Strzelno moje miasto

Strzelno przed 95 latami

noreply@blogger.com (Marian Przybylski) — Sun, 15 Mar 2026 08:07:00 +0000

Dzisiaj przy niedzieli zapraszam do cofnięcia się o blisko wiek i porównania ówczesnych działań Ojca Miasta do dzisiejszego nadrabiania wieloletnich zaniedbań. Lubiłem i lubię porównywać, by zawsze w swej pracy dążyć do wyższego poziomu – nie do doskonałości, gdyż takiej po prostu nie ma.

Przed kilkoma dniami trafiłem na dawno temu znaleziony, a odłożony na przysłowiowe „zaś” artykuł zatytułowany: „Rozwój miasta Strzelna. Jak burmistrz Radomski dba o dobro swych obywateli”, który został opublikowany w 1931 roku na łamach „Dziennika Kujawskiego, czyli 95 lat temu. Ciekawostką dla wielu z Was będzie dodatkowa informacja, mówiąca, że ówczesne miasto Strzelno swą powierzchnią było większe od Katowic i obejmowało poza śródmieściem osady satelickie: Bławaty, Bławatki, Wybudowanie Jeziorki, Ziemowity, Zofijówkę, Tomaszewo, Laskowo i Wybudowanie Młyny.

Pośród miast kujawskich chlubny i doskonały rozwój wykazuje powiatowe miasto Strzelno, które zwłaszcza od chwili objęcia steru władzy przez obecnego burmistrza Stanisława Radomskiego, wychowanego na gruncie strzelińskim, weszło w fazę nowego rozkwitu.

Toć wszyscy obywatele miejscowi mają świeżo w pamięci owe defraudacje sum podatkowych z Kasy Miejskiej, sięgające do 10 tysięcy zł., do wykrycia których przyczynił się właśnie w pierwszym rzędzie burmistrz Radomski, czym zjednał sobie pełne zaufanie i uznanie wszystkich warstw obywateli. Lecz nie skończyło się na wykryciu defraudacji w Kasie Miejskiej, trzeba bowiem było przystąpić do kompletnej organizacji administracji miejskiej, która stoi dzisiaj na wysokości zadania, dzięki posiadaniu pracowitej, energicznej i sumiennej armii urzędniczej.

Po oczyszczeniu administracji z niesumiennych naleciałości, rzutki gospodarz miasta zaczął obmyślać nowe projekty i wpadł na bardzo pożyteczny sposób zaopatrywania bezrobotnych w pracę. Pobudował on mianowicie dla bezrobotnych cegielnię miejską. W ten sposób stworzył nowe przedsiębiorstwo komunalne. Instytucja ta ma kilka wzniosłych celów. Daje zatrudnienie bezrobotnym, którzy dotąd pobierali bezrobotne zasiłki w gotówce z miejskiego funduszu bezrobocia.

Tania produkcja cegły przyczyniła się z kolei do ożywienia ruchu budowlanego w mieście. Zaczęły wpływać z sprzedaży cegły pieniądze do kasy miejskiej. Dziś cegielnia jest przedsiębiorstwem samowystarczalnym i wykazuje około 60 000 zł obrotu gotówkowego.

Robotnicy w Strzelnie z wdzięcznością odnoszą się do burmistrza za tego rodzaju przedsiębiorstwo, gdyż zdają sobie sprawę z tego, że wypłacane pieniądze z pozycji bezrobocia nie są jałmużną tylko wynagrodzeniem za realną pracę. Płatnicy podatków natomiast mają pewne zadowolenie, że za opłacane podatki Magistrat gospodarzy racjonalnie i produktywnie.

Jeżeli chodzi następnie o stan sanitarny miasta, to uległ on w czasie ostatnim poważnej zmianie. Mimo krytycznych czasów przeprowadził burmistrz kanalizację w ulicach: św. Ducha, Rynek, Inowrocławska, Cestryjewo, Spichrzowa, Szkolna i Magazynowa. Kanalizację tę przeprowadzono kosztem obywateli, a częściowo kosztem miasta. Dla estetycznego wyglądu miasta sprowadzono również krawężniki i ulepszono chodniki. Działania burmistrza szły w tym kierunku, aby usunąć stare, niewygodne progi wystające na ulicy przed domami.

Szczególną opieką otoczył burmistrz ubogich. Dla nich wydzierżawił z domeny Strzelno-Klasztorne dom, przebudował go i urządził schronisko dla ubogich starców pod nazwą „Dom ubogich”. Energiczni i rzutcy opiekunowie wraz z komisją Opieki Społecznej starają się dotrzeć do każdego ubogiego i na często odbytych zebraniach starannie radzą nad nędzą i biedą ubogich miasta.

Starania burmistrza o młodzież przyniosły w jego pracy także owoce. Na jego propozycję zgodziła się Rada Miejska i oddała na cele wychowania fizycznego plac w śródmieściu o wartości około 10 000 zł pod budowę ogrodu jordanowskiego. Rozpoczęto z kolei prace wstępne około budowy, jednakże ze względu na obecny kryzys ekonomiczny i szczupłe dochody miasta dalszą budowę przewiduje się na okres późniejszy.

Wspomnieć tu również należy, że za zgodą Rady Szkolnej wyrestaurowano szkołę powszechną nakładem około 15 000 zł. Wykupienie zakładów gazowni i wodociągów z rąk niemieckich i objęcie ich administracji podlega także pod panowanie burmistrza Radomskiego. Zaznaczyć tu trzeba, że niemałą trudność sprawiało uzyskanie pożyczki w sumie około 200 000 na wykupienie wyżej wspomnianych zakładów.

Z tej pokrótce nacechowanej działalności burmistrza Radomskiego widzimy, że starania jego o dalszy rozwój i rozrost starego grodu kujawskiego, którego on jest gospodarzem, są olbrzymie, a zarazem uwieńczone zostały już w dużym stopniu ładnym wynikiem i doskonałym dorobkiem.

Jak nas z miarodajnej strony informują, praca burmistrza Radomskiego z poszczególnymi członkami Magistratu, których rad zawsze chętnie wysłuchuje, jest bardzo zgodna i harmonijna, wobec czego należy mieć nadzieję, że działalność jego jak dotychczas tak i nadal będzie pożyteczna dla dobra obywateli oraz dla rozwoju miasta Strzelna.

Niedzielny spacer po dawnej Kościelnej

noreply@blogger.com (Marian Przybylski) — Sun, 01 Mar 2026 08:00:00 +0000

Zapowiada się piękny dzień, dlatego zapraszam do spacerów pięknymi ulicami Strzelna, a szczególnie tymi, które w ostatnich latach przeszły swoistą metamorfozę. Zapraszam dzisiaj do spacerku dawną ul Kościelną. Przeniosę Was w końcówkę XIX oraz w sam wiek XX. Zobaczycie jak ulicę widzieli nasi przodkowie idąc na niedzielną mszę św. do kościoła, wracając z niej, czy uczestnicząc w uroczystościach, procesjach, pogrzebach i przemarszach. Potraktujcie również ten spacer w formie - jak to drzewiej w Strzelnie bywało - wspomnień, czyli bajecznej opowieści. Zatem, zapraszam !!!

Dawno temu w Przyjezierzu – cz. 3

noreply@blogger.com (Marian Przybylski) — Sun, 22 Feb 2026 08:18:00 +0000

Za miesiąc wiosna, ale kto wie, kiedy zacznie się robić ciepło? Prawdopodobnie z ciepłymi powiewami powietrza i grzejącymi promieniami słońca wyruszymy w plener, a wielu z nas do Przyjezierza. Kontynuując opowieść o „kurorcie” już dzisiaj zapraszam Was do niedzielnego wirtualnego wypady z hasłem: „Jak to drzewiej w Przyjezierzu bywało”. Dla tych, którym gdzieś w nawale zajęć dwie pierwsze części umknęły podaję do nich linki:

https://strzelnomojemiasto.blogspot.com/2026/02/dawno-temu-w-przyjezierzu-cz-2.html

https://strzelnomojemiasto.blogspot.com/2025/12/dawno-temu-w-przyjezierzu.html

Likwidacja powiatów w 1975 roku, a w jej konsekwencji jednostek powiatowych, doprowadziła do likwidacji PPSTiW-u. Jego funkcję przejęło Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Turystyczne (WPT) „Brda” w Bydgoszczy, tym samym Przyjezierze w porozumieniu z Gminą Radą Narodową Jeziora Wielkie znalazło się w zarządzie administracyjnym WPT „Brda”. Masowy napływ turystów, szczególnie w soboty i niedziele spowodował, że władze gminy powołały po siedmiu latach działania w zespole WPT „Brda" samodzielnego administratora i koordynatora ośrodka - Gminny Ośrodek Sportu i Rekreacji w Przyjezierzu. Powołała go Gminna Rada Narodowa w Jeziorach Wielkich z dniem 1 stycznia 1983 roku, a dyrektorem GOSiR został dotychczas kierujący ośrodkiem Tadeusz Leśny.

Ranga ośrodka wzrasta coraz bardziej. Wykonano szereg modernizacji i rozbudów obiektów. Wzrosła liczba miejsc noclegowych i punktów gastronomicznych. GOSiR oferował swoje usługi w zakresie: bazy noclegowej, żywienia, organizacji obozów, kolonii młodzieżowych, wczasów wypoczynkowych, zimowisk dla dzieci i młodzieży, kursokonferencji, narad itp. W 1985 roku wybudowano na plaży głównej nowy, w całości betonowy pomost, który niestety dzisiaj - w związku z obniżeniem się lustra wodnego - stał się atrapą i w całości znajduje się na plaży, kilka metrów od linii brzegowej.

Powołany 1 stycznia 1986 roku Gminny Ośrodek Kultury „Strażak” w Jeziorach Wielkich prowadził tutaj kompleksową obsługę kulturalno-rozrywkową tj. projekcję filmów i bajek video, dyskotek, wideoteki, masowych imprez kulturalno-rozrywkowych. W dniu 25 marca 1986 roku naczelnik Gminy Jeziora Wielkie Zbigniew Wróblewski powołał Społeczną Radę Rozwoju Przyjezierza. Na jej czele stanął Roman Chantkowski, kierownik ośrodka „Elana” Toruń. Rada wraz z GOSiR objęła patronatem działającą Drużyną Wodnego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego, kierowanego wówczas przez Romana Majcherka z Trzemeszna.

W dniu 1 grudnia 1986 roku powołano Spółkę Wodno-Ściekową z Zarządem w składzie Roman Chantkowski, Stanisław Szpulecki. Bez kanalizacji i oczyszczalni ścieków zachowanie bezcennych walorów Przyjezierza i należyte jego funkcjonowanie stało się poważnym zagrożeniem i aż dziw bierze, że zdołano uchronić jezioro przed nieodwracalnym zanieczyszczeniem. Jej głównym zadaniem była ochrona Przyjezierza przed dalszą degradacją. Często bowiem nieczystości z szamb przedostawały się do wody gruntowej. Efektem działań spółki było oddanie w 1992 roku do użytku oczyszczalni ścieków, składającej się ze stawów biologiczno-fakultatywnych, budynku oczyszczalni, kolektora sanitarnego i przepompowni. Inwestycja finansowana była ze składek członków spółki oraz środków Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska.

W 1988 roku kompleks turystyczno-wypoczynkowy w Przyjezierzu świętował swoje 25-lecie. W 1989 roku na terenie Przyjezierza znajdowało się 76 ośrodków, a cały teren zagospodarowany był przez 98 użytkowników. Całością obiektów w Przyjezierzu administrował GOSiR.

30 maja 1962 roku z okazji objazdowej konferencji prasowej Przyjezierze gościło kilkudziesięciu dziennikarzy prasy, radia i telewizji z całej Polski. 21 maja 1966 roku przebywał w Przyjezierzu aktor Wojciech Siemion, który spotkał się z grupą młodzieży przy ognisku. W latach 60. i 70. XX w. często odwiedzał Przyjezierze Stanisław Kubiak, długoletni redaktor naczelny poznańskiej rozgłośni Polskiego Radia w Poznaniu, inicjator budowy ośrodka radiowców. Częstym gościem był popularny gawędziarz radiowy red. Stanisław Strugarek - „Wuja Cesiu”. Swoje gawędy wygłaszał w gwarze poznańskiej. Była tu również piosenkarka Wiesława Drojecka, muzyk Benon Hardy, czołowi artyści poznańskich teatrów, opery i operetki - Wanda Jakubowska, Henryk Guzek, Włodzimierz Saar. Na krótki pobyt przybyli też: poeta Stanisław Ryszard Dobrowolski, jak też pisarze Jerzy Korczak z Poznania i Leszek Maruta z Krakowa. Na wojewódzką inaugurację roku kulturalno-oświatowego, która miała miejsce w dniach 19-20 września 1968 roku przybyli m.in. red. Edward Dylawerski - telewizyjny komentator spraw międzynarodowych, red. Jerzy Kwiatek - publicysta kulturalny, red. Ryszard Koniczek - krytyk filmowy, dr Czesław Kałużny - dyrektor departamentu pracy kulturalno-oświatowej MKiS. W następnych latach przebywali tutaj: prof. dr hab. Czesław Łuczak - red. naukowy monografii „Studia z dziejów ziemi mogileńskiej”, prof. dr hab. Czesław Pilichowski - długoletni dyr. biura Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, Józef Makowski - bydgoski artysta-rzeźbiarz. 30 stycznia 1986 roku 171 osób przybyło na „Spotkanie Pokoleń" z okazji 10 rocznicy utworzenia ZSMP. Na uroczystości byli: były gospodarz powiatu Antoni Wesołowski, Leszek Leśniak - przewodniczący Zarządu Krajowego Związku Młodzieży Wiejskiej późniejszy red. naczelny „Gromady Rolników”, dr Michał Posadzy - prokurator z Poznania.

W1987 roku odbyło się spotkanie działaczy turystycznych z okazji Światowego Dnia Turystyki. W 1992 roku odwiedzili Przyjezierze po raz pierwszy uczestnicy „Krakowskich Prezentacji”, których organizatorami byli: Stowarzyszenie Autorów Polskich w Krakowie, literat, red. Stanisław Kaszyński oraz okoliczne samorządy: Mogilna, Trzemeszna, Strzelna, Jezior Wielkich i in. Odtąd corocznie krakowscy goście odwiedzali letnisko. Ożywione życie kulturalne Przyjezierza sprawiło, że pod koniec lat 80. XX w. rozpoczęto budowę amfiteatru na działce leżącej około 100 m. na południe od kompleksu restauracyjno-hotelarskiego „Pod Dębami”, czyli siedziby GOSiR. Marzeniem ówczesnego kierownika Tadeusza Leśnego było, by w amfiteatrze wystąpił zespół Mazowsze i inne gwiazdy scen polskich. Trudne lata okresu przemian ustrojowych sprawiły, że inwestycji nigdy nie ukończono. Ostatecznie, nakryty już dachem obiekt, w związku z jego osiadaniem, pod koniec lat 90. XX w. rozebrano.

CDN

O nowym kościele we Wronowach

noreply@blogger.com (Marian Przybylski) — Tue, 17 Feb 2026 07:42:00 +0000

Zapraszam dzisiaj do Wronowów. Wertując przepastne tomy „Dziennika Kujawskiego” pod rokiem 1933 znalazłem relację z poświęcenia nowo wybudowanego kościoła parafialnego we Wronowach. W czasach kiedy proboszczem tutejszym był Strzelnianin ks. kan. Jan Trojanowski (1985 – 2006) świątynia jak i całe jej otoczenie diametralnie się zmieniły. Proboszcz pięknie wkomponował zieleń w otoczenie i każdą wolną chwilę poświęcał na pielęgnację świątyni i otoczenia.

Fragment relacji z poświęcenia świątyni - "Dziennik Kujawski" nr 1933/217

Wronowy - to osada osadnicza, oddalona o 8 km od Strzelna, położona nad drogą, prowadzącą do Wójcina wśród uroczych lasów, a w czasach zaborów zamieszkiwana tylko przez samych „kulturtregerów” ( z niem. szerzycieli kultury). Dziś ponad połowa osady znajduje się w rękach naszych rodaków. Wieś ta, znacznie oddalona od pobliskich wsi kościelnych, odczuwała bardzo brak Domu Bożego, zwłaszcza w porze zimowej. Myśl o budowie kościoła we Wronowach powstała już w 1926 roku. Dopiero pod koniec 1932 roku zaczęto tę myśl realizować. Wtedy to delegacja na czele z kierownikiem szkoły Józefa Ledworowskim udała się do ks. prałata Ignacego Czechowskiego z tym projektem i otrzymała zapewnienie pomocy. Na rozpoczęcie budowy tamtejsi rolnicy i właściciele obszarów dworskich opodatkowali się dobrowolnie. Organizowano również przedstawienia amatorskie i różne imprezy na ten cel.

Przy dobrych chęciach i poparciu ogółu do kasy wpłynęła dość pokaźna suma. W marcu 1933 roku odbyło się zebranie organizacyjne komitetu budowy kościoła pod przewodnictwem ks. prałata Czechowskiego. Na prośbę utworzonego komitetu Kuria Biskupia zatwierdziła projekt budowy kościoła i utworzenie parafii wronowskiej pod wezwaniem św. Ignacego Loyoli. Do parafii tej należą wsie: Proszyska, Wycinki, Żółwiny, Radunek, Budy, Witkowo, Kijewice, Młyny Wybudowanie (Glinki) i Wronowy.

Wronowy- kościół i ołtarz główny z obrazem patrona świątyni św. Ignacego Loyoli

Grunt pod budowę kościoła i cmentarz oddał Józef Szarek, o powierzchni 4 i pół morgi w cenie 100 zł za morgę. Prace nad budową fundamentów postępowały w szybkim tempie, tak że 21 maja 1933 roku odbyło się uroczyste poświęcenie kamienia węgielnego. Kościół zbudowany w stylu barokowym prezentuje się bardzo pięknie. Ma 24,90 m. długości i 10,90 m szerokości. Może pomieścić do 600 osób. W południowej części kościoła znajduje się wielki ołtarz, po lewej stronie ołtarza zakrystia. Duże prezbiterium.

Poświęcenie kościoła nastąpiło 17 września 1933 roku. W pogodny i słoneczny dzień tłumy wiernych ze Strzelna i okolic podążyły do Wronów. Cicha i spokojna wieś przybrała odświętną szatę, aby godnie powitać licznych gości. Przed wejściem do kościoła przy drodze ustawiono bramę triumfalną z napisem „Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus”.

Świątynia w niedzielę na zewnątrz i wewnątrz przystrojony girlandami. O godzinie 11:00 rozpoczęły się uroczyste ceremonie poświęcenia nowo wybudowanej Świątyni Pańskiej, które odprawił ks. prałat Ignacy Czechowski w asyście ks. Zenona Niziołkiewicza i kleryka Jana Łoja z Młynów. Pierwszą ofiarę Mszy św. w nowo wybudowanym Domu Bożym odprawił ks. dziekan Karol Schwarz (Szwarc) ze Sławska Wielkiego, również w asyście ks. Zenona Niziołkiewicza i kl. Jana Łoja, w obecności 9 księży, przybyłych z okolicznych parafii. W prezbiterium miejsca zajęli przedstawiciele samorządu powiatu mogileńskiego, p. starosta Wacław Stępiński, projektant budowy kościoła p. architekt i radca Wróblewski z Poznania oraz dozór kościelny, wraz z gromadą ludu wiernego, którego mury kościoła nie mogły pomieścić.

Podczas mszy św. zbożne ziarno słów kazalnych rzucił między dusze wiernych ks. prob. Romuald Sołtysiński z Rzadkwina. Po mszy św. odśpiewano „Te Deum laudamus”, poczym zaraz odbyły się pierwsze nieszpory. Pienia religijne z towarzyszeniem harmonium wykonał chór miejscowy pod batutą kierownika szkoły Józefa Ledworowskiego.

Budowę kościoła wykonano pod nadzorem p. architekta i radcy Wróblewskiego z Poznania przy udziale głównego projektodawcy ks. prałata Ignacego Czechowskiego. Prace murarskie zrealizował przedsiębiorca budowlany p. Wojciech Łączny ze Strzelna, prace ciesielskie p. Nowakowski, prace blacharskie p. Stefan Krzewina z Wronowów, prace stolarskie p. Barylski ze Strzelna, a prace dekarskie firma pokrywania dachów z Ostrzeszowa.

Rok 2005 - z wizytą u ks. kan. Jana Trojanowskiego. Od lewej Kazimierz Chudziński, a od prawej Marian Przybylski.

Należy wspomnieć, że szybka budowa kościoła w dużej mierze należy zawdzięczać ks. prałatowi Ignacemu Czechowskiemu, który nie ustawał w staraniach o ukończenie tak chwalebnego dzieła przy współpracy członków dozoru kościelnego w osobach pp.: Józefa Ledworowskiego, Romana Gronka, Niestatka z Wronów, kpt. rez. Leona Głowackiego z Witkowa, Kazimierza Graczyka z Proszysk i Stefan Krzewiny z Kijewic oraz wszystkich parafian.

Proboszczowie parafii:

Ks. Stanisław Napierała 1934 - 1937
Ks. Jan Januszewski 1937 - 1939
1940 -1945 Kościół zamknięty
Ks. Józef Jabłoński 1945 - 1953
Ks. Jan Kordek 1953 - 1957
Ks. Ignacy Wachowiak 1957 - 1958
Ks. Czesław Wieczorek 1958 - 1985
Ks. Jan Trojanowski 1985 - 2006
Ks. Piotr Gogolewski 2006 - 2012
Ks. Tomasz Zakrzewski 2012 - 2022
Ks. Krzysztof Tarbicki 2022
Ks. Jan Kwiatkowski 2023 -

Dawno temu w Przyjezierzu – cz. 2

noreply@blogger.com (Marian Przybylski) — Fri, 06 Feb 2026 09:21:00 +0000

Kultowa "Bocianówka" stojąca częściowo na palach w jeziorze - spłonęła w 2001 roku.

Z opowieści starszych dowiedziałem się, że przedwojenne i powojenne obozy harcerskie w Przyjezierzu organizowane były na tzw. „Cyplu” lub „Półwyspie”, czyli miejscu, w którym później powstał Ośrodek Wypoczynkowy Radia i Telewizji Poznań. Z tych obozów zachowało się w moich zbiorach kilkanaście zdjęć, które dzisiaj możecie zobaczyć - podobnie jak wiele innych z lat 50-70. XX w. z Przyjezierza.

Obozy strzeleńskich harcerzy w Przyjezierzu zorganizowane w latach 1957-1958

Nie zachowały się informacje o Przyjezierzu jako letnisku z czasów okupacji niemieckiej.

Jedyny przekaz to wspomnienie ojca leśnika Ewarysta Drzazgowskiego i opowieść o koszarujących na „Łysej” żołnierzach niemieckich, o czym pisałem w rozdziale o okupacji. Od przysłowiowego zakończenia wojny Przyjezierze na nowo stało się bazą obozową dla strzeleńskich i mogileńskich harcerzy. Pisząc w 1987 roku o Przyjezierzu potraktowano to miejsce niesprawiedliwie formułując na wyrost stwierdzenie, że zaraz po II wojnie światowej było tu pusto i dziko. Przecież już w drugiej połowie lat 40. XX w. Przyjezierze w okresie letnim w niedziele, a w okresie wakacyjnym codziennie tętniło życiem. Początkowo indywidualnie przyjeżdżano tutaj, by zażywać kąpieli wodnych i słonecznych. Faktem jest, że nie zachowała się przedwojenna infrastruktura plażowa z 3 piętrową skocznią do wody, restauracją, salą do tańca, kabinami i przechowalnią dla rowerów. Ale mimo to pierwsze duże grupy z Inowrocławia zaczęły odwiedzać kąpielisko. Tak było 10 lipca 1949 roku, kiedy to Powiatowa Rada Związków Zawodowych w Inowrocławiu w porozumieniu z kołami partyjnymi urządziła bezpłatną wycieczkę robotników i pracowników inowrocławskich z rodzinami do Przyjezierza - jak to odnotowano w prasie - miejscowości położonej w okolicy Strzelna, w pięknych lasach nad jeziorem. Uczestników wycieczki przewieziono kilkudziesięcioma samochodami fabrycznymi.

Chcąc usprawnić dojazd wczasowiczów na jezioro do Przyjezierza w 1950 roku sumptem Gmina Strzelno-Południe, w której granicach leżały te obszary wykonana została droga bita - jak to wówczas określono - do pięknego ośrodka uzdrowiskowego w Przyjezierzu. Skoro takie sformułowanie padło na łamach „Głosu Wielkopolskiego”, to przecież nie mogło być tutaj pusto i dziko.

Przyjezierze 1957 rok

Początki dynamicznego rozwoju letniska w Przyjezierzu związane są ściśle z powołanym do życia 9 kwietnia 1957 roku terenowego Koła Polskiego Towarzystwa Turystyczno Krajoznawczego w Strzelnie. Już latem krajoznawcy ze Strzelna otworzyli kiosk turystyczny, w którym przez dwa sezony sprzedawali - co niedzielę - napoje orzeźwiające, słodycze i różne pamiątki. W tym też roku - na zaproszenie władz powiatowych - do Przyjezierza przybył gen. Zygmunt Huszcza dowódca Pomorskiego Okręgu Wojskowego w Bydgoszczy, co zaowocowało powstaniem w ciągu kilku lat Ośrodka Wypoczynkowego LWP. Na północ od gajówki, przy drodze do Ostrowa w 1958 roku strzelnianie przywieźli i ustawili drewniany pawilon, uzyskany od Powiatowej Rady Narodowej w Mogilnie. Już w listopadzie tego roku uchwałą Zarządu Okręgu PTTK w Bydgoszczy strzeleńskie Koło zostało przekształcone w Oddział. Był to początek ośrodka wypoczynkowo - schroniska, z 84 miejscami noclegowymi, którego uroczystego otwarcia 6 lipca 1959 roku dokonał przewodniczący PPRN Antoni Wesołowski przy udziale przewodniczącego Wojewódzkiego Komitetu Turystyki WRN w Bydgoszczy Czesława Woźnego i przedstawiciela Zarządu Okręgowego PTTK w Bydgoszczy Stanisława Wasilewskiego. Rok później staraniem strzeleńskiego Zarządu Oddziału przy Ośrodku PTTK powstała restauracja „Wczasowa” PSS, dwa lata później w 1962 roku drugi pawilon noclegowy. W 1960 roku XI Hufiec Harcerzy z poznańskiej dzielnicy Starołęka Mała zorganizował trzytygodniowy obóz w Przyjezierzu.

Gen. Zygmunt Huszcza dowódca Pomorskiego Okręgu Wojskowego w Bydgoszczy z wizytą roboczą w Przyjezierzu - 1957 rok

Powstanie Ośrodka Wypoczynkowego strzeleńskiego Oddziału PTTK w Przyjezierzu zainspirowało inne instytucje i zakłady do budowania nad Jeziorem Ostrowskim własnych baz wczasowych. Kolejnymi dużymi jednostkami, które tutaj zainwestowały było Wojsko Polskie oraz Zakłady Włókien Chemicznych „Chemitex - Elana” w Toruniu, która w 1961 roku uruchomiła tutaj swój ośrodek. W okresie bumu gierkowskiego firma rozbudowała swoją bazę składającą się z Trzykondygnacyjnego pawilonu hotelowego z pokojami trzyosobowymi, dużym zapleczem socjalno-gastronomicznym i licznymi domkami jednorodzinnymi. Całość została przystosowana do prowadzenia posezonowych zgrupowań, kursów i szkoleń, a także imprez rozrywkowych. Lista ośrodków funkcjonujących w Przyjezierzu wydłużała się z roku na rok o kolejne bazy rekreacyjno-wypoczynkowe: Janikowskie Zakłady Sodowe, „Inofama”, Huta „Irena”, „Igal”, PKS, Drukarnia Kujawska z Inowrocławia czy „Telkom-Telfa”, KW PZPR z Bydgoszczy. Poza tymi dużymi ośrodkami były tutaj również mniejsze ośrodki. Pod koniec lat 70. XX w. zakłady pracy z Inowrocławia miały tutaj 17 ośrodków, Mogilna 9, Bydgoszczy 5, Strzelna 2, Torunia 1, Poznania 1 oraz z innych miejscowości 5 - razem było ich 40.

