्षमा ७ सिट जित्यो । समानुपातिकमा ११ लाख ३० हजार ३ सय ४४ मत पायो । १३ सिट समानुपातिकमा प्राप्त गरेर २० सांसद प्रतिनिधि सभामा पुर्‍याउन सफल भयो । संसदमा चौथो ठूलो पार्टी भयो । २७ वर्षकै मानिसलाई राजनीतिमा आकर्षण मात्रै गरेन । प्रतिनिधिसभामै पुर्‍यायो ।

राजनीति कतिपय अवस्थामा अनुमान बाहिर हुन्छ । पार्टी दर्ता भएको कम समयमै देशभर गज्जबको उपस्थिति जनाउनु मेरा लागि अनुमान बाहिरको विषय थियो । अझै तपाईं उपप्रधानमन्त्री सहित गृहमन्त्री भएपछि म चकित परेको छु । यसले म जस्तो राजनीतिलाई नजिकैबाट नियाल्ने तर सहभागी हुन अस्वीकार गर्नेलाई लोभ्याएको छ । राजनीतिमा अब यतिवर्ष जेल बसेको, यति वर्ष संगठित सदस्यता भएको, बन्दुक बोकेको, भूमिगत भएको, जनयुद्ध लडेको लगायतका भाष्य नभएपनि चुुनाव जित्न सकिन्छ भन्ने भाष्य स्थापित भएको छ । तर गृहमन्त्री हुनाको नाताले मैले भन्नुपर्ने कुरा अर्कै छ । त्यो हो मेरोमा पनि चुनावले उत्साह ल्याउन पर्छ। आतंक होईन ।

अरूतिर चुनाव उत्साह बोकेर आउँछ । यसले उमंग ल्याउँछ । मतदाता मताधिकार प्रयोग कसरी गर्ने भनेर छलफल गर्छन् । दलका नेता कार्यकर्ता किन हाम्रो दल छान्नु जरूरी छ भनेर मतदाता मनाउन लाग्छन् । मतदाताले निर्भिक र सोचेर बुझेर आफ्नो मत प्रदान गर्छ । जित्ने जिम्मेवारीबोधले गम्भीर बन्छ । हार्ने आफैंमा कतै कमजोरी भएको थियो भन्ठान्छ । अर्को पटक चुनाव उठ्ने भए तयारीमा लाग्छ । नत्र आफ्नो अरू नै जिम्मेवारीमा फर्कन्छ ।

मेरो ठाउँ भने चुनावका बेला अपवाद छ । यहाँ चुनावले आतंक ल्याउँछ । अल्लि अघिसम्म त कुनै पार्टीको कार्यकर्ता हैन मतदाता भए मात्रै कुटाइ खाने अवस्था थियो । अहिले त्यो खालको उपद्रो त देखिन्न । तैपनि अझै पनि अनुपस्थित मानिसले मतदान गर्नु, मृत्युु भएका मानिसहरूले मत खसाल्नु ज्यादै सामान्य कुरा हो । गाउँका शिक्षित भनिएकाहरू नै यसलाई अधिकार भनेर अर्थ लगाउँछन् । केहि ठाउँमा त मतदान स्थल पुग्न पाउँदैनन् मतदाता । यो राज्य संयन्त्रलाई भलिभाँती जानकारी छ । यसमा पनि राज्य केही गर्दैन । किनभने भोट कसले हाल्यो कसरी हाल्यो भन्ने मतलब छैन । उसलाई मतदान अधिकृतले मतपेटिका बुझाईदिए पुग्छ ।

मतदानमा उम्मेदवार मतदाताको मत माग्न भन्दा पनि बलिया पाखुरा हुने सामाजिक कार्यकर्ता जोहो गर्न लाग्छन् । चुनावमा खटिएको कर्मचारीले कतिबेला कुटाइ भेट्छ पत्तो हुन्न । स्वच्छ र भयमुक्त वातावरणमा चुनाव गराउन खटिएको सुरक्षाकर्मीले नै कुटाइ खाँदा पनि यो अपराध बन्दैन । उल्टै यस्तो कुरा भन्नेलाई नै आक्रमणको प्रयास हुन्छ । आफ्नो गाउँको ईज्जत गयो भनेर ।

मेरोतिरबाट शहर बसाँइ सरेकाहरुले लोकप्रिय मतले चुनाव जित्छन् । गाउँमै बस्नेहरुले मतदानस्थल हेरेरै चित्त वुझाउनपर्ने अवस्था छ । तपाँइको पार्टीको सभासद सोविता गौतमको परिवारको मतदान गर्ने स्थल दोलखाको कालापानी मावि जफे हो । यो ठाउँ चुनावमा रणमैदान भयो । त्यो पनि लोकतान्त्रिक व्यवस्थाका लागि रगत बगाएका नेताको अगुवाइमा । उनलाई यसो गर्न के ले प्रेरित गर्‍यो ? सोविता गौतम त्यहाँ आफैं भएको भए या मतदान नगरी फर्कन्थिन वा भौतिक आक्रमणमा पर्थिन । उनले आफ्नो ठाउँमा मतदान गर्न पाउँछिन कैले ? यसका लागि चुनावमा हुने फर्जि मतदान रोक्ने कानुन बनाउनुस । यत्ति गर्न सके धेरै ठाउँमा चुनाव स्वच्छ तथा निष्पक्ष हुनेछन् । यसैले तपाँइले कल्पना गरेको समाज वन्न सक्छ ।

मेरो जिल्लामा यसपटक मतपेटिकाको विर्को नै फुटाइयो तैपनि पुन निर्वाचनको आदेश भएन । त्यस्तो मतपेटिका पनि मिलाएर ल्याउनु भनेर माथिबाट आदेश भयो । पहिला २४ सय मत खसेको ठाउँमा पुन दोहोर्‍याएर मतदान गर्दा १४-१५ सय मत खसेन । पुन मतदानमा पहिलाको भन्दा धेरै मानिस गाउँ आएका थिए । यस्तो भद्रगोल देख्दा पनि पुन निर्वाचनको आदेश हुन हप्तादिन कुर्नुपर्ने अवस्था राम्रो हो त ? हाम्रोजस्तै अवस्था भएको अर्को जिल्लामा निर्वाचन आयुक्तहरुले मतपेटिका बुझिसकेपछि पुन मतदान गर्न हुँदैन भनेर टिप्पणी लेखे । यो जायज हो ?

मेरो जिल्लामा २०१५ को निर्वाचनदेखि नै भद्रगोल भएको छ। २०१५ मा भएको निर्वाचनमा मतदान स्थल नै हेरफेर गरिएको थियो । २०५१ मा अर्धकट्टीहरू नै मतपेटिका भित्रै भेटिएका थिए । २०६४ मा आफ्नो गाउँमा मन्तव्य राख्न त्यसबेलाको प्रमुख दलका पोलिटब्युरो सदस्यले पाएका थिएनन् । यस्ता भद्रगोलको चाङ लामो छ । यसमा अन्यायमा पर्ने जहिल्यै पुन निर्वाचन गर्न धाईरह्यो । निर्वाचन आयोगले सुनेन । अदालतले कार्यकाल सकिँदा पनि निर्णय दिएन ।

यसमा निर्वाचन आयोगलाई पनि धेरै के भन्नु र । निर्वाचन (कसुर तथा सजाय) ऐन २०७३ ले माथि उल्लेखित कसुर गर्दा केहि कसुरदारलाई केहि नगद जरिवाना गराउने प्रावधान राखेको छ । मतदानमा खटिएको कर्मचारीले मतपेटिका मात्रै सुरक्षित वुझाउने ध्याउन्न राखेको हुँदा यो प्रावधानले काम गर्दैन गरेको छैन । यस्ता कामकारवाहीलाई निरुत्साहित गर्ने हो भने पुन निर्वाचन गराउनुको विकल्प छैन । यसमा हालको कानुन नै बाधक छ । यो कानुन परिवर्तन नगरी हाम्रा दलहरु सच्चिने छैनन् । यो ऐनको दफा १० ले एक अवस्थामा मात्र मतदान रद्ध हुने व्यवस्था गरेको छ । त्यसमा पनि आयोगको आयुक्त, सचिव वा आयोगबाट अधिकार प्रदान गरिएको अन्य कुनै अधिकारीबाट जाँचबुझ गरेर मात्रै । जाँचबुझको प्रतिवेदनबाट निर्वाचनको कुनै काम स्वतन्त्र र निष्पक्ष नभएको कुरामा आयोग विश्वस्त भएमा त्यस्तो कुरा खुलाई त्यस्तो निर्वाचन क्षेत्रको निर्वाचन वा त्यस्तो निर्वाचन क्षेत्रको कुनै वा सबै मतदान केन्द्रको मतदानको काम रद्द गर्न सक्नेछ ।

निर्वाचन कानुनमा भएको यो खुकुलो प्रावधानका कारण हाम्रा दलहरु जे पनि गर्न तयार भएका हुन । औसतमा खसेको मतभन्दा बढि मत खसेको पाइए बढि खसेको मत सुरुमा नै निकाल्ने कानुन बनाउन सकिए दलहरुले यो उपद्रो गर्दैनन् । यसमा मतदान अधिकृत र सुरक्षामा खटिएका सुरक्षाकर्मीहरुले प्रतिवेदन वुझाउने र सो प्रतिवेदन अनुसार काम हुने हो भने दलहरु सुरक्षाकर्मी नै कुटेर फर्जि मत हाल्न अगाडि सर्ने थिएनन् ।

