hezarfen

AYVALIKLI SANATÇI ve DÜŞÜNÜRLER: Nikolaos I. Saltelis (Νικόλαος Ι. Σαλτέλης)

2026-10-30T10:00:00.000+03:00

Nikolaos Saltellis [Νικόλαος Σαλτέλης] Ayvalık doğumlu doktor ve şair idi.

Ayvalık'lı zengin bir ailenin çocuğu olarak, 1810 veya 1815 yılında doğdu. 1821 yılındaki Ayvalık olayları sırasında, ailesiyle birlikte önce Psara Adası'na, kısa bir süre sonra da Tinos Adası'na yerleşti. Orada, Efstratios Petrou'nun yanında Evangelistria okulunda eğitim gördü. yaklaşık 1830'lu yıllarda ailesi ile birlikte Ayvalık'a geri döndü. Ailesi memleketlerine geri dönen ilk Ayvalıklılar arasındaydı.

Ayvalık Akademisi'nde öğrenim gördü. Tıp eğitimi almak üzere Paris'e gitti. Ancak Paris'te sağlığı bozuldu. Eğitimini tamamladıktan sonra İzmir'e yerleşti ve burada hekimlik yaptı. Tüberküloz tedavisi görmek amacıyla sürekli Avrupa'ya gitti. Hekimlik mesleği yanında aynı zamanda Helen şiirine de büyük ilgi gösterdi. İlk eseri olan O Kydoniatis [Ayvalıklı] adlı eserini 1842 yılında İzmir'de bastırdı. Eser Saltelis'in ölümü sonrasında, 1880 yılında yeğeni N. Ammanitis'in girişimiyle yeniden basıldı.

Bu eser dört bölümden oluşmakta ve on altı heceli yaklaşık 3.000 dizeden oluşmaktaydı. Şair, kendisini yansıttığı düşünülen genç kahraman Kallias'ın ile Eleni ile olan aşkını, 1821 olaylarındaki Ayvalık atmosferi ile anlatır. Ölümüne kadar İzmir gazetelerinde şiirleri basıldı.

1849 veya 1850 ya da 1855 yılında İzmir'de öldü ve İzmir'e gömüldü.

Saltellis'in Helence, Fransızca ve İtalyanca kitaplardan oluşan zengin bir kütüphanesi bulunuyordu. Bu kitaplar ölümünün ardından İstanbul, İzmir ve Midilli'deki sahaflar tarafından satıldı.

KAYNAKÇA

Saltelis, (Σαλτέλης, N.I.) (1880).

Ο Κυδωνιάτης, Atina: Io. Angelopoulos Matbaası.

AYVALIK ADALARI MANASTIRLARI IProfiti Ilia Manastırı [Προφητου Ηλιου]

2026-10-26T10:00:00.000+03:00

(resim-01) Profiti Ilia Manastırı arazisi.
(kaynak: hepsiemlak.com)

Ne yalan söyleyeyim; "Ayvalık Adaları Manastırları" konusunda yazmanın ve sonunda "bir rota" önermenin, diğer bloglarım kadar kolay olacağını sanıyordum.

Zor oldu çünkü;

Yıllardır Ayvalık'taki arkadaşlarıma söyler dururum: "Ayvalık konusunda doğru dürüst araştırma yapmak istiyorsak (elbette mübadele öncesi dönemler için), Ortodoks ilahiyatı konusunda uzman olan kişilerle çalışmalıyız!" diye. Bu konuda sanırım herkesin bir bilgisi vardı ve o nedenle önerim karşılık bulmadı. Bunun üzerine bir süredir "Ortodoks ilahiyatı" hakkında okuyorum. Neyse... Benim gibi bilmeyen ve yeni öğrenen okurlar için "hap biçimine" getirdiğim bazı Ortodoks dinsel terimleri bu blogumda okuyabilirsiniz. Bilenler ise, "çok az" diye başlayan bu bölümleri rahatlıkla atlayabilirler.

Ardından, bizim Aynaroz dediğimiz Athos Dağı [Αγίου Όρους] ve oradaki manastırlar ile "Ayvalık arasındaki alakayı" göstermek meselesi vardı. Yine arkadaşlarım bilir yıllardır "kısık sesimle" bu konuyu da ileri sürüyordum ama karşılık bulamıyordum. Artık ve "çok şükür ki" bu konuda çalışanlar var. Ayvalık ve adalarındaki manastırların "inşa edilme" süreçlerini anlamak için, Athos Dağı Manastır'ları ile Ayvalık arasındaki "bağ/bağlantı/ilişki"yi (veya belki de "rastlantı"yı) bulmak için araştırma yapanlar var. Bu konuda bilgisi olan okur da rahatlıkla bu bölümü atlayabilir.

Bu blog dizisindeki amacım: Ayvalık Adaları'nda; Draku'ya göre yedi, Karaiskaki'ye göre sekiz ve Niğdelioğlu'na göre ise dokuz tane olan manastır binaları için bloglar yazmak ve becerebilirsem "gezi rotası-deneme" belirlemek olacaktır (Draku,1888;Draku,1895; Karaiskaki,1973;Niğdelioğlu,2000) (harita-01).

(harita-01) Niğdelioğlu'na göre Ayvalık Adaları'ndaki 9 manastırı
gösteren harita (ölçeksiz)
(kaynak: Niğdelioğlu,2000:23 | harita: HKK,2026).

LEJANT

1. Profiti Ilia Manastırı,
2. Agios Dimitrios Manastırı,
3. Evangelitria Manastırı,
4. Agios Ioannis o Prodromos Manastırı (Tavuk Adası),
5. Panagias Tis Lekai Manastırı,
6. Taksiyarhis Çamlı Manastırı,
7. Agios Geórgios Manastırı (Güvercin Adası),
8. Agios Dimitrios Ta Salina Manastırı,
9. Agion Apostolon Manastırı.

Bir de "kaynakça" ve bunun kullanımı üzerine bir şeyler yazmalıyım... Bu blogda, okuduğum ve çok fazla şey öğrendiğim tüm eserleri "yazıda kullanılsın veya kullanılmasın" kaynakçada belirttim. Buradaki bir amacım okurun detaylı bilgi almasına yardımcı olmak idi ama bir diğer amacım ise, bu kaynakları bir araya getirmekti. Bir de tüm kaynakçayı bu "1 numaralı" blogumda verdiğimi okura hatırlatırım.

Dostluk ve Saygılarımla,

01. "çok az" bölümleri

"çok az" HIRİSTİYANLIK ÜZERİNE

Filistin’de doğan İsa, yaklaşık otuz yaşlarında Peygamber (Mesih) olduğunu ilan ederek bunu duyurmaya başladı ve kendi yanlılarını yani “Mesih yanlıları”nı Hristiyan (Christian > Χριστιανός) sözcüğü ile andı. Daha sonra bildiğiniz gibi, Romalılar tarafından çarmıha gerilmek suretiyle öldürüldü. Bunun üzerine, on iki elçisi (havari) ve ardından görevlendirilen yetmiş müridi bu mesajı, yani İsa'nın peygamberliği mesajını en ücra noktalara kadar taşıdılar. İsa’nın ilkelerini sistemleştirerek Hıristiyanlık dinin öğretileri haline getiren kişi de Aziz Pavlus’tur. Bugün Hıristiyanlığa ait tüm fikirlerin, Pavlus'un fikirleri olduğunu söyleyebiliriz.

Hıristiyanlık, 313 yılında Roma İmparatorluğu topraklarında serbest bırakıldı. Din içinde geliştirilen bir çok kuram, yaklaşık bin yıl boyunca tartışıldı. En son 16 Temmuz 1054 tarihinde, Kardinal Humbert'in başkanlığında Roma'dan gelen bir heyetin, İstanbul Aya Sofya Kilisesi'nde Patrik Cerularius ve arkadaşlarını aforoz eden bir karar alması ile "Batı" ve "Doğu" kiliseleri arasındaki ayrılık artık kesinleşti. Zaman içinde bu iki kiliseyi birleştirmek için çabalar verilse de, XV. yüzyıldan itibaren “evrensel” anlamına gelen “Katolik” ve “gerçek imanı koruyan” anlamınada gelen "Ortodoks” sözcükleri ile Hıristiyanlık iki ayrı düşünce sistemine bölündü. XVI. yüzyılda ise "Protestan"lığın doğması ile Hıristiyanlık bugünkü halini aldı.

"çok az" HIRİSTİYAN DİN ADAMLARI ÜZERİNE
Hıristiyanlık, İsa’nın anadili olan Aramca'nın alt lehcesi olan Süryanice'den oldukça etkilenmiştir. Ortadoğu Hristiyanlığı terminolojisi araştırırken Süryaniceden çok yararlanılmaktadır. Bu anlamda ilk olarak kullanılan "ruhban" sözcüğü, kiliselerde görev yapan tüm görevlileri: "ilahi okuyucularını", "manastır keşişlerini", "ruhani meclis üyelerini" ve "patriği" içeren, kilise hiyerarşisi içinde bulunan tüm din adamlarını ifade etmektedir.
Doğu Hıristiyanlığında bu ruhbanlar: diakos [διάκονος], papaz [ἱερεύς] ve episkopos [ἐπίσκοπος] olarak adlandırılırlar. Bir tür ilahi okuyucusu olan ve önem sıralamasında diakostan sonra gelen altdiakos [υποδιάκονος] da kilise hizmetlilerinden sayılır.

Diakos, ruhban sınıfın ilk basamağıdır ve kilisede ayinler sırasında kutsal kitap okumak gibi ikinci derecede hizmetlerle ilgilidir. Kiliseye girdikten sonra evlenebilirler, eşleri ölürse tekrar evlenebilirler. Şayet evlenmezlerse manastırlara keşiş olarak kabul edilebilirler ve ruhbanlığın üst makamlarına hatta patriklik makamına kadar yükselebilirler.

Papazlar piskoposların altında yer alan bir statüye sahiptir ve piskoposlar yetkilerini devrettiği konularda dini görevleri yerine getirirler. Süryanicede papaz kelimesi, "manastırda münzevi bir hayat süren keşiş" anlamında değildir.
Episkopos ise Helenceden gelmiş bir sözcüktür, "yukarıdan izleyen, gözeten" [epi+spokos] anlamlarına gelmektedir. Bazı Hristiyan kiliselerinde, birkaç cemaatten oluşan bir bölgenin başpapazı olan, fetva verme yetkisine sahip üst kademeden din adamıdır.

Görevleri ve sorumlulukları Katolik kiliseleri ile aynı olan bir ruhban grup daha vardır. Bunlar "evlenme" durumlarına göre iki gruba ayrlılır. Evli din adamlarının oluşturduğu gruba "Beyaz Ruhbanlar", bekârların oluşturduğu gruba ise "Kara Ruhbanlar" grubu adı verilir. Geleneksel olarak günlük hayatta giyindikleri cübbelerin rengi bu ismi almalarına neden olmuştur.
Kiliselerde aktif olarak cemaate hizmet eden yerel papazlar ve diyakozlar "beyaz ruhbanlar" veya "evli din adamları" adını alırlar. Ancak 28-30 yaşları arasında evlenmiş olmaları gerekir. Evli oldukları için de kilise hiyerarşisinde piskopos, metropolit veya patrik gibi yüksek makamlara seçilemezler.
"Siyah ruhbanlar" ise Hristiyanlıkta evlenmeleri kesinlikle yasak olan ve bir manastır hayatı yaşayan keşişlerden oluşan grubu ifade eder. Bunlar hayatlarını tamamen Tanrı'ya adamışlardır; bekar ve yoksul yaşayacakları için yemin etmişlerdir. Piskoposlar, metropolitler ve patrikler bu gruptan seçilebilir.

"çok az" HIRİSTİYAN İBADETHANELERİ ÜZERİNE
Hıristiyanlıkta, "İsa Mesih'in adına bir araya gelmiş inananlar topluluğu"na yani cemaate ekklesia [ἐκκλησία] adı verilir. Helenceden gelmektedir ve seküler, siyasi olarak "Antik şehir devletlerinde yurttaşların meclisi" anlamına gelmekteydi.
Bilindiği gibi Hristiyanların bir ibadethane inşa etmeler yaklaşık 80 yılından sonra oldu. İlk dönemlerde Hıristiyanlar, sinagoglara giderek ibadet ediyorlardı ve Yahudilerin onları dışlamalarından sonra kendilerine ait mekânlarda ibadet etmeye başlamışlardı.
İslam kaynaklarında Hristiyan ibadethanelerini ifade etmek için: "... “kenise, bîa, deyr, umr, kalâye, savmea” gibi ifadeler kullanılmıştır. ... Bununla birlikte, zamanla yerleşim yerlerinde inşa edilmiş mabetlerin “bîa-kenise” (kilise), yerleşim yeri dışında kalmış olanların ise “deyr” (manastır) olarak adlandırılması belirginlik kazanmıştır. ..." (Belge,2018:28).
“Manastır” sözcüğü ise Helence "tek, yalnız, biricik" anlamına gelen “monos”tan [μόνος] türetilmiştir. Manastır ise bu kelimenin Türkçeleşmiş şeklidir. Hristiyan ideallerine bağlı kalarak hayatın ibadet temelli olarak planlandığı manastırcılık tarzıdır.