Uroczyste otwarcie Ośrodka Wypoczynkowego PTTK Strzelno 6 lipca 1959 roku w Przyjezierzu

Rozwojowi bazy turystycznej sprzyjała rozbudowa infrastruktury: wybudowanie nowej drogi asfaltowej w 1962 roku, która połączyła letnisko z Ostrowem i Wójcinem, a tym samym ze Strzelnem i Mogilnem, a następnie drogi wewnętrznej w 1964 roku. Dopełnieniem całości było doprowadzenie w 1965 roku do letniska energii elektrycznej i wybudowanie w 1966 roku w Wójcinie wodociągu, który swoją siecią objął również Przyjezierze oraz w 1968 roku połączenia drogowego z Nową Wsią. Po doprowadzeniu energii elektrycznej i wody ogrodzono kąpielisko, pobudowano pomosty, szatnie, sanitariaty i parkingi.

W 1960 roku powstała przy ośrodku PTTK restauracja „Wczasowa” PSS

Budynek POSTiW i pierwsze kampingi w Przyjezierzu - piętrowe

1966 rok

Ów dynamiczny rozwój ośrodka wypoczynkowego przyniosło powołanie gospodarza tego miejsca, co nastąpiło w 1963 roku. Wówczas to PPRN w Mogilnie Uchwałą z 1 lipca Nr 20/56/63 powołało do życia instytucję - Powiatowy Ośrodek Sportu, Turystyki i Wypoczynku w Mogilnie. U jego steru stanął kierownik Tadeusz Leśny - człowiek, któremu Przyjezierze zawdzięcza swój rozwój i popularność. 2 lipca 1965 roku zakończono elektryfikację ośrodka. Z okazji zakończenia elektryfikacji Przyjezierza odbyła się impreza artystyczno-rozrywkowa w wykonaniu „Poznańskich Słowików" pod dyrekcją Stefana Stuligrosza i orkiestry Polskiego Radia pod dyr. Jerzego Miliana. Do sprowadzenia tej klasy zespołów walnie przyczynił się Stanisław Kubiak - urodzony w pobliskiej Nowej Wsi w 1915 roku - profesor UAM, redaktor radiowy i prasowy, społecznik - od 1957 roku redaktor naczelny Polskiego Radia w Poznaniu oraz twórca Ośrodka Wypoczynkowego Radia i Telewizji Poznań w Przyjezierzu (na tzw. „Półwyspie”). W 1967 roku oddano do użytku centralny obiekt hotelowo-usługowy POSTiW, w którym 17 lipca 1968 roku rozpoczęła funkcjonowanie automatyczna centrala telefoniczna. Ośrodek Turystyczno-Wypoczynkowy POSTiW zdobył I miejsce i proporzec przechodni GKKFiT w ogólnopolskim konkursie na najlepszą miejscowość turystyczno-wypoczynkową sezonu letniego.

Szczególną atrakcją Przyjezierza była piękna, szeroka plaża z podobnie szerokim kąpieliskiem i łagodnym wejściem do wody. Pod koniec lat 50. i w latach 60. XX w. corocznie w okresie zimowym na zamarznięty brzeg jeziora zwożono ciągnikami pomowskimi piasek, który z chwilą wiosennych roztopów siadał na dnie jeziora - kąpieliska powiększając zasięg płycizny brzegowej. To ta plaża przyciągała do „Przyja” - jak się zwykło powszechnie mówić o Przyjezierzu - tysiące wczasowiczów spragnionych odpoczynku w słońcu, na świeżym powietrzu z kąpielą w klarownie przejrzystej i czystej wodzie.

Pierwszą kompletną wzmiankę o Przyjezierzu znaleźć możemy z pierwszych wzmianek o Przyjezierzu jest opis w przewodniku turystycznym Województwo bydgoskie. Opis zawarty w tej publikacji zawiera następującą treść:
12 km na południe od Strzelna leży Przyjezierze, popularny ośrodek letniskowo-turystyczny w lasach miradzkich nad Jeziorem Ostrowskim (349 ha, 6,6 km dł. 2,2 km szer., do 32,5 m głęb.). Na miejscu liczne campingi zakładów pracy, schroniska turystyczne i camping PTTK, restauracja, parking, plaża, wypożyczalnia sprzętu wodnego, PKS. Dla pojazdów mechanicznych dojazd drogą przez Ostrowo. We wsi Ostrowo oraz w pobliskim Wójcinie i Woli Kożuszkowej wiatraki z XVIII w., 1 km na pn. od Ostrowa czapliniec. Ośrodek turystyczno-wypoczynkowy w Przyjezierzu położony jest na południowym krańcu województwa bydgoskiego w kompleksie lasów miradzkich (pow. ok. 8 000 ha) na Jeziorem Ostrowskim (pow. 349 ha).

Już w roku 1965 wyszła Uchwała Prezesa Rady Ministrów w sprawie udostępnienia społeczeństwu lasów państwowych. W siedem lat później Ministerstwo Leśnictwa wspólnie z Głównym Komitetem Kultury Fizycznej i Turystyki podjęło uchwałę w sprawie turystycznego zagospodarowania lasu. W swoich założeniach miała ona chronić środowisko leśne a jednocześnie stworzyć tam ludziom lepsze warunki przebywania.

Na cele rekreacyjne Nadleśnictwo Miradz przeznaczyło 36 ha pod budowę ośrodków wypoczynkowych dla 60 zakładów pracy z województwa bydgoskiego i poznańskiego. Wypoczywającym wczasowiczom zapewniono wyżywienie w jadłodajniach, otwarto sezonowe sklepy i kioski oraz lokale gastronomiczne. Organizowano imprezy kulturalne. W dni wolne od pracy przyjeżdżali mieszkańcy z odległych miast. Zorganizowano pole namiotowe dla przyjeżdżających coraz liczniej turystów indywidualnych. Poza sezonem organizowano zjazdy, konferencje i kursy.

Tajemnicze zdjęcia ze Strzelna

noreply@blogger.com (Marian Przybylski) — Tue, 03 Feb 2026 13:20:00 +0000

Prezentowane dzisiaj zdjęcia czekały 16 lat na rozpoznanie i odpowiedź na pytanie - jaka to była impreza? Otrzymałem je w 2010 roku od Przemysława Majcherkiewicza z Mogilna, którego stryj od 1937 roku był prezesem strzeleńskiego gniazda Sokoła. W tym czasie jako sędzia piastował funkcję kierownika Sądu Grodzkiego w Strzelnie. Sędzia Majcherkiewicz był oficerem i ofiarą Zbrodni Katyńskiej. W tym samym roku kapelanem gniazda został proboszcz rzadkwiński ks. Romuald Sołtysiński. Na wszystkich zdjęciach widoczny jest prezes Majcherkiewicz, a nadto inne osoby rozpoznane: ks. Romuald Sołtysiński, dr Alfred Fiebig z żoną Digną, burmistrz Stanisław Radomski i jego kuzyn Heliodor Radomski.

Przypadek sprawił, że za pośrednictwem artykułu - Piękna impreza Sokoła w Strzelnie opublikowanego 1 czerwca 1937 roku w „Pobudce Sokoła” (Poznań, nr 6, s. 18) udało się dopasować te zdjęcia do opisanej imprezy. W pierwszej kolejności osoby, a następnie bogato dekorowaną salę Domu Stowarzyszeń. A oto, jak opisano tę imprezę i czy trafnie rozpoznałem opisane zdjęcia:

1. Heliodor Radomski - 2. ks. Romuald Sołtysiński - 3. Stanisław Majcherkiewicz - 4. Digna Fiebig z d. Piątkowska - 5 dr Alfred Fiebig.

Tak udanej imprezy w Strzelnie - dawno nie było. W czasach kryzysowych - na pewno nie. Tłumy gości, piękna dekoracja, dwie doskonałe orkiestry, pełne werwy i nastroju tańce, popisy drużyn sokolich. Zaczęło się od przemarszu sokołów, przybyłych ze Skulska w sile 40 druhen i druhów, poprzez ulice miasta z własną dziarską orkiestrą przy migotliwym świetle pochodni. Przybyli do „Domu Stowarzyszeń”, zwrócili od razu uwagę na udekorowane sale, tonące w powodzi barw biało-czerwonych i zieleni świerków. Niezwykle pomysłowe dekoracje wykonane pod kierownictwem dh. Zientarskiego budziły powszechny zachwyt. Malowidła wykonał dh Edmund Fiebig. Na sali głównej przygrywały dwie orkiestry, w tym jedna sokola ze Skulska. Gospodarzyli z właściwa sobie energia: dh dr Antoni Gościński i dh mgr M. Borówka. Pełnym pomysłów i temperamentu wodzirejem był dh Paweł Klein.

"Okrągły" taniec - 1. Stanisław Majcherkiewicz.

Tańce przeplatały udatne popisy drużyn sokolich. Najwięcej oklasków zyskały kujawiaki figurowe, odtańczone przez sokołów i sokolice ze Strzelna i Skulska. Druhny wykonały ćwiczenia wolne i z piłeczkami oraz odtańczyły ognistego czardasza. Druhowie wykonali ćwiczenia wolne i z rapierami. Młodzież popisywała się ćwiczeniami wolnymi i piramidkami. Występy były gorąco oklaskiwane przez zgromadzonych. Piękną deklamację wygłosił druh Zbigniew Trzecki.

Na otwarcie części zabawowej przemówił prezes gniazda sędzia dh sędzia Stanisław Majcherkiewicz, obrazując na tle dziejów Polski zasługi i zadania Sokola. Zakończył apelem, do licznego wstępowania w szeregi Sokoła.

1. Heliodor Radomski - 2. burmistrz Stanisław Radomski - 3. Digna Fiebig - 4. Stanisław Majcherkiewicz - 5. dr Alfred Fiebig.

Potoczyła się zabawa huczna, zawadiacka, niekiedy nastrojowa, ale zawsze w świetnym humorze i niezmąconej harmonii. Uroczystego poloneza przeprowadził w pierwszej parze senior i współzałożyciel gniazda w r. 1894 dh Franciszek Wegner z p. Cysewską (Emilia Marta żoną nadleśniczego z Miradza Alojzego Cysewskiego ), podczas poloneza zgrupowani goście odśpiewali „Ospały i gnuśny“. Taniec szedł za tańcem. Walce, foxtroty, tanga - jednak (o dziwo!) najwięcej porywały nasze oberki, kujawiaki - stare „okrągłe” tańce. Nie zabrakło też śląskiego trojaka. Na piękną całość złożyły się wysiłki Zarządu pracującego gorliwie pod kierownictwem prezesa dh. Majcherkiewicza i wiceprezesa dr. Alfreda Fiebiga, przy współudziale ogółu członków. To też efekt finansowy równy był moralnemu. Najbardziej krzepiącym jest nawrót społeczeństwa do idei sokolej - tłumy sympatyków ze wszystkich sfer, wszystkich zawodów - to najwymowniejszy dowód powrotu do sokolej idei.

Nazwy ulic w Strzelnie

noreply@blogger.com (Marian Przybylski) — Sun, 01 Feb 2026 12:20:00 +0000

Które z ulic w Strzelnie cieszą się najstarszym rodowodem i skąd się wzięły ich nazwy? To w miarę precyzyjne i ciekawe pytanie, niewątpliwe rodzi wielowątkową odpowiedź. Na wstępie, by udzielić jej w sposób zadany, czyli w miarę precyzyjny należy wyłuskać ze starych dokumentów najstarsze nazwy. Ukształtowanie się miasta Strzelna poprzez wytyczenie ulic i wkomponowanie nowych, to dość długi okres dziejowy. Trwał on od XIV do XVIII wieku i wraz z rozwojem miasta trwa do dziś.

To pierwsze wykształcone miasto składało się z tzw. Zamku, którego granicę zachodnią stanowiły współczesne ulice: Magazynowa i Gimnazjalna, a wschodnią zabudowa klasztoru norbertańskiego, czyli wzgórze, później nazywane Wzgórzem św. Wojciecha. Była to po prostu osada przyklasztorna. Na zachód od niej rozkładało się Śródmieście z centralnym placem, czyli Rynkiem i wychodzącymi z niego ulicami o współczesnych nazwach: Kościelna, św. Ducha (1/3 długości), Ścianki, Szkolna, Inowrocławska, Ślusarska i Piekarska. Do niego przylegały dwa przedmieścia: Cestryjewo - ze swoim niewielkim rynkiem – placem, który znajdował się w ciągu ulicy Michelsona, a centralnie w zbiegu ulic: św. Jakuba, gen. Jana Henryka Dąbrowskiego, Cestryjewskiej i Kasztanowej; Gnieźnieńskie - którego centralnym punktem był współczesny Plac Daszyńskiego ze współczesnymi ulicami: św. Ducha (2/3 długości), Michelsona, Kolejowa, Raj i Sportowa oraz folwarkiem Naskrętne (obszar starego przedszkola, Paku im. Tadeusza Kościuszki i wieży ciśnień).

Dość wcześnie, bo już w XV wieku trafiamy na nazwy części miasta, czy wręcz dzielnic, a mianowicie Cegiełkę i Cestryjewo. Pierwsze było miejscem gdzie pozyskiwano glinę i wypalano z niej cegłę – Cegiełka. Nazwa ta została w XIX wieku przeniesiona na ulicę, do dziś noszącą nazwę Cegiełka. Cestryjewem była północno-zachodnia część miasta, która obejmowała współczesny obszar ulic: Cestryjewskiej, Lipowej i Placu Świętokrzyskiego - z przyległościami, w tym kaplicą – kościołem św. Krzyża. Po wybudowaniu w XV wieku u rogatek gnieźnieńskich kościoła św. Ducha, wokół gotyckiej świątyni wyodrębniło się tzw. Przedmieście Gnieźnieńskie. Ulicę łączącą właśnie to przedmieście z rynkiem zaczęto wówczas nazywać Świętym Duchem (Święto Duszki). W XV wieku w obrębie przedmieścia funkcjonowała karczma zwana Rajem. Również ta nazwa przeniesiona została na przylegającą do niej ulicę.

Po raz pierwszy z nazwami ulic miasta Strzelna spotykamy się w XVIII wieku. Pierwszą ze wzmianek znajdujemy w ordynacji piwnej z 6 maja 1764 roku. W dokumencie tym wymienione są: Rynek oraz ulice - Sławska i Świętego Wita. Ulica Sławska (w kierunku wsi o tej nazwie) to dzisiejsza ul. Inowrocławska, a św. Wita to ulica prowadząca z Rynku do karczmy klasztornej, która zapewne zlokalizowana była w pobliżu wejścia ulicy Kościelnej w obręb współczesnego Placu Świętego Wojciecha - czyli współczesna ulica Kościelna. W kilka miesięcy później w dokumencie z 10 listopada 1764 roku - będącym odnowieniem przywilejów z 1436 roku - tych ulic już nie wymienia się, za to znajdujemy Rynek oraz ulice: Młyńską, Świętego Ducha (Świętoduski) i Kruszwicką.

W XVII wieku niektóre ulice miasta określano nazwami wywodzącymi się od kierunków, w których one zmierzały. I tak, współczesna ulica Powstania Wielkopolskiego nosiła nazwę ku Młynom, później ulicy Młyńskiej; ulicę Inowrocławską początkowo nazywano ulicą Sławską, później ku Kruszwicy - w XVIII wieku ulicą Kruszwicką, a od XIX wieku ulicą Pocztową; oraz współczesną ulicę Kościelną nazywano ku Klasztorowi, w XVIII wieku św. Wita, a dopiero od XIX wieku ulicą Kościelną. W tym miejscu warto zwrócić uwagę na trakt główny przebiegający przez Strzelno z kierunku Poznań – Gniezno do Inowrocławia i dalej. Otóż wpadał on we współczesną ulicę Michelsona (wcześniej Stodolną), następnie przez Plac Świętokrzyski i przez Bławaty, Ciechrz, Wymysłowice, Markowice i Niemojewko do Inowrocławia. Dopiero po wytyczeniu i wybudowaniu w połowie XIX wieku nowej drogi ów kierunek został przejęty przez centrum, czyli współczesne ulice: Świętego Ducha, Rynek i Inowrocławską.

Wyjaśnienia topograficznego wymaga ulica św. Ducha, którą onegdaj na wysokości pomiędzy współczesnymi numerami 7 i 9 po stronie nieparzystej oraz numerami 10 i 12 po stronie parzystej przecinał niewielki strumień. Otóż na północ od niego ulicę przypisywano do Śródmieścia, a na południe do Przedmieścia Gnieźnieńskiego. W ciągu współczesnych ulic: Michelsona, św. Ducha i Gimnazjalnej nad strumieniem znajdowały się drewniane mostki, których pozostałości odkryto podczas prac związanych z budową kolektorów i naprawy sieci wodno-kanalizacyjnej. Strumień ów brał swój początek w okolicach piekarni i gospodarstwa Balcerzaków przy współczesnej ulicy Tadeusza Kościuszki. Zasilał on stawy współczesnego Parku im. 750-lecia Miasta Strzelna. W XIX wieku był to już kanał ściekowy, na dnie którego pod koniec tego stulecia położono kolektor i zasypano go. Do dziś pozostałości linii jego przebiegu widoczne są chociażby po przerwach w zabudowie pierzei ulic, pomiędzy już wymienionymi numerami przy ulicy św. Ducha, czy numerami parzystymi 6 i 8 przy ulicy Gimnazjalnej.

Nazewnictwo dla większości ulic w mieście zaprowadzono w wieku XVIII. Poza wymienionymi już, nazwy przypisano wówczas takim ulicom, jak: św. Jakuba, św. Andrzeja, Krzyżowej i Cestryjewskiej. Uporządkowanie i nadanie pozostałym ulicom nazw zawdzięczamy wprowadzeniu pruskiej ordynacji miejskich w połowie XIX wieku. Wówczas pojawiły się takie ulice jak: Piekarska, Ślusarska, Spichrzowa, Lipowa, Stodolna, Polna, Rolna, Ogrodowa, Szeroka, Szkolna oraz place miejskie: Świński – targowy plac przy obecnej ulicy Sportowej, Kaisera (pod koniec XIX wieku) - na obszarze zabudowań byłego folwarku Naskrętne, obecnie Przedszkole nr 1 z wieżą ciśnień i parkiem z pomnikiem „Lotnika”.

Do roku 1872 ulice w mieście nosiły czysto brzmiące nazwy polskie. Po tym roku nadano im niemieckie tłumaczenie, nie zmieniając ich nazw, podobnie jak samemu miastu. Odtąd Strzelno nosiło urzędową nazwę ‘Strelno’, a ulice w tłumaczeniu na niemiecki nazywały się:

Cegiełka – Ziegelstrasse
Kolejowa - Bahnhofstrasse
Kościelna – Kirchenstrasse
Krzyżowa – Kreuzstrasse
Lipowa – Lindenstrasse
Miradzka - Mirauerstrasse
Młyńska – Mühlenstrasse
Ogrodowa - Gartenstrasse
Piekarska - Bäckerstrasse
Pocztowa – Poststrasse
Polna – Feldstrasse
Rolna - Ackerstrasse
Rynek – Markt
Stodolna - Scheunenstrasse
Szeroka - Breitestrasse
Szkolna – Schulstrasse
Ślusarska – Schlosserstrasse
Świętego Andrzeja - Andreastrasse
Świętego Ducha – Heiligengeistrasse
Świętego Jakuba – Jacobstrasse

Jedyną ulicą, która nosiła nadal staropolskie brzmienie, a której nazwy nie zmieniono była ulica Cestryjewska, nazywana wówczas Cestryjewo. W owym czasie granice miasta poza śródmieściem obejmowały również Strzelno Klasztorne ze Wzgórzem św. Wojciecha i ulicami: Klasztorną, Parkową, Topolową i Placem św. Wojciecha – Klostergrund; tzw. Grunty Miejskie – Amtsgrund ze współczesnymi ulicami: Magazynową i parcelami okalającymi śródmieście. Nadto w granicach miasta znajdowały się: Bławaty, Bławaty Abbau, Bławaty Ansiedlung – Kolonia, Jeziorki bez dworu (Amelienhof), Hubersthof (pomiędzy Strzelnem a Jeziorkami), Feldweg (tamże), Bronislawer Weg – Droga do Bronisławia, Mogilnoerstrasse – ulica Mogileńska (fragment zachodni ulicy Kolejowej – stary dworzec), Lonkerstrasse – Droga do Łąkiego, Deutschroder Weg – Droga do Cienciska, Wlhelmowo – Ziemowity, Sopienhof – Zofijówka, Tomaszewo, Laskowo i Mlyny und Chaussen – Wybudowanie Strzeleńskie.

Nowy porządek nazewniczy ulicom Strzelna przyniósł rok 1919. Wówczas po wyzwoleniu Strzelna spod pruskiego panowania powrócono do polskiej pisowni nazw ulic i miejscowości, którym zaborca zmienił nazwy. Wprowadzono wówczas także nazwy ulicom i placom, które dotychczas były bezimienne, choć ludność określała je zwyczajowymi nazwami. I tak: współczesną ulicę Klasztorną nazwano wówczas Budami, usankcjonowano nazwę ulicy Raj oraz placu Świętokrzyskiego i Świętego Wojciecha. Nadano nową nazwę bezimiennej ulicy Magazynowej, wprowadzono nazwę Ścianki dla południowego łącznika Rynku z częścią południową odnogi ulicy Cestryjewskiej oraz św. Anny - od nazwy bractwa kościelnego - która jest łącznikiem ulic Ścianki z Michelsona. Współczesny Plac Daszyńskiego nazwano Placem Wolności, a po śmierci Józefa Piłsudskiego zmieniono na imię Marszałka; ulicę Pocztową zmieniono na Inowrocławską, Młyńską w latach 30. nazwano Powstania Wielkopolskiego, a w styczniu 1939 roku zmieniono nazwę ulicy Szerokiej na ulicę Ignacego Daszyńskiego.

Okupant niemiecki już w październiku 1939 roku przywrócił ulicom miasta dawne nazwy niemieckie, z okresu zaborów z jednoczesnym nadaniem nowych nazw niektórym ulicom. Rynek nazwano - Adolf Hitler Platz, ulicę Świętego Ducha – Herman Goering Strasse, a ulicę Cestryjewską – Schilling Strasse. Okupant z pominięciem nazw nadanych przed wojną również powrócił do starej nazwy ulicy Młyńskiej – Mühlenstrasse i ulicy Szerokiej – Breitestrasse. Nadto przemianowano nazwę ulicy św. Anny na Annen Strasse, ulicę Kolejową na Colerstrasse oraz ul. Inowrocławską na Fonstmeistestrasse.

Z chwilą wyzwolenia miasta 21 stycznia 1945 roku nowa władz przywróciła ulicom nazwy przedwojenne. Wkrótce kilka nazw ulic zmieniono, a działo się to już w 1947 roku. Wówczas 21 września z okazji 800-lecia miasta tak zapisano w relacji obchodów jubileuszowych …I tak, dawne boisko szkolne otrzymało nazwę wielkiego demokraty polskiego – Tadeusza Kościuszki, plac Piłsudskiego – imię Ignacego Daszyńskiego, ulica Szeroka – nazwę gen. Karola Świerczewskiego. Ulicy Młyńskiej przywrócono jej dawna, opartą o historię, nazwę ulicy Powstania Wielkopolskiego. 3 marca 1950 roku na mocy uchwały Miejskiej Rady Narodowej w Strzelnie, zatwierdzonej przez Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Mogilnie zmieniono nazwę Rynku na ‘Plac Stalina’ oraz ul. Magazynowej na „Bohaterów Stalingradzkich”. Stosowną uchwałę w tym względzie podpisał pełniący obowiązki burmistrza Józef Skrzypczak. W tym samym czasie dokonano zmiany nazwy ulicy Świętego Ducha na ‘15 Grudnia’ – data zjednoczenia PPR i PPS.

W 1952 roku próbowano zmienić nazwy kolejnych ulic. 30 stycznia podczas sesji Miejskiej Rady Narodowej w świetlicy GS „SCh” przy placu Stalina 19 (Rynek) Uchwałą nr 7 przemianowano: ul Klasztorną na Mariana Buczka, Anny - Hanki Sawickiej, Plac Wojciecha - Plac Juliana Marchlewskiego, Andrzeja - Waryńskiego, Jakuba - Krasińskiego, Plac Świętokrzyski - Plac Zwycięstwa, część Cestryjewa - od Barteckiego do spichrza Hanasza na Marcelego Nowotki. Nigdy tej uchwały nie wdrożono w życie, a ulice nadal nosiły nazwy sprzed 1952 roku, o czym świadczą chociażby liczne ówczesne korespondencje -w tym również urzędowe.

Wraz z reformą administracyjną w 1955 roku odpadły od miasta okoliczne wsie: Jeziorki, Bławaty, Strzelno Klasztorne i wszystkie przysiółki, które weszły w skład nowo powstałej jednostki administracyjnej – gromady zbiorowej Strzelno Klasztorne. Tym samym dawny obszar miasta pomniejszył się do współczesnych jego rozmiarów. W czasie tzw. odwilży 1956 roku po cichu usunięto tablice z napisami ‘Plac Stalina’ i zastąpiono je nowymi z historyczną nazwą ‘Rynek’.

W 1957 roku zaczęto wytyczać działki przy drodze do Gniezna – Poznania, po stronie północnej, na wysokości „Starego Dworca”. Pierwsze dwa parterowe domki jednorodzinne zasiedlone zostały w 1958 i 1959 roku. Kilka kolejnych domów wzdłuż wytyczonej ulicy Kujawskiej zasiedlonych zostało w 1962 roku. Tak zaczęło powstawać największe w mieście osiedle domków jednorodzinnych, nazwane 12 listopada 1975 roku Osiedlem Tysiąclecia. Rozwój osiedla w latach 60. i na początku 70. Spowodował, że powstałym w jego granicach nowym ulicom nadano nazwy: Tysiąclecia w 1966 roku, Hanki Sawickiej w 1968 roku i Jana Kasprowicza w 1972 roku.

W 1959 roku po stronie wschodniej przyszłego osiedla rozpoczęto również budowę kompleksu szkolnego Szkoły Podstawowej nr 2. Budynek oddano do użytku w 1961 roku, nadając szkole imię komunisty Marcelego Nowotki. W związku z nadaniem nowo wybudowanej szkole tegoż imienia zmieniono również nazwę ulicy Kolejowej, przy której szkoła jest położona, na Marcelego Nowotki. Nazwa ta przeszła również na nowo powstałą ulicę przy tejże szkole, równoległą do istniejącej drogi w kierunku Gniezno – Poznań. W 1962 roku oddano przy niej pierwszy czterorodzinny, piętrowy dom dla nauczycieli tejże szkoły.

W 1963 roku miało miejsce odsłonięcie na budynku Domu Kultury (obecnie Miejska Biblioteka Publiczna – Rynek 19) tablicy poświęconej Albertowi Abrahamowi Michelsonowi. Przy tej okazji odkurzono postać laureata nagrody Nobla i zmieniono nazwę ulicy Stodolnej na A. A. Michelsona. W roku następnym 1964 wytyczono na gruntach ogrodu Walentyny Piątkowskiej i współwłaścicieli przy ulicy Targowisko (obecnie Sportowa) 12 działek oraz ulicę, którą od 1 stycznia 1976 roku nazwano Zacisze.

12 listopada 1975 roku Rada Narodowa Miasta i Gminy Strzelno podjęła uchwałę, która zmieniła kilka nazw ulic i wprowadziła nowe nazwy, m.in. wyżej już wspomniane: osiedle domków jednorodzinnych za Szkołą Podstawową nr 2 nazwano Osiedlem Tysiąclecia i nową ulicę przy ulicy Sportowej, Zacisze. Na podstawie tej uchwały z dniem 1 stycznia zmieniono nazwy ulic: Targowisko na Sportową – od ulicy Nowotki (Kolejowej) do końca stadionu MLKS „Kujawianka”; ulicę Polną na Tadeusza Kościuszki, bezimienną, a zwyczajowo nazywaną ul. Tri na gen. Jana Henryka Dąbrowskiego – od ulicy Michelsona przez cegielnię do zabudowań gospodarstwa Czeczotów. Na Osiedlu Tysiąclecia nowo powstałe ulice nazwano: Adama Mickiewicza – od ulicy Jana Kasprowicza w kierunku zachodnim; Henryka Sienkiewicza – od ulicy Mickiewicza w kierunku północnym; Bolesława Prusa – od ul. Sienkiewicza w kierunku zachodnim oraz Stefana Żeromskiego – od ulicy Sienkiewicza w kierunku północno-wschodnim.