तपाईं आफैं चुनाव लड्दै गर्दा कत्तिको अनुभव गर्नुभयो ? चुनावको वर्तमान कानुनी व्यवस्था र यसमा दलहरूको रवैयाका कारण यो आमजनताबाट टाढा हुँदैछ । दलहरूले उम्मेदवार छान्दा जनतामाझ कति लोकप्रिय छ भन्ने भन्दा पनि कति रकम खर्च गर्न सक्छ भन्ने मान्यता विकास हुँदै गएको छ । नागरिक नेतालाई विश्वास गर्न छाडेको छ । यसैकारण असन बजारमा भन्दा चर्को मोलमोलाइ मतदानका लागि हुने गरेको छ । सकेसम्म उम्मेदवारसँग धेरै पैसा लिन मतदाता अलिकति पनि हिच्काउन छाडेको छ। चुनावमा दलका कार्यकर्ताले सुरक्षाकर्मी र कर्मचारीमाथि हातपात गर्नु गर्वको विषय भएको छ । यो अपराध कि अधिकार छुट्टिन सकेको छैन ।

यो पत्र लोकतन्त्रको लडाँइको सबैभन्दा पुरानो पार्टी कांग्रेसलाई लेख्न सकिन्थ्यो । त्यस पार्टीबाट भर्खरै प्रधानमन्त्री बन्छु भनेर दौडिएका युवा नेतालाई लेख्न पनि मनले मानेन । अहिलेको सत्ताको चावी लिएर बसेका एमाले पार्टी अध्यक्षलाई लेख्न पनि जाँगर चलेन । प्रधानमन्त्री तथा १० वर्ष लामो जनयुद्धको नेतृत्व गर्नेलाई पनि यो पत्र लेखेर के नै होला र भन्ने लाग्यो । यसको सहायक कारणहरु अरु अरु भए पनि मूख्य कारण भने एउटै छ । त्यो हो उनिहरु आफैं वा आफ्नो पार्टीका नेता जित्दा फर्जि मतको अ‌ंक धेरथोर छ । उनिहरुलाई मृत्यु भैसकेका मानिसहरुले यहाँ उपस्थित भएर मतदान गरेका छन् । ७ समुन्द्र पार गरेर खाडीमा पसिना चुहाइरहेका श्रमिक यहाँ आएर फुत्त मतदान गरेर फर्किएका छन् । चुनाव गराउन र त्यसको सुरक्षा गर्न खटिएका कर्मचारीहरुले पनि चुनावमा मत हालेका छन् । यसरी भएकाभन्दा नभएका धेरैको मत पाएकाहरुले त्यो मत गलत भन्ने नैतिकता देखाउन नसक्लान भन्ने मेरो विश्वास हो । मेरो विश्वासमा यो पटक तपाँइ नेतृत्वको स्वतन्त्र पार्टीले भने त्यस्तो मत पक्कै पाएन । यसो हुनाले यो फर्जी मतदान गलत हो भन्न सक्ने एकमात्र सहि व्यक्ति तपाँइ हो भन्ने लागेको छ । यसलाई गलत भन्ने व्यक्तीमा अझै चेत पलाएको छैन । यो अझै अधिकार मेरो ठाउँमा मात्रै हैन । देशका धेरै ठाउँमा यो अवस्था छ । यसलाई बदल्ने कसले ? कहिले बदल्ने ? यस्तै अपराध काँधमा राखेर हिडेको यो देशको लोकतन्त्र कतिञ्जेल टिक्छ ?

नेपालको विभिन्न समयमा भएका परिवर्तनहरु पाका मानिसबाट सुनेको र पढेको अनि माओवादी आन्दोलन धेरथोर भोगेको हुँदा अहिले म शासनव्यवस्थाभन्दा नेतृत्वको नियत सफा भए अरु सबै ठीक हुन्छ भन्नेमा विश्वास गर्छु । यसमा पनि हामीले सबैभन्दा पहिला हाम्रो चुनावमा भएका केहि कुरा नसुधार्ने हो भने हाम्रो चुनावमा कोही गह्रौं खल्ती नभएको मानिस नजिक नै नपर्ने देखिन लाग्यो । जनतामा मन जितेर भन्दा पनि वाहुवली व्यवस्था गरेर चुनाव जित्नपर्ने अवस्थामा हाम्रो भविष्य के होला ? हामीले खोजेको अवस्था यहि हो ? तपाँइको दलले यो काममा अग्रसरता लिनुपर्ने हैन र ?

हाम्रो चुनाव ज्यादै महंगो बन्नुको कारण भनेको मतदातालाई मतदान गर्न नाम जहाँ छ त्यहिँ पुग्नुपर्छ । यसले गर्दा उम्मेदवार र दलहरुलाई गाडी तथा प्लेनमा मानिस नओसारी भएको छैन । स्थानीय चुनावमा एकजना वडाध्यक्षले भारतका विभिन्न शहरहरुमा समेत गाडी पठाएर मतदाता ओसार्नपरेको थियो । यसलाई रोक्ने हो भने चुनावको खर्च पनि कम हुन्छ । रोक्नका लागि त्यत्रो ठूलो काम पनि गर्न पर्दैन म जहाँ चाहन्छु त्यहीँ मत हाल्न दिए पुग्छ । विदेशमा रहेका नेपालीहरुलाई मतदान गर्न दिने कुरामा हामी वहस गर्न थालेका छौं । त्यहाँ पुग्न सकिन्छ । पुग्नैपर्छ । यसैगरी अव गाडीका गाडी मान्छे ओसार्ने भन्दा पनि उसको मतदानको अधिकार रक्षाा गर्ने हो । जहाँ मत हाल्न उसलाई अनुकुल पर्छ त्यहीं मत हाल्न दिने हो । निर्वाचन आयोगसँग मेरो विवरणमात्रै हैन मेरो औंठाछाप पनि छ । यो गर्न नसकिने भनेको त नियतमा समस्या भएर मात्रै न हो ।

अन्तिममा तपाँइको पार्टीबाट काठमाण्डौबाट सभासद चुनिएकी सोविता गौतम राजनीतिमा युवाले ठाउँ पाउँछ भन्ने उदाहरण हुन । उनको विजयले उनीजस्तै युवाहरु राजनीतिमा आकर्षित भएका छन् । उनिहरुलाई एजेण्डामा प्रष्ट हुन सके चुनाव जितिने रैछ भन्ने विश्वास पलाएको छ । तर आफ्नै घरछेउको मतदान केन्द्रमा भने सोविताजस्तै अन्य धेरैले अझै मतदान गर्नै पाउँदैनन् । यस्तो अवस्था हटाउन बरु गौतमलाई नै कानुन परिवर्तन गर्ने जिम्मेवारी दिनुस । उनको यो आफ्नो कामको क्षेत्र पनि हो ।

कम्तीमा पनि चुनावमा हुने फर्जी मतदानलाई अपराध मानिने भयो भने त्यसले हाम्रो चुनावलाई निष्पक्ष बनाउन सक्छ । दलका नेता कार्यकर्ताले चुनावमा अराजक गतिविधि गरेको पाइए पुन चुनाव हुने व्यवस्था गरौं । नागरिकलाई उसले चाहेको ठाउँमा मतदान गर्न दिऔं । यसो गर्न सके हामीले पनि चुनाव लड्ने रहर पाल्न सक्थ्यौं । यसो गर्न सकिएला त गृहमन्त्री ज्यू ।

यो लेख अनलाइन खबरमा २०७९ पुष १८ गते १३:२० मा गृहमन्त्रीज्यू, सोविताका सँगीहरू कहिले सिहदरबार प्रवेश गर्लान् ? शिर्षकमा प्रकाशित भएको थियो ।

काममा प्रभाव छाड्ने कसरी ?

noreply@blogger.com (Arjun Apawad) — Sun, 01 Jan 2023 11:21:00 +0000

आजको विषय Act for impact हो । यसलाई सजिलोसँग बुझ्ने कसरी हो ? प्रभाव पार्ने काम भनेको कस्तो काम हो? मेरो मनमा प्रश्न मात्रै हैन उत्तर पनि उब्जियो । नेपाली भाषाका आदिकवि भानुभक्त आचार्यले जमानामा नै भनेका रहेछन्

ज्युँदै मर्‍या भनी नाम कस्को

उद्यमविना वित्तछ काल जस्को ।

अहिले जमाना सुचना प्रविधिको भनिन्छ । हामी प्रत्येक सामाजिक सञ्जाल चलाउँछौ । सामाजिक सञ्जाल फेसबुक ट्विटरमा हर्क साम्पाङ र वालेन्द्र शाहका बारेमा चर्चा भैरहेको छ। अस्ति भर्खरै बैशाख ३० मा भएको चुनावमा उनिहरू २ जना मात्रै स्थानीय तहको प्रमुख भएका हैनन् । उनिहरूसँगै अरू ७ सय ५१ जना पनि प्रमुख वा अध्यक्ष चुनिएका थिए । तैपनि उनिहरूकै मात्रै चर्चा किन छ ? उत्तर सरल छ Act for impact । जसले प्रभाव पार्ने काम गरे । उनिहरूकै चर्चा भएको हो । हुन्छ पनि । बाँकि त आउँछन् जान्छन् । who cares ! कसलाई के मतलब ! के चासो !