"çok az" ATHOS DAĞI (Aynaroz) ÜZERİNE

Athos Dağı [Άγιον Όρος > Kutsal Dağ], Aynaroz, Halkidiki [Χαλκιδικής] yarımadasının Ege Denizi’ne doğru uzanan üç yarımadasından biridir (harita-02). Selanik [Θεσσαλονίκη] şehrinin güneydoğusunda bulunmaktadır. Bu yarımadaya Antik dönemde Aktè [Ἀκτή] denilmekteydi ve yarımadanın uç kısmındaki yüksek dağdan dolayı da bu bölge Athos denildiği sanılmaktadır. Aynaroz'un da bu addan türediği söylenmektedir.

(harita-02) 1829 yılında çizilen Athos Dağı haritası.

(kaynak: athosweblog.com).

"... İlk çağlarda burada bir yerleşim olup olmadığı tam olarak bilinmemektedir. Helenistik dönemde ise burada yerleşim olabileceğini gösteren bazı bulgular bulunmuştur. Bizans döneminde ise burası denizden kıyıya yaklaşılması zor olan sert iklimli ve sarp kayalıklara sahip olan bu yer dünyadan uzak yaşamak isteyen keşişlerin barınma yeri haline gelmiştir. Kolovos adında bir keşiş, kuzeydeki kanalın yakınında Hierissos şehri civarında ilk teşkilatlı manastırı kurmuştur. Kısa sürede burası dini bir merkez haline gelmiş ve yarımadanın tepelerinde yer alan dağınık halde bulunan kişilerle kuzeydeki kıta toprağındaki küçük topluluklar halinde yaşayan ve tarımla uğraşan keşişleri bir araya getirmiştir.

En erken 7. yüzyıldan itibaren keşişlerin yaşadığı yer olan Athos Dağında ilk manastır yapımı 10.yüzyılda başlamıştır. Trebizondlu [Trabzonlu] Aziz Athanasios 10. yüzyılda Athos Dağındaki manastır topluluğunun ilk adımlarını atan rahip olarak bilinmektedir. Athos zamanla Doğu manastırları arasındaki en büyük merkezlerden biri olur. Aynı Sina Dağında olduğu gibi Athos dağında da manastırlar, keşişlerin olduğu köyler ev münzeviler için hücreler dağın eteğine konumlanmıştır. Athos keşişleri Sina’daki keşişlerden etkilenmiştir. ..." (Ersin,2023:104-105).

"çok az" ATHOS DAĞI VE KADINLAR ÜZERİNE

Athos Dağı’na kadınların girişinin yasaklanması, Hıristiyanlıktaki avaton [αβατον] ilkesi gereğidir. Avaton,

"... zaman zaman, özellikle imparatorluk kararnameleriyle ve çoğu zaman manastır işleyiş biçimlerini kaleme alan manastır babaları tarafından oluşturulan kararlar bütünü ile kadınlar, dişi hayvanlar, hadımlar… kısaca dişilik alameti bulunan her türlü canlının Athos yarımadasının tamamına giriş ve ikamet yasağını oluşturan çeşitli geleneksel ve yazılı yasal hükümleri içeren bir terimdir/Kuraldır. ...” (Ömer,2024:62).

Elbette avaton ilkesi öncesinde veya bu ilkeyi bozan ve yarımadaya giden kimi kadınlar olmuştu. Bunlardan ilki İsa'nın annesi Meryem'dir. Anlatıya göre:

"... Meryem tekneye binmiş ve bu yarımadaya gelmiştir, ... İsa’dan dilekte bulunmuş: 'Benim oğlum ve Tanrı’mdan bir dileğim var, bu bahçe benim olsun' [demiş] ... İsa da annesinin dileğini yerine getirmiş ve şöyle demiştir: 'Senin olsun, senden başka hiçbir kadın buraya gelmeyecek.' ..." (Metin,2010:68).

Bu anlatı dışında avaton meselesini ve kayıtlardaki olayları öğrenmek için Ömer'in tezini okumak gerekmektedir (Ömer,2024).

"çok az" ATHOS DAĞI VE AYVALIK ÜZERİNE

Athos Dağı manastırları 963 yılında yapılmağa başlandı. Ve bir çok manastır özellikle XVIII. yüzyıldan itibaren "inşaat borçları meselesi nedeniyle" kıpırdayamaz hale geldi. Ancak yaklaşık "kuş uçumu" 220 km uzaklıktaki bu kasaba ve adalarında ve özellikle Pantokrátoros Manastırı, Ayvalık ve adalarında inşa edilen bazı kilise ve manastırların sahibi oldu. Agios Nikolaos Kilisesi (Köksal,21 Haziran 2024) ve Panagia Portaitissa Kilisesi (Köksal,1 Eylül 2023) ile Ayvalıklı Ioannes Demetrakellis-Oikonomos'un yönetime gelişi bile burada bir süre kalması ve orada din eğitimi almasındandı (Köksal,2 Aralık 2014). Jowett, Christian researches in the Mediterranean from MDCCCXV to MDCCCXX in Furtherance of the Objects of the Church Missionary Society (1822) adlı eserde Gregorius'dan bahsederken Athos Dağı manastırlarını anar. Ayrıca Theophilus ile yaptığı sohbette, buradaki "inziva hayatından" söz eder (Jowett,1822:61;Köksal,18 Nisan 2018).

Athos Dağı ve Ayvalık konusunaki "bağ/bağlantı/ilişki"ye en fazla değinen Deniz Saban Ergi olmuştur. Saban Ergi doktora tezinde, Athos Dağı'nı bir başlık halinde ele almış ve ayrıca tezinin birçok yerinde de bu konuya değinmiştir (Saban Ergi,2017).

Saban Ergi tezinde şunları yazmaktadır:

"... 2.4.4. Athos Dağı (Aynoroz) ... 1784 yılından itibaren, Athos Dağı Keşişler Büyük Kurulu’nun, Ayvalık keşişlerinin de yöneticileri olmalarını gerekçe göstererek, Athoniada Okulu’ndaki öğrenciliğinden bu yana tanıdıkları Papaz İkonomos tarafından halktan toplatılan bağışların bundan sonra biriktirilmek üzere Athos keşişlerine verilmesini talep ettikleri bilinmektedir ... . Bu talebin gerçekleşip gerçekleşmediği konusunda kesin bir veri yoksa da Athos Dağı’ndan Ayvalık’ın gelişimi için para harcandığı ve Athos’tan gelen keşişlerin Ayvalık’ta kiliseler inşa ettirdiği bilinmektedir .... Özellikle, 28 Haziran 1852’de, şehrin kuzeyinde bulunan Ayos Haralambos Kilisesi ve hastanesine bağlı bir alanda, kutsal kabul edilen bir su kaynağının, Faneromeni Ayazması’nın keşfedilmesi Athos’un harekete geçmesine sebep olmuş ve Athos Dağı’ndan Ayvalık’a para akışı başlamıştır ... . Buna göre Athos Dağı’ndaki manastırlardan Pantokrator, Dionysiou ve İviron Ayvalık’a bağışlarda bulunmuş, bu manastırlar Ayvalık’a keşişler göndererek kiliseler yaptırtmıştır. 1870 civarı inşa edildiği bilinen, fakat günümüze ulaşamayan Ayvalık Ayos Nikolaos Kilisesi, Pantokrator Manastırı keşişleri tarafından ve 1899 tarihli, günümüze de ulaşan Portaitissa Kilisesi’nin, İviron Manastırı keşişleri tarafından yaptırıldığı bilinmektedir .... Dolayısıyla Ayvalık’ın 1850’li yıllardan itibaren ticaret ile olduğu kadar dini gelişmeler vesilesiyle de zenginleşip kalkındığı anlaşılmaktadır. (abç.) Hatta Ayvalık’ta ölen ve sonrasında şehit (neo-martyr) ilan edilen Yorgos Chiopolitou’nun (Γεώργιος Χιοπολίτου) Ayvalık’ın kuzeyinde bir şapele gömüldüğü ve şehit (neo-martyr) ilan edilen bir diğer kişinin, papaz David’in de Ayvalık’ta öldüğüs öylentisi, Ayvalık’ın 1821 sonrası bir çeşit hac yerine dönüşmesine yol açmış, bu kişiler ayrıca Ayvalık’ın koruyucuları ilan edilmiştir ..." (Saban Ergi,2017:49-50).

Ayrıca Saban Ergi araştırması sırasında Heybeliada Ruhban Okulu Kütüphanesi’nde yaptığı araştırmada rahip ve ilahiyatçı Dimitrios Strati’nin [Δημήτριος Στρατή] kitabı ve makalesi ile karşılaştığını ve "... Ayvalık ile Athos Dağı arasındaki ilişkiyi, söz konusu dönemde yaşamış papazların aralarında yaptıkları yazışmalar ile destekleye[n] ..." (Saban Ergi,2017:3) açıklamalardan yararlandığını yazmaktadır (Strati,2002 ve Strati,2007).

Orijinal kitap Ayvalık'taki kütüphanemde olduğu için alıntı yapamadığım Serap Taşdemir'de Athos Dağı'na değinilmektedir (Taşdemir,2020).

Hasan Sercan Sağlam'da Athos Dağı manastırları ile Ayvalık arasındaki ilişkiye değinen makaleleri vardır.

02. PROFITI ILIA MANASTIRI

Bu blog dizisinde Niğdelioğlu'nun tez çalışması (Niğdelioğlu,2000) ile Draku'nun yayımları (Draku,1888;Draku,1895.a;Draku,1895.b) bir tür "belirleyici" olmuştur. Karaiskaki'nin kitabı ise (Karaiskaki,1973) daha kütüphaneme gelmediği için, Niğdelioğlu'nun tercümeleri kadar bir yer işgal etmektedir. Elbette Ahmet Yorulmaz'ın eseri de (Yorulmaz,2011) bu çalışmada yer almaktadır.

Niğdelioğlu bugün yerinde bulunmayan bu manastırın "lokasyonunu" şöyle yapar:

".. köprünün [Lale Adası'nı Alibey Adası'na bağlayan köprü] güney yönünde bulunan küçük koy ile Nasos'lulardan kalma küçük hisar arasında tarihi Nasos Beldesi kalıntıları üzerine kurulmuştu[r] ..." (Niğdelioğlu,2000:145).

Draku eserinde daha fazla bilgi verir ve Profiti Ilia Manastırı'ndan şöyle baseder:

"...

PROFITI ILIAS
Nasiotanlar'ın [Alibey Adası'nda yaşayan halkın, Adalıların] ıssız şehrinin tenha tepesinde, Dolapi bölgesinde [Dolap Boğazı > Δολάπι], klasik dönemde Nasiotanların akropolü olan Thesbitos Helios [Tişbe'li İlyas > Θεσβίτου Ηλιού] manastırı günümüze kadar ulaşmıştır. Şehir ile akropol arasındaki mesafe iki antik stadyum [1] uzunluğunu geçmemekte olup, burada amfitiyatro benzeri bir tiyatro bulunmaktaydı. (abç.) Bununla birlikte, akropol içinde, antik adını koruyarak Helios'a dönüştürülen başka bir Asklepios veya Apollon ve Helios tapınağının da kurulmuş olması mümkündür.