Postępująca rozbudowa miasta sprawiła, że 29 czerwca 1981 roku Rada Narodowa Miasta i Gminy w Strzelnie podjęła kompleksową uchwałę o nadaniu nazw nowym ulicom oraz istniejącym, które dotychczas nie posiadały takowych. W granicach Osiedla Tysiąclecia – domków jednorodzinnych odcinkowi nowopowstałej ulicy od zachodniej granicy terenu Szkoły Podstawowej nr 2, biegnącej w kierunku północno-zachodnim przecinającej ulicę Jana Kasprowicza nadano nazwę Czesława Miłosza. Do tej nazwy przyczepił się organ nadzorczy, który wytknął, by więcej razy nie nadawać ulicom, placom itp. nazw osób żyjących. Był to okres rodzącej się „Solidarności”, zatem w obawie przed protestami uchwałę utrzymano. Ponadto nadano drodze biegnącej od dworca PKP (ulica Dworcowa – od 1908 roku) wzdłuż tzw. „wyładowni kolejowej’ do starego dworca nazwę ulica Towarowa.

Odcinek drogi od ulicy Miradzkiej do bloków mieszkalnych za nowym cmentarzem, nazwano ulicą Słoneczną. Odcinek drogi od ul. Miradzkiej w kierunku Łąkiego - Cienciska do wysokości ówczesnej nieruchomości - gospodarstwa Jańczaków nazwano ulicą Jerzego Wojciecha Szulczewskiego. Od tej ulicy do ówczesnej bazy magazynowo-produkcyjno-usługowej GS „Samopomoc Chłopska” nazwano ulicą Zbożową, zaś odcinek do Elewatora Zbożowego PZZ nazwano ulicą Elewatorową. Odcinek drogi polnej od łuku ulicy Szulczewskiego do ulicy Zbożowej nazwano ulicą Kwiatową. Odcinek ulicy Miradzkiej od ulicy Nowotki (Kolejowej) do torów kolejowych i wylotu z niej ulicy Raj nazwano ulicą dra Jakuba Cieślewicza (29 czerwca 1981 r.). Drogę gruntową wzdłuż toru kolejowego od ulicy Sportowej do ulicy Powstania Wielkopolskiego nazwano ulicą Klonową. Drogę gruntową wzdłuż zachodniej granicy Parki im. 750-Lecia Miasta Strzelna od ulicy Powstania Wielkopolskiego do ulicy Parkowej nazwano ulicą Brzozową.

Kolejną drogę gruntową od ulicy Inowrocławskiej do ulicy Michelsona i Placu Świętokrzyskiego, a biegnącą równolegle do ulicy Lipowej nazwano Ulicą Nową (początek lat 70. XX w.). Drogę wybudowaną w czynie społecznym od Placu Świętokrzyskiego do obecnej stacji paliw przy skrzyżowaniu dróg do Kruszwicy i Inowrocławia (rondo), a która biegnie wzdłuż północnej ściany Ogrodów Działkowych im. Tysiąclecia nazwano Alejami Franciszka Morawskiego (czerwiec 1981). Niezabudowany łącznik drogowy pomiędzy ulicami Lipową i Cestryjewską dochodzącą do ulicy Michelsona nazwano ulicą Kasztanową. W 1983 roku nazwę ulicy Ścianki przeniesiono na również na południową odnogę ulicy Cestryjewskiej.

22 grudnia 1987 roku Komitet Obchodów 120 Kółek Rolniczych na Kujawach z siedzibą w Inowrocławiu wystąpił do Rady Narodowej Miasta i Gminy w Strzelnie o nadanie jednej z powstających ulic nazwy Zygmunta Zakrzewskiego. – pierwszego polskiego starosty powiatu strzeleńskiego i prof. Uniwersytetu Jagiellońskiego. Dopiero przy okazji nadawania nazw nowo powstałym ulicom, 17 kwietnia 1989 roku nadano dla istniejącej drogi przy zachodniej części Osiedlu Tysiąclecia, łączącej ulicę Nowotki (obecną Kardynała Wyszyńskiego) z ulicą gen. J. H. Dąbrowskiego nazwę ulicy Zygmunta Zakrzewskiego. Nadto na tymże osiedlu nadano nazwy dwom ulicom odchodzącym od ulicy Zygmunta Zakrzewskiego w kierunku wschodnim, a mianowicie pierwszej i równoległej do ulicy Nowotki nazwę Emilii Sczanieckiej; drugiej równoległej do ul. Sczanieckiej nazwę Jana z Ludziska. Tą samą uchwałą w rejonie nowo powstającego osiedla domków jednorodzinnych, pomiędzy ulicami Topolową i Brzozową, nadano nazwę ulicy Jesionowej.

26 lutego 1990 roku, u początku przemian ustrojowych kraju podjęto uchwałę zmieniającą nazwę ulicy Marcelego Nowotki na ulicę Kardynała Wyszyńskiego, ulicy gen. Karola Świerczewskiego na ulicę Gimnazjalną, ulicy 15 Grudnia na ulicę Świętego Ducha i ulicy Hanki Sawickiej na ulicę Fryderyka Chopina. Wdrożono jedynie przywróconą historyczną nazwę ulicy Świętego Ducha. Kolejnym podejściem z 17 grudnia tegoż roku zmieniono nazwę ulicy Gimnazjalnej na ulicę Szeroką, przywrócono historyczną nazwę ulicy Kolejowej i nadano dla odnogi dawnej ulicy Nowotki przy Szkole Podstawowej nr 2 i wzdłuż skraju południowego Osiedla Tysiąclecia nazwę, ulicy Kardynała Wyszyńskiego. Dopiero 21 kwietnia 1993 roku sprzątając pokomunistyczne ślady zmieniono dotychczasową nazwę ulicy Hanki Sawickiej na Osiedlu Tysiąclecia na ulicę Księdza Antoniego Kanteckiego. Wcześniejsza zmiana z 1990 roku tej ulicy na ulicę Fryderyka Chopina, była zapisem martwym. Tego samego dnia podjęto również uchwałę nadającą nazwę osiedlu domów wielorodzinnych u zbiegu ulic gen. J. H. Dąbrowskiego i Tadeusza Kościuszki na Osiedle Tri. Decyzja ta wywołała sprzeciw mieszkańców i na ich wniosek 30 czerwca 1993 roku osiedlu nadano nazwę Osiedla Piastowskiego. Swoistym ewenementem była kolejna zmiana nazwy ulicy Szerokiej. Na wniosek dyrekcji i innych środowisk Liceum Ogólnokształcącego im. I Armii Wojska Polskiego, 5 kwietnia 1995 roku po raz kolejny zmieniono jej nazwę, tym razem na ulicę Gimnazjalną. Było to rekordowe w jej dziejach, bo 10-te nadanie nazwy tej ulicy:

Przed 1872 rokiem – Szeroka,
Po 1872 roku - Breitestrasse,
Po 1919 roku – Szeroka,
W 1939 roku – Ignacego Daszyńskiego,
Od października 1939 roku – Breitestrasse,
Od 1945 roku – Szeroka,
Od 1947 roku – gen. Karola Świerczewskiego,
W 1990 roku – Gimnazjalna,
Od 17 grudnia 1990 roku - Szeroka,
Od 1995 roku - Gimnazjalna.

Wydzielenie dwóch nowych osiedli domków jednorodzinnych i ich zabudowa po roku 2000 przyczyniły się do powstania nowych ulic. I tak, ulica na osiedlu przy ulicy J. W. Szulczewskiego (na gruntach Jerzego Okońskiego) od 15 września 2011 roku otrzymała nazwę Glinki (17.11.2011). Kolejna ulica na tym osiedlu otrzymała 27 kwietnia 2012 roku nazwę Wisławy Szymborskiej (29.10.2012). Dalej przed Tartakiem w 2019 roku doszła ul. Wiosenna. Po stronie zachodniej ul. J. W. Szulczewskiego w 2016 roku doszły ulice - Makowa i Chabrowa.

Drugie osiedle przy ulicy gen. J. H. Dąbrowskiego, za Osiedlem Piastowskim uchwałą Rady Miejskiej z 26 września 2013 roku wzbogaciło się o cztery ulice: Władysława Łokietka, Mieszka I, Bolesława Chrobrego i Władysława Jagiełły. W 2020 roku doszły do ul. Łokietka - Kazimierza Wielkiego i Stefana Batorego. Również w 2020 roku doszła ul. Pogodna - przed ogródkami działkowymi w bok od ul. Inowrocławskiej. Także ul. Leśną - na wschód od ul. Szulczewskiego, za Tartakiem. W 2020 dodano ul. Malinową, na granicy miasta z Zfijówką - na wschód od ul. Miradzkiej. Królowej Jadwigi (2021 rok) - na zachód za Osiedlem Piastowskim, przy starym trakcie do Bronisławia. Generała Józefa Bema (2022 rok) - pod koniec ul. gen. Jana Henryka Dąbrowskiego, na południe od niej; dochodzi do ul. Józefa Wybickiego (2021 rok) i Dezyderego Chłapowskiego (2021 rok); są to trzy nowe ulice w dawnych ogrodach TRI (Czeczotów).

163 rocznica Powstania Styczniowego - cz. 2

noreply@blogger.com (Marian Przybylski) — Fri, 23 Jan 2026 08:30:00 +0000

Strzeleńscy lekarze w lazarecie powstańczym w latach 1863-1864

Dr Karol Ferdynand Gorczyca

Był bardzo szanowanym przez rodowitych strzelnian - Polaków. Urodził się 5 lutego 1816 roku w Ełku na Mazurach, w Prusach Wschodnich[1], w rodzinie protestanckiej wyższego nauczyciela Gimnazjum Ewangelickiego w Ełku prof. Gortzitzy. Jego starszy brat Wilhelm Orlando, był współzałożycielem korporacji studenckiej Cors Masovia na Uniwersytecie Albertyna w Królewcu i później nauczycielem gimnazjalnym w Rastenburgu[2]. Karol Ferdynand uczęszczał do gimnazjum w Ełku. Po jego ukończeniu rodzice postanowili poświęcić go stanowi duchownemu, dlatego też rozpoczął studia na Uniwersytecie Albertyna w Królewcu, gdzie jednym z ważniejszych celów było kształcenie duchownych protestanckich. Tam też oddał się ewangelickiej teologii, jednakże nie mając do niej przekonania, zarzucił ją i rozpoczął studia medyczne na Uniwersytecie w Greifswaldzie (Gryfii). W aktach uniwersyteckich znalazły się dokumenty mówiące o pojedynku dwóch studentów medycyny Otto Brauna i Carla Ferdynanda Gortzitzy, który zakończył się ugodą obojga 2 marca 1840 roku. Gortzitza ukończył studia medyczne w 1842 roku. Po odbyciu stażu w 1843 roku osiadł w Strzelnie[3].

Jak czytamy we wspomnieniu pośmiertnym, wujem dra Gorczycy był Krzysztof Celestyn Mrongowiusz (1764-1855) gdański kaznodzieja, uczony, pedagog, zasłużony dla polskości. Warto jeszcze raz przytoczyć te ważne słowa: Chociaż urodzony w zniemczonych i sprotestantyzowanych Mazurach, zapamiętał wyniosłe słowa wuja swego Mrongowiusza: ”chcę myśleć, żyć i umrzeć po mazursku” i przyszedłszy na Kujawy, zrozumiał, że to nic innego nie znaczy, jak myśleć i żyć po polsku[4].

Po objęciu praktyki lekarskiej w Strzelnie w 1848 roku poślubił w miejscowym kościele ewangelickim 30-letnią wdowę Johanne Nehring. Sam został zapisany w księdze zaślubionych, jako 32-letni Carl Ferdynand Gortzitza[5]. W życiu codziennym pisał się Gorczyca.

Wydarzenia Wiosny Ludów 1848 roku spowodowały, że w ich wir wpadł również dr Karol Ferdynand Gorczyca. 23 marca wszedł w skład miejscowego Komitetu Narodowego Polskiego[6]. Również, gdy wybuchło za kordonem Powstanie Styczniowe, będąc lekarzem praktycznym w Strzelnie, przystąpił do leczenia rannych powstańców w powstałym tutaj z inicjatywy Emilii Sczanieckiej lazarecie powstańczym[7].

W duchu narodowym pracował odtąd na ziemi ojczystej. Gorącego za młodu ducha, w roku 1848, gdy po Europie powiał prąd wolności, nie wahał się wystawić na niebezpieczeństwo życia i śmiało spojrzeć w karabiny pruskie, wymierzone w jego piersi, od których go jedynie życzliwy przyjaciel uratował, a w roku 1863 chętnie niósł swą pomoc lekarską rannym powstańcom, złożonym w tutaj założonym przez czcigodną Emilię Szczaniecką lazarecie[8].

Dr Karol Ferdynand Gorczyca czuł się Polakiem o czym mogliśmy przekonać się wnioskując chociażby z jego postawy podczas Wiosny Ludów 1848 i Powstania Styczniowego 1863-1864 i stosowanej przez niego pisowni nazwiska. Wkrótce, bo w 1865 roku współtworzył Towarzystwo Pożyczkowe (późniejszy Bank Ludowy) w Strzelnie, stając na jego czele[9]. W 1878 roku znalazł się w składzie rady miejskiej, jako jeden z pięciu Polaków. Podobnie było w latach 1880-1891, kiedy to pełnił funkcję radcy sanitarnego[10]. Wśród strzelnian miał wielu przyjaciół, w tym wśród kleru katolickiego, łożył środki na działalność charytatywną Kościoła. Między innymi, jego pieniądze zasiliły remont i przywrócenie do kultu, dzięki staraniom ks. Leona Kittla ze Stodół, do kultu kościółka św. Barbary w Rechcie. W ostatnich chwilach marząc o tym, aby spoczywać we wspólnym grobie z tymi, z którymi w życiu wszelką dolę wspólnie znosił, będąc dawno katolikiem z przekonania, przed śmiercią przyjął jawnie wobec księdza katolickiego wyznanie rzymsko-katolickie. Stało się to na dzień przed śmiercią, a zmarł 20 kwietnia 1892 roku. Eksportacja ciała odbyła się do kościoła św. Trójcy. Pożegnał zmarłego ks. dr Antoni Kantecki, zaś w ostatniej drodze towarzyszyło mu ośmiu księży i tłumy strzelnian[11].

Dr Rudolf Jordan

Urodził się w 1833 roku w Wojnowicach pod Lesznem. W Lesznie uczęszczał do Gimnazjum, po ukończeniu którego rozpoczął studia medyczne na Uniwersytecie w Berlinie. Następnie kształcił się na Uniwersytecie w Gryfii, a zakończył naukę w 1860 roku wydaniem pracy dysertacyjnej De infantum pleuritide – Gryphiae 1860 rok. Swoje badania kontynuował nadal, osiedlając się w Strzelnie w 1860 roku. Ich efektem było opublikowanie w 1863 roku pracy zatytułowanej: Choroby robotników w fabrykach stalowych, która ukazała się w „Pamiętnikach Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego“, t. 49[12].

Dr Rudolf Jordan razem z dr. Karolem Ferdynandem Gorczycą byli w Strzelnie lekarzami praktycznymi - rodzinnymi. Oboje zostali zwerbowani przez Emilię Sczaniecką i dra Teofila Mateckiego do prowadzenia lazaretu powstańczego w Strzelnie, który został zorganizowany w byłych zabudowaniach klasztoru sióstr norbertanek. Jordanowi powierzono funkcję ordynatora, czyli dyrektora tejże placówki. Lazaret powstańczy mógł przyjąć nawet 130 rannych powstańców, których zwożono do Strzelna zza kordonu[13].

Tej pracy dr Jordan oddał się bez reszty, podobnie, jak i opiece medycznej nad mieszkańcami Strzelna i okolicy. Po upadku powstania i likwidacji lazaretu przebywał w Strzelnie jeszcze do 1865 roku i stąd przeniósł się do Buku na stanowisko lekarza rodzinnego. Przez cały czas swej pracy zawodowej był członkiem Wydziału Lekarskiego Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. W 1866 roku został powołany do wojska i uczestniczył, jako lekarz, w wojnie prusko-austriackiej. W 1867 roku poślubił w Rogoźnie Juliannę Szulczewską, z którą zamieszkał w Buku[14].

Z nekrologu, jaki nadesłano z Buku do „Dziennika Poznańskiego“ dowiadujemy się, że: Panująca a groźna choroba tyfus od kilku tygodni zawitała do naszego miasta zabierając z sobą ofiary z wszystkich warstw społecznych. Zacny a wielce szanowany nasz rodak dr Rudolf Jordan kład wprawdzie hamulec tej groźnej epidemii i stąd niejedna rodzina winna jemu podziękę za uratowanie drogich im osób. (...)

Lecz niestety! Boga wyroki inaczej chciały! Pogromca groźnej epidemii sam uległ tejże i po ośmiodniowej chorobie, opatrzony św. sakramentami dnia 7 marca 1868 roku o godz. trzeciej po południu Bogu wzniosłego ducha swego oddał[15].

Dr Jordan, swym krótkim, bo zaledwie trzyletnim pobytem w Buku, zaskarbił sobie szacunek, zaufanie i ogromną wdzięczność mieszkańców miasta i okolicy wszystkich warstw społecznych, bez różnicy wyznania i narodowości. Z całym zapałem poświęcił się obranemu zawodowi. Wszędzie, gdzie go zawezwano niósł pomoc medyczną, a gdzie była potrzeba to i wspierwł datkiem pieniężnym, płacąc za lekarstwa oraz za artykuły żywnościowe dla swych ubogich pacjentów. Gdy tyfus złożył chorobą drugiego lekarza w Buku dr. Krohna, dr Jordan jako jedyny lekarz na całą okolicę, przesiadając się z powozu do powozu nie miał chwili wytchnienia. Ta nadludzka praca osłabił na tyle ofiarnego lekarza, że i jego choroba dopadła[16].

Jego pogrzeb, który odbył się we wtorek 10 marca 1868 roku, stał się wielką manifestacją czci i wdzięczności. W słowie pożegnalnym odnotowano: (...) pamięć jego chociaż i poza grobem z serc naszych nie wygaśnie i z pokolenia na pokolenie przechodzić będzie. Drogi i kochany nasz lekarzu w imieniu całego miasta bez różnicy wyznań, za wszystko czym nas obdarzyłeś, składamy ci ze łzą w oku pośmiertną podziękę (...)[17]

[1] Poznań Project, Parafia ewangelicka Strzelno, wpis 15/1848.

[2] Noworocznik dla nauczycieli i przyjaciół wychowania, Bydgoszcz 1868, s. 29; Das fünfzigjährige Stiftungsfest des Cors Masovia, Königsberg 1880, s. 77.

[3] „Dziennik Poznański“, 1892.04.26 nr 95.

[4] „Dziennik Poznański“, 1892.04.26 nr 95

[5] Poznań Project, Parafia ewangelicka Strzelno, wpis 15/1848.

[6] F. Paprocki, Wykaz imienny członków powiatowych i lokalnych Komitetów Narodowych w Wielkopolsce w 1848 roku, [w:] „Kronika Miasta poznania 1948”, Poznań 1948, r 21 nr 1 s. 36-37.

[7] Stanisław Myśliborski-Wołowski, op. cit., s. 156

[8] „Dziennik Poznański“, 1892.04.26 nr 95

[9] Gazeta Toruńska, 1867 Nr 125.

[10] Jerzy Kozłowski, Strzelno pod pruskimi rządami (1815-1919), Strzelno 2005, s. 41.

[11] „Dziennik Poznański“, 1892.04.26 nr 95

[12] Dr Koehler, Życiorysy zmarłych członków w powyżej oznaczonym czasie, „Rocznik Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego“, 1891, t. 18, z. 1, s. 300.

[13] Ibidem; Stanisław Myśliborski-Wołowski, Rejencja bydgoska a powstanie styczniowe, Warszawa 1975, s 155-157

[14] Dr Koehler, Życiorysy..., op. cit.;

[15] Dziennik Poznański, 1868.03.12 nr 60.

[16] Ibidem.

[17] Ibidem; Dziennik Poznański, 1868.03.10 nr 58.

163 rocznica Powstania Styczniowego - cz. 1

noreply@blogger.com (Marian Przybylski) — Thu, 22 Jan 2026 07:30:00 +0000

Dzisiaj, 22 stycznia obchodzimy 163 rocznicę wybuchu Powstania Styczniowego. Na starej strzeleńskiej nekropoli zachowało się sześć miejsc spoczynku Powstańców z lat 1863-1864, w których zostało pochowanych siedmioro Strzelnian. W tym zrywie niepodległościowym udział wzięło kilkudziesięciu mieszkańców naszego miasta i okolicy, których znamy z nazwiska, ale niestety ślady po nich na naszym cmentarzu uległy całkowitemu zatarciu.

Południowa (na dole) i wschodnia (po prawej) granica z zaborem rosyjskim, którą przekraczali strzelnianie niosąc pomoc braciom...

Poniżej zamieszczam część 1. artykułu mojego autorstwa, który wygłosiłem przed czterema laty w Muzeum Niepodległości w Warszawie, a który ukazał się w książce Powstanie styczniowe. Kraj Litwa pogrążyły się w żałobie narodowej (Warszawa 2022).

Pomoc braciom za kordonem

Do ożywienia działalności narodowej w Wielkim Księstwie Poznańskim przyczyniły się wiadomości docierające z Królestwa Polskiego. Tak było w 1861 roku, kiedy w odpowiedzi na napływające stamtąd wieści o kończących się często krwawo demonstracjach i aresztowaniach mieszkańcy Strzelna i okolic masowo uczestniczyli w odprawianych mszach żałobnych za ofiary carskie przemocy. Podczas tych mszy śpiewano Boże coś Polskę i inne pieśni religijno-patriotyczne. Ludność zaczęła ubierać się w czarne żałobne stroje, do których dołączano żałobną biżuterię z elementami narodowymi. Wielu odmawiało przyjmowania pism urzędowych napisanych wyłącznie w języku niemieckim.

Po wybuchu w Królestwie Polskim Powstania Styczniowego 1863 roku władze pruskie zaostrzyły kontrolę na pobliskiej granicy z Królestwem, gromadząc znaczne siły wojskowe. Ich zadaniem było uszczelnienie linii granicznej i nie dopuszczenie do przerzutów pomocy materialnej, broni i ludzi. Zwerbowane w regionie oddziały ochotników starały się niepostrzeżenie przedostać na drugą stronę, a rozbite wracały i organizowały się na nowo. Wykorzystując gęste przygraniczne las, jezioro Gopło i bezdroża pod osłoną nocy regularnie przerzucano broń, amunicję, leki, bieliznę i wszelkie inne zaopatrzenie dla braci powstańczej. Swoistymi magazynami zaopatrzeniowymi były rozsiane wzdłuż granicy zabudowania folwarczne tutejszego patriotycznego ziemiaństwa.

W tym samym czasie znana wielkopolska samarytanka Emilia Sczaniecka przystąpiła do tworzenia struktur organizacyjnych komitetu opieki nad rannymi. Był on wzorowany na komitecie sprzed 15 lat, czyli z czasów Wiosny Ludów. Sama Emilia swoje doświadczenia na niwie niesienia pomocy rannym zdobyła już w 1831 roku w Królestwie Polskim, a następnie w 1848 roku w Wielkim Księstwie Poznańskim organizując i prowadząc lazarety[1]. By uniknąć szykan i kar ze strony władzy Sczaniecka napisała wniosek do naczelnego prezesa prowincji Karla Wilhelma von Horna o wyrażenie zgody na utworzenie w Księstwie lazaretów dla rannych powstańców. W końcu kwietnia taką zgodę uzyskała m.in. na utworzenie lazaretu w Strzelnie na Kujawach w powiecie inowrocławskim, w pobliżu granicy dla tych rannych powstańców, którzy przejdą kordon. Tym samym nastąpiła również legalizacja działalności dotychczas tajnego komitetu, a mianowicie Wielkopolskiego Komitetu Niewiast oraz funkcjonującego już wówczas lazaretu. Horn zapewniał ją, że lazaret nie będzie narażony ze strony władz na żadne szykany, nadto rozesłał do landratów nadgranicznych okólnik z obwieszczeniem o zamiarze Emilii Sczanieckiej. Pewna więc poparcia naczelnego prezesa, rozpoczęła Sczaniecka wraz z doktorem Teofilem Mateckim i kilku paniami oficjalne starania związane z założeniem lazaretu w Strzelnie, a następnie zaopatrzeniem go w łóżka oraz zgromadzeniem środków potrzebnych do jego funkcjonowania: materiałów opatrunkowych, medykamentów, żywności, bielizny osobistej, szpitalnej itd.[2]

Lazaret zorganizowany został w pustych pomieszczeniach po poddanym kasacji w 1837 roku klasztorze norbertanek. Zabudowania klasztorne tworzyły nieregularny czworobok z dziedzińcem pośrodku, przylegający od strony północnej do bazyliki św. Trójcy. Całość była dwupiętrowa, nakryta dwuspadowymi dachami ceramicznymi. Wewnątrz znajdowały się 44 cele mieszkalne na I piętrze, zaś na parterze duże pomieszczenia typu refektarz, kapitularz, a także kilkanaście innych pomieszczeń: kuchennych, magazynowych i mieszkalnych[3]. Zapewne wcześniej Emilia Sczaniecka, w porozumieniu z proboszczem strzeleńskim ks. Ignacym Martenem, otrzymała na zajęcie pomieszczeń klasztornych zgodę od metropolity gnieźnieńskiego i poznańskiego, prymasa Polski abp. Leona Przyłuskiego.

Blisko dwa miesiące wcześniej doszło do pierwszych walk w pobliżu granicy Królestwa z Księstwem. Miały one miejsce 17 lutego 1863 roku pod Krzywosądzem i 21 lutego pod Nową Wsią, czyli na długo przed oficjalną zgodą na uruchomienie strzeleńskiego lazaretu. Tuż po walkach udały się w te miejsca Magdalena Rekowska z Wójcina i Paulina Biesiekierska z Płowiec. Obie panie miały swoje dwory w pobliżu granicy w Królestwie Polskim (współczesnym powiecie radziejowskim) i w nich urządzono tymczasowe lazarety dla lżej rannych. Przybyła do Królestwa Emilia Sczaniecka zabrała z pola walk ciężej rannych do głównego szpitala Komitetu Niewiast Wielkopolskich, urządzonego w Strzelnie. Tam zajęli się poszkodowanymi miejscowi lekarze dr Karol Ferdynand Gorczyca, dr Rudolf Jordan oraz przybyły z Trzemeszna praktyczny lekarz dr Wincenty Cunow, który dał się poznać już w 1848 roku, lecząc rannych powstańców[4]. Do lazaretu dojechał z Poznania również znany powszechnie dr Teofil Matecki, który współorganizował tę placówkę ze Sczaniecką. Oficjalnie lazaret strzeleński jeszcze nie istniał, gdyż władze pruskie zgodę na jego działalność wydały dopiero w kwietniu 1863 roku. Nie przeszkadzało to w zwożeniu do Strzelna rannych powstańców. Policja nie interweniowała, gdyż upatrywała w takim skupieniu rannych korzystniejszą dla siebie sytuację - miała na oku w jednym miejscu dużą ilość powstańców i nie musiała szukać ich po dworach rozsianych wzdłuż granicy[5].

