Strzelno moje miasto

Śp. Maciej Matuszkiewicz 1949-2026

noreply@blogger.com (Marian Przybylski) — Wed, 12 Aug 2026 14:19:47 +0000

Zmarł znany i ceniony przez wielu ludzi branży budowlanej - Strzelnianin z urodzenia i lat młodzieńczych, Inowrocławianin z miejsca zamieszkania – emerytowany Powiatowy Inspektor Nadzoru Budowlanego w Mogilnie Maciej Matuszkiewicz, przyjaciel wielu Strzelnian.

Maciej Matuszkiewicz urodził się 27 września 1949 roku w Strzelnie, w rodzinie nauczycielskiej Józefa i Jadwigi. Ojciec był wieloletnim dyrektorem Szkoły Podstawowej nr 2 w Strzelnie i znanym działaczem społecznym. Po ukończeniu strzeleńskiej podstawówki kontynuował naukę w Technikum Mechanicznym w Inowrocławiu. Po zdanej maturze podjął studia wojskowe na Wyższej Oficerskiej Szkole Lotniczej w Dęblinie. Niestety, ze względów zdrowotnych musiał przerwać ten kierunek, kontynuując studia w Akademii Techniczno-Rolniczej w Olsztynie, które ukończył w 1975 roku z tytułem inżyniera budownictwa lądowego.

Strzelno, grudzień 2008 r. doradzanie podczas ustawiania obelisku upamiętniającego poległych pod szpitalem Powstańców Wielkopolskich 1918-1919.

Pracę zawodową rozpoczął w tym samym 1975 roku w Przedsiębiorstwie Budownictwa Rolniczego w Inowrocławiu. Wkrótce pracował jako inżynier budowy i w międzyczasie 6 czerwca 1979 roku nabył uprawnienia budowlane. Po przekształceniu PBRol w Kujawskie Przedsiębiorstwo Budowlane, awansował na kierownika rejonu robót, a następnie został zastępcą dyrektora ds. technicznych. W latach 1994-2000 był prezesem Przedsiębiorstwa Usługowo Handlowego KPB-W sp. z o.o. w Inowrocławiu. Był również Prezesem Zarządu Towarzystwa Budownictwa Społecznego w Inowrocławiu.

Strzelno, luty 2015 r. podczas uroczystości oddawania do użytku stacji uzdatniania wody.

W swojej karierze zawodowej Maciej Matuszkiewicz był m.in. kierownikiem budowy: osiedli wiejskich, bazy sprzętu rolniczego, magazynów i suszarń pasz, ferm hodowlanych, budynków mieszkalnych w zabudowie miejskiej, obiektów handlowych, centrali telefonicznej, zespołu szpitala sanatoryjnego itp. Nadto doraźnie parał się wykonywaniem prac projektowych oraz pełnił funkcje inspektora nadzoru. Współpracował z wieloma środowiskami i organizacjami pozarządowymi, m.in. z Towarzystwem Miłośników Miasta Strzelna, doradzając w pracach renowacyjnych na Starym Cmentarzy w Strzelnie oraz podczas stawiania obelisków, tablic upamiętniających ważne wydarzenia na terenie miasta Strzelna i ziemi strzeleńskiej. Podczas swojej pracy zawodowej i społecznej dał się poznać jako doskonały doradca i fachowiec, który swoją wiedzą i doświadczeniem potrafił dzielił się z wszystkimi, którzy takiej pomocy potrzebowali. Potrafił dostrzec drugiego człowieka, podając każdemu pomocną dłoń.

Strzelno, luty 2015 r. podczas uroczystości oddawania do użytku stacji uzdatniania wody.

Wszyscy, którzy w latach 2001-2019 mieli do czynienia ze sprawami budowlanymi na terenie powiatu mogileńskiego, a z którymi ja rozmawiałem powtarzali, że w trakcie załatwiania wielu spraw urzędowych spotkali dobrego człowieka - Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Mogilnie Macieja Matuszkiewicza.

Maciej Matuszkiewicz zmarł w niedzielę 9 sierpnia. Zostanie pochowany na cmentarzu parafialnym w Markowicach. Msza święta zostanie odprawiona w czwartek 13 sierpnia o godzinie 11.00 w Bazylice Mniejszej pw. Nawiedzenia NMP w Markowicach.

Macieju, spoczywaj w pokoju!

O siostrach, co Strzelno w świecie rozsławiały - cz. 2

noreply@blogger.com (Marian Przybylski) — Wed, 05 Aug 2026 05:40:00 +0000

W grupie kobiet, od lewej, pierwsza Zofia, trzecia Agnieszka Fredykówne.

To już kolejna, bo druga odsłona historii sióstr Fredyk. Dzisiaj nieco o rodzinie i korzeniach, o drodze do kariery cyrkowej oraz amerykańskiej przygodzie.

Zacznę od sagi rodzinnej, oczywiście krótszej niż te znane z literatury o Palliser’ach, czy Forsyte’ach. Przodkowie sióstr żyli w zaborze rosyjskim i jak głosi opowieść rodzinna nosili nazwisko Lewandowscy. Antenat rodu z rodziną przedostał się do zaboru pruskiego. W międzyczasie, by nie zostać rozpoznanym i wydalonym z Prus, zmienił nazwisko na Fredyk. Od tego czasu zaczęły się nowe dzieje współczesnego rodu Fredyków. Z czasem potomkowie obrali sobie za miejsce docelowe Ostrowo koło Strzelna, miejscowość ślicznie położoną wśród lasów, nad pięknym jeziorem, niedaleko od granicy.

Nazwisko, które przybrał przodek Fredyk, choć w brzmieniu niemieckie, to w pisowni było czysto polskie, na dowód czego znajdujemy je w zapisach metrykalnych w niezmienionej pisowni. Nie była to jedyna rodzina, która uciekła z zaboru rosyjskiego do pruskiego. Wystarczy, że wspomnę rodzinę Szulczewskich z Cienciska, czy samego Aleksandra Jacoba z Bożejewic, a później ze Strzelna. Wiadomym jest, gdzie Fredykowie mieszkali. Otóż posiadali oni niewielkie gospodarstwo przy drodze z Jaworowa do Ostrowa. Dziś posesja ta oznaczona jest numerem 4 i stanowi własność Jerzego Ziółkowskiego. Stąd Fredykowie rozprzestrzenili się do Bielska i Cienciska, Strzelna i Gniezna, a także w odleglejsze strony Wielkopolski.

Siostry Fredyk, Zofia i Agnieszka były córkami Walentego, z drugiego pokolenia osiadłych w Ostrowie Fredyków. Podstawy edukacyjne wyniosły z domu, a następnie uczęszczały do miejscowej szkoły Ludowej. Ich niski wzrost od samego początku budził zaciekawienie zarówno miejscowej ludności, jak i przyjezdnej. Pozostałe ośmioro rodzeństwa nie odbiegało wzrostem od przeciętnego. Szczególną ciekawość zaczęły wywoływać kiedy stały się pełnoletnimi kobietami. Starsza siostra Zofia była wyższa od młodszej Agnieszki, choć obie wzrostem nie przekraczały 1,5 metra.

Helena Montana - rozbijanie obozowiska cyrkowego.

Ich filigranowa budowa, a przy tym niezwykłe zdolności taneczne, aktorskie i akrobatyczne zwróciły uwagę miejscowego proboszcza ks. Lapisa. Był on przyjacielem domu Walentego Fredyka i często go odwiedzał. Dziewczęta udzielały się początkowo w teatrzykach szkolnych, a następnie w Młodych Polkach. Wpadł wówczas ks. proboszcz na pomysł, by skontaktować miejscowe artystki, które władały również językiem niemieckim z cyrkiem. W taki oto sposób siostry za protekcją swego proboszcza trafiły do jednej z polskich trup, a następnie do słynnego niemieckiego cyrku liliputów Schippersa i Villego, który właśnie gościł w Polsce. Występowały min. w słynnym lokalu Alkazar w Lubece, Magdeburgu, Królewcu, Berlinie i wielu innych miastach niemieckich. Odbyły również tournèe po Anglii.

Kiedy już okrzepły w swoim nowym aktorskim fachu nadarzyła się okazja wyjazdu za ocean do Stanów Zjednoczonych Ameryki. Był rok 1925, kiedy stanęły na kontynencie amerykańskim. Tam podpisały wieloletni kontrakt z największym na świecie cyrkiem Al. G. Barnes Circus (nazwa cyrku od nazwiska założyciela cyrku Alfeusza Georga Barnesa Stonehouse). Wielkość tego cyrku przekraczała wszelkie wyobrażenia wśród Europejczyków. Posiadał on własne ZOO z 1200 dzikimi zwierzętami. Jednorazowo w pokazie musztry konnej występowało 550 koni. Całość obsługiwało 1050 ludzi. Cyrk składał się z pięciu aren od siebie niezależnych, które jednocześnie dawały przedstawienia w różnych częściach Stanów Zjednoczonych i Kanady. Największą atrakcją cyrku był największy słoń świata „Tusko” oraz potężny hipopotam „Lotus”. Głównym środkiem lokomocji była kolej, której składy były własnością cyrku, łącznie 100 wagonów.

Kilkakrotnie cyrk dotknęły katastrofy kolejowe. W niedzielę 20 lipca 1930 roku doszło do jednej z większych katastrof kolejowych. Miała ona miejsce w drodze z Newcastle do Charlottetown. Pociąg składał się z 29 wagonów. W wyniku wykolejenia się, zniszczonych zostało około połowy wagonów cyrkowych. Dwie osoby zginęły na miejscu zaś dwie kolejne zmarły w szpitalu. 17 innych osób zostało rannych i przewiezionych do szpitala. Ze zwierząt żadne nie odniosło poważniejszych obrażeń.

W takim oto cyrku, przemieszczając się z miasta do miasta, siostry Fredyk przemierzyły Stany Zjednoczone i Kanadę niemalże wzdłuż i wszerz. Wraz z liliputami na scenach cyrkowych pojawiały się postacie niezwykłe, typu najwyższy, najgrubsza, zrośnięte bliźniaki, kobieta z czterema nogami itp.

CDN

O siostrach, co Strzelno w świecie rozsławiały - cz. 1

noreply@blogger.com (Marian Przybylski) — Tue, 04 Aug 2026 10:45:00 +0000

Od lewej: trzecia Zofia, czwarta Agnieszka Fredyk'ówne.

Podbiły kraj występując w dziesiątkach miast, w teatrach, hotelach i salach kinowych. Dawała zawsze dwa występy, jeden dla dzieci, drugi dla dorosłych. Występowały min. w słynnym lokalu Alkazar w Lubece, Magdeburgu, Królewcu, Berlinie i wielu innych miastach niemieckich. Odbyły również tournèe po Anglii. W 1925 roku rozpoczęły podbój Ameryki – USA i Kanady...

O siostrach Fredyk pisałem latem 2014 r. Wówczas strzelnianin Zbigniew Fredyk dostarczył mi stary, pękaty album, a w nim około 150 zdjęć trupy cyrkowej: Schippers v. d. Ville Zwergen Stadt zum Dom, czyli spółki Schippers i Ville „Miejska Świątynia Karłów”. Inna nazwa trupy to Liliputaner Schippers und Vanderville’s Zwergenstadt, co w tłumaczeniu na język polski znaczy: Liliputy Schippersa i Vandervillego „Miasto Krasnoludów”. Podróżując po świecie trupa wydała specjalne karty pocztowe z angielskim nadrukiem: Liliputaner, Schippers and Vanderville’s Midged Cirrus - co w wolnym tłumaczeniu oznacza, że kartka pocztowa przedstawia Liliputy z Cyrku Karłów Schippersa i Vandervillego. Początkowo podbiła trupa kraj występując w dziesiątkach miast, w teatrach, hotelach i salach kinowych. Dawała zawsze dwa występy, jeden dla dzieci, drugi dla dorosłych. Jak opisywała ówczesna prasa: Najmniejsi z artystów mieli ok. 1 metra wzrostu. Bawili widownie śpiewem, tańcem i pełną humoru grą. Trupa ta składała się z mężczyzn i kobiet. Posiadała własne piękne kostiumy i odpowiednie dla swoich rozmiarów meble i rekwizyty.

Od lewej Agnieszka i Zofia Fredykówne.

Od lewej: pierwsza Zofia, trzecia Agnieszka Fredykówne w towarzystwie koleżanek oraz Mitzi die Königin aller Riesendamen - Mitzi królowej "wszystkich grubych pań".

Pierwsza od lewej Zofia, czwarta Agnieszka Fredykówne

W tourne'e po Wielkiej Brytanii.

Ogromna większość zdjęć z kolekcji Zbigniewa Fredyka pochodzi z tourne'e po Stanach Zjednoczonych i Kanadzie, które odbyto w latach 20. minionego stulecia (1925-1930). Brały w nim udział również strzelnianki, siostry Agnieszka i Zofia Fredyk. Z opowieści rodzinnych sióstr Fredyk wiadomo, że na tourne płynęły dwoma statkami. W pierwszym znajdowała się trupa cyrkowa wraz z taborem, obsługą techniczną i dyrekcją, zaś na drugim statku płynęła menażeria cyrkowa, czyli zwierzęta ze swoimi opiekunami. Pobyt za oceanem trwał kilka lat i trupa przemieszczała się po kontynencie koleją. Jedno ze zdjęć w albumie dokumentuje przygodę kolejową, kiedy to nastąpiła katastrofa kolejowa. Trupa występowała w największym amerykańskim cyrku ZOO Al. G. Barnes Cirrus „Winter Home”. Cyrkowi temu i występowi w nim sióstr Fredyk poświęcę następną część Opowieści o siostrach co Strzelno w świecie rozsławiały.

W drodze do Ameryki...

Brama największego cyrku na świecie.

W Górach Skalistych.

W rezerwacie Indian.

Pod Wodospadem Niagara.

Zapraszając do zainteresowania się tym tematem pragnę przybliżyć sylwetki dwóch pań urodzonych w Ostrowie k. Strzelna, później mieszkanek naszego miasta, po których przy ul. Kolejowej 9 pozostała piękna willa. Obie pracowały w cyrku niemieckim i występowały również w Polsce. Objechały całe Niemcy, występowały również w Anglii, a za oceanem podbiły serca Amerykanów i Kanadyjczyków. Były w wielu miastach, w górach skalistych i nad wodospadem Niagara. Występowały z cyrkami rodzimymi, obok kowbojów i Indian.

CDN

Strzelnianie w Powstaniu Warszawskim

noreply@blogger.com (Marian Przybylski) — Sat, 01 Aug 2026 14:00:00 +0000

Obchodzimy 82. rocznicę Powstania Warszawskiego, które pochłonęło ok. 180 tysięcy ówczesnych mieszkańców Warszawy, w tym około 20 tysięcy samych powstańców. Ten krwawy zryw ma również swoich bohaterów pochodzących ze Strzelna i okolic. Wielu strzelnian zesłanych w czasie okupacji do Generalnej Guberni osiedliło się w Warszawie. Były to niekiedy całe rodziny. Od początku zamieszkania włączyli się oni w ruch podziemny, a gdy wybuchło powstanie w jego szeregach stanęli również nasi rodacy.

Jedną z rodzin strzeleńskich, która zamieszkała w Warszawie przy ulicy Idzikowskiego 3 byli Grześkowiakowie, Michał i jego żona Łucja z Boeschów wraz z dziećmi. Małżonka Łucja pochodziła ze znanej strzeleńskiej rodziny, a mianowicie sekretarza starostwa powiatowego Edmunda Boesche. Michał był kupcem i restauratorem, dzierżawcą Domu Stowarzyszeń i Kręgielni. Troje synów Michała i Łucji wzięło udział w Powstaniu Warszawskim: Włodzimierz, Ewaryst i Romuald, z których Ewaryst złożył najwyższą ofiarę na ołtarzu Ojczyzny.

Włodzimierz Grześkowiak

Włodzimierz Grześkowiak urodził się 29 grudnia 1922 roku w Strzelnie jako syn Michała i Łucji z Boeschów. Działał w konspiracji w stopniu strzelca i nosił pseudonim „Kuźma”. Posiadał przydział w Komendzie Głównej Armii Krajowej w pułku „Baszta”, batalionie „Bałtyk ”, kompanii B-2 i III plutonie. Walczył na Mokotowie. Po kapitulacji dostał się do obozu jenieckiego z numerem 220506 i przebywał w nim do czasu wyzwolenia. Zmarł 18 lutego 1993 roku.

Ewaryst Grześkowiak

Ewaryst Grześkowiak urodził się 15 maja 1925 roku w Strzelnie w rodzinie Michała i Łucji z Boeschów. Działał w konspiracji w stopniu strzelca i nosił pseudonim „Kuba”. Był w szeregach VI Obwodu (Praga) Warszawskiego Okręgu Armii Krajowej. Posiadał przydział w Komendzie Głównej Armii Krajowej w pułku „Baszta”, batalionie „Bałtyk ”, kompanii B-3. Walczył na Mokotowie. Poległ 27 sierpnia 1944 roku na ulicy Podchorążych. Pochowany został przy ulicy Odyńca w Parku Dreszera. Po wojnie ekshumowany na Cmentarz na Służewie. Śmierć „Kuba” - Ewarysta Grześkowiaka i „Mariana” - Edwarda Szuberta w akcji przy ul. Podchorążych oraz ich pogrzeb w parku Dreszera wspomina Hanna Sygietyńska w książce „Powrót do wspomnień”: -Koledzy nocą przenoszą ich ciała i 29 odbywa się ich pogrzeb w parku Dreszera. Uczestniczymy w nim. Niemiecki samolot zbliża się i pruje w nas, raczej po nas z broni pokładowej.

Na murze pamięci nazwisko „Kuby” - Ewarysta Grześkowiaka jest utrwalone w kolumnie 144 na miejscu 20.

Romuald Grześkowiak

Romuald Grześkowiak urodził się 4 stycznia 1927 roku w Strzelnie jako syn Michała i Łucji z Boeschów. Działał w konspiracji w stopniu strzelca i nosił pseudonim „Gdynia”. Posiadał przydział w Komendzie Głównej Armii Krajowej w pułku „Baszta”, batalionie „Bałtyk ”, kompanii B-3 i III plutonie. Walczył na Mokotowie. Zmarł 16 lutego 1993 roku.

Uczestnikiem Powstania Warszawskiego był strzelnianin Antoni Kowalski, powstaniec wielkopolski 1918-1919 i żołnierz wojny polsko-bolszewickiej. Urodził się 5 lipca 1898 roku w Strzelnie jako syn Franciszka i Wiktorii z domu Kryzel. Do Powstania Wielkopolskiego przystąpił 2 stycznia 1919 roku w Strzelnie. Wstąpił w szeregi strzeleńskiego oddziału powstańczego i brał udział z bronią w ręku w oswobodzeniu miasta. Nazajutrz w grupie oddziałów powstańczych dowodzonych przez ppor. Pawła Cymsa wziął udział w wyprawie na Inowrocław i w dniach 5 i 6 stycznia 1919 roku w krwawych walkach o stolicę Kujaw Zachodnich. Po oswobodzeniu miasta wstąpił w szeregi formującego się Pułku Grenadierów Kujawskich, przekształconego następnie na 5. Pułk Strzelców Wielkopolskich w Inowrocławiu. W walkach powstańczych na odcinku kujawskim frontu północnego brał udział do 20 lutego 1919 roku. Walczył m.in. pod Złotnikami Kujawskimi, jak również na odcinkach: Łabiszyn, Żelechlin, Opoki.

Po zakończeniu powstania służył nadal w macierzystym Pułku przemianowanym w 1920 roku na 59. Pułk Piechoty Wielkopolskiej w Inowrocławiu. Pułk wziął udział w wojnie polsko-bolszewickiej. Do 1930 roku pozostawał w Wojsku Polskim jako żołnierz zawodowy, po czym przeszedł do rezerwy. Zmobilizowany w sierpniu 1939 roku wziął udział w wojnie obronnej. W czasie okupacji zamieszkał w Warszawie. Działał w konspiracji w stopniu starszego sierżanta pod pseudonimem „Sęp”. W czasie Powstania Warszawskiego posiadał przydział w oddziale Komendy Głównej Armii Krajowej w pułk „Baszta”, batalion saperów Okręgu Warszawskiego AK. Walczył w kompanii saperów w Śródmieściu, na Mokotowie w kanałach. Po kapitulacji dostał się do niewoli niemieckiej z numerem jenieckim 1598. Po wojnie mieszkał w Warszawie. Uchwałą Rady Państwa nr: 05.02-0.301 z dnia 5 maja 1958 r. został odznaczony Wielkopolskim Krzyżem Powstańczym 1918-1919 za czynny udział z bronią w ręku w Powstaniu Wielkopolskim. Zmarł 27 czerwca 1970 roku w Warszawie.

Pośród strzelnianami, powstańcami warszawskimi byli ziemianie i ich synowie wypędzeni ze swych kujawskich i wielkopolskich majątków. Wspomnę rodzinę Jaruzelskich z Siemionek, Pętkowskich z Kuśnierza, Zabłockich z Golejewa czy Maringe z Lenartowa. Leonard Witold Maringe (1890-1966) w 1919 roku nabył majątek Lenartowo w gminie Strzelno-Południe w powiecie strzeleńskim. Od 1917 roku żonaty z Zofią Wygnanowską, z którą miał siedmioro dzieci. W 1939 roku liczna rodzina została wysiedlona przez Niemców do Generalnej Guberni i zamieszkała w Warszawie. Już od listopada 1939 roku współdziałał w organizowanej przez mjr. Jana Włodarkiewicza pseudonim „Darwicz“ konspiracyjnej organizacji Tajna Armia Polski - Znak - Konfederacja Zbrojna (TAP), w której przejął zagadnienia rolne. Następnie był dyrektorem Departamentu Rolnictwa w Delegaturze Rządu na Kraj. Kierował akcją szkolenia rolników dla przyszłej administracji państwowej i spółdzielczości rolniczej oraz przygotowywał założenia powojennego ustroju wsi polskiej, które później, w czasie powstania warszawskiego, ogłoszono w Dzienniku Ustaw. Dwoje synów Leonarda wzięło udział w Powstaniu Warszawskim i złożyło największą ofiarę na ołtarzu Ojczyzny.

Andrzej Maringe

Andrzej Maringe urodził się 1 lipca 1919 roku w Lenartowie jako syn ziemianina Leonarda Witolda i Zofii z domu Wyganowska. Lata młodzieńcze spędził z rodzicami w majątku Lenartowo. W 1939 roku ukończył gimnazjum w Poznaniu. W tym samym roku został wysiedlony wraz z rodzicami i rodzeństwem do Generalnego Gubernatorstwa. Rodzina zamieszkała w Warszawie, gdzie działał w konspiracji pod pseudonimem „Andrzej“ w stopniu kaprala podchorążego, w Związku Walki Zbrojnej -AK. W powstaniu walczył w oddziale Armii Krajowej w zgrupowaniu „Radosław“, w batalionie „Czata 49“ i plutonie porucznika „Ruska“. Walczył w rejonach: Wola - Stare Miasto - kanały - Śródmieście - Górny Czerniaków. Poległ 18 września 1944 roku na ul. Okrąg 5, na Górnym Czerniakowie. Po wojnie ekshumowany i pochowany na Cmentarzu Powązkowskim (kw. 4, rząd I, p.4) przy Alei Katakumbowej w grobowcu rodzin Boretti-Maringe.

Upamiętniony został na murze pamięci w kolumnie 141 na miejscu 27.

Powstanie Warszawskie, 5 sierpnia 1944 r. tereny Domu Starców przy ul. Karolkowej. Żołnierze z batalionu Czata 49. Trzeci od lewej stoi kpr. pchor. Andrzej Maringe ps. Andrzej

Leszek Maringe, młodszy brat Andrzeja, urodził się w 1923 roku w Lenartowie jako syn ziemianina Leonarda Witolda i Zofii z domu Wyganowska. Lata młodzieńcze spędził z rodzicami w majątku Lenartowo. Był uczniem szkoły średniej, kiedy naukę przerwał wybuch II wojny światowej. W 1939 roku został wysiedlony wraz z rodzicami i rodzeństwem do Generalnego Gubernatorstwa. Rodzina zamieszkała w Warszawie, gdzie działał w konspiracji pod pseudonimem „Leszek“. W powstaniu walczył w stopniu kaprala w oddziale Armii Krajowej w zgrupowaniu „Radosław“, w batalionie „Czata 49“ i plutonie porucznika „Ruska“. Walczył w rejonach: Wola - Stare Miasto. Zmarł w wyniku odniesionych ran w sierpniu 1944 r. Miejsce spoczynku nieznane. Jego nazwisko wyryte jest symbolicznie na płycie nagrobnej rodziny Maringe na Cmentarzu Powązkowskim.

Do grupy powstańców urodzonych na terenie powiatu strzeleńskiego dochodzi jeszcze plut. pchor. Tadeusz Wieszczycki ps. „Grzymała”, dowódca drużyny. Urodził się 5 stycznia 1922 roku w Jerzycach w powiecie strzeleńskim jako syn ziemianina Zygmunta i Jadwigi z domu Zabłocka. W latach 1929-1934 uczęszczał do Szkoły Przygotowawczej im. Marii Konopnickiej w Inowrocławiu. W latach 1934-1938 był uczniem Gimnazjum Męskiego im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu. W czerwcu 1939 roku zdał egzamin wstępny do Liceum Rolniczego w Bydgoszczy. W pierwszych tygodniach okupacji niemieckiej, po utracie dotychczasowego miejsca zamieszkania oraz spodziewając się represji Tadeusz wraz z siostrą Barbarą, bratem Józefem oraz wujem Józefem Zabłockim ziemianinem z Golejewa przenieśli się do rodziny w Generalnej Guberni i zamieszkali w Warszawie przy ulicy Chmielnej 20 mieszkanie nr 5.

Tadeusz Wieszczycki

W konspiracji działał od 1941 roku, będąc członkiem Związku Walki Zbrojnej - AK. W latach 1942-1943 odbył konspiracyjne szkolenie wojskowe uzyskując stopień plutonowego podchorążego. Posiadał przydział do Okręgu Warszawskiego Armii Krajowej w I Obwodzie „Radwan“ w Śródmieściu, 4. Rejonie „Reguła“ („Zagończyk“) - Wojskowa Służba Ochrony Powstania, XI zgrupowaniu WSOP i 45. kompanii WSOP, w której był dowódcą drużyny. Następnie walczył w rejonie Wola - Stare Miasto w Grupie „Północ“ na odcinku „Kuba“-„Sosna“ w batalionie „Chrobry I“. Jako ranny przebywał w szpitalu powstańczym mieszczącym się obok kwater „Chrobrego“ i zajmującym dolne kondygnacje Pasażu Simonsa przy ul. Nalewki 2 a róg Długiej. 31 sierpnia 1944 roku budynek został zbombardowany przez niemieckie lotnictwo i uległ całkowitemu zawaleniu. Plut. pchor. Tadeusz Wieszczycki ps. „Grzymała” poległ pod jego gruzami, wraz z 200 innymi osobami, głównie żołnierzami batalionu „Chrobry I“. Upamiętniony został na murze pamięci w kolumnie 206 na miejscu 67 oraz na tablicach w kościele Św. Antoniego przy ul. Senatorskiej w Warszawie.

W Powstaniu brała udział siostra Tadeusza, Barbara ps. „Wojciechowska“. W konspiracji działała w Delegaturze Rządu na Kraj w Państwowym Korpusie Bezpieczeństwa m.st. Warszawy w XVI Komisariacie przy ulicy Wiktorskiej 8. W czasie Powstania Warszawskiego przydzielona została do Komendy Głównej Armii Krajowej do Oddziału VI Biura Informacji i Propagandy. Pracowała w Referacie PŻ, Podwydziale „Pomocy Żołnierzowi“ w kuchni przy ul. Chmielnej 17.

Eustachy Lech Działowski

Jedną z pierwszych ofiar Powstania Warszawskiego był mieszkaniec Kołudy Małej ppor. Eustachy Lech Działowski. Majątek ten leżał przy samej granicy z powiatem strzeleńskim i obecnie pałac, w którym on mieszkał należy do właściciela „Sanplastu“ z Wymysłowic. Eustachy urodził się 14 sierpnia 1914 roku w Kołudzie Małej, której był ostatnim przedwojennym właścicielem. Był synem Zygmunta Działowskiego (1876-1918) właściciela Działowa, Kołudy Małej i Skalmierzyc oraz Antoniny Cyprysińskiej (1884-1977). W Warszawie posiadał mieszkanie przy ulicy Mokotowskiej, tam też zamieszkał, kiedy nie mógł już wrócić w 1939 roku w rodzinne strony. W 1938 r. został przydzielony do 18 Pułku Ułanów Pomorskich w Grudziądzu. We wrześniu 1939 r. był dowódcą 2. plutonu w 3. szwadronie pułku. Pułk jego 1 września 1939 r. stoczył bój pod Krojantami - słynną szarżę. 4 września pułk przestał istnieć, a ppor. Eustachy Lech Działowski przedarł się do Warszawy. Tam rozpoczął pracę w konspiracji. Przybrał pseudonim „Prawdzic” i został dowódcą 1109 plutonu w 3. szwadronie im. ppłk. Mariana Skrzyneckiego. Szwadron ten wchodził w skład 1. Dywizjonu 7. pułku ułanów lubelskich „Jeleń” w zgrupowaniu Armii Krajowej. Z wybuchem powstania walczył w Śródmieściu Południe. Zginął pierwszego dnia w Alejach Szucha w ataku na dzielnicę policyjną i główną siedzibę Gestapo. Prawdopodobnie ciężko ranny, został zamordowany przez Niemców w grupie rannych i sanitariuszek Dywizjonu „Jeleń”. Upamiętniony został na murze pamięci w kolumnie 168 na miejscu 13. Pośmiertnie został odznaczony Krzyżem Virtuti Militari V klasy.