स्थानीय चुनावपछि अब हुने प्रदेश तथा संघको चुनावका बारेमा पनि कुरा गरौं । यो चुनावमा सहि नेतृत्व छान्न सकिए अवको ५ वर्ष अझै गज्जब हुनेछ । यसमा जेसिजमा आवद्ध साथीहरूले सुरू गरौं अभियान । हाम्रो राजनीति विग्रीएको वाग्मती प्रदेश मुख्यमन्त्री राजेन्द्र पाण्डेले भनेजस्तै मतदाता सचेत नभएरै हो । मतदाता सुध्रिए दल नेता सच्चिनेछन् । उनिहरू सुध्रिए यो नै सहि अर्थमा Act for impact हो ।

सामाजिक सञ्जालका कुरामा मलाई अलिकति युट्युवका कुरा थप गर्न मन लागेको छ । युट्युवमा भारतिय चर्चित मोटिभेसनल स्पिकर विवेक विन्द्राको युट्युव च्यानलमा सबैभन्दा हेरिएको भिडियो खाडीको एउटा मुलुकका बारे रैछ । खाडी मुलुक भनेपछि त्यहाँ त हाम्रो पसिनाको साइनो छ । हाम्रा धेरै दाजुभाई दिदीवहिनि पसिना बगाउन खाडी जान्छन । खाडी मुलुकमा दोश्रो ठूलो अर्थतन्त्र दुवइको रहेछ । त्यो जताततै बालुवा मात्रै पाईने खाडी मुलुकको विकासको गुदी के होला भन्ने लागिरहेथ्यो । खाडी मुलुक तेल बेचेर प्रगति गरेको भन्ने लाग्थ्यो पहिला । कुरा त्यस्तो रैनछ । उसले तेल बेचेर त सम्पूर्ण आम्दानीको १० प्रतिशत भन्दा कम पो कमाउने रैछ । ९० प्रतिशत भन्दा धेरै त पर्यटन लगायतका अन्य क्षेत्रबाट कमाउने रैछ । उनिहरूको सिद्धान्त नै रैछ Number one or only one! या टुप्पोमा बस्ने वा अपवाद हुने । त्यसैले अहिले कतारमा सबैभन्दा ठूलो भवन बुर्ज खलिफा मात्रै छैन, मानिसले निर्माण गरेकाे सबैभन्दा ठूलो टापु पाम जमेरिया, साततारे होटल बुर्ज अल अरब पनि त्यहिँ रछ । अन्य पनि त्यस्ता थुप्रै संरचना छन् । र हामीले गर्ने हरेक काममा पनि यहि कुरा मनन गरे Act for Action त्यहि नै हो ।

दुवैमा वालुवा मात्रै थियो । नेतृत्वको ईच्छाशक्ति त्यसमा थपियो । देश जिरोबाट हिरो बन्यो । हामीकहा त के छैन र सबै सबै छ । हिमाल पहाड तराई झरना नदि खोला योमात्रै हैन । जातीय भाषिक विविधता पनि हामीसँगै छ । अब बाकी भनेको एउटामात्र कुरा छ । त्यो हो Act for impact.

हामीकहाँ पनि महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले भनेको

‘के हो ठुलो जगतमा ?’ ‘पसिना विवेक’

‘उद्देश्य के लिनु ?’ ‘उडि छुनु चन्द्र एक ।’

लाई घोकेर बस्ने हैन । अव व्यवहारमै उतार्नु जरूरी छ । त्यो पनि भोलि पर्सि हैन । आजै अनि अहिल्यैबाट !

कार्यक्रममा उपस्थित जेसिज मित्रहरू

दुवइपछि म अव मेरै गाउँको अलिकति कुरा गर्छु । मेरो गाउँमा जनसचेतन सहकारी छ । आजभन्दा २९ वर्षअगाडि २०५० सालमा स्थापना भएको । ३४ जनाले सय सय रुपै‌या उठाएर सुरु गरेको सहकारी आज देशकै राम्रामध्येको सहकारी हो । अहिले सहकारीमा ३६ हजार सदस्य छन् । अहिले उसले वर्षमा २ अर्व वरावरको कारोवार गर्छ । यसको सुरुवातमा संस्थापकहरुले मानिसहरुलाई समात्दै गोजीबाट पैसा निकाल्दै सदस्य बनाएका थिए । महिनामा सय रुपै‌याको बचत गरेर त्यसका सदस्यहरुले आज लाखौं रुपै‌या बचत गरेका छन् । हामीले भनिरहेको प्रभाव पार्ने काम भनेकै यहि होइन र । मानिसलाई बचत गर्ने बानीको विकास गर्ने गाउँगाउँमा रहेका यस्ता संस्थाहरु Act for Action का ज्वलन्त नमुना हुन् ।

हामी धेरै क्षेत्रमा संलग्न छौं । हामीले काम गर्दै आईरहेका छौं । गर्दैछौं र भोलि पनि गर्नेछौ । हामीले गरेको काममा अलिकति जोड दिनुपर्ने भएका कारण नै जेसिजले यो वर्षको नारा प्रभाव पार्ने काम Act for impact तय गरेको हो । हामीले गरेका काममा अलिकति ध्यान दिन सक्यौं भने ती सबै प्रभाव पार्ने काम हुन सक्छन् । महावीर पुन, सन्दुक रूईत, भगवान कोईरालाले आफ्नो काम गरेका न हुन । अरू पनि त्यस क्षेत्रमा काम गर्ने व्यक्ति छन । हामीलाई उनिहरूका बारेमा थाहै छैन । यसको कारण के होला ? यसमा भगवान कोईरालाको जवाफ धेरै मननयोग्य छ । उनी भन्छन् हामी नेपालीको एउटा गज्जब बानी छ हामीलाई आफ्नो गर्न पर्ने कामभन्दा अरूले गर्ने कामको बारेमा धेरै जानकारी छ । मुटु चिर्ने डाक्टरलाई आफ्नो पेशाको कुराभन्दा नेपालको राजनीति कण्ठ छ । कामकुरो एकातिर कुम्लो बोकी ठिमीतिर भएका कारण हामीले गरेका कामहरू मात्रै काम भए तिनले कुनै प्रभाव पार्न सकेनन् ।

अन्तमा, हामीले गरिरहेका काममा ध्यान केन्द्रित गर्ने गरे सबै कामले प्रभाव छाड्ने छन् । हामीले आज गर्ने काममा भोलिको दिन पनि हेर्ने गरौं । आखिर एउटा तिलको दानाजत्रो विउले विशाल वर पिपल जन्माउने गर्छन् । हाम्रा पुर्खाहरूले ठाउँ ठाउँ चौतारी बनाउँथे, त्यसमा वर पिपल रोप्थे । तिनै वर पिपलमा आज हामी छहारी लिईरहेका छौं । यस्तै हामीले आज गर्ने कामले अर्को पुस्तामा प्रभाव पार्ने काम गर्‍यौं भने त्यो नै प्रभाव पार्ने काम हुनेछ ।

हरेक कामको उत्तिकै महत्त्व छ । विहानै उठेर खेतबारी धाउने किसानदेखि यो देश चलाउने प्रधानमन्त्रीसम्मको कामले प्रभाव छाडेका हुन्छन् । तर जसले कामलाई पछिसम्म सम्झने बनाए उनिहरू नै सम्मान तथा प्रशंसाका हकदार हुन । हामी यहाँ उपस्थित देशभरका साथीहरूले पनि आजदेखि काम हैन, प्रभाव पार्ने काम गर्नुहुनेछ भने विश्वासका साथ राष्ट्रकवि कविवर माधव घिमिरेका हरफहरूसँगै आफ्नो भनाई अन्त गर्दछु ।

‘ढुंगाको काप फोरेर पनि उम्रन्छ पिपल ।

सिर्जनाशक्ति संसारमा कहिल्यै हुँदैन विफल ।।

धन्यवाद !