Początkowo przewidywano w Strzelnie miejsce dla 20-30 rannych. Wkrótce zgromadzono tutaj przeszło 120 poszkodowanych z pól bitewnych pod: Bieniszewem, Mieczownicą, Ślesinem, Olszową i Dobrosłowem. Kilkudziesięciu rannych z braku miejsca znalazło schronienie w mieście, w prywatnych domach. Sczaniecka mimo swoich 59 lat i nie najlepszego stanu zdrowia, jeździła na pobojowiska, opatrywała, transportowała rannych i kierowała całym systemem udzielania pomocy. Pracowała znacznie ciężej niż wtedy, gdy dopiero rozpoczynała swą działalność samarytańską w 1831 roku. Z upływem czasu praca w lazarecie nabrała cech bardziej zorganizowanych, a do udzielania pomocy zaangażowano wiele wcześniej przeszkolonych miejscowych kobiet. Znamienne było, że żołnierze pruscy i rosyjscy nie przeszkadzali lekarzom i samarytankom, zwłaszcza, że jedni widzieli zaangażowaną w niesienie pomocy powszechnie przez nich szanowaną Emilię Sczaniecką, a drudzy przekonali się, że samarytanki udzielają pomocy zarówno powstańcom jak i poszkodowanym żołnierzom rosyjskim, czyli wszystkim, niezależnie od narodowości i strony walczącej. Wkrótce też okazało się, że lokalizacja lazaretu na Kujawach, w Strzelnie była słuszna i trafiona. Poza pomocą medyczną i opieką nad rekonwalescentami, utworzono tutaj bazę materiałów sanitarnych, które stąd trafiały do lazaretów przejściowych, rozmieszczonych wzdłuż granicy[6].

W strzeleńskim lazarecie ranni mieli zapewnioną najbardziej fachową opiekę, ale za to policja bez trudu mogła sprawować nad nimi kontrolę. Jawność funkcjonowania była przecież jednym z głównych warunków istnienia powstańczych szpitali. Po zdekonspirowaniu Komitetu Działyńskiego i aresztowaniach władze pruskie zażądały wykazów rannych powstańców przebywających w lazarecie strzeleńskim. Trzeba więc było jak najszybciej zarejestrować wielu z rannych pod fałszywymi danymi. Głównie chodziło o uchronienie - już po wyzdrowieniu - przed aresztowaniami powstańców pochodzących z Wielkiego Księstwa Poznańskiego. Zaczęto więc zza kordonu przywozić dokumenty osobiste, szczególnie osób tam poległych. Jednak nie udało się w ten sposób ochronić wszystkich przed aresztowaniami. W rezultacie niektórzy z już podleczonych powstańców znaleźli się w więzieniu w Inowrocławiu i tam czekali na rozprawę sądową za udział w powstaniu. O ile było to możliwe Sczaniecka starała się informować najbliższych rannego o miejscu jego pobytu. Rodziny przybywały wówczas do Strzelna w odwiedziny i jeżeli tylko stan zdrowia rannych pozwalał na to, spotykali się oni z matkami i ojcami, a niekiedy nawet byli zabierani do rodzinnych domów na dalszą kurację. Znany jest tragiczny los jednego z podopiecznych Sczanieckiej, ks. Witolda Miaskowskiego, syna weterana powstań z lat 1831 i 1848, który był kapelanem w oddziale Kazimierza Mielęckiego. Ranny w boju kurował się w lazarecie w Strzelnie. Po zawiadomieniu rodziców o miejscu pobytu ks. Miaskowski zdążył jeszcze zobaczyć się z matką. Po wyleczeniu kapłan powrócił do swojej parafii za kordonem, do Złotkowa pod Kleczewem, ale wkrótce został aresztowany i zesłany na Syberię, gdzie zmarł[7].

Strzelno - Wzgórze Świętego Wojciecha. Lekarze i pacjenci lazaretu powstańczego z 1863-1864.

Niewiele zachowało się nazwisk w aktach pruskich nazwisk leczonych w Strzelnie powstańców. Wiemy, że przebywali tutaj: Walery Paulus z pobliskich Markowic, Marcin Konwiński - który dochodził tutaj dozdrowia w 1863 roku, Walenty Jabłoński z Kórnika - terminator szewski, Stanisław Jasiński z Witkowa - pisarz majątkowy, Herman Scheide aż z Tylży, Szczepan Pruszak - fornal z Piask po drugiej stronie Gopła, Franciszek Chłapowski - terminator szewski. Wszyscy przebywali w tym miejscu w dniu 1 stycznia 1864 roku[8].

Z kolei na liście z 21 lutego 1864 roku w „prywatnym lazarecie“ w Strzelnie znajdujemy 10 powstańców z których sześciu zmarło i prawdopodobnie zostali pochowani w Strzelnie, a byli to: Józef Gałęzowski alias Schmidt - ekonomista z Paryża, emigrant galicyjski z 1848 roku; Jan Leszczyński - nauczyciel muzyki z Nidzicy; Michał Wroński - agronom z Turwi; Mikołaj Dobrzyński - szewc z Trzemeszna; Aleksander Gawroński - ogrodnik z pobliskiego Nożyczyna oraz Stefan Ziemiński - malarz z Brodnicy w powiecie śremskim. Pozostała czwórka to nadal leczący się z ran: Konstanty Mokrodolski, alias Stanisław Wiśniewski - gimnazjalista z Gorzewa w powiecie wągrowieckim; Edmund Dąbrowski - elew gospodarczy z Sielec w powiecie średzkim; Walenty Kosiński - syn chałupnika z Parchania w powiecie inowrocławskim; Leon Stachowski - gimnazjalista z Poznania[9].

Niezadowolone z działalności lazaretu strzeleńskiego władze pruskie przeprowadzały w nim rewizje, aby w ten sposób zdobyć informacje, na które daremnie czekały od administracji szpitala. W związku z jedną z takich rewizji abp Przyłuski wystosował pismo do nadprezydenta Horna, w którym skarżył się, iż 9 marca 1864 roku o godz. 6,30, żandarm Schachwitz w asyście wojska dokonał rewizji budynków kościelnych, kościoła, klasztoru i plebani w Strzelnie u św. Trójcy. Rewizja ta, jak twierdził arcybiskup, była przeprowadzona bez pisemnego nakazu. Trwała do godz. 13,00, co uniemożliwiało odprawienie nabożeństwa. Arcybiskup przypomniał nadprezydentowi, iż powszechnie jest przyjęte, że o podobnych przedsięwzięciach powiadamia się władze kościelne. Lazaret strzeleński funkcjonował do 22 czerwca 1864 roku. Właśnie tego dnia radca dominium w Strzelnie przesłał nadprezydentowi prowincji poznańskiej zawiadomienie, że szpital uległ likwidacji[10].

Strzelno - Wzgórze Świętego Wojciecha. Widok na zespół poklasztorny - dawny lazaret powstańczy.

Po upadku Powstania Styczniowego wielu strzelnian - powstańców, którzy zostali pochwyceni przez Rosjan - trafiło na zesłanie, na Syberię. Kilkudziesięciu trafiło do więzienia w Inowrocławiu, a nawet do berlińskiej twierdzy-więzienia w dzielnicy Moabit, gdzie oczekiwali na słynny proces berliński. Bohaterami tamtych dni było dwoje młodych powstańców, późniejszych mieszkańców Strzelna - Michalina Rygiewicz i Mikołaj Siemianowski, pomiędzy którymi wybuchła wielka miłość. Oboje czynnie zaangażowali się w Powstanie Styczniowe. Ona była łączniczką między lazaretem powstańczym w Strzelnie a dworem szarlejskim oraz sztabem pułkownika Wincentego Raczkowskiego, stacjonującym w majątku Karczyn. Tam właśnie został aresztowany za udział w powstaniu Mikołaj, który potem był sądzony w więzieniach w Inowrocławiu, a następnie w Mobicie. W procesie berlińskim został skazany na dwa lata twierdzy, a po roku ułaskawiony. Po powrocie na Kujawy Mikołaj w 1865 roku poślubił Michalinę. Z tej miłości, która zakiełkowała w czasie powstania, zrodziło się małżonkom dziewięcioro dzieci. Dwoje z nich szczególną odegrało rolę w dziejach: prowincjonalnego Strzelna - Wanda; Górnego Śląska i Poznania - Józef.

Siemianowscy byli bardzo zacną i patriotyczną rodziną, o której sam Stanisław Przybyszewski w Moich współczesnych tak oto napisał:

Zarządcą Szarleja był przez długi szereg lat niezmiernie zacny człowiek, powstaniec z 63 roku, Mikołaj Siemianowski, a mógł się szczycić nie byle jaką towarzyszką swego życia. P. Michalina nie posiadała wprawdzie głębszego wykształcenia, ale w zamian za to prawdziwą kulturę serca i współczującą, we wszystko wnikającą intuicję. Z głębokim wzruszeniem wspominam tę piękną postać, a nie wiem dlaczego, ile razy ją wspomnę, przypomina mi się matka Szopena, Justyna Krzyżanowska. Dziwne, jak się czasem najodleglejsze asocjacje kojarzą. Między rodzicami moimi a rodziną Siemianowskich istniała głęboka i serdeczna przyjaźń, przez długi szereg lat niczym nie zakłócona; pamiętam, że matka moja z nikim tak chętnie i serdecznie nie przestawała, jak z p. Michaliną[11].

Warto jeszcze wspomnieć, że do dzisiaj na starej strzeleńskiej nekropoli znajduje się kilkadziesiąt zadbanych starych pomników nagrobnych, a pośród nim również sześć pomników powstańców styczniowych[12]:

1. Lekarza z lazaretu dr. Karola Ferdynanda Gorczycy, patrioty, który do Strzelna przybył z Ełku, a o którym we wspomnieniu pośmiertnym napisano: Chociaż urodzony w zniemczonych i sprotestantyzowanych Mazurach, zapamiętał wyniosłe słowa wuja swego Mrongowiusza: <<chcę myśleć, żyć i umrzeć po mazursku>> i przyszedłszy na Kujawy, zrozumiał, że to nic innego nie znaczy, jak myśleć i żyć po polsku[13].

2. Gimnazjalisty trzemeszeńskiego i powstańca styczniowego dr. Jakuba Cieślewicza - bojownika o wolność z naporem germanizacyjnym, którego zaborca pruski nazywał „Królem miejscowych Polaków“, pierwszego honorowego obywatela naszego miasta.

3. Opisanych wyżej Michaliny z Rygiewiczów i Mikołaja Siemianowskich.

4. Aleksandra Jacoba - sędziego sądu w Tykocinie, pracownika Wydziału Spraw Wewnętrznych Rządu Narodowego - wychodźcy, który zamieszkał w Wielkim Księstwie Poznańskim w Bożejewicach i Strzelnie.

5. Ludwika Jasińskiego, powstańca, organizatora transportów broni dla walczących braci, właściciela podstrzeleńskich Bławat.

6. Nikodema Modrzejewskiego - powstańca styczniowego, w wolnej Polsce awansowanego do stopnia podporucznika.

W 150. rocznicę wybuchu Powstania Styczniowego w 2013 roku Towarzystwo Miłośników Miasta Strzelna ufundowało tablicę pamiątkową na budynku byłego lazaretu powstańczego. Do tego też roku wszystkie pomniki nagrobne powstańców na starej strzeleńskiej nekropoli zostały przez członków TMMS poddane renowacji oraz odbudowie. Także z okazji tej rocznicy przed Pałacem Prezydenckim na Krakowskim Przedmieściu w Warszawie miała miejsce plenerowa wystawa, na której zaprezentowane zostały również strzeleńskie wątki powstania styczniowego - lazaret.

CDN

[1] Helena Łuczakówna, Emilia Sczaniecka. Zarys Biografii na tle walk narodu polskiego o niepodległość, [w:] „Roczniki Historyczne“, Rocznik VI zeszyt 2, Poznań 1930, s. 129-196.

[2] Marek Rezler, Emilia Sczaniecka 1804-1896, Poznań 1996, s. 152, 153.

[3] Jolanta Dubikajtis, Zabudowa klasztoru norbertanek w Strzelnie w świetle inwentaryzacji Augusta W. Dorsteina z lat 1803-1804, [w:] „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej“ 1990, tom 38, nr 3-4, s. 273-289.

[4] „Dziennik Poznański“, 1868.04.07 nr 81 - wspomnienie pośmiertne; Piotr Szarejko, Słownik lekarzy polskich XIX wieku, T. III, Warszawa 1995, s. 91-92 (Cunow).

[5] Marek Rezler, op. cit., s. 156.

[6] Ibidem, s. 157.

[7] Ibidem, s. 159-160.

[8] Stanisław Myśliborski-Wołowski, Rejencja bydgoska a powstanie styczniowe, Warszawa 1975, s. 156.

[9] Wacław Truszkowski-Fidler, Wykaz Wielkopolan uczestników powstania 1863 roku, [w:] Przegląd Historyczny 1937-1938, nr 34/2 s. 727-728.

[10] Stanisław Myśliborski-Wołowski, op. cit., s. 156.

[11] Stanisław Przybyszewski, Moi współcześni. Wśród swoich, Cz. 2, Warszawa 1930, s. 16.

[12] Kazimierz Chudziński, Marian Przybylski, Strzeleńska nekropolia, Strzelno 2002, s. 60-62, 81-82, 85, 108-109, 132-136.

[13] Wspomnienie pośmiertne o śp. dr. Karolu Ferdynandzie Gorczycy, „Dziennik Poznański“, 1892.04.26 nr 95 - s. 4.

W czwartą rocznicę śmierci ks. kan. Ottona Szymków

noreply@blogger.com (Marian Przybylski) — Sat, 10 Jan 2026 05:00:00 +0000

Dzisiaj przypada czwarta rocznica śmierci ks. kan. Ottona Szymków - proboszcza strzeleńskiego, dziekana dekanatu strzeleńskiego, kanonika gremialnego kapituły kruszwickiej, diecezjalnego duszpasterza rolników i kapelana Rodziny Katyńskiej Ziemi Mogileńskiej, podporucznika Wojska Polskiego, Honorowego Obywatela Miasta Strzelna.

Ks. kan. Otton Szymków rozpoczął posługę w parafii Świętej Trójcy w Strzelnie 1 lipca 1997 roku. Wcześniej, bo od 1994 roku był proboszczem w parafii p.w. św. Mikołaja w Powidzu, a jeszcze wcześniej w parafii p.w. św. Barbary w Rechcie. To wówczas przy pięknym, starym, drewnianym kościółku wystawił murowaną plebanię. Gorliwy duszpasterz, który swoją posługą obejmował całą rodzinę parafialną codziennie głosząc Słowo Boże i sprawując święte Sakramenty. Znakomity kaznodzieja, którego kazania poruszały wiernych, a mowy pogrzebowa płynące z głębi serca otwierały - zdałby się powiedzieć - przed zbłąkanymi duszami podwoje Domu Pana. Ze szczególną troską zadbał o miejsca spoczynku Strzelnian, przeprowadzając liczne prace porządkowe i remontowe na miejscowych cmentarzach. Przyczynił się do odbudowy i postawienia licznych znaków wiary - kapliczek, figur i krzyży przydrożnych (Miradz, Strzelno, Młyny). Z wielką estymą darzył opieką kaplice w szpitalu strzeleńskim i we wsi Łąkie. Głosił Słowo Boże wśród chorych odwiedzając ich w domach i szpitalu.

Ks. Otton Szymków był Kresowiakiem, synem ziemi podolskiej oderwanej od odrodzonej przed ponad 100 laty Ojczyzny - Rzeczypospolitej Polskiej. Tam, kiedy Polska została zniewolona przez okupanta sowieckiego, a później niemieckiego, przyszedł na świat 20 stycznia 1942 roku w miejscowości Lisowce w województwie tarnopolskim jako syn rolników Antoniego i Zuzanny z domu Nawrocka. Po zagarnięciu tych ziem przez Związek Radziecki, wraz z rodzicami i dwiema siostrami został repatriowany do Polski. Szymkowie obrali sobie za miejsce osiedlenia Wielkopolskę. Zamieszkali w miejscowości Łopienno w gminie Mieleszyn w powiecie wągrowieckim, prowadząc tu gospodarstwo rolne. Otton po ukończeniu Technikum Rolniczego początkowo gospodarzył na ojcowiźnie. Później, bo w 1967 roku rozpoczął studia teologiczne w Prymasowskim Seminarium Duchownym w Gnieźnie, przerwane na odbycie służby wojskowej i wyjazd do Kanady. Po powrocie w latach 1982-1983 kontynuował studia kapłańskie w Wyższym Seminarium Duchownym Misjonarzy Świętej Rodziny w Kazimierzu Biskupim, które ukończył w 1983 rpku. Święcenia kapłańskie przyjął z rąk ks. bpa Romana Andrzejewskiego, późniejszego krajowego duszpasterza rolników, w kościele klasztornym p.w. św. Jana Chrzciciela i Pięciu Braci Męczenników w Kazimierzu Biskupim.

Pierwszą misją kapłańską ks. Ottona Szymków było Kłecko, gdzie sprawował posługę w latach 1983-1986 jako wikariusz w parafii p.w. Świętego Jerzego i Świętej Jadwigi. Stąd na rok czasu przeszedł do Powidza do parafii p.w. św. Mikołaja. W 1987 roku objął w administrację parafię p.w. św. Barbary w Rechcie niedaleko Strzelna, gdzie proboszczował do 1994 roku. Na trzy lata powrócił na probostwo w Powidzu. Zdolności organizacyjne i zdobyta praktyka budowlana - plebania w Rechcie i kaplica w Powidzu oraz remont świątyni - sprawiły, że ks. abp Henryk Muszyński, Metropolita Gnieźnieński skierował ks. Ottona Szymków do Strzelna. Poza duszpasterzowaniem otrzymał zadanie doprowadzenia do "blasku" strzeleńskie perły sztuki romańskiej. Po prostu miał ogarnąć administracyjnie, gospodarczo i finansowo to wielkie "domostwo" jakim była parafia p.w. św. Trójcy, której świątynie i całe otoczenie wymagały pilnych remontów renowacyjnych, rewitalizacyjnych i rekonstrukcyjnych.

Dziś z perspektywy minionego czasu możemy powiedzieć, że podołał temu zadaniu znakomicie. Wzgórze św. Wojciecha, na którym stoją strzeleńskie świątynie tak pięknie jak widzimy to dzisiaj w swoich dziejach jeszcze nigdy nie wyglądało. Pamiętamy jak to wszystko się zaczęło wraz z przyjściem nowego proboszcza. Gdzieś z boku uczestniczyliśmy w tych zakrojonych na wielką skalę przedsięwzięciach konserwatorsko-remontowych. A wszystko zaczęło się od wizyty na wzgórzu przedstawicieli Sejmu i Senatu RP. Ta wizyta zainicjowała przedsięwzięcie na miarę wszech czasów, noszącym tytuł "Polonia Romanica". Był to program, nad którym patronat objął Sejm i Senat RP oraz głowa Kościoła gnieźnieńskiego, abp Henryk Muszyński. Programem tym objęto kompleksową rewitalizację wzgórza klasztornego z perłami naszymi, zabytkami sztuki romańskiej. Prace finalizujące, ostatnio poszerzonego przedsięwzięcia konserwatorskiego o nowe elementy prowadzone są po dzień dzisiejszy. W tym dziele nasz proboszcz ks. kan. Otton Szymków osiągnął tak wiele, że możemy go porównać do takich tytanów pracy jak wielcy budowniczowie prepozyci strzeleńscy; Paweł Wolski, Mikołaj Łukowski, czy Józef Łuczycki.

Proboszcz Szymków przez czas swego proboszczowania z wielkimi sukcesami realizuje trud renowacji i rewitalizacji zabytków w kompleksie ponorbertańskim w Strzelnie, w skład którego wchodzą romańska rotunda św. Prokopa – jeden z najcenniejszych zabytków tej epoki w Polsce, bazylika Świętej Trójcy – romańska świątynia przebudowywana kilkakrotnie w stylu gotyckim i barokowym, klasztor ponorbertański, dwór prepozyta oraz ogrody norbertańskie. Dzięki staraniom księdza Ottona Szymków pozyskane zostały liczne fundusze na konserwację całego zespołu, z uwzględnieniem wnętrza bazyliki Świętej Trójcy i rotundy św. Prokopa. Odrestaurowano również elementy wyposażania, kamieniarkę, dachy ceramiczne, zrewitalizowano wzgórze poklasztorne, nadano nowy wymiar i funkcję ogrodom norbertańskim.

Oprócz aktywnej pracy duszpasterskiej angażował się w działalność charytatywną, edukacyjną, teatralno-ewangelizacyjną oraz organizację znaczących wydarzeń kulturalnych i turystycznych w ramach powołanego jego staraniami a działającego przy parafii Muzeum - Romańskiego Ośrodka Kultury Ottona i Bolesława. To za jego przyczyną na trwałe do kalendarza wydarzeń kulturalnych regionu wpisały się: Orszak Trzech Króli, Misterium Męki Pańskiej, Konkurs Palm Wielkanocnych, Dni Norbertańskie, Noc Świętych, plenery malarsko-rzeźbiarskie, warsztaty plastyczne i historyczne dla młodzieży, warsztaty rękodzielnictwa artystycznego, spotkania z historią, widowiska historyczne, festyny, dożynki, wystawy, koncerty i rocznice patriotyczne.

Pamiętamy cieszące się wielką popularnością wykłady na Prymasowskim Uniwersytecie Ludowym - historycznym PULSIE, których kontynuacją są jesienno-zimowe spotkania ze światem nauki w Klubie Dobrego Rolnika, obejmującego swą działalnością całe Kujawy Zachodnie. Silnie angażował się w działalność Towarzystwa Czytelni Ludowych, prowadząc przy tym ożywioną współpracę z naszymi placówkami oświatowymi. To był dobry ojciec naszej parafii patronujący Parafialnemu Zespołowi Caritas. Swoją opieką objął najuboższych i najbardziej potrzebujących, przygarniając bezdomnych i uzależnionych. Zainicjował przy parafii działalność Klubu Anonimowych Alkoholików. Dał schronienie i przysłowiowy dach nad głową wyręczając w tym zadaniu samorząd.

16 października 2016 roku został wyróżniony najwyższym marszałkowskim odznaczeniem, medalem Unitas Durat Palatinatus Cuiaviano-Pomeranensis. Sukcesem ks. kanonika było odebranie 20 kwietnia 2018 r. z rąk Prezydenta RP Andrzeja Dudy rozporządzenia, w którym uznano Strzelno - zespół dawnego klasztoru Norbertanek za Pomnik Historii. W uzasadnieniu nadania tego prestiżowego tytułu czytamy, że zespół dawnego klasztoru Norbertanek w Strzelnie, z kościołem p.w. św. Prokopa, kościołem p.w. Świętej Trójcy, klasztorem oraz dworem prepozytów (obecną plebanią), stanowi unikatowy w skali ogólnopolskiej zespół zabytkowy o wyjątkowej wartości artystycznej i historycznej.

28 września 2018 roku w Strzelnie miała miejsce uroczysta Sesja Rady Miejskiej, podczas której nadano proboszczowi strzeleńskiemu ks. kan. Ottonowi Szymków, dziekanowi strzeleńskiemu, kanonikowi gremialnemu kapituły kruszwickiej, diecezjalnemu duszpasterzowi rolników i kapelanowi Rodziny Katyńskiej Ziemi Mogileńskiej, podporucznikowi Wojska Polskiego tytuł Honorowego Obywatela Miasta Strzelna.

Dobry człowiek, to zbyt mało powiedziane. Znakomity kapłan, to już więcej. Wspaniały ojciec, ojciec naszej rodziny parafialnej, opiekun, to są te słowa, które cechowały ks. kan. Ottona Szymków. Czy można więcej w dobrych słowach o Nim powiedzieć...

Jak żegnaliśmy naszego Ojca...

https://strzelnomojemiasto.blogspot.com/2022/01/wspomnienie-w-dzien-80-urodzin-ks-kan.html

Strzeleński Orszak Trzech Króli

noreply@blogger.com (Marian Przybylski) — Tue, 06 Jan 2026 13:30:00 +0000

Odkąd święto Trzech Króli, znane jako Epiphania Domini - Święto Objawienia Pańskiego, ustanowiono dniem wolnym od pracy, po miastach i wsiach polskich zaczęły chodzić barwne orszaki przebierańców, na czele których kroczą królowie Kacper Melchior i Baltazar. W Strzelnie po raz pierwszy taki orszak zorganizowano 6 stycznia 2013 roku. Zatem w tym roku będzie to 14-ty orszak. Inicjatorem i organizatorem orszaków był śp. ks. kan. Otton Szymków. Od tego czasu, corocznie o godz. 11:00 wyruszał orszak z bazyliki św. Trójcy i ulicami: Plac św. Wojciecha, Kościelna, Gimnazjalna, Powstania Wielkopolskiego, Świętego Ducha, Rynek, Kościelna, Plac św. Ducha przemierzył śródmieście i o godzinie 11:30 docierał do świątyni na uroczystą mszę św.

Oto foto-relacja z tego pięknego i barwnego przemarszu utrwalona w 2023 roku okiem Heliodora Rucińskiego.

Ten, jak już możemy powiedzieć, zwyczaj zapoczątkowany został w Łodzi i Warszawie w 2009 roku. Wówczas po raz pierwszy kameralne jasełka przeniesiono w przestrzeń miejską organizując orszaki uliczne. Zatem, jest to coś nowego, coś co wyrasta z kultury chrześcijańskiej i coś, co posiada już swoją nazwę. Owo przedstawienie, jasełka miejskie to „Orszak Trzech Króli” – przedstawienie jasełkowe w przestrzeni miejskiej nawiązujące do nowotestamentowego złożenia darów przez mędrców-magów narodzonemu Dzieciątku Bożemu. Dopiero w IX wieko nadano im imiona Kacpra, Melchiora i Baltazara. Kacper przedstawiany jest jako ofiarujący mirrę czarnoskóry, Melchior - jako dający złoto biały Europejczyk i Baltazar - Azjata o żółtej skórze przynoszący do żłóbka kadzidło.

6 stycznia, jest świętem nakazanym, czyli katolik ma obowiązek tego dnia wziąć udział we mszy św. W ten dzień w kościołach święci się kadzidło i kredę. Kreda służy do oznaczania drzwi literami K+M+B. Obecnie mówi się, że to inicjały imion królów, dawniej były to odczytywane jako pierwsze litery łacińskiego zdania: Christus mansionem benedicat - Niech Chrystus mieszkanie błogosławi. A kadzidłem, czyli suszonymi ziołami i startą żywicą okadza się domy.

Święto Trzech Króli było dniem wolnym od pracy po raz ostatni w 1960 roku. Oficjalnej rangi pozbawił je Sejm PRL. Starania o przywrócenie dnia 6 stycznia jako ustawowo wolnego od pracy podjął w 2008 roku ówczesny prezydent miasta Łodzi Jerzy Kropiwnicki. Pod obywatelskim projektem ustawy w tej sprawie zebrano w całej Polsce ponad 1,5 miliona podpisów. W 2010 roku Sejm ustanowił 6 stycznia dniem wolnym od pracy. Podobnie jest w Niemczech, Austrii, Chorwacji, Grecji, Hiszpanii, Słowacji, Szwajcarii, Włoszech, Szwecji i Finlandii.

Przebieg Powstania Wielkopolskiego 1918-1919 w części północno-wschodniej powiatu strzeleńskiego

noreply@blogger.com (Marian Przybylski) — Sat, 03 Jan 2026 11:20:00 +0000

Markowice w dobie Powstania Wielkopolskiego

Obraz tamtych dni - zrywu powstańczego z lat 1918-1919 w okolicach Kościeszek i Markowic - możemy przywołać dzięki zachowanym wspomnieniom wikariusza ludziskiego, a zarazem rezydenta markowickiego ks. Wacława Morkowskiego. Jego obszerne fragmenty znalazły się na stronach napisanej przez niego przed śmiercią pracy o Powstaniu Wielkopolskim. Praca ta ukazała się w odcinkach w 1939 r. na łamach „Dziennika Kujawskiego“ i zatytułowana została Rycerskie przebudzenie na Kujawach z podtytułem Wspomnienia kapelana 3 pułku strzelców wielkopolskich. W niniejszym artykule przybliżę fragmenty pamiętnika ks. Morkowskiego tyczące okolic Kościeszek i Markowic. Pomijam Kruszwicę, gdyż temat powstańcy z tego miasta jest stosunkowo dobrze znany.

Markowice, dnia 2 stycznia 1919 r.

Z Poznania od dnia 27 grudnia 1918 r. nie docierają do wsi dzienniki, odczuwany jest brak pewnych wiadomości o przebiegu walk w Poznaniu i postępie powstania na prowincji.