I już na zakończenie wspomnę, że wybuch Powstania Warszawskiego zastał rodzinę Jaruzelskich z Siemionek na Ochocie w kamienicy przy ulicy Uniwersyteckiej 4. Ojciec Władysław był żołnierzem ZWZ-AK, syn Janusz członkiem AK, natomiast młodszy Andrzej swój los wojenny związał z „Szarymi Szeregami“ walcząc w Batalionie szturmowym. 8 sierpnia 1944 roku Ochota została zdobyta przez brygadę SS Kamińskiego (RONA). Władysław Jaruzelski wraz z rodziną oraz mieszkańcami kamienicy wśród grabieży i zabójstw, zdołał przedostać się przez „Zieleniak“ do obozu w Pruszkowie. Z tego obozu Jan Pętkowski z Kuśnierza, Kożuszkowa i Woli Kożuszkowej, wraz z księciem Januszem Radziwiłłem uratował 500 osób po Powstaniu Warszawskim. Dodam, ze syn Radziwiłła Stanisław Albrecht Radziwiłł był mężem Caroline Lee Bouvier a przez to szwagrem prezydenta Stanów Zjednoczonych Johna Fitzgeralda Kennedy'ego.

Foto: Muzeum Powstania Warszawskiego i archiwum bloga

Gozdanin pełen tajemnic – cz. 5.

noreply@blogger.com (Marian Przybylski) — Fri, 24 Jul 2026 11:06:10 +0000

Zdjęcie pochodzi ze "Złotej Księgi Ziemiaństwa Polskiego", wydanej w 1929 roku.

To już ostatnia część opowieści o majętności Gozdanin. Dzisiaj będzie o burzliwych losach tutejszych dóbr i ich kolejnych właścicielach: Taczanowskich, Gutsche, Szrantach i Bayerach. Zapewne mieszkańcy Gozdanina dopowiedzą historię powojenną miejscowości, która z części dominialnej zmieniła się po 1945 roku w wieś włościańską... Wersja papierowa opowiadania posiada pełną bibliografię wraz z przypisami źródłowymi.

Wpisem do księgi wieczystej majętności Gozdanin z 6 grudnia 1919 roku nowym właścicielem dóbr został daleki krewny Wandy z Tacznowskich i Apolinarego Osowickich, Władysław Taczanowski. Niewiele informacji o jego działalności przetrwało do czasów nam współczesnych. Władysław Taczanowski herbu Jastrzębiec urodził się 16 września 1889 roku w Siedleminie w powiecie Jarocińskim (zmarł w 1961 r.). Był synem Józefa Mikołaja Adama i Barbary Jadwigi z Jerzykiewiczów. W 1909 roku został absolwentem Wyższej Szkoły Agronomicznej w Szamotułach, z prawem do odbycia rocznej służby wojskowej. Była to szkoła kształcąca na poziomie gimnazjów. Żonaty był z Izabelą Piottuch-Kublicką – ślub zwarli 25 października 1915 roku w Poznaniu. Małżonkowie mieli sześcioro dzieci. W 1921 roku Władysław Taczanowski został ustanowiony sędzią pokoju przy Sądzie Powiatowym w Mogilnie.

Tak prezentowała się południowa część parku w 1929 r. - zdjęcie ze "Złotej księgi ziemiaństwa polskiego". Poniżej to samo miejsce wiosną 2026 r. - wyschnięty staw z pozostałościami wyspy.

19 lutego 1921 roku wystąpił on do Ministerstwa Rolnictwa Byłej Dzielnicy Pruskiej w Poznaniu o umożliwienie zaopatrzenia się majątku Gozdanin w ospę i kukurydzę paszową. Prośbę swą uzasadniał, iż na apel Ministerstwa dostarczył 300 cetnarów owsa siewnego oraz 300 cetnarów jęczmienia siewnego na zaopatrzenia Kresów, w związku z czym pozbył się własnych zapasów. Jak sprawa została sfinalizowana, niestety niewiadomo.

Zachodnia ściana parku w Gozdaninie ze stuletnimi brzostami i kortem tenisowym w 1929 r. - zdjęcie ze Złotej księgi ziemiaństwa polskiego. Poniżej miejsce po korcie tenisowym - wiosna 2026 r.

Z kolei w 1922 roku dowiadujemy się o strajku, który dotknął majątek Gozdanin. O całej sytuacji związanej z protestem robotników rolnych pisał sam dziedzic Władysław Taczanowski na łamach „Gazety Powszechnej”. A oto i treść tego listu: - Jak i w całej Wielkopolsce, tak i powiecie mogileńskim nawiedził nas strajk rolny, między innymi majątkami i Gozdanin stał się świadkiem tego chwilowego przewrotu. Żniwa były

w całej pełni, deszcze aż nadto faworyzowały pola gozdaninskie, smutek ogarnął każdego, gdy widział marnujące się plony ciężkiej znojnej pracy, która przecież przede wszystkim

miała na celu, aby Ojczyznę naszą wzbogacić w zasoby chleba, tej podstawowej strawy ludności. Wszystko jednakże nie wzruszyło robotnika rolnego, którego egoizm osobisty podniecony brutalną, Państwu wrogą, agitacją, pchnął do tego tak wysoce bezwzględnego strajku.

Lecz dzielni Gębiczanie nie pozwolili na to, aby płody naszej ziemi żywicielki zmarniały, dlatego więc jak jeden mąż pospieszyli wszyscy ochoczo i rojno z rączą pomocą. Widziało się tam między niemi i młodych i starszych, przemysłowców, rzemieślników, sokołów i mieszczan, którzy z fantazją i werwą natychmiast rozpoczęli w pocie czoła swą owocną działalność. Nie wątpliwie cala ta akcja ze strony dzielnej ludności miasteczka Gębice zasługuje na słowa najwyższego uznania, ona bowiem o głębokim zrozumieniu żywotnych potrzeb naszego kraju, oraz o zdrowym duchu narodowym i prawdziwym poczuciu obywatelskim, które pierwotnym zakusom komunistycznym niezłomnie stawiły czoło.

Zatem na tej drodze poczytuję to sobie za miły obowiązek złożyć obywatelom Gębic szczere słowa wdzięczności i podziękowania. Gozdanin, dnia 19 sierpnia 1922. Władysław Taczanowski.

Gozdanin - dom trzyrodzinny urzędników majątkowych (1987 r.).

Po sprzedaży w 1926 roku Gozdanina, Taczanowski nabył folwark Stęszewko k. Pobiedzisk – 185ha i tam wraz z rodziną zamieszkał. Tymczasem nowym właścicielem dóbr gozdanińskich od 20 lutego 1926 roku został Stanisław Gutsche (1868-1938) z Granowa, który dotychczas jako dyrektor zarządzał majątkami Olgierda Czartoryskiego - będąc od 1910 roku jego pełnomocnikiem. Był on również członkiem Rady Nadzorczej Banku Kwilecki, Potocki i Spółka oraz sodalistą marianus.

Wkrótce, bo po upływie roku, 30 kwietnia 1927 roku Gutsche sprzedał Gozdanin Aleksandrowi Szrantowi. Tak krótki okres posiadania dóbr nasuwa przypuszczenie, że Gutsche zakupił Gozdanin li tylko po to, by na tej transakcji zarobić. Nowy właściciel Aleksander Józef urodził się 26 lutego 1878, zmarł 15 lipca 1951 we Wronkach, syn Wiktora i Leonardy z Langnerów. Ojciec Wiktor Szrant był doktorem medycyny i chirurgii (studia uniwersyteckie w Halle ukończył 21 maja 1874 roku). Aleksander Szrant 30 czerwca 1909 roku w Łękach Wielkich poślubił Jadwigę Tadrzyńską (1887-1963) córkę Kazimierza i Stanisławy z Jachimowiczów. Małżonkowie mieli 3 córki: Halinę Wandę (1910-2002), Janinę Marię (1911-2011), Marię Aleksandrę (1917-1996).

W młodości Aleksander był członkiem Towarzystwa Tomasza Zana w Gimnazjum w Ostrowie Wlkp., które ukończył w kwietniu 1895 roku z prawem jednorocznej służby wojskowej. Pasjonował się grą w brydża i był zapalonym myśliwym. Przed rokiem 1910 objął w dzierżawę majętności Kurnatowice (553ha) w dobrach Hektora hr. Kwileckiego. Wówczas to zaangażował się w działalność instytucji polskich w powiecie międzychodzkim - był wicepatronem Kółek Rolniczych, prezesem Kółka Rolniczego w Sierakowie, członkiem pierwszego zarządu Spółdzielni „Rolnik” w Sierakowie, członkiem zarządu Towarzystwa Czytelni Ludowych na powiat międzychodzki i skwierzyński. Również zaangażował się w przygotowania i wspieranie Powstania Wielkopolskiego 1918-1919. W 1920 roku mieszkał w Kurnatowicach. W latach 20. XX w. był właścicielem majątku Niewierz w powiecie szamotulskim. Równocześnie z Gozdaninem posiadał, zakupiony w roku 1926 roku od hrabiny Izabeli Tyszkiewiczównej-Łohojskiej herbu Leliwa, majątek Niewierz w powiecie szamotulskim - 3 km od Dusznik (277ha). Od połowy lat 20-tych XX w. występuje również jako dzierżawca od Skarbu Państwa Polskiego majętności Bolewice w pow. nowotomyskim, której łączny areał użytków rolnych wynosił 535ha. Majątek posiadał gorzelnię i suszarnię, a specjalizował się w reprodukcji uznanych odmian ziemniaków i nasion buraków cukrowych. Był wójtem gminy Gębice, członek BBWR i z jego listy w 1930 roku kandydat na posła do Sejmu RP. Gozdanin sprzedał we wrześniu 1932 roku kupcowi z Poznania.

Z czasów Aleksandra Szranta zachował się opis majętności, który został zawarty w opracowaniu-albumie Złota księga ziemiaństwa polskiego: - Gospodarstwo prowadzone jest intensywnie. Uprawa roli znajduje się w wysokiej kulturze. Cały majątek zmeliorowany. Prowadzona jest na szeroką skalę plantacja buraków cukrowych oraz reprodukcja nasion buraczanych dla Firmy Aleksander Janasz w Dańkowie. Majątek posiada nowoczesne maszyny rolnicze, w tym pług motorowy. Zabudowania są skanalizowane. Własna elektrownia dostarcza prądu oświetlającego. Do stacji PKP w Gębicach prowadzi własna kolejka około 4 kilometrowa. Obora mleczna mieści 60 szt. krów rasy czarno-nizinnej. Prowadzona jest hodowla konia remontowego; klacze zarejestrowane w księdze hodowlanej. Obszar majątku około 500ha, w tym łąk i pastwisk 50ha, wody 5ha, lasu 10ha, resztę stanowi ziemia uprawna pszenno-buraczana. W 1930 roku urzędnikiem gospodarczym u Szranta był Wacław Dobrzykowski.

Gozdanin - zdjęcie lotnicze z 1958 r. z widocznymi budynkami pofolwarcznymi i dworem, który został rozebrany w 1977 r.

Wpisem do Księgi wieczystej od 19 listopada 1932 roku majątek ziemski Gozdanin w powiecie mogileńskim obszaru około 2000 mórg, przejął na własność drogą kupna Brunon Bayer z Poznania. Wiemy, że był on właścicielem willi oraz szeregu terenów budowlanych w mieście i w tamtejszych kręgach nazywany był również kapitalistą. Mieszkał w Poznaniu przy ul. Skarbowej nr 8. Brunon Valentin Bayer urodził się 14 lutego 1883 roku w Murowanej Goślinie w rodzinie katolickiej jako syn mistrza rzeźnickiego Johanna i Emilii z Maciejewiczów. 23 kwietnia 1910 roku poślubił w Poznaniu Agnieszkę Alankiewicz ur. 20 kwietnia 1890 roku w Poznaniu, córkę rzeźnika Ignacego i Gertrudy z Kinowskich – Brunon był wówczas rzeźnikiem. Małżonkowie mieli pięcioro dzieci: Leo Stefana (*1911, +1915), Alfonsa Ignacego (1912), Zofię Marię (1913), Feliksa Henryka (*1916, +1919), Luizę Stefanię (1918). W czerwcu 1915 roku rodzina Bayerów przeniosła się do Drezna. Tam Brunon dorobił się dużego kapitału i z rodziną powrócił do Poznania. Agnieszka z Alankiewiczów Bayer zmarła w wieku lat 49, w Gozdaninie. Jej pogrzeb odbył się 31 sierpnia 1939 roku w Poznaniu na cmentarzu parafialnym przy ul. Bluszczowej. Już po wojnie, 10 lipca 1948 roku zmarł w Poznaniu dziedzic Gozdanina Brunon Bayer. Pochowany został 13 lipca tegoż roku obok swojej żony Agnieszki na cmentarzu przy ul. Bluszczowej.

Pomnikowe dęby, za którymi (w kierunku wsi) stał do 1977 r. piękny dwór ziemiański.

Bayerowie byli przykładem ludzi, którzy dzięki wytężonej pracy dorobili się kapitału pozwalającego im stać się właścicielami dużego majątku ziemskiego. Brunon gospodarzył się na dobrach gozdanińskich w miarę dobrze. Z tego okresu zachowało się kilka informacji, które pozwalają nieco rozjaśnić obraz Gozdanina lat 30. XX w. Dwa z tych wydarzeń dotyczyły prac budowlano-remontowych i znalazły one swoje miejsce na łamach prasowych w związku z wypadkami im towarzyszącymi. Pierwsza z relacji została opatrzona dość sensacyjnym wprowadzeniem, mówiącym o tym, że w czerwcu 1934 roku dekarze spadli z dachu stodoły, łamiąc sobie nogi: - W Gozdaninie pod Gębicami wydarzył się nieszczęśliwy wypadek. Zatrudnieni przy naprawianiu dachu stodoły trzej dekarze: Wożniak, Wańkowski i Koszorek wskutek oderwania się drąga, na którym stali, spadli z wysokości 15m na ziemię. Koszorek i Woźniak doznali złamania obu nóg oraz ogólnego potłuczenia. Wańkowski zaś tylko potłukł się. Nieszczęśliwych odwieziono natychmiast samochodem do szpitala.

Z drugiej relacji dowiadujemy się o wypadku w trakcie rozbiórki w maju 1936 roku stajni majątkowej, choć tak właściwie była nią przebudowa górnej kondygnacji obiektu, wystawionego jeszcze w 4. ćwierci XIX w. (przed 1884 r.) najprawdopodobniej przez ówczesnego właściciela Ignacego Bielickiego. W trakcie tej przebudowy usunięto ze szczytu południowego inicjały „I-B” – Ignacy Bielicki i zastąpione je inicjałami „B-B” – Brunon Bayer. Do dzisiaj te ostatnie są widoczne na budynku po byłej stajni. Co ciekawe, na poddaszu stajni znajdował się wodociąg grawitacyjny dostarczający wodę do dworu i innych budynków folwarcznych. A oto i ta relacja: - W Gozdaninie koło Gębie (pow. mogileński) przy podcinaniu kozła podczas rozbiórki stajni, znajdujący się na wiązaniach drzewnych cieśle, w liczbie pięciu, naraz runęli na ziemię. Wypadek miał przykre następstwa, jeden z cieśli Wojnarowski, skutkiem upadku, doznał złamania nóg i ogólnych obrażeń. Okaleczonego umieszczono natychmiast w szpitalu w Strzelnie. Reszta pracowników poza lekkimi, zewnętrznymi obrażeniami, poważniejszych okaleczeń nie doznała i po wypadku przystąpiła do przerwanej pracy.

Stajnia w Gozdaninie 2026 r.

Ciosem dla właściciela majętności było objęcie Gozdaninia rządowym planem parcelacyjnym na 1939 rok. Rozporządzeniem Rady Ministrów o ustaleniu planu parcelacyjnego na 1939 rok 260ha z nieruchomości Gozdanin Brunona Bayera miało zostać rozparcelowanych. Co było przyczyną tej decyzji trudno dziś ustalić? W pierwszej kolejności brano majątki, które były zadłużone i nie rokowały zwiększenia opłacalności produkcji. Zgodnie z obowiązującym prawem przymus parcelacyjny wykonywano za odszkodowaniem.

Ostatnim wydarzeniem odnotowanym w kronice międzywojennego Gozdanina była śmierć żony właściciela majątku ziemskiego, Agnieszki z Alankiewiczów Bayer. Zmarła ona w wieku 49 lat, w Gozdaninie i została pochowana w przeddzień wybuch II wojny światowej – 31 sierpnia 1939 roku w Poznaniu.

Z nastaniem okupacji nazwę wsi przechrzczono na niemiecki Güldenhof – Złoty Dwór. Podobnie jak inne majątki ziemskie w okupowanym Kraju Warty tak i Gozdanin został przejęty przez Urząd Ziemski dla Okręgu Rzeszy Warty - Bodenamt für den Reichsgau Warthe i przyznany w powiernictwo. Po zakończeniu działań wojennych w 1945 roku majątek Gozdanin przejęła władza ludowa na cele reformy rolnej i poddała jego obszar parcelacji, tworząc niewielkie gospodarstwa rolne. Tak powstałe gospodarstwa przydzielono byłym pracownikom majętności oraz osadnikom za wyliczoną i rozłożoną w ratach odpłatnością. Ale już w latach stalinowskich utworzono w Gozdaninie na bazie tychże gospodarstw Rolniczy Zespół Spółdzielczy „Zjednoczenie”. Funkcjonował on w latach 1953-1961 i z racji mizernych wyników został zlikwidowany.

Przydzielając gospodarstwa, przydzielono również przyszłym rolnikom mieszkania we dworze oraz części budynków pofolwarcznych. Rabunkowa gospodarka sprawiła, że obiekty te uległy stopniowej degradacji i z czasem zostały rozebrane. Cegłę rolnicy wykorzystali do stawiania własnych siedlisk w obrębie przyznanych im gruntów. Tzw. resztówka pomajątkowa została przydzielona Gminnej Spółdzielni „SCh” w Orchowie, która prowadziła tutaj część swojej działalności – skup zboża i tucz trzody chlewnej. Od 1976 roku działalność tą przejęła GS „SCh” w Mogilnie. Na tym kończę moją opowieść o Gozdaninie, którą możecie sami kontynuować, dopowiadając tzw. opowieść z własnego podwórka – czyli dzieje wsi po1945 roku do czasów współczesnych.

Koniec.

Gozdanin pełen tajemnic – cz. 4.

noreply@blogger.com (Marian Przybylski) — Wed, 15 Jul 2026 07:20:49 +0000

Apolinary Osowicki dziedzic na Gozdaninie - foto w parku przydworskim.

To już czwarta część opowieści o Gozdaninie, którą po raz pierwszy w tak obszernym opracowaniu możecie poznać. Bogato ilustrowana starymi zdjęciami przeniesie nas dzisiaj w czasy Chłapowskich – Zofii z Jaczyńskich Chłapowskiej, córki Czesława i Marianny z Bielickich oraz Osowickich – dr. Apolinarego i jego małżonki Wandy z Taczanowskich córki II Ordynata na Taczanowie Antoniego Wincentego Taczanowskiego, członka dziedzicznego Izby Panów w Królestwie Pruskim. Zapraszam do lektury!

Osamotniona po śmierci: córki, męża i dwóch synów dziedziczka Marianna Bielicka nie była w stanie zarządzać tak dużą majętnością, dlatego czynności te scedowała na zięcia, Czesława Felicjana Jaczyńskiego, męża przedwcześnie zmarłej w 1873 roku córki Marianny. To ich dzieci: Zofia Irena urodzona 10 września 1871 roku, wówczas licząca 13 lat i Kazimierz urodzony 1 grudnia 1872 roku – lat 12, zostali wyznaczeni do przejęcia w przyszłości dóbr gozdanińskich. Cała trójka Jaczyńskich zamieszkiwała w zagoplańskiej majętności Piaski. Natomiast babcia Marianna z Paruszewskich Bielicka przeniosła się do kupionej przed laty willi Zofijówka w Mogilnie i tam 17 lipca 1890 roku dokonała żywota. Zgodnie z ostatnią wolą została pochowana w grobie familijnym w Kwieciszewie. Zapisem testamentowym z 19 stycznia 1878 roku opublikowanym 6 lutego 1890 roku Gozdanin przypadł wnuczce Zofii Irenie Jaczyńskiej, a Marcinkowo i Bielice wnukowi Kazimierzowi Jaczyńskiemu, dzieciom przedwcześnie zmarłej córki Marianny zamężnej za Czesława Jaczyńskiego z zagoplańskich Piasków. Kazimierz otrzymał jeszcze później po ojcu majętność Piaski z folwarkiem Marcinki o areale 633ha.

Marianna z Bielickich Jaczyńska, żona Czesława i matka Zofii oraz Kazimierza.

Marianna z Paruszewskich Bielicka była znaną osobą i to nie tylko w kręgach ziemiańskich. Cieszyła się ogromnym szacunkiem i poważaniem. W1867 roku kupiła od Niemca Stefenhagena piękną willę i po śmierci męża w niej zamieszkała. A oto krótkie wspomnienie pośmiertne o śp. Mariannie: Śp. Marcyanna urodziła się w 1830 roku w Kobylnikach na Kujawach z rodziców Sylwestra i Maryi z Jaczyńskich Paruszewskich; wychowanie otrzymała bardzo staranne, to też poszedłszy za mąż za śp. Ludwika Bielickiego, dziedzica wsi Gozdanina i Marcinkowa, od razu podjęła stanowisko, jakie jej w społeczeństwie przypadło. Zmarła była wzorową żoną i matką, idealną panią dla służących, którzy do końca swego zwykle u niej pozostawali. Ale Bóg nie oszczędzał śp. Bielickiej, zabrawszy ukochanych rodziców, męża, wszystkie z kolei dzieci powołał do siebie, przecież mężna ta i na wskroś religijna kobieta nie ugięła się pod brzemieniem cierpień - odtąd pozbawiona najbliższych przygarnęła do siebie całą rodzinę, zastępując sierotom matkę. Zofijówka, którą po śmierci męża zamieszkała, stała się prawdziwym ogniskiem ciepła rodzinnego i pomocy dla wszystkich potrzebujących - z najdalszych stron biedni zwracali się o wsparcie, a tego zmarła nikomu nie odmawiała. Ofiarność jej była bez granic, ręka jej bowiem była otwarta zawsze, czy to chodziło o cele wyższe, czy też o prosty datek, pomimo tego umiała utrzymać majątek, choć długie jej były lata wdowieństwa. Strata tej zmarłej jest niepowetowana nie tylko dla całej rodziny, ale dla całego społeczeństwa, które w śp. Bielickiej traci znów jeden typ prawdziwej matrony polskiej. (…).

Zofia z Jaczyńskich Chłapowska - pani na Gozdaninie.

24 kwietnia 1892 roku Zofia Irena Jaczyńska córka Czesława i Marianny z Bielickich w kościele parafialnym w Piaskach zawarła związek małżeński z 29-letnim kawalerem Janem Wacławem Nepomucenem Chłapowskim herbu Dryja z Lgina synem Stanisława i Zofii z Kurnatowskich. Jan Nepomucen Chłapowski był wnukiem gen. Dezyderego Chłapowskiego herbu Dryja, urodził się 28 września 1863 roku w Szołdrach. Studiował rolnictwo w Hohemheim w Wirtembergii i służył w pułku ułanów saskich. 2 lipca 1892 roku dopisany został do hipoteki majątku żony – Gozdanina i tam małżonkowie zamieszkali. Jan również był właścicielem Lginia w pow. wschowskim, który sprzedał w 1894 roku. W 1894 roku był inicjatorem powołania kółka rolniczego w Wylatowie, którego został prezesem. Jemu przypisuje się rozbudowę dworu w Gozdaninie o północną oficynę. W 1896 roku zorganizował w Gozdaninie wystawę inwentarza – koni, bydła, owiec, trzody chlewnej, drobiu oraz - przemysłu domowego, zbóż, okopowych i innych. Na imprezie obecny był sam patron Kółek Rolniczych Maksymilian Jackowski. Rok później miała miejsce druga tego typu wystawa w Gozdaninie o podobnych rozmiarach, która równie znakomicie wypadła. 1 marca 1899 roku Jan i Zofia Chłapowscy sprzedali Gozdanin Zygmuntowi Chłapowskiemu z Turwi oraz Teodorowi Mańkowskiemu z Rudek. Nowi właściciele zostali w tymże dniu dopisani do hipoteki majętności ze wskazaniem, że każdy z nich dysponował po ½ Gozdanina. W tym też roku Jan i Zofia Chłapowscy zamieszkali w majętności Goździchowo w powiecie grodziskim, własności jego brata Dezyderego Chłapowskiego. Po sprzedaży w 1907 roku Goździechowa przez Dezyderego, Zygmuntowi Chłapowskiemu z Turwi byli właściciele Gozdanina przenieśli się do nabytego w 1909 roku Chotowa w powiecie ostrowskim.

Szczyt budynku stajni w Gozdaninie oraz rysunek przyziemia - foto z 1987 r.

Po pięciu latach w 1914 roku Chotowo sprzedali Jerzemu Niemojewskiemu i przenieśli się do Poznania. Pod koniec wojny działał w organizacjach podziemnych w Poznaniu. 27 grudnia 1918 roku był komendantem Bazaru, w którym zamieszkiwali Ignacy Paderewski i misja aliancka. 13 stycznia 1919 roku Jan Chłapowski został komisarycznym prezesem Wielkopolskiej Izby Rolniczej. W marcu 1919 roku został mianowany przez Komitet Naczelnej Rady Ludowej porucznikiem i rotmistrzem, a krótko potem majorem. Komisarycznym prezesem Wielkopolskiej Izby Rolniczej był do 1 maja 1919 roku, po czym przeszedł do Komisariatu Naczelnej Rady ludowej i został w nim szefem Urzędu Wojewódzkiego. Zmarł nagle w Poznaniu 2 lipca 1919 roku. Jego pogrzeb był manifestacją z udziałem władz świeckich i duchownych, trumnę wieziono na lawecie armaty ciągnionej przez osiem koni. Pochowany jest w Brodnicy. Po śmierci męża Zofia Chłapowska znalazła się w trudnej sytuacji finansowej, mieszkała w Poznaniu przy ul. Matejki. W 1932 roku zamieszkała w Tarnówku w dworku nabytym przez jej bratanka Władysława Jaczyńskiego. Zmarła w Podkowie Leśnej w 1952 roku. Jan i Zofia Chłapowscy mieli pięcioro dzieci: Dezyderego, Tadeusza, Kazimierza, Stanisławę i Zofię.

My zaś wracamy do 1899 roku, do nowych nabywców Gozdanina i prześledźmy dalsze losy tej ziemskiej posiadłości. Rozpocznijmy od informacji prasowej, z której dowiadujemy się, że: - Dobra rycerskie Gozdanin w powiecie mogileńskim, na które to sobie kolonizacja już zęby ostrzyła, wielkości 3083 mórg pięknej ziemi oraz nieruchomość Wylatowo nr 95 - 10 mórg obszaru nabyli dziedzic p. Zygmunt Chłapowski z Turwi pod Kościanem i dziedzic p. Teodor Mańkowski z Rudek pod Szamotułami i to wspólnie za cenę 660 000 marek. „Szczęść Boże” owym pp., którzy uratowali kawał ziemi, i daj Boże, żeby owego kawała ziemi z rąk swych na pastwę i hańbę narodu polskiego nie puścili. Majątek należał do p. Jana Chłapowskiego i jego żony Zofii z Jaczyńskich. Państwo Chłapowscy przed 4 laty także pozbyli się pięknego majątku Lgiń pod Wschową.

Sprzedający jak i nabywcy spokrewnieni byli ze sobą i ich udział w transakcji wynikał raczej z patriotyzmu niźli z chęci zysku. Zygmunt Chłapowski był wnukiem gen. Dezyderego Chłapowskiego i kuzynem Jana z Gozdanina. Spokrewniony z nimi był poprzez swoją żonę również Teodor Mańkowski, a była nią Bogusława Bogumiła córką gen. Jana Henryka Dąbrowskiego i Barbary Florentyny z Chłapowskich. Obaj właściciele nie mieszkali w Gozdaninie lecz w swoich rodowych posiadłościach w Turwi i Rudkach. Tutaj na miejscu ustanowili zawiadowcą swoich dóbr, czyli zarządcą urzędnika majątkowego Feliksa Grota. Był on doświadczonym dzierżawcą i administratorem majątków ziemskich. W 1903 roku prezesował Kółku Rolniczemu w Gębicach. Później zarządzał dobrami Strzelewo w powiecie bydgoskim. Zmarł w 1935 roku, w wieku 73 lat w Poznaniu. W Gozdaninie urodził się jego syn Zdzisław Henryk - późniejszy znany polski historyk, prof. UAM. Wzorowo prowadzone gospodarstwo majętności Gozdanin stało się miejscem edukacyjno-doświadczalnym dla okolicznego włościaństwa. 21 czerwca 1903 roku na zaproszenie właściciela i administratora członkowie Kółka Rolniczego w Gębicach w liczbie 15 oraz wicepatron na powiat mogileński ks. Piotr Wawrzyniak uczestniczyli w wizytacji pól i inwentarza oraz praktycznym zdobywaniu wiedzy w gospodarstwie dóbr Gozdanin.