चुनावमा सुधार, वेथितिको रामवाण !

noreply@blogger.com (Arjun Apawad) — Sun, 27 Nov 2022 13:40:00 +0000

यो लेखको सुरूवात गर्ने बेलामा रमाइलो घटना भो । एकजना ३०/३५ वर्ष उमेरका देखिने युवक हल्लिँदै आए र भने बाटो त म हिँडिराकै छु । कहाँ पुग्ने चैं पत्ता छैन ।

यो सुनेपछि म मज्जैले हाँसे । मेरो छेउछाउका साथीहरूबीचमा हाँसोको फोहोरा नै छुट्यो । पछि था भो उनी विहानै राम्रोसँग पिएर हिँडेका रहेछन् । मलाई उनको अवस्था र देशको अवस्था भने उस्तै उस्तै लाग्छ । गन्तव्य विहिन यात्री । हिडिरहेको तर पुग्ने लक्ष्य थाहै नभएको ।

प्रतिनिधि तथा प्रदेश सभाको चुनाव भर्खरै सकियो । यसले हाम्रा परम्परागत दलहरूप्रति जनताको विश्वास कम हुँदै गएको देखिन्छ । तत्कालीन नेकपामा सुरू भएको भाँडभैलो राष्ट्रिय रूपमा फैलिएको छ । यसले राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीको उदय भएको छ ।

संसद भने फेरि पनि २०५०-५७ सालमा भएका रमिता दोहोर्‍याउने अवस्थाको बन्ने प्रारम्भिक आकलन गर्न सकिन्छ । हिजो केपीलाई र केपीले दानव बनाएकाहरू अव देउता बन्ने छाँटकाट देखिएको छ । यसको सुरूवात ओलीले गरिसके भन्ने खबर आईसकेको छ ।

यो लेख म मेरो गाउँको र जिल्लाकै चुनावी रमिताका बारेमा प्रमुख निर्वाचन आयुक्त दिनेश थपलियालाई जानकारी दिन खुलापत्र लेख्ने कि भन्ने मनशायका साथ सुरु गरिएको हो ।

प्रमुख निर्वाचन आयुक्तले ईकागज अनलाइनमा अन्तर्वार्ता दिँदै भनेका थिए अबका कुनै पनि निर्वाचन पद, पहुँच, प्रलोभन र पैसाजस्ता कुराले प्रभावित हुने छैनन् । उनको यहि कुरा अहिले उनैलाई सम्झाउन पर्ने अवस्था आएको छ । उनले अझ अगाडि थपेका थिए असहजता आउने स्थिति भएमा कानुनबमोजिम कारवाही गर्न सुरक्षा व्यवस्था चुस्त र दुरूस्त तुल्याइएकाले मतदताले ढुक्क भएर मतदान गर्ने वातावरण बन्नेछ । उनको यो भनाइलाई मेरो गाउँपालिकाको अर्को वडामा भएको मतदानले गिज्याईरहेको छ । जहाँ कुनै दलका कार्यकर्ताहरू मतपत्रको पुरै प्याडमा निरन्तर छाप लगाईरहेका छन् ।

यो लेख लेख्दासम्म धेरै स्थानको मतगणनाका नतिजाहरु आइरहेका छन् । मेरो जिल्लामा भने मतपेटिका थन्क्याएर मूख्य निर्वाचन अधिकृत आयोगको निर्णय कुरेर बसेको अवस्था छ । निर्वाचनका बेला उपद्रो गरिएका ठाउँमा पुन मतदान गरिनुपर्ने मागसहित एक दलले आयोगमा उजुरी दर्ता गराएको छ । अन्य दलहरू भने मतपेटिकामा मत खसेपछि कुरा सकियो । तत्कालै मतगणना सुरू गर्नुपरो भनेर विभिन्न खालका आन्दोलन गरिरहेका छन् ।

पुन मतदानको आदेश तत्कालै जारी हुनुपर्छ भन्ने जिकिर लेखमा गरिएको छ । यो आदेशले अब हुने चुनावहरूमा पनि पाखुरामा बल हुँदैमा उपद्रो गर्नुहुन्न भन्ने सन्देश दलहरूका साथै सर्वसाधारणमा समेत पुग्छ भन्ने लेखकको विश्वास हो । यसका साथै के कसो गरेर हाम्रो हालको भड्किलो चुनाव सुधार्न सकिन्छ भन्नेमा यो सामाग्री केन्द्रित गरिएको छ ।

सुरुमा केहि मतदानका क्रममा देखिएका दृश्यहरु !

चुनाव सकिएको भोलिपल्ट मंसिर ५ गते हामी सदरमुकामको एक चिया पसलमा चिया खाँदै थियौं । जिल्लामा कहाँ कहाँ कस्तो खालको चुनाव भयो । कुन पार्टीले कहाँबाट अनुमानित कति मत ल्यायो होला भन्ने हाम्रो गफगाफको विषय थियो । यो गफगाफमा मेरो गाउँमा भर्खरै चुनाव गराएका मतदान टोलीका कर्मचारी पनि सामेल थिए । कुराकानीकै क्रममा मेरो गाउँमा मतदान गराउन गराउन गएका एक जनाले भने ‘तपाईंको गाउँमा बादर त निकै रहेछन नि ?’ बाँदरको हाम्रो गाउँमा ठूलै समस्या छ । घरमा राखेको अन्न समेत खाईदिन्छ । खेतबारीमा लगाएको अन्नको त के कुरा !

मैले उनको प्रश्नमा उत्तर दिँदै भनें ‘हो त सर धेरै दुख दिन्छन् ।’ उनले मेरो कुरा भुँईमा खस्न नपाउँदै भने ‘तिनीहरू भोट हाल्न पनि आउँदा रहेछन् त !’

यसपछि मसँग भन्ने कुनै कुरा थिएन । २ हजार ६ सय ६४ मतदाता रहेको मेरो गाउँमा २ हजार ४ सय ९ जनाले मत खसालेका थिए । देशभर ५० प्रतिशत र जिल्लामा ५५ प्रतिशत मतदान हुँदा ९० प्रतिशत मतदाताले मत खसाल्ने ठाउँमा कर्मचारीको कुरा नाजायज पनि त थिएन । कर्मचारी अगाडि थप्दै थिए मतदानको अघिल्लो दिन बनाइएको सुरक्षा बार अघिल्लै दिन भत्काइएको थियो । चुनावका दिन एउटा समूह आयो र भन्यो तपाँइहरुको काम तपाँई गर्नुस हाम्रो काम हामी गर्छौं । हामीसँग मतपत्र उनिहरुले मागेअनुसार नदिने अवस्था नै थिएन ।

कर्मचारीले भनेको कुरामा पछि म निकैबेर घोत्लिएँ । त्यो अपराधमा म कतै संलग्न थिईन । बेईज्जत मेरो पनि भैरहेको थियो । त्यो अपराधमा संलग्न हुनेले त आरोप खप्लान । म र मजस्तै सो कार्यमा कतै कुनै प्रकारबाट सहभागी नभएकाहरुले कसरी यो आरोप सहनु । यसको कारण भनेको राज्यले यो अपराधमा कारवाही गर्छ भनेर दलहरुलाई विश्वास नहुनु हो । यो दण्डहिनतका कारण उनिहरु त्यो उपद्रो गर्न तयार भएका हुन् । राज्य कमजोर हुनुको कारण मेरो अनुहारमा हिलो पोतिएको थियो । यो हिलो पखाल्ने काम राज्यको हैन र ?

फर्जी मतदान अपराध हो । मेरो गाउँमा यो अपराधमा संलग्नहरू भने उत्पातै गज्जब काम गरियो भनेर छाती पिटिरहेका थिए । कोही सक्नेले गर्‍यो त किन आलोचना भनेर केही सामाजिक सञ्जालमा लेखिरहेका थिए । यो अवस्थामा आयोगले तत्कालै निर्णय गरेर यस्तो अपराध रोक्नुपर्ने हैन र ? कि जसले हान्यो उसले जान्यो भन्ने जंगलीराजको मान्यता हामीले अझै मान्नुपर्ने हो ? ५ दिन वित्दा पनि आयोगबाट निर्णय नहुनु दुखद कुरा हैन र ?

लोकतान्त्रिक व्यवस्थामा चुनाव अनिवार्य शर्त हो । यो चुनावमा भयरहित वातावरणमा मतदान गर्न पाउनु नागरिकको अधिकार हो । यो अधिकारको हननकर्तालाई कानुनी कारवाहीको दायरामा ल्याउन पहल नगरिने हो भने वलिया पाखुरा हुनेका पाखुरा नाप्दै विजयको माला लगाईदिए हुन्छ । हैन भने चुनावमा गडबडी हुनासाथ कारवाहीको निर्णय तत्कालै किन नगर्ने ?

आयोगले जसरी पनि मतपेटिका बुझ्ने मात्रै ध्याउन्नमा रहँदा उम्मेदवार जसरी पनि चुनाव जित्ने ध्याउन्नमा छ । जुनसुकै अवस्थामा पनि केही परिधीहरू नाघ्न पाईन्न । यो नाघेको पाईए कारवाही हुन्छ । हामीकहाँ भने ९० प्रतिशत मात्रै हैन भएका मतदाताभन्दा बढी नै मत खसेपनि कोही कारवाहीको भागिदार हुनु नपर्ने अवस्था छ । उम्मेदवार आफू नै कर्मचारी तथा सुरक्षाकर्मीमाथि हातपातमा उत्रिएको भिडियो नै सार्वजनिक हुँदा पनि केही नहुने हो ? कि त्यो कतै छायांकन भएको भिडियो हो भनेर उम्कने हो ?