Wówczas nic jeszcze od zwykłych zajęć codziennych nie odrywało mieszkańców Markowic. Zaproszony przez ks. Panieńskiego, proboszcza z Polanowic i administratora w Kościeszkach, ks. wikariusz Morkowski wyjechał przez Sławsk Wielki, aby razem z ks. dziekanem Schwartzem, drogą na Kruszwicę stanąć w Kościeszkach nad Gopłem, gdzie przy wielkim napływie wiernych pomoc w konfesjonałach tamtejszych świadczyli. Nazajutrz miało się odbyć w kościele uroczyste nabożeństwo z okazji powrotu żołnierzy tamtejszej parafii z wojny światowej.

Kiedy po ukończonej posłudze w kościele zajechali księża do Golejewa i zasiedli do stołu, aby w gościnnym dworze Józefa Zabłockiego przed drogą powrotną wieczorem przyjąć posiłek, do jadalni wpadł wzburzony i podniecony dr Bogdan Amrogowicz, obywatel ziemski z Rzeszynka z wiadomościami, które momentalnie wszystkich postawiły na nogi, również tych, co nie zdążyli jeszcze zaspokoić głodu.

- Pod Strzelnem - mówił pełen zapału p. Amrogowicz - strzelanina! Ludność miasta wraz z powstańcami idącymi od Gniezna dzisiejszej nocy zaatakuje Grenzschutz w Strzelnie. Wzywa się wsie, aby przybyły z posiłkami.

Takie rzuciwszy wezwanie i niespodziewaną nowinę poprosił ks. dziekana Schwartza na stronę. Wyspowiadał się, wymienił z kapłanem pożegnalny uścisk dłoni. Z karabinem na ramieniu dosiadł konia i jak strzała poleciał po swoich ludzi, i pod Strzelno. Tymczasem księża postanowili, że każdy z nich w swojej parafii natychmiast zorganizuje oddziały ochotników, kto zdąży wyprawi je jeszcze tej nocy na Strzelno, reszta będzie je miała od jutra w pogotowiu.

Ks. Morkowski wsiadł do powozu dziekana Schwartza, aby na jego zaproszenie dotrzymać mu towarzystwa do Sławska Wielkiego, a tam czekały już na niego konie z Markowic.

Po drodze kapłani rozważali szanse walki o Strzelno.

- Ludzi i żołnierzy - mówi dziekan zamyślony - z rzemiosłem wojennym znakomicie obeznanych mamy aż nadto, ale skąd wezmą strzelnianie - skąd my weźmiemy broń do naszych?

- Broni nie mamy, to prawda - odpowiedział wikary - ale przecież Niemcy są strachem podszyci i po klęsce na Zachodzie coraz niewyraźnie czują się wśród nas.

Wśród cichej, pogodnej i mroźnej nocy zimowej niepokojące zaczęły udzielać się podróżnym obawy. Tu i tam mijali żołnierzy niemieckich z obładowanymi tornistrami na plecach, ale bez karabinów, wymykających się cichaczem w pojedynkę, po dwóch lub trzech w stronę Inowrocławia. Na torze kolejowym zauważyli nieoświetloną motorówkę [drezynę - M.P.], ostrożnie posuwającą się w stronę Kruszwicy.

Centrum Markowic w dobie Powstania Wielkopolskiego

Załogi niemieckie w Inowrocławiu i Strzelnie wystrzeliwały rakiety świetlne, które na niebie usianym gwiazdami, jasnymi błyskami na chwilę rozjaśniały kontury zabudowań miejskich. W tych momentach, jakże dalekie dają oku ludzkiemu perspektywy równin kujawskich, na których ani wzniesienia, ani pagórka, tylko osady bogate i ludne wsie, wzrok hamują. Z wieży kościoła markowickiego doskonale były widziane: Inowrocław, Strzelno, Kruszwica. Iluminacja ta bawiła, a przecież to sygnały wojenne, kto wie, może groźne dla naszych.

- Inowrocław - powiedział do dziekana ks. Morkowski - mając silną załogę, mógłby pod Strzelno wysłać posiłki, wtedy klęska powstańców pod miastem byłaby nieunikniona.

- Dowódca niemiecki - snuje swą myśl ks. dziekan - zdaje sobie chyba sprawę z tego, że sam na wulkanie siedzi, że osłabienie własnej załogi przyspieszyłoby powstanie ludności w Inowrocławiu.

- Tak jest - przyznaje wikariusz - wyjść z Inowrocławia nie mogą, chyba na swoją zgubę. Łatwo mogliby bowiem zostać w drodze przez ludność wiejską otoczeni i przy niewielkim nawet udziale uzbrojonych powstańców, rozbrojeni.

W liście swoim z 16 grudnia 1935 r. ks. dziekan Schwartz pisał do ks. Morkowskiego, że przypomina sobie, kiedy późnym wieczorem wracali z Kościeszek zauważyli również jadący do Kruszwicy wagon motorowy. W nocy na 3 stycznia palił się stóg słomy w Kobylnikach. Stróż nocny zapukał do okna sypialni proboszcza, donosząc o tym wypadku. Był to znak, że Polacy mają rozbrajać Niemców po wioskach i rano już maszerował przez Sławsk uzbrojony oddział powstańców ze sztandarem narodowym - Widząc to, ze łzami radości w oczach uklęknąłem przy oknie i dziękowałem Panu Bogu, żem się doczekał tej chwili - pisał ks. dziekan Schwartz.

Było już dobrze po północy, kiedy młody wikariusz stanął w Markowicach. Tam w starych, grubych murach poklasztornych Ojców Karmelitów do kościoła przylegających, znajdowało się jego mieszkanie.

- Mija prawie 100 lat - pomyślał - kiedy was Prusacy stąd wygnali, ale teraz nastąpi odwet.

Przechodząc zaś obok sklepień, gdzie pod kościołem wraz z zakonnikami rycerze dawni, kasztelani i inni godni Polacy po robocie dni swoich w długim i nieprzerwanym śnie odpoczywali, prosił ich kapłan - od czasu do czasu bowiem odwiedzał ich, zaglądał do trumien otwartych i był w dobrych z nimi stosunkach - aby instancją swoją i protekcją wsparli powstańców, by Sprawiedliwość Najwyższa krzywdę wyrządzoną Polsce naprawiła, a wierni i wolni Polacy im za to wspaniałe to mieszkanie przez Prusaków ograbione, w Polsce wolnej uświetnią.

Ks. Morkowski postanowił zbudzić kościelnego markowickiego, Jana Kowalskiego, w przekonaniu, że będzie on miał wiadomości o sytuacji pod Strzelnem i ewentualnie polecenie dla niego. Nie mylił się.

- Wieczorem - powiedział Kowalski - zjawił się w Markowicach administrator majątku Ludzisko, Czesław Benedykciński. Gdy księdza nie zastał w domu uradziliśmy, by wysłać pod Strzelno wywiadowców na rowerach.

Markowice w dobie Powstania Wielkopolskiego - mleczarnia Winiarskiego i dom urzędniczy

Wywiad rowerowy prowadził Władysław Sobociński i przyniósł z niego dobre wiadomości: - Strzelno było otoczone przez powstańców i robotników z pobliskich wiosek. Posiłki nie były potrzebne. Wobec tego, zaleciwszy nam milczenie przed Niemcami, Benedykciński odjechał do Ludziska.

- Wasza akcja - rzekł ksiądz do kościelnego - zacznie się jutro od rana.

- Czyżby uderzyć we dzwony - pyta się Kowalski - i zaalarmować parafię?

- Dzwonieniem - odpowiedział kapłan - postawilibyśmy również Niemców na nogi, a choć tutaj jest ich niewielu, są to grube ryby. Dzwonami głosić będziemy zwycięstwo! Chorągiew też trzeba zawczasu przygotować i to narodową. Wywiesimy ją na wieży kościoła, a tym czasem zabrać musimy się do roboty i to ostrożnie.

Uzgodnili jeszcze z Kowalskim nazwiska ludzi pewnych, odważnych i zaufanych, a syn jego Zygmunt otrzymała polecenie zwołać ich o brzasku, tj. zaraz po mszy św. do klasztoru. Po tym zarządzeniu ks. Morkowski ułożył się do snu.

Markowice, 3 stycznia 1919 r.

Kiedy przebudzony ciężkimi krokami w sypialni ks. Morkowski otworzył oczy, przy łóżku jego stał żołnierz w mundurze pruskim. Zatknięte za pasem granaty nadawały tej postaci, przy panującym w pokoju mroku, grozy.

- Strzelno padło! - błysnęło przez myśl przebudzonego. Kapłan nie odzywał się, starając się odzyskać przytomność. - Jak on tu się dostał? Jak reagować na tę nieproszoną, niezwykłą wizytę? I już chciał się odezwać, gdy w tym usłyszał:

- Niech będzie pochwalony! - Słuch go nie mylił, był to swój.

- Wzięliśmy Strzelno tej nocy, oto rozkaz dla księdza - powiedział ranny przybysz i wręczył księdzu papier od Straży Ludowej w Strzelnie z poleceniem wystawienia oddziału ochotników z parafii i przeprowadzenia rekwizycji broni u Niemców. Żołnierzem, który stał przed kapłanem był kapral Bruk z oswobodzonego Strzelna.

Wikariusz zerwał się z łóżka jak oparzony, a kiedy po mszy św. wyszedł przed kościół, cała wieś przebudzona niezwykłą nowiną, wśród wrzawy i gwaru wypełniła obszerny plac przykościelny. Po kilku radosnych słowach apelu wygłoszonego do zebranych na wieść o zdobyciu Strzelna, ks. Morkowski wezwał byłych żołnierzy, by na ochotnika przystąpili do przejęcia władzy w Markowicach, wstąpili do organizacji powstańczej i Straży Ludowej oraz bezzwłocznie przeprowadzili rekwirowanie broni u Niemców z obszaru parafii.

Zgłosili się wszyscy byli żołnierze i dojrzała młodzież. Nikt z nich nie miał karabinu, więc uzbroili się w to, co kto miał. Przemysław Winiarski, właściciel mleczarni miał najlepszą broń, bo sztucer dalekosiężny i rewolwer żandarmerii pruskiej. Żandarm mieszkał w jego domu i zapewne to jemu tę broń zabrał. Nade wszystko imponował trąbką przybraną kokardą narodową i grą na niej porywał zebranych do działań. Władysław Sobociński w szpadę i rewolwer się uzbroił, Andrzej Bandoch z bagnetem się stawił, który z okopów wojennych przywiózł sobie do sprawiania wieprzów. Widząc to inni zawrócili na piętach i wkrótce stawili się: Władysław Steinborn z ojcowską dubeltówką na plecach i z kieszeniami wypchanymi nabojami, to samo Antoni Szydłowski i Aleksander Stiller - późniejszy wachmistrz Pułku Ułanów w Bydgoszczy. Franciszek Świtalski, Józef Szczepaniak i Franciszek Pawlak browningów próbowali, a Wojciech i Marcin Zgodzińscy, Pawłowski i Zygmunt Kowalski staroświeckie mając rewolwery rej wodzili wśród tych, co tylko z pałkami i kijami stanęli w szeregu. Nie upłynęło pół godziny i partia była gotowa.

Podział oddziału na cztery grupy z przydziałem stosownych instrukcji był dziełem jednej chwili. Pierwsza partia ruszyła na Niemojewko i Kruszę Zamkową, druga przeciw kolonistom do Kruszy Duchownej (Lindenthal), i do Tupadeł (Sagenfeld), trzecia do Żernik oraz czwarty, najsilniejszy, do dworu markowickiego z Winiarskim na czele.

Pałac Wilamowitzów-Moellendorffów i Clausa von Heydebrecka w dobie Powstania Wielkopolskiego

Ks. Morkowski zalecił powstańcom, by ci podczas rekwirowania broni kierowali się rozwagą i rycerskością. Dla samego kapłana sytuacja była wielce kłopotliwa. Znał osobiście dziedziców Markowic i Kruszy Zamkowej - pułkownika Clausa von Heydebrecka i Carla Cordsa, u których często bywał goszczony. Cords należał do ludzi spokojnych, za to Heydebreck łatwo wpadał w gniew i bywał wybuchowy. Ksiądz wysłał wprawdzie do dworu łącznika, gdy jednak ten nie wracał, wyczekiwanie zwiększyło u niego niepokój i rad nie rad sam puścił się w stronę dworu.

Tymczasem powstańcy przerażonej dziedziczce Hildegardzie von Heydebreck i jej córkom zapowiedzieli, że przy najmniejszej próbie oporu puszczą z dymem dwór i ich cały dobytek. Po tej przestrodze bezzwłocznie przeszukali mieszkanie, zabierając zgromadzoną broń, przeważnie myśliwską i do tego bardzo cenną. W międzyczasie nie obyło się bez scen spięcia. Pułkownik szybko zorientował się, że ma do czynienia z markowiczanami, w których rozpoznał również swoich pracowników folwarcznych, a także wyczuł, iż byli oni inspirowani do działań przez ks. wikarego. Wówczas też posypały się w ich kierunku gromy, nie oszczędzające również kapłana. Heydebreck w powstanie narodowe nie wierzył i dlatego działań markowiczan w tym względzie nie rozumiał. Widział w nich rewolucję socjalistyczną, która patriotom polskim miała wyrosnąć ponad głowę. Samego ks. Morkowskiego ostrzegał, że za zamiar użycia broni myśliwskiej do walki z ludźmi grożą wielkie sankcje wynikające z prawa międzynarodowego i przyszłość powstańców malował w czarnych kolorach. Wywiązała się między nimi ostra rozmowa i po krótkiej wymianie zdań pułkownik, po zezwoleniu na zatrzymanie jednego browninga do obrony osobistej, uspokoił się. Sprawami zbrojnej walki pomiędzy Niemcami i Polakami więcej się nie zajmował.

Do zbrojowni urządzonej w dawnym refektarzu klasztornym zaczęła napływać broń zarekwirowana Niemcom. Zakrystian, który z zawodu był krawcem zamienił igłę na bagnet, stając się pierwszym rusznikarzem i stróżem składnicy broni.

Zarząd Okręgu Pomorskiego Związku Weteranów Powstań Narodowych RP 1914-1919. Pierwszy od lewej w dolnym szeregu Przemysław Winiarski.

Szczególnie obfity łup powstańcy zdobyli w Kruszy Zamkowej. Odbywało się tam dzień wcześniej, 2 stycznia polowanie. Z Polaków brał w nim udział proboszcz parafii ludziskiej ks. Narcyz Putz. Według jego relacji - myśliwi pod wieczór zamykali ostatni kocioł i kończyli polowanie, gdy od Strzelna przygalopował na spienionym koniu tamtejszy żandarm z raportem o powstańcach zbliżających się od strony Mogilna. Niemców ogarnęła konsternacja, szczególnie landrata i nadleśniczego. Pytając się proboszcza, co robić? - usłyszeli odpowiedz, że kto wobec Polaków sumienie ma czyste niech spokojnie pozostanie na miejscu. Pospiesznie porozjeżdżali się wszyscy. Do stołu przygotowanego we dworze na kilkanaście osób zasiadł gospodarz domy z jednym tylko biesiadnikiem ks. Putzem. Cała broń, którą przerażeni myśliwi pozostawili we dworze w Kruszy Zamkowej stała się łupem powstańców z Markowic.

U kolonistów w Kruszy Duchownej również znaleziono wiele broni. Sam Stiller znalazł ukryte w studni 4 karabiny. Oba oddziały dostarczyły do zbrojowni markowickiej pełen wóz przeróżnej broni. Rekwizycja broni odniosła podwójny skutek, powstańców zaopatrzyła w broń, a Niemcom do reszty odebrała ducha. Ks. Morkowski rozdzielił broń pomiędzy 70 powstańców i w ten sposób uformowany został oddział markowicki, nad którym komendę objął Przemysław Winiarski, późniejszy sierżant, a następnie podporucznik Wojska Polskiego. Nowo upieczony dowódca nie posiadał doświadczenia wojskowego. Z racji prowadzenia własnej mleczarni i zaopatrywania w masło wojska i mieszkańców Inowrocławia był odraczany od służby wojskowej. Był organizatorem służby bezpieczeństwa - Straży Ludowej w Markowicach, wywiadowcą i po przejęciu miejscowej poczty jej zawiadowcą. Ks. Morkowski przywołując sylwetkę Winiarskiego tak go opisał: - najchętniej przecież stawał na środku wsi i na zbiórkę trąbił, ruch wtedy i życie wrzało w naszej wsi, przedtem tak spokojnej.

3 stycznia 1919 r. na pocztę w Markowicach przyszedł telegram od inowrocławskiej Rady Żołniersko-Ludowej, donoszący o rozejmie, zawartym tegoż dnia o godz.1:30 pomiędzy emisariuszami Naczelnej rady Ludowej w Poznaniu a majorem Grollmanem, dowódcą załogi niemieckiej w Inowrocławiu.

Markowice, 4 stycznia 1919 r.

W tym dniu ks. Wacław Morkowski dopinał organizację służby bezpieczeństwa - Straży Ludowej i łączności. Markowice wróciły znowu do normalnego życia i funkcjonowania. Około południa przybył z Inowrocławia do klasztoru, do mieszkania ks. Morkowskiego mecenas Koszutski, delegat Naczelnej Rady Ludowej w Poznaniu. Celem jego wizyty było przekonanie kapłana, by ten hamująco wpłynął na zapędy miejscowych powstańców marszu na Inowrocław. Przy kieliszku wina, wysłuchał gościa i przedstawił mu swój punkt widzenia na działania zbrojne powstańców oraz na decyzje NRL. Ks. Morkowski był rad, że markowiczanie zdążyli przejąć władzę we wsi, przed podpisaniem rozejmu w Inowrocławiu…

Markowice, 5 stycznia 1919 r.

Przed brzaskiem, w szarym mroku tonęła jeszcze wieś, kiedy Przemysław Winiarski krocząc środkiem ulicy obwieszczał swoją sygnałówką zbiórkę wszystkich mężczyzn. Po chwili wszyscy pośpieszyli na plac przed kościołem, miejsce spotkań i wieców od czasu wybuchu powstania. Głos zabrał ks. Morkowski, który zapoznał wszystkich z postępami powstańców, którzy pod komendą ppor. Pawła Cymsa przygotowywali szturm na Inowrocław.

- Wszyscy pójdziemy! - odezwał się ktoś z tłumu. Poparli go inni dodając - śpieszmy się, na wozach pojedziemy!

- Ale ksiądz z nami! - wołał jeden ze starszych gospodarzy, co całą wojnę w domu przesiedział, bo nie było w magazynach niemieckich munduru na jego wzrost i tuszę.

- Bez księdza nie pojedziemy! - przyklasnęli wszyscy!

- Szabla mi się nie należy - odparł ksiądz słowami ks. Marka, kapelana konfederatów barskich, dodając - nie przez nią Pan Bóg uderzy.

Z braku szabli kapłan wybrał browning myśliwski. Po odprawionej w kościele służbie Bożej i modłach polecających powstańców Boskiej opiece, gdy wozy stały już gotowe, wszyscy jak jeden mąż ruszyli z wesołą gwarą i pośpiechem…

Z Markowic, podczas niemieckiej ofensywy nadnoteckiej, pod Kcynią poległo dwóch powstańców, Stanisław (Józef) Bandoch - 7 lutego 1919 r. i Wojciech Zgodziński - 20 lutego 1919 r. Jak zanotował w swoich wspomnieniach ks. Morkowski: - Zgodzińskiego tylko można było do Markowic sprowadzić i uroczystym na cmentarzu przy kościele uczcić pogrzebem.

Spacerkiem po Strzelnie - cz. 219 ul. Sportowa - cz. 7

noreply@blogger.com (Marian Przybylski) — Tue, 30 Dec 2025 08:17:00 +0000

Pozostały do zakończenia jubileuszowego 125. roku działalności OSP w Strzelnie dwa dni, a ja dzisiaj przedstawię kolejne lata z dziejów bardzo zasłużonej dla miasta i całej okolicy jednostki ratowniczo-gaśniczej. W nadchodzącym 2026 roku będą kolejne części opowieści, a tymczasem wyprzedzając temat pozwólcie, że złożę Wam wszystkim - czytelnikom bloga - życzenia: - Szczęśliwego Nowego 2026 Roku!!!

OSP Strzelno - cz. 2 (1920-1923)

W czasie Wielkiej Wojny i w pierwszych latach wolności strzeleńska Ochotnicza Straż Ogniowa nie przejawiała większej aktywności, a to z powodu poboru członków czynnych, ludzi młodych do wojska. Powstałą lukę wypełniała miejscowa straż przymusowa, gdzie wszyscy zdolni do pomocy byli zobowiązani do uczestniczenia w akcjach ratowniczych i utrzymania sprzętu, a służba odbywała się pod nadzorem władz miejskich. Jak odnotowano w cytowanym już sprawozdaniu jubileuszowym, - W roku 1919-1920 Straż była nieczynna, bo każdy jej członek chwycił za broń w obronie granic Ojczyzny. Oczywiście mowa jest o ochotnikach pochodzenia polskiego.

11 stycznia 1920 roku odbyło się w Poznaniu Walne Zebranie dotychczasowego Wydziału Prowincjonalnego Związku Straży Pożarnych, na którym uchwalono nową nazwę: Wielkopolski Związek Straży Pożarnych oraz opracowano polski statut i wybrano nowy Zarząd. Ochotnicze Straże Ogniowe zmieniły swoje nazwy na Ochotnicze Straże Pożarne. WZSP obejmował 150 członków a mianowicie: 1 straż zawodowa w Poznaniu, 58 straży ochotniczych (w tym OSP Strzelno), 2 obowiązkowe, 65 miast i 24 powiaty. W tym samym czasie, tj. w 1920 roku ówczesny burmistrz Konstanty Ciesielski odrodził i zreorganizował Straż strzeleńską. Do nowego Zarządu weszli: burmistrz Ciesielski, Franciszek Osiński, Norbert Baranowski (członek od 1907 r.), Jan Heinricht, Józef Rydlewski i Jan Hoffmann (członek od 1900 r.). Wkrótce skład Zarządu i Komisji Rewizyjnej dopełnili: Józef Musiałkiewicz, Stanisław Dymel, Wiktor Piątkowski (członek od 1911 r.) i Tomasz Trzecki (członek od 1907 r.). W okresie reorganizacji działalność ochotników utrudniał brak sprzętu, który z racji wcześniejszej eksploatacji nie nadawał się do użytku, a na nowy nie było funduszów. Mimo wszystko strażacy uczestniczyli przy gaszeniu niemalże wszystkich pożarów w mieście i okolicy, m.in.: większych pożarów lasów Nadleśnictwie Miradz, Mączkarni w Bronisławiu, w Młynach i innych.

Pismo burmistrza Ciesielskiego do Wojewody Poznańskiego

Dla sprawniejszego nadzoru nad poszczególnymi Strażami WZSP podzielono na 11 Okręgów. Jednym z nich był Okręg VI Inowrocław, do którego należała OSP Strzelno. Niezbyt przychylnie ten fakt przyjęli sołtysi gmin powiatów inowrocławskiego, mogileńskiego i strzeleńskiego. Podczas zebrania w Pakości w dniu 29 lipca 192I roku zaprotestowali oni przeciw ustanowieniu okręgu VI w Inowrocławiu, motywując swoją postawę w proteście wniesiony do Województwa za pośrednictwem starostwa mogileńskiego następująco: ,,Tutejszy obwód komisariatu jest na podzielony na okręgi, a każdy okręg ma swego komisarza ogniowego i swego zastępcę, a gminy i obwody dominialne posiadają po większej części swoje sikawki, które będą z rozkazu komisarza obwodowego od czasu do czasu rewidowane. Oprócz tego posiada każda gmina i obwód dominialny przymusową straż ogniową, która stoi pod nadzorem komisarza ogniowego i komisarza obwodowego. Nie zachodzi więc potrzeba urządzenia i potwierdzenia nowego urzędu ogniowego, któryby obciążał niepotrzebnie gminy i obwody dominialne tutejszego obwodu.”

Wówczas ową postawę sołtysów oceniono w Poznaniu jednoznacznie - że Akcie ta była naturalnie wywołana obawą gmin, że z powodu ustanowienia Okręgu nałożone na nie zostaną nowe ciężary. Zadaniem okręgów jest przeprowadzanie lustracji Straży, do nich należących, rewizja sikawek i organizowanie nowych Straży ochotniczych.

Na początku lat 20. XX w. spośród większych pożarów najbardziej udokumentowane zostały pożary lasów. Na przykład w 1921 roku w Nadleśnictwie Miradz wybuchały nader często pożary. Kilkakrotnie palił się las od ognia zaprószonego przez lokomotywy pociągów przejeżdżających przez oddziały: 183 - las „Szyszki” w miejscowości Młyny oraz 106 - pod wsią Wronowy. Pożary miały miejsce w maju, czerwcu i lipcu 1921 roku. Główną ich przyczyną były zaniedbania ze strony kolei, która była zobowiązana do należytego utrzymania pasów ochronnych, znajdujących się po obu stronach torów w obu oddziałach o długości 500 m i szerokości 25 m - czego nie robiła, a co było przedmiotem wielokrotnych interwencji nadleśnictwa w Urzędzie Ruchu w Inowrocławiu. Nie wycięte suche trawy oraz zarośnięte wewnętrzne pasy izolacyjne, które powinny byś pozbawione zupełnie roślinności były główną przyczyną tych pożarów.

17 i 18 lipca 1921 roku w oddziale 106 wybuchły dwa kolejne pożary, spowodowane iskrami z lokomotyw pociągów popołudniowych o godz. 17:00. Pierwszego dnia uległ zniszczeniu pas ochronny o pow. 425 m² i 1,33 ha 30-letniego drzewostanu. Drugiego dnia 500 m² pasa ochronnego oraz 1,56 ha wiekowo tego samego drzewostanu. Jak czytamy w piśmie do Dyrekcji Lasów Państwowych w Bydgoszczy: - Pożary te dzięki energicznemu ratunkowi w kilka godzin ugaszono. Ta częstotliwość pożarów spowodowała, że kolej ze swojej strony ustanowiła jednego człowieka pilnującego toru, a nadleśnictwo poleciło leśniczemu z Młynów codziennie w popołudniowych i wieczornych godzinach przejazdu pociągów obchód oddziału 106. Łączne straty jakie poniosło nadleśnictwo w 1921 roku w wyniku pożarów spowodowanych iskrami z lokomotyw wyniosły 621 802 marki i o odszkodowanie w tej kwocie wystąpiło do Dyrekcji PKP.

Ciąg dalszy pisma burmistrza Ciesielskiego do Wojewody Poznańskiego

Największy pożar jaki nawiedził w latach międzywojennych obszar lasów Nadleśnictwa Miradz miał miejsce 3 sierpnia 1921 roku. Wybuchł on w środku lasu o godz. 13:15 w oddziale 80, na wschód od Jeziora Czyste, tuż przy drodze publicznej wiodącej z Miradza do Gaju (tzw. Gajowiance). Na skutek silnego wiatru pożar rozprzestrzenił się szybko. W początkowej fazie objął podszyt (przyziemie), jednakże wkrótce zajął część oddziału 80 jako pożar wierzchołkowy, skąd przeniósł się do oddziału 98, do 12-letniego drzewostanu. Tam, z powodu rzadkiego zadrzewienia, przeniósł się na podszyt i tylko miejscami paliły się mniejsze sosny, aż do wierzchołka.

Po pół godzinie przystąpiono do akcji ratunkowej. Dzięki większej ilości ludzi, którzy prawie natychmiast znaleźli się na miejscu pożaru, po dwóch godzinach ciężkiego zmagania się zdołano pożar zlokalizować w kulturze w oddziale 97. Łączne straty powierzchniowe zamknęły się na 9,6458 ha. Nadleśnictwo po oszacowaniu strat wystąpiło do Dyrekcji Lasów Państwowych w Bydgoszczy o pozwolenie na „wyrąbanie” uszkodzonych drzew, co uwzględniono w cięciach na 1922 rok.

Burmistrz i prezes OSP Konstanty Ciesielski

17 sierpnia 1921 roku burmistrz Ciesielski za pośrednictwem Wojewody Poznańskiego wystąpił do Dyrekcji Lasów Państwowych w Bydgoszczy o zwrot poniesionych kosztów w wysokości 3 000 marek przy gaszeniu pożarów w Lasach Miradzkich. Już 8 września 1921 roku Państwowa Kasa Leśna w Strzelnie otrzymała polecenie wypłaty poniesionych kosztów Magistratowi w Strzelnie.