Bu manastırın kurucusu, 1766 yılında varlıklı bir hemşehrimiz olan Antonios'tur. (abç.) O dönemde, peygamber ikonasında görüldüğü gibi, [manastırı yöneten] başrahip Basil veya Benedict [idi], başrahibi ise manastırın ana girişine dikilen bir levhada gördüğüm üzere Moschonisli Gabriel'di. (abç.) Yapıyı ikinci onaran, 1795'te başrahip olarak atanan ve tüm atalarından kalma topraklarını bu yapı için bağışlayan (abç.) yerel rahip Paisios Proupides [Παίσιος Προυπίδης] olduğu düşünülmektedir. Proupides, yirmi yıl içinde yirmi beş bin grosia [2] harcayarak yapıyı onardı ve yapının uzunluğu 64, genişliği ise 53 adımdır (abç.) [3]. Ancak, [1821 olayları] birlikte [tapınak binası] yıkıldı ve [yerine yapılan bina] o zamandan beri tarihsel bir öneme sahip oldu; çünkü Moskonisyalılar, ... eylemlerine başlangıç noktası olarak bu konumu seçtiler; bu konuyu özel bir çalışmada ele alacağım. ... Söz konusu keşiş daha sonra bu manastırı inşa etmedi, ancak ömrü boyunca manastıra baktı ve mülklerin gelirlerinin hazineye aktarılmasını sağladı; o zamanki baş rahip ise onu mutlu etmek için kodekste manastırı yeniden inşa ettiğini yazdı, ancak İzmirli Paisios bunu yanlış bilgi olarak reddediyor. Bu başrahip kibirli ve kutsal olan şeylere söverdi ve Kallinian bölgesinde manastırı kurdu çünkü Kydonya'daki zengin Hacı Athanasios Hacı Georgios ailesinin (abç.) lütfuna ve sevgisine sahipti; onların malikanesinde manevi bir kişi olarak yetiştirilmiş ve ayda bir kez tövbe edenleri ziyaret ederdi. Burada yetmiş üç yıl boyunca kusursuz bir sağlıkla başrahip olarak görev yaptı ve 1868'de [öldü ve] oraya gömüldü. O zamanlar, çoğu o dönemin olaylarını ve şehrimizle ilgili olan resmi belgeler bulunurdu ve o zamanki piskopos, hiçbir gerekçe aranmaması için bunların yakılmasını onayladı; bu eylemle Apolloniadi [Ἀπολλωνιάδι] [4] havzasındaki iki şehrin tarihinin büyük bir kısmı kayboldu (abç.).

[1830'un] ilk günlerinden bugüne kadar, söz konusu manastır harabe halindedir; duvarları yarı yıkılmış durumdadır, ancak içeride birkaç bakımsız oda olmasına karşın kilise sağlamdır -Tropaiophoros manastırı [Agios Georgios manastırının içindeki kilise] gibi, kubbesi hasar görmemiş ve sağlamdır- 18. yüzyıldan kalma değerli ikonaları da günümüze kadar korunmuştur. Ayrıca Aziz Barbara, Eleftherios, Chiopolitolu George, Kraliçe Theodora, Tryphon ve Polydorus'un kalıntıları da bulunmaktadır. Dikkat çekici olan şudur ki, 1802'de Mitylene'de şehit edilen kutsal şehit Luka da burada inzivaya çekilmiş ve Sakızlı Nikeforos'un Leimogarion'una göre, şehitliğinden önce cennet hayatının nimetlerini almak için koruyucusu Besarion ile birlikte zaman zaman Athos'tan buraya gelmiştir.

İlgili metin, yukarıda adı geçen Paisios ve rahip Christos dışında pek çok başrahipten bahsetmemektedir; 1879'da ... Christos, şehirde rahip olarak görev yaptığı için bu görevi yürütmektedir ayrıca mülklerden elde edilen geliri alıp, mümkün olduğunca onlarla ilgilenmektedir. Ayrıca bu manastırdan çok uzak olmayan bir yerde, Orta Çağ'dan kalma bir Evangelistria manastırı bulunmuştur (abç.); bu da daha eski olduğu için tercih edildiği fikrini ortadan kaldırmaktadır. ..." (Darku,1985.b:86-88).

Draku özetle burada şunları yazmaktadır;

Manastır binasının Dolap Boğazı'nda ve bugün bulumayan Thesbitos Helios tapınağının üzerinde olduğunu,
Burada amfitiyatro benzeri bir tiyatro yapısının bulunduğunu,
Manastırın 1766 yılında varlıklı Antonios tarafından kurulduğunu,
Manastırı Basil veya Benedict adlı bir papazın yönettiğini,
O zamanki başrahibin ise Moschonisli Gabriel olduğunu,
1795 yılında "yapının" yenden onarıldığını ve onaranın "tüm atalarından kalma topraklarını bu yapı için bağışlayan" rahip Paisios Proupides olduğunu,
Yapının 20 yıl boyunca 25.000 grosian harcanarak onarıldığını,
Manastırın yaklaşık 34.45 x 41.60 metre boyutlarında olduğunu,
Manastır binasının 1821 olayları sırasında yıkıldığını,
Yapılan yeni binanın, Moskonisyalılar tarafından "eylemlerinin başlangıç noktası olarak" kabul edildiğini,
Manastıra parasal desteğin ise Ayvalıklı zengin Hacı Athanasios Hacı Georgios ailesi tarafından yaptığını

yazmaktadır.

Manastırın yaklaşık 1928 yılına kadar ayakta olduğundan bahseden Niğdelioğlu, yıkıma kadar gelinen süreci şöyle aktarır:

"... 1928 tarihinde manastırın harap fakat yine de ayakta olduğu söylenmektedir. Fakat o tarihten sonra, boğazda bir yakadan diğer yakaya çalıştırılan salın çalışanları kışın damlarında ısı[t]mak için manastırın ahşap elemanlarını yavaş yavaş götürmüşlerdir.

Manastırın duvarları 1970'li yıllara kadar yerinde kalmış fakat o tarihten sonra onlar da yavaş yavaş başka yerlerde kullanılmak üzere götürülmüştür. Fakat manastırın bulunduğu yer gezildiğinde oradaki yapının zamanında var olduğunu kanıtlayacak taşlar mevcuttur. ..." (Niğdelioğlu,2000:145).

Draku'nun yazdığına göre yaklaşık 1895 yılında "harabe durumuna karşın kullanılan" manastır binası, Niğdelioğlu tarafından yapılan sorgulamara göre yaklaşık 1928 yılına kadar hala ayaktaydı. Hatta 1970'li yıllarda "taş duvarlar" hala yerinde idi.
Profiti Ilia Manastırı hakkında son sözü Yorulmaz'a bırakamalıyım:

"... 7.Profit İlias Manastırı (İlyas Peygamber):

Köprünün Cunda'ya gidiş yönünde, 200 metre sonra, deniz tarfında... Temel kalıntılarından az bir şey duruyor. ..." (Yorulmaz,2011:171)

NASIL ULAŞABİLİRSİNİZ?

Her Manastır binasına ait bilgileri aktardıktan sonra, oraya ulaşım bilgilerini de verdim. Bunun için "yaya" ve "araba" gibi "bisikletle ulaşım" bilgisini vermek iştiyordum ama bu konuda başarılı olamadım. Aşağıdaki harita bu geziler boyunca Ayvalık-Lale Adası bağlantı yolundan başlayacak ve bina yerinde veya varsayımsal bina yerinde bitecektir. Yine haritada "mesafe" ve "süre" bilgileri olcaktır. Bu bilgileri "hafta içi sabah saatlerinde google haritalardan" aldım.

(harita-03) Profiti Ilia Manastırı ulaşım haritası (ölçeksiz).
yaya olarak: 2 km, 27 dakika
araba ile : 2 km, 3 dakika
(kaynak: google haritalar | harita: HKK,2026)

---
DİPNOT

[1] Antik stadium, değişken bir uzunluk ölçüsü idi. 180 ila 192 metre arasında değişmekte idi. Burada, aralarında yaklaşık 270 - 300 metre olduğu düşünülebilir.

[2] Eski bir gümüş para (Türkçede kuruş olarak da bilinir), Osmanlı lirasının bir alt birimiydi (1/100 lira veya 40 paraya eşitti). Halk dilinde para anlamında da kullanılır.

[3] Eski bir uzunluk birimidir. Bir adım yaklaşık 70 - 80 cm olarak kabul edilir. Burada yaklaşık 34.45 x 41.60 mt olduğu hesablnabilir.

[4] Blogumun konusu değil ama "Ἀπολλωνιάδι", Apollonia meselesi araştırılmalıdır. İnternette kısa süre içinde yaptığım araştırmada, Antik dünyada bu ismi taşıyan çok sayıda şehir ve yerleşim birimi bulunduğundan söz edilmekte ve bize en yakın yer olarak da Uluabat Gölü'nden bahsedilektedir.

DEVAM EDECEK...

---
KAYNAKÇA (tüm blog dizisi boyunca)

Adramytteion Kazı Ekibi (2022[?])

Antikitesinden Günümüze Ayvalık Adaları (Hekatonnesoi).
son erişim tarihi: 22 Ekim 2026.

Balaskas (Μπαλασκας, Σ.) (26 Ekim 2023).

Στον Αγιο Δημήτριο στα Σέλινα του Μοσχονησιού.
son eişim tarihi: 20 Ekim 2026.

Barkınay, A. R. (2005).

Adalar Deniz kılavuzu : Enez'den Marmaris Burnuna kadar, (yay.haz.) Mustafa Pultar, İstanbul: Denizler Kitabevi.

Belge, H. (2018).

19. yüzyıl Osmanlı taşra idaresinde Aynaroz manastırları, (Tez no. 503604) [Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi].

Draku, (Δρακου Ε. Ι.). (1888).

Μικρασιαναι πραγματειαι ιστορικαι και τοπογραφικαι τ.1, Atina: (yay. y.).

Draku, (Δρακου Ε. Ι.) (1895.a).

Μικρασιαναι πραγματειαι ιστορικαι και τοπογραφικαι τ.1, Atina: (yay. y.).

Draku, (Δρακου Ε. Ι.) (1895.b).

Μικρασιαναι πραγματειαι ιστορικαι και τοπογραφικαι τ.2, Atina: (yay. y.).

Erdoğdu, F. (2026).

Bir dinî mimari örneği: Ayvalık Aziz Georgios Manastır mevcut durumu ve koruma önerileri, 89-112, (yay.haz.) Serap Alper ve Hüseyin Murat Özgen, Colloquium Mysium I, Mysia ve çevre kültürleri, Balıkesir: Balıkesir Büyükşehir Belediyesi.

Ersin, E. I. (2023).

Bizans betimlemelerinde kutsal dağlar ve kökeni, (Tez no. 848028) [Yüksek Lisans Tezi, Ege Üniversitesi].

İpek, G. (2016).

Ayvalık'ta sosyal ve siyasi hayat (1940-1950) (Tez No. 446954) [Yüksek lisans tezi, Celal Bayar Üniversitesi].

Jowett, W. (1822).

Christian researches in the Mediterranean from MDCCCXV to MDCCCXX in Furtherance of the Objects of the Church Missionary Society, Londra: L.B. Seely!J. Hatchard & Son.

Karaiskaki, (Καραϊσκάκη, Σ.) (1973).

Μοσχονήσια. Το γεμάτο γοητεία μικροσκοπικό Αρχιπέλαγος της Αιολίδας. Η πατρίδα μου. Atina.

Katrinli, F. (1949).

Beni okumadan geçmeyiniz : sonuna kadar ve dikkatle okuyunuz. Zevkiniz de menfaatiniz de sihatiniz de bunu böyle emreder, Ayvalık: (yay. y.).

Köken, T. (25 Mayıs 2012).

Güvercin Adası kalıntıları (Agios Yorgis-St.Giorgios-Aya Yorgi-Kızlar Manastırı.

son erişim tarihi: 26 Ekim 2026.

Köken, T. (31 Mayıs 2012).

Cunda Ayışığı Manastırı (Agios Dimitrios Ta Selina) / Balıkesir / Aiolis / Ayvalık / Alibey(Cunda) Adası.
son erişim tarihi: 26 Ekim 2026.

Köken, T. (16 Haziran 2012).

Cunda Profit İliya Manastırı (İlyas Peygamber M.) ...

son erişim tarihi: 26 Ekim 2026.

Köken, T. (18 Haziran 2012).

Cunda Leka Panaya Manastırı (Leka Panagia-Koruyan Meryemana).

son erişim tarihi: 26 Ekim 2026.

Köken, T. (6 Ocak 2023.a).

Ayvalık Görsel Arşivi - Agion [Agios] Apostoloi Manastırı-01.

son erişim tarihi: 26 Ekim 2026.

Köken, T. (6 Ocak 2023.b).

Ayvalık Görsel Arşivi - Agion [Agios] Apostoloi Manastırı-02.

son erişim tarihi: 26 Ekim 2026.

Köken, T. (6 Ocak 2023.c).

Ayvalık Görsel Arşivi - Agion [Agios] Apostoloi Manastırı-03.

son erişim tarihi: 26 Ekim 2026.

Köksal, H. K. (22 Aralık 2014).

Ayvalık tarihi araştırmaları I: Ioannes Demetrakellis-Oikonomos'un yaşamı.
son erişim tarihi: 26 Ekim 2026.

Köksal, H. K. (18 Nisan 2019).

William Jowett'ın Ayvalık'taki 4 Günü...
son erişim tarihi: 26 Ekim 2026.

Köksal, H. K. (1 Eylül 2023).