यस किसिमको दण्डहीनताले निर्वाचनलाई धनाण्ड्य वर्गमा सिमित गर्दै लगेको छ । मतदातालाई मतदानस्थलमै पुग्न नदिने, फर्जि मतदान गर्ने, वाहुवलीहरूको प्रयोग गर्ने कुरा सामान्य हुँदै गएको छ । यसमा सामान्यीकरण गरिनु लोकतान्त्रिक व्यवस्थाको खतरा चिन्ह हो । अझ यस्तो अवस्थाको सौन्दर्यीकरण हुन लागेको छ । यो अझै गम्भीर हुनुपर्ने कुरा हो । यसमा निर्वाचन आयोगको समयमै ध्यान पुग्नु जरूरी छ ।

मेरो गाउँको मतदानस्थलमा स्थानीय निर्वाचनमा झडप भो । मेरो छिमेकी यो झडपको कारण गाउँ छाड्न वाध्य भए । यो अपराधमा कोही जवाफदेही बन्न परेन । मतपेटिकामा परेको मत गनेर घोषणा गर्ने मात्रै दायित्व हो निर्वाचन आयोगको ?

अहिलेको समयलाई हामी विज्ञान प्रविधिको समय भन्छौं । चुनाव शान्तिपूर्ण वनाउनका लागि हरेक मतदानस्थलमा मतदान हुँदाको समयको सिसिटिभि फुटेज लिने र कुनै विवाद आउँदा त्यसको सहयोगमा तत्कालै निर्णय गर्ने हो भने चुनाव मात्रै सुधार हुन्न, त्यसबाट नेतृत्व सहि छानिन्छ । सहि नेतृत्वले नै देशलाई सहि बाटोमा लैजान्छ । यो कामको अझै भन्दा अभियानको नेतृत्व गर्न सक्ने भनेको निर्वाचन आयोगले हो । चुनाव सुधार्न सक्दा सिंगो व्यवस्था सुधारिन्छ । यसकै कारण न्यायपालिका, कार्यपालिका र व्यवस्थापिकाले आफ्नो परिधिभित्र रहेर असल काम गर्न सक्छन् ।

अहिलेको चुनावमा काठमाडौंमा द‍ोलखाकी चेली सोविता गौतमले भारी मतले विजय हासिल गरिन । उनको गाउँमा भर्खरै म पुगेको थिएँ । यो क्षेत्रमा उनको पार्टीको उम्मेदवारको प्रचार सामाग्री सडकमै थियो । त्यो सामाग्रीको छेउमा अन्य पार्टीको पनि प्रचार सामाग्री थिए । त्यो सामाग्री टाँसिएको ठाउँबाट आधा घण्टा उकालो हिडेपछि उनको घरमा पुगिन्छ । उनको घरको छेउमै मतदान गर्ने स्थल छ ।

त्यो मतदानस्थल भर्खरैको निर्वाचनको बेला रणभुमि भएका भिडियोहरू सामाजिक सञ्जालमा छ्यापछ्यापी छन् । उनको घरछेउको मात्रै हैन लोकतान्त्रिक व्यवस्था ल्याएको पार्टीका उम्मेदवार मतदाता रहेको वडाको अर्को मतदानस्थल पनि रणभुमीमै परिणत भयो । सुरक्षाकर्मीकै टाउको फुटेको भिडियोहरू अहिले भाईरल छन् । एक पार्टीका भन्दा वाहेकले त्यहाँ मतदान गर्न पाउने व्यवस्था थिएन । सोविता अपवाद हुन सक्दैनथिन । उनलेे त्यहाँ मतदान गर्न पाउने अवस्था थिएन ।

आफ्नो गाउँ छाडेर शहरमा चुनाव जित्ने, आफ्नै ठाउँमा मतदान गर्न नपाउने अवस्थामा जिम्मेवार को ? यो सवाल निर्वाचन आयोगको हो कि हैन । कुनै १ नागरिकले मैले मतदान गर्न पाईन भन्ने अवस्थामा मतदान गर्ने वातावरण बनाउने दायित्व कसको हो ? वाटो छेकेर मतदानको अवस्था रोक्ने, मरिसकेको तथा वाहिरी देशमा भएका नागरिकको मत समेत खसाल्ने अवस्थामा कारवाही हुन पर्दैन ? स्वच्छ, निस्पक्ष तथा भयरहित वातावरणमा निर्वाचन कसरी भयो त ?

अन्तमा, चुनावका क्रममा हुने गम्भीर किसिमका अपराध पनि हामी अधिकार मान्न थालेका छौं । यो गम्भीर सवाल हो । नत्र प्रकृया पुगेपछि हुने हो भने त ९० प्रतिशत मत खसेको ठाउँमा पनि सबै प्रकृया पुगेक‌ो छ ।

यसो भनेर आयोग पन्छन मिल्दैन । यो ठाउँमा पुन मतदान हुन जरूरी नै छ । कागज मिलाएर भन्दा जनताको मत जित्ने वातावरण सिर्जना गर्न ढिलै भैसक्यो । यो काममा आयोगले खुट्टा नकमाओस । आयुक्तको लागि यो निर्वाचन एउटामात्रै होला । हामीले त पटकपटक निर्वाचनमा सहभागी हुनु नै छ । परबाटै मतदानस्थल हेरेर फर्कनुपर्ने अवस्था आयोगकै लागि पनि त लज्जाकै विषय होला नि ! आयोग तथा राज्यको कमजोरीका कारण एक निर्दोश नागरिकको अपमान तथा बेईज्जत कैलेसम्म जारी रहन्छ ?

यो लेख इकागज अनलाईनमा मंसिर ११, २०७९ १६:५९ बजे दिनेश थपलियाज्यू, मेरो दोलखामा जे भयो, सो पढ्नुस् शीर्षकमा प्रकाशित भएको थियो ।

को सुध्रने ? नेता कि मतदाता ?

noreply@blogger.com (Arjun Apawad) — Wed, 16 Nov 2022 14:26:00 +0000

नेपाल अहिले उल्टो दिशातिर लम्किरहेछ । ती जो लोकप्रिय र जनविश्वास प्राप्त संस्था थिए, अलोकप्रिय र जनताको नजरमा गिरेका संस्थामा बदलिन गएका छन् । ती जो अलोकप्रियताको चुलीमा र जनताको विश्वास गुमेका संस्थाहरू थिए, ती विस्तारै लोकप्रिय हुन थालिरहेछन् । नेपाली राजनीतिले यतिखेर प्रतिगामी बाटो समातिरहेछ ।

राजनीतिमा मूल पुँजी भनेको जनताको विश्वास हो । नेतृत्वप्रति जनताको भरोसा छ भने, त्यो पुँजी भजाएर नेतृत्वले धेरै कुरा गर्न सक्छ । सिँगै देशलाई निर्देशित दिशामा लान सक्छ । कुनै पनि संकट मजाले झेल्न सक्छ । जनता र नेतृत्व एक ढिका भएको स्थितिमा दुनियाँको कुनै ताकतले पनि त्यसलाई परास्त गर्न सक्दैन, झुकाउन सक्दैन ।

नेपालको संसदीय पुँजीवादी प्रजातन्त्रको दश वर्षको मूल विशेषता के रह्यो भने, यो व्यवस्थाका सबै महारथीहरूले जनताको विश्वास साह्रै छिटो गुमाए । जनताबाट पहिले प्राप्त अपार विश्वासलाई उनीहरूले व्यक्तिगत स्वार्थ र मोजमस्तीसँग भजाएर खाए।

सिद्धान्त जे भए पनि, आदर्श उन्नत भए पनि काँग्रेस आचरणमा पञ्चजस्तै देखियो, एमाले काँग्रेसजस्तो, माले एमालेजस्तो । भेद कहीं कतै गुणको देखा परेन, थोरै थोरै मात्राको मात्र देखियो । कतै त मात्राको पनि अन्तर देखिएन । राष्ट्रको अपार नोक्सानीमा महाकाली भारतलाई सुम्पने प्रवृत्ति र कर्णाली एनरोन्‌ (जलविद्युत कम्पनी ?)लाई सुम्पने प्रवृत्तिमा भेद के ? छँदाखाँदाको पार्टी फोडेर माले जुन कारणले एमालेबाट छुट्टिएको थियो त्यसको औचित्य कहीं कतै पुष्टि भएको देखा परेन ।

अहिले नेपाल भयावह अनिकाल भोग्दै छ । त्यो अनिकाल खानेकुराको होइन, भरोसायोग्य नेतृत्वको हो, त्यस्तो नेतृत्व जोसित वैकल्पिक भिजन छ, उन्नत नैतिक-सांस्कृतिक मूल्यहरू छन् र सिद्धान्तप्रतिको प्रतिवद्धता छ । एक्काइसौं शताब्दीको आजको नेपाललाई कता हाँक्ने ? कसरी हाँक्ने ? त्यसबारे सुस्पष्ट भिजन र भिजन अनुकूलको आचरण भएको भरोसायोग्य नेतृत्वको नेपालमा अहिले औधी खाँचो परिरहेछ । अहिलेको नेपालको अन्तरविरोध के हो भने जोसँग भिजन र उन्नत जीवनमूल्य छ, ऊ नेतृत्वमा छैन, जो नेतृत्वमा छ ऊसँग भिजन पनि छैन, इमान्दारिता पनि छैन । यो अन्तरविरोध हल गर्नु नै यतिखेरको नेतृत्वको संकट हल गर्ने एक मात्र उपाय हो ।…..