Po pewnym czasie Zygmunt Chłapowski spłacił krewniaka Teodora Mańkowskiego i stał się niepodzielnym właścicielem Gozdanina. Zapewne odległość od siedziby dóbr rodowych, czyli Turwi sprawiła, że po pięciu latach Zygmund sprzedał majątek w mogileńskim, o czym nie omieszkała powiadomić prasa, informując, że: - Gozdanin, majątek rycerski w powiecie mogileńskim, około 2000 mórg, kupił od p. Chłapowskiego z Turwi p. dr Apolinary Osowicki z Poznania. I choć zakup został dokonany w sierpniu 1904 roku to transakcja została sfinalizowana dopiero wpisem w dniu 25 czerwca 1906 roku dokonanym w księdze wieczystej majętności Gozdanin.

Kolejny nowy właściciel Apolinary Tadeusz Osowicki był z wykształcenia rolnikiem i doktorem filozofii – (W tym czasie samodzielny tytuł doktora nauk rolniczych nie istniał. Na uniwersytetach niemieckich absolwenci kierunków agronomicznych uzyskiwali tytuł doktora nauk filozoficznych.). Urodził się 15 kwietnia 1879 roku w Poznaniu. Jego rodzicami byli: dr med. Antoni Osowicki, znany w Poznaniu lekarz, radca zdrowia, dyrektor szpitala oraz członek wydziału medycznego Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, zaś matką Helena z Lossowów, z Grażyny. Apolinary miał siostrę Emilię Parczewską pv Liszkowską. W 1899 roku ukończył Gimnazjum Marii Magdaleny w Poznaniu. W tym też roku rozpoczął studia na Uniwersytecie Berlińskim, gdzie studiował rolnictwo. Po odbyciu służby wojskowej w latach 1900-1901 przeniósł się na Uniwersytet w Lipsku, a następnie w 1902 roku przybył do Wrocławia, aby ukończyć studia. W 1904 roku będąc studentem Uniwersytetu Wrocławskiego doktoryzował się broniąc pracę p.t.: „Koń Huculski” i uzyskaniu tytułu doktora filozofii. 21 stycznia 1907 roku poślubił w Taczanowie 20-letnią Wandę Luizę Lucie Taczanowską (ur. 24.08.1887- 4.10.1957) herbu Jastrzębiec. Była ona córką II Ordynata na Taczanowie Antoniego Wincentego Taczanowskiego, członka dziedzicznego Izby Panów w Królestwie Pruskim, Tajnego Podkomorzego Jego Świątobliwości Ojca Świętego oraz Konstancji Heleny z Kraśnickich herbu Jastrzębiec. Przed zamążpójściem zdobyła gruntowne wykształcenie i władała językami: niemieckim i francuskim.

Taczanów polowanie par force: 4. od lewej - Wanda Osowicka; 6. od lewej Apolinar Osowicki oraz 11. od lewej ordynat Antoni Taczanowski, ojciec Wandy i teść Apolinarego.

Apolinary był starszy od małżonki o 8 lat. Małżeństwo, jak niosą przekazy rodzinne, było swoistym układem z rozsądku. Pan młody był w wieku, kiedy należało założyć rodzinę. Wanda wprawdzie druga z kolei córka Ordynata na Taczanowie, była jedną z jego 4 córek (+ dwoje braci – Jan III Ordynat na Taczanowie). Dumnie brzmiało „córka Ordynata”, ale poza tym wiadomym było, że Wanda niezbyt duży posag wniosła, i że będzie on wypłacony dopiero po śmierci ojca Ordynata z tak zwanych minoratów. Osowiccy nie byli szlachtą, za to zamożną rodziną inteligencką. Kiedy nadarzyła się okazja, Apolinary nabył dużą posiadłość ziemską Gozdanin i po ślubie osiadł w niej wraz z oblubienicą. Zakup ten miał nadać mu prestiżu w kręgach ziemiańskich, szczególnie po ślubie z córką Ordynata. Prace około majętności dzielił z działalnością w Poznaniu. Jako członek Mogileńskiego Towarzystwa Gospodarczego w 1905 roku referował na zebraniach temat „O czarnym ugorze”. Już w 1906 roku sekretarzował podczas Walnego Zebrania Centralnego Towarzystwa Gospodarczego w Poznaniu. W 1908 roku przeprowadził na gruntach Gozdanina meliorację pól uprawnych.

Z pasją oddawał się hodowli koni wierzchowych, wyścigowych i remontowych, co zaowocowało, że już w wolnej Polsce był członkiem zarządu Towarzystwa Wyścigów Konnych Ziem Zachodnich w Poznaniu. W latach 1912-1914 był członkiem Rady Nadzorczej „Bazaru”. W sierpniu 1913 roku podał się do dymisji w akcie sprzeciwu wobec decyzji o ustrojeniu „Bazaru” na cześć przybyłego do Poznania cesarza Wilhelma II.

We dworze gozdanińskim - Wanda Osowicka przy fortepianie.

W 1913 roku dochód z majątku ziemskiego, tj. z pól i folwarku - czysty dochód gruntowy wykazywany jako podstawa do naliczenia podatku wynosił 6 331 marek. Jego areał obejmował ogółem 476ha, w tym 384ha gruntów ornych, 30ha łąk, 30ha lasów i 32ha wód (jeziorko), placów (folwark), parków, dróg i nieużytków. Z żywego inwentarza było tutaj 60 koni, 200 sztuk bydła, w tym 60 krów mlecznych oraz 200 świń.

Wanda Osowicka z dwoma chłopcami w Gozdaninie. Stoi przy niej Antek.

W okresie I wojny światowej dziedzic Osowicki został zmobilizowany w stopniu podporucznika i brał udział po stronie pruskiej w działaniach wojennych. Wanda sama prowadziła majętność w Gozdaninie. Aktywnie, wespół z okolicznymi ziemiankami działała w Komitecie Niesienia Pomocy w Królestwie Polskim. W trakcie kursów, w ramach koła ziemianek zdobyła kwalifikacje pielęgniarsko-sanitarne. Krótko po wojnie 6 grudnia 1919 roku Apolinary sprzedał Gozdanin i otrzymane pieniądze ulokował w papierach wartościowych. Będąc mądrym człowiekiem, zajmował się ich właściwym pomnażaniem, aby żyć z dywidend.

Wanda Osowicka

Małżonkowie zamieszkali w Poznaniu, w luksusowym apartamencie. Zatrudniali dwuosobową służbę, żyjąc dostatnio, ale i rozsądnie. Bardzo dużo podróżowali, co roku jeden lub dwa wyjazdy zagraniczne, zimą 6 tygodni w Zakopanem. Obydwoje jeździli na nartach. Nie mieli dzieci, ale czynnie pracowali w instytucjach charytatywnych. Nie było to tylko dawanie pieniędzy, ale udział w pracach towarzystw oraz aktywna praca i opieka nad wytypowaną młodzieżą, czy rodzinami. W połowie lat 30-tych przenieśli się na stałe do Warszawy, gdzie kupili w centrum 3-4 pokojowe mieszkanie. Znajdowało się ono w nowo zbudowanym w/g najnowszych trendów, apartamentowcu. Tam zastała ich wojna, oboje przeżyli oblężenie Warszawy i okupację. Apolinary zmarł w czasie wojny w lutym 1944 roku i został pochowany 21 lutego w Warszawie na Powązkach.

Powązki - grobowiec Apolinarego i Wandy Osowickich.

Pisząc do mnie w 2011 roku Anna Melosu napisała m.in.: - Wanda Osowicka była niesamowicie pogodnym człowiekiem, nigdy na nic nie narzekała, pomimo wielu trudności, specjalnie w ostatnich latach życia, gdzie maleńka pensja ledwo starczała do przeżycia. Ale umiała się do każdych warunków dostosować. Znałam ją bardzo dobrze, miałam 12 lat, gdy zmarła. Moja matka byłą jej córką chrzestną, a że miała tylko dwójkę chrześniaków, wobec tego miała z nimi specjalnie bliski kontakt. Drugim chrześniakiem był dziś już nieżyjący prof. Marcin Bielski (wnuk Zofii Mieczkowskiej), znany ekonomista i wykładowca Uniwersytetu Łódzkiego, zmarły 9 lat temu. Wanda i Apolinary Osowiccy byli bardzo prawymi ludźmi, a że bezdzietni, mało kto o nich już pamięta. A szkoda, bo to ludzie godni swym postępowaniem do naśladowania.

CDN

Gozdanin pełen tajemnic – cz. 3.

noreply@blogger.com (Marian Przybylski) — Sat, 11 Jul 2026 07:35:35 +0000

Dzisiejszą opowieść o Gozdaninie poświęcę Bielickim herbu Ogończyk, którzy w trzech pokoleniach trzymali tutejsze dobra. To im zawdzięczamy rozkwit majętności i wystawienie niemalże wszystkich murowanych obiektów dworsko-folwarcznych. Ilustracjami tej części artykułu będą unikatowe zdjęcia nieistniejącego już dzisiaj, a pochodzącego z ok. 1880 roku czterokondygnacyjnego, o dachu dwuspadowym i podpiwniczonego spichrza, który po 1945 roku użytkowany przez mogileńską GS popadł w ruinę i w latach 90. XX w. został rozebrany. Prezentowane zdjęcia zostały wykonane w 1987 roku.

Bieliccy na Gozdaninie

Antenat rodu osiadłego w 1835 roku w Gozdaninie Jan Bielicki urodził się w 1786 roku na ziemi radziejowskiej, jako syn Antoniego cześnikowicza bydgoskiego i dziedzica Janocina oraz Katarzyny z Krzesińskich. Po ojcu odziedziczył Janocina. Związek małżeński zawarł 26 lutego 1816 roku w Byczynie w powiecie radziejowskim ze starszą od siebie Scholastyką z Ubyszów, urodzoną w 1780 roku, córką Floriana i Apolonii z Kościeszkich z Klonówka.

Jan zmarł 16 kwietnia 1843 roku w Gozdaninie, a Scholastyka 3 października 1876 roku również w Gozdaninie. Oboje zostali pochowani w rodzinnym grobowcu na cmentarzu parafialnym w Kwieciszewie.

Gozdanina plan folwarku i parku ok. 1890 r.

Jan i Scholastyka Bieliccy mieli pięcioro dzieci, z których dwoje przedwcześnie zmarło, a byli to: Cyryla siostra bliźniaczka Katarzyny, która na świat przyszła 26 maja 1817 roku w Janocinie i zmarła po pięciu latach, 30 grudnia 1822 roku oraz Ludwika urodzony 5 sierpnia 1821 roku w Janocinie i zmarłego po 4 dniach, 9 sierpnia 1821 roku. Pozostała trójka to: Katarzyna urodzona 26 maja 1817 rok w Janocinie, Paweł Piotr urodzony 15 stycznia 1820 roku w Janocinie oraz Bartłomiej Ludwik urodzony 24 sierpnia 1822 roku w Janocinie.

Nabywając dobra gozdanińskie Bieleccy zamieszkali w majątku Gozdanin, który znajdował się w dość dobrej kondycji i już wówczas posiadał murowane budynki inwentarskie (stajnia, obora, owczarnia) oraz dwór. Wkrótce, bo 1 sierpnia 1838 roku ich córka Katarzyna zawarła w kościele parafialnym w Kwieciszewie związek małżeński z Piotra Gliszczyńskim, właścicielem Sławska w Królestwie. W 1841 roku Bieliccy założyli nowy folwark, który nazwali od swego nazwiska rodowego Bielicami. W tym samym czasie wystawili nowy dwór oraz założyli park przydworski. Po śmierci Jana Bielickiego w 1843 roku Gozdanin wraz z Marcinkowem odziedziczyło troje jego dzieci: Katarzyna, Paweł Piotr i Ludwik Bartłomiej. 19 czerwca 1845 roku dobra te formalnie przejęła od swoich dzieci matka Scholastyka z Ubyszów. Wówczas też z całości został wyłączony (odpisany) folwark Marcinkowo i w formie rekompensaty spadkowej przekazany w 1846 roku synowi Pawłowi Piotrowi, pozostałe dzieci zostały spłacone stosownymi kwotami. 18 kwietnia 1849 roku Scholastyka z Ubyszów sprzedała Gozdanin z Bielicami synowi Ludwikowi Bartłomiejowi.

Paweł Piotr Bielecki gospodarzył na dobrach marcinkowskich w latach 1846-1850. Następnie sprzedał je Niemcowi Otto Kennemmanowi. W 1852 roku mieszkał w Siedleczku parafia Łekno. Przed 1846 rokiem poślubił Franciszkę Arndt (ur. w 1829 roku, zm. 10 lutego 1913 roku w Warszawie), córkę Stanisława dziedzica Dobieszewic. W bliżej nieznanych okolicznościach Paweł Piotr Bielicki wraz z rodziną przeniósł się do Królestwa Polskiego, gdzie nabył dobra Drążgowo w dawnym powiecie puławskim (obecnie pow. rycki [Ryki]). Małżonkowie mieli syna Kazimierza Tadeusza urodzonego 6 stycznia 1846 roku w Marcinkowie parafia Kwieciszewo (zm. 1917 r.). Był on żonaty z Leonią Sauve, z którą miał córkę Zofię Janinę ur. w 1875 roku w Drążgowie pow. puławski, (panna - nauczycielka) zm. bezpotomnie w 1944 roku w Lublinie oraz syna Teodora ur. ok. 1880 roku w Drążgowie – zm. 23 listopada 1957 w Lublinie (bezpotomnie). Żoną Teodora była Stefania Emilia z Rzewuskich. Paweł Piotr Bielicki zmarł 23 marca 1882 roku w Lublinie.

Wracamy do Ludwika Bartłomieja, następcy Bielickich na Gozdaninie. 18 kwietnia 1849 roku kupił on od matki za 38 000 tal. Gozdanin wraz z Bielicami. Wkrótce, bo 28 listopada 1849 roku w Chomiąży zawarł związek małżeński z Marcjanną Paruszewską, córką Sylwestra i Marii z Jaczyńskich z Obudna (wcześniej z Kobylnik). Małżonkowie mieli trójkę dzieci: Marię urodzoną 20 sierpnia 1850 roku w Gozdaninie - ślub 23 listopada 1870 roku w Kwieciszewie z Czesławem Jaczyńskim herbu Dąbrowa z zagoplańskich Piasków, zmarła 8 listopada 1873 roku w Inowrocławiu pochowana w Piaskach; Jana Stanisława urodzonego 7 listopada 1851 roku w Gozdaninie - zmarł 4 grudnia 1876 roku w Marcinkowie pochowany w Kwieciszewie oraz Ignacego Michała Sylwestra urodzonego 31 lipca 1855 roku w Gozdaninie, dziedzica Gozdanina od 23 lutego 1877 roku - zmarłego 7 maja 1884 roku w Gozdaninie i pochowanego w Kwieciszewie.

Według danych z 1860 roku Gozdanin składał się z dwóch części: 1. Gozdanina dominium z 15 dymami zamieszkałymi przez 195 katolików i 5 ewangelików; 2. folwarku Bielice z 3 dymami zamieszkałymi przez 20 katolików. Majątek liczył ogółem 2 021 mórg i 14 prętów, w tym: 21 mórg 142 pręty – parków (ogrodów), 966 mórg i140 prętów – gruntów ornych, 148 mórg i 68 prętów – łąk i pastwisk, 709 mórg i 44 pręty - lasów, 71 mórg i 166 prętów - pastwisk, 9 mórg i 59 prętów – dróg, etc. oraz 93 morgi i 115 prętów – zarybionego jeziora.

Krótko przed 1865 rokiem Ludwik wykupił z rąk niemieckich Marcinkowo oraz jedno z gospodarstw kolonistów i ponownie przyłączył do dóbr gozdanińskich, nazywając je Marcinkowem Gozdanińskim. Natomiast w 1869 roku Marianna z Paruszewskich Bielicka dokonała zakupu pięknej willi w Mogilnie od Niemca Stefenhagena, wraz z dużą parcelą w Mogilnie. Na przyległej parceli założyła piękny ogród nadając mu charakter parku angielskiego. Cały ten ponad jednohektarowy obszar leżący pomiędzy współczesnymi ulicami 900-Lecia a Adama Mickiewicza Marianna Bielicka nazwała po urodzeniu się 10 września 1871 roku wnuczki Zofii Jaczyńskiej na jej cześć Zofijówką.

Ludwik Bartłomiej Bielicki zmarł 5 grudnia 1873 roku w Gozdaninie. A oto jak zapamiętano dziedzica na dobrach gozdanińskich Ludwika Bielickiego, przywołując jego sylwetkę we wspomnieniu pośmiertnym: - ...Ludwik, chociaż zamożny, skromne i ciche prowadził życie, lecz jako Polak brał udział we wszystkim, cokolwiek miało znamię narodowe, nie było instytucji, nie było towarzystwa, do którego nie należał i którego by nie wspierał.

Jeżeli osobiście nie zawsze był obecny, tym da się to tłumaczyć, że będąc od paru lat cierpiącym, a przede wszystkim niedosłyszącym, nie chciał być tylko ciałem, gdzie nie mógł być całą duszą. Już prawie martwą ręką podpisał plenipotencję na ostatni zjazd powiatowy w Mogilnie, by swoim głosem przyjść z pomocą polskiemu, a biednemu miastu Trzemesznu, o które chodziło. Jako obywatel i agronom ukochał swoją zagrodę przede wszystkim. Poza domem nie dbał o wystawę i o szyk, ale dbał o szyk w gospodarstwie i w domu, skutkiem tegoż wykupił dwóch zaciętych nam wrogów, a powiększając o tysiąc paręset mórg swoją posiadłość, przysłużył się nie tylko familii, lecz i narodowi.

Gdyby wszyscy synowie Polski w jego chcieli wstępować ślady, próżne byłyby wszelkie usiłowania wrogów, gdyż dopóki naszych nie wyprą po miastach z rynków i głównych ulic, a po wsiach z naszych posiadłości, choć walka trwać będzie, to i tak żołnierzy i wodzów nigdy nam nie zabraknie.

Wspaniały orszak pogrzebowy dowodził, iż czyny i zasługi śp. Ludwika zrozumiano i oceniono. Z zamożniejszych wszyscy obywatele powiatu z wyjątkiem jednego tylko, a nadto znaczny zastęp obywateli z odleglejszych powiatów ostatnią Ludwikowi oddawali posługę. Lubo cmentarz od kościoła znacznie odległy, jednak familia i przyjaciele martwe zwłoki na własnych barkach aż do grobowca zanieśli.

Strata w powiecie jest wielka, lecz dwaj dorastający zmarłego synowie tę nam niepłonną dają nadzieję, że szczerba ta zapełni się niezadługo, czego gorąco pragniemy.

We wspomnieniu tym podkreślono, iż Ludwik Bielicki swym zaangażowaniem w sprawy polskie przysłużył się narodowi. Na potwierdzenie tych słów znajdujemy inne informacje o jego czynnym uczestnictwie, jako ochotnika w powstaniu styczniowym 1863 roku. Wiadomym jest, że w listopadzie 1863 roku władze pruskie podejrzewając Ludwika o czynne wspieranie powstania, przeprowadziły w jego majątku, w Gozdaninie rewizję w poszukiwaniu broni, lecz nic nie znaleziono. Zapewne była ona dobrze ukryta, lub zdążono ją dostarczyć za kordon walczącym braciom powstańcom. Zachowała się również informacja mówiąca o tym, że do Gozdanina dostarczano broń oraz wyposażenie żołnierskie, lecz nigdy nie przyłapano Ludwika na jej posiadaniu. Jakiś pretekst władze pruskie musiały posiadać, gdyż, jako członka konspiracji powstańczej odnajdujemy Ludwika Bielickiego 15 kwietnia 1864 roku wśród osadzonych w mogileńskim areszcie powiatowym.

Na mocy testamentu Ludwika Bielickiego spisanego 3 grudnia 1873 roku, a opublikowanego 31 grudnia 1873 roku: Gozdanin, Marcinkowo i Bielice otrzymała po mężu wdowa Marianna z Paruszewskich Bielicka. Wkrótce też przekazała Marcinkowo synowi Janowi Stanisławowi, lecz niestety gospodarzył on tutaj zaledwie trzy lata. Grasujący w regionie tyfus zabrał młodego gospodarza, który dokonał żywota w marcinkowskim dworze 4 grudnia 1876 roku. Pochowany został 8 grudnia w rodzinnym grobowcu w Kwieciszewie, gdzie spoczął obok dziadków i ojca.

Gozdanin wraz z Marcinkowem i Bielicami 23 lutego 1877 roku przypadł synowi Ludwika i Marianny z Paruszewskich, Ignacemu Michałowi Sylwestrowi Bielickiemu, który zamieszkał w dworze gozdanińskim. Ostatni męski potomek rodu Bielickich ze względu na stan zdrowia nie podejmował próby założenia rodziny. Niemniej jednak swym zachowaniem i pracowitością, a przy tym wielką skromnością przysparzał matce i familii wiele pociechy. Poza umiejętnościami organizacyjnymi w gospodarstwie, z pasją uprawiał bibliofilstwo i numizmatykę. Posiadał przebogatą bibliotekę składającą się z kilku tysięcy woluminów, w tym wiele cennych starodruków. Ignacy był osobą wykształconą i znaną z ogromnej wiedzy i jasnego umysłu, propagatorem czytelnictwa i pionierem w zakładaniu i propagowaniu Towarzystwa Czytelni Ludowych w powiecie mogileńskim. Znajdujemy go w 1882 roku wśród darczyńców wspierających tzw. fundusz obrotowy TCL, który zasilał wpłatami z własnej kiesy. Ignacy Bielicki był współtwórcą Kółka Włościańskiego w Gębicach, które powstało 10 grudnia 1882 roku. Na zebraniu założycielskim młodemu Ignacemu powierzono funkcję wiceprezesa. W 1883 roku znajdujemy go wśród członków Towarzystwa Naukowego Akademików Polaków w Berlinie, w którego ramach działał Wydział Bratniej Pomocy, wspierany finansowo również przez Ignacy. Ta informacja utwierdza nas w tezie, że Ignacy Bielicki był absolwentem Uniwersytetu Berlińskiego, a dokładniej jego wydziału Akademii Agronomicznej.

Według danych z 1881 roku Gozdanin składał się z dwóch części: 1. wsi w powiecie mogilnickim z 7 dymami, 74 mieszkańcami, z których wszyscy byli wyznania katolickiego; 2. dominium i gminy rozległej na 2448 morgach, w skład którego wchodził Gozdanin dominium i folwark Bielice – z 11 dymami, 186 mieszkańcami w tym 7 ewangelikami i 179 katolikami, Stanowił własność [Ignacego] Bielickiego, który z Marcinkowem łącznie posiadał 3538 mórg.

Ignacy, choć bardzo młody, dał się poznać, jako propagator pracy organicznej i pracy u podstaw wśród miejscowej ludności. Wzbudzał w każdym, z którym się zetknął najwyższą sympatię. Nauczony przez ojca umiłowania do ziemi i tutejszego ludu, był bardzo troskliwym dla swoich pracowników i wzorowym obywatelem. Z niezwykłą pieczołowitością dbał o majątek rodzinny i o wzorowe nim gospodarowanie i przysłowiowy porządek w obejściach. Wspominając go tak odnotowano: na każdym drzewku, na każdej roślinie, na każdej drożynie znać było rękę opiekuńczą i zamiłowanie do piękna. Obdarzony tak wielkimi zaletami mógł budzić w sercach współczesnych nadzieję, że w przyszłości stanie się przywódcą i godnym obywatelem – Polakiem.

Nagła śmierć przyszła w 1884 roku. Cios, jaki onegdaj dotknął antenatkę rodu Mariannę z Paruszewskich Bielicką był tak wielkim, iż biedaczka do końca swoich dni nie mogła się pogodzić z tą stratą. 7 maja 1884 roku o godz. 23:45umarł jej ostatni syn, spadkobierca fortuny rodowej – Ignacy Michał Sylwester Bielicki. Na nim skończyła się linia męska Bielickich, właścicieli dóbr Gozdanin, Marcinkowo Gozdanińskie i Bielice. Po jego śmierci atestem spadkowym z 24 czerwca 1884 roku jedyną spadkobierczynią została zacna Marianna z Paruszewskich Bielicka. Nadto z części księgozbioru gozdanińskiego 800 tomów, w tym cenne XVI-wieczne polonica oraz 82 medale i 530 monet matka przekazała Poznańskiemu Towarzystwu Przyjaciół Nauk (PTPN). Nadto ustanowiła ze swojego spadku Towarzystwu Pomocy Naukowej im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu (TPN) legat po synach: śp. Janie Bielickim w wysokości 2 760 marek i po śp. Ignacym Bielickim 2 760 marek dla TPN.

CDN

Gozdanin pełen tajemnic – cz. 2.

noreply@blogger.com (Marian Przybylski) — Tue, 07 Jul 2026 06:21:50 +0000

Stary dwór w Gozdaninie zwany rządcówką lub oficyną z przełomu XVIII/XIX w. Zdjęcie wykonano w 1967 r. i widoczne jest na nim wejście do zlewni mleka (z białą lamperią).

Dzisiaj opowiem Wam Drodzy Czytelnicy o Gozdaninie z przełomu XVIII i XIX w., o szybko zmieniających się właścicielach dóbr, a szczególnie o istniejącym do dzisiaj starym dworze, nazywanym również rządcówką lub oficyną. Jego żywot jako rezydencji ziemiańskiej trwał około 50 lat. Po wybudowaniu nowego dworu stracił swą rangę i być może dzięki temu przetrwał do dzisiaj.

Przypomnę, że 3 stycznia 1797 rok – dobra Gozdanin i Marcinkowo dostają się wdowie po Walentym Zbyszewskim, Elżbiecie z Trąmpczyńskich Zbyszewskiej. Ta z kolei 2 czerwca 1798 rok sprzedała je synowi Wojciechowi Starzon z Łubowa Zbyszewskiemu, który już 24 lipca 1799 roku sprzedał je za 36 666 talarów Mateuszowi Zaborowskiemu herbu Grzymała. Już 2 lipca 1802 roku Zaborowski sprzedał Gozdanin i Marcinkowo kpt. Krzysztofowi Wilhelmowi Więckowskiemu (Wienskowskiemu - herbu Prus?, żonatemu od 1798 roku z wdową Ewą Rosiną von Borck) za 51 900 talarów. Pochodził on z Pomorza Zachodniego z miejscowości Trabehn (Drawień w gminie Szczecinek), gdzie urodził się w 1767 roku jako syn Johana Christiana i Fryderyki Charlotty Marii von Lemcke. Był on wyznania protestanckiego i wywodził się ze staropolskiej szlachty, która swe korzenie zapuściła w Więckowicach w powiecie poznańskim. 5 czerwca 1803 roku otrzymał tytuł szlachecki od Fryderyka Wilhelma III, Króla Prus. Herb jakim został obdarowany to: Srebrna róża na czerwonym tle. Na hełmie zwieńczonym czerwono-srebrnym płaszczem, trzy czerwone róże na zielonych łodygach. Krótko po tej nobilitacji 13 września 1803 roku zmarł w Gozdaninie, a dobra te odziedziczyły 17 grudnia 1804 roku małoletnie dzieci: Henryka Wilhelmina (zmarła w 1805), Zofia Amelia, Fryderyka Albertyna Dorota. Opiekunem ich do czasu uzyskania pełnoletniości został dziadek Johan Christian von Więckowski. W 1819 roku wymieniane były z tutejszych dóbr: Luiza Więckowska z Gozdanina i Anna Więckowska wdowa z Marcinkowa. Natomiast 1824 roku wymienione zostały jako właścicielki wsi Gozdanin i folwarku Marcinkowo siostry Wilhelmina i Fryderyka Więckowskie. Ich dobra zostały zajęte przez Królewsko-Pruski Sąd Pokoju w Trzemesznie.

15 września 1825 roku Gozdanin, Marcinkowo i folwark Józefowo kupił na subhaście w Sądzie Ziemskim w Gnieźnie za 26 050 tal. Jan Leimen, a od niego po pewnym czasie Jan Krause. Po przeprowadzeniu w 1833 roku separacji i procesu uwłaszczeniowego tutejszych kmieci została wydzielona z dominium Gozdanin część włościańska, tj. wieś gminna Gozdanin. Zlokalizowana ona została na północ od zabudowań folwarcznych dominium Gozdanin. 9 października 1835 roku Krause zamienił się z Janem Bielickim herbu Ogończyk (żona Scholastyka z Ubyszów) dobrami gozdanińskimi (Gozdanin z Marcinkowem i folwarkiem Józefowo) na Tupadły w powiecie inowrocławskim i tam zamieszkał.

Stary dwór Zbyszewskich w Gozdaninie

W dziejach Gozdanina funkcjonowało kilka dworów, z których do dzisiaj zachował się ten przedostatni, sięgający swymi korzeniami do 4. ćwierci XVIII w. Niestety nie zachował się ostatni dwór Bielickich, wystawiony w latach 40. XIX w. i rozbudowany w latach 70. tegoż stulecia, gdyż został on rozebrany w 1977 roku. Prawdopodobnie wcześniej były tutaj co najmniej jeszcze dwa dwory drewniane, których istnienia jedynie możemy się domyślać.

Kartach ewidencyjnych zabytków architektury i budownictwa, wykonana w 1967 r. przez Ośrodek Dokumentacji Zabytków i zdeponowane w Muzeum Narodowym Rolnictwa w Szreniawie.

Rozkład wnętrza dworu w Gozdaninie - stan w 1967 r. z pomieszczeniem zlewni mleka.

W II połowie XVIII wieku Gozdanin wraz z Marcinkowem należał do zamożnego wielkopolskiego rodu Zbyszewskich herbu Topór, piszących się Starzon z Łukowa Zbyszewscy. Jednemu z pięciorga rodzeństwa, Józefowi, który pisał się z Gozdanina prawdopodobnie zawdzięczamy wystawienie owego pierwszego murowanego dworu, w którym zamieszkał wraz z poślubioną małżonką Rozalią, córką sąsiada z Żabna Jana Busse. Potrzebną do jego budowy cegłę wypalono z miejscowych pokładów gliny, które zlokalizowane były w południowo-wschodniej części dóbr gozdanińskich. Z tych samych pokładów pozyskano surowiec do produkcji cegieł, które posłużyły do przebudowy folwarku z drewnianego na murowany.