Po trzech latach prezesowania OSP w Strzelnie zmarł nagle 3 lutego 1923 roku burmistrz Konstanty Ciesielski. Od 1 maja nowym włodarzem został Tadeusz Busza - urzędnik szczebla wojewódzkiego, skierowany do Strzelna przez wojewodę Adolfa Bnińskiego. Już w czerwcu 1923 roku OSP w Strzelnie odbyła zebranie z udziałem nowego burmistrza Buszy. Wprowadzając zebranych do dyskusji, burmistrz: - przedstawił ważność i zadanie straży pożarnej. Po obszernej dyskusji uchwalono nadal pozostawić ochotniczą straż pożarną. Wybrano nowy zarząd w składzie: prezes - Tadeusz Busza, naczelnik - Wiktor Piątkowski, I zastępca naczelnika - Franciszek Osiński, II zastępca naczelnika - Józef Rydlewski, adiutant - Stanisław Dymel, sekretarz - Józef Musiałkiewicz, skarbnik - Józef Przybylski, gospodarz - Ignacy Kramarczyk. Korespondent prasowy odnotowujący to wydarzenie zapisał w formie komentarza, iż: - Spodziewać się należy, że nowo wybrany zarząd postawi straż na poziomie na jakim się znajdować powinna. („Dziennik Kujawski”, 1923, nr 147).

9 wrześniu 1923 roku (w niedzielę) odbyła się w Strzelnie impreza strażacka zorganizowana przez OSP. Przybyli goście, których z udziałem orkiestry powitano na dworcu, a następnie w uroczystym pochodzie przeprowadzono przez miasto do kościoła. Tam podczas mszy przemówił do członków OSP ks. kan. Kopernik. Po południu zaprzysiężono nowych członków OSP i wręczono dyplomy, po czym odbyły się ćwiczenia gaszenia pożaru, piramidy i defilada. W ogrodzie „Parku Miejskim” przy licznym udziale strzelnian miał miejsce koncert, a po nim zabawa taneczna przy pochodniach. Uczestnicy złożyli datki w gotówce i naturaliach na cele OSP. Pomoc dla druhów w kolejnych dniach przyjmowano w „Rolniku” oraz za pośrednictwem druhów - Piątkowskiego i Musiałkiewicza.

15 października 1923 roku w poniedziałek rozpoczął się w Parku Miejskim w Strzelnie z inicjatywy Zarządu Wielkopolskiego Związku Straży Pożarnych kurs praktyczny i teoretyczny dla członków Straży Pożarnych - kierowników i instruktorów Straży Pożarnych powiatów strzelińskiego, inowrocławskiego i mogileńskiego. Otwarcia kursu dokonał inspektor pożarnictwa K. Górniak z Poznania przy udziale licznych delegatów i przedstawicieli władz oraz 50 kursantów. Z ramienia zarządu okręgu VI obecny był Eckert z Inowrocławia. Kurs trwał 6 dni i obejmował ćwiczenia praktyczne, wykłady o gimnastyce oraz zajęcia z teorii i praktyki pożarniczej. („Dziennik Kujawski”, 1923, nr 227 i 240).

CDN

Święta, święta któż to pamięta?

noreply@blogger.com (Marian Przybylski) — Tue, 23 Dec 2025 12:00:00 +0000

Żłóbek Bożonarodzeniowy w strzeleńskim kościele św. Trójcy i NMP - 1996-1997 rok

Jako, że tradycja nakazuje składanie sobie życzeń, takoż i ja czynię wespół z moją rodziną: z żoną, dziećmi i wnuczętami. Życzymy naszym rodzinom, znajomym, a szczególnie czytelnikom bloga zdrowych, szczęśliwych i spokojnych świąt. By brakującym przestało brakować, by posiadającym starczyło na dzielenie się z potrzebującymi, by zapanowała zgoda i przyjaźń, a szczególnie życzymy spełnienia się wszystkiego, co dobro niesie. Radości bycia z najbliższymi, nawet na odległość. Zaś Tym wszystkim, którzy za chlebem wyjechali i w innych krajach zwyczaj polski kultywują, życzymy wszelkich łask Bożych i pamięci o tych, którzy w kraju pozostali i modlą się za rychłe powroty. Niech przychodząca na ten świat Boża Dziecina błogosławi nam wszystkim.

Nadto - Wam wszystkim - ofiarowuję to moje opowiadanie, które, jak mniemam wprowadzi was w nastrój świąteczny.

Kiedy nastaje okres świąteczny w licznie wydawanych czasopismach możemy wyczytać, jakie to onegdaj panowały zwyczaje bożonarodzeniowe, skąd one się wzięły i czy są jeszcze kultywowane. Wszem i wobec podaje się do wiadomości, że strojna choinka to zwyczaj zachodni i najwcześniej przyjęła się w zaborze pruskim, że kolędy śpiewano już w średniowieczu przy żywej szopce zbudowanej przez św. Franciszka i że pierwszy żłóbek zbudowano w Neapolu w XIII w.. Sporo uwagi poświęca się jadłu świątecznemu: rybom na wiele sposobów sprawionym, grzybom i suszom owocowym, potrawom kapustnym i mącznym z pierogami wszelakimi skrywającymi pyszne nadzienie. Oddzielną pozycję w barwnych czasopismach zajmują wypieki cukiernicze z królującymi piernikami i makowcami, a także innymi pysznymi słodkościami i łakociami świątecznymi.

Moja pamięć przywołuje tak odległe czasy, że można, by je podzielić na wiele epok. Czyż jestem, aż tak stary? Raczej nie, ale mą pamięć wydłużają opowieści mamy o dawnych zwyczajach i wspominki cioci Peli - o tradycjach panujących w strzeleńskich rodzinach. W samym Strzelnie niewiele jest rodzin, których miejscowe korzenie sięgają XVIII w. Można byłoby policzyć je na palcach jednej ręki. Znacząca większość to rodziny, które przybyły do Strzelna w XIX i na przełomie z XX wiekiem. Osiedlając się tutaj zaprowadzały swoje zwyczaje, które niewiele, acz różniły się od miejscowych. Gro nowych mieszkańców stanowili kawalerowie żeniący się ze strzelniankami i na odwrót. Znaczący ich odsetek pochodził z centralnej Wielkopolski, zaś z Kujaw, ograniczał się do tzw. Kujaw rozdzielonych w 1772 r. linią zaborów, czyli Kujaw Zachodnich. Tak też stało się z moją rodziną, której kądziel była miejscową, zaś miecz pochodził spod poznańskiego Głuchowa.

Jak wiele zwyczajów wniósł dziadek Poznaniak, a jak wiele babcia Kujawianka, dziś nie sposób stwierdzić, gdyż węzłem małżeńskim połączyli się w 1902 r. Ale czytając prasę z II połowy XIX w. mogę śmiało powiedzieć, że święta Bożego Narodzenia, niemalże niczym się nie różniły na obszarze całego zaboru pruskiego. Dlatego też, rozważając temat zwyczajów świątecznych pamiętajmy, że są to święta kościelne, zatem ściśle związane z kalendarzem liturgicznym. Okres poprzedzający te najpiękniejsze polskie święta, to czas Adwentu, czyli oczekiwania na przyjście Bożej Dzieciny. Rozpoczyna się on na cztery tygodnie przed Wigilią. Jako dzieci chodziliśmy w tym okresie na codzienne nabożeństwa poranne, zwane Roratami- odbywały się one o 6:00.

Kontynuując wspominki bożonarodzeniowe przywołam starą tradycję, która całkowicie zanikła na początku lat sześćdziesiątych, około 1962 r. Był to zwyczaj chodzenia - kolędowania z szopką. Pamiętam to dokładnie, jak dwaj przebrani mężczyźni obchodzili co znaczniejsze domy, sklepy i firmy prywatne. To kolędowanie zaczynało się na tydzień przed Wigilią i trwało, jak mnie pamięć nie myli, do Trzech Króli. Jeden z nich, zapewne ten ważniejszy, niósł przewieszoną na pasku przez szyję szopkę betlejemską. Wykonana ona była w kształcie domku, z odsłoniętą przednią ścianą. Wewnątrz znajdowały się figurki Świętej Rodziny, pasterzy, aniołków, trzody – a wszystko wycięte w sklejce i oklejone barwnymi strojami. Obok niosącego szopkę szedł drugi kolędownik, który niósł dużą wielobarwną gwiazdę na trzonku. Raz po raz wprawiał ją w ruch za pomocą linki umocowanej na dwóch rolkach. Już wówczas uważano ten zwyczaj za gasnący. Ostatnimi, którzy odwiedzili Strzelno z tym świątecznym rekwizytem byli dwaj mieszkańcy Sławska Dolnego. Pamiętam, jakby to było dzisiaj, choć minęło blisko 50 lat. Zapamiętałem tę parę dlatego, że odwiedziła ona sklep cioci Peli. W podzięce obdarowała Ona wędrowców „brzęczącą” monetą. Po tej wizycie, z grupą dzieciarni, towarzyszyliśmy kolędnikom obchodząc z nimi rynek i ulice miasta.

Innym elementem świątecznej tradycji jest choinka. W 1859 r. „Dziennik Poznański” donosił, że: Poznań, bowiem dawszy od dawna przystęp tak miłemu dla młodych i starych dzieci germańskiemu obyczajowi strojenia choinki Bożego Narodzenia podarkami, połączył ten zwyczaj ze staropolską kolędą i nazwał to wszystko razem Gwiazdką. W naszym domu, jak i u sąsiadów, rodziny i znajomych tą choinką zawsze był świerk. W mej pamięci zapisały się dwie choinki, ta domowa i u cioci Peli. Tę właśnie ostatnią chciałbym przypomnieć, gdyż była ona niezwykła. Drzewko oprawione w żeliwny stojaczek stało w dużym okrągłym, jak stolik kwietniku, tuż przy fortepianie. Przybrane było ozdobami pamiętającymi okres międzywojnia. Wykonała je własnoręcznie, jako panienka, sama ciocia Pela. Wszystkie one były z papieru, łącznie z piękną gwiazdą zastępującą niejako szpic. Całość utrzymana była w tonacji kremowej, gdyż onegdaj biały papier zdążył nieco stracić swą śnieżną biel. Łańcuszek – kilkumetrowy – był misterną plecionką rozkładającą się spiralnie wokół drzewka od dołu do samej góry, jak jedna długa harmonika. Na nitkach wisiały przybrane w białe krepowe sukienki uskrzydlone aniołki z buźkami wyciętymi z oleodrukowanych kolorowanek. Zamiast bombek z gałązek zwisały misternie złożone na kształt brył przestrzennych gwiazdy i gwiazdeczki – różnych rozmiarów, od maleńkich, jak paznokieć do wielkich jak jabłko. W całość wpięte były spiralne białe świeczki, które wyróżniały się nieskazitelną bielą. Choinkę pokrywał śnieżny puch wykonany z waty opatrunkowej, zaś pod nią stał maleńki porcelanowy, również biały żłóbek.

Przez wiele lat budowałem z kolegami z MGOKiR takie i podobne żłóbki w kościele św. Trójcy i NMP w Strzelnie

Wspominki moje chciałbym zakończyć bożonarodzeniowym zwyczajem, jaki panował w organizacjach społecznych, instytucjach i szkołach w okresie międzywojennym i kontynuowany był do roku 1948, by z kolei odrodzić się po 1989 r. Generalnie nazywany był spotkaniem wigilijnym lub opłatkowym. Bardzo wcześnie bo na przełomie lat 80. i 90. XIX w., jak donosił „Nadgoplanin”, organizowano owe Gwiazdki dla ubogich dzieci gromadząc dary i datki pieniężne za pośrednictwem redakcji. 31 grudnia 1887 r. gazeta donosiła: We wilią o godz. 3 po południu odbyła się w pomieszkaniu księży wikariuszy gwiazdka dla biednych dzieci, z których więcej niż 50 w ubrania, kapotki, pończochy, rękawiczki itp. zaopatrzonych zostało. Ta sama gazeta, choć ukazywała się przez niespełna 5 lat, przed świętami była zawsze pełna cudnych staropolszczyzną pisanych reklam. Jedna z nich głosiła, że za zaliczeniem pocztowym można dostać cukierki na choinkę w pudełku, które zawiera 440 sztuk łakoci zapakowanych w papierki o prześlicznych wzorach. Wystarczy napisać do Drezna… Inna głosiła, że od 1 grudnia w Kruszwicy u Romana Sępowskiego trwać będzie „wystawa gwiazdkowa”.

W starych kronikach strażackich, w gazetach regionalnych i specjalistycznych znajdujemy opisy mówiące o spotkaniach różnych środowisk w okresie przedświątecznym, jak i po świętach, a nawiązującym do przyjścia Bożej Dzieciny na świat. Świąteczne Wigilijne jednania miały miejsce na frontach I wojny światowej, kiedy to opłatkiem dzieliły się zwaśnione strony. Nie dziw, zatem, że szczególnie kultywowano ten zwyczaj w odrodzonej Polsce. Strzeleńscy strażacy, na kilka dni przed Wigilią spotykali się w restauracji tzw. „Parku Miejskiego” u swego komendanta druha Wiktora Piątkowskiego. Za sprawą sponsorów urządzano Wigilię Strażacką, na której podawano kiszkę z wody z kapustą kiszoną zasmażaną i bułkami. Do tego gorąca herbata oraz ciasto piernikowe i strucla makowa. Wspólnie przy specjalnie przygotowanej choince śpiewano kolędy. Wigilia u strażaków, jak również w innych organizacjach społecznych, była jednocześnie częścią działalności charytatywnej stowarzyszeń. Mianowicie obdarowywali oni swych bezrobotnych i ubogich druhów konkretnymi paczkami świątecznymi. Ich skład był różny, generalnie były to artykuły żywnościowe. Na przykład Młyn Parowy Zygmunta Jaśkowiaka, co roku darował kilka worków kaszy i mąki, majętności ziemskie żywiec, przerabiany u rzeźnika Lechowskiego na pyszne kiełbasy i pasztety. Organizowano loterie fantowe i przedstawienia teatralne kończone zabawami. Były to imprezy odpłatne, a uzyskany z nich zysk przeznaczano na wsparcie przedświąteczne dla potrzebujących.

W zwyczaju szkolnym podobne spotkania organizowano dla dzieci. W strzeleńskich szkołach od 1945 r. były to spotkania klasowe oraz tzw. gwiazdki dla ubogi dzieci. Zaś na wsiach w spotkaniach uczestniczyli również rodzice. Każde takie spotkanie miało w programie przedstawienie jasełkowe, lub teatralne nawiązujące do tradycji świątecznej oraz śpiewanie kolęd. Pięknie te zwyczaje opisane są w starych kronikach szkolnych, jednakże ich żywot kończy się z grudniem 1948 r. Spotkania wigilijne zostały zastąpione choinką noworoczną a tradycyjnych kujawsko-wielkopolskich Gwiazdorów zastąpiły Dziadki Mrozy – rodem z krainy dobrobytu socjalistycznego. Podobne noworoczne choinki organizowały związki zawodowe dla dzieci swych pracowników i choć wówczas również przychodziły Dziadki Mrozy, to i tak myśmy nazywali ich Gwiazdorami, a owe słynne „paczki” Gwiazdkami, przenosząc stare nazewnictwo domowe do życia publicznego.

Po 1989 r. w niektórych zakładach kultywowano i kultywuje się zwyczaj socjalnych „paczek” świątecznych. Ale on pomału zanika, choć jeszcze niektóre zakłady pracy podtrzymują go. Za to rozwinęło się wypłacanie tzw. „karpiówki” z funduszy socjalnych oraz wydawanie pracownikom bonów towarowych do realizacji w marketach i sklepach wielkopowierzchniowych. Do łaski powróciły spotkania opłatkowe urządzane szczególnie w okresie poświątecznym z udziałem osób duchownych. Swego rodzaju novum przyniosły też i czasy, w jakich przychodzi nam żyć. Od lat dziewięćdziesiątych zaprowadzono zwyczaj spotykania się władz miejskich z samotnymi i ubogimi mieszkańcami miasta i gminy. Corocznie Stołówka Gimnazjalna ze środków MGOPS przygotowuje piękne Wigilie. Na stoły trafiają wyśmienite staropolskie posiłki, którym towarzyszy łamanie się opłatkiem i wspólne spożywanie dań świątecznych, a do tego śpiewanie kolęd. Takie Wigilie przygotowywał zespół pracownic kierowany przez moją małżonkę.

Ale w tym wszystkim, co przeżywamy w Wigilię Narodzenia Pańskiego najważniejsze jest to, że staropolskie zwyczaje domowe, choć już nie w tak pełnym wymiarze, jak te naszych matek i babć, nadal są żywe i nie poddają się trendom współczesnym, że tak powiem uprzemysłowionym. Szczęść Wam Boże! Łamiący się z Wami opłatkiem

Marian Przybylski z żoną Lidką i ukochaną rodziną

Spacerkiem po Strzelnie - cz. 218 ul. Sportowa - cz. 6

noreply@blogger.com (Marian Przybylski) — Fri, 19 Dec 2025 08:36:00 +0000

Oj dawno, dawno bo grubo ponad pół roku temu, a dokładniej, 1 czerwca 2025 roku ostatni raz spacerowaliśmy razem ulicą Sportową. Opowieści nie dokończyłem, a przecież pozostała do przybliżenia historia, która tak po prawdzie mogłaby się stać podwaliną pod nową książkę - monografię o naszej strzeleńskiej, wielce zasłużonej dla miasta i regionu Ochotniczej Straży Pożarnej. Zatem czas, by chociaż w skrócie opowiedzieć Wam o tych, którzy z oddaniem walczyli i walczą o nasze mienie, nasze zdrowie, ratując nas z pożarów, wypadków drogowych i dziesiątek innych zdarzeń losowych. Niech ta opowieść stanie się naszym wspólnym podziękowaniem za 125 lat służby strzeleńskiemu społeczeństwu. Przypomnę, że 27 września minęła właśnie taka rocznica.

OSP Strzelno - cz. 1 (1900-1919)

Idea niesienia pomocy bliźniemu na skutek nieszczęścia pożaru sięga czasów najodleglejszych. Ludzkość nie zna wypadków by człowiek przyglądał się spokojnie jak żywioł trawi dobytek szeroko pojętemu sąsiadowi. W obszarze współczesnych granic naszej gminy pierwsza Ochotnicza Straż Pożarna powstała w 1900 roku w Strzelnie. Drugą pod względem stażu jest OSP we Wronowach, która powstała 9 czerwca 1926 roku. Nie znaczy to, że wcześniej nie było zorganizowanej pomocy w gaszeniu pożarów. Otóż, już od średniowiecza istniał obowiązek delegowania, co najmniej jednego dorosłego domownika, zaopatrzonego w wiadro do gaszenia pożarów, które w okresie zabudowy drewnianej bardzo często wybuchały po wsiach, jak i w samym Strzelnie. Przepisy przeciwpożarowe zawarte były w przywilejach miejskich, a w XIX w. w ordynacjach miejskich. Według obowiązujących rozporządzeń policyjnych na mieszkańcach spoczywał obowiązek świadczenia pomocy w razie pożarów. Była to forma tzw. przymusowej straży pożarnej, która wyznaczała do tego świadczenia mężczyzn od 17 do 60 roku życia (później od 18 do 50) oraz dostarczania koni do sikawek i beczkowozów, według harmonogramu ustalonego przez burmistrza i za stosownym wynagrodzeniem. W mieście to on odpowiadał za prowadzenie sprawnych akcji gaśniczych.

Opis pewnego zdarzenia z udziałem zespołu gaśniczego znajdujemy w „Nadgoplaninie”, a który odnotowany został w numerze 60 z 31 lipca 1889 roku. Czytamy w zawartej w nim relacji, iż: ...z piątku na sobotę sikawka miejska pędząc ulicami miasta do pożaru, jaki wybuchł w zabudowaniach rzeźnika Krischa, potrąciła obywatela p. Giesego. Woźnica kierujący sikawką nie winien temu, gdyż noc była ciemna. Potrącony Eduard Giese był właścicielem browaru zlokalizowanego przy końcu ulicy Inowrocławskiej, natomiast pogorzelec Krisch był Żydem, rzeźnikiem, właścicielem nieruchomości przy ul. Świętego Ducha, pod współczesnym numerem 16.

Sikawka model z 1904 r.

O tym, że pożary w II połowie XIX w. nie należały do rzadkich wypadków potwierdzają informacje prasowe i statystyki o tychże zdarzeniach prowadzone przez starostwo. W latach 1887/1888 było w powiecie strzeleńskim 28 pożarów za które Towarzystwo Prowincjonalne Ogniowe wypłaciło 35 tys. marek. Najwyższą kwotę odszkodowania odebrał gospodarz Siudziński w Młynach - 2 400 marek. Na przykład 16 stycznia 1889 roku wieczorem spłonęła w Stodołach sołtysowi Pechtoldowi stodoła z wszystkimi zapasami. Jakim sposobem ogień powstał, nie zdołano ustalić. W kilka dni później 26 stycznia prasa informowała o podłożeniu ognia: W czwartek wieczorem spalił się stodoła napełniona zbożem sołtysowi Kerthowi w Ciencisku... 12 lutego 1889 r. kolejna informacja, tym razem z Młynów: W piątek 8 lutego o godz. 11 wieczórem wybuchł pożar u gospodarza Głodka w Młynach. Spaliła się stodoła ze zbożem i zabudowania gospodarcze oraz dom należący do Amtu Młyny. Przyczyn ognia nie ustalono. I tych drastycznych i tragicznych w skutkach informacji było więcej, lecz nie sposób ich wszystkich w tym wątku wynotować. Niemalże co roku pożary wybuchały w okolicznych lasach, co leśnicy skrupulatnie odnotowywali w swojej ewidencji oraz donosząc o zdarzeniach Rejencji.

Pod wpływem starań ze strony Poznańskiego Prowincjonalnego Związek Straży Pożarnych założonego 18 października 1891 roku wydał minister spraw wewnętrznych pod datą 28 grudnia 1898 roku polecenie starostom powiatowym tworzenia ochotniczych i przymusowych straży pożarnych, o ile możności w każdej miejscowości. Skutkiem tego polecenia było zwołanie przez burmistrza Philipa Herrgotta na dzień 27 września 1900 roku w sali Medego zebrania założycielskiego Ochotniczej Straży Ogniowej Miasta Strzelna. Uchwalono przygotowane w języku polskim i niemieckim statutu - ustawy ochotniczej straży pożarnej miasta Strzelna, a spośród uczestników zebrania wyłoniony został zarząd, w składzie: Philipp Herrgott (burmistrz i dyrektor straży pożarnej), Carl Ritter junior (kierownik grupy strażaków), Władysław Wojciechowski (zastępca kierownika), Leo Lippmann (księgowy i sekretarz) oraz Heinrich Plagens (kierownik od sprzętu).

Pierwszym dyrektorem strzeleńskiej Ochotniczej Straży Ogniowej był Philipp Herrgott, który tę funkcję pełnił do czasu przejścia na emeryturę w 1912 roku. Po nim na czele strzeleńskich strażaków ochotników stanął członek magistratu Albert Morawietz. W tym samym czasie kierownikiem strażaków był Carl Ritter, a jego zastępcą Władysław Wojciechowski. Na przestrzenia 16 lat od 1900 do 1915 roku liczba członków wahała się pomiędzy 28 a 44. Spośród nich utworzone były dwa oddziały gaśnicze, którymi kolejno kierowali: pierwszym - Johannes Jablonka, Otto Lorusch i Johann Hoffmann; drugim - Otto Lorusch, Johann Hoffmann i Wincent Osiński. Łącznie przez szeregi przewinęło się wówczas 87 członków czynnych. Dysponowali oni od chwili powstania dwoma sikawkami, czterema żelaznymi beczkami przekazanymi im przez Magistrat oraz kompletami węży (50 m), drabin i prostym sprzętem gaśniczym - tłumicami i bosakami, siekierami oraz łopatami. Już na początku działalności Carl Ritter przekazał na cele Straży 500 marek, a na dalsze wyekwipowanie złożyli się „ofiarni obywatele” oraz Magistrat.

Pierwsza remiza straży pożarnej, jeszcze tej przymusowej zapewne mieściła się przy Magistracie, przy ul. Lipowej, co możemy wydedukować z opisu przejazdu sikawki do pożaru z 1889 roku, który wybuchł przy ul. Św. Ducha. Na nową remizę przyszło ochotnikom spod znaku czerwonego kura czekać ćwierć wieku. Jak odnotowano w sprawozdaniu jubileuszowym z okazji 30-lecia OSP Strzelno: - Straż swoją służbą strażacką zapisała się chlubnie w dziejach strażactwa. Trudno wymienić wszystkie pożary przeciętnych rozmiarów. Z wielkich zaś godzi się zanotować następujące: Rok 1906 - pożar mączkarni w Bronisławiu, gdzie przy pomocy jednej kompanii wojska straż pracowała bez przerwy trzy doby; Rok 1907 - groźny pożar tartaku w Strzelnie; Kilkakrotne pożary Państwowych Lasów Miradzkich; Rok 1910 - pożar gorzelni w Strzelnie; Rok 1911 - pożar cukrowni w Kruszwicy.

W maju 1912 roku na miejsce burmistrza Herrgotta kierownikiem Straży został druh A. [lbert] Morawietz. Pozostał on na tym stanowisku w okresie mobilizacji i wojny światowej. W tym czasie - między innymi - wybuchł poważny pożar zabudowań „Rolnika” w Strzelnie; jedna kobieta postradała wówczas życie.

Z innych pożarów jakie odnotowano w prasie, a które miały miejsce w Strzelnie zdarzyły się:

W 1909 roku - Strzelno. We wtorek spłonęła w Bielsku szkoła wraz z wszystkimi należącymi do niej zabudowaniami. („Postęp”, 1909, Nr 148).

W 1914 roku - Strzelno. Podczas ostatniej burzy pioruny spowodowały kilka poważnych pożarów. W Skalmierowicach uderzył piorun w dwór posiedziciela ziemskiego Działowskiego tak, że spłonął on zupełnie. W Annabergu (Bielsko Kolonia - Podbielsko) uderzył grom w stóg żyta posiedziciela Tonna, stóg spalił się kompletnie. Piorun uderzył dalej w dom mieszkalny posiedziciela Antoniego Mochalskiego z Bielska. Mieszkańcom udało się jednakże ogień ugasić - lipiec. („Postęp”, 1914 Nr 171).

W 1915 roku - Strzelno. W Strzelnie wybuchł ogień w mieszkaniu kapitalistki Ryszkiewiczowej, podobno wskutek nieostrożnego obejścia się ze świecą. Szkodę wyrządzoną obliczają na 3500 marek. Niestety w płomieniach zginęła także 82 letnia Ryszkiewiczowa. Znaleziono ją zwęgloną. („Gazeta Toruńska”, 1915, Nr 72).

CDN

Szkoła w Markowicach 1821-1919

noreply@blogger.com (Marian Przybylski) — Tue, 16 Dec 2025 08:47:00 +0000

Druga z kolei szkoła mieściła się w latach 1833-1913 w pomieszczeniach poklasztornych

Dzisiejsza szkoła w Markowicach to piękny obiekt z wyremontowanym w 2024 roku budynkiem szkolnym z małą salą gimnastyczną. Wybudowany on został w 1956 roku i uroczyście oddany do użytku 2 września. W 2023 roku przy szkole powstał piękny wielofunkcyjny kompleks sportowo-rekreacyjny. Sięgając do zasobów Archiwum Państwowego w Bydgoszczy oraz do dziejów Markowic w opracowaniu Clausa von Heydebrecka odtworzyłem funkcjonowanie szkoły w Markowicach w latach 1821-1919. Oto i one:

Do czasów rozbiorów szkolnictwo na wsi polskiej pozostawało w rękach Kościoła. Dekrety synodalne wielokrotnie podkreślały, że przy każdym kościele parafialnym powinna znajdować się szkoła. Niestety, w wypadku parafialnego dla Markowic Ludziska, taka szkoła nie funkcjonowała. Dopiero w 1821 roku dowiadujemy się o pierwszych poczynaniach w zakresie edukacji dzieci w Markowicach. W tym czasie starosta powiatu inowrocławskiego doniósł Rejencji w Bydgoszczy, że dzierżawca Markowic, Antoni von Preuss, założył szkołę. Była to Katolicka Szkoła Elementarna (Szkoła Ludowa), która koncentrowała się na nauce religii, moralności i podstawowej nauce (czytanie, pisanie, arytmetyka), stanowiła ważny element tożsamości i przetrwania polskiej kultury, mimo późniejszych nacisków germanizacyjnych. Przekazał on na ten cel budynek i na własny koszt wyposażył go w stoły, ławy i tablice. Nauczycielem został starszy mężczyzna, który niegdyś był organistą w katedrze we Włocławku, a następnie prywatnym nauczycielem w różnych dworach ziemiańskich. Oprócz bezpłatnego zakwaterowania otrzymywał on pensję w wysokości 40 talarów i 20,5 buszla zboża. Preuss, który okazywał wielki entuzjazm dla szkoły i nie tylko często uczęszczał na lekcje, ale także pozwalał na udział w nich swoim dzieciom, wkrótce zdołał przekonać mieszkańców do partycypowania w kosztach prowadzenia szkoły.