माथिका ५ अनुच्छेद पढिसकेपछि तपाँइ अलिकति अचम्ममा पर्नुभयो होला । कुरा त भर्खरैको छ । पञ्चको ठाउँमा माओवादी, मालेको ठाउँमा एस हुनुपर्ने ! लेख्नेले विगारेछ क्यार । अरू कुरा त अहिले सबै दुरुस्तै छ त ! के हो यो ?

यो भर्खरैको सामाग्री हैन । दुई दशक अगाडि लेखिएको हो । २०५६ को आमनिर्वाचनपछि मुल्यांकन मासिकले लेखेको सम्पादकीयको अंश हो । कसरी हल हुन संभव छ वर्तमान नेतृत्वको अनिकाल ? शीर्षकको यो सामाग्री आज पनि उत्तिकै प्रासंगिक छ । हामीले गरेको विकास समृद्धि, परिवर्तन नि ! कस्तो हो ? कहाँ सम्म पुग्ने हो ?

यो लेखमा उठाउन खोजिएको विषय भनेको निर्वाचनमा सुधार गरेर कसरी हामीले खोजेको समृद्धी सम्भव छ भन्ने हो । यस विषयमा लगातार ३ लेखहरु लेखिसकेको भएर लेख लेख्न त्यत्ति जाँगर चलेको थिएन । जव २३ वर्ष अगाडिको पत्रिका हात पर्‍यो । त्यसपछि लाग्यो लेख्नैपर्छ ।

माथिको सामाग्री प्रकाशित भएका बेलामा संसदीय राजनीति विकृतिको शिखरमा थियो । माओवादी चैं समाजवादी समाज स्थापना गर्नका लागि बन्दुक बोकेर जंगल छिरेको थियो । मुल्यांकन मासिकको हाउस एंगलिङचाँही माओवादीलाई समर्थन गर्ने थियो । यसका कारण यो र यस्तै सामाग्रीले माओवादी आन्दोलनलाई सानोठूलो सहयोग गर्‍यो । अझ २०५६ पछिका संसदिय अभ्यासका रमिताहरुले माओवादी जनयुद्धमा बल पुर्‍यायो । २०६४ मा माओवादी पहिलो शक्ति भएर सिंहदरबार छिर्‍यो । त्यसपछि पनि माओवादी पटकपटक सरकारमा छ। तर यस पार्टीका सुप्रिमो प्रचण्डलाई अझै एकपटक प्रधानमन्त्री हुने रहर छ । सरकार र सत्तामा हुँदा नागरिकलाई नसम्झने पार्टीले आज फेरि जनताको जीवनस्तर परिवर्तनको गफ दिएको छ देशमा प्रत्यक्ष निर्वाचित कार्यकारीको व्यवस्था ल्याएर ! संसदले बनाएको प्रधानमन्त्री हटाउन अदालत/न्यायाधीश प्रभावित पार्न परेको कुरा चोलेन्द्र प्रकरणबाट प्रष्ट छ, यस्तो अवस्थामा कार्यकारीले के के हर्कत गर्ला अनि उसलाई हटाउन अर्को के जात्रा गर्नपर्ला ?

बाँकी दलहरुको अवस्था त २०५६ मा प्रकाशित सामाग्रीले नै प्रष्ट पारेकै छ । नामहरु फरक होलान तर पार्टीहरु उहि चरित्रका छन् ।

गएको वैशाखमा भएको स्थानीय निर्वाचनको १ प्रसङ्ग । १ जना नेता पहिला पालिका अध्यक्षले गरेको विकासको ज्यादै आलोचना गर्थे । उनको भनाइ थियो गाउँका जनताहरुसँग ति विकास जोडिन सकेनन् । राम्रो भवन बनाउनुभन्दा पनि गरिब जनताहरुको आर्थिक स्तर सुधार गर्नु पहिलो प्राथमिकता हुनुपर्छ । जनताको जीवीकामा परिवर्तन गर्न नसक्ने भौतिक संरचना निर्माण गर्नुभन्दा गरिब जनतालाई दैनिक रोजिरोटीको सवालमा काम गरिनुपर्छ ।

तिनै नेता २०७९ वैशाखको स्थानीय चुनावमा पालिका अध्यक्ष चुनिए । उनले सबैभन्दा पहिला गाउँमा डोजर किन्ने निर्णय गरे । खरिद पनि गरे । सदरमुकाममा हाम्रो भेट हुँदा मैले उनलाई उनको पहिलाका भनाई सम्झेर भनें गाउँमा अहिले सडकको काम त गरिवहरुले गर्ने थिए नि ! अहिलेको काम भनेको सडकको गुणस्तर सुधार हो । नाली लाउने, पर्खाल लाउने, सोलिङ गर्ने र सडकमा खसेको पहिरो हटाउने हो । जसमा मेसिन भन्दा मानिस प्रयोग गर्नु उत्तम हुन्छ । डोजर किनेपछि त गरिबको काम खोसिएन र ? मैले सोधेको प्रश्नको जवाफमा उनले भने मेरो पालिकामा कुनै गरिब नै छैनन् !

म अचम्ममा परें । एउटा नागरिकका सवालमा निरन्तर पैरवी गरिरहेको नेतृत्व सत्तामा पुगेपछि सबै नागरिक धनि भएको कसरी देख्छ ? कि सत्ता वास्तवमै केहि देख्न तथा अनुभव गर्न नसकिने चेतनाशुन्य हुन्छ ?

हाम्रोमा मात्रै होला कि अन्य देशहरुमा पनि यस्तै होला । जहाँ २ दशक पुरानो कुरा आजकै जस्तो छ । परिवेश त फेरियो । २ दशक पहिले हामीसँग राजतन्त्र थियो । एकात्मक राज्य थियो । हामीले यि व्यवस्था फेरेको पनि १५ वर्ष पुरा भैसके । अहिले हामी गणतन्त्रात्मक व्यवस्थामा छौं । गाउँगाउँमा हामीले सिंहदरवार पुर्‍यायौं । अझै हामी फेरी अर्को नयाँ शासन व्यवस्था चाहियो भन्ने वहस किन गरिरहेका छौं । के हामी किलामा बाँधिएका चौपाया जस्तै भैसकेका हौं । हिड्न एकक्षण पनि नछाड्ने ! वर्षौंसम्म कतै नपुग्ने !

मंसिर ४ को चुनाव पनि लागिसकेको छ । उम्मेदवार प्रचारप्रसारमा छन् । आवधिक निर्वाचन लोकतन्त्रको एक सुन्दर पक्ष हो । यसमा जनताले नयाँ नयाँ नेता चुन्छन । पार्टीहरु चुनावकै कारण आफुलाई जनताप्रति उत्तरदायी देखाउन प्रयास गरिरहन्छन् । गरीरहेका छन् ।

हाम्रो देशको परिवर्तनको इतिहास हेर्दा हाम्रो नेतृत्व सहजै सच्चिएला जस्तै देखिन्न । यसका लागि मतदाता सच्चिनुपर्ने अवस्था आएको छ । मतदाताले पार्टी, विचार, आफन्त, नजिक, पराई, लगायतका पक्षमा अल्मलिएर सहि तथा इमान्दार नेतृत्व नछान्दा आजको अवस्था आइपरेको हो । नेतृत्वलाई मतदाताले आफ्नो विवेक प्रयोग गर्छन । आफ्नो मन परेको कार्यकर्ताभन्दा जनतामा लोकप्रिय कार्यकर्तालाई टिकट दिनुपर्छ भन्ने विश्वास लाग्छ । यसले नै हाम्रो लोकतन्त्र बलियो हुन्छ ।

नेपालीहरुको केहि समान विशेषता छन् । जुनसुकै समय नै चिया खाने र देश किन बनेन भनेर लामा राजनीतिक गफ गर्ने । तर परिआउँदा उचित निर्णय गर्न नसक्ने । अनि लामो समय गनगन गरेर बसिरहने ।

समयमा सहि तथा उचित निर्णय गर्न नसक्दा हाम्रो जीवनमा भित्ताका क्यालेण्डर वर्षेनी फेरिनेबाहेक अरु त्यस्तो खास परिवर्तन भएको छैन । वर्षौं अघिदेखिको उत्पादकत्वमा सुधार आएको छैन । हिजो मुगलान जाने मानिस आज मलेसिया पुगेको छ । अलिक जान्ने टाठोबाठो युरोप अमेरिकातिर दौडिएको छ । गाउँहरु दिनानुदिन मानिसविहिन वन्दै गइरहेका छन् । धनी र गरिबबीचको खाडल झनझन बढ्दो छ । अवको २० वर्षपछि पनि हामी यस्तै अवस्थामा रहने कि फेरिने । यसको जवाफ आजै खोजी गर्नुपरेको छ ।