Zdjęcie lotnicze Gozdanina wykonane w 1958 r. z częściowo zachowaną zabudową folwarku oraz widocznym "nowym" dworem, który został rozebrany w 1977 r.

Na przełomie XVIII i XIX wieku nowy murowany dwór w Gozdaninie był główną siedzibą tutejszych właścicieli – ziemian, która pełniła funkcję centrum zarządzania majątkiem oraz kulturotwórczego ośrodka tutejszej szlachty. W tamtych czasach był on symbolem tradycji, polskości i ostoją życia towarzyskiego. Otaczał go od południa niewielki park, a do jego frontu prowadziła od strony wschodniej reprezentacyjna aleja. Zapewne jak większość dworów i nasz gozdaniński słynął z gościnności. Organizowano w nich huczne święta, polowania oraz spotkania rodzinne i sąsiedzkie, które cementowały lokalną społeczność szlachecką.

Dwór w Gozdaninie - stan w 1987 r.

Nie zachowały się obrazy czy późniejsze stare fotografie, które ukazałyby nam jak w latach prosperity, czy po późniejszej zmianie funkcji na rządcówkę, ten nasz gozdaniński dwór wyglądał. Dzisiaj dysponujemy jedynie zdjęciami z 1967 i 1987 roku oraz tymi współczesnym, które nie odzwierciedlają pierwotnego obrazu tejże budowy. Widzimy na nich zabytkowy, parterowy dom z przełomu XVIII i XIX wieku, charakteryzujący się cechami późnobarokowymi i klasycystycznymi. Choć zdjęcia ukazują go w stanie znacznego zaniedbania, zniekształconego przez późniejsze, surowe przebudowy (takie jak zamurowanie części otworów, wtórne drzwi wejściowe czy uproszczona stolarka okienna), można z dużym prawdopodobieństwem odtworzyć jego pierwotny wygląd.

Rozkład wnętrza dworu w Gozdaninie - stan w 1987 r. już po likwidacji zlewni mleka.

Z pierwszego skróconego i zachowanego opisu dworu (oficyny), który znajdujemy w Katalogu zabytków sztuki polskiej z 1982 roku (t. XI, z. 10, s. 9-10) w opracowaniu autorskim Zofii Białłowicz-Krygierowej tak oto autorka przedstawia nam ten obiekt: - Zachowana oficyna z końca XVIII w., o skromnych cechach barokowych. Murowana z cegły, otynkowana. Prostokątna, dwutraktowa, o elewacji sześcioosiowej nieregularnej. Dach mansardowy z naczółkami, kryty dachówką. Bardziej szczegółowy opis dworu znajdujemy na Kartach ewidencyjnych zabytków architektury i budownictwa, które zostały wykonane w 1967 i 1987 roku przez Ośrodek Dokumentacji Zabytków i zdeponowane w Muzeum Narodowym Rolnictwa w Szreniawie.

Dwór był budynkiem parterowym, częściowo podpiwniczonym - pierwotnie z jednoizbową piwnicą (współcześnie zasypaną), z poddaszem, nakrytym wysokim dachem mansardowym z naczółkami, pokrytym równą, czerwoną dachówką ceramiczną. Masywne kominy były otynkowane i zwieńczone klasycznymi czapami kominowymi. W dworze były 4 izby mieszkalne oraz kuchnia ze spiżarnią. Późniejsze liczne przebudowy całkowicie zmieniły rozmieszczenie i liczbę pomieszczeń. Ściana frontowa cechowała się pełną symetrią osiową. i mogła być zwieńczona charakterystycznym gankiem lub portykiem wspartym na kolumnach. Okna były większe, ujednolicone, z gęstym, drewnianym podziałem szczeblinowym (szprosami) i prawdopodobnie wyposażone w drewniane, malowane okiennice. Elewacje były pokryte gładkim, wapiennym tynkiem, prawdopodobnie pomalowanym na jasny (biały lub kremowy) kolor. Widoczny profilowany gzyms podokapowy biegnący wokół budynku był gładki i wyraźny. Zamiast topornych, betonowych schodków i wtórnych otworów drzwiowych, w centralnej osi budynku znajdowało się jedno reprezentacyjne wejście. Mogło je zdobić skromne, klasycystyczne obramowanie (portal) lub niewielki, drewniany ganek osłaniający drzwi frontowe.

Po wybudowaniu około 1841 roku przez Jana i Scholastykę z Ubyszów Bielickich nowego, większego i bardziej okazałego dworu, ten stary został włączony z racji położenia w układ (ciąg) reprezentacyjnej zabudowy dworskiej i przeznaczony na mieszkanie dla oficjalistów, czyli urzędników dworskich zarządzających dobrami gozdanińskimi. Od tego też czasu nazwany był rządcówką lub oficyną, a to z racji usytuowania w sąsiedztwie nowego dworu, który stanął w niewielkiej odległości i prostej linii na wschód od starego.

Po 1945 roku i rozparcelowaniu majętności, w północno-wschodniej części oficyny jedno z pomieszczeń adaptowano na zlewnię mleka, do której dostarczano ten produkt z całej okolicy. Wówczas wybito nowy otwór wejściowy, który poprzedzała niewielka betonowa rampa, służąca do rozładunku konwi z mlekiem. Po zlikwidowaniu zlewni, zamurowano wejście i przywrócono pomieszczeniu funkcję mieszkalną.

CDN

Gozdanin pełen tajemnic – cz. 1.

noreply@blogger.com (Marian Przybylski) — Thu, 02 Jul 2026 07:38:55 +0000

Zgodnie z obietnicą daną w minionym tygodniu, dzisiaj zamieszczam 1. część opowieści o Gozdaninie, wsi, która w tym roku ma swoje 590. urodziny. Pierwszy raz - jako uczeń PTR w Bielicach w 1969 roku - dotarłem do tej miejscowości, zapisał mi się jej obraz w dziwnym czarno-białym kolorze. Natomiast będąc tutaj przed kilkoma tygodniami jej panorama zauroczyła mnie swoimi barwami, a spacerując trafiłem na błogi spokój, podobny do tego opisanego przez Jana Kochanowskiego – Wsi spokojna, wsi wesoła! Który głos twej chwale zdoła? Kto twe wczasy, kto pożytki może wspomnieć zaraz wszytki?

Gozdanin to średniej wielkości miejscowość położona w południowej części gminy Mogilno w pobliżu niewielkiego, zarastającego jeziora. Z dala od uczęszczanych szlaków w 2011 roku liczyła 279 mieszkańców i była 21. co do wielkości w gminie. Jest wsią typowo rolniczą z kilkoma zakładami usługowo-rzemieślniczymi. W przeszłości urodzili się tutaj m.in.: 18 sierpnia 1883 roku ks. Franciszek Przybylski syn Józefa; 15 stycznia 1894 roku Zygmunt Zaleski, syn kowala dworskiego Stanisława i Marii z Polaskich – polityk wielkopolski; 30 grudnia 1903 roku Zdzisław Henryk Grot, syn urzędnika dworskiego Feliksa i Marii z Kobylskich – polski historyk, profesor UAM; Od średniowiecza do 1945 roku znajdował się tutaj wzorowo funkcjonujący majątek ziemski, po którym do dziś pozostały już nieliczne ślady - park podworski i zaledwie kilka z niegdyś licznych obiektów pofolwarcznych – duża stajnia, rządcówka, przebudowane dwojak i czworak oraz budynek trzyrodzinny dla osób funkcyjnych zatrudnionych w majętności. Przy drodze do Marcinkowa, po jej południowej stronie znajduje się figura Matki Bożej pochodząca z 1878 roku. Wzorowana jest ona na Madonnie Sykstyńskiej według Rafaela Santi. Ustawiona została ukośnie do drogi i zorientowana ku północnemu-zachodowi. Pyta się wielu dlaczego figura nie stoi prostopadle do tejże drogi? Otóż dlatego, że w II połowie XIX w. figura stała u zbiegu dwóch dróg, z których ta nieistniejąca wiodła w kierunku południowym, w prostej linii do dworu gozdanińskiego.

Po raz pierwszy historyczny Gozdanin - jako wieś w powiecie gnieźnieńskim i województwie kaliskim - został wymieniony w dokumencie z 28 stycznia 1436 roku (Gozdynino). W nim to Stanisław biskup poznański potwierdził fundację ołtarza. Nosił on wezwaniem Najświętszej Marii Panny i św. Mateusza, a znajdował się w kaplicy św. Leonarda w tumie poznańskim i posadowiony był in ambitu chori - w sąsiedztwie chóru. Fundacji tej dokonał Mikołaja z Górki, kanclerz katedralny, który przeznaczył na utrzymanie ołtarzysty 7 grzywien czynszu rocznego, z których 4 miały być pobierane ze wsi Gozdzimina – Gozdanina, własności kasztelana kaliskiego Piotra z Żernik.

Gozdanin w 1830 roku z dwoma jeziorami i otaczającymi wieś lasami. Źródło: SBB, IIIC Kart N 729, Blatt 1792 von 1830.

Etymologicznie możemy domniemywać, że nazwa miejscowa Gozdanin w parafii Kwieciszewo prawdopodobnie wywodzi się od staropolskiego słowa Gozd – (być może imienia Goździmir?). Ks. prof. Stanisław Kozierowski podaje takie oto porównanie, tłumacząc pochodzenie nazwy miejscowej Gozdanin od: Gozd - Gozdek, Gozdów, Gozdowo, Gozdy, Gozdawa - Gwozdawka, Gwozdek, Gwozdów, Gwozdy. Staropolskie słowo „gozd” uczony znajduje w Biblii królowej Zofii (inaczej Biblii szaroszpatackiej) najstarszym zachowanym tłumaczeniu Biblii na język polski (1453-1455). Według niego staropolskie słowo „gwozd” znaczy tyle samo, co: „mocny las na wzgórzu”. Najprawdopodobniej po wycięciu tegoż lasu i powstaniu w obrębie karczowiska nowej osady przeszła na nią nazwa Gozd – Gozdanin. Ewoluowała ona w przeciągu wieków następująco: 1436 – Gozdynino, 1520 - Gozdzinino, Gozdzynyno, 1580 - Gozdinino. W gnieźnieńskich aktach grodzkich i ziemskich aż do 1640 roku nazwę miejscowości zapisywano w formie pierwotnej czyli Gozdynino. Natomiast w całym XVIII wieku w metrykaliach katolickich – Gozdynin. Współczesna nazwa miejscowości Gozdanin utarła się po II rozbiorze Polski, czyli po 1793 roku i w tej formie zapisywana jest do dziś. Na krótko, bo na czas okupacji niemieckiej w latach 1939-1945 miejscowość nosiła nazwę Güldenhof, co w tłumaczeniu na język polski znaczyło – Złoty Dwór.

Zbierając materiały do Złotej księgi ziemiaństwa polskiego, poświęconej kulturze i wytwórczości rolnej Stanisław Sas-Lityński tak oto opisał w 1929 roku Gozdanin: - ...dwór otoczony jest starym parkiem, w którym zasługuje na uwagę piękna aleja, obsadzona stuletnimi wiązami [czyli brzostami, inaczej wiązami górskimi, których wysokość dochodzi do ok. 40m - MP]. Z załączonych do opisu zdjęć poznajemy dokładniej tę zieloną kilkumorgową enklawę przydworską, która zajmowała obszar na południe od dworu i zabudowań folwarcznych. Park był kompozycją w miarę symetryczną i posiadał cechy parku krajobrazowego. Jego kontury miały kształt półeliptyczny i wzdłuż ciągnącej się po obwodzie alei obsadzone były owymi wysokimi brzostami – wiązami. Na linii północ południe, po stronie zachodniej, w niewielkim oddaleniu od osi przebiegała aleja główna, po której obu stronach nasadzone były kępy drzew i krzewów. Granice zachodnia i południowa parku przechodziła w naturalny krajobraz z pojedynczymi drzewami i kępami wysokich krzewów. W jego części południowo-zachodniej znajdował się sztucznie zbudowany staw z wysepką. W części zachodniej parku znajdował się kort tenisowy. Po jego stronie zachodniej rósł stuletni szpaler wiązów, a w szczytach, po stronach wschodniej i południowej żywopłot grabowy. Zbudowany on został przed I wojną światową przez ówczesnego dziedzica, dr. Apolinarego Ossowickiego.

Gozdanin 1927

Po nasadzeniach, a szczególnie wspominanych w 1929 roku owych około stuletnich wiązach, zakładać możemy, że ów park założyli Bieliccy – Jan i Scholastyka z Ubyszów, którzy w Gozdaninie zamieszkali w 1835 roku. Natomiast zachowane do dziś trzystuletnie dęby świadczą o wcześniejszych korzeniach podworskiego parku czyli ok. połowy XVIII w. Również Bieliccy wystawili obok starego, nowy dwór (rozebrany w 1977 r.), który po 1849 roku został rozbudowany przez Ludwika i jego żonę Mariannę z Paruszewskich Bielickich o zachodnią, parterową oficynę.

Pomnikowe dęby w parku podworskim.

Najcenniejszymi drzewami w parku są dwa dęby szypułkowe Quercus robur, które mają około 300 lat i rosną w północno-wschodniej części parku. Najokazalszy jest dąb o obwodzie 460cm (wys. 24m), drugi równie piękny ma obwód 411cm (wys. 26m). W niżej położonej części parku, niedaleko estrady koncertowej zwanej „Grzybkiem”, rosną inne drzewa, uznane za pomniki przyrody: grusza polna Pyrus pyroster o obwodzie 298cm (wys. 17m) i wiąz szypułkowy Ulmus laevis o obwodzie 347cm (wys. 23m). Obwód drzew mierzono w 2024 roku na wysokości 130cm. Wiek wiązu szacuje się na około 200 lat.

Wyschnięty staw z wyspą w parku podworskim - wiosna 2026.

Malowniczo położony w południowej części parku zarastający staw został sztucznie wykopany w połowie XIX w. Po jego środku została wówczas usypana wysepka, na której obecnie rosną krzewy bzu czarnego. Starsi mieszkańcy Gozdanina opowiadali mi legendę o pojawiającej się na wysepce kobiecie z dzieckiem na ręku. Straszono nią dzieci i młodzież. Prawdopodobnie tym sposobem chciano chronić miejscowe pociechy przed kąpielą w tymże stawie. W obrębie stawu rosną m.in.: lilie wodne Nymphaea alba, kaczeńce błotne Caltha palustris oraz tatarak zwyczajny Acorus calamus.

Dawne ogrody warzywno-owocowe.

Gozdanin wzmiankowany po raz pierwszy w dokumencie z 1436 roku powstał w obszarze leśnym dóbr Marcinkowo, które wówczas rozciągały się pomiędzy Notecią Zachodnią a Jeziorem Wylatowskim. W tym też roku stanowiły one własność kasztelana kaliskiego Piotra z Żernik, a następnie rodu Palędzkich herbu Drogosław. Pierwsze karczowisko stanowiące korzeń współczesnego Gozdanina znajdowało się po wschodniej stronie niewielkiego jeziora, którego zarastające ślady zachowały się do dziś. Owe jezioro po wykarczowaniu lasu drastycznie zmniejszyło swoją powierzchnię. Najprawdopodobniej lokacja wsi na prawie niemieckim nastąpiła przed 1436 rokiem o czym mogą świadczyć płynące z jej użytkowania duże dochody, z których część została przeznaczona na utrzymanie ołtarzysty.

Park w Gozdaninie - wiosna 2026.

Kolejnych właścicieli Gozdanina poznajemy z gnieźnieńskich aktów grodzkich i ziemskich, z których wypisy zostały umieszczone w Tekach Dworzaczka. Z nich to dowiadujemy się, że w XV w. Marcinkowo i Gozdanin posiadali Palędzcy herbu Drogosław. W 1499 roku w wyniku działu braterskiego Gozdanin przypadł Mikołajowi, synowi Wojciecha i Katarzyny. Na początku XVI w. wieś nazywano: Gozdynino (1513), Gordynino (1524). Palędzkich herbu Drogosław w Gozdaninie wymienia się do 1640 roku, a byli nimi: Mikołaj syn Wojciecha i Katarzyny 1513-1539, dziedzic Gozdanina i Marcinkowa; Seweryn syn Mikołaja 1571-1584; Stanisław i Jan synowie Seweryna 1600; Stanisław syn Seweryna 1612; Anna Barańska wdowa po Stanisławie 1623; Seweryn syn Stanisława 1639-1640. Od II połowy XVII wieku dobra tutejsze trzymali Zboża-Zakrzewscy herbu Ogończyk. Jako dziedzice Gozdanina i Marcinkowa wymieniani tutaj byli: Aleksander Zboży-Zakrzewski w 1677 roku oraz Antoni Zboży-Zakrzewski w 1723 roku.

Gozdanin w latach 1798-1802 według Schrottera.

Po Zbożych-Zakrzewskich Gozdanin wraz z Marcinkowem przeszedł w ręce Krzesińskich herbu Nieczuja. W latach 1733, 1739 i 1740 rok wymieniany stąd był Józef Krzesiński herbu Nieczuja dziedzic Gozdanina i Marcinkowa. Był on synem Kazimierza i Konstancji z Komierowskich i piastował urząd cześnika dźwinogrodzkiego. W tym czasie powstał w obszarze leśnym folwark wraz ze strażnicówką leśną Józefowo oraz wybudowany został nowy murowany dwór, który stoi do dzisiaj i nazywany jest oficyną lub rządcówką. Józef Krzesiński dobra te sprzedał w 1756 roku za 62 500 zł. Walentemu Zbyszewskiemu herbu Topór, synowi Jakuba i Katarzyny z Bardzkich.

Pierwszy murowany dwór w Gozdaninie z końca XVIII w. Później przemieniony w rządcówkę - nazywany również oficyną. Stan w 1967 r.

W 1780 rok Elżbieta Zbyszewska z domu Trąmpczyńska jako wdowa po zmarłym Walentym Zbyszewskim zawarła ze swoimi dziećmi ugodę pozwalającą jej dysponować dobrami ziemskimi po zmarłym mężu m.in.: Gorzycami, Ruchocinkiem, Gozdaninem, Marcinkowem i innymi. Stronami tej ugody byli jej synowie: ks. Aleksander kanonik regularny laterański prałat wysocki, Wojciech, Andrzej i małoletni Józef - bracia rodzeni Zbyszewscy, jej synowie oraz Aleksy Malczewski mąż Józefaty Zbyszewskiej - córki i siostry tychże Zbyszewskich. Zapisem polubownym 7 czerwca 1780 roku w Gorzycach superarbitrem przed gnieźnieńskim sądem ziemskim ustanowiono Jakub Kiedrzyńskiego.

Współczesny widok pierwszego murowanego dworu z końca XVIII w.

Według recesu spadkowego z 6 grudnia 1788 roku dobra dzierży Józef Starzon z Łukowa Zbyszewski wraz z rodzeństwem; Aleksandrem, Wojciechem, Andrzejem i Józefatą zamężną Malczewską. 8 lutego 1790 roku najmłodszy z braci Zyszewskich Józef, piszący się z Gozdanina (Gozdynina) zawarł związek małżeński z Rozalią Buszówną z Żabna. Ceremonia miała miejsce w kościele parafialnym w Strzelcach, a ślubu udzielił młodym ks. Emilian Leon Rogala Kosiński, prezydent generalny Kongregacji Benedyktynów Polskich, opat mogileński. 3 stycznia 1797 rok – dobra Gozdanin i Marcinkowo dostają się Elżbiecie z Trąmpczyńskich Zbyszewskiej, która spłaciła swoje dzieci kwotą 80 000 zł. 2 czerwca 1798 rok od matki dobra te kupił syn Wojciech Starzon z Łubowa Zbyszewski za 170 000 zł i w roku następnym 24 lipca 1799 roku sprzedał je za 36 666 talarów Mateuszowi Zaborowskiemu herbu Grzymała.

CDN

Śp. Edmund Filipczak (1947-2026)

noreply@blogger.com (Marian Przybylski) — Sun, 21 Jun 2026 12:58:55 +0000

Edmund Filipczak na rampie rozładunkowej magazynu w Wymysłowicach - podczas przyjmowania zboża (lata 70. XX w.)

Śp. Edmund Filipczak był synem rolnika i działacza spółdzielczego Antoniego i Pelagii Filipczaków prowadzących gospodarstwo rolne w Wymysłowicach. Począwszy od lat 70. XX w. do pierwszych lat XXI w. Edmund był zbożowcem, osobą bardzo rozpoznawalną wśród mieszkańców naszego miasta i gminy. Szczególną popularnością cieszył się wśród ludności rolniczej i to niemal z całego obszaru Kujaw Zachodnich. Przez swoje dorosłe życie – zatrudniony w Gminnej Spółdzielni „Samopomoc Chłopska” w Strzelnie – piastował stanowisko kierownika Magazynu Skupu Zboża w Wymysłowicach. A był to obiekt nie byle jaki, ogromny dwukondygnacyjny budynek adaptowany w 1971 r. z pomajątkowej obory, mieszczący do 2 000 ton zboża.

W latach 1976-1990 miałem przyjemność współpracować ze śp. Edmundem i poznałem jego ciężką, oddaną i wykonywaną po kilkanaście godzin dziennie pracę przy kampanijnym skupie rzepaku, zboża i grochu. Jego zaangażowanie wielokrotnie było doceniane przez przełożonych oraz władze wojewódzkie pionu spółdzielczego. Ale kiedy przychodziła propozycja o przedstawienie śp. Edmunda do odznaczenia państwowego, zawsze odmawiał, uzasadniając, że są od niego bardziej zasłużeni, których dotychczas nie doceniono.

W pracy zawodowej był znakomitym organizatorem, niezwykłym pomysłodawcą – racjonalizatorem. To on unowocześnił poprzez mechanizację w przeciągu kilku lat odbiór i załadunek zboża do i z magazynu. Urządzenia jego pomysłu zostały zastosowane w dziesiątkach innych magazynów zbożowych w regionie.

Magazyn zbożowy w Wymysłowicach za czasów Edmunda Filipczaka (1983).

Wspominając śp. Edmunda przypominam sobie jego autentyczną miłość do Matki Bożej Markowickiej, Królowej Miłości i Pokoju Pani Kujaw. Bardzo często w Markowickim Sanktuarium uczestniczył w mszach św., uroczystościach i odpustach. Zaprzyjaźniony był z wieloma Ojcami Oblatami, że wspomnę chociażby z o. Kazimierzem Łabińskim OMI, o. Aleksandrem Dońcem OMI i wieloma innymi. Przypominam sobie Jego oddaną pracę od 11 kwietnia 1994 roku do końca kwietnia 1997 roku w Społecznym Komitecie Ochrony Zabytków i Odbudowy Pomnika Świętego Wojciecha w Strzelnie. Efektem tej pracy jest stojący na Placu Świętego Wojciecha piękny spiżowy pomnik Świętego.

Nasze koleżeńskie kontakty obfitowały w cykliczne przyjacielskie spotkania: urodzinowo-imieninowe, tzw. powitania wiosny, lata i jesieni – w naturze nad jeziorem w Łąkiem, na działce na TRI, dożynkowe oraz spotkania po pogrzebach naszych znajomych, kiedy to wspominaliśmy odchodzących z naszego grona mieszkańców naszego miasta i okolicy. Wspomnę jeszcze, że zawsze prym wśród koleżeństwa wodził śp. Zmarły, a uczestnikami tych spotkań byli: śp. Roman i śp. Franek oraz Mirek, Gutek, Bronek, Andrzej, Marian i wielu, wielu innych kolegów...

Dobrze jest wspomnieć dobrych ludzi, dobrze jest o nich pamiętać i przy tej okazji pomodlić się za ich dusze...

Dzieciom śp. Edmunda Filipczaka: Justynie i Dariuszowi oraz najbliższym składam wyrazy współczucia...

Marian Przybylski

Boże Ciało - wczoraj i dzisiaj

noreply@blogger.com (Marian Przybylski) — Thu, 04 Jun 2026 05:30:00 +0000

Boże Ciało - uroczystość Najświętszego Ciała i Krwi Chrystusa. Cudowny dzień, który od setek lat gromadzi strzelnian na wspólnej procesji wokół Rynku. Niezależnie od pogody, czy to deszcz, czy słońce, kilka tysięcy parafian od św. Trójcy towarzyszyło i towarzyszy Jezusowi Chrystusowi - ukrytemu pod postacią Chleba - w Jego peregrynacji po centralnym placu miasta. Wyjątek stanowił okres okupacji hitlerowskiej i lata wojen, szczególnie Potopu szwedzkiego, tej 13. letniej z progu XVIII wieku oraz z czasów napoleońskich. Nie stał na przeszkodzie okres PRL-u. Za wyjątkiem nielicznych ideowców, gremialnie uczestniczyliśmy w procesjach.

Już od wczesnych godzin rannych cztery umówione grupy mieszczan stawiały ołtarze, po jednym, z każdej strony Rynku. W okresie zaborów pierwszy ołtarz stawiano w ul. Kościelnej, a właściwie przy placu nazwanym później imieniem Świętego Wojciecha, przy budynku Szkoły Katolickiej. Drugi ołtarz z pominięciem południowej pierzei Rynku stawiano po stronie zachodniej przy kamienicy Kowalskich (Nr 23 - obecnie własność Marka Kordylaka). Trzeci ołtarz po stronie pierzei północnej stawiano przy budynku apteki (Nr 2) oraz czwarty przy kamienicy Munków (Nr 12). Już w latach międzywojennych po nabyciu kamienicy w Rynku pod numerem 18 od Niemca Rittera przez Stanisława Kaczmarka (1933 r.), przy tym domu zaczęto budować pierwszy ołtarz w Rynku i ta tradycja trwa do dzisiaj. Od dziesiątek lat głównymi budowniczymi ołtarza była mieszkająca tutaj rodzina Lewickich i kolejne jej pokolenia zięcia Jamrożego i jego synów. Po wojnie budowę drugiego ołtarza przejęła od Kowalskich rodzina Glanców spod numeru 22 i kontynuował ją w kolejnym pokoleniu zięć Rafał Konieczka, a po nim córka Rafała Aleksandra Łykowska. Trzeci ołtarz w latach powojennych, po upaństwowieniu apteki przejęła rodzina Brożków spod numeru 5. W latach 80. XX w. zwyczaj ubierania trzeciego ołtarza powrócił pod aptekę, a od końca lat 90. XX w. zwyczaj ten przejęła rodzina Rucińskich spod numeru pierwszego (Nr 1). Najdłuższą tradycją ubierania ołtarza cieszy się kamienica pod numerem 12, bo co najmniej od 1889 roku. Z chwilą kiedy właścicielami tej kamienicy stali się Rzekanowscy, czynili to oni, a po nich kolejne pokolenia, po dzisiejszych członków tej rodziny - Sarnowskich.

Na tle ołtarza przy Runku 1, który w trójkę zbudowaliśmy w 2008 r. - Krzysztof, Heliodor, Marian

Od 2010 roku ks. kan. Otton Szymków zafundował budowniczym ołtarzów nowe znacznych rozmiarów oleodruki z motywami eucharystycznymi i z cytatami z Pisma Świętego. Stałym elementem dekoracyjnym Placu św. Wojciecha, ulicy Kościelnej i Rynku od niepamiętnych czasów, obok kwiatów są drzewka brzozowe. Niegdyś dochodziły do tego girlandy ze świerku, liści klonowych i dębowych oraz z specjalnie ciętego, zielonego papieru. Niegdyś nad ołtarzami Glanców i Brożków, które budowano pod balkonami, stały na tych balkonach dzieci ubrane w stroje aniołów i sypały z wysokości płatki kwiatów. Robiły to w momencie podchodzenia procesji, błogosławieństwa Najświętszym Sakramentem i odejścia procesji spod ołtarza.

Strzelno - Boże Ciało ok. 1910 r.

Dla zobrazowania strzeleńskiej tradycji do współczesnych zdjęć dołączyłem również kilka zdjęć starych. Również cytuję apel, jaki ukazał się w „Nadgoplaninie“ 19 czerwca 1889 r.: W czwartek przypada, święto Bożego Ciała. Po sumie odbędzie się uroczysta procesya do czterech ołtarzy wybudowanych w rynku naszego miasta. Prosimy tedy naszych szacownych obywateli i obywatelki mieszkających przy ulicy Kościelnej lub Rynku, aby ku podniesieniu nabożeństwa domy przystroili o ile im to będzie możebnem [przypomnę, że wiele domów należało do Żydów i Niemców]. Jesteśmy przekonani, że wszyscy bez wyjątku do naszej prośby się zastosują i uświetnią tę drogę, którędy Pan Jezus postępować będzie.

W tejże samej gazecie z 2 czerwca 1888 r. znajdujemy opis procesji Bożego Ciała w Strzelnie. Również zacytuję tam treść w całości, byście mogli porównać sobie zwyczaje panujące przed 112-laty w naszym mieście:

Procesya Bożego Ciała odbyła się w czwartek wśród pięknej pogody w Rynku naszego miasta. Celebransem był nasz czcigodny ks. proboszcz [Korol] Wojczyński. Po dwunastej wyruszyła z kościoła procesya, w której liczba wiernych z każdego stanu, płci i wieku żywy udział brała: kilka tysięczny zastęp prawych dzieci Kościoła św. towarzyszyło Panu Jezusowi w obchodzie uroczystym po ulicach naszego miasta. Przed celebransem postępował długi szereg dziewcząt szkolnych w bieli, które Panu Jezusowi w drodze słały kwiaty. Pierwszą ewangelię odśpiewał Kapłan przy ołtarzu wystawionym w drzwiach starego gmachu tutejszej szkoły katolickiej przed pomieszkaniem nauczyciela p. P.[iotra] Palińskiego [nieistniejący budynek, na którego miejscu stoi szalet przy Placu Świętego Wojciecha]. Stąd wyruszyła procesja ulicą Kościelną w Rynek, gdzie drugą ewangelię przy ołtarzu wystawionym przed domem kupca p. Jana Kowalskiego [Rynek 23, obecnie posesja Rejniaków] celebrans odśpiewał; trzecia ewangelia została odśpiewana przy ołtarzu wystawionym przez tutejszą aptekę, będącą własnością p. Lepell'a [obecnie Rynek 2, budynek po „Aptece pod Orłem" Jerzego Stęczniewskiego], czwarta zaś przy ołtarzu wystawionym przed handlem p. Antoniego Psuji [obecnie Rynek 12, kamienica należała do Żyda Munka, u którego Psuja prowadził sklep].