Ayvalık'ta kurulamayan 12. mahalle: Panagia Portaitissa (1890).
son erişim tarihi: 26 Ekim 2026.

Köksal, H. K. (21 Haziran 2024).

Agios Haralampos Mahallesi ve hastanesi (Gazi Kemal Paşa Mahallesi).
son erişim tarihi: 26 Ekim 2026.

Köksal, H. K. (12 Ekim 2026).

Drakos ve Ayvalık Adaları'ndan "Nisos".

son erişim tarihi: 26 Ekim 2026.

Köksal, H. K. (26 Ekim 2026).

Ayvalık Adaları ManastırlarıI I: Profiti Ilia Manastırı [Προφητου Ηλιου].

son erişim tarihi: 26 Ekim 2026.

Metin, M. (2010).

XIX. yüzyılda Osmanlı Devleti’nde Aynaroz Adası, Aynaroz ruhbanları ve Rum isyanları, (Tez no. 263187) [Yüksek Lisans Tezi, Erciyes Üniversitesi].

Niğdelioğlu, A. (2000).

Ayvalık tarihi çevre dokusu içindeki manastırların incelenmesi, (Tez no. 95915) [Yüksek Lisans Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi].

Ömer, C. (2024).

Ortodoks Hıristiyanlıkta Athos Dağı (Aynoroz), (Tez no. 893113) [Yüksek Lisans Tezi, Uludağ Üniversitesi].

Psarros, (Ψαρρος, Δ.Ε.) (2017).

Το Aϊβαλι και η Mικρασιατική Aιολιδα, (yay.haz.) Kostoula Sklavenitis, Atina: Μορφωτικο Ιδρυμα Εθνικης Τραπεζας.

Saban Ergi, D. (2017).

Osmanlı dönemi Hıristiyan dini mimarisinde Ayvalık (Kidonies) Taksiyarhis Kilisesi, (Tez no. 463186) [Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi].

Senan, E. (8 Eylül 2010).

Ay Işığı manastırı/Hagios Dimitrios Ta SelinaPateriça, Cunda-Ayvalık.
son erişim tarihi: 20 Ekim 2026.

Senan, E. (17 Temmuz 2011).

Ayvalık, Güvercin/Aya Yorgi/St. Giorgio Adası.
son erişim tarihi: 22 Ekim 2026.

Senan, E. (20 Temmuz 2011).

St. İoannis/Yoannis/Tavuk Adası-Ayvalık.

son erişim tarihi: 1 Kasım 2026.

Strati (Στρατή, Δ.). (2002).

Αγιορεί'τικα μετόχια, στις Κυδωνιές (Αϊβαλί). ΈκδοσηςΤέρτιοσ.

Strati (Στρατή, Δ.). (2007).

Σχεσεις Αγιου Ορους και Κυδωνιων. Ε’ Διεθνές Συνέδριο Ιστορίας - Μυτιλήνη και Αϊβαλί (Κυδωνίες), Μία αμφρίδρομησχέσηστοΒορειοανατολικό Αιγαίο, Αθήνα: Ινστιτούτο Νεοελληνικών Ερευνών, 51-56.

Taşdemir, S. (2020).

Kutsal ağacın bekçilerinden Ayvalık, Ankara: Püf Yayıncılık.

Yorulmaz, A. (2011).

Ayvalık'ı gezerken : geçmişi ve şimdiki zamanlarıyla... (10.b), İstanbul: Remzi Kitabevi.

AYVALIK'lı YAZARLAR DERMESİBülent Şentay

2026-10-23T10:00:00.000+03:00

(resim-01) Bülent Şentay.
(kaynak: olay53.com)

Ayvalık Belediyesi Başkatibi ve Nikah Memuru Hüseyin Şentay ile ev kadını Hüsniye Şentay'ın üçüncü çocukları olarak dünyaya geldi. İlkokul, ortaokul ve liseyi Ayvalık'ta okudu. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sosyoloji bölümünü bitirdi. Savaştepe Eğitim Enstitüsü'nde öğretim görevlisi olarak çalıştıktan sonra İstanbul'a yerleşti ve gazetecilik yaptı. Çeşitli gazete ve dergilerde (Kadınca, Cumhuriyet, Hürriyet, Bravo, Şehir, Akşam...) yazıları, araştırmaları yayınlandı. Edebiyat yarışmalarında ödüller kazandı. Daha sonra reklamcılığı geçen Bülent Şentay otuz yıl boyunca önce reklam yazarı ve ardından kreatif direktör olarak Türkiye'nin önde gelen ajanslarında çalıştı. Bu alanda değişik ödüller aldı. Bu arada tarihe merak sardı ve Akşam gazetesinde Tarih-i Şen başlığı altında popüler tarih yazıları yazdı.

Evli ve bir kız çocuk babası olan Bülent Şentay Mayıs 2010 itibariyle "köklerine döndü" ve Ayvalık'a yerleşti.

alıntı: Bülent Şentay.

ESERLERİ

01. Kitapları

01.01. [1996].

1995-1996 : Fenerbahçe Spor Kulübü yıllığı (Coşkun Tuna ile birlikte).

115 sayfa, 21.0 x 30.0 cm.

İstanbul : Rota Yayıncılık

01.02. [1997]

Panzin çukuru.

64 sayfa, 13.5 x 19.5 cm.

İzmir : İzmir Yayıncılık.

01.03. [1998]

Öyküler : yanan kara taş (Bülent Şentay), arkadaşım pasta panda (Canan Tan), imdat! Türkçe boğuluyor (Melek Güngör), bir demet menekşe (Tülay Koçak), sevgi uzaydan yağsa (Çizel Gazel).

105 sayfa, 13.5 x 19.5 cm.

İzmir : İzmir Büyükşehir Belediyesi.

01.04 [2013]

Adım adım Ayvalık : bir gezi kitabı (fotoğraf: M. Göksel Kantarcı).

144 sayfa, 22.0 x 22.0 cm.

Ayvalık: Ayvalık Ticaret Odası.

01.05 [2013]

A guide to Ayvalık : step by step (fotoğraf: M. Göksel Kantarcı).

144 sayfa, 22.0 x 22.0 cm.

Ayvalık: Ayvalık Ticaret Odası.

01.06 [2022]

Söz konusu Ayvalık (yay. haz.: Bülent Şentay).

400 sayfa, 12.5 x 19.5 cm.

Ayvalık: Alakarga Yayınevi.

Draku ve diğer Ayvalık Adaları

2026-10-19T10:00:00.000+03:00

İki hafatadır; günümüzden yaklaşık "131 yıl" öncesindeki Ayvalık Adaları'nı, Alibey Adalı öğretmen ve tarihçi Efstratios I. Drakos'un, Tα Μικρασιανα η αι Εκατονησοι tανιν Μοσχονησια τ.1 (1895) adlı kitabı ile anlatmaktayım (Köksal,24 Ağustos 2026). Bugüne kadar "Por(d)oselini" ve "Nisos" adalarını çevirmeye çalıştım (Köksal,5 Ekim 2026;Köksal,12 Ekim 2026). Biz bugün bu adalara sırasıyla Büyük Maden Adası ve Alibey (Cunda) Adası diyoruz.

Bugün Drakos'un aynı kitabında yer alan diğer 25 adet adayı yazmaya çalıştım.

Helenceyi, beyin ameliyatımdan sonrasında, "tek değerli organımın körelmesin" diye öğrenmeye çalışmıştım. Aynı günlerde Osmanlıcayı da öğrenmeye çalışıyordum. Helence çeviri işinin çok iyi bir "dil alt yapısı istediği" ve dolayısı ile "benim yaptığım kadar kolay olmayan" bir uğraş olduğunu da biliyorum ve bu mesleği seçen tüm arkadaşlarıma büyük saygı duyduğumu söylemek istiyorum. Ama üzerinden "bunca yıl geçtiği halde" ve "bu toprakları" anlatan satırlar gözden kaçınca (veya belki de ben abartıyorumdur, bunlarla uğraşan arkadaşlar vardır ve bu işin zamanı erken diye düşünüyorlardır), zamanda hızla ilerleyince "daha fazla dayanamadım" [1].

İyi okumalar.

-- * --

"GENEL GÖRÜNÜM
MOSKONISYANIN YÜZ ADALARI HAKKINDA
Asya ve Lesvos adaları arasındaki boğaz boyunca, Adramyttium Körfezi'nin güney girişinde, buranın en önemli takımadaları olan Moschonisya adlı küçük takımadalar yer almaktadır, Strabon'un dediği gibi yaklaşık yirmi, Timosthenes'in dediği gibi kırk [adet] değil, yirmi yedi [adet] adadan oluşmaktadır .... Bunların en büyüğü ve en güzeli, geçmişte olduğu gibi bugün de hâlâ yerleşim yeri olarak kullanılmaktadır, ancak hepsinin kendi adı vardır ve antik çağda genellikle Ekatónisya, daha sonra Apollonónisya ve Attika [Atina] lehçesi ile Apollonisoi ve şu anda da Moschonisya olarak adlandırıldı.

Moschonisya'nın ilgi çeken adı, modern gezginler ve topograflar tarafından çeşitli şekillerde yorumlanmıştır. M.D. Raffenelos ... bu adın, orada yetişen aromatik bitkileri vurgulamak için yerli halk tarafından verildiğini söyler. Carlos Texieros, modern zamanlarda bu sisteme buzağı adaları denildiğini ve eski sakinlerinin sikkelerinde öküz başlarının bulunduğunu söylüyor. Konstantinos Frearitis'e göre ..., yüzyıllar önce Türklerin amirali, o zamanlar ıssız ve tenha olan [bu] adaya ayak basmış ve [adanın] güzelliğine hayran kalarak orada yaşamak istemiş, geçmişte adı kötüye çıkan ilk yerleşimci Moschos adında bir korsan imiş; onu yakalayıp arkadaşları ve ailesiyle birlikte [bu] adalara yerleşmişti. O günden itibaren [bu] adaya Moschonisos, takımadalara ise Moschonisya adı verildi. Chariklia Stavridou da aynı görüşte, ancak bu korsanın Olimpos veya Mani'den [2] olduğunu ekliyor .... Ancak ben, bir süre Samos'ta bu şekilde ikamet eden Amiral Kılıç Ali'nin bu kişi olduğunu düşünmekteyim [3]. Geórgios Earinós ... Ada'nın ve Maschakómi [Makaroni Çiftliği?] [adlı] yerin, günümüzde Asya kıtasındaki Gömeç olarak adlandırılan [ve] Konstantinopolis'in [İstanbul'un] fethinden önce veya az sonrasındaki belgelerle değerlendirildiğinde, piskoposunun adı olan Moschonision'un, adanın ve takımadaların adı olarak adlandırıldığını belirtmektedir. Bazıları ise ... adaya bu ismin verilmesinin nedeninin, Pordoselinis isminin kötü şöhretinden kaçınmak [için] olduğunu söylüyor. Bölge sakinleri, vatanlarının adının mecazi olarak ünlü ve tükenmez bir su kaynağından ve Móschou adlı büyük adanın güneybatısında bulunan bir yerden geldiği görüşündeler; ancak bu yere çok yakın, Móschou'un ötesinde bol su kaynağına sahip [ve] bölgenin su kaynakları olan başka adalar da bulunmaktadır. - Amiral Karaali, filodan aldığı birçok fıçıyı Móschou'da su temini için bırakmıştı, bu yüzden Eressos'taki felaketi duyup Hellespont [Çanakkale Boğazı] kalelerine kaçtı ... -. Antik tarihçiler ve coğrafyacılar ise bu adaların adı konusunda farklı bir düşüncelere sahiptirler. Herodotos ... onlara Ekatónlar diyor ve Sicilyalı Diédoros ... Ekatónlar diye adlandırıldığından bahsediyor, yalnız Strabon ... bu adı taşıyan halktan [dolayı] değil, ayrıntılı olarak Ekatón adaları diyor. Çünkü Epir kıyıslarında Apollon ve Ekátou'a [Hektor'a] [aynı anda] tapınılmaktadır. Hektor merhametli, şefkatli, büyük lütuf sahibi anlamına gelir. Coğrafyacıdan sonra, Hekatonisos'un adı konusunda Bizanslı Eustathius da aynı görüşü paylaşıyor, Stephanos'a [göre de] öyle. Osmanlılar Moschonisia'yı her zaman Gün adası, yani gün ışığı adaları, başka bir deyişle Apollonisya olarak adlandırmış ve yazmışlardır.