Na spotkaniu, które odbyło się 27 września 1821 roku, 16 rolników, 6 półrolników, 5 chałupników, 9 parobków, 2 pasterzy, młynarz i kowal zobowiązali się do płacenia po jednym talarze rocznie na utrzymanie szkoły oraz dostarczanie łącznie 12 buszli żyta, 5 buszli jęczmienia, 3 buszli grochu i 112 buszli rzepy. Każdy z rolników miał również zasadzić połowę grządki ziemniaków dla nauczyciela. Administrator powiatu dodał w swoim sprawozdaniu z 29 października 1821 roku, że szkoła w Markowicach wkrótce stanie się jedną z najlepszych szkół wiejskich w powiecie i wyraził nadzieję, że sześć sąsiednich wiosek dołączy do szkoły. Władze z wielkim entuzjazmem podchodzili do markowickiej placówki edukacyjnej.

Już 9 listopada starostwo informowało, że wsie Niemojewko, Krusza Duchowna, Górki, Żerniki, Żegotki i Bożejewice wyraziły chęć przystąpieniu do szkoły markowickiej, a ich zobowiązania miały zostać wkrótce na stałe ustanowione. Starostwo wystąpiło również do władz kościelnych, aby uzyskać w klasztorze pomieszczenie na salę lekcyjną, co zostało obiecane. Jednakże z kolejnego sprawozdania starosty z 21 kwietnia 1822 roku dowiadujemy się, że stary nauczyciel całkowicie oślepł i wyjechał do Polski, a szkoła została zamknięta. W odpowiedzi z rejencji bydgoskiej urzędnicy wyrazili zdziwienie szybko słabnącym entuzjazmem i zażądali, aby starosta zajął się tą sprawą energiczniej. W tym czasie wystąpił poważny kryzys rolny, w związku z czym starosta odpowiedział, że sami rolnicy nie mają z czego żyć i nie mogą wywiązać się ze swoich zobowiązań. w 1827 roku zmarł Antoni von Preuss i dopiero w 1829 roku mieszkańcy Markowic, Wymysłowic, Gaju i Niemojewka zostali zobowiązani do partycypowania w kosztach wynagrodzenia nauczyciela. Mieli płacić corocznie:

1 duży gospodarz w Markowicach z 36 buszlami zasiewu = 3 talary
10 gospodarzy z 24 buszlami zasiewu każdy, po 2 talary każdy = 20 talarów
8 karczmarzy z 12 buszlami zasiewu każdy, po 1 talar każdy = 8 talarów
7 chałupników z 10 buszlami zasiewu każdy, po 10 srebrnych groszy każdy = 2 talary i 10 sg.
24 parobków i lokatorzy, po 5 sg. każdy = 4 talary
4 pasterzy i jeden karczmarz, po 1 talar każdy = 5 talarów
2 kowali w Markowicach i Niemojewku, po 15 groszy każdy = 1 talar
Razem. 43 talary 10 srebrnych groszy

Biskup włocławski przeznaczył po 30 talarów z funduszy kasowanego klasztoru karmelitów dla nauczyciela i organisty, pod warunkiem, że oba stanowiska będzie mogła obsadzić jedna i ta sama osoba. W ramach uregulowania stosunków dworsko-chłopskich nauczycielowi przydzielono również cztery morgi ziemi - dwa folwarczne i dwa chłopskie - które zostały tymczasowo wydzierżawione. Seminarium nauczycielskie w Poznaniu na razie nie miało jednak odpowiednich kandydatów. Utworzenie mieszkania i sali lekcyjnej dla szkoły również nastręczało pewne trudności. Proboszcz z Ludziska zobowiązał się do zapewnienia i umeblowania pomieszczeń w klasztorze, na co dozór szkolny wyasygnowała 100 talarów w dwóch ratach. Do marca 1833 roku nic jednak nie zrobiono, a starosta powiatowy musiał interweniować, aby zmusić proboszcza do wypełnienia jego obowiązków. Dopiero w 1838 roku organista Mikulski, zatrudniony w Markowicach od dwóch lat, mógł rozpocząć nauczanie.

Jego dochód wynosił 35 talarów i 20 groszy z tytułu stanowiska organisty i nauczyciela (wliczając w to wartość dwóch mórg ziemi) oraz 89 talarów i 10 groszy (wliczając w to cztery morgi ziemi i dziesięć wiązek drewna) oraz parafia płaciła 30 talarów.

Mikulski sprawował urząd do 1855 roku. Jednak jego osiągnięcia wydawały się raczej mierne, ponieważ sprawozdania z przeprowadzonych przez niego egzaminów były niepochlebne. Często zgłaszano również nieregularne uczęszczanie do szkoły. Tymczasem nauczyciel skarżył się, że zobowiązani nie płacą mu uzgodnionych opłat. Niemniej jednak postęp był niezaprzeczalny, ponieważ już w 1858 roku obaj członkowie dozoru szkolnego potrafili się podpisać. Mikulski, wielokrotnie był karany za rażące zaniedbanie obowiązków, ostatecznie dobrowolnie zrezygnował ze stanowiska. Starosta Hugo von Wilamowitz-Möllendorf, który kierował powiatem inowrocławskim w latach 1867–1876, wykazywał szczególne zainteresowanie lokalną szkołą. Nauczycielem był wówczas Paweł Klókowski z uposażeniem197 talarów. Do szkoły chodziło 45 dzieci, w tym 38 polskich i 7 niemieckich. W szkole nauczano w obu językach. Już w pierwszym roku urzędowania Wilamowitz-Möllendorfa zapewnił on na krótko zatrudnienie drugiej siły. Była nią żona nauczyciela, której wypłacano pensję w wysokości 12 talarów.

W 1868 roku nauczyciel w Markowicach był uposażony pensją w wysokości 279 marek, w 1872 roku zrosła ona do 315 marek, a w 1875 roku do 465 marek. Zapewniono mu również 17 buszli żyta i 60 marek na zakup drewna. Ponieważ czesne wzrosło w międzyczasie do 4 talarów i 7 fenigów dla rolników oraz 3 talarów i 9 groszy i 5 fenigów dla półrolników, rząd przyznawał od 1873 roku roczną dotację w wysokości 261 marek. Starosta starał się również o lepsze warunki lokalowe dla szkoły i nauczyciela, w tym o utworzenie drugiej klasy i zatrudnienie drugiego nauczyciela, ponieważ pomieszczenia w starym klasztorze, których utrzymaniem zajmował się proboszcz, były w bardzo złym stanie. Jednakże jego przedsięwzięcie nie powiodło się, mimo że sama Rejencja uznała potrzebę budowy nowego budynku i zatrudnienia drugiego nauczyciela.

W 1875 roku, z powodu braku funduszy, Rejencja zaprzestała dotychczasowych subwencji państwowych, co pociągnęło za sobą konieczność sześciokrotnego podniesienia opłat szkolnych. Doprowadziło to do ożywionych sporów z radą okręgową, która po kilku bezskutecznych apelacjach wniosła skargę do prezesa Rejencji. Głównym celem tego przedsięwzięcia było obalenie twierdzenia Rejencji, że kierownicy szkół mogliby z łatwością pozyskiwać 100% podatków gruntowych, budowlanych i klasowych na rzecz szkoły. Ziemie rolników zostały sklasyfikowane w trzech najwyższych kategoriach gruntów, ale wszyscy właściciele, z wyjątkiem dwóch, byli mocno zadłużeni. Za początkowo wysokim kredytem hipotecznym w wysokości 6% zaciągniętym przez towarzystwo kredytów gruntowych, niezmiennie kryły się pożyczki w wysokości od 8 do 10%, a oprócz renty z banku hipotecznego zarejestrowano również renty dożywotnie. Raport kończył się słowami: Procedura niedawno przyjęta przez rząd, uzależniająca przyznawanie subwencji państwowych stowarzyszeniom szkolnym od wysokości wszystkich bezpośrednich podatków państwowych i wymagająca, aby 100% tych podatków było pobierane z podatków gminnych, nie tylko prowadzi do poważnych trudności, ale także poważnie zagraża istnieniu klasy drobnych właścicieli ziemskich, klasy samoistnej. Klasa ta leży w interesie państwa, gminy i gospodarki ogółu, i wymaga tu szczególnej troski i wsparcia. Na krótko przed odejściem, 1 lutego 1876 roku starosta z satysfakcją przyjął zatwierdzenie kontynuacji przyznawania istniejących subwencji państwowych.

Budynek szkolny wystawiony w 1913 roku

Mimo pilnej potrzeby nie pobudowano nowej szkoły, a drugi nauczyciel zatrudniony został dopiero w 1897 roku, mimo że liczba dzieci wzrosła już do 147 w 1893 roku. Długo oczekiwany nowy budynek ostatecznie wzniesiono w 1913 roku na ziemi nabytej od właściciela majątku Markowice Clausa von Heydebrecka. Koszty budowy wyniosły 29 900 marek, z czego 4300 marek to nieodpłatna praca i usługi związane z wykorzystaniem zwierząt, świadczone przez właściciela majątku Markowice i społeczność szkolną. Państwo przyznało dotację w wysokości 24 600 marek, a pozostałą kwotę oraz koszty wyposażenia wnętrz, wynoszące łącznie 2 150 marek, społeczność szkolna pokryła z pożyczki. Nowa szkoła była gotowa do użytku 1 stycznia 1914 roku. Atrakcyjny nowy budynek, z jasnymi, przestronnymi salami lekcyjnymi i przyjemnymi mieszkaniami dla nauczycieli, stanowił z pewnością znaczną poprawę, ale również znaczne obciążenie dla społeczności szkolnej.

Koszty utrzymania szkół odgrywały znaczącą rolę na obszarach wiejskich. Warto zobrazować to na konkretnym przykładem. Jak wiadomo, dawne stowarzyszenia szkolne działające na podstawie ogólnego prawa wiejskiego nadal istniały w prowincji poznańskiej. Koszty utrzymania szkół nie były pokrywane przez lokalne gminy, lecz przez głowy rodzin każdego wyznania, zrzeszone w stowarzyszeniu szkolnym, w formie specjalnych składek szkolnych. Zgodnie z budżetem na lata 1913-1919, na utrzymanie szkoły w Markowicach, do której uczęszcza 150 dzieci z Markowic majątku i wsi oraz Niemojewka, potrzeba było łącznie 4800 marek. Z tej kwoty państwo zapewniało 1200 marek w formie subwencji ustawowej i 1 400 marek w formie dotacji nadzwyczajnej. Chociaż państwo pokrywa w ten sposób ponad połowę kosztów, to i tak stowarzyszenie szkolne musiało zebrać 2 200 marek. W Markowicach na jednego ucznia wydano rocznie sumę 32 marki.

Sobieski - Marysieńka, Mątwy, Markowice, Nożyczyn

noreply@blogger.com (Marian Przybylski) — Sat, 13 Dec 2025 08:27:00 +0000

Wydarzeniem godnym przywołania był pobyt Jana Sobieskiego w Nożyczynie, a konkretnie w obozie w Nożyczynie nad Jeziorem Gopło. Stało się to 3 dni po bratobójczej bitwie pod Mątwami, w której wojska króla Jana Kazimierza poniosły sromotną klęskę z rąk rokoszan Jerzego Lubomirskiego. Stąd 17 lipca wysłał dwa listy do swojej żony Marysieńki - Marii Kazimiery z domu de La Grange d’Arquien. Pierwszy list sygnowany opisem Obóz w Nożyczynie, 17 lipca (Sobota) 1666 roku napisał dopołudnia i w nim poinformował swoją ukochaną - uzupełniając treści listu z 14 lipca napisanego pod Mątwami, m.in. o tym, że …ciało - jej przyjaciela - nieboszczyka St. Germain znaleziono w błocie nazajutrz, który w samej głowie miał więcej razów, niżeli piętnaście. Pochowano go mila od tego miejsca, w kościele u Karmelitów przy cudownym obrazie Najświętszej Panny (w Markowicach - MP)…

Drugi list, po otrzymaniu poczty tego samego dnia z Warszawy, napisał wieczorem o godz. 11:00, w którym błagał małżonkę o schronienie się przed rokoszanami Lubomirskiego, poza Warszawą, pisząc: Jedyne duszy i serca pociechy, najśliczniejsza Marysieńko! - P. Karwowski, którego Waszeć znasz, moja Panno, bieży o dwu koń do Warszawy; przez którego ostrzega Król Jegomość Królową Jejmość, i mnie toż uczynić rozkazał, abyście Waszmoście nieodwłócząc, ani faisant brave - udawać odważne, przeprowadziły się do Zamku: bo są pewne przestrogi, że tamci ludzie chcą Warszawie jaką złość wyrządzić. Trzeba się tedy obawiać, żeby albo przedmieścia nie zapalili, albo żeby jakiej w nocy nie uczynili surprise - niespodzianki.

W dalszym ciągu tegoż listu dowiadujemy się o tutejszych lasach, opisanych przez Sobieskiego jako - to wielkich borach i przeprawach. Zapewne na uwadze miał nieistniejący już dzisiaj kompleks leśny rozciągający się od Rzeszynka po Skulsk, czyli lasy starościńskie i nożyczyńskie i dalej ciągnące się aż po Włocławek. Ówczesny Nożyczyn otaczały lasy, z których te leżące po stronie zachodniej należały do majątku, a te po stronie wschodniej i południowej do starostów kruszwickich. Był lipiec i w polach dojrzewało zboże, zatem obóz Sobieskiego i jego blisko 500 żołnierzy mógł tylko i wyłącznie znajdować się w lesie. Tak ukryte obozowisko miało większe szanse do ewakuacji, w razie, gdyby dopadły ich wojska rokoszan. Raptem obozowali oni tutaj od 16 do 18 lipca, o czym dowiadujemy się z cytowanych listów. Kolejnym miejscem ich postoju na trasie do Warszawy był Ślesin.

Po krwawych wojnach z Turkami, Tatarami, Moskwą i Kozakami, tuż po wyniszczającym potopie szwedzkim polska szlachta zafundowała Rzeczpospolitej wojnę domową. Jej najkrwawszym, a zarazem najbardziej wstydliwym w naszych dziejach epizodem była bitwa pod Mątwami 13 lipca 1666 roku. Do dziś uznaje się ją za najczarniejsze wydarzenie w naszej historii.

Pod Mątwami formalnie zwyciężył Jerzy Lubomirski, jednak w rzeczywistości przegrała Rzeczpospolita szlachecka. Z polskich rąk zginęło wielu doświadczonych w bojach i zasłużonych żołnierzy - m.in. żołnierze zmarłego wcześniej Stefana Czarnieckiego, zahartowani w walkach w Polsce, Danii i na Ukrainie. Tych ludzi zabrakło, gdy trzeba było znów bronić ojczyzny. Rokosz skutecznie zastopował też plan reform oraz wzmocnienia instytucjonalnego kraju – tak potrzebnego w państwie nękanym przez ponad półwiecze wojnami. Z relacji samego Sobieskiego, który cudem uniknął śmierci wynika, że konfederaci dopuścili się okrutnej zbrodni. Obiecali darowanie życia tym, którzy się poddadzą, lecz w rzeczywistości zabijali jeńców w okrutny sposób, rąbiąc szablami. Nie starczyło litości dla „panów braci”.

Dawno temu w Przyjezierzu - cz. 1

noreply@blogger.com (Marian Przybylski) — Thu, 11 Dec 2025 16:08:00 +0000

Przyjezierze końcówka lat 60. XX w. pocztówka

Ostatnie półrocze spędziłem nad wznowieniem opowieści o Lasach Miradzkich - a tak po prawdzie, nad pisaniem nowej książki. Od pierwszego wydania minęło 12 lat. W międzyczasie w wyniku licznych kwerend - przy okazji pisania kolejnych książek - zebrałem tak ogromny materiał, że jak to mówią klasycy, klękajcie narody. Poprzedni „maszynopis” liczył 224 strony, natomiast ten obecnie skończony to 474 strony - uff! Od wczoraj mam pełen luzik i gdyby nie ta „rwa” ruszyłbym w przysłowiową Polskę. Codzienna rehabilitacja - gimnastyka poprawia nieco mój stan, ale to chyba jeszcze potrwa… A póki co - nie mogąc przemierzać ulic, ni pól i lasów siedzę i uzupełniam zaniedbania w prowadzeniu bloga. Dzisiaj na zachętę sięgnięcia po książkę, która ukaże się w połowie przyszłego roku zamieszczam fragmenty opracowania o Przyjezierzu - byłej enklawie Lasów Miradzkich, która do 1990 roku znajdowała się we władaniu Nadleśnictwa Miradz.

Przyjezierze lata 30. XX w.

W podziale administracyjnym od 1836 roku obszar Lasów Miradzkich wraz z późniejszym Przyjezierzem znajdował się w tzw. Dystrykcie Strzelno, a od 1866 roku w tzw. Obwodzie Policyjnym, czyli Komisariacie Obwodowym Strzelno Południe. Po reformie administracyjnej od 1928 roku do 1954 roku Przyjezierze wchodziło w skład Gminy Strzelno-Południe. Jakby tego nie nazwać, cały ten czas Przyjezierze związane było ze Strzelnem. Powstanie w 1954 roku Gromadzkich Rad Narodowych sprawiło, że Letnisko zostało przypisane do GRN w Wójcinie. Ten stan rzeczy trwał do 1972 roku, to jest do czasu powstania gmin wiejskich, miejskich i miejsko-wiejskich. Wówczas to Przyjezierze administracyjnie znalazło się granicach Gminy Jeziora Wielkie - Gminnej Rady Narodowej w Jeziorach Wielkich. Na krótko, część wschodnia Letniska znalazła się w granicach Miasta i Gminy Strzelni, a było to w latach 1993-2022 - po tzw. komunalizacji.

Przyjezierze lata 30. XX w. W tle po prawej skocznia do wody, a na dolnym zdjęciu w tle restauracja letnia i kabiny do przebierania

A teraz nieco historii, która absolutnie nie wyczerpuje tematu książkowego, a jedynie sygnalizuje, niczym sygnalista obwieszczający początek polowania. A zatem, już na początek z grubej rury. By uświadomić wszystkim, że leśnicy z Miradza blisko100 lat wcześniej niż współczesne władze udostępnili lasy społeczeństwu podam oto taki przykład z 1937 roku. A oto i on - W 1937 roku nadleśniczy Alojzy Cysewski życzył harcerstwu, by lasy były dla niego oazą wypoczynku i domem gościnnym. Tymi słowami potwierdził, iż udostępniano społeczeństwu m.in. lasy wokół letniska Przyjezierze w celach rekreacyjno-wypoczynkowych i zdrowotnych. To leśnicy z Miradza od lat 30. XX w. wydzierżawiali tereny wokół plaży w Przyjezierzu do celów już wymienionych. Czyli, koncepcja wyodrębnienia takiej kategorii jak las społeczny wokół miast z naciskiem na rekreację, edukację, zdrowie, która została formalnie wprowadzona Zarządzeniem nr 58 Dyrektora Generalnego Lasów Państwowych z 5 lipca 2022 roku, wymyślona została długo wcześniej i od tamtych zamierzchłych czasów kontynuowana jest przez miradzkich leśników - z przerwą na czas wojenny - nieprzerywalnie do dzisiaj.

Harcerze strzeleńscy w drodze do Przyjezierza na drodze "Gajowianka" - 1947 r.

O tym, że harcerze, nie tylko strzeleńscy, upodobali sobie Lasy Miradzkie na miejsce organizacji obozów i biwaków, a przy tym odkryli uroki tego zakątka Lasów Miradzkich było wiadomym od dawien dawna, można rzec, że od początku istnienia skautingu na Kujawach. Tym magnesem, który przyciągał druhny i druhów już w okresie międzywojennym w leśne ostępy było właśnie Przyjezierze - jezioro z klarowną i czyściutką wodą oraz ów las pachnący z pięknym drzewostanem sosnowo-dębowym.

Przyjezierze lata 30. XX w.

Nazwa miejscowa Przyjezierze zaczęła funkcjonować od 27 czerwca1919 roku i przypisana była do leśnictwa, a następnie do kąpieliska nad odnogą wschodnią Jeziora Ostrowskiego. Została ona oficjalnie utrwalona z chwilą opublikowania Rozporządzenia Nr 382 z dnia 14 lipca 1920 roku Ministra byłej Dzielnicy Pruskiej w sprawie ustanowienia nazw miejscowości powiatu strzelińskiego. Wcześniej tj. od połowy XIX w. było tutaj leśnictwo Seewald, w sąsiedztwie którego znajdowało się drugie siedlisko jednozagrodowe noszące starą pruską nazwę Wiesenhaus - Dom Łąkowego, czyli konserwatora kanału Ostrowo-Gopło i gospodarstwa łąkowego. Pod tymi samymi datami nazwę Wiesenhaus zmieniono na borostwo (podleśnictwo) Międzybór.

Początki Przyjezierza jako letniska sięgają połowy lat 20. XX w., kiedy to modne stało się wypoczywanie nad wodą i zażywanie kąpieli. Pionierami w odkrywaniu walorów wypoczynkowych tego zakątka Lasów Miradzkich byli harcerze strzeleńscy, którzy jako pierwsi zaczęli organizować nad jeziorem biwaki i obozy. Do wzrostu zainteresowania się mieszkańców Strzelna kąpieliskiem przyczyniła się szczególnie zbiorowa komunikacja autobusowa. Właściciele autobusów na własną rękę zaczęli organizować wyjazdy nad jezioro do Przyjezierza. W 1927 roku nauczyciel Antoni Lubik ze Sławska Małego jako pierwszy dał opis jeziora i otaczających go lasów w swojej książeczce Geografja powiatu strzelińskiego. Dzisiaj można rzec, że była to swoista reklama i zachęta do korzystaniu z walorów tego miejsca: - Najpiękniej jest w lesie. Sosny, zdrowe, silne, wyrastają z dywanu mchu i jagód, szepczą sobie nieznane nam wieści, a w gałęziach ich ptactwo różnorodne śpiewa swe pieśni miłosne. Uroczy widok przedstawia jezioro Ostrowskie, leżące zupełnie w lesie: Woda spokojna, błękitna, a na brzegach piętrzy się stary las, tylko niekiedy przerywa fale kaczka dzika lub czubaty nurek; cisza, spokój wielki. Jest to zakątek mało znany, ale bez wątpienia należy do najpiękniejszych w Wielkopolsce. Latem zjeżdżają dotąd licznie obywatelstwo ze Strzelna.

Być może za sprawą Antoniego Lubika i jego publikacji trafił tutaj w 1937 roku znakomity poznański botanik, pracownik naukowy Uniwersytetu Poznańskiego dr Witold Kulesza, który na plaży od strony Przyjezierza, wpadł w konsternację i zachwyt widokiem, jaki jego oczom się zjawił. Wówczas to napisał: - Całkowicie ujęte w panoramę przepięknych lasów, stąd pod względem krajobrazowym bez porównania piękniejsze od dostojnego, ale mało urozmaiconego Gopła, godne zaiste stanąć obok Góreckiego Jeziora pod Poznaniem, lub obok Świtezi nowogródzkiej, którą nawet trochę przypomina pasmem oczeretów i czystością wody.

Przyjezierze 1949 r.

W 1936 roku na łamach inowrocławskiego „Piasta” napisano: - Piękna i malownicza jest okolica Strzelna, obfitująca w lasy i jeziora. Do najpiękniejszych należy Jezioro Ostrowskie, otoczone lasem z piękną plażą w Przyjezierzu. Z kolei w gazecie „Pałuczanin”, w tym samym czasie odnotowano: - W lasach państwowych na południu powiatu mogileńskiego jest piękne jezioro, zwane Przyjezierze, które bierze nazwę od leśniczówki. Kilka lat temu nie myślał nikt aby w Przyjezierzu było można wypocząć po dniach codziennej pracy, a dziś, w niedzielę a nawet w dni powszednie słychać w Przyjezierzu odgłosy syren samochodowych, dźwięki „koni stalowych”, i turkot eleganckich powózek. Dużo ludzi spieszy do cichych ustroni, aby zapomnieć o troskach dnia codziennego, aby płuca spragnione czystego powietrza, napoić wonią żywiczną. 4 lata mijają, jak wydzierżawiono plażę „Przyjezierze” i pobudowano salę restauracyjną, salę do tańca, kabiny i skocznię 3 piętrową.

Obywatelstwo miasta Strzelna tęskniło dawniej do wody, to też obecnie jeździ chętnie do odległego o 18 km Przyjezierza. W czasie wakacji letnich przyjeżdża tutaj bardzo dużo wycieczek z okolicy, jak i z odleglejszych stron, a mianowicie z Bydgoszczy, Inowrocławia, Pakości itd. Harcerze i harcerki oraz oddziały Przysposobienia Wojskowego i Wychowania Fizycznego rozkładają swe obozy w okolicznych lasach. Zjeżdżają także letnicy, wypocząć i pogawędzić, jeździć łodzią po gładkiej toni jeziora, posłuchać koncertu, potańczyć walczyka, tango, fokstrota lub polkę, potem zjeść smaczny obiad, znowu się pobawić, wykąpać się, w końcu wrócić do domów, przyrzekając spotkać się ponownie:

A w niedzielę po obiedzie
Autobusem się zajedzie,
Do samego Przyjezierza.
W Przyjezierzu się spotkamy
I na plażę się udamy -
Więc dziecino teraz pa!!!
Całusów 122.

Na zakończenie dopowiem, że od lat zbierałem materiały o „Przyju” - jak zwykliśmy nazywać Przyjezierze. Jest tego kilkadziesiąt stron, a esencja - wyciąg przedstawiający pełne dzieje Letniska znajdziecie już niebawem w obecnie przygotowywanych do druku dziejach Lasów Miradzkich.

Narodowe Święto Niepodległości

noreply@blogger.com (Marian Przybylski) — Mon, 10 Nov 2025 14:30:00 +0000

Na początek ciągle nurtujące nas pytanie - Jak powinniśmy ten dzień przeżywać? Odpowiedź: - Radośnie, świątecznie, uśmiechając się do siebie, pozdrawiając się, wyrażając indywidualnie nasz patriotyzm, a wspólnie śpiewając i oddając cześć wszystkim, którzy naszą niepodległość wywalczyli; uczestniczyć w mszach za Ojczyznę, koncertach, występach patriotycznych, słuchając mądrych słów, których treść przyda nam otuchy na nadchodzące dni, miesiące i lata.

Wielka Wojna - nazwana przez współczesnych I wojną światową – przyśpieszyła proces odzyskiwania niepodległości przez Polskę. Wybór 11 listopada za dzień świąteczny uzasadnić można zbiegiem wydarzeń w Polsce z zakończeniem I wojny światowej dzięki zawarciu rozejmu w Compiègne 11 listopada 1918 roku, pieczętującego ostateczną klęskę Niemiec. Dzień wcześniej przybył do Warszawy Józef Piłsudski. W tych dwóch dniach, 10 i 11 listopada 1918 roku, wolna część narodu polskiego uświadomiła sobie w pełni odzyskanie niepodległości, a nastrój głębokiego wzruszenia i entuzjazmu ogarnął wyzwolone obszary kraju.