Wszystkie ołtarze celowały pięknością i ozdobnym ustrojem, szczególniej zaś ołtarz przed apteką, który p. Lepell na ten cel bardzo gustownie dał zbudować. Cześć zacnym tym panom, którzy nie szczędzili ani zabiegów, ani fatygi, ani kosztów, aby chwilowy przybytek dla Pana Zastępów jak najpiękniej ozdobić i miłym uczynić! Katoliccy mieszkańcy w ulicy Kościelnej jako i w Rynku pięknie udekorowali okna mieszkań swoich. Przytaczam tu pp. Leszczyńskiego rymarza, Jeskiego rzeźnika i Norka dekarza, którzy bardzo gustownie okna mieszkań swoich w obrazy, kwiaty i światło jarzące przystroili; p. Sępowska przystroiła w kwiaty i obrazy swoje okno wystawne; p. Dzierożyńska przyozdobiła okna mieszkania swego w dywany, kwiaty i światło jarzące.

Cześć wam za to zacni obywatele i zacne obywatelki! Co jednak bardzo raziło to było to, że niektóre żydowskie kramy w ulicy Kościelnej niebyły zamknięte, chociaż ci panowie na pewno o tem wiedzą, że to Boże Ciało (Fronleichnam) święto nakazane i że kramy powinny były być zamknięte. Jeżeli ci panowie umieją szanować pieniądz, który mu przynosi katolik-Polak, to też powinni umieć uszanować uczucia religijne tego Polaka-katolika. Albo czyż ten Polak-katolik w każdym względzie ma dla tych panów pozostać głupim gojem? Jeżeli tak, to nie będzie to nic dziwnego, że Polak-katolik tych panów stanowczo pomijać będzie, jako tych którzy nie umieją albo też nie chcą uszanować najświętszych uczuć każdego katolika-Polaka. Przecież sama forma nakazuje każdej religii oddać przynależny szacunek, a tylko człowiek bez wychowania i wykształcenia może jakiejkolwiek religii ubliżyć, za co go naturalnie w danym razie owo beczące stworzonko czeka! Tyle tym panom w upominku!

Nie chcemy przy tej okazji pominąć jednej rzeczy, która na powszechne uznanie zasługuje to jest to, że procesja Bożego Ciała obecnie - tak jak ongi -w Rynku (nie jak to przez pewien czas się działo na dziedzińcu) się odbywa. Starania celem odświeżenia zaniechanego przywileju dołożył tutejszy dozór kościelny, a szczególnie przewodniczący tegoż p. Antoni Psuja, za co jemu na tem miejscu publiczne podziękowanie.

Rynek w Strzelnie, w tle rusztowanie przy kościele ewangelickim - lata 20. XX w.

Piszący tę relację nie wspomniał nic o Żydzie Munku, który wyrażał zgodę na budowanie ołtarzy pod swoją kamienicą. Ten zwyczaj - jak już wspominałem - przejęli później polscy właściciele Rzekanowscy i kontynują po dziś dzień, państwo Sarnowscy.

Boże Ciało w Strzelnie l. 30. XX w.

Uroczystość Najświętszego Ciała i Krwi Pańskiej, zwana również w formie nadzwyczajnej rytu rzymskiego: Święto Najświętszego Ciała Chrystusa (Festum Sanctissimi Corporis Christi), potocznie także Świętem Ciała i Krwi Pańskiej, a w tradycji ludowej: Boże Ciało, jest jednym z najważniejszych świąt w liturgii kościoła katolickiego. Procesja Bożego Ciała jest i była jedną z barwniejszych procesji, jakie w ciągu roku mają miejsca w Strzelnie.

Prowadzona jest przez księdza proboszcza i wikariuszy i odbywa się do miejsc najważniejszych w przestrzeni sakralnej miasta, czyli Rynku. W parafiach okolicznych - wiejskich przede wszystkich do krzyży, kapliczek i figur. Procesja zatrzymuje się przy czterech ołtarzach polowych, przy których czytane są fragmenty Ewangelii. Dla celebracji kultu trasa procesji jest przyozdabiana przez ścięte drzewa (brzozy) ustawiane przy trasie przemarszu. W naszej tradycji zawsze bogato dekorowano okna mieszkań i witryny sklepów, a kwiatem szczególnym w tym okresie były piwonie (bijony) oraz kwiaty bzu. W trakcie procesji ludzie śpiewają pieśni i litanie na przemian z orkiestrą dętą OSP, zaś śpiew liturgiczny przy ołtarzach wykonuje chór Harmonia.

Wyście z kościoła - lata 60. XX w.

Wierni szczególnie wspominają Ostatnią Wieczerzę Pańską i Przeistoczenie chleba i wina w Ciało i Krew Pańską - Jezusa Chrystusa. Pamiątkę tego wydarzenia Kościół obchodzi także w Wielki Czwartek, wtedy jednak rozpamiętuje się także Mękę Jezusa Chrystusa, natomiast uroczystość Bożego Ciała ma charakter dziękczynny i radosny. W Polsce obchodzi się ją w czwartek po Uroczystości Trójcy Świętej, a więc jest to święto ruchome, wypadające zawsze 60 dni po Wielkanocy. Najwcześniej może przypaść 21 maja, najpóźniej 24 czerwca. W niektórych krajach przenoszone jest na kolejną niedzielę.

Uroczystość ta została ustanowiona na skutek widzeń św. Julianny z Cornillon. Pod ich wpływem bp. Robert ustanowił w 1246 r. taką uroczystość dla diecezji Liège. W 1252 r. została ona rozszerzona na Germanię. W 1264 r. papież Urban IV ustanowił tę uroczystość dla całego Kościoła. Uzasadniając przyczyny jej wprowadzenia wskazał: zadośćuczynienie za znieważanie Chrystusa w Najświętszym Sakramencie, błędy heretyków oraz uczczenie pamiątki ustanowienia Najświętszego Sakramentu, która w Wielki Czwartek nie może być uroczyście obchodzona ze względu na powagę Wielkiego Tygodnia. Jednakże ze względu na śmierć Urbana IV bulla ta nie została ogłoszona, a tym samym uroczystość nie została ustanowiona. Uczynił to dopiero papież Jan XXII, który umieścił powyższą bullę w Klementynach w 1317 r.

W Polsce po raz pierwszy wprowadził tę uroczystość biskup Nankier (Jan Kołda herbu Oksza) w 1320 r. w diecezji krakowskiej. W 1420 r. na synodzie gnieźnieńskim uznano uroczystość za powszechną, obchodzoną we wszystkich polskich kościołach. W późnym średniowieczu i w renesansie największym sanktuarium kultu Bożego Ciała w Polsce był kościół Bożego Ciała w Poznaniu. Z Bożym Ciałem związana jest także uroczystość Najświętszego Serca Pana Jezusa, która jest obchodzona zaraz po oktawie Bożego Ciała, czyli w piątek osiem dni po Bożym Ciele.

Zdjęcia współczesne Heliodor Ruciński; archiwalne ze zbiorów Mariana Przybylskiego i rodziny Glanców - Konieczków - Aleksandry Łykowskiej

Strzelno w latach 90. XX w. - cz. 3

noreply@blogger.com (Marian Przybylski) — Sun, 31 May 2026 06:30:00 +0000

Niedziela, dzień święty i niemalże wszyscy z miasta, którzy pójdą do kościoła na mszę św. z mniejszym lub większym pośpiechem przejdą tą ulicą, czyli Kościelną. Zauważymy jak wypiękniała ta i przyległe do niej ulice - wypiękniało całe miasto, o czym mówią mieszkańcy i przyjezdni. Przy okazji dzisiejszego wirtualnego spacerku zobaczymy jeszcze jak dawniej wyglądały Plac Świętego Wojciecha i Wzgórze, ul. Klasztorna i Parkowa. Przypomnę, że dzisiaj mamy w naszej parafii odpust Świętej Trójcy.

Tak jak w poprzednich częściach spacerku po naszym mieście, tak i dzisiaj zabierze nas ze sobą na ową peregrynację turysta niemiecki śp. Klaus Manthey. Przypomnę, że jest on potomkiem tutejszych Niemców, którzy na nasze ziemie przybyli wraz z I rozbiorem Polski, po 1781 roku. Sam Klaus urodził się w naszym mieście 24 lutego 1940 roku i niewiele ze swego dzieciństwa pamiętał. O Strzelnie i okolicznych miejscowościach opowiedziała mu jego mama Emma. W latach 90. XX w. i na początku dwutysięcznych wielokrotnie, jako turysta w naszym mieście przebywał, dokumentując w obrazie ulice Strzelna. Był to początek przemian ustrojowych, zatem, niech nie dziwią nikogo te kolory szarości - po prostu, takim nasze miasto było, pełne małomiasteczkowego, zaściankowego uroku.

Krzyż w Bławatach

noreply@blogger.com (Marian Przybylski) — Wed, 27 May 2026 05:54:27 +0000

Historię, którą Wam dzisiaj opowiem, a o której dowiedziałem się pod koniec minionego roku wywarła na mnie ogromne wrażenie. Wynikało ono nie tyle z sensacji ile z radosnego odczucia, że mimo upływu tak odległego czasu wytrwale poszukując można jeszcze wiele odkryć. Niekoniecznie owe znalezisko musi przedstawiać jakąś wartość materialną. Dla mnie osobiście jest ono droższe od złota, gdyż zawiera w sobie wartość materialnego dziedzictwa kulturowego, o którego istnieniu wszyscy współcześni zapomnieli.

W wydanym w 2021 roku albumie Przydrożne sacrum Krzyże, figury i kapliczki przydrożne w krajobrazie ziemi strzeleńskiej wspomniałem, opisując dzieje kapliczki przydrożnej stojącej przy drodze do ze Strzelna do Ciechrza, o nieistniejących już dzisiaj dwóch przydrożnych znakach wiary, które stały w obrębie wsi Bławaty do października 1939 roku. Były to – Biała Figura w Bławatkach i krzyż przydrożny w samej wsi Bławaty. Krzyż stał obok drogi do Rzadkwina, przy skrzyżowaniu z drogą prowadzącą w głąb wsi Bławaty, a figura przy drodze Strzelno – Rzadkwin na gruntach przypisanych do przysiółka Bławatki, przy samym skrzyżowaniu wewnętrznych dróg, przy odcinku nieistniejącej już dzisiaj drogi do Bronisławia - po południowej jej stronie. Okupant po zajęciu Strzelna i okolicy zniszczył te trzy znaki wiary. Po wojnie mieszkańcy nie odbudowali Białej Figury ani krzyża przydrożnego.

Dzisiaj opowiem Wam o samym krzyżu w Bławatach. Ślady po nim znajdujemy na starych mapach, z których najstarsza, na którą trafiłem pochodzi z 1890 roku. Kiedy on został wystawiony i kto był jego fundatorem, niestety nie udało mi się tego ustalić, ale za to trafiłem na informacje o kolejnej w tym samym miejscu fundacji krzyża. Miała ona miejsce na początku września 1934 roku i wiedzą o niej dzielę się z Wami.

W ubiegłym roku trafiłem na dwie informacje o krzyżu w Bławatach, które zamieszczone zostały we wrześniowym „Dzienniku Kujawskim” z 1934 roku. Otóż, jak odnotowano na łamach tej gazety: - Obok bruku Strzelno – Rzadkwin na skrzyżowaniu prowadzącym do Bławat na terenie miasta Strzelna wzniesiony został nowy krzyż fundacji byłego Towarzystwa Powstańców i Wojaków w Strzelnie. Na krzyżu wyryty został napis „Fundatorzy Towarzystwo Powstańców i Wojaków w Strzelnie”. Poświęcenie krzyża nastąpi już w najbliższym czasie.

I stało się, że 10 dni później, 22 września ta sama gazeta donosiła o uroczystości poświęcenia tegoż krzyża przydrożnego, pisząc że: - Na zakończenie uroczystości ku czci Krzyża Świętego w niedzielę, 16 września 1934 roku, po nieszporach nastąpiła uroczystość poświęcenia krzyża na bruku do Rzadkwina. Krótko jeszcze zaznaczamy, że krzyż ten ufundowany został przez zlikwidowane Towarzystwo Powstańców i Wojaków w Strzelnie, które majątek swój rozdzieliło na różne cele dobroczynne, zwłaszcza na utrzymanie grobu poległych powstańców, znajdującego się na cmentarzu strzelińskim.

O godzinie 15:20 z kościoła parafialnego wyruszyła wspaniała procesja przy dźwiękach dzwonów i śpiewie niezliczonej rzeszy wiernych. Procesję prowadził ksiądz wikariusz Niziołkiewicz. Uroczysty akt poświęcenia nowego krzyża dokonał ksiądz prałat Czechowski w obecności obu księży wikariuszy, po czym przemówił serdecznie do zgromadzonych wiernych. Po odśpiewaniu suplikacji, w procesji wierni wrócili z powrotem na dziedziniec kościelny.

Zapewne dla wielu, to o czym napisałem, to takie niby nic, ot jakaś tam informacja, o jakimś tam krzyżu. Ale gdy sobie pomyślisz, zastanowisz się...? Krzyż w tym miejscu stał ponad pół wieku i dla ówczesnych mieszkańców był swoistym sacrum, miejscem czci upamiętniającym zapewne jakieś ważne dla nich wydarzenie... Czy nie warto wrócić do tej ostatniej fundacji z 1934 roku i po 92 latach odnowić ją, stawiając u skrzyżowania nowy krzyż?

Jaworowo

noreply@blogger.com (Marian Przybylski) — Sat, 23 May 2026 07:05:17 +0000

Przy drodze ze Strzelna do Orchowa, pomiędzy wsiami Ciencisko i Ostrowo leży osada Jaworowo. Dawniej był to niewielki folwark ziemski i dzisiaj pozostał po nim okazały budynek dawnej obory z owczarnią oraz znajdujący się w ruinie budynek dawnej stajni wraz z spichlerzem. Po wybudowaniu przed kilku laty nowego domu mieszkalnego, dawny dwór został rozebrany. Dziś przywołuję osadę, gdyż stanowi ona na mapie naszej gminy miejsce kultowe i w rysie historycznym warte poznania.

Początki Jaworowa sięgają końcówki Księstwa Warszawskiego. Po klęsce Napoleona i po przejściu przez te tereny cofających się spod Moskwy Francuzów, od marca 1813 roku Strzelno i okolica znalazły się pod okupacją wojsk carskich. Rosjanie, którzy zatrzymali się w mieście założyli w nim wielkie zakłady kołodziejskie, w których z wyciętego w okolicznych lasach surowca dębowego produkowano koła dla taborów wojskowych oraz do armat. Pod toporami padł m.in. dębowy las rozdzielający Ciencisko od Ostrowa. W jego miejscu po 1815 roku Prusacy zorganizowali strażnicówkę leśną, która otrzymała zadanie zatrzymania grabieży leśnych tego, co pozostało po dąbrowach. W trakcie porządkowania karczowiska zauważono, że tutejsze gleby nadają się pod użytki rolne, dlatego puszczono je w dzierżawę. Początkowo były to pastwiska, które z czasem poszerzono o grunty orne. Wkrótce też dzierżawca w sąsiedztwie strażnicówki wystawił niewielki folwark.

Z danych z 1818 roku dowiadujemy się, że w miejscu nazwanym Forsthaus - dom leśnika Jaworowo znajdował się jeden dym z 16 katolikami. W 1821 roku jako królewski Forsthaust - z 16 mieszkańcami. Później miejsce to opisywano z niemieckiego jako Forst Etablissement - zakład leśny Jaworowo. W Księdze adresowej z 1833 roku występuje pod tym mianem z informacją, że w 3 dymach mieszkają 22 osoby wyznania katolickiego, jak również, że jest to królewska wieś ekonomiczna wchodząca w skład Królewskiej Domeny Strzelno. W 1866 roku opisane zostało jako bauerhof - gburstwo, czyli duże gospodarstwo bauerskie. Później w 1874 roku podano, że Jaworowo to Forst Etablissement w Nadleśnictwie Miradz z 1 domem i 7 mieszkańcami. Odpowiednio w 1888 roku był tutaj 1 dym z 9 mieszkańcami i 10 lat później w 1898 roku 3 dymy z 20 mieszkańcami.

Wracając do początków Jaworowa, a szczególnie nazwy miejscowej warto zwrócić uwagę na mieszkającego tutaj Antoniego Jaworskiego, którego nazwisko niewątpliwie zostało przeniesione podczas pierwszego opisywania statystycznego owego domu leśnika z 1818 roku. Zatem nazwa miejscowa Jaworowo ma pochodzenie odimienne i zaczerpnięta została od nazwiska Jaworski, a nie od gatunku drzewa. Mieszkająca tutaj wdowa po Antonim Jaworskim, Domicela ze Złotnickich Jaworska, 10 listopada 1834 roku dostała od rejencji w Bydgoszczy - na podstawie dziedzicznej dzierżawy Jaworowa - pozwolenie na jego zakup za kwotę 29 talarów. Po niej Jaworowo dziedziczyły na podstawie recesu spadkowego z 5 maja 1840 roku dzieci: - Jan Nepomucen von Złotnicki i Ignacy Sebastian von Jaworski – bracia bliźniacy urodzeni 13 stycznia 1820 roku oraz Justyna Brygida von Jaworska ur. 7 października 1825 roku. Jan Nepomucen von Jaworski ożeniony w Mogilnie w 1841 roku z Cecylią Duchowską córką Józefa i Marianny z domu Dyament, na podstawie recesu spadkowego z 24 listopada 1841 roku po zmarłej matce Domiceli kupił od rodzeństwa Jaworowo za 692 talary. Następnie sprzedał folwark 19 listopada 1846 roku za 1750 talarów właścicielowi folwarku Wilhelmowo (współczesne Ziemowity) pod Strzelnem, Stanisławowi Wilhelmowi Anyszkiewiczowi, żonatemu z Marianną Józefą Raabe.

Jak wynika z analizy właścicielsko - opisowej w 1833 roku w Jaworowie funkcjonowały dwie niezależne i leżące w niewielkim oddaleniu od siebie jednostki gospodarcze, a mianowicie folwark wieczysto dzierżawny należący do Urzędu Domenalnego w Strzelnie (tzw. Amtu) oraz osada - dom leśny należący do Nadleśnictwa Strzelno z siedzibą w Miradzu. Z chwilą zakupu folwarku przez Domicelę Jaworską stał się on własnością prywatną. Jaworowo leśne czyli ów Forst Etablissement Jaworowo - obok folwarku Jaworowo - w statystykach leśnych funkcjonowało do czasu fizycznego uruchomienia Leśnictwa Nordbrück, to jest do 1895 roku.

Wracając zaś do folwarku wspomnę, że Anyszkiewicz w 1847 roku sprzedał podstrzeleńskie 320-morgowe Wilhelmowo (Ziemowity), do którego należały łąki oraz prawo do wyrębu i wypasu bydła w przyległym do dóbr lesie królewskim Nadleśnictwa Strzelno. Jak długo trzymał nowo nabyty folwark Jaworowo, nie udało się ustalić. Wiadomo, że po nim siedziała tutaj rodzina Wasielewskich, a następnie August Drożdżyński, wymieniany w 1899 i 1906 roku, u którego administrował Jaworowem Stanisław Wyborski z Woli Wapowskiej, późniejszy właściciel (od 1910 r.) folwarku Parchanie. Za czasów Drożdżyńskiego Około 1909 roku folwark nabył Franciszek Mrówczyński, któremu w dobrym gospodarowaniu przeszkodziły dwa pożary. 10 czerwca 1912 roku podczas burzy piorun uderzył w stodołę, która spłonęła, a wraz z nią stajnia dla bydła i koni, szopa na narzędzia i drewutnia. W wyniku drugiego pożaru 3 listopada 1914 roku spłonęły cztery stogi. W końcu, 20 sierpnia 1917 roku folwark Jaworowo o powierzchni 320 mórg Mrówczyński sprzedał za 203 tys. marek Józefowi Drwęskiemu.

W 1930 roku Jaworowo było najmniejszym obszarem dworskim w powiecie strzeleńskim i przypadał na niego podatek na rzecz Wielkopolskiej Izby Rolniczej w wysokości 16,04 zł. Natomiast czysty dochód katastralny wyrażony w talarach wynosił 80 talarów. Z zachowanego w Muzeum Narodowym Rolnictwa w Szreniawie opisu z 1991 poznajemy jak wyglądała pierwotna zabudowa folwarku. Stanowił on geometrycznie zwartą zabudowę składającą się z podwórza gospodarczego w kształcie prostokąta, zamkniętego leżącymi na przeciw siebie wolnostojącymi budynkami gospodarczymi. Od południa obora z owczarnią, od wschodu stodoła (obecnie nieistniejąca), od północy stajnia i spichlerz (obecnie w ruinie) oraz od wschodu dom mieszkalny (obecnie nieistniejący) i rozciągający się za nim w kierunku szosy ogród. Naroża podwórza uzupełniał mur ceglany, przy bramach filary zwieńczone trójkątnymi daszkami ceramicznymi z bramami drewnianymi usytuowanymi w południowo-wschodniej i zachodniej stronie, które łączyły wnętrze zespołu z polami uprawnymi i drogą dojazdową. Naroże północno-zachodnie zamykał budynek kuźni (obecnie nieistniejący).

Wszystkie obiekty folwarczne były murowane z cegły ceramicznej pełnej na zaprawie cementowo-wapiennej, jednokondygnacyjne, niepodpiwniczone, z dachami stromymi dwuspadowymi pokrytymi dachówką ceramiczną. Elewacje ceramiczne budynku mieszkalnego były tynkowane, natomiast budynków pozostałych nietynkowane.

Budynek mieszkalny (nieistniejący) – tzw. dwór zbudowany został w IV ćw. XIX w. Murowany z cegły, jednokondygnacyjny z poddaszem użytkowym, stropy miał drewniane, belkowe na ścianach nośnych, więźba dachowa była drewniana o ustroju płatwiowo-kleszczowym, dach był pokryty dachówką ceramiczną – karpiówką. Stolarka okienna i drzwiowa była drewniana, schody na poddasze również drewniane na belkach policzkowych. Elewacje tynkowane, w szczytowych ścianach (północna i południowa) nieregularnie rozmieszczone otwory okienne. We wschodniej elewacji był centralnie umieszczony otwór drzwiowy, po bokach po dwa otwory okienne, nad nimi gzyms międzykondygnacyjny podkreślony w partiach nad otworami płaskimi występami poza lico ściany; zachodnia elewacja jw. lecz w dachu centralnie umieszczona była wystawka z trzema otworami okiennymi.

Stajnia wraz z spichlerzem zbudowane zostały w IV ćw. XIX w. – obecnie w ruinie. Obiekt jednokondygnacyjny, bez podpiwniczenia, z poddaszem użytkowym w dachu stromym. Mury z cegły ceramicznej, stropy drewniane, belkowe na podciągach drewnianych podpartych dwoma rzędami słupów drewnianych. Ustrój dachowy był drewniany, płatwiowo-kleszczowy ze ścianką kolankową. Schody na poddasze były drewniane na belkach policzkowych. Okna stalowe, sześciopolowe z odcinkowymi nadprożami i parapetami z cegły. Wrota drewniane, dwuskrzydłowe z desek na styk. Elewacja południowa: ceramiczna rozdzielona w poziomie stropu nad I kondygnacją gzymsem kostkowym. U dołu były 4 równomiernie rozmieszczone otwory drzwiowe – z fragmentami wrót drewnianych – między nimi po dwa otwory okienne. Nad worotami otwory prowadzące na poddasze zabezpieczone otworami okiennymi. Dach nie istnieje. Elewacja wschodnia szczytowa rozdzielona w poziomie stropu gzymsem kostkowym, poniżej gzymsu ceglana ściana, powyżej gzymsu pośrodku symetryczne, zblokowane, zamurowane dwa otwory prowadzące na poddasze z podkreślonym zwieńczeniem nadproża i parapetem z cegły. Ponad nimi półkole otynkowane w obramieniu ceglanym. Elewacja zachodnia jw. lecz otwory nad gzymsem niezamurowane.

Kolejnym obiektem jest zachowana do dziś obora z owczarnią. Budynek powstał w IV ćw. XIX w. Jest on murowany z cegły o stropach drewnianych belkowych opartych na podciągach i słupach drewnianych. Więźba dachowa o ustroju płatwiowo-kleszczowym ze ścianką kolankową. Dawniej dach pokryty był dachówką ceramiczną – obecnie eternitem. Okna stalowe czteropolowe, Drzwi - wrota drewniane dwuskrzydłowe z desek na styk. Elewacje: północna i południowa - ceramiczna, u dołu nierównomiernie rozmieszczone otwory drzwiowe i okienne ze śladami przemurowań. Ponad nimi w poziomie stropu równomierne otwory w miejscu oparcia belek drewnianych. W dachu w elewacji północnej trzy wystawki z otworami zabezpieczonymi okiennicami prowadzącymi na poddasze, Elewacja zachodnia - szczytowa, w poziomie poddasza dwa symetrycznie umieszczone otwory oraz z odcinkowymi ceglanymi nadprożami. Ponad nimi - szczyt obity deskami.

Do 1939 roku z boku zabudowań 320-morgowego folwarku u skrzyżowania z drogą na Przedbórz stała figura Serca Jezusowego. Zlokalizowana ona była po lewej jej stronie i lekkim skosem skierowana była ku drodze do parafialnego Ostrowa. Figura została wystawiona z początkiem XX w. przez ówczesnego właściciela Jaworowa Augusta Drożdżyńskiego. Po nim na krótko opiekę nad nią sprawował kolejny właściciel Franciszek Mrówczyński, a od sierpnia 1917 roku Józef Drwęski. Drwęski zmarł 18 kwietnia 1939 roku i na krótko pieczę sprawowała nad folwarkiem i figurą wdowa. Z początkiem okupacji Drwęcka wraz z dziećmi została wysiedlona stąd, a na jej miejsce przybyła rodzina Niemców łotewskich. Oficjalnie 1 lipca 1942 roku przyznano im w powiernictwo 80,18 ha jaworowskich gruntów, a nazwę folwarku zmieniono na Worau. Do 19 stycznia 1945 roku gospodarzył tutaj Emil von Cube wraz z małżonką Gertrudą von Blanckenhagen. Obejmując Jaworowo otrzymali oni polecenie usunięcia wszelkich katolickich znaków wiary z miejsc publicznych. Tak też się stało, cokół figury rozbito, a samą postać Najświętszego Serca Pana Jezusa zdeponowano w stodole. W okolicy mawiano, że karą za zdjęcie NSPJ i rozbicie cokołu była śmierć syna Eberharda, który poległ na froncie wschodnim, na Kaukazie 3 października 1942 roku. Sam gospodarz Emil von Cube w 1945 roku zaginął bez wieści, a ślad po nim przepadł.

Sama figura NSPJ przetrwała wojnę. Po powrocie Drwęska nie dowiedziała się nic o leżącym pod stertą słomy Jezusie i po kilku latach wydzierżawiła cały folwark Zespołowi PGR w Szczeglinie. Do 1957 roku działał tutaj PGR Gospodarstwo Jaworowo wchodzące w skład Zespołu 13. Szczeglin. W międzyczasie figurę Jezusa znaleziono pod stertą słomy, lecz czasy nie sprzyjały, by ją na powrót ustawić u skrzyżowania. W 1957 roku ziemię i budynki nabył od Drwęskiej Józef Mleczko z Dzierzążni. W 1962 roku przekazał on figurę proboszczowi ks. Józefowi Staszakowi i od tego czasu - na klombie przed plebanią - stoi ona na wysokim cokole. Obecnie zabudowania osady Jaworowo znajdują się w rękach córki Józefa Mleczko i jej małżonka...

Zdjęcia archiwalne MRN Szreniawa, współczesne: Heliodor Ruciński, Marek Kujawa.

Wielka żałoba w Strzelnie - 1935

noreply@blogger.com (Marian Przybylski) — Tue, 12 May 2026 07:27:00 +0000

Dzisiaj 12 maja 2026 roku mija 91 rocznica śmierci Marszałka Józefa Piłsudzkiego. Przywołując tę rocznicę zamieszczam opis tamtych dni i wielkiej żałoby jaka zapanowała w Strzelnie. Zawarty on został w artykule: - Wobec śmierci marszałka Piłsudskiego, który ukazał się w „Dzienniku Kujawskim” 22 maja 1935 roku, nr 118.

Wieść o śmierci śp. J. Piłsudskiego rozeszła się lotem błyskawicy po Strzelnie. Gazety, które przyniosły wiadomość o śmierci, rozchwytywano szybko. Przy głośnikach radiowych mieszkańcy z zaciekawieniem wyczekiwali wiadomości ze stolicy i kraju. Na gmachach urzędowych i domach prywatnych w dalszym ciągu jeszcze powiewają sztandary do połowy masztu, spowite kirem. Urzędnicy na znak żałoby noszą czarne opaski, tak samo i członkowie niektórych organizacji. Tutejsze korporacje miejskie na wieść o śmierci wysłały telegram kondolencyjny do pana Prezesa Rady Ministrów w Warszawie. Społeczeństwo złożyło hołd pamięci Józefowi Piłsudskiemu w dniu 18 maja.