१ वर्षअघि एउटा राष्ट्रिय स्तरको पेसाागत संस्थाको चुनाव भयो । त्यो पनि अलिक वौद्धिकहरु नै सदस्य हुने संस्थामा । त्यो सामाजिक संस्थाको चुनावमा अहिलेको चुनावजस्तै पार्टी पार्टीको चुनाव भो । त्यसमा त्यो क्षेत्रका सबैभन्दा विवादास्पद अझ प्रष्ट शब्दमा भन्दा भ्रष्ट उम्मेदवारले भारी मतले चुनाव जिते । ति जिताउने एकजना पनि मतदाता अहिले पनि उक्त निर्णय किन सहि थियो भनेर भन्न सक्दैनन् । तैपनि उनिहरूले मत दिए पार्टीका नाममा, कसैलाई देखाईदिने नाममा । त्यस चुनावमा हारेकालाई किन मत दिनु नपर्ने भन्ने जवाफ नदिनेहरुसँग थिएन । जसले भारी मतका साथ जिते उनलाई किन जिताउने भनेर कोहि पनि २ वटा तर्क दिन सक्ने हालतमा थिएनन् । अहिले पनि छैनन् ।

हारेका उम्मेदवार गलत भन्नेमा जिताउनेहरु पनि थिएनन् । आज पनि छैनन् । आज पनि उनिहरुको एकमात्रै जवाफ भनेको राष्ट्रिय राजनीति भन्नेमात्रै छ । राष्ट्रिय राजनीतिका नाममा इमान्दारहरुलाई नछान्ने अनि गलत मानिसले शासन गर्‍यो भन्ने कुरा त गनगन मात्रै न हो । अब पनि केपीको, शेरवहादुर र पुष्पकमलहरूको मुहार हेर्दै ईमानदार पाखा लाउने र बेईमान काखाँ राख्ने हो भने लेखेर राखेहुन्छ, वि. स. २१०२ मा पनि २०५६ कै कुरा सान्दर्भिक हुनेछ । केही पात्रहरू फेर्नुपर्ला !

अहिले पनि आफ्नो ठाउँमा उठेका भ्रष्ट तथा विवादित पात्रहरुलाई मत दिनु भनेको वाँकी जीवन गनगनमा विताउनु मात्रै हो । कम्तीमा सहि मानिसलाई मत दिँदा भने अरु केहि नभए पनि मनमा शान्ती भने हुन्छ ।

अन्तमा, लोकतन्त्र उन्नत व्यवस्था हुनुका पछाडी यसमा नागरिकले आफुले मत दिएर आफ्नो शासक चुन्छ । यसैले नागरिकलाई सबैभन्दा बलियो शक्ति मानिन्छ । तर नागरिकले आफ्नो विवेक प्रयोग नगर्ने हो भने हामी अवको ५० वर्ष पछाडीपनि यहि अवस्थामा रहिरहनुपर्छ ।

एकजनाले सामाजिक सञ्जालमा लखेको कुरा मननीय छ ‘देश बदल्न नेता होईन, म बदलिँनु पर्छ । ईमानदार मतदाता बनौं, देशको मुहार फेरौ।’

यो लेख अनलाइन खबरमा २०७९ कात्तिक ३० गते १४:४७ मा को सुध्रने ? नेता कि मतदाता ? शिर्षकमा प्रकाशित भएको थियो ।

चोलेन्द्रको चाल, लोकतन्त्रको वेहाल !

noreply@blogger.com (Arjun Apawad) — Sun, 18 Sep 2022 11:04:00 +0000

लेखको सुरुवातमा भर्खरै सम्पन्न स्थानीय तह निर्वाचनः

स्थानीय तहको निर्वाचनको उम्मेद्वारी दर्ता हुँदै थियो । गठबन्धन गरेका दलमा सामेल एक पार्टीका जिल्ला तहका नेतासँग म चियागफमा थिएँ । उनले गठबन्धनमा सामेल अर्को पार्टीको नेतालाई आफ्नो पार्टीको चुनाव चिन्हबाट उम्मेदवार बनाएका थिए । कुराकानी हुँदा उम्मेदवारी दर्ता भइरहेको थियो । हामी जिल्लामा चुनावी नतिजा कस्तो आउला भन्ने बारेमा गफिँदै थियौं ।

त्यसपछि उनकै स्थानीय तहका बारेमा कुराकानी भयो । गठबन्धनबाट उठेका उम्मेदवारका विषयमा पनि कुरा भयो । मैले उनलाई सोधें `उनी त अलि विवादित मान्छे भन्छन् त ?´ मेरो प्रश्नको उत्तरमा उनले भने `उनलाई विवादित बनाएको हामीले नै त हो । अव हामी नै उनलाई असल र इमानदार बनाउँछौं ।´

उनले भनेनन् मात्रै आफैंले खराव मान्छे भन्दै दुत्कार्दै हिँडेका व्यक्तिलाई सबैभन्दा असल र इमान्दार भने र काँध हाले । चुनाव जिताए । अहिले भेट हुँदा उनले आफुले जिताएको उम्मेदवारको बखान मात्रै गर्छन् । आफूले १ भोट हालेको नेताले गल्ती गर्दा त पाइलापाईलामा बचाउ गर्ने इमानी जनता भएको ठाउँमा उनी गलत हुन र !

नेपालको राजनीतिको यो अहिलेको कठोर यथार्थ हो । स्वार्थ मिलेपछी सबै गज्जब हुने र नमिल्दा खराबी ! मानसिक उपचारका लागि अस्पताल पठाउनपर्ने भन्ने लिखित निर्णय गरेकाहरु उसैलाई प्रधानमन्त्री बनाएर आफू मन्त्री भए । उसैलाई पहिलो अध्यक्ष बनाएर पार्टी चलाए । सम्भवत राजनीति सबैतिर यस्तै हुन्छ पनि होला । त्यसैकारण राजनीतिभन्दा बाहेकका मानिसहरु संलग्न हुने न्यायालय लोकतन्त्रमा महत्वपूर्ण अंग हो । लोकतन्त्रका तीन प्रमूख आधारमा बाँकि दुईमा राजनीतिमा संलग्न मानिसहरु प्रत्यक्ष रुपमा संलग्न हुन्छन् । न्यायालयमा राजनीति हुँदैन । कार्यपालिका र व्यवस्थापिकाले जहिले पनि कानुन परिवर्तन हुन सक्छ भन्ने मान्यता राख्छन् । कानुनमा समस्या भए उनिहरुले परिवर्तन गर्न सक्छन् । नयाँ विषयहरु आएमा कानुन निर्माण पनि गर्न सक्छन् ।

अदालत भने कानुन निर्माण र संसोधनकर्ता होइन । यो कानुनको व्याख्याता हो । यसले कानुनभन्दा बाहिर गएर सोच्न सक्दैन । हाम्रो लोकतन्त्रले यही कुरामा विश्वास गर्छ । व्यवहारमा त्यो नभए पनि !

ठ्याक्कै १ वर्ष अगाडि नेपालमा एक राजनीतिक पात्र सत्ताबाट ओर्लिएका दिन कायापलट हुन्छ भनेर व्यापक प्रचारप्रसार गरियो । १ वर्षको यो अवधीमा त्यो तर्क वहस गफैमात्र थियो भन्ने प्रष्ट भएको छ । राजनीतिक अभिष्ट पुरा गर्नका लागि मात्रै यो काम भएको थियो भन्ने छर्लंग भएको छ ।

न्यायालयले केपी ओलीलाई सत्ताबाट निकालेपछि हाम्रा विद्धान वर्गहरुले न्यायालयको उच्च स्वरमा जयजयकार गरे । न्यायालयले गर्नैपर्ने काम गरेर नेपालको संविधान जोगाएको भनेर लामालामा लेख लेखिए । अनि यो देशका सदावहार रुपमा अग्रगामी भनेर चिनिएकाहरुले पनि न्यायालयले लेखेको १ सय २७ पाने फैसलाको खुलेर प्रशंसा गरे । यस्तो रूपमा प्रचार गरियो कि `के भन्ने र, देश त भड्खालैमा परेको थियो । उनै चोलेन्द्रको ईजलासबाट आएको फ‌सलाले न जोगिएको थियो !´

आजचाँही रमिता छन् । त्यो फैसला गर्ने टोलीका नायक प्रधानन्यायाधिस संसदिय समितिमा आफैंले न्यायालय ध्वस्त पारेको बारेमा वयान दिइरहेका छन् । अहिले यस्तो कथ्य तयार गरिएको छ `न्यायालयमा चोलेन्द्र भएका कारण न्यायालय रसातल पुगेको थियो । उनी हटे/हटाईएका दिनदेखि सबैकुरा ठीकठाक हुनेछ । ´

चोलेन्द्रको वयान दिँदा भने `न्यायालय न्यायालय भएन । म न्यायाधिस जस्तो पनि भइन । मेरा दौंतरीहरु जस्ता थिए । म त्यस्तै थिएँ ।´ तर त्यहाँ वयान सुन्ने र मुलधारका सञ्चार माध्यम त्यो भन्दा फरक कुरा सुनिरहेका छन् ।

संसदीय समिति अहिले जमानामा माओवादीले चलाउने कङ्गारु कोर्ट जस्तै भएको छ । जेजस्तो कुरा आएपनि आफुलाई लागेको फैसला सुनाउने । सो बमोजिम कारवाही गर्ने । नत्र महाअभियोग दर्ता भएको यत्ति लामो समयपछि सुनुवाइ सुरु गर्नुपर्ने थिएन । नियममा वसेर प्रक्रिया अगाडि बढाएको भए जमानामै यसको छिनोफानो भैसकेको हुने थियो ।