Büyük adanın çevresinde Hekatonisya Adaları'nın tamamı yer alır; bunlar şunlardır:

A) Güneydeki iki tanedir.

a) Prodromos; bu alçak ada, büyük limanın içinde ve önünde [bulunur], karşısında ise Bizans kalesi olarak bilinen Moschonisia şehri yer almaktadır. Adada aynı adı taşıyan bir manastır günümüze kadar ulaşmıştır ve bu manastır, deniz hamamları ve büyülü konumu sayesinde çevredeki halk için önemli bir kaplıca merkeziydi. Bu adada, Helen donanmasının kaptanları, 1821 olayları ardından Kidonya ve Moskonisya şehirlerini nasıl kurtaracakları konusunda bir konsey düzenlediler [4].

b) Güneyde ve büyük limanın içinde yer alan Nisopoula, Keratoideis adında derin bir koy oluşturur; bu koya Türkler, 26 Kasım 1807'de Kidonya'da [Ayvalık'ta] öldürülen Kiopolitoslu Aziz Georgios'un cesetini koymuşlardı [5].

B) Kuzeydoğudaki takım adalar oniki tanedir.
a) Krommydonision, Nasiotanların antik şehrinin karşısındadır ve bazıları ... bunun Poroselini olduğunu ve yerleşim izi görmedikleri için doğal değişimlere uğradıklarını düşünmüştür. Güneyinde, sahilde Artemis'e adanmış yıkık bir sunak bulunmaktadır. Adalıların yakınlardaki Ege bölgeleriyle olan çıkarları nedeniyle, 1817'de adayı dört yüz yetmiş metreden fazla uzunlukta bir taş köprüyle anakaraya bağladılar. Genellikle feribot olarak bilinen yüzer bir köprü, batı boğazını Dolapi veya Kleidi olarak adlandırılan daha büyük adaya bağlar; bu ada modern tarihte ünlendi, ancak arkeologlar tarafından yanlışlıkla Poron Selenis olarak adlandırılmıştır. Burası aynı zamanda tarıma elverişli ve üçüncü adadır [6].

b) Seferi; yeni şehrin kuzey kanadının karşısında yer alan dört koylu bir adadır [7].

c) Kodon veya Kontos adası, engebeli, kayalık ama aynı zamanda ekilebilir bir adadır [8].

d) Kopanos, Kodonos'un doğusunda yer alır ve yeniden yapılanmadan ... önce Psarri'den buraya taşınmak amacıyla Psarrian Kotsiades tarafından baş amiral Chosretis Topalis'ten satın alınmıştır. Eskiden burada bir tuz madeni vardı ve tepesinde [de] bir su deposu bulunan terk edilmiş bir kilise bulunuyordu [9].

e) Kalamaki, küçük ama yeşil bir adadır; ada sakinleri vampire dönüştüğüne inandıkları ölülerin kemiklerini buraya atıyorlardı [10].

f) Petroúsion [11].

g) Sklavonision, her ikisi de kayalıktır [12].

h) Yaygın olarak Gümüşlü olarak bilinen Argyronisos, adını zeytin ağaçlarıyla kaplı verimli topraklarından almıştır ve yılda binden fazla stater [bir Helen para birimi] zeytinyağı üretmektedir; çevresi yaklaşık iki saatlik yürüyüş mesafesindedir ve güneyinde birkaç zeytinlik bulunur; Mysia'ya çok yakındır ve hatta eski adıyla Theodosiopolis [olan] Koryphantis şehrinin karşısındadır [13].

ı) Daskaleió [14].

j) Pateritsa Körfezi'nde aynı adı taşıyan bir manastırı bulunan Agios Geórgios Adası, 1821'deki yıkımdan kurtulan tek ada oldu ve yetmiş üç ada sakini kurtarıldı. [15].

k) Agios Nikolaos, söz konusu koyda yer alan ve terk edilmiş bir kiliseye sahip küçük bir adacık [16].

l) Genellikle Oulia olarak bilinen Julia, büyük adanın kuzeydoğusunda yer alır ve dördüncü en önemli yerdir ve kodekste hem Oulia hem de Megalonnisi olarak adlandırılan Aziz Demetrius manastırının mülküdür. Belki de Poroseliniler, sikkelerinde de adı geçen Sebaste'li Julia'dan sonra bu ismi vermişlerdir ... [17].

C) Batı takım adaları oniki tanedir.
a) Gymnós, aslında bir ağaçtan başka bir şey yoktur ve bu bu özelliğinden dolayı da taşıdığı ismi almıştır. Bu bölge, ... Konstantinople'e yetecek kadar tahıl üretiyor ve güney kıyısında otuz toprak sahibine ait kulübe bulunuyor. Yakındaki kalıntılardan ve Kastri adı verilen tepede bulunan duvar izlerinden anlaşıldığı üzere, bu yerleşim yerinin Orta Çağ kent bölgesinde var olduğu anlaşılıyor. Çevresi iki saat uzunluğunda olan bu ada, diğer adalar gibi güneyde yer almaktadır [ve] karşısında, Asya kıyısında Sarmısak adında bir taş ocağı ve bir tuz madeni bulunmaktadır. Sanki bir aynada yansımış gibi, Moschonisialıların şehri bu adadan görülebilir. Adanın güneydoğu ucunda bir deniz feneri bulunuyor [18].

b) Pera Mosgos, bu iki tepeli adacığın topraklarının yarısı ekilebilir arazidir. Güney tepesinin doğu eteğinde, dik kayalıkların yakınında bir su kaynağı bulunur; su kıtlığı zamanlarında kayıkçılar bu suyu şehrin içinde satarlardı; Fransız gezginlerin ve denizcilerin isimleri de kayalara yazılmış olarak korunmuştur [19].

c) Leia alçak bir ada ama son derece verimlidir ve bin beş yüz kileden [20] fazla miktarda buğday üretiyor [21].

d) Kalamos verimli ve engebeli bir adadır [22] .

e) Kalamaki, küçük bir adacık [23].

f) Pláti [24].

g) Agialonisi [25].

h) Pelagonisi'de bu üç adaya Platsa veya Poulakia adaları denir ve küçük olanlarına da tohum ekilir [26].

ı) Leios; Taliani limanının ağzından yaklaşık üç deniz mili uzaklıkta, ancak burası alçak, ağaçsız ve kuru bir yerdir. Asya ve Lesvos adaları arasındaki boğazda ara nokta olması ve bitişiğindeki resifler ve kayalıklar nedeniyle, deniz feneri şirketi bu deniz fenerine 1863'ten beri sahiptir. On iki mil mesafeden görülebilen, dördüncü dereceden diyoptriye sahip ve altmış metre ışık yüksekliğinde beyaz ve sabit bir ışığa sahiptir [27].

i) Nisopoúla, Leioú halkındandır. Bazıları, Lesvos'a yakın olan ve sayıları [da] beş olan Hekatonisos ve Lefkas'ın çokluğu arasına şunları da dahil etmek isterler: Mavronisi, Volos, Panagia, Milos ve Aspronisi; bunlardan Pliny ... tarafından bahsedilmiştir ve özellikle bunlardan birine Kydonia denmiştir, çünkü bir sıcak su kaynağı vardı. Yıllar önce buralar Levendoglou adında Lesvoslu bir aile tarafından yönetiliyordu. Ancak bazıları, Timosthenes'in haklı olduğunu kanıtlamak istercesine, adaların yanı sıra kayalıkları ve resifleri de listelemişlerdir; ben ise antik kentin kuzeyinde yer alan Kokkinonisi resifini listeye dahil etmedim.

k) Adiávatos, Porosellini yakınlarında bulunan çimenli bir adadır. Pera Moschon'dan Porosellini'ye kadar olan deniz, Diaport olarak adlandırılır ve eşsiz bir manzara sunar; özellikle kuzeydoğu kısmı benzersizdir [28].

l) Poroselini [29]. 5 Ekim 2026 gününde bununla ilgili blog yayımlandı.

m) Nísos [30]. 12 Ekim 2026 gününde bununla ilgili blog yayımlandı. ..:" (Drakos,1895:3-38)

---
DİPNOT

[1] Fakültede idik. Bazı arkadaşlar benim "yanlış ve geri şeyler" düşündüğümü, "çok konuşup hiç bir şey söylemediğimi" ve "eylem kaçkını" olduğumu düşünmüş ve benim gibi bir kaç kişi için "özel sayı" bile çıkartmışlardı. O günlerde bir arkadaşım (ki o günlerden kalan ve hala benimle görüşen bir iki arkadaştan biridir) bana demişti ki: "Usta sen erken öten bir horozsun!". O arkadaşlardan çoğu "mahalle değiştirdi". Ben ise hala "bir naylon poşete sığan hayatımla ve kalın kafamla" birlikte zaman geçirmeye devam ediyorum. İşte bir "erken öten horoz" olarak, Efstratios I. Drakos'un, Tα Μικρασιανα η αι Εκατονησοι tανιν Μοσχονησια τ.1 (1895) adlı kitabı satırlarındaki Ayvalık'ı okurla paylaşmak istedim.

[2] Olimpos ve Mani, Osmanlı egemenliği döneminde Yunan korsanlarının, deniz haydutlarının ve hırsızlarının en ünlü sığınak ve üslerinden ikisiydi.

[3] Metindeki haliyle “Amiral Kılıç Ali” ya da Kılıç Ali Paşa (Uluç Ali Reis), Osmanlı'nın önde gelen Kapudan Paşa'sı idi. 1519 yılında Giovanni Dionigi Galeni adıyla Napoli Krallığı'ndaki Calabria'da doğdu. Babası Birno Galeni ve annesi Pippa de Cicco'dur. 29 Nisan 1536 yılında Barbaros Hayreddin'nin yardımcısı Ali Ahmed tarafından esir alındı ve kadırgasında köle olarak hizmet etti. Uzun yıllar forsa olarak gemilerde hizmet verdi. Daha sonra Müslüman oldu ve özgürlüğünü kazandı. Ali adını aldı ve Arap olmayan korsanlara verilen Uluç namı ile de anılmaya başlandı. 1565 yılında İzmir sancakbeyi, 1568 yılında ise Cezayir beylerbeyliği oldu. 7 Ekim 1571 tarihinde gerçekleşen İnebahtı Deniz Savaşı sırasında gösterdiği başarı sonrasında, 1571 ile 1587 yılları arasında kaptan-ı derya olarak görev yaptı. Karısının adı Selime Hatun'du ve hiç çocukları olmamıştır. 25 Haziran 1587 günü ölmüştür.

[4] Bugün bizim "Tavuk Adası" adını verdiğimiz adadan bahsedilmektedir. Adaya ayrıca: Aya Yani, Kilise, Dalyan, Taliani, St Yoannis, St Ioannis, Agiou Ioanni, Ayos Yannis Prodromos, Agios Ioannis, Ai Giannis, Prodromos, Prodromo, Vrachonisída Ágios Ioánnis, Άγιος Ιωάννης, Αϊ Γιάννης, Πρόδρομος, Πρόδρομο, Τάλιανος adı da verilmektedir.

[5]

[6] Bugün bizim "Lale Adası" adını verdiğimiz adadan bahsedilmektedir. Adaya ayrıca: Dolap, Soğan, Krommydonisi, Kromidonisi, Kromydonisi, Kremydonisi, Kromido, Κρομμύδονησι, Κρομμυδονήσι, Κρεμμυδόνησο, Κρεμμύδι, Κρομμύδι, Ντουλάπι adı da verilmektedir.

[7] Bugün bizim "Hasır Adası" adını verdiğimiz adadan bahsedilmektedir. Adaya ayrıca: Sefil, Seferi, Sefiri, Zefyri, Nisída Zefýri, Misia, Haşır, Σεφέρι, Ζεφύρι adı da verilmektedir.

[8] Bugün bizim "Kutu Adası" adını verdiğimiz adadan bahsedilmektedir. Adaya ayrıca: Küçük Karaada, Karaada, Kara Ada, Kara, Balkan, Tavşan, Kodon, Nisída Kódon, Kudho, Kouda, Kondu, Kontou, Κοντού, Kodonas, Koudouna, Κώδωνας, Κουδούνα adı da verilmektedir.

[9] Bugün bizim "Akoğlu Adası" adını verdiğimiz adadan bahsedilmektedir. Adaya ayrıca: Armutçuk, Kedi, Kopano, Kópanos, Vrachonisída, Κόπανος, Κόπανο adı da verilmektedir.

[10]

[11] Bugün bizim "Taş Ada" adını verdiğimiz adadan bahsedilmektedir. Adaya ayrıca: Kayabaşı Adası, Petro, Petrusi, Petrousi, Petrusa, Petrousa, Petroutzio, Πετρούσα, Πετρούσι, Πετρούτζιο adı da verilmektedir.

[12] Bugün bizim "Gizli Ada" adını verdiğimiz adadan bahsedilmektedir. Adaya ayrıca: Kör Taşlar, Sklavonisi, Σκλαβονήσι adı da verilmektedir.