Mieszkańcy Strzelna i sąsiednich wiosek spieszyli do kościoła farnego na nabożeństwo żałobne. Przed katafalkiem ustawionym w prezbiterium ks. prałat Czechowski odprawił uroczystą mszę, a ks. wikary Gliński odprawił mszę żałobną. Po mszy uformował się pochód żałobny, jakiego Strzelno już dawno nie widziało. W zgodzie i harmonii szły dosłownie wszystkie stany, bez różnicy przekonań, szli również i przedstawiciele gminy żydowskiej oraz gminy ewangelickiej. Do zebranych przemówił burmistrz p. Radomski, po czym pochód rozwiązano. O godzinie 19:00, przy udziale radnych i Zarządu Miejskiego, odbyło się żałobne posiedzenie na sali Rady Miejskiej. Zagaił posiedzenie burmistrz p. Radomski i odczytał orędzie Pana Prezydenta Rzeczypospolitej, po czym po chwili milczenia obecni wpisali się do księgi kondolencyjnej. Po nabożeństwie majowym odbyła się w sali p. Pinkowskiego żałobna akademia przy bardzo licznym udziale społeczeństwa.

Wiadomość o zgonie marszałka Piłsudskiego przyjęła tutejsza Gmina Żydowska z żalem. Przedstawiciel gminy żydowskiej wpisał się do księgi kondolencyjnej, wyłożonej w Zarządzie Miejskim. W dniu 18 maja odbyło się uroczyste nabożeństwo żałobne w miejscowej synagodze. Wnętrze synagogi przyozdobiono kirem i w barwy narodowe polskie. Nabożeństwo prowadził kantor Dawidowicz oraz starszy gminy p. Lesser, który w czasie modłów przemówił do zebranych i przedstawił życiorys zgasłego marszałka. Przedstawiciele gminy żydowskiej brali udział również w dalszych ogólnych manifestacjach żałobnych. Dnia 16 bieżącego miesiąca Koło Podoficerów Rezerwy w Strzelnie wysłało poczet sztandarowy w składzie: kapitan Tadeusz Roloff, Tadeusz Płócienniczak, Bolesław Porada i Stefan Banaszak na uroczystości pogrzebowe do Warszawy i Krakowa. Delegacje powróciły do Strzelna w dniu 19. 5. bieżącego roku.

Księga kondolencyjna, z powodu zgonu śp. Józefa Piłsudskiego, została w Magistracie

wyłożona w dniach 17 i 18 maja b. r. księga kondolencyjna. Do księgi tej wpisywali się, licznie przedstawiciele społeczeństwa tak polskiego, jako też żydów i Niemców, towarzystwa i organizacje miejscowe itd. Księga ta wykonana jest artystycznie i sprawia miłe wrażenie.

Na czarnej oprawie wyryte są obok sarkofagu, podtrzymywanego przez 2 orły, inicjały śp. Marszałka „J. P.". Dalsze strony zawierają dedykację p. burmistrza Radomskiego, herb miasta, widok kościoła św. Trójcy i św. Prokopa oraz płaskorzeźby z kościoła Prokopa. Księga ta wysłana została do P. Prezesa Rady Ministrów przez Starostę Powiatowego w Mogilnie - „Dziennik Kujawski” z 23 maja 1935 roku, nr 119.

Foto: Narodowe Archiwum Cyfrowe.

O tradycji strzelnian w świętowaniu 3 Maja

noreply@blogger.com (Marian Przybylski) — Wed, 29 Apr 2026 17:30:00 +0000

3 Maja 1945 roku - manifestacvja strzelnian i przemarsz do kościoła.

Mimo rozbiorów, pamięć o drugiej w dziejach świata spisanej konstytucji narodowej (uznawanej przez politologów za bardzo postępowy jak na swoje czasy dokument) przez kolejne pokolenia pomagała podtrzymywać polskie dążenia do niepodległości i stworzenia sprawiedliwego społeczeństwa. W Polsce uznaje się ją za ukoronowanie wszystkiego, co dobre i oświecone w polskiej historii i kulturze. Od czasu odzyskania niepodległości w 1918 roku, Święto Konstytucji 3 Maja było obchodzone jako najważniejsze święto państwowe. Również my strzelnianie corocznie w tym dniu manifestowaliśmy swój patriotyzm.

Uchwałą Sejmu Ustawodawczego z 29 kwietnia 1919 roku rocznica ta została uznana za Święto Narodowe. W 1920 roku po raz pierwszy zapisano w Kronice Szkoły Katolickiej w Sławsku Małym, że szkoła obchodziła uroczyście Konstytucję 3 maja. Ten zapis powtarzał się wielokrotnie w kronice. W 1934 roku kierownik tejże szkoły Piotr Rewers tak oto opisał ten dzień:

W dniu 3 maja odbyła się w tutejszej szkole uroczystość ku czci uczczenia wiekopomnego dzieła – Konstytucji 3 Maja. Uroczystość rozpoczęto pieśnią „Boże coś Polskę”. Następnie nauczyciel tutejszej szkoły Rewers wygłosił pogadankę o Konstytucji 3 Maja z uwzględnieniem Konstytucji obecnej. Po referacie jeden z uczniów wygłosił wiersz „Trzeci Maja” oraz odśpiewano pieśń „Witaj dniu Trzeciego Maja”. Uroczystość zakończono pieśnią „Jeszcze Polska nie zginęła”. Piękny opis obchodów Święta znajdujemy w „Dzienniku Kujawskim“ z 1929 roku: - Święto 3 Maja obchodzono w Strzelnie jak rokrocznie bardzo uroczyście. Przy nadzwyczaj pięknej pogodzie pochód uformowany z wszystkich miejscowych towarzystw udał się do kościoła farnego na uroczyste nabożeństwo, które odprawił ks. Wasiela, a kazanie wygłosił ks. radca Czechowski. Po nabożeństwie pochód udał się na Rynek, gdzie defiladę odebrali przedstawiciele władz cywilnych, wojskowych, duchowieństwa i obywatelstwa. Stąd zaś udano się na cmentarz gdzie wieniec na grobie poległych powstańców-bohaterów z roku 1918-1919 złożył ks. Wasiela, a podniosłe przemówienie wypowiedział ks. radca Czechowski. Z cmentarza pochód udał się przed Park Miejski, gdzie nastąpiło jego rozwiązanie.

Strzeleńska Grupa Rekonstrukcyjna 3 maja 1935 roku na manewrach pod Młynami - Wronowani.

Po południu świąteczny dzień mieszkańcy spędzili na sportowo, na boisku przy ul. Stodolnej (Michelsona). Tam rozegrano zawody lekkoatletyczne: - biegi na 3000, 800 i 100 m.; skoki w dal i wzwyż; rzut kulą oraz mecz piłki nożnej. W opisie tego wydarzenia po raz pierwszy padła nazwa „Kujawiak“ (nie Kujawianka) miejscowej drużyny piłkarskiej. Podczas zawodów przygrywała orkiestra. Na strzelnicy Bractwa Kurkowego odbyły się zawody strzeleckie. Wieczorem, w sali Parku Miejskiego odbyła się uroczysta akademia urządzona staraniem Towarzystwa Czytelni Ludowych. Wystąpiły zespoły śpiewacze: ze szkoły powszechnej i wydziałowej oraz Kółka Muzycznego. Były deklamacje wierszy, a na koniec odśpiewano wspólnie w podniosły nastroju „Rotę“ Marii Konopnickiej.

Manewry i piknik pod Młynami - Wronowami 3 maja 1935 roku.

Na swój sposób świętowała strzeleńska młodzież i studenci z Akademickiego Koła Kujawskiego (grupa strzeleńska). W tym dniu przebierano się w stroje historyczne i organizowano tzw. manewry poza miastem. Po ich zakończeniu czas spędzano w formie pikników. Na czele tej grupy stał Alfred Fiebig, późniejszy doktor nauk medycznych. To on w czasach powojennych, kiedy zaprzestano obchodów zawsze w dniu 3 maja wywieszał na balkonie swojej kamienicy biało-czerwoną flagę, a popołudniami organizował ze swoimi zaufanymi z grupy rekonstrukcyjnej manewry historyczne w pobliżu Strzelna na Laskowie, u Ruszkiewiczów.

Po II wojnie światowej kontynuowano obchody święta Konstytucji 3 Maja. Już w 1945 roku zorganizowana uroczystość na wzór tych sprzed wojny, z pochodem i defiladą. W szkołach odbywały się akademie, po których dziatwa udawała się na uroczyste msze św. W Kronice Szkoły Podstawowej nr 1 w Strzelnie kierownik Filip Klemiński tak odnotował ten dzień:

3 maja – dzień wolny od nauki, uroczystość w szkole ze specjalnym zwróceniem uwagi, że Konstytucja 3 Maja była dużym krokiem naprzód, ale daleka od spełnienia marzeń całego świata pracy t. jest robotników, chłopów i inteligencji pracującej. Od 1949 roku wszystkie kroniki szkolne przemilczały to święto. Oficjalnie zostało ono zniesione 18 stycznia 1951 roku. Święto Narodowe 3 Maja przywrócono ustawą z 6 kwietnia 1990 roku, która weszła w życie 28 kwietnia tegoż roku.

Strzeleńska Grupa Rekonstrukcyjna podczas manewrów patriotycznych

Sejm Czteroletni po burzliwej debacie 3 maja 1791 r. przyjął przez aklamację ustawę rządową, która przeszła do historii jako Konstytucja 3 Maja. Była drugą na świecie i pierwszą w Europie ustawą regulującą organizację władz państwowych oraz prawa i obowiązki obywateli. Konstytucja 3 maja stanowi ważny element pamięci zbiorowej, bez której żadna wspólnota istnieć nie może. Zdaniem prof. Samsonowicza Polska odzyskiwała niepodległość trzykrotnie: właśnie 3 maja 1791 r., 11 listopada 1918 r. oraz 4 czerwca 1989 r.

Celem ustawy rządowej miało być ratowanie Rzeczypospolitej, której terytorium zostało uszczuplone w 1772 roku w wyniku I rozbioru przeprowadzonego przez: Prusy, Austrię i Rosję. Została ona uchwalona na Zamku Królewskim w Warszawie. W pierwszych zdaniach dokumentu podkreślano jedność państwa, czego wyrazem miał być jeden rząd, skarb i armia. Uchwalenie Konstytucji 3 Maja odbiło się szerokim echem w całej Europie. Stanowiła zasadniczy zwrot w porównaniu z ustrojem wcześniejszym. Silna jak na polskie tradycje centralna władza wykonawcza, silna w niej pozycja króla, wreszcie istotne prerogatywy, jakie zachowywał władca w Sejmie, przesądzają o tym, że ustrój stworzony przez ustawę rządową uznajemy za monarchizm, którego granice wyznaczała właśnie konstytucja, a więc za monarchizm konstytucyjny.

Próba wprowadzenia konstytucji w życie została zniweczona już w połowie 1792 r. Było to związane z konfederacją targowicką, zawiązaną przez przywódców obozu magnackiego w celu przywrócenia poprzedniego ustroju Rzeczypospolitej. A przecież była ona przedmiotem podziwu światłych środowisk europejskich jako druga ustawa tego rodzaju na świecie po konstytucji Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, uchwalonej w roku 1787. Mimo jej unicestwienia pozostawiła ważne przesłanie dla Polaków na przyszłość, „jak osiągać bez przemocy porozumienie w podstawowych dla dobra publicznego sprawach”.

Pomimo rozbiorów, pamięć o drugiej w dziejach świata konstytucji narodowej przez kolejne pokolenia pomagała podtrzymywać polskie dążenia do niepodległości i stworzenia sprawiedliwego społeczeństwa. W Polsce uznaje się ją za ukoronowanie wszystkiego, co dobre i oświecone w polskiej historii i kulturze. Od czasu odzyskania niepodległości w 1918 roku, Święto Konstytucji 3 Maja było obchodzone jako najważniejsze święto państwowe.

Najstarsze widoki Strzelna

noreply@blogger.com (Marian Przybylski) — Wed, 29 Apr 2026 05:30:00 +0000

Strzelno - gwasz Karola Albertiego z ok.1790 r.

Dzisiaj zapraszam do spaceru po starym Strzelnie. Z kilkuset zdjęć wybrałem najbardziej charakterystyczne widoki - jest ich 51. Najstarszy to ten pierwszy widok będący swoistą zajawką dzisiejszego tematu - Widok miasta od strony północnego wjazdu - drogi z kierunku Bławaty-Ciechrz-Inowrocław. Jest to gwasz Karola Albertiego z ok. 1790 roku znajdujący się w zbiorach Muzeum Narodowego w Poznaniu. Zapraszam - udajemy się w czasy dawno minione… Pocztówki i zdjęcia pochodzą ze zbiorów: Tomasza Nowaka (Inowrocław), Heliodora Rucińskiego i Mariana Przybylskiego.

Ok. 1900 r.

Ok. 1920 r.

Ok.1905 r.

Ok. 1930 r.

Ok. 1910 r.

Ok. 1928 r.

Ok. 1905 r.

Ok. 1910 r.

1898 r.

Ok. 1910 r.

Lata 30. XX w.

Ok. 1900 r.

Lata 30. XX w.

Ok.1905 r.

Ok. 1905 r.

Ok. 1910 r.

Lata 20. XX w.

Ok. 1929 r.

Ok. 1910 r.

Lata 20. XX w.

Koniec lat 20. XX w.

Ok. 1910 r.

Ok. 1915 r.

Ok. 1905 r.

Ok. 1910 r.

1898 r.

Ok. 1910 r.

Ok. 1920 r.

Ok. 1900 r.

Lata 30. XX w.

Ok. 1926 r.

Ok. 1910 r.

1908-1909

Ok. 1900 r.

Dawno temu w Przyjezierzu – cz. 4

noreply@blogger.com (Marian Przybylski) — Sat, 25 Apr 2026 07:02:00 +0000

Wiosna w pełni i za kilka dni majowy weekend. Daj Boże, by dopisała pogoda i Przyjezierze zapełniło się ludźmi spragnionymi wypoczynku i relaksu. Kontynuując opowieść o „kurorcie” już dzisiaj zapraszam Was do weekendowego wirtualnego wypady z hasłem: „Jak to drzewiej w Przyjezierzu bywało”. Dla tych, którym gdzieś w nawale zajęć trzy wcześniejsze części umknęły podaję do nich linki:

https://strzelnomojemiasto.blogspot.com/2025/12/dawno-temu-w-przyjezierzu.html

https://strzelnomojemiasto.blogspot.com/2026/02/dawno-temu-w-przyjezierzu-cz-2.html

https://strzelnomojemiasto.blogspot.com/2026/02/dawno-temu-w-przyjezierzu-cz-3.html

W roku 1993 ośrodek w Przyjezierzu uległ znacznym przekształceniom. W wyniku procesu komunalizacji letnisko zostało podzielone pomiędzy gminy Jeziora Wielkie i Strzelno. Granicą dla obu jednostek był odcinek drogi powiatowej przebiegającej po stronie wschodniej jeziora. Przyjezierze znalazło się na terenie dwóch gmin: Jezior Wielkich i Strzelna. Na ogólną powierzchnię 39,87 ha - obszar 6,71 ha należał do Gminy Strzelno, a 33,1 ha do Gminy Jeziora Wielkie. W wyniku porozumienia zawartego między władzami obu gmin postanowiono, że każda z nich prowadziła odrębną administrację na podległym sobie terenie. Administrator strony strzeleńskiej Miejsko-Gminny Ośrodek Kultury i Rekreacji w Strzelnie zajął obiekt „Pod Dębami” - rekreacją i administracją kierował Piotr Dubicki. Dotychczas tu rezydujący GOSiR z siedzibą w Przyjezierzu przeniósł się na ulicę Bukową - kierował nim, po zasłużonym i długoletnim dyrektorze Tadeuszu Leśnym, od 1992 roku Leszek Leśny. Prywatyzacja i przejęcie gastronomi i handlu przez osoby fizyczne sprawiły, że rozbudowała się znacznie sieć placówek handlowych i usługowych i dotychczasowo scentralizowane placówki tego typu rozprzestrzeniły się również wzdłuż ul. Bukowej. W tym czasie niemalże wszystkie dotychczasowe ośrodki poddane zostały prywatyzacji, likwidacji oraz sprzedaży. Z końcem XX w. drastycznie zaczął obniżać się poziom lustra wody w Jeziorze Ostrowskim, co skłoniło wielu do rezygnacji z inwestycji, a nawet z działalności rekreacyjno-wypoczynkowej.

Bocianówka i Strzecha spłonęły w 2001 roku

W 2022 roku wydzielony strzeleński teren Przyjezierza został rozporządzeniem Rady Ministrów przyłączony do Jezior Wielkich. Od tego czasu ośrodek rekreacyjno-wypoczynkowy ma jednego gospodarza, którym jest Gminny Ośrodek Kultury i Rekreacji w Jeziorach Wielkich. Kieruje nim dyrektor Krzysztof Zwoliński. Poza licznymi ośrodkami oraz placówkami gastronomicznymi i handlowymi działa tutaj od 2015 roku w byłym obiekcie po MGOKiR Zakład Aktywności Zawodowej Strzelno z siedzibą w Przyjezierzu, świadczący całą gamę usług, a podległy strukturom organizacyjnym Gminy Strzelno.

2002 rok

2008 rok

Początek XXI w.

2015 rok

2019 rok

Wśród imprez sportowych odbywających się w Przyjezierzu warto przypomnieć XXV Międzynarodowe Mistrzostwa w Ratownictwie Wodnym, które miały miejsce w 1987 roku i przyniosły prestiż miejscowym wodniakom, jak i Ośrodkowi. Począwszy od 1988 roku z początkiem lipca, podczas otwarcia sezonu turystycznego, rozgrywany był Wielki Bieg Długodystansowy im. Mariana Śmigielskiego na trasie Jeziora Wielkie - Przyjezierze, na dystansie 15 km. Obaj administratorzy organizowali wiele imprez we współpracy, niemniej jednak dało się zauważyć rywalizację między nimi. Od kilku lat organizowany jest Bieg Przyjaźni na dystansach 10 i 5 km oraz integralna część tego biegu - Rodzinny Bieg z Przeszkodami dla dzieci do 12. roku życia. Celem imprezy jest popularyzacja ruchu i zdrowego trybu życia, integracja środowiska biegowego, promocja aktywności fizycznej, promocja Przyjezierza jako ośrodka wypoczynkowego i promocja Lasów Miradzkich. Organizatorami biegu są gmina Jeziora Wielkie, Gminny Ośrodek Kultury i Rekreacji w Jeziorach Wielkich w partnerstwie z Nadleśnictwem Miradz, firmą Pol-Złom z Nowej Wsi, Bankiem Spółdzielczym w Strzelnie i Producentem Kotłów CO Derenda z Wójcina.

2016 rok

2024 rok

Z Przyjezierzem związane jest bardzo aktywne Stowarzyszenie EKO - Przyjezierze. 28 kwietnia 2014 roku wpisano je do Krajowego Rejestru Sądowego, pod numerem 0000505646, z siedzibą stowarzyszenia w miejscowości Gaj pod Przyjezierzem. Funkcję prezesa zarządu pełni znany działacz społeczny na niwie ochrony środowiska Józef Drzazgowski, wyróżniony Odznaką Honorową za Zasługi Dla Ochrony Środowiska i Klimatu; wiceprezesem jest Julian Chmiel, sekretarzem - Robert Maćkowiak, a skarbnikiem - Lucyna Augustyniak. W skład Komisji Rewizyjnej wchodzą: Włodzimierz Kisielewski, Krzysztof Laskowski oraz Jarosław Graczyk. Celem działania Stowarzyszenia jest ochrona środowiska naturalnego, a w szczególności ratowanie lasów i jezior okolic Przyjezierza, przy uwzględnieniu zasad zrównoważonego rozwoju. Nadto na sercu działaczy leży rewitalizacja jezior Pojezierza Gnieźnieńskiego, zapobieganie rabunkowej gospodarce rybackiej, wspieranie i kreowanie lokalnych inicjatyw społecznych i samorządowych opartych na działaniach proekologicznych oraz wspieranie społecznej i ekologicznej aktywności obywateli.

Koniec

Tartak w Miradzu

noreply@blogger.com (Marian Przybylski) — Wed, 22 Apr 2026 06:17:00 +0000

W latach 60., 70. i 80. zatrudnionych było tutaj ponad 100 pracowników. Stąd przez stację kolejową w Młynach i port w Gdyni najwyższej jakości tarcica trafiała do Anglii, Włoch, Niemiec, Francji, Belgii i wielu innych państw europejskich. Dziś po tym dużym zakładzie ostały się jeno fundamenty i niewielka osada...

W Miradzu już w okresie zaborów działał tartak. Jego początki osadzić możemy w IV ćwierci XIX w. Zapewne powstał około 1890 roku, jednakże pierwszą informację o nim znajdujemy dopiero pod rokiem 1895, kiedy to tartak spłonął. Oto relacja z tego wydarzenia zamieszczona na łamach inowrocławskiego dziennika niemieckojęzycznego „Kujawischer Bote”, a powtórzona przez „Posener Tageblatt”:

- Strelno, 27 lutego 1895 roku. [Pożar.] W nocy z 24 na 25 tego miesiąca, około godziny 0:12, w Miradzu (Mirau) wybuchł pożar. Według „Kujawischer Bote”, tartak należący do firmy Richter i Synowie z Szamocina. Maszynownia i zbudowana z drewna uległy całkowitemu zniszczeniu. Pożar miał wybuchnąć wewnątrz budynku. Ponieważ poprzedniego wieczora maszyna parowa została napełniona parą, zagrożenie znacznie wzrosło. Para mogła łatwo wybuchnąć z powodu wysokiej temperatury, co zwiększyłoby skalę katastrofy i liczbę ofiar śmiertelnych. Para wydostała się, rozbijając i przebijając zawory. Około godziny 3 nad ranem straż pożarna z naszego miasta przybyła na miejsce katastrofy, ale nie mogła już wiele zrobić. Podejrzewa się podpalenie. Budynki są ubezpieczone w magdeburskim towarzystwie ubezpieczeniowym od pożarów.

Zapewne tartak z racji ubezpieczenia szybko odbudowano i kontynuował po 1895 roku przerwaną pożarem produkcję wymiarowej tarcicy. W Księdze adresowej - Osoby prowadzące działalność na własny rachunek powiatu strzeleńskiego 1895 – w tymże 1895 roku nie został on wymieniony. Za to poznajemy wszystkie wówczas działające tartaki w okolicy i Strzelnie. W Nowej Wsi był to Dampfschneidemühle Neudorf Sägewerk, a w Strzelnie: Happ Joseph Holzhandlung und Sägewerk Strzelno; Küchel J. Sägewerk Strzelno, Schuda Joseph Sägewerk Strzelno.

Wśród urzędników Tartaku w Miradzu znajdujemy w 1895 roku dwóch buchalterów: Bukowskiego i Schwenelta z Miradza - członków hakaty. Już na początku XX w., około 1907 roku, drogę z Miradza do Strzelna utwardzono brukiem. Identyczną drogę wykonano w kierunku tartaku i dalej w głąb lasu do połowy odcinka Miradz-Gaj oraz drogę z Miradza do wsi Młyny - do dworca kolejowego. Generalnie drogi te spełniały rolę ciągów komunikacyjnych dla transportu surowca tartacznego do Tartaku w Miradzu oraz drewna przetartego do Strzelna i na stację kolejową w Młynach. Budowniczym tych dróg był drogomistrz Władysław Moraczewski.

W latach międzywojennych właścicielem tartaku była firma Tartak Polski w Miradzu, a jego kierownikiem - Aleksy Pankowski, por. rezerwy oraz dowódca oddziału konnego strzeleńskiego „Sokoła”. Pod jego zarządem tartak wyrósł do największych tego typu zakładów w ówczesnym powiecie strzeleńskim, a następnie w powiecie mogileńskim.

W czasie okupacji tartak prowadziła belgijska firma H. Wuidar et Fils-Bois. 28 października 1946 roku zarządzeniem Przewodniczącego Wojewódzkiej Komisji w Poznaniu Tartak Parowy Miradz należący do H. Wuidar et Fils-Bois, przechodzi na własność Państwa w całości wraz z nieruchomym i ruchomym majątkiem oraz wszelkim prawami. Ostatecznie 8 listopada 1946 roku tartak został przejęty, a 31 grudnia 1948 roku upaństwowiony i przejęty przez Ministra Leśnictwa - Lasy Państwowe.

Po przejęciu tartaku przez Dyrekcję Lasów Państwowych w Poznaniu stał się on jednym z największych pracodawców w Strzelnie i okolicy. Jego urządzenia, jak to wówczas określono znajdowały się w dobrym stanie technicznym. Do 1956 roku korzystano, jako z siły napędowej, z maszyny parowej. To określenie „maszyna” w języku potocznym przeistoczyło się w nazwę miejscową. Nie mówiono ‘tartak’ lecz ‘maszyna’ i tereny leśne leżące przy drodze do Tartaku nazywano: ‘za maszyną’ i ‘przed maszyną’. W drugiej połowie lat pięćdziesiątych nastąpiła elektryfikacja Miradza i zakładu, która umożliwiła modernizację techniczną przedsiębiorstwa i zwiększenie jego mocy produkcyjnej.

Stacja kolejowa Młyny. Wagony załadowane tarcicą eksportową

1961 rok - drugi od prawej stoi dyrektor Tartaku Miradz Bronisław Rychlik ze zdobytym we współzawodnictwie sztandarem – proporcem przechodnim Ministra Leśnictwa i Przemysłu Leśnego

Pierwszym znanym kierownikiem Tartaku w Miradzu został Henryk Bruk, który rozpoczął tutaj pracę w 1946 roku. Następnie dyrektorami byli: Aleksander Mizerek, Bronisław Rychlik, Józef Baran, Roger Jaśkowiak i Wojciech Konieczny. Od 1946 roku jako główny księgowy rozpoczął tutaj pracę Alfons Ruciński i pracował do czasu przejścia na emeryturę w 1975 roku. Od 1950 roku nosił nazwę Tartak w Miradzu Rejonu Przemysłu Leśnego Przedsiębiorstwo Wyodrębnione w Poznaniu. Zakład na przestrzeni lat przeszedł liczne reorganizacje związane ze zmianami granic administracyjnych województwa, jak i ze zmianami w samej branży drzewnej. Od 1975 roku należał do Rejonu Przemysłu Leśnego – Przedsiębiorstwo Państwowe w Toruniu. Był zakładem samodzielnym, na pełnym rozrachunku ekonomiczno-finansowym i jednym z większych na obszarze współczesnej nam gminy Strzelno. Tartak był miejscem pracy dla mieszkańców okolicznych wsi, zarówno z terenów strzeleńskich, jak i gminy Jeziora Wielkie. Zatrudniał w 1950 roku – 72 pracowników; w 1960 roku – 127 pracowników, a po udoskonaleniu technologii i zmechanizowaniu procesów produkcyjnych, w 1975 roku - 102 pracowników.

Tartak w Miradzu, hala trakowa - 2019 r.

Tartak produkował tarcicę iglastą i liściastą, bazując początkowo na surowcu pozyskiwanym z Nadleśnictwa Miradz, później również z okolicznych nadleśnictw, zarówno z Wielkopolski jak i Kujaw. Gotowy produkt w postaci tarcicy sprzedawano na potrzeby przemysłu meblowego, okrętowego, lotniczego, budownictwa i w postaci opału dla okolicznej ludności, szczególnie mieszkańców Strzelna. Przełomem była modernizacja z końca lat pięćdziesiątych minionego stulecia, co przyczyniło się do dużego wzrostu produkcji z około 9 000 m³ w 1955 roku, do 17 050 m³ w 1960 roku. W latach siedemdziesiątych ustabilizowała się na jednolitym poziomie, i tak w 1970 roku wyprodukowano 18 878 m³, a w 1975 roku – 18 458 m³. Znaczącą część produkcji, tej najlepszej pod względem jakości, kierowano na eksport do Anglii, Włoch, Niemiec, Francji, Belgii i wielu innych państw europejskich. Drewno na eksport ładowane było na wagony na stacji kolejowej Młyny, stamtąd przewożone do Portu Drzewnego w Gdyni, skąd wyruszało w świat. Wysokość eksportu, z 2 538 m³ w 1958 roku osiągnęła poziom 4 512 m³ i stanowiła blisko 25% produkcji.

Biurowiec Tartaku w Miradzu - 2019 r.

Osada przytartaczna w Miradzu

Za bardzo dobre wyniki produkcyjne i ekonomiczne zakład otrzymał wiele wyróżnień, z których najbardziej załoga ceniła sobie zdobyty w 1961 roku we współzawodnictwie sztandar – proporzec przechodni Ministra Leśnictwa i Przemysłu Leśnego. W kolejnej edycji zakład zdobył II miejsce w kraju. W 1979 roku wybudowano nowy budynek biurowca. Tartak w Miradzu należał do nielicznych zakładów na terenie gminy Strzelno, w którym w latach 1980-1981 nie podjęto strajków i nie założono NZZ „Solidarność”. Przez cały czas działał w nim stary związek branżowy. Przemiany społeczno-gospodarcze i ustrojowe nie wpłynęły korzystnie na dalsze funkcjonowanie zakładu.

Plac po tartaku z widocznymi fundamentami dawnych zabudowań produkcyjno-biurowych - 2025 r.