अदालतले कुनै मुद्दामा फैसला गर्छ भनेर महाअभियोग ल्याइयो भनेर सार्वजनिक भाषण गर्ने नेता हाम्रो समाजको आदर्श नेता हो । यस्ता आदर्श नेता भएका ठाउँमा हामीले रमिता हेर्ने हो । भोग्ने हो । हामीले त्यही पाइरहेका न छौं ।

चोलेन्द्रले संसदीय समितिमा न्यायालयका विभिन्न प्रसङ्ग उप्काए । त्यस्ता प्रसङ्गहरु लोकतन्त्रमा कल्पनावाहिरका कुरा हुन् । अदालतले न्याय कसरी सम्पादन गर्छ ? यसमा कस्तो खालको खेलोमेलो हुन्छ ? न्यायाधिसको विवेक कसरी प्रयोग भैरहेको छ ? यस्ता विषयमा उनले व्यापक सवालहरु उठँइदिएका छन् । अहिले सामाजिक सञ्जाल नहुँदो हो त मुलधार भनिएका सञ्चारमाध्यमका हाउस एङ्गलीङ अनुसारका सामाग्री मात्रै सर्वसाधारणसम्म पुग्थे । अहिले त्यो अवस्था रहेन । उनले यसो भने रे हैन, भिडियोहरु नै तत्कालै सामान्यजनका पहुँचमा पुग्छन् । यसले को कति पानीमा छ भन्ने निर्क्यौल गर्न सर्वसाधारणलाई सहज छ ।

उनले आफ्ना सहकर्मीका बारेमा पनि गम्भिर सवाल उठाएका छन् । संविधान भनेर सत्ताको रक्षामा तल्लिन सरकारले यसमा कस्तो कारवाही गर्छ त्यो हेर्न बाँकी नै छ ।

चोलेन्द्रको वयान तत्काल सकिने जस्तो देखिँदैन । उनलाई महाअभियोग पारित गर्न नभइ अलमल्याउन ल्याइएको हो भन्ने अग्रगामी गठबन्धनका नेताले वेलैमा वताएका हुन् । चोलेन्द्रले पनि त्यसलाई संसदिय समितिमा उल्लेख गरे । हामीलाई भने कुनै क्षेत्रमा एक पात्र आउँदा वा जाँदा त्यो क्षेत्र पुराका पुरा परिवर्तन हुन्छ भन्ने महान एवं गौरवशाली मान्यताले डोहोर्‍याएको छ । आफूलाई मन पर्दासम्म उसले जसो गरेपनि विधिसम्मत हुने र मन नपरेका दिन अपराध हुने मान्यता पनि हाम्रो अर्को गौरवशाली मत हो ।

एक जमानाका राजनीतिक क्षेत्रका मियो हुन गिरिजाप्रसाद कोईराला । गिरिजाप्रसाद कोईरालाको निकटमा रहेर लामो समय राजनीति गरेका नेता हुन जयप्रकाश प्रसाद गुप्ता । उनले न्यायालयमा हालसम्म भएका रमिताका बारेमा एउटा लेख नै जत्रो फेसबुकमा स्टाटस लेखेका छन् । त्यहाँ कसरी प्रधानन्यायाधीश पदमा राजनीतिक दलहरूले रमिता गर्थे भन्ने सविस्तार उल्लेख गरेका छन् । उनको स्टाटसमा उमेर विवादमा सर्वोच्च अदालतबाट वाहिरिएका प्रधानन्यायाधीश

गोपाल पराजुलीले कमेन्ट गर्दै लेखेका छन् `षडयन्त्रकारीहरूको प्रकोप मुखरित हुदै जाने छ । माफियाजमको करामत हेर्नु र देख्न छिटै पाइने छ हुनत मेरोकृतिमा अवको आन्दोलन अदालतको विरुद्धमा हुने भविष्यवाणी गरेको छु। सुरुवात भएको पनि छ ।´

बुझकीलाई ईशारा काफी छ । २ जनाको सवाल जवाफले न्यायालय भर्खरै मात्र समस्यामा परेको होईन । यसका पछाडि लामो ईतिहास छ भन्ने देखिन्छ । समस्याले समाधान पनि लिएर आउँछ भन्छन् । यसले केही उज्याला किरण पनि छाडेको छ ।

साँच्चै न्यायालय सुधार्नैका लागि सबै काम भएका हुन भने चोलेन्द्रसँगै उनले भनेका अन्य श्रीमान्‌हरुका बारेमा पनि स्वतन्त्र छानबिन गरौं । अदालतले न्याय दिन्छ भन्ने नागरिकमा स्थापित गराउन यो जरुरी पनि छ । यसका लागि चोलेन्द्रका कुरामात्र हैन अदालतबाट निवृत्त भएका श्रीमान्‌हरुले विभिन्न समयमा बोलेका कुरा, लेखेका पुस्तक, लेख लगायतका सामाग्री र अदालत आफैंले प्रकाशन गरेका प्रतिवेदनहरुलाई आधार मानेर वृहत किसिमको छानविन गरौं । छानविनबाट निश्केको निष्कर्शलाई इमानदारीपूर्वक पालना गर्ने वातावरण सिर्जना गरौं । यसले हाम्रो अदालत स्वतन्त्र हुन्छ । स्वतन्त्र अदालतले आफैंलाई बलियो बनाउनेछ । लोकतन्त्रमा अदालत वलियो हुनु शुभ संकेत हो ।

अहिलेजस्तै एकलाई जोगाउन अर्कोलाई खाडलमा हाल्ने, निहित स्वार्थपुर्तीका लागि मोलमोलाई गर्ने काम हुने हो भने एक चोलेन्द्र जाँदैमा केहि फरक पर्नेवाला छैन । त्यसपछिको अवस्था झनै खराब हुनेछ । शक्ति केन्द्र र नेता नरिझाए केही हुन सक्दैन भन्ने मान्यता स्थापित हुनेछ। यसकले गर्दा त्यस्ता ठाउँ रिझाउन हाम्रा श्रीमान्‌हरु लाईन लाग्नेछन् । मुद्धामा कानुन हैन वादीप्रतिवादीको अनुहार हेरिनेछ । तिनीहरुको कहाँसम्म पहुँच छ त्यसका आधारमा मुद्धा छिनोफानो हुनेछ ।

हामीले पक्कै यस्तो मत्स्यन्याय खोजेका हैनौं । पटकपटक ठूलो मूल्य चुकाएर स्थापना गरेको शासनव्यवस्था विधिका लागि हो । पद्धतिका लागि हो । हामीलाई विधिको शासन चाहिएको हो । विधिको शासनका लागि आफ्नो मान्छे हुँदा ८० सेमिमा १ मिटर हुने र अर्काको मानिस हुँदा १२० सेमीको १ मिटर हुने दोहोरो चरित्र त्याग्नैपर्छ । नत्र जित्न सबै सामर्थ्य हुँदा पनि युद्ध हार्ने कर्णको नियती हामी निरन्तर भोगिरहनेछौं ।

अन्तिममा महाभारतको कर्णको प्रसङ्ग

महाभारतको युद्ध चलिरहेको थियो । कर्णसँग भीमसेनको छोरा घटोत्कच लडिरहेको थियो । दुवै आफ्नो सामर्थ्यमा लडिरहेका थिए । कर्णले युद्धमा घटोत्कचलाई पराजित गर्‍यो । घटोत्कच मरेपछि अर्जुन साह्रै अत्तालिए । कृष्णलाई भन्न लागे `हामीले एक महत्वपूर्ण योद्धा गुमायौं । तपाईमा कुनै पनि चिन्ता देखिन्न त ?´

अर्जुनका कुरा सुनेपछि कृष्णले भने `तिमी चिन्ता नगर । हाम्रो महत्वपूर्ण योद्धा गुम्नु अवस्य पनि चिन्ताको कुरा हो । तर यसमा हर्ष मान्नुपर्ने कुरा छ ।´ यो महाविपत्तीमा हर्ष मान्नुपर्ने कृष्णको कुराले अर्जुन चकित परे । कृष्णले अर्जुनसँग भने । `कर्णले घटोत्कच मार्न आफुसँग भएको विशेष हतियार प्रयोग गर्‍यो । जुन उसले तिमीलाई मार्नका लागि जोगाइरहेको थियो । अव तिमीले उसलाई सजिलोसँग मार्न सक्छौ ।´

यो कथा यहाँ प्रयोग गर्नुको कारण छ । कैलेकाँहि लाग्छ कतै हामीले पनि कर्णको जस्तै आफ्नो विशेष शक्ति त गुमाइसकेका त छैनौं । महान उद्धेश्यका लागि भनेर जोगाएको सपना मामुली काममा खर्च भएर सकिएन र ! नत्र गत वर्ष हामीले भनेका भाष्यमा एकपटक चिन्तन गर्दा आज कस्तो देखिन्छ ? यस्तै १ वर्ष पनि नटिक्ने गफ लगाएर अझ भनौं सपना देखाएर हामी अझै कति वर्ष यात्रा गर्छौं हँ !

यो लेख इकागज अनलाईनमा भदौ २०, २०७९ ९:४९ बजे चोलेन्द्रको चाल, लोकतन्त्रको बेहाल शीर्षकमा प्रकाशित भएको थियो ।