[13] Bugün bizim "Çiçek Adası" adını verdiğimiz adadan bahsedilmektedir. Adaya ayrıca: Gümüşlü, Argistra, Argistri, Angistri, Argyronisos, Argyroniso, Nisída Argyrónisos, Αγκίστρι, Αργυρόνησο, Αγκίστρι, Γκιουμουσλί adı da verilmektedir.

[14] Bugün bizim "Mırmırcalar" adını verdiğimiz adadan bahsedilmektedir. Adaya ayrıca: İkiz Kayalar Mırmırcılar, Mırmırca, Vráchoi Daskaleió, βράχοι Δασκαλειό adı da verilmektedir.

[15] Bugün bizim "Güvercin Adası" adını verdiğimiz adadan bahsedilmektedir. Adaya ayrıca: Manastır, Mozaikli Manastır, Kızlar Manastırı, Aya Yorgi, St Giorgio, Ayos Yorgis, Evangelistriya, Άγιος Γεώργιος, Άγιος Γιώργης adı da verilmektedir.

[16] Bugün bizim "Kumru Adası" adını verdiğimiz adadan bahsedilmektedir. Adaya ayrıca: Nisopula, Nisopoula, Ayos Nikolas, Aya Nikolas, Agios Nikolaos, Vrachonisída Ágios Geórgios, Νησοπούλα, Άγιος Νικόλας adı da verilmektedir.

[17] Bugün bizim "Kaşık Adası" adını verdiğimiz adadan bahsedilmektedir. Adaya ayrıca: Kız Adası, Ulya, Oulia, Ioulia, Nisída Ouliá, Ουλιά, Ούλια, Ιουλία adı da verilmektedir.

[18] Bugün bizim "Çıplak Ada" adını verdiğimiz adadan bahsedilmektedir. Adaya ayrıca: Chalkis, Halkis, Yimno, Cimno, Gymno, Χαλκίς, Γυμνό, Γδυμνό adı da verilmektedir.

[19] Bugün bizim "Pınar Adası" adını verdiğimiz adadan bahsedilmektedir. Adaya ayrıca: Kılavuz, Klavuz, Mosko, Mosko Pulo, Moschopoulo, Moschopoula, Moshopoula, Moshopula, Pera Moschos, Pera Moskos, Pera Moshos, Pera Moscho, Nisída Moschópoulo, Nisída Péra Móschos, Μοσχόπουλο, Πέρα Μόσχος, Πέρα Μόσχο, Πέρα Μόσκος adı da verilmektedir.

[20] Kile, Osmanlı döneminde ve Anadolu'nun bazı bölgelerinde tahılları ölçmek için kullanılan geleneksel bir hacim ve ağırlık ölçü birimidir. 1 kile = 20 okka =  25.65 kg dur. Burada yaklaşık 38.475 kg. buğdaydan bahsedilmiştir.

[21] Bugün bizim "Poyraz Adası" adını verdiğimiz adadan bahsedilmektedir. Adaya ayrıca: İncirli, Yellice, Leyah, Lia, Leia, Leiah, Licha, Liha, Leio, Leios, Lygia, Nisída Leiá, Nisída Lícha, Λεια, Λειά, Λειὰ, Λίχα, Λείος, Λειό, Λυγιὰ, Λυγιά adı da verilmektedir.

[22] Bugün bizim "Kamış Adası" adını verdiğimiz adadan bahsedilmektedir. Adaya ayrıca: Kara Ada, Kamışada, Kalınada, Akvaryum, Karaada, Kalamos, Kalamo, Nisída Kálamos, Κάλαμος adı da verilmektedir.

[23] Bugün bizim "Yuvarlak Ada" adını verdiğimiz adadan bahsedilmektedir. Adaya ayrıca: Melina, Kalamaki, Kalamopulo, Kalamo Pulo, Vrachonisída Kalamáki, Vrachonisída Kalamópoulo, Καλαμόπουλο, Καλαμάκι adı da verilmektedir.

[24] Bugün bizim "Taşlı" adını verdiğimiz adadan bahsedilmektedir. Adaya ayrıca: Klavo, Plati, Vrachonisída Pláti, Πλάτη adı da verilmektedir.

[25]

[26] Bugün bizim "Yelken Adası" adını verdiğimiz adadan bahsedilmektedir. Adaya ayrıca:  Pelagonisi, Vrachonisída Pelagonísi, Πελαγονήσι adı da verilmektedir.

[27] Bugün bizim "Poyraz Adası" adını verdiğimiz adadan bahsedilmektedir. Adaya ayrıca:  İncirli, Yellice, Leyah, Lia, Leia, Leiah, Licha, Liha, Leio, Leios, Lygia, Nisída Leiá, Nisída Lícha, Λεια, Λειά, Λειὰ, Λίχα, Λείος, Λειό, Λυγιὰ, Λυγιά adı da verilmektedir.

[28] Bugün bizim "Küçük Maden Adası" adını verdiğimiz adadan bahsedilmektedir. Adaya ayrıca: Adiabatoz, Adiavatos, Adiavato, Nisída Adiávatos, Αδιάβατος, Αδιάβατο adı da verilmektedir.

[29] Bugün bizim "Büyük Maden Adası" adını verdiğimiz adadan bahsedilmektedir. Adaya ayrıca: Pirgos, Pirgo, Pyrgos, Nisída Pýrgos, Pyrgo, Maden, Pordoselene, Pordoselini, Poroselene, Poroselini, Πύργος, Πύργο, Πορδοσελήνη, Ποροσελήνη adı da verilmektedir.

[30] Bugün bizim "Alibey (Cunda) Adası" adını verdiğimiz adadan bahsedilmektedir. Adaya ayrıca: Yunda, Yund, Moshonisi, Moschonisi, Moschonisos, Moskonisi, Moshinos, Nasos, Nesos, Apolloniso, Μοσχονήσι, Μοσχόνησος, Εκατονήσι, Εκατόνησο, Νάσος, Τζούντα, Αλήμπεη, Απολλόνησο adı da verilmektedir.

---

KAYNAKÇA

Drakos, E.I. (1895).

Μικρασιαναί πραγματείαι ιστορικαί και τοπογραφικαί, Atina: (yay. y.).

Köksal, H. K. (24 Ağustos 2026).

Ayvalıklı sanatçı ve düşünürler: Efstratios I. Drakos (Ευστράτιος Ι. Δράκος).
son erişim tarihi: 4 Ekim 2026.

Köksal, H. K. (5 Ekim 2026).

Drakos ve Ayvalık Adaları'ndan "Por(d)oselini".

son erişim tarihi: 9 Ekim 2026.

Köksal, H. K. (12 Ekim 2026).

Drakos ve Ayvalık Adaları'ndan "Nisos".

son erişim tarihi: 12 Ekim 2026.

AYVALIKLI SANATÇI ve DÜŞÜNÜRLER: Vasiliki Ralli (Βασιλική Ράλλη)

2026-10-16T10:00:00.000+03:00

(resim-01) Vasiliki Ralli
(kaynak: iefimerida.gr)

Vasiliki Ralli [Βασιλική Ράλλη], Helen yazar ve şair idi.

Mübadeleden birkaç ay sonra, 1922 yılının Ocak veya Şubat ayında Midilli'nin Thermi kentinde doğdu. Aslen Ayvalık, Moskonisya (Alibey (Cunda) Adası) kökenlidir. Babası Nikolaos Maragos [Νικόλαος Μαραγός], "amele taburları"na alınınca annesi Angeliki Marangou [Αγγελική Μαραγκού] Eylül 1922'de Midilli'ye geldi (resim-02). Bir kaplıca merkezi olan Thermi'ye yerleşti ve burada bir fırın işletti. Vasiliki ilkokulu burada okudu. Sonra Midilli Kız Lisesi ve Midilli Fransız Okulu'ndan mezun oldu.

1948 yılında babası Nikolaos, bir İtalyan gemisi ile New York'a gitti. Oradan gemi Atina'ya geçecek ve ailesini bulacaktı. Ancak çıkan bir fırtınada düştü ve kalçasını kırdı. Bunun üzerine gemi kaptanı Albany, ABD'deki bir hastanede, tedavisi için onu bıraktı. Nikolaos öyküsünü Albany'deki Rum Ortodoks kilisesi papazına anlattı ve o da Midilli'ye durumu bildirdi. Böylece Vasiliki ve annesi onun yaşadığını öğrendiler ve gitmeye çalışırlarken Nikolaos ABD'de öldü.

Vasilki Ralli genellikle şiirler yazdı. 1950 yılında Thermi'de Aziz Rafael, Nikolaos ve İrene'nin kutsal emanetlerinin (mezarlarını), zeytinlikleri içinde keşfetti. 1992 yılından itibaren yazmaya başladı. Unutulmaz memleketim Cunda Adası'nın Türkçe çevirisi Kosta Sarıoğlu tarafından yapıldı ve 2016 yılında Albatros Kitap yayımladı (resim-03). Irini Sarıoğlu ayrıca yazar için, 35 dakikalık Helence bir belgesel yayımladı (Yunan Tarih Araştırmaları Vakfı,2024). 5 Şubat 2022 tarihinde, Rahibe Eiríni [Μοναχή Ειρήνη] adını alarak din isanı oldu ve kutsandı.

Ralli, 5 Aralık 2022 tarihinde Midilli'de öldü.

(resim-02) Annesi Angeliki Marangou ve Vasiliki Ralli, 1940'lar.

(kaynak: pontosnews.gr).


(resim-03) Unutulmaz memleketim Cunda Adası kitabının kapağı. (*kaynak:* kaankoksal.com.tr)

---

KAYNAKÇA

Rali, V. (2016).

Unutulmaz memleketim Cunda Adası, (çev.) Kosta Sarıoğlu, İstanbul: Albatros Kitap.

Yunan Tarih Araştırmaları Vakfı (2024).

Πατρίδα Αξέχαστη Μικρά Ασία.

son erişim tarihi: 13 Ekim 2026.

Draku ve Ayvalık Adaları'ndan "Nisos"

2026-10-12T10:00:00.000+03:00

(resim-01) Drakos'un 1895 yılındaki kitabının iç sayfası.
(kaynak: Ayvalık Bibliyografyası, kaankoksal.com.tr)

Geçen hafta, bir Ayvalıklı olan Efstratios I. Drakos [Ευστρατιου Ι. Δρακου]'un, 1895 yılındaki "Por(d)oselini" hakkında yazdıklarını vermiştim (Köksal,5 Ekim 2026). Bugün biz "Por(d)oselini"ye Büyük Maden Adası diyoruz.

Bu hafta ise; "... komşuları ve sakinleri tarafından Nissi olarak adlandırı[lan], adadaki şehir de aynı şekilde Nissi [olarak adlandırılan], bugün ise Moschonisi olarak... anıl[an]" adayı, yani bugünkü adıyla Alibey (Cunda) Adası'nın 1895 yılını Drakos'un satırlarından öğreneceğiz.

Drakos günümüzden "131 yıl önceki Moschonisya"yı şöyle anlatıyor (resim-02):

(resim-02) Drakos'un "Nisos" Adası'nı anlatmaya başladığı 11. sayfa.
(kaynak: Ayvalık Bibliyografyası, kaankoksal.com.tr).

"... m) Nísos. Moschonisya Adaları'nın en büyük ve en verimli adasıdır, komşuları ve sakinleri tarafından Nissi olarak adlandırılır; adadaki şehir de aynı şekilde Nissi [olarak adlandırılır], günümüzde ise Moschonísi olarak bilinir, ancak daha yaygın olarak Moschonísya olarak anılır. Antik çağlarda Nesos olarak adlandırılıyordu; bu durum Adolf Kirchhofius tarafından yayınlanan Attika yazıtında ... da görülmektedir. Thucydides'e ... göre, diğer dört kıyı kenti olan Roetion, Assos, Antandros ve Nesos ... gibi, önce Mytilenelilere, sonra da Perikles dönemine kadar Atinalılara bağlıydı. Strabo'ya göre ise yine Mytileneliler bu şehri yönetmişlerdir. Strabo'ya göre Nesos, hem şehir hem de adadır ve antik sikkelerinde de aynı isim gösterilmektedir. Nasiota sakinleri, Thersippus lehine verildiği bilinen kararda kendi beyanlarına göre [bu adı söylemişlerdir] ve Nesos veya Nissos veya Nisou piskoposu piskoposluk listelerinde [de böyle] yer almıştır.