Po 1989 roku, z roku na rok zmniejszał się przerób surowca tartacznego. Tartak został sprywatyzowany i wszedł w skład Toruńskiego Przedsiębiorstwa Przemysłu Drzewnego S.A. Zakład Przemysłu Drzewnego w Miradzu. W międzyczasie powstała w regionie silna konkurencja firm prywatnych, co ostatecznie doprowadziło do zawieszenia w 2010 roku produkcji, a w ostatnich latach do fizycznej likwidacji zabudowań tartaku.

Foto.: Heliodor Ruciński - archiwum rodzinne, Marian Przybylski - archiwum bloga

Holocaust Żydów Strzeleńskich

noreply@blogger.com (Marian Przybylski) — Sun, 19 Apr 2026 10:30:00 +0000

Dzień Pamięci Ofiar Holocaustu i Powstania w Getcie Warszawskim obchodzony jest w Polsce 19 kwietnia, w rocznicę wybuchu zbrojnego zrywu w 1943 roku. Jest to wyraz hołdu dla żydowskich bojowników i wszystkich ofiar Zagłady. Symbolem pamięci są żonkile, rozdawane w ramach akcji społeczno-edukacyjnej organizowanej przez Muzeum POLIN.

Czytając ten artykuł chciałbym byście poczuli w swoich sercach bicie podobne temu, jakie towarzyszyło tym, którzy wzięli udział w „Marszu Żywych“, pokonując drogę śmierci swoich przodków z niemieckiego KL Auschwitz do niemieckiego KL Birkenau. Mój dziadek Władysław Woźny zginął w KL Mauthausen-Gusen, ojciec Ignacy w tym samym obozie, a wcześniej w Szczeglinie i KL Dachau 5 lat doświadczał okrucieństwa…

Zapewne zastanawiacie się, dlaczego piszę o tym nieludzkim bycie? Otóż czynię to dlatego, by przypomnieć, że jedną z najgorszych rzeczy, jaką może zrobić człowiek człowiekowi, jest zabranie jemu marzeń, a już po jego śmierci - pamięci o nim. Nie ma historii lokalnej bez historii społeczności żydowskiej, dlatego, jako regionalista przywołuję, co jakiś czas Ich dzieje. Dzisiaj piszę o zagładzie strzelnian żydowskiego pochodzenia, których w 1939 roku 35 żyło w naszym mieście. Spośród nich 29, w tym sześcioro dzieci zginęło w Holocauście, trzech zdołało przeżyć, a o kolejnych trzech jak dotychczas nic nie wiem. Być może zmarli śmiercią naturalną i spoczęli na cmentarzu przy ul. Powstania Wielkopolskiego...

Jad Waszem (Yad Vashem) w Izraelu - Jerozolimie

W Jad Waszem (Yad Vashem) w Izraelu - Jerozolimie znajduje się Instytut Pamięci Męczenników i Bohaterów Holocaustu. Instytucja ta poświęcona jest żydowskim ofiarom Holocaustu. Termin Jad Waszem oznacza - miejsce i imię i zaczerpnięty jest z księgi Izajasza. W Instytucie znajduje się Nowe Muzeum Historyczne wraz z Salą Imion, gdzie przechowywane są dane o Ofiarach Holokaustu. To tam znajdują się dane o 132 Żydach, strzelnianach, z których 29 mieszkało do 1939 roku w Strzelnie, a pozostali urodzeni w naszym mieście, w swoim dorosłym życiu mieszkali, bądź przebywali w różnych miastach w Niemczech, Holandii, Włoszech i Francji. Wszyscy Oni zostali wymordowani w czasie II wojny światowej przez Niemców.

Z chwilą zajęcia Strzelna przez Wehrmacht i ustanowienia administracji niemieckiej miejscowa ludność została poddana prześladowaniom i eksterminacji. Szczególnie okrutnie potraktowani zostali miejscowi Żydzi, których umieszczono w październiku 1939 roku w prowizorycznym obozie przejściowym na terenie strzelnicy miejscowego Bractwa Kurkowego (obecnie ul. Sportowa - park przy stadionie miejskim zwany Jordankiem), zwanym przez strzelnian „Berezą“. Tutaj w bliżej nieznanych okolicznościach zamordowano Moritza Baschwitza, właściciela okazałej kamienicy przy ul. Powstania Wielkopolskiego 12 (Młyńska 125, a w l. 30. XX w. numerem 9), którego mieszkanie zajął ówczesny okupacyjny burmistrz Strzelna Niemiec Willy Schmiedeskamp. W „Berezie“ zginęło także dwóch kolejnych Żydów, o których będzie niżej.

Synagoga Strzeleńska - rys. Jana Sulińskiego na podstawie zdjęcia lotniczego.

Wkrótce uwięzionych w „Berezie“ Żydów odtransportowano do podobnego obozu, który mieścił się z zabudowaniach poklasztornych w Mogilnie. 12 listopada 1939 roku wyższy dowódca SS i policji Wilhelm Koppe wysłał w imieniu Heinricha Himmlera rozkaz deportacji Polaków i Żydów do Generalnego Gubernatorstwa. Mniej więcej w tym czasie do Gniezna zaczęły napływać niewielkie transporty Żydów z okolicznych powiatów, co uznano za wstępny krok do deportacji do Generalnego Gubernatorstwa. Deportowani pochodzili z pięciu powiatów Okręgu - Rejencji Hohensalza (Inowrocław), w tym z powiatu mogileńskiego czterdziestu dwóch Żydów: 6 z miasta Mogilna, 20 ze Strzelna, 10 z Gębic i 6 z Kwieciszewa. Zostali oni umieszczeni w gestapowskim obozie przejściowym zlokalizowanym w klasztorze franciszkanów przy ul. Franciszkańskiej.

12 grudnia 1939 roku zgromadzeni tutaj Żydzi zostali stąd deportowani do Getta w Piotrkowie. Przewieziono ich wojskowym transportem samochodowym z obozu przejściowego na stację kolejową w Gnieźnie. Tam załadowano ich do wagonów i wysłano do Piotrkowa, znajdującego się w Generalnym Gubernatorstwie, około 50 kilometrów na południe od Łodzi. Większość Żydów zamieszkała początkowo w budynku fabrycznym huty szkła. Później piotrkowska Rada Starszych Żydów przygotowała w klubie sportowym Maccabi 180 łóżek wyściełanych słomą. Według raportu JDC z dnia 15 stycznia 1940 roku w Piotrkowie Trybunalskim zarejestrowano 297 deportowanych z Gniezna. Inny spis sporządzony 6 stycznia 1940 roku wspomina, że 47 z nich miało powyżej sześćdziesiątki, a 6 zostało sklasyfikowanych jako ciężko chorzy.

Plan Getta w Piotrkowie

A teraz prześledźmy los Żydów mieszkający w Strzelnie w 1939 roku, którzy zginęli w Holokauście.

Ascher Franciszka, posiadała obywatelstwo polskie, ofiara Holocaustu - została zamordowana. Wiek 51 lat. Przed II wojną światową na stałe mieszkała w Strzelnie, w Poznańskiem, w Polsce. Po wybuchu wojny deportowana w obozach przejściowych w: Strzelnie, Mogilnie i Gnieźnie na terenie Kraju Warty. Informacja ta pochodzi z Wykazu osób prześladowanych, znajdującym się w Wykazie Żydów z terenu Poznańskiego z 1940 roku.

Ascher Lydia, posiadała obywatelstwo polskie, ofiara Holocaustu - została zamordowana. Wiek 38 lat. Przed II wojną światową na stałe mieszkała w Strzelnie w Poznańskiem, w Polsce. Po wybuchu wojny deportowana w obozach przejściowych w: Strzelnie, Mogilnie i Gnieźnie na terenie Kraju Warty. Informacja ta pochodzi z Wykazu osób prześladowanych, znajdującym się w Wykazie Żydów z terenu Poznańskiego z 1940 roku.

Baschwitz Eva (Ewa) była dzieckiem, ofiarą Holokaustu - została zamordowana. Urodziła się w 1935 roku w Strzelnie, w Poznańskiem, w Polsce. Była córką Martina i They z domu Lippmann. Przed II wojną światową mieszkała wraz z rodzicami w Strzelnie i tutaj przebywała do czasów deportacji. Po wybuchu wojny deportowana w obozach przejściowych w: Strzelnie, Mogilnie i Gnieźnie na terenie Kraju Warty. Informacja ta pochodzi z Wykazu osób prześladowanych, znajdującym się w Wykazie Żydów z terenu Poznania z 1940 roku i Informacji o Evie Baschwitz opartej o świadectwo wuja dr. Maxa Lippmanna.

Baschwitz Flora, urodziła się w 1875 roku w Wójcinie, jako córka Arona Baschwitza i Frommet z domu Fuchs, siostra Moritza. Przed II wojną światową mieszkała w Strzelnie i stąd została deportowana do obozów przejściowych w: Strzelnie, Mogilnie i Gnieźnie na terenie Kraju Warty, a stąd do Getta w Piotrkowie. Tam zginęła w wieku 67 lat. Informacja ta pochodzi z Wykazu osób prześladowanych, znajdującym się w Wykazie Żydów z terenu Poznańskiego z 1940 roku.

Baschwitz Julie, z domu Fischer. Urodziła się w 1879 roku w Pleszewie. Zamężna była za Moritza Baschwitza. Ich synem był Martin - ofiara Holokaustu. Przed II wojną światową mieszkała wraz z rodziną w Strzelnie. Po wybuchu wojny deportowana w obozach przejściowych w: Strzelnie, Mogilnie i Gnieźnie na terenie Kraju Warty. Zginęła w wieku 61 lat prawdopodobnie w Getcie w Piotrkowie. Informacja ta pochodzi z Wykazu osób prześladowanych, znajdującym się w Wykazie Żydów z terenu Poznańskiego z 1940 roku.

Baschwitz Manfred był dzieckiem, ofiarą Holokaustu - został zamordowany. Urodzony 14 października 1936 roku w Strzelnie, jako syn Martina i They z domu Lippmann, co ogłoszono w prasie, odnotowując, iż narodził się spadkobierca fortuny. Wuj Max Lippmann podał, że w chwili śmierci miał 6 lat. Przed II wojną światową mieszkał wraz z rodziną w Strzelnie, skąd był deportowany do obozów przejściowych w: Strzelnie, Mogilnie i Gnieźnie na terenie Kraju Warty. Informacja ta pochodzi z Wykazu osób prześladowanych, znajdującym się w Wykazie Żydów z terenu Poznańskiego z 1940 roku i informacji o Manfredzie Baschwitzu opartej o świadectwo wuja dr. Maxa Lippmanna.

Baschwitz Martin, ofiara Holokaustu - został zamordowany. Urodził się w 1909 roku w Wójcinie koło Strzelna, jako syn Moritza i Julie Fischer z Pleszewa w Poznańskiem. Był kupcem i ożenił się z Theą z domu Lippmann, z którą miał dzieci Manfreda i Evę. Przed II wojną światową i z jej wybuchem mieszkał w Strzelnie i tutaj został przez Niemców zamordowany. Informacje o Martinie Baschwitzu oparte są o świadectwo szwagra dr. Maxa Lippmanna. Prawdopodobnie - o czym mówili najstarsi mieszkańcy Strzelna - Martin został wezwany do Magistratu przez burmistrza Willyego Schmiedeskampa i osobiście przez niego zastrzelony.

Baschwitz Moritz, urodził się w 1875 roku w Wójcinie, jako syn Arona Baschwitza i Frommet z domu Fuchs. Był kupcem w Wójcinie, a następnie właścicielem dużej kamienicy w Strzelnie przy ul. Powstania Wielkopolskiego. Żonaty był z Julie Fischer z Pleszewa. Małżonkowie byli rodzicami Martina. Przed II wojną światową mieszkał wraz z rodziną w Strzelnie. Po wybuchu wojny deportowany w obozie przejściowym w Strzelnie i tutaj w bliżej nieokreślonych okolicznościach zginął.

Fragment karty swiadectwa o śmierci They Baschwitz złożonego przez brata dr. Maxa Lippmanna.

Baschwitz Thea z domu Lippmann, ofiara Holokaustu - została zamordowana. Urodziła się 13 stycznia 1912 roku jako córka Ludviga i Marty z domu Krushka. Była żoną Martina Baschwitza i matką Manfreda i Evy. Gospodyni domowa. Przed II wojną światową i z chwilą jej wybuchu mieszkała w Strzelnie i stąd została deportowana do obozów przejściowych w: Strzelnie, Mogilnie i Gnieźnie na terenie Kraju Warty. Miejsce śmierci niemiecki obóz koncentracyjny Treblinka - niemiecki obóz zagłady. Data śmierci 1942 rok. Informacje o They oparte są o świadectwo brata dr. Maxa Lippmanna.

Dawidowicz Abraham lat 38. Był kantorem w synagodze w Strzelnie. Przed II wojną światową mieszkał w Strzelnie. W okresie międzywojennym rabina nie było. Dojeżdżał z Inowrocławia raz w tygodniu rzezak Abraham Dawidowicz, który w 1930 r. osiadł na stałe w Strzelnie. Pełnił od tej chwili także obowiązki kantora. W czasie świąt nabożeństwa odprawiał kantor pomocniczy z Inowrocławia, opiekę ogólną sprawował od 1935 roku inowrocławski rabin Stanisław Simon. W czasie wojny został deportowany do obozów przejściowych w: Strzelnie, Mogilnie i Gnieźnie na terenie Kraju Warty. Informacja ta pochodzi z Wykazu osób prześladowanych, znajdującym się w Wykazie Żydów z terenu Poznańskiego z 1940 roku.

Dawidowicz Benjamin, był dzieckiem - 11 lat. Przed II wojną światową mieszkał w Strzelnie. W czasie wojny był deportowany do obozów przejściowych w: Strzelnie, Mogilnie i Gnieźnie na terenie Kraju Warty. Informacja ta pochodzi z Wykazu osób prześladowanych, znajdującym się w Wykazie Żydów z terenu Poznańskiego z 1940 roku.

Dawidowicz Chaim, był dzieckiem - 7 lat. On był dzieckiem. Przed II wojną światową mieszkał w Strzelnie. Przed II wojną światową mieszkał w Strzelnie. W czasie wojny był deportowany do obozów przejściowych w: Strzelnie, Mogilnie i Gnieźnie na terenie Kraju Warty. Informacja ta pochodzi z Wykazu osób prześladowanych, znajdującym się w Wykazie Żydów z terenu Poznańskiego z 1940 roku.

Dawidowicz Sara, 42 lata. Przed II wojną światową mieszkał w Strzelnie. W czasie wojny był deportowana do obozów przejściowych w: Strzelnie, Mogilnie i Gnieźnie na terenie Kraju Warty. Informacja ta pochodzi z Wykazu osób prześladowanych, znajdującym się w Wykazie Żydów z terenu Poznańskiego z 1940 roku.

Ioskovich David, niemowlę. David Ioskovich urodził się w grudniu 1940 roku w rodzinie Samuela i Fridy. Był dzieckiem. Przed II wojną światową rodzice mieszkali w Strzelnie w powiecie mogileńskim w Wielkopolsce. Informacja ta pochodzi z Wykazu osób prześladowanych, znajdującym się w Kartotece meldunkowej żydowskich mieszkańców i uchodźców z Pińska, których nazwiska zaczynają się na „I”, 1939-1941.

Ioskovich Frida, z domu Loskovich. Urodziła się w Suwałkach w maju 1920 roku w rodzinie Mozera. Była żoną Davida. Przed II wojną światową mieszkała w Strzelnie w powiecie mogileńskim w Poznańskiem. Informacja ta pochodzi z Wykazu osób prześladowanych, znajdującym się w Kartotece meldunkowej żydowskich mieszkańców i uchodźców z Pińska, których nazwiska zaczynają się na „I”, 1939-1941.

Ioskovich Samuel, urodził się w Warszawie w Polsce w listopadzie 1915 roku w rodzinie Dawida. Był głównym księgowym i ożenił się z Fridą. Przed II wojną światową mieszkał w Strzelnie w powiecie mogileńskim. Informacja pochodzi z Wykazu osób prześladowanych, znajdującym się w Kartotece meldunkowej żydowskich mieszkańców i uchodźców z Pińska, których nazwiska zaczynają się na „I”, 1939-1941.

Klenic Mitek, urodził się jako syn Mordechaja Klenica. Był dzieckiem. Przed II wojną światową mieszkał w Strzelnie w powiecie mogileńskim w Poznańskiem w Polsce. Z wybuchem wojny przebywał w Strzelnie w Polsce. Mitek został zamordowany w Shoah. Ta informacja pochodzi z zeznania przesłanego przez jego kuzynkę Sarę Zilberglet. Rodzaj materiału Strona zeznań.

Klenic Mordechaj, urodził się w Zieluniu koło Mławy na Mazowszu w Polsce w 1906 roku jako syn Hirsza i Feigi. Był kupcem i miał żonę oraz syna Mitka. Przed II wojną światową mieszkał w Strzelnie w powiecie mogileńskim w Polsce. W czasie wojny przebywał w Strzelnie w Polsce. Mordechaj został zamordowany w Strzelnie - prawdopodobnie w „Berezie“. Ta informacja pochodzi z zeznania przesłanego przez jego kuzynkę Sarę Zilberglet. Rodzaj materiału Strona zeznań.

Königsberger Cecilie, 62 lata przed II wojną światową mieszkała w Strzelnie w powiecie mogileńskim w Poznańskiem. W czasie wojny przebywała w Strzelnie i stąd została deportowana do obozów przejściowych w: Strzelnie, Mogilnie i Gnieźnie na terenie Kraju Warty. Informacja ta pochodzi z Wykazu osób prześladowanych, znajdującym się w Wykazie Żydów z terenu Poznańskiego z 1940 roku.

Lesser Elisabeth, [ur. 8 sierpnia 1904 r. - MP]. Przed II wojną światową mieszkała w Strzelnie. W czasie wojny przebywała w Strzelnie i stąd została deportowana do obozów przejściowych w: Strzelnie, Mogilnie i Gnieźnie na terenie Kraju Warty. Informacja ta pochodzi z Wykazu osób prześladowanych, znajdującym się w Wykazie Żydów z terenu Poznańskiego z 1940 roku. Przyczyna śmierci nieznana.

Lesser Georg, był [ur. ok. 1874 r., kupiec - MP] właścicielem nieruchomości [przy Rynku 10 - MP]. Przed II wojną światową mieszkał w Strzelnie. W czasie wojny przebywał w Strzelnie i stąd został deportowany do obozów przejściowych w: Strzelnie, Mogilnie i Gnieźnie na terenie Kraju Warty. Informacja ta pochodzi z Wykazu osób prześladowanych, znajdującym się w Wykazie Żydów z terenu Poznańskiego z 1940 roku. Przyczyna śmierci nieznana.

Lesser Selma, wiek 57 lat. Przed II wojną światową mieszkała w Strzelnie w powiecie mogileńskim w Poznańskiem. W czasie wojny przebywała w Strzelnie i stąd została deportowana do obozów przejściowych w: Strzelnie, Mogilnie i Gnieźnie na terenie Kraju Warty. Informacja ta pochodzi z Wykazu osób prześladowanych, znajdującym się w Wykazie Żydów z terenu Poznańskiego z 1940 roku. Przyczyna śmierci nieznana.

Fragment karty świadectwa o śmierci Izydora Lwvina złożonego przez Gertrudę Levin.

Levin Izydor, wiek 75 lat urodził się w Strzelnie w Polsce jako syn Cedka i Rozalii. Był kupcem i żonatym z Paulą. Przed II wojną światową mieszkał w Strzelnie w powiecie mogileńskim w Poznańskiem. W czasie wojny przebywał w Strzelnie i stąd została deportowany do obozów przejściowych w: Strzelnie, Mogilnie i Gnieźnie na terenie Kraju Warty. Izydor został zamordowany w Shoah. Miejsce śmierci - obóz Auschwitz. Informacje te pochodzą z strony zeznań przesłanych przez Gertrudę Levin.

Levin Paula, wiek 70 lat urodziła się w Strzelnie w Poznańskiem. Była gospodynią domową i żoną Izydora Levina. Przed II wojną światową mieszkała w Strzelnie w Poznańskiem. W czasie wojny przebywała w Strzelnie i stąd została deportowana do obozów przejściowych w: Strzelnie, Mogilnie i Gnieźnie na terenie Kraju Warty. Paula została zamordowana w Shoah. Miejsce śmierci - obóz Auschwitz. Informacje te pochodzą z strony zeznań przesłanych przez Gertrudę Levin.

Lippmann Leo, był kupcem strzeleńskim, urodził się w Strzelnie w Poznańskiem 18 lutego 1873 roku, jako syn Abrahama i Dorothei. Przed II wojną światową mieszkał w Strzelnie w powiecie mogileńskim w Poznańskiem i stąd na początku okupacji był deportowany do obozów przejściowych w Strzelnie, Mogilnie, Gnieźnie na terenie Kraju Warty i do Piotrkowa. Był żonaty z Selmą. Został zamordowany w Shoah. Miejsce śmierci obóz zagłady w Buchenwaldzie. Data śmierci 27 grudnia 1944 roku. Informacje na temat Leo Lippmanna oparta jest o zeznania bratanka dr. Maksa Lippmanna.

Fragment karty świadectwa o śmjierci Ludwiga Lippmanna złożonego przez syna dr. Maxa Lippmanna.

Lippmann Ludwig, był kupcem strzeleńskim, urodził się w Strzelnie w Poznańskiem 13 czerwca 1880 roku, jako syn Abrahama i Dorothei. Był żonaty z Martą z domu Krushka. Przed II wojną światową mieszkał w Strzelnie w powiecie mogileńskim w Poznańskiem i stąd na początku okupacji był deportowany do obozów przejściowych w Strzelnie, Mogilnie i Gnieźnie na terenie Kraju Warty, a następnie do Getta w Piotrkowie. W grudniu 1941 roku zmarł tam lub został zamordowany. Informacja ta oparta jest o Wykaz osób prześladowanych, znajdującym się w Wykazie Żydów z terenu Poznania z 1940 roku oraz zeznanie przesłanego przez jego syna dr. Maksa Lippmanna.

Lippmann Marta, z domu Krushka urodziła się na Powidzu 8 września 1882 roku, jako córka Izidora. Była gospodynią domową i poślubiła Ludviga Lippmanna. Przed II wojną światową mieszkał w Strzelnie w powiecie mogileńskim w Poznańskiem i stąd na początku okupacji był deportowany do obozów przejściowych w Strzelnie, Mogilnie i Gnieźnie na terenie Kraju Warty, a następnie do Getta w Piotrkowie. Stąd została wysłana do obozu zagłady w Treblince, gdzie została zamordowana w 1942 roku. Ta informacja jest oparta o zeznanie przesłanego przez jego syna dr. Maksa Lippmanna.

Lippmann Miriam, lat 57. Przed II wojną światową mieszkał w Strzelnie w powiecie mogileńskim w Poznańskiem i stąd na początku okupacji był deportowana do obozów przejściowych w Strzelnie, Mogilnie i Gnieźnie na terenie Kraju Warty. Informacja ta oparta jest na Wykazie osób prześladowanych, znajdującym się w Wykazie Żydów z terenu Poznania z 1940 roku oraz z Listy osób prześladowanych. Nie podano okoliczności śmierci.

Styopina Ella, córka Abrama. Przed II wojną światową mieszkała w Strzelnie w powiecie mogileńskim w Poznańskiem. Ella została zarejestrowana po ewakuacji w głąb Związku Radzieckiego. Informacja ta oparta jest na Wykazie osób prześladowanych, zawartym w Raportach, zawierającym nazwiska Żydów ewakuowanych do rejonu błagowieszczeńskiego z Żółkwi, Berdyczowa, Czernigowa i innych miejscowości, przedłożonym Nadzwyczajnej Państwowej Komisji Sowieckiej, 1 lutego 1944 roku; obejmuje wyszczególnienie szkód majątkowych. Nie podano okoliczności śmierci.

Kartoteka Henryka Heinza Lippmanna obrazująca drogę jego gehenny.

Osoby, które przeżyły Holocaust:

Lippmann Max, biogram pod linkiem: https://strzelnomojemiasto.blogspot.com/2022/12/spacerkiem-po-strzelnie-cz-192.html

Lippmann Berta, żona Maxa, biogram pod linkiem: https://strzelnomojemiasto.blogspot.com/2022/12/spacerkiem-po-strzelnie-cz-192.html

Lippmann Heinz Henryk, syna Leo i Selmy, który wraz z ojcem prowadził sklep żelaza w Rynku. Był on trzecim Żydem strzeleńskim, który przeżył Holocaust. Urodził się 13 lutego 1911 roku Strzelnie. Był kupcem i kierowcą. Przed wojną mieszkał w Strzelnie. Po deportacji ze Strzelna do Mogilna i Gniezna na terenie Kraju Warty znalazł się w getcie w Piotrkowie, gdzie pracował w Glashuette Hortensia - Hucie Szkła Hortensja. Stamtąd został wywieziony do niemieckiego obozu zagłady w Buchenwaldzie - nr obozowy 94952, a następnie do obozu KL Schlieben, skąd trafił do KL - Theresienstadt, Getto w Czechach stamtąd został wyzwolony 10 maja 1945 roku. Następnie w ramach rekonwalescencji już po wojnie przebywał w Bergen Belsen, w obozie dla przesiedleńców, a następnie zamieszkał w Trier - Trewirze w Niemczech.

Zdjęcia i ilustracje: Jad Waszem (Yad Vashem) w Izraelu - Jerozolimie, Internet domena publiczna, Wikipedia, zbiory własne autora.

Strzelno przed 95 latami

noreply@blogger.com (Marian Przybylski) — Sun, 15 Mar 2026 08:07:00 +0000

Dzisiaj przy niedzieli zapraszam do cofnięcia się o blisko wiek i porównania ówczesnych działań Ojca Miasta do dzisiejszego nadrabiania wieloletnich zaniedbań. Lubiłem i lubię porównywać, by zawsze w swej pracy dążyć do wyższego poziomu – nie do doskonałości, gdyż takiej po prostu nie ma.

Przed kilkoma dniami trafiłem na dawno temu znaleziony, a odłożony na przysłowiowe „zaś” artykuł zatytułowany: „Rozwój miasta Strzelna. Jak burmistrz Radomski dba o dobro swych obywateli”, który został opublikowany w 1931 roku na łamach „Dziennika Kujawskiego, czyli 95 lat temu. Ciekawostką dla wielu z Was będzie dodatkowa informacja, mówiąca, że ówczesne miasto Strzelno swą powierzchnią było większe od Katowic i obejmowało poza śródmieściem osady satelickie: Bławaty, Bławatki, Wybudowanie Jeziorki, Ziemowity, Zofijówkę, Tomaszewo, Laskowo i Wybudowanie Młyny.

Pośród miast kujawskich chlubny i doskonały rozwój wykazuje powiatowe miasto Strzelno, które zwłaszcza od chwili objęcia steru władzy przez obecnego burmistrza Stanisława Radomskiego, wychowanego na gruncie strzelińskim, weszło w fazę nowego rozkwitu.

Toć wszyscy obywatele miejscowi mają świeżo w pamięci owe defraudacje sum podatkowych z Kasy Miejskiej, sięgające do 10 tysięcy zł., do wykrycia których przyczynił się właśnie w pierwszym rzędzie burmistrz Radomski, czym zjednał sobie pełne zaufanie i uznanie wszystkich warstw obywateli. Lecz nie skończyło się na wykryciu defraudacji w Kasie Miejskiej, trzeba bowiem było przystąpić do kompletnej organizacji administracji miejskiej, która stoi dzisiaj na wysokości zadania, dzięki posiadaniu pracowitej, energicznej i sumiennej armii urzędniczej.

Po oczyszczeniu administracji z niesumiennych naleciałości, rzutki gospodarz miasta zaczął obmyślać nowe projekty i wpadł na bardzo pożyteczny sposób zaopatrywania bezrobotnych w pracę. Pobudował on mianowicie dla bezrobotnych cegielnię miejską. W ten sposób stworzył nowe przedsiębiorstwo komunalne. Instytucja ta ma kilka wzniosłych celów. Daje zatrudnienie bezrobotnym, którzy dotąd pobierali bezrobotne zasiłki w gotówce z miejskiego funduszu bezrobocia.

Tania produkcja cegły przyczyniła się z kolei do ożywienia ruchu budowlanego w mieście. Zaczęły wpływać z sprzedaży cegły pieniądze do kasy miejskiej. Dziś cegielnia jest przedsiębiorstwem samowystarczalnym i wykazuje około 60 000 zł obrotu gotówkowego.

Robotnicy w Strzelnie z wdzięcznością odnoszą się do burmistrza za tego rodzaju przedsiębiorstwo, gdyż zdają sobie sprawę z tego, że wypłacane pieniądze z pozycji bezrobocia nie są jałmużną tylko wynagrodzeniem za realną pracę. Płatnicy podatków natomiast mają pewne zadowolenie, że za opłacane podatki Magistrat gospodarzy racjonalnie i produktywnie.

Jeżeli chodzi następnie o stan sanitarny miasta, to uległ on w czasie ostatnim poważnej zmianie. Mimo krytycznych czasów przeprowadził burmistrz kanalizację w ulicach: św. Ducha, Rynek, Inowrocławska, Cestryjewo, Spichrzowa, Szkolna i Magazynowa. Kanalizację tę przeprowadzono kosztem obywateli, a częściowo kosztem miasta. Dla estetycznego wyglądu miasta sprowadzono również krawężniki i ulepszono chodniki. Działania burmistrza szły w tym kierunku, aby usunąć stare, niewygodne progi wystające na ulicy przed domami.