Proces stopniowego odzyskiwania niepodległości wyznaczało kilka dat. 5 listopada 1916 roku został wydany akt gwarantujący powstanie Królestwa Polskiego, w bliżej nieokreślonych jeszcze granicach. 14 stycznia 1917 roku rozpoczęła działalności Tymczasowa Rada Stanu. 12 listopada 1917 roku nastąpiło przejęcie obowiązków głowy państwa przez Radę Regencyjną. 7 października 1918 roku została ogłoszona przez Radę Regencyjną niepodległość Polski. 25 października 1918 roku został powołany rząd Józefa Świeżyńskiego. Z 6 na 7 listopada 1918 roku powstał w Lublinie Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej z Ignacym Daszyńskim na czele. 10 listopada 1918 roku przyjechał do Warszawy Józef Piłsudski. 11 listopada 1918 roku nastąpiło przekazanie przez Radę Regencyjną władzy nad podległym jej wojskiem Józefowi Piłsudskiemu. Tego dnia, po pertraktacjach Brygadiera z Centralną Radą Żołnierską wojska niemieckie zaczęły wycofywać się z Królestwa Polskiego. W nocy rozbrojono również niemiecki garnizon stacjonujący w Warszawie. 14 listopada 1918 roku rozwiązała się Rada Regencyjna i przekazała swoje uprawnienia na rzecz Józefa Piłsudskiego. 19 listopada 1918 roku wojska niemieckie zakończyły wycofywanie się z Królestwa Polskiego. 22 listopada 1918 roku podpisany został dekret o podstawach ustrojowych państwa polskiego. 27 grudnia 1918 roku wybuchło Powstanie Wielkopolskie w Poznaniu. 2 stycznia 1919 roku w wyniku krwawych walk powstańczych wyzwolone zostało Strzelno.

Dzień 11 listopada ustanowiono Świętem Niepodległości dopiero ustawą z 23 kwietnia 1937 roku, czyli prawie 20 lat po odzyskaniu niepodległości. Do czasu wybuchu II wojny światowej święto obchodzono tylko dwa razy, w roku 1937 i 1938. W latach okupacji, podobnie jak i każde inne przejawy polskości, świętowanie 11 listopada było niemożliwe. W roku 1945 władze komunistyczne świętem państwowym uczyniły dzień 22 lipca. W czasach komunizmu wielokrotnie organizowane w całym kraju przez opozycję manifestacje patriotyczne były tego dnia tłumione. Święto zostało przywrócone przez Sejm ustawą z 15 lutego 1989 roku.

Stojąc przed Pomnikiem Bohaterów Narodowych - Powstańców Wielkopolskich, którzy swoje życie złożyli na Ołtarzu Ojczyzny oddajmy cześć naszym przodkom, dzięki którym możemy cieszyć się wolnością naszej Umiłowanej Ojczyzny, Rzeczypospolitej Polskiej.

Foto.: Heliodor Ruciński

Cmentarze niasta i gminy Strzelno cz. 2 - Zaduszki

noreply@blogger.com (Marian Przybylski) — Sun, 02 Nov 2025 07:00:00 +0000

Markowice cmentarz przykościelny, początek XX w.

Zaduszki

W odróżnieniu od dnia Wszystkich Świętych, w Zaduszki Kościół modli się za wszystkich zmarłych w intencji zbawienia dusz odbywających w czyśćcu pokutę. Zaduszki to również stary polski zwyczaj, którego korzenia doszukiwać się możemy w Dziadach pogańskich. W chrześcijaństwie zwyczaj ten zapoczątkował w 998 r. św. Odilon, opat z benedyktyńskiego Cluny, jako przeciwwagę dla starych zwyczajów pogańskich czczenia zmarłych. W Polsce tradycja Dnia Zadusznego sięga XII w. a końcem XV w. rozlała się na cały kraj. Tradycyjnie dzień ten obchodzimy następnego dnia po Wszystkich Świętych. Odwiedzamy cmentarze z grobami bliskich, zapalamy znicze, modlimy się i wspominamy zmarłych. Opowiadając o przodkach, niejako utrwalamy o nich pamięć w młodym pokoleniu.

W obrzędowości ludowej przetrwał jeszcze gdzieniegdzie zwyczaj karmienia dusz zmarłych, przybyłych w tym dniu z zaświatów na ziemie. W tym celu pozostawiano przez cały dzień na stole chleb z masłem lub cały obiad. Specjalnie wypiekanym chlebem dzielono się także z żebrakami modlącymi się na cmentarzach za dusze zmarłych. Ten chleb w zależności od regionu posiadał swoją nazwę np.: „Powałka”, „Petryczka”, „Zaduszka” lub „Chleb Umarłych”. Do obrzędów zadusznych w kościele katolickim należy także specjalna msza odprawiana w tym dniu, a zwana „pominkami”.

Listopadowe wypominki

Wypominki są jednym ze znaków naszej modlitewnej pamięci o zmarłych i ich tradycja sięga odległego X w. Wcześniej, modlitwa za zmarłych praktykowana była w Kościele już od II w., a od III wieku Kościół modli się za zmarłych w czasie Eucharystii. Z czasem przyjęła się też znana do dzisiaj praktyka odprawiania Mszy św. za zmarłych pokutujących w czyśćcu.

W liturgii eucharystycznej sprawowanej w starożytnym Kościele odczytywano tzw. dyptyki, na których chrześcijanie wypisywali imiona żyjących biskupów, ofiarodawców, dobrodziejów, ale także świętych męczenników i wyznawców, oraz wiernych zmarłych. Z biegiem lat dyptyki zastąpiono wspomnieniami - specjalnym nabożeństwem za zmarłych, podczas którego wyczytywana jest lista imion i nazwisk zmarłych osób, które wierni chcą w modlitwie polecać Bogu. Wypisywane są one na kartkach i wraz z dobrowolną ofiarą przynoszone są do parafialnej kancelarii. Następnie sporządza się listę nazwisk zmarłych, którą kapłan odczytuje podczas nabożeństwa, wzywając zebranych do modlitwy w ich intencji. Najczęściej wierni odmawiają w intencji zmarłych dziesiątkę różańca lub tradycyjną modlitwę Wieczny odpoczynek.

Wypominki często funkcjonują w dwojakiej odmianie jako listopadowe - gdy imię zmarłego wyczytuje się podczas listopadowego nabożeństwa za zmarłych oraz roczne - gdy zmarłych wspomina się przez cały rok, w każdą niedzielę przed Mszą św.

Ciechrz destrukty z nieistniejącego cmentarza ewangelickiego

Ciencisko, miejsce straceń...

Ciencisko cmentarz ewangelicki

Gniezno Akropol Bohaterów - cmentarz św. św. Piotra i Pawła

Jeziorki

Kopce

Kurzebiela

Markowice

Ostrowo

Ostrowo cmentarz ewangelicki przy drodze do leśniczówki

Rzadkwin

Stodoły

Stodoły cmentarz przykościelny

Stodoły cmentarz ewangelicki

Stodólno cmentarz ewangelicki

Sławsko Dolne cmentarz ewangelicki

Łąkie cmentarz ewangelicki

Foto.: Mikołaj Kulpa, Klaus Manthey, Heliodor Ruciński, karty ewidencji zabytków PKZ, archiwum bloga

Cmentarze miasta i gminy Strzelno - Wszystkich Świętych cz. 1

noreply@blogger.com (Marian Przybylski) — Sat, 01 Nov 2025 08:00:00 +0000

Uroczystość Wszystkich Świętych w Kościele to wspomnienie wszystkich zmarłych, którzy osiągnęli stan zbawienia i są już w niebie. To święto przypomina o powszechnym powołaniu do świętości. Każdy z wierzących, niezależnie od obranej przez siebie drogi życia: małżeństwa, kapłaństwa, życia konsekrowanego czy samotności, jest powołany do świętości. Bóg powołuje do świętości wszystkich, dlatego każdemu wierzącemu pomaga swą łaską. Każdy otrzymał dar zbawienia, bo Jezus Chrystus złożył ofiarę za wszystkich ludzi. Od każdego z nas jednak zależy, w jakim stopniu przyjmie od Boga dar świętości.

Wspomnienie wszystkich świętych ma źródło w kulcie męczenników. W rocznicę śmierci, która dla chrześcijan jest dniem narodzin dla nieba, odprawiano na grobach męczenników Eucharystię i czytano opisy męczeństwa. Początki uroczystości Wszystkich Świętych sięgają IV w. W Antiochii czczono wtedy pamięć o wielu bezimiennych męczennikach, których wspominano w niedzielę po Zesłaniu Ducha Świętego. W Rzymie w VII w. papież Bonifacy IV poświecił dawny Panteon i uczynił go kościołem ku czci Bogurodzicy oraz wszystkich męczenników. Polecił przy tej okazji umieścić tam kamienie przywiezione z katakumb chrześcijańskich męczenników.

Z rocznicą tych wydarzeń związane było rzymskie święto Wszystkich Świętych. Czczono wtedy jedynie Maryję i męczenników. W późniejszych wiekach dołączono kult „wszystkich doskonałych Sprawiedliwych”. Obchody przeniesiono z 13 maja na 1 listopada. Powodem były prawdopodobnie trudności z wyżywieniem rzesz pielgrzymów przybywających do Rzymu na wiosnę. Listopadowa data była już znana w Irlandii oraz Anglii, a od VIII w. święto to rozprzestrzeniło się w całej chrześcijańskiej Europie. Po ostatniej reformie liturgii teologowie podkreślają, że uroczystość Wszystkich Świętych obejmuje nie tylko świętych beatyfikowanych czy kanonizowanych, ale wszystkich zmarłych, którzy osiągnęli doskonałość, a zatem także zmarłych krewnych i przyjaciół.

Na długo przed 1 listopada przygotowujemy się do wspólnego spędzenia tego dnia w gronie rodzinnym, zarówno na cmentarzach, jak i w zaciszu domowym. Na cmentarzach wspominamy najbliższych oraz przywołujemy chwile spędzone z nimi. Zaś w domowych rozmowach przekazujemy w opowieściach wspomnieniowych dzieje rodzinne, utrwalające w młodych historię rodu. Przybrane mogiły - różniące się estetyką dekoracyjną - oddają nasze uczucia do zmarłych współmałżonków, dzieci, rodziców, przodków. Duża ilość grobów rodzinnych na jednym cmentarzu świadczy o wielopokoleniowym zasiedzeniu miejscowości, czy regionu. Z tablic inskrypcyjnych, dat żywota możemy wyczytać dzieje naszych korzeni rodowych tkwiących od dziesiątek, a niekiedy setek lat w tej ziemi. Dzień ten niesie również refleksje nad własnym żywotem, czy aby dobrze spełnionym?

Stary cmentarz w Strzelnie

Pomnik Pomordowanych w czasie II wojny światowej

Nowy cmentarz

Cmentarz ewangelicki

Cmentarz żydowski

Wronowy

Wronowy cmentarz ewangelicki

Gaj Wymysłowicki cmentarz ewangelicki - rodzinny

CDN

Bielice, dwór w drodze do ruiny?

noreply@blogger.com (Marian Przybylski) — Fri, 24 Oct 2025 10:58:00 +0000

Prezentowane zdjęcia to dwór w Bielicach gm. Mogilno - obiekt zabytkowy wpisany 6 września 1994 roku do Rejestru Zabytków pod numerem: A/421/1. Kiedy oglądałem te zdjęcia - przesłane mi przez Heliodora - gniew we mnie narastał... przy niektórych myślałem, że mnie nagła krew zaleje. Nie przewidziałem tego pisząc dwie książki o Bielicach, że na moich oczach będzie postępowała ruina legendarnego bielickiego dworu. Niebawem zacznie się on sypać, co widać po odkutych przed laty dolnych partiach ścian. Poobalane i poniszczone zostały tralki balustrady tarasu ogrodowego, że nie wspomnę o tarasie frontowym powybijane szyby…

W sąsiedztwie dwory była niegdyś owczarnia. Dziś już owiec nie znajdziesz, w parku nastała cisza, a wokół dworu swoiste milczenie - parafrazując - milczenie owiec…

Ten stan rzeczy zmobilizował mnie do napisania obszerniejszego artykułu o Bielickim dworze i jego mieszkańcach: pierwszym staroście Powiatu Mogileńskiego Kazimierzu Jaczyńskim i pośle na Sejm Hilarym Sulskim... Zrobię to niebawem - nie szczędząc współczesnych - kiedy skończę moją kolejną książkę. Mam kilkaset zdjęć… Wojna jego nie zniszczyła, za komunę był utrzymany w należytym stanie… Dopiero współcześni odstawili gdzieś tę naszą piękną historię na boczny tor. Ludzie ratunku, co się z nami dzieje - czy do q…rwy nędzy nasze mózgi przestały działać…???...!!!

23 października 2025 roku

A jeszcze niedawno było tu tak:

Nie dla chwały, lecz pamięci…

noreply@blogger.com (Marian Przybylski) — Thu, 16 Oct 2025 07:40:00 +0000

W tym roku mija 20 lat od czasu kiedy grupa pasjonatów - miłośników naszego miasta, pod kierownictwem ówczesnego prezesa TMMS śp. Kazimierza Chudzińskiego podjęła się dzieła corocznych Kwest Cmentarnych. W tym czasie przeprowadziliśmy szesnaście takich zbiórek, których efekty są widoczne i to nie tylko na starej strzeleńskiej nekropolii przy ul. Kolejowej w Strzelnie, ale także w miejscach pamięci w mieście i gminie. Jedynie czas pandemii zatrzymał nas i w ubiegłym roku, po pięcioletniej przerwie - na czele młodego Zarządu TMMS - wróciliśmy do kontynuacji tego pięknego dzieła.

Plakietka z pierwszej Kwesty Cmentarnej

Efektem ubiegłorocznej kwesty jest przeprowadzenie renowacji połączonej z rewitalizacją miejsca spoczynku dziewiętnastowiecznego kierownika Szkoły Katolickiej w Strzelnie Piotra Stelmachowskiego (1806-1885). Nasza praca około renowacji miejsc pamięci i spoczynku Zasłużonych Strzelnian zdaje się nie mieć końca i zapewne takiego nie będzie miała, gdyż pamięć w nas ciągle trwa…

- Ojczyzna to pamięć i groby, Narody tracąc pamięć, tracą życie - powiedział marszałek Ferdynand Foch. Nie chcemy, by umarło to, co stanowi o naszej przeszłości - pisał onegdaj prezes TMMS śp. Kazimierz Chudziński.

Pamiętajcie o cmentarzach,
O mogiłach swoich Ojców,
O podziemnych wsiach i miastach
Zapisanych inskrypcjami.

Pamiętajcie o tych miejscach,
Gdzie pomniki postawiono.
Nie dla chwały, lecz pamięci,
By nie błądzić już w przyszłości.

Tu wskazówki dziś znajdziecie
Zapisane hen przed laty
Bohaterstwem Matek, Ojców,
Pracą Sióstr, Braci i Sąsiadów.

Tu ulice niczym w mieście,
Drogi jak w pejzażu wiejskim,
A mogiły niczym domy
Pełne przywracanej pamięci.

Milowymi krokami zbliża się czas kolejnej - bo już XVII Kwesty Cmentarnej. W ciągu ostatnich 20 lat przeprowadziliśmy 16 takich akcji, z których środki skierowaliśmy na renowacje pomników nagrobnych. Kompleksowo wyremontowaliśmy wszystkie miejsca spoczynku powstańców styczniowych przygotowując je do godnego uczczenia 150. rocznicy powstania styczniowego. Kolejną wielką akcją objęliśmy groby powstańców wielkopolskich poddając je renowacji - szczególnie zbiorową mogiłę - pomnik z okazji 100. rocznicy Powstania Wielkopolskiego. To dzięki Waszej ofiarności Drodzy Mieszkańcy Strzelna i licznych Gości efektem XVI Kwesty Cmentarnej w 2024 roku jest dzieło, które dzisiaj Wam Przedstawimy - efekt renowacji i rewitalizacji miejsca spoczynku śp. Piotra Stelmachowskiego wieloletniego nauczyciela i kierownika dziewiętnastowiecznej Szkoły Katolickiej w Strzelnie.

Zakres wykonanych prac objął: wypiaskowanie, zabezpieczenie antykorozyjne i pomalowanie kutego XIX-wiecznego płotka nagrobnego, wybrukowanie podłoża szarą kostką granitową oraz wykonanie nowego nagrobka granitowego typu sarkofag z pamiątkową tablicą i krzyżem. Wszystkie prace zrealizował z wielką starannością i dbałością o szczegóły Zakład Kamieniarski „Pawlińscy - Nagrobki Strzelno”. Dziękujemy!

Piotr Stelmachowski (1806-1885)

Biogram nauczyciela, kierownika dziewiętnastowiecznej Szkoły Katolickiej w Strzelnie, który był pradziadkiem prof. Andrzeja Stelmachowskiego - Honorowego Obywatela Miasta Strzelna i marszałka Senatu III RP.

Prawnuk Piotra - prof. Andrzej Stelmachowski

Piotr Stelmachowski urodził się 28 czerwca 1806 roku w Jaksicach, jako syn Jakuba i Barbary z domu Cwik. Nauki pobierał w szkole przyklasztornej w Pakości. W latach 1820-1821 uczęszczał do Gimnazjum w Bydgoszczy, a następnie w latach 1822-1823 uczył się w tamtejszym Seminarium Nauczycielskim. Po jego ukończeniu był II nauczycielem w byłej średniej szkole w Pakości.

W 1829 roku z polecenia Regencji Bydgoskiej objął posadę nauczycielską w Strzelnie po zmarłym w grudniu 1828 roku nauczycielu Kazimierzu Piechowskim. Pracę rozpoczął 1 marca 1829 roku w strzeleńskiej szkole o charakterze jednoklasowym. Wówczas była to Szkoła Katolicka i mieściła się w zabudowaniach klasztoru sióstr norbertanek - w części nazwanej później wikariatem. Ze względu na zły stan budynku w 1844 roku szkołę przeniesiono do wynajętego domu przy ulicy św. Ducha nr 35. Był to dom należący do Franciszka Balińskiego. Przenosiny miały również związek ze wzrostem liczby dzieci ze 100 do 200. Dwuklasówkę prowadził tylko jeden nauczyciel, którym był właśnie Piotr Stelmachowski. Wzrastająca liczba dzieci spowodowała, wydzierżawienie kolejnego lokalu, tym razem od Józefa Białosiewicza przy tej samej ulicy, ale pod numerem 5. Dopiero w roku następnym otrzymał Piotr Stelmachowski pomoc w postaci nauczyciela początkującego Piotra Rożnowicza, przeniesionego do Strzelna z Trzemeszna.

Od 1853 roku naukę zaczął udzielać w nowo wybudowanej szkole przy placu kościelnym, nazwanym później Placem św. Wojciecha. W 1854 roku w kierowanej przez Piotra Stelmachowskiego szkole został obsadzony trzeci etat nauczycielski, który objął absolwent Głównego Seminarium Nauczycielskiego w Poznaniu Adolf Rohr - dał się on poznać jako znakomity działacz narodowo-społeczny i gospodarczy na terenie Strzelna.

W 1878 roku Piotr Stelmachowski, z polecenia władz zwierzchnich i rozporządzenia ministerialnego z 11 grudnia 1863 roku, założył Kronikę Katolickiej Szkoły w Strzelnie. W niej skrupulatnie odtworzył dzieje najdawniejsze tejże szkoły, począwszy od 1797 roku. To w związku z tym faktem, możemy właśnie Stelmachowskiego nazwać jednym z pierwszych strzeleńskich kronikarzy, który spisał dzieje tutejsze. Tak skrupulatne przedstawienie, szczególnie dziewiętnastowiecznych dziejów szkolnictwa stanowi skarbnicę, z której wielu regionalistów, jak i historyków czerpie do dziś.

Pierwszym nauczycielem i kierownikiem szkoły był do końca 1882 roku, to jest do czasu przejścia na emeryturę. Uprawnienia emerytalne nabył z dniem 1 stycznia 1883 roku. Jego miejsce zajął Adolf Rohr, a rok później (od 1884 roku) Władysław Majerowicz.

Piotr Stelmachowski związek małżeński zawarł w 1832 roku. Jego żoną została Józefa (1810-1868), córka Antoniego Oyrzyńskego, prezydenta miasta Drobina za czasów Napoleona oraz Joanny z domu Kołakowskiej. Oyrzyński sprowadził się wraz z rodziną do Strzelna i tutaj jako wdowiec w wieku 65 lat ożenił się w 1832 roku ponownie z 40. letnią wdową Agnieszką Gabryelską z domu Paczewską. Ślub miał miejsce w tym samym roku, w którym ślubowała jego córka z Stelmachowskim. Antoni Oyrzyński zmarł 17 grudnia 1845 roku i został pochowany w Strzelnie.

Piotr i Józefa mieli jedenaścioro dzieci urodzonych w Strzelnie. Był wśród nich m.in. architekt Ksawery, którego synem był prawnik prof. Bronisław Stelmachowski ojciec prof. Andrzeja Stelmachowskiego.

Piotr Stelmachowski zmarł 18 listopada 1885 roku i spoczął na starej strzeleńskiej nekropoli przy ul. Kolejowej, obok swojej żony Józefy, w grobie za żelaznym ozdobnym płotkiem - w niewielkiej odległości od kaplicy cmentarnej, w kierunku południowo-wschodnim od niej.

Strzelno w latach 90. XX w. - cz. 2

noreply@blogger.com (Marian Przybylski) — Mon, 13 Oct 2025 04:50:00 +0000

W Archiwum Państwowym w Poznaniu są setki dokumentów z czasów okupacji, z których możemy poznać dzieje okupacyjne powiatu mogileńskiego i samego Strzelna. Na kilku z nich - zestawieniach meldunkowych Niemców - trafiłem na strzeleńską ulicę zapisaną w formie, Forstmeisterstrasse - ulica Leśna. Głowiłem się latami, co to za ulica? Rozwiązać tę zagadkę pozwoliły mi zdjęcia ul. Inowrocławskiej zrobione przez Klausa Mantheya i na odwrocie opisane - Forstmeisterstrasse. Jedynym zdziwieniem jakie mi jeszcze towarzyszy, to skąd się wziął pomysł, by tak nazwać ulicę, która do żadnego lasu nie prowadzi, co innego Miradzką, ale Inowrocławską przezwać ulicą Leśną…

Dzisiejszy dzień zaprowadzi nas w ulice: Inowrocławską, Spichrzową, Ślusarską, Magazynową i Piekarską. Będzie okazja, by zajrzeć w kilka „podwyrek”, jak mawiano w latach mojego dzieciństwa na podwórza przydomowe. Przeprowadzi nas nimi sam Klaus Manthey, który odwiedzając Strzelno w latach 90. XX w. i na początku dwutysięcznych udokumentował w obrazie nasze miasto. Był to początek przemian ustrojowych, zatem, niech nie dziwią nikogo te kolory szarości - po prostu, takim nasze miasto było, pełne małomiasteczkowego, zaściankowego uroku. O ile ulice reprezentacyjne w owym czasie zaczęły nabierać barw, o tyle uliczki boczne z lekkim opóźnieniem próbowały im dorównać. Widać to chociażby po chodnikach, które w części wyremontowano, pokrywając je polbrukiem. Jezdnie miały się nieco lepiej niż te dzisiejsze, ale idą remonty i uliczki boczne dzisiaj prezentowane nabiorą sukcesywnie krasy…

Inowrocławska

Ślusarska

Spichrzowa

Magazynowa

Piekarska

Strzelno w latach 90. XX w. cz. 1

noreply@blogger.com (Marian Przybylski) — Fri, 10 Oct 2025 17:30:00 +0000

Przed blisko trzema laty (25 czerwca 2021 r.) opublikowałem na blogu pierwszy fotoreportaż z cyklu zdjęcia z kolekcji Klausa Mantheya: - „Rynek w latach 1991-2005 okiem turysty”. Ostatnio, po żmudnej obróbce zdjęć postanowiłem powrócić do tejże kolekcji, która przed laty trafiła do mych rąk za pośrednictwem Rainera Zobela. Tenże poinformował mnie, że Klaus zmarł i w spuściźnie zapisał mi kolekcję zdjęć z naszego terenu, z których najstarsze pochodzą z lat międzywojennych (Stodoły, Stodólno, Strzelno...), lat 60. XX w. (Książ, Ostrowo...) etc. a najmłodsze z 2005 roku. A teraz kilka słów o samym Klausie. Urodził się 24 lutego 1940 roku w Strzelnie i nosił drugie imię Erat. Jego matką była Emma i stąd wyjechali w 1950 roku wyjeżdżając do ówczesnego DDR (NRD). Zamieszkał z matką w Hermsdorf koło Drezna. W 1959 roku matka Klausa starała się o akt urodzenia syna i wystąpiła do PPRN w Mogilnie o taki dokument. W odpowiedzi otrzymała informację, iż księga urodzeń z 1940 roku zaginęła w czasie działań wojennych i takowej nie można odtworzyć.

Korespondując przez wiele lat z Klausem poprosiłem go o więcej informacji o Strzelnie i okolicy z czasów jego dzieciństwa. Napisał mi wówczas, że wiedzę o Strzelnie zaczerpnął z opowieści swej mamy Emmy, która pochodziła z Kaiserhöh - Sławska Dolnego. Niewiele też może przekazać, gdyż ta wiedza uleciała z jego pamięci. Żałuje również, że niewiele pamięta z języka polskiego, prawie całkowicie go zapomniał. Pamiętał przekazy mamy o tym, że dziadek nakazywał żyć w zgodzie z sąsiadami i taki dawał sam przykład możliwości bezkonfliktowego życia dwóch nacji obok siebie. Pamięta nauczyciela ze Stodół Walentego Kusza, gdyż tam jakiś czas mieszkali i tam chodził do szkoły. Swój Heimat (kraj ojców) opuścili, ale on myślami ciągle tu wracał. Udało mu się odwiedzić rodzinne strony kilka razy w latach 60. XX w. i późniejszych, a szczególnie w latach 1996, 1999, 2000. Z peregrynacji po „Heimacie” zrobił wiele zdjęć, z które po jego śmierci, zgodnie z jego wolą trafiły do mnie.

Klaus pisząc o swoich przeżyciach kilka razy napomykał o losach Niemców w Polsce po 1945 roku. Przysłał mi nieco materiałów o Centralnym Obozie Pracy w Potulicach o przesiedleniach oraz wspomniał o martyrologii rodziny Reichów z Markowic. Przesłał mi również materiały o obozie w Łagiewnikach koło Kruszwicy, w którym przetrzymywani byli od 1945 roku Niemcy z całej okolicy. Zostali oni wykorzystani jako przymusowi robotnicy. W obozie tym zginęło, jak podają źródła, kilkuset Niemców. Klaus będąc w Polsce zrobił również zdjęcia zaniedbanych cmentarzy ewangelickich na terenie powiatu mogileńskiego. Przesłał mi również – chyba w celach porównawczych – kilka zdjęć grobów polskich w Dreźnie.

Ulica Gimnazjalna z przyległościami.

Jako, że dzieje się, oj dzieje w tej ulicy tyle, że ho, ho rozpoczynamy od niej nasz historyczny spacer. Dopowiem, że tak rozkopana ulica jak obecnie była w 1998 roku, choć nie na całej długości, kiedy to budowano kolektor do wybudowanej i oddanej do użytku w 1996 roku oczyszczalni ścieków. Jego odcinki biegły od ówczesnej ul. Rolnej, przez ul. Michelsona, wzdłuż ul. Styczniowej, łączyły się z kolektorem biegnącym od Rynku, ulicą Świętego Ducha do ul. Cegiełka, wzdłuż tejże ulicy do ul. Gimnazjalnej i jej odcinkiem do ul. Ogrodowej, wzdłuż tejże ulicy i dalej ul. Parkową do rowu i zbiornika przed oczyszczalnią ścieków. Na zdjęciach Klausa z 1998 i 1999 roku udokumentowany jest czas po tej budowie z widocznym świeżo położonym asfaltem i podłączonym w 1998 roku gazem ziemnym do poszczególnych posesji w ul. Ogrodowej.

Na ścianie frontowej tego budynku spod przemalowań widoczne są jeszcze stare reklamy w języku niemieckim, pamiętające czasy zaborów.

Cegiełka

Ogrodowa