Ada şeklinden de görülebileceği üzere, adanın güney yarımadası ve Pater(tsa) [adı verilen] kuzey yarımadası ile [bunları bileştiren] Plátais kıstağı olarak adlandırılan [yer ile] iki paralel yarımadaya bölünmüştür. Oldukça düz bir arazi olan kuzey yamacında, çam ağaçlarıyla dolu ormanlık alanda, aynı adı taşıyan bir manastır da bulundmaktadır ve bir Taxiárchis dağı veya İsa'nın Yükselişi dağı ... [da] vardır; tepelik alanlar[da] ise çoğunlukla zeytinlikler, ekili araziler ve kaldırım taşlı yollarla kesişen bağlarla [kaplıdır]. Pateritsa yarımadasının orta kısmında yer alır ve yaklaşık on sekiz deniz mili [1] çevre uzunluğuna sahiptir. Adanın çeşitli limanlarına ek olarak, Kydonia ve Moschonisi limanı ile Oval ya da Apollonia Havzası olarak bilinen ve genellikle Bougaz olarak adlandırılan liman, bu doğa [bu] limanı, üç boğaz, iki ada ve kara parçaları ile donatmış ve sakinleri buraya ünlü beş manastırla güçlendirilen iki muhteşem Helen şehri kurmuşlardır. Gezgin muhtemelen Akdeniz'de veya Aeolis'te ve Küçük Asya'nın diğer kıyılarında benzer bir liman arayacaktır. Bu son derece zarif Propontis'in [2] zaten iki boğazı vardır; bunlardan ilki, Mysia ve Nisos arasında oluşan güney boğazı, adaya doğru olan ve adanın en güvenli limanı olan boğazdır; ana boğaz ise modern Yunan tarihinde, altmış sekiz Yunan gemisinin, Kydonia ve Moschonisia şehirlerindeki yaşayan halkı kurtardığı bir yerdir [3]. Ayrıca Diodorus'a göre, Atinalı general Conon da yetmiş genç adamla birlikte oraya yelken açmış ve Kallikratides yönetimindeki Methymna yerleşimine ulaşmış dolayısıyla burayaayrıca Conon limanı adı [da] verilmiştir. Nisos [Alibey (Cunda) Adası] ve Krommydonisi [Lale (Soğan) Adası] arasında yer alan doğu limanına Dolapi adı verilir; bu isim, adada Nasiotan [4] şehrinin bulunduğu yere denk gelen aynı isimli bir limandan gelir. Daha önce de belirttiğim gibi, Krommydonisi ve Mysia arasında oluşan en doğudaki boğaz, ada sakinleri tarafından 1817'de bir taş köprüyle kapatıldı (abç.) [5]. Bu üç boğaz, büyük limanın kapılarını oluşturmaktadır ve iki sığ kısım, 13 Ekim 1879'dan itibaren iki yıl süren bir dönemde, 12.500 ve 2.500 Türk altın lirası, yani yaklaşık 20.000 lira altın ana para ve diğer masraflarla Kydonyalılar tarafından temizlenmiştir. Açılan kanal 1.500 metre uzunluğunda, 44 metre genişliğinde ve 6 metre derinliğindedir. Bundan önce bu boğazlar birbirine bağlıydı ve [burada] iki zengin balık çiftliği vardı.

Dolapi'nin bulunduğu yerde, adada eski bir kent vardı. Herodotos Hekatonisos'ta bir şehir olduğunu söylüyor ..., ama acaba bu şehri mi kastediyor? Çünkü o zamanlar hem Nísos hem de Poroselini gelişiyordu. Strabon ..., adada bir şehir olduğundan emindir, ancak kendi zamanında şehrin terk edilmiş olduğunu belirtmektedir. Ancak günümüze ulaşan kalıntılar: mermer sütunlar, monolitik mezar taşları, pithoslar [6], sikkeler ve fermanlar ile yazıtlar, oyma mermer levhalar, yıkılmış sunaklar, heykeller, duvar izleri, gözyaşı şişeleri ve kazılan değişik yerlerde bulunan kalıntılar, bir zamanlar bu Aeol kıyılarında müreffeh bir şehrin parıldadığını kanıtlamaktadır. Adanın yeni kentinde yakın zamanda bulunan bir kararnameye dayanarak, bazıları buranın antik kentin yeri olduğunu varsaydı.Bu kararnamede, Nasiota şehrinin MÖ 318'den kısa bir süre önce tahıl kıtlığı çektiğini, Thersippus adında zengin bir hemşehrinin, halkı kurtarmak için tahıl getirdiğini ve para dağıttığını, mevcut tahılların çok azından faiz talep ettiği [ve], bu ünlü adamın Büyük İskender'in maiyetinde olduğunu ve onun tarafından Darius'a gönderildiğini belirtilmektedir. Halefleri ve generalleri, şehir için birçok iyiliğe vesile olan Thersippus'un memleketinin dostlarıydı. Minnettar Nasiotan şehri Thersippus'a ve soyundan gelenlere dokunulmazlık bahşederek, onun bronz bir heykelini diktirdi ve Prytaneion'da yiyecek sağladı; sevinçli olan Thersippus'u taçlandırdı ve şehir halkı, dualar okuyarak ve kurtarıcı bir kurban sunarak üç gün boyunca başlarında çelenklerle bir şehir festivali düzenldiler, böylece herkes Nasiotan şehrinin iyi ve hayırsever insanlar olduğunu bildi. Bu karar, Pornopiya'da, yani Apollo tapınağında alındı ve masraflar, Thersippus'tan sonra ikinci sırada yer alan kamu hazinedarları tarafından karşılandı. Taş, Mitylene şehrine yakın ve Pateritsa körfezinin ağzında bulunan, günümüzde Thermia olarak bilinen Thermi köyünden getirilmiştir. Oradaki binalar ve bölge, günümüzde Thermiotika olarak adlandırılmaktadır. George Airinos'un önerisi, Symirna [İzmir] Müzesi dergisinde ... birçok yorumla birlikte yayımlandı ve bu eser Alman profesör Johannes Droesen tarafından Büyük İskender'in haleflerinin tarihi üzerine yazdığı eserde yeniden yayımlanmııştır. Başka bir yazıtta Myramna şehrinin hayırsever onuru ile onurlandırdığı görülüyor .... 1867'de bu yerden adanın okuluna bir plaket getirildi; plakette taç ile üç çelengin yanı sıra, altında üç satır harf ve yerleşmenin adı da bulunuyordu. Bahçıvanlar, diğer birçok değerli buluntunun yanı sıra, antik kentte yukarıdakine benzer, ancak büyük ölçüde hasar görmüş mermer bir levha da buldular. Augustus Boechius tarafından Artemithorus'un Artemisia'sına atfedilen eser de özeldi ....

Şehrin sikkelerinden özellikle de üç gümüş sikke, [bu] şehrin önemini belgeliyor; çünkü gümüş ve küçük sikkeler bronzdan, önemli sikkeler ise Büyük Konstantin dönemine kadar gümüşten basılıyordu. Bu üç sikke, Mionnetos tarafından diğer üç bronz sikke ile birlikte anılmaktadır .... Bartgelemu ve Postolakas birer kitaptan bahsederken, bunların dört nümizmatik kitaptan söz ederler; arkeologların yanlışlıkla Lesvos'taki Napi'ye atfettiği gibi değil, adanın tamamından oldukları kanıtlanmıştır; bunlardan yedisi Earinos tarafından yayınlanmıştır. Bu sikkelerde defne taçlı Apollon, Athena, Dionysos, Artemis başları, bir koç, bir öküz, ayrıca bir kaplan veya leopar, bir yunus ve bir sırtlan bulunmaktadır. Ayrıca kendim de on sikke topladım; bunlardan beşi Helen dönemine ait olup, en iyisini Symirna Müzesi'ne bağışladım. Birinde Demeter'in başı ve Thisbe'nin yazısı, arka yüzünde ise Tozotus ve Adramyttinum kelimesi bulunuyordu. Görünüşe göre ada sakinleri, bugün olduğu gibi Adramyttinum ile ticaret ilişkileri kurmuşlar; bunlardan ikisi Roma dönemine, üçü ise Bizans dönemine aitti.

Adalılar çok dindar insanlardı; çünkü koruyucu tanrıları Apollo ve Artemis'e olan inançlarının gereğini yerine getirmek için [takım]adalara Hekatonisos adını vermişlerdi ve ikincil [olarak kullanılan] Poroselina adı ise adalarda aynı dönemde görülmemekte idi ve gerçekten de ana adada kırk beş tapınak ve türbe, çok sayıda kutsal alan bulunmaktaydı (abç.) ve antik çağda sunakların var olduğuna [da] kimse şüphe duymaz. Thersippus lehine verilen karardan da anlaşılabileceği üzere, Adanın Asklepios tapınaklarıyla süslendiğini [de] belirtilmektedir [ve] bu karara ilişkin olarak şunları söylemektedir: "Kararlara karşı konuşan herhangi bir hatip veya yönetici, sonsuza dek onursuz sayılmasının yanı sıra, Asklepion tapınaklarına üç yüz stater ödeyecektir." Asklepios tapınakları, şehrin dışında, sağlıklı ve havadar yerlerde [ve] ağaçlıklı tepelerde bulunduğundan, tapınakları Peygamber İlyas manastırı ile karşılaştırmak yerinde olur ve Taxiarchis ve Prodromos manastırları ile de karşılaştırılabilirler, (abç.) ancak yeni şehirde, merkez tepede, her iki yanında iki büyük kilise bulunan küçük bir Aziz Yuhanna kilisesi vardır: Triada ve Agios Panteleimon kiliseleri, [bunlar] neredeyse diğerleri kadar eskidir ve kronik hastalık ve ateşten muzdarip olanlar, tıpkı eski zamanlarda Asklepios tapınaklarında tedavi arayanların keçi veya başka şeyler sunduğu gibi, tapınağa çok yakın olan bu tepede bir keçi kurban ediyorlardı. Arkeologlar, mütevazı [da olsa] bu olaydan yola çıkarak çok şey keşfettiler. Strabon, Nisos şehrinde kendi zamanında Kutsal Apollon tapınağının bulunduğunu belirtir, bu tapınağın yeri büyük olasılıkla antik şehre beş dakikalık yürüme mesafesinde ve tepede bulunan Peygamber İlyas manastırı değil, Agios Therapont inzivaya çekildiği yerdir. Pornopiya da bunlardan biri miydi?

Hekatonisos'ta Daskaleio adında küçük bir ada var; sağlam duvarları, sarnıçları ve su kemeri boruları hem adanın üzerinde hem de tam karşısında, Asya kıyısında hala ayakta duruyor. Burasının eski bir manastır olduğu bilgisi hala aktarılır. Antik Nisos'tan lavta çalan Alcibius ve heykeltıraş Alcibius, ayrıca; Thersipus, Heraklit ve Myramna da bu şehirden gelmektedir.

Eski ada sakinleri halka açık oyunlarını Gymnasium'da düzenlerdi; bu yer, yeni şehrin kuzeyinde ve eski şehre yakın, oldukça düz ve uzun bir adacık olan ve genellikle Seferi olarak bilinen yerdi. Burada Agios Georgíou'un adını taşıyan, zemini mozaiklerle döşenmiş bir kilise vardır ve 1868 [yılında] Nasiotan [adındaki] bir Fransız gemisi [adanın] limanına girerek kiliseyi işgal etti. Ve bu küçük adacığın tam karşısında[ki], büyük adanın kıyısında, atalarının da orada yaşadığını anan gençler, belirli günlerde at yarışları ve çeşitli jimnastik etkinlikleri düzenler, ayrıca yüzme yaparlardı.