Szczególną opieką otoczył burmistrz ubogich. Dla nich wydzierżawił z domeny Strzelno-Klasztorne dom, przebudował go i urządził schronisko dla ubogich starców pod nazwą „Dom ubogich”. Energiczni i rzutcy opiekunowie wraz z komisją Opieki Społecznej starają się dotrzeć do każdego ubogiego i na często odbytych zebraniach starannie radzą nad nędzą i biedą ubogich miasta.

Starania burmistrza o młodzież przyniosły w jego pracy także owoce. Na jego propozycję zgodziła się Rada Miejska i oddała na cele wychowania fizycznego plac w śródmieściu o wartości około 10 000 zł pod budowę ogrodu jordanowskiego. Rozpoczęto z kolei prace wstępne około budowy, jednakże ze względu na obecny kryzys ekonomiczny i szczupłe dochody miasta dalszą budowę przewiduje się na okres późniejszy.

Wspomnieć tu również należy, że za zgodą Rady Szkolnej wyrestaurowano szkołę powszechną nakładem około 15 000 zł. Wykupienie zakładów gazowni i wodociągów z rąk niemieckich i objęcie ich administracji podlega także pod panowanie burmistrza Radomskiego. Zaznaczyć tu trzeba, że niemałą trudność sprawiało uzyskanie pożyczki w sumie około 200 000 na wykupienie wyżej wspomnianych zakładów.

Z tej pokrótce nacechowanej działalności burmistrza Radomskiego widzimy, że starania jego o dalszy rozwój i rozrost starego grodu kujawskiego, którego on jest gospodarzem, są olbrzymie, a zarazem uwieńczone zostały już w dużym stopniu ładnym wynikiem i doskonałym dorobkiem.

Jak nas z miarodajnej strony informują, praca burmistrza Radomskiego z poszczególnymi członkami Magistratu, których rad zawsze chętnie wysłuchuje, jest bardzo zgodna i harmonijna, wobec czego należy mieć nadzieję, że działalność jego jak dotychczas tak i nadal będzie pożyteczna dla dobra obywateli oraz dla rozwoju miasta Strzelna.

Niedzielny spacer po dawnej Kościelnej

noreply@blogger.com (Marian Przybylski) — Sun, 01 Mar 2026 08:00:00 +0000

Zapowiada się piękny dzień, dlatego zapraszam do spacerów pięknymi ulicami Strzelna, a szczególnie tymi, które w ostatnich latach przeszły swoistą metamorfozę. Zapraszam dzisiaj do spacerku dawną ul Kościelną. Przeniosę Was w końcówkę XIX oraz w sam wiek XX. Zobaczycie jak ulicę widzieli nasi przodkowie idąc na niedzielną mszę św. do kościoła, wracając z niej, czy uczestnicząc w uroczystościach, procesjach, pogrzebach i przemarszach. Potraktujcie również ten spacer w formie - jak to drzewiej w Strzelnie bywało - wspomnień, czyli bajecznej opowieści. Zatem, zapraszam !!!

Dawno temu w Przyjezierzu – cz. 3

noreply@blogger.com (Marian Przybylski) — Sun, 22 Feb 2026 08:18:00 +0000

Za miesiąc wiosna, ale kto wie, kiedy zacznie się robić ciepło? Prawdopodobnie z ciepłymi powiewami powietrza i grzejącymi promieniami słońca wyruszymy w plener, a wielu z nas do Przyjezierza. Kontynuując opowieść o „kurorcie” już dzisiaj zapraszam Was do niedzielnego wirtualnego wypady z hasłem: „Jak to drzewiej w Przyjezierzu bywało”. Dla tych, którym gdzieś w nawale zajęć dwie pierwsze części umknęły podaję do nich linki:

https://strzelnomojemiasto.blogspot.com/2026/02/dawno-temu-w-przyjezierzu-cz-2.html

https://strzelnomojemiasto.blogspot.com/2025/12/dawno-temu-w-przyjezierzu.html

Likwidacja powiatów w 1975 roku, a w jej konsekwencji jednostek powiatowych, doprowadziła do likwidacji PPSTiW-u. Jego funkcję przejęło Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Turystyczne (WPT) „Brda” w Bydgoszczy, tym samym Przyjezierze w porozumieniu z Gminą Radą Narodową Jeziora Wielkie znalazło się w zarządzie administracyjnym WPT „Brda”. Masowy napływ turystów, szczególnie w soboty i niedziele spowodował, że władze gminy powołały po siedmiu latach działania w zespole WPT „Brda" samodzielnego administratora i koordynatora ośrodka - Gminny Ośrodek Sportu i Rekreacji w Przyjezierzu. Powołała go Gminna Rada Narodowa w Jeziorach Wielkich z dniem 1 stycznia 1983 roku, a dyrektorem GOSiR został dotychczas kierujący ośrodkiem Tadeusz Leśny.

Ranga ośrodka wzrasta coraz bardziej. Wykonano szereg modernizacji i rozbudów obiektów. Wzrosła liczba miejsc noclegowych i punktów gastronomicznych. GOSiR oferował swoje usługi w zakresie: bazy noclegowej, żywienia, organizacji obozów, kolonii młodzieżowych, wczasów wypoczynkowych, zimowisk dla dzieci i młodzieży, kursokonferencji, narad itp. W 1985 roku wybudowano na plaży głównej nowy, w całości betonowy pomost, który niestety dzisiaj - w związku z obniżeniem się lustra wodnego - stał się atrapą i w całości znajduje się na plaży, kilka metrów od linii brzegowej.

Powołany 1 stycznia 1986 roku Gminny Ośrodek Kultury „Strażak” w Jeziorach Wielkich prowadził tutaj kompleksową obsługę kulturalno-rozrywkową tj. projekcję filmów i bajek video, dyskotek, wideoteki, masowych imprez kulturalno-rozrywkowych. W dniu 25 marca 1986 roku naczelnik Gminy Jeziora Wielkie Zbigniew Wróblewski powołał Społeczną Radę Rozwoju Przyjezierza. Na jej czele stanął Roman Chantkowski, kierownik ośrodka „Elana” Toruń. Rada wraz z GOSiR objęła patronatem działającą Drużyną Wodnego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego, kierowanego wówczas przez Romana Majcherka z Trzemeszna.

W dniu 1 grudnia 1986 roku powołano Spółkę Wodno-Ściekową z Zarządem w składzie Roman Chantkowski, Stanisław Szpulecki. Bez kanalizacji i oczyszczalni ścieków zachowanie bezcennych walorów Przyjezierza i należyte jego funkcjonowanie stało się poważnym zagrożeniem i aż dziw bierze, że zdołano uchronić jezioro przed nieodwracalnym zanieczyszczeniem. Jej głównym zadaniem była ochrona Przyjezierza przed dalszą degradacją. Często bowiem nieczystości z szamb przedostawały się do wody gruntowej. Efektem działań spółki było oddanie w 1992 roku do użytku oczyszczalni ścieków, składającej się ze stawów biologiczno-fakultatywnych, budynku oczyszczalni, kolektora sanitarnego i przepompowni. Inwestycja finansowana była ze składek członków spółki oraz środków Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska.

W 1988 roku kompleks turystyczno-wypoczynkowy w Przyjezierzu świętował swoje 25-lecie. W 1989 roku na terenie Przyjezierza znajdowało się 76 ośrodków, a cały teren zagospodarowany był przez 98 użytkowników. Całością obiektów w Przyjezierzu administrował GOSiR.

30 maja 1962 roku z okazji objazdowej konferencji prasowej Przyjezierze gościło kilkudziesięciu dziennikarzy prasy, radia i telewizji z całej Polski. 21 maja 1966 roku przebywał w Przyjezierzu aktor Wojciech Siemion, który spotkał się z grupą młodzieży przy ognisku. W latach 60. i 70. XX w. często odwiedzał Przyjezierze Stanisław Kubiak, długoletni redaktor naczelny poznańskiej rozgłośni Polskiego Radia w Poznaniu, inicjator budowy ośrodka radiowców. Częstym gościem był popularny gawędziarz radiowy red. Stanisław Strugarek - „Wuja Cesiu”. Swoje gawędy wygłaszał w gwarze poznańskiej. Była tu również piosenkarka Wiesława Drojecka, muzyk Benon Hardy, czołowi artyści poznańskich teatrów, opery i operetki - Wanda Jakubowska, Henryk Guzek, Włodzimierz Saar. Na krótki pobyt przybyli też: poeta Stanisław Ryszard Dobrowolski, jak też pisarze Jerzy Korczak z Poznania i Leszek Maruta z Krakowa. Na wojewódzką inaugurację roku kulturalno-oświatowego, która miała miejsce w dniach 19-20 września 1968 roku przybyli m.in. red. Edward Dylawerski - telewizyjny komentator spraw międzynarodowych, red. Jerzy Kwiatek - publicysta kulturalny, red. Ryszard Koniczek - krytyk filmowy, dr Czesław Kałużny - dyrektor departamentu pracy kulturalno-oświatowej MKiS. W następnych latach przebywali tutaj: prof. dr hab. Czesław Łuczak - red. naukowy monografii „Studia z dziejów ziemi mogileńskiej”, prof. dr hab. Czesław Pilichowski - długoletni dyr. biura Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, Józef Makowski - bydgoski artysta-rzeźbiarz. 30 stycznia 1986 roku 171 osób przybyło na „Spotkanie Pokoleń" z okazji 10 rocznicy utworzenia ZSMP. Na uroczystości byli: były gospodarz powiatu Antoni Wesołowski, Leszek Leśniak - przewodniczący Zarządu Krajowego Związku Młodzieży Wiejskiej późniejszy red. naczelny „Gromady Rolników”, dr Michał Posadzy - prokurator z Poznania.

W1987 roku odbyło się spotkanie działaczy turystycznych z okazji Światowego Dnia Turystyki. W 1992 roku odwiedzili Przyjezierze po raz pierwszy uczestnicy „Krakowskich Prezentacji”, których organizatorami byli: Stowarzyszenie Autorów Polskich w Krakowie, literat, red. Stanisław Kaszyński oraz okoliczne samorządy: Mogilna, Trzemeszna, Strzelna, Jezior Wielkich i in. Odtąd corocznie krakowscy goście odwiedzali letnisko. Ożywione życie kulturalne Przyjezierza sprawiło, że pod koniec lat 80. XX w. rozpoczęto budowę amfiteatru na działce leżącej około 100 m. na południe od kompleksu restauracyjno-hotelarskiego „Pod Dębami”, czyli siedziby GOSiR. Marzeniem ówczesnego kierownika Tadeusza Leśnego było, by w amfiteatrze wystąpił zespół Mazowsze i inne gwiazdy scen polskich. Trudne lata okresu przemian ustrojowych sprawiły, że inwestycji nigdy nie ukończono. Ostatecznie, nakryty już dachem obiekt, w związku z jego osiadaniem, pod koniec lat 90. XX w. rozebrano.

CDN

O nowym kościele we Wronowach

noreply@blogger.com (Marian Przybylski) — Tue, 17 Feb 2026 07:42:00 +0000

Zapraszam dzisiaj do Wronowów. Wertując przepastne tomy „Dziennika Kujawskiego” pod rokiem 1933 znalazłem relację z poświęcenia nowo wybudowanego kościoła parafialnego we Wronowach. W czasach kiedy proboszczem tutejszym był Strzelnianin ks. kan. Jan Trojanowski (1985 – 2006) świątynia jak i całe jej otoczenie diametralnie się zmieniły. Proboszcz pięknie wkomponował zieleń w otoczenie i każdą wolną chwilę poświęcał na pielęgnację świątyni i otoczenia.

Fragment relacji z poświęcenia świątyni - "Dziennik Kujawski" nr 1933/217

Wronowy - to osada osadnicza, oddalona o 8 km od Strzelna, położona nad drogą, prowadzącą do Wójcina wśród uroczych lasów, a w czasach zaborów zamieszkiwana tylko przez samych „kulturtregerów” ( z niem. szerzycieli kultury). Dziś ponad połowa osady znajduje się w rękach naszych rodaków. Wieś ta, znacznie oddalona od pobliskich wsi kościelnych, odczuwała bardzo brak Domu Bożego, zwłaszcza w porze zimowej. Myśl o budowie kościoła we Wronowach powstała już w 1926 roku. Dopiero pod koniec 1932 roku zaczęto tę myśl realizować. Wtedy to delegacja na czele z kierownikiem szkoły Józefa Ledworowskim udała się do ks. prałata Ignacego Czechowskiego z tym projektem i otrzymała zapewnienie pomocy. Na rozpoczęcie budowy tamtejsi rolnicy i właściciele obszarów dworskich opodatkowali się dobrowolnie. Organizowano również przedstawienia amatorskie i różne imprezy na ten cel.

Przy dobrych chęciach i poparciu ogółu do kasy wpłynęła dość pokaźna suma. W marcu 1933 roku odbyło się zebranie organizacyjne komitetu budowy kościoła pod przewodnictwem ks. prałata Czechowskiego. Na prośbę utworzonego komitetu Kuria Biskupia zatwierdziła projekt budowy kościoła i utworzenie parafii wronowskiej pod wezwaniem św. Ignacego Loyoli. Do parafii tej należą wsie: Proszyska, Wycinki, Żółwiny, Radunek, Budy, Witkowo, Kijewice, Młyny Wybudowanie (Glinki) i Wronowy.

Wronowy- kościół i ołtarz główny z obrazem patrona świątyni św. Ignacego Loyoli

Grunt pod budowę kościoła i cmentarz oddał Józef Szarek, o powierzchni 4 i pół morgi w cenie 100 zł za morgę. Prace nad budową fundamentów postępowały w szybkim tempie, tak że 21 maja 1933 roku odbyło się uroczyste poświęcenie kamienia węgielnego. Kościół zbudowany w stylu barokowym prezentuje się bardzo pięknie. Ma 24,90 m. długości i 10,90 m szerokości. Może pomieścić do 600 osób. W południowej części kościoła znajduje się wielki ołtarz, po lewej stronie ołtarza zakrystia. Duże prezbiterium.

Poświęcenie kościoła nastąpiło 17 września 1933 roku. W pogodny i słoneczny dzień tłumy wiernych ze Strzelna i okolic podążyły do Wronów. Cicha i spokojna wieś przybrała odświętną szatę, aby godnie powitać licznych gości. Przed wejściem do kościoła przy drodze ustawiono bramę triumfalną z napisem „Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus”.

Świątynia w niedzielę na zewnątrz i wewnątrz przystrojony girlandami. O godzinie 11:00 rozpoczęły się uroczyste ceremonie poświęcenia nowo wybudowanej Świątyni Pańskiej, które odprawił ks. prałat Ignacy Czechowski w asyście ks. Zenona Niziołkiewicza i kleryka Jana Łoja z Młynów. Pierwszą ofiarę Mszy św. w nowo wybudowanym Domu Bożym odprawił ks. dziekan Karol Schwarz (Szwarc) ze Sławska Wielkiego, również w asyście ks. Zenona Niziołkiewicza i kl. Jana Łoja, w obecności 9 księży, przybyłych z okolicznych parafii. W prezbiterium miejsca zajęli przedstawiciele samorządu powiatu mogileńskiego, p. starosta Wacław Stępiński, projektant budowy kościoła p. architekt i radca Wróblewski z Poznania oraz dozór kościelny, wraz z gromadą ludu wiernego, którego mury kościoła nie mogły pomieścić.

Podczas mszy św. zbożne ziarno słów kazalnych rzucił między dusze wiernych ks. prob. Romuald Sołtysiński z Rzadkwina. Po mszy św. odśpiewano „Te Deum laudamus”, poczym zaraz odbyły się pierwsze nieszpory. Pienia religijne z towarzyszeniem harmonium wykonał chór miejscowy pod batutą kierownika szkoły Józefa Ledworowskiego.

Budowę kościoła wykonano pod nadzorem p. architekta i radcy Wróblewskiego z Poznania przy udziale głównego projektodawcy ks. prałata Ignacego Czechowskiego. Prace murarskie zrealizował przedsiębiorca budowlany p. Wojciech Łączny ze Strzelna, prace ciesielskie p. Nowakowski, prace blacharskie p. Stefan Krzewina z Wronowów, prace stolarskie p. Barylski ze Strzelna, a prace dekarskie firma pokrywania dachów z Ostrzeszowa.

Rok 2005 - z wizytą u ks. kan. Jana Trojanowskiego. Od lewej Kazimierz Chudziński, a od prawej Marian Przybylski.

Należy wspomnieć, że szybka budowa kościoła w dużej mierze należy zawdzięczać ks. prałatowi Ignacemu Czechowskiemu, który nie ustawał w staraniach o ukończenie tak chwalebnego dzieła przy współpracy członków dozoru kościelnego w osobach pp.: Józefa Ledworowskiego, Romana Gronka, Niestatka z Wronów, kpt. rez. Leona Głowackiego z Witkowa, Kazimierza Graczyka z Proszysk i Stefan Krzewiny z Kijewic oraz wszystkich parafian.

Proboszczowie parafii:

Ks. Stanisław Napierała 1934 - 1937
Ks. Jan Januszewski 1937 - 1939
1940 -1945 Kościół zamknięty
Ks. Józef Jabłoński 1945 - 1953
Ks. Jan Kordek 1953 - 1957
Ks. Ignacy Wachowiak 1957 - 1958
Ks. Czesław Wieczorek 1958 - 1985
Ks. Jan Trojanowski 1985 - 2006
Ks. Piotr Gogolewski 2006 - 2012
Ks. Tomasz Zakrzewski 2012 - 2022
Ks. Krzysztof Tarbicki 2022
Ks. Jan Kwiatkowski 2023 -

Dawno temu w Przyjezierzu – cz. 2

noreply@blogger.com (Marian Przybylski) — Fri, 06 Feb 2026 09:21:00 +0000

Kultowa "Bocianówka" stojąca częściowo na palach w jeziorze - spłonęła w 2001 roku.

Z opowieści starszych dowiedziałem się, że przedwojenne i powojenne obozy harcerskie w Przyjezierzu organizowane były na tzw. „Cyplu” lub „Półwyspie”, czyli miejscu, w którym później powstał Ośrodek Wypoczynkowy Radia i Telewizji Poznań. Z tych obozów zachowało się w moich zbiorach kilkanaście zdjęć, które dzisiaj możecie zobaczyć - podobnie jak wiele innych z lat 50-70. XX w. z Przyjezierza.

Obozy strzeleńskich harcerzy w Przyjezierzu zorganizowane w latach 1957-1958

Nie zachowały się informacje o Przyjezierzu jako letnisku z czasów okupacji niemieckiej.

Jedyny przekaz to wspomnienie ojca leśnika Ewarysta Drzazgowskiego i opowieść o koszarujących na „Łysej” żołnierzach niemieckich, o czym pisałem w rozdziale o okupacji. Od przysłowiowego zakończenia wojny Przyjezierze na nowo stało się bazą obozową dla strzeleńskich i mogileńskich harcerzy. Pisząc w 1987 roku o Przyjezierzu potraktowano to miejsce niesprawiedliwie formułując na wyrost stwierdzenie, że zaraz po II wojnie światowej było tu pusto i dziko. Przecież już w drugiej połowie lat 40. XX w. Przyjezierze w okresie letnim w niedziele, a w okresie wakacyjnym codziennie tętniło życiem. Początkowo indywidualnie przyjeżdżano tutaj, by zażywać kąpieli wodnych i słonecznych. Faktem jest, że nie zachowała się przedwojenna infrastruktura plażowa z 3 piętrową skocznią do wody, restauracją, salą do tańca, kabinami i przechowalnią dla rowerów. Ale mimo to pierwsze duże grupy z Inowrocławia zaczęły odwiedzać kąpielisko. Tak było 10 lipca 1949 roku, kiedy to Powiatowa Rada Związków Zawodowych w Inowrocławiu w porozumieniu z kołami partyjnymi urządziła bezpłatną wycieczkę robotników i pracowników inowrocławskich z rodzinami do Przyjezierza - jak to odnotowano w prasie - miejscowości położonej w okolicy Strzelna, w pięknych lasach nad jeziorem. Uczestników wycieczki przewieziono kilkudziesięcioma samochodami fabrycznymi.

Chcąc usprawnić dojazd wczasowiczów na jezioro do Przyjezierza w 1950 roku sumptem Gmina Strzelno-Południe, w której granicach leżały te obszary wykonana została droga bita - jak to wówczas określono - do pięknego ośrodka uzdrowiskowego w Przyjezierzu. Skoro takie sformułowanie padło na łamach „Głosu Wielkopolskiego”, to przecież nie mogło być tutaj pusto i dziko.

Przyjezierze 1957 rok

Początki dynamicznego rozwoju letniska w Przyjezierzu związane są ściśle z powołanym do życia 9 kwietnia 1957 roku terenowego Koła Polskiego Towarzystwa Turystyczno Krajoznawczego w Strzelnie. Już latem krajoznawcy ze Strzelna otworzyli kiosk turystyczny, w którym przez dwa sezony sprzedawali - co niedzielę - napoje orzeźwiające, słodycze i różne pamiątki. W tym też roku - na zaproszenie władz powiatowych - do Przyjezierza przybył gen. Zygmunt Huszcza dowódca Pomorskiego Okręgu Wojskowego w Bydgoszczy, co zaowocowało powstaniem w ciągu kilku lat Ośrodka Wypoczynkowego LWP. Na północ od gajówki, przy drodze do Ostrowa w 1958 roku strzelnianie przywieźli i ustawili drewniany pawilon, uzyskany od Powiatowej Rady Narodowej w Mogilnie. Już w listopadzie tego roku uchwałą Zarządu Okręgu PTTK w Bydgoszczy strzeleńskie Koło zostało przekształcone w Oddział. Był to początek ośrodka wypoczynkowo - schroniska, z 84 miejscami noclegowymi, którego uroczystego otwarcia 6 lipca 1959 roku dokonał przewodniczący PPRN Antoni Wesołowski przy udziale przewodniczącego Wojewódzkiego Komitetu Turystyki WRN w Bydgoszczy Czesława Woźnego i przedstawiciela Zarządu Okręgowego PTTK w Bydgoszczy Stanisława Wasilewskiego. Rok później staraniem strzeleńskiego Zarządu Oddziału przy Ośrodku PTTK powstała restauracja „Wczasowa” PSS, dwa lata później w 1962 roku drugi pawilon noclegowy. W 1960 roku XI Hufiec Harcerzy z poznańskiej dzielnicy Starołęka Mała zorganizował trzytygodniowy obóz w Przyjezierzu.

Gen. Zygmunt Huszcza dowódca Pomorskiego Okręgu Wojskowego w Bydgoszczy z wizytą roboczą w Przyjezierzu - 1957 rok

Powstanie Ośrodka Wypoczynkowego strzeleńskiego Oddziału PTTK w Przyjezierzu zainspirowało inne instytucje i zakłady do budowania nad Jeziorem Ostrowskim własnych baz wczasowych. Kolejnymi dużymi jednostkami, które tutaj zainwestowały było Wojsko Polskie oraz Zakłady Włókien Chemicznych „Chemitex - Elana” w Toruniu, która w 1961 roku uruchomiła tutaj swój ośrodek. W okresie bumu gierkowskiego firma rozbudowała swoją bazę składającą się z Trzykondygnacyjnego pawilonu hotelowego z pokojami trzyosobowymi, dużym zapleczem socjalno-gastronomicznym i licznymi domkami jednorodzinnymi. Całość została przystosowana do prowadzenia posezonowych zgrupowań, kursów i szkoleń, a także imprez rozrywkowych. Lista ośrodków funkcjonujących w Przyjezierzu wydłużała się z roku na rok o kolejne bazy rekreacyjno-wypoczynkowe: Janikowskie Zakłady Sodowe, „Inofama”, Huta „Irena”, „Igal”, PKS, Drukarnia Kujawska z Inowrocławia czy „Telkom-Telfa”, KW PZPR z Bydgoszczy. Poza tymi dużymi ośrodkami były tutaj również mniejsze ośrodki. Pod koniec lat 70. XX w. zakłady pracy z Inowrocławia miały tutaj 17 ośrodków, Mogilna 9, Bydgoszczy 5, Strzelna 2, Torunia 1, Poznania 1 oraz z innych miejscowości 5 - razem było ich 40.

Uroczyste otwarcie Ośrodka Wypoczynkowego PTTK Strzelno 6 lipca 1959 roku w Przyjezierzu

Rozwojowi bazy turystycznej sprzyjała rozbudowa infrastruktury: wybudowanie nowej drogi asfaltowej w 1962 roku, która połączyła letnisko z Ostrowem i Wójcinem, a tym samym ze Strzelnem i Mogilnem, a następnie drogi wewnętrznej w 1964 roku. Dopełnieniem całości było doprowadzenie w 1965 roku do letniska energii elektrycznej i wybudowanie w 1966 roku w Wójcinie wodociągu, który swoją siecią objął również Przyjezierze oraz w 1968 roku połączenia drogowego z Nową Wsią. Po doprowadzeniu energii elektrycznej i wody ogrodzono kąpielisko, pobudowano pomosty, szatnie, sanitariaty i parkingi.

W 1960 roku powstała przy ośrodku PTTK restauracja „Wczasowa” PSS

Budynek POSTiW i pierwsze kampingi w Przyjezierzu - piętrowe

1966 rok

Ów dynamiczny rozwój ośrodka wypoczynkowego przyniosło powołanie gospodarza tego miejsca, co nastąpiło w 1963 roku. Wówczas to PPRN w Mogilnie Uchwałą z 1 lipca Nr 20/56/63 powołało do życia instytucję - Powiatowy Ośrodek Sportu, Turystyki i Wypoczynku w Mogilnie. U jego steru stanął kierownik Tadeusz Leśny - człowiek, któremu Przyjezierze zawdzięcza swój rozwój i popularność. 2 lipca 1965 roku zakończono elektryfikację ośrodka. Z okazji zakończenia elektryfikacji Przyjezierza odbyła się impreza artystyczno-rozrywkowa w wykonaniu „Poznańskich Słowików" pod dyrekcją Stefana Stuligrosza i orkiestry Polskiego Radia pod dyr. Jerzego Miliana. Do sprowadzenia tej klasy zespołów walnie przyczynił się Stanisław Kubiak - urodzony w pobliskiej Nowej Wsi w 1915 roku - profesor UAM, redaktor radiowy i prasowy, społecznik - od 1957 roku redaktor naczelny Polskiego Radia w Poznaniu oraz twórca Ośrodka Wypoczynkowego Radia i Telewizji Poznań w Przyjezierzu (na tzw. „Półwyspie”). W 1967 roku oddano do użytku centralny obiekt hotelowo-usługowy POSTiW, w którym 17 lipca 1968 roku rozpoczęła funkcjonowanie automatyczna centrala telefoniczna. Ośrodek Turystyczno-Wypoczynkowy POSTiW zdobył I miejsce i proporzec przechodni GKKFiT w ogólnopolskim konkursie na najlepszą miejscowość turystyczno-wypoczynkową sezonu letniego.

Szczególną atrakcją Przyjezierza była piękna, szeroka plaża z podobnie szerokim kąpieliskiem i łagodnym wejściem do wody. Pod koniec lat 50. i w latach 60. XX w. corocznie w okresie zimowym na zamarznięty brzeg jeziora zwożono ciągnikami pomowskimi piasek, który z chwilą wiosennych roztopów siadał na dnie jeziora - kąpieliska powiększając zasięg płycizny brzegowej. To ta plaża przyciągała do „Przyja” - jak się zwykło powszechnie mówić o Przyjezierzu - tysiące wczasowiczów spragnionych odpoczynku w słońcu, na świeżym powietrzu z kąpielą w klarownie przejrzystej i czystej wodzie.

Pierwszą kompletną wzmiankę o Przyjezierzu znaleźć możemy z pierwszych wzmianek o Przyjezierzu jest opis w przewodniku turystycznym Województwo bydgoskie. Opis zawarty w tej publikacji zawiera następującą treść:
12 km na południe od Strzelna leży Przyjezierze, popularny ośrodek letniskowo-turystyczny w lasach miradzkich nad Jeziorem Ostrowskim (349 ha, 6,6 km dł. 2,2 km szer., do 32,5 m głęb.). Na miejscu liczne campingi zakładów pracy, schroniska turystyczne i camping PTTK, restauracja, parking, plaża, wypożyczalnia sprzętu wodnego, PKS. Dla pojazdów mechanicznych dojazd drogą przez Ostrowo. We wsi Ostrowo oraz w pobliskim Wójcinie i Woli Kożuszkowej wiatraki z XVIII w., 1 km na pn. od Ostrowa czapliniec. Ośrodek turystyczno-wypoczynkowy w Przyjezierzu położony jest na południowym krańcu województwa bydgoskiego w kompleksie lasów miradzkich (pow. ok. 8 000 ha) na Jeziorem Ostrowskim (pow. 349 ha).

Już w roku 1965 wyszła Uchwała Prezesa Rady Ministrów w sprawie udostępnienia społeczeństwu lasów państwowych. W siedem lat później Ministerstwo Leśnictwa wspólnie z Głównym Komitetem Kultury Fizycznej i Turystyki podjęło uchwałę w sprawie turystycznego zagospodarowania lasu. W swoich założeniach miała ona chronić środowisko leśne a jednocześnie stworzyć tam ludziom lepsze warunki przebywania.

Na cele rekreacyjne Nadleśnictwo Miradz przeznaczyło 36 ha pod budowę ośrodków wypoczynkowych dla 60 zakładów pracy z województwa bydgoskiego i poznańskiego. Wypoczywającym wczasowiczom zapewniono wyżywienie w jadłodajniach, otwarto sezonowe sklepy i kioski oraz lokale gastronomiczne. Organizowano imprezy kulturalne. W dni wolne od pracy przyjeżdżali mieszkańcy z odległych miast. Zorganizowano pole namiotowe dla przyjeżdżających coraz liczniej turystów indywidualnych. Poza sezonem organizowano zjazdy, konferencje i kursy.