Antik Nasiotan şehrinin dört binden fazla nüfusa sahip olduğu tahmin ediliyor ve günümüze ulaşan kalıntılardan ve İmparator Büyük Theodosius ve İsauyalılara [7] ait oldukça fazla sayıda sikke bulunmasından yola çıkarak, şehrin Orta Çağ'ın başlarında [da] var olduğu varsayılıyor. Poroselini Kulesi buradan harika görünüyor, ancak modern kuleye yirmi dakika uzaklıkta. - bu Apollon adaları Bizans döneminde anılmaz ama bu onların bilinmediğini göstermez, çünkü bu Aeoil şehri, Thersippus lehine aldığı kararla gurur duyuyordu ve o zamanlar Kidonya önemsiz görülüyordu ve ben detaylarını anlatana kadar haritalarda [da] işlenmemişti. Ada sakinlerinin anlattığına göre, zeytin ağaçlarıyla kaplı Taliani bölgesinde Orta Çağ'dan kalma bir şehir vardı ve yer altında gömülü kalıntılar, çukurlar, düzenli taşlarla dolu toprak katmanları, tapınak kalıntıları, Orta Çağ sikkeleri ve hatta Makedon hanedanından İmparator Mikail ve Vasiliou'in sikkeleri gibi çeşitli küçük işaretler, bu şehrin kısa süreli varlığına tanıklık ediyor. Adanın diğer tarafında, Pateritsa adı verilen bir yerleşim yeri olduğuna dair yaygın bir rivayet günümüze kadar ulaşmıştır; burada bugün güneyde, çoğunluğu kıyı şeridinin ortasında ve bazıları da aynı adı taşıyan koyun çevresinde kümelenmiş doksan bir toprak sahibi kulübesi bulunmaktadır; binalar arasında, Triada'ya adanmış küçük bir Bizans kilisesi ve su fıçıları günümüze kadar ulaşmıştır ayrıca üçayaklı yapılardan, kulübelerin bulunduğu yukarıdaki alanda bir dizi tuğla sütunlar bulunmuştur. Pateritsa'ya çok yakın ve yanında Poroselini adası bulunuyordu. Elbette, adaların büyüklüğü göz önüne alındığında, Poroselini halkının Pateritsa'da mülklerinin olması muhtemeldir ve şehirleri 6. yüzyıldan kalma piskoposluk listelerinde görünmediğine göre, 7. yüzyılda Araplar tarafından yıkılmış olmalıdır; belki de adanın Dolapi [Boğazı]'nda bulunan kent, adalılar tarafından o zamanlar oldukça gösterişli bir yer olan Taliani'de iskan edilmiş de olabilir. Muhtemelen Bizanslıların Arap filosunu ateş sıvısı ile yok etmesinden cesaret alan Pateritsa'daki az sayıdaki Poroselini halkı -ki burada üç ve diğer kısımda da dört manastır bulunmaktadır- burayı "atalarının ülkesi" olarak kabul etmiş ve adlandırmışlardır. Bir kısmı ise Gymnos adasında [Çıplak Ada] yaşıyordu; burada, güneyde Kastri adlı bir tepede bir şehir ve sur bulunuyordu ve [burada] Bizans sikkeleri bulunmuş ve nispeten az sayıda kalıntı [günümüze] ulaşmıştır. Ancak Talian'daki şehir, orada bulunan sikkelerin de gösterdiği gibi, uzun yıllar boyunca gelişemedi; diğer iki medeniyet gibi sadece iki yüzyıl boyunca varlığını sürdürdü ve dokuzuncu yüzyılın sonlarına doğru tüm Ege'yi yağmalayan Sarakinónlar [8] tarafından yok edildi. Fakat Orta Çağ, antik ve modern zamanlara kıyasla birçok yönden karanlıktır. Adanın sakinleri, koşulların zorlamasıyla, bazen bir yere, bazen de başka bir yere göç ediyorlardı ve muhtemelen adanın güney kıyısında, günümüzdeki şehrin bulunduğu yere yerleştiler. Bu yerleşim yeri, geniş ve doğal bir liman [ile] ve ana [körfeze] açılan bir geçitle çevriliydi, ancak limanın sığ ağzı nedeniyle, korsan çetelerinin zararına uğramamak için sakinler burayı tercih etmişlerdi. Adalılar ve Porosilililer 1. yüzyılda birleşerek tek bir şehir haline geldiler ve bugünkü imrenilecek konuma yükseldiler. Adalılar [güneydeki bu] yeni şehri, Orta Çağ'ın sonlarına doğru inşa edilmiştir; bunun kanıtı, şehrin merkezindeki tepede bulunan ve günümüzde yaygın olarak kule olarak bilinen, 1828'de sahibi tarafından yüzlerce günlük ücret harcanarak inşa edilip yıkılan bir yel değirmeni kulesidir. Poroselini kulesinden görünmeyen Nisos kulesinin yakınında, bir zamanlar Agios Ioánnou tapınağı bulunuyordu ve buranın bir atış yeri olduğu söylenir, ancak daha ziyade Venedikli bir soylunun veya başka bir şövalyenin ve belki de Lesvos Dükü Cenevizli Gatelousius'un yazlık evi olduğu [da] düşünülmektedir. Bu kuleden önünde uzanan Helen şehirin görürüz: hayat dolu ve hareketli Moschonisya'yı, Hekatonesya takım adalarını, Paris ve Oenoe'nin ünlü aşk dağı İda'yı, Aeiol kolonilerinin merkezi [olan] Lesvos'u ve Helenizmin yedi ışıklı lambasından [9] yansıyan ışıklı Kydoniya'yı. Bu şiirsel bakış açısından kaç tane tarihçinin ve arkeoloğun zihninde yer eder? Nessus şehri her zaman Nissi veya Nysos olarak adlandırılan bir piskoposluk tahtıyla onurlandırılmış ve 1387'den sonra bile varlığını sürdürmüş, dini açıdan Efes metropollüğüne, siyasi olarak ise Asya valisine bağlı olmuştur. Diğerleri gibi, Türklerin Konstantinopolis'i almasından önce yıkılmış ve durumdan korkan Helenler, Lesvos'un doğu kıyılarına çekilmişlerdir.

Adalılar büyük şehri, o zamanki siyasi işlerin yatıştığı kısa bir dönemde, Porthitoú'un yönetimi altında kuruldu; bu kıyılarda zaman geçiren, Lesvos'un doğu kıyılarından gelen Midillili Türkler veya geleneksel belgelerde yazıldığı gibi İslam'ı kabul etmiş varlıklı Hekatonyalılar, özellikle Kleios, Kydonos ve Mistignos köylerinden gelip, adanın yöneticileri olarak kulenin kuzeyine yerleştiler ve daha sonra da Helenler [bu] yöneticilerin hizmetkarları olarak burada yaşamaya başladılar. Kydonya ...1580 civarında inşa edildi ve biraz sonra Moskhonisyalılar ve özellikle Nissyalılar olarak adlandırılan adanın yeni sakinlerinin manastır kurduklarını görüyoruz; bunlardan bazıları, Prodromos manastırı gibi, 17. yüzyılın ortalarında kuruldu, bazılarına ise eski Konstantinopolis patriği I. Paisios'un huzurunda [hazırlanan] vasiyetnamelerle topraklar bağışlandı (abç.). 1700'lü yıllarda Helenlerin ve Türklerin çeşme ve hamam gibi vakıf işlerine yönelmeye başladıklarını görüyoruz, Helenlerin her zaman, hem iç hem de dış mekanlarda kutsal yapı inşa etmelerine izni verilmişti. Kiliseleri, 30 Ocak 1766'da Ekümenik Patrikhanesi tarafından Mosgonision adıyla bir kez de piskoposluk tarafından onurlandırıldı. Veba [salgını], Türklerin çoğunu yok etti ve yaklaşık yirmi aileden oluşan bir kısmı, 1813'te bu şehirden eski yurtlarına göç ettiler ve [onlara ait mülkler] hemşehrileri aldı. Bugün bile onların torunları Gün adalı [olduklarını], yani Hekatonisialı olduklarını söylerler. 1821'den önce Moschonisya şehri yedi yüz ev ve yüz yirmi küçük dükkandan oluşuyordu ve yaklaşık dört bin beş yüz Helenden meydana geliyordu (abç.). Tapınaklar, aşağıda bahsedeceğimiz gibi şunlardı ve bir ağası, bir kadısı ve bir [de] geçiş ücreti [tahsil edilen] kulübesi vardı.... Kydonya ve Moschonisya halkı meşru yönetiminin karşı duruşuna karşın - büyük küçük herkesin kabul ettiği üzere -, Lidya, Frigya ve Mysia'dan gelen düzensiz Türk birlikleri, 3 Haziran 1821 Cuma günü Kydonyayla birlikte [Adayı] tahrip etti.

O dönemde Bergama'ya bağlı olan ve Kydonya'nın da yetki alanına giren Agiasmati [Altınova] ve Adramyttius [Edremit] kadısı, eylemleriyle bu iki Helen şehrinin yıkımına katkıda bulundu .... Bunun üzerine, Kütahyalı Dadaz'a[?] bir orduyla bu Aeiol kıyılarına inmesi emredildi. Altmış sekiz genç adamdan oluşan Helen filosu, Kydonyaları ve Moschonisyalıları gemileri [ile] kurtardı ....Her iki şehrin hayatta kalan sakinleri Ege adaları ve Mora Yarımadası'na dağıldı ve bunların çoğu karada ve denizde savaşlara [da] katıldı .... Argos, Tripolitsa, Peta Dağı, Girit, Karystos, Psarra, Atina bugünlerin şahitleridir .... Şimdiki Hermoupolis'in [Siroz Adası] ilk yerleşimcileri arasında Kydonyalılar ve Moschoniyalılar vardır .... Ancak, Aeginetanlar ve Psarrialılardan büyük zarar gördüler .... Kenandros dört yıl boyunca, Kydonya ise beş yıl boyunca Moskonisyalıların şehriydi, ta ki Sultan Mahmud, Midilli hükümdarı Mustafa Kulaksız'a bu bölgeleri derhal yerleşime açmasını emredene kadar. Ardından savaş sırasında adadaki Agios Georgíou manastırına saklanan ve bu durumu o zamanın olağan olaylarından biri olarak gören [Sultan], yetmiş üç Moskonisyalının, eşyaları ve hayvanlarıyla birlikte adaya dönmelerini emretti. Limana girer girmez büyük bir kargaşa koptu, çünkü iki komşu şehirde yok olmuştu. Kederli ve öfkeli insanlar, yalnızca çöl kuşlarının çığlıklarının duyulduğu şehrimizin harabelerine geldiler. Agios Georgíou Manastırı'nın başrahibi I. Paitios, 13 Eylül 1825 tarihinde, şehrin terk edilmiş Agios Triádos Kilisesi'nde bir kutsama töreni gerçekleştirdi; bu, Moschonisya şehri için [bir tür] açılış günü olan tarihi bir gündü. Birkaç aile bir araya gelerek Agios Eirínis tepesinde genel bir meclis topladılar ve yıkılmış şehrin kalıntıları üzerinde mi yaşayacaklar yoksa Orta Çağ'dan kalan bu şehrin kalıntıları üzerinde yeni bir şehir mi kuracaklarına karar vereceklerdi; denizciler olarak ikincisinin kendilerine daha parlak bir gelecek ve daha iyi bir yaşam sağlayacağını öngördüler. ... 1830 yılına gelindiğinde şehir tamamlanmış ve yıkımdan önce yedi bin kuruş vergi ödeyen, en az üç bin nüfusa sahip bir yerleşim yeri haline gelmişti; bu para, Konstantinopolis Galata'daki Kılıç Ali Paşa vakfına bağış olarak gönderiliyordu. 1831 yılında Kydonya'da yaşayanlar bir milyon beş yüz bin kuruşa, Moschonisya'da yaşayanlar ise kırk bin kuruşa arazilerini hükümetten satın aldılar ve o dönemde ikincisinin vergi oranı beş bin kuruş idi. Ekümenik Patrikhanesi, önceki başrahibin Yunanistan'da kalması nedeniyle, 1832 baharında Moskonisya Adaları'na yeni bir başrahip gönderdi (abç.)

Dönüşlerinden sonra, Moschonisya şehri zaman ve koşulların gerektirdiği şekilde inşa edildi. O zamandan bu yana yarım yüzyıl geçti ve şehir, vatandaşların çalışkanlığı ve tutumluluğu sayesinde o kadar zenginleşti ki, eski yüzünü ve durumunu bilen hiç kimse şehrin [o halini] görmek istemez. Ve Charles Willson, 1880'de İngiliz hükümetine Doğu'daki Helen unsurlarının gelişimi hakkında şunları söyledi: “Moskonisya’da ve Kydonya’da ticari önem bakımından [birbirine] rakip olacak büyük bir şehir hızla gelişiyor” .... [Moskonisyayı a]mfiteatr şeklindeki yapısı ve eşsiz konumu nedeniyle güney ve kuzey olmak üzere ikiye ayırabiliriz. Pazar yeri tüm güney kıyı şeridi boyunca uzanır ve bu bölgeyi oluşturan iki yüz yirmi taş dükkanın bulunmaktadır. Bunların içinde şarap imalathaneleri ve rakı damıtma tesisleri de olan altmış iki bakkal, buhar gücüyle çalışan iki un ve yağ değirmeni, on iki zeytinyağı sıkımhanesi, sekiz sabun atölyesi, on beş ayakkabı atölyesi, bizmutun da üretildiği altı fırın, on beş büyük kahve dükkanı ve birçok depo bulunmaktadır; tüm şehir yetmiş fenerle aydınlatılmaktadır. Kamu dairelerine gelince: idare, liman idaresi, gümrük idaresi, sağlık dairesi ve 1881'den beri [hizmet veren] ilk derece mahkemesi ile 1869'dan beri faaliyet gösteren belediye [bulunmaktadır]. Biri kuzeyde olmak üzere şehrin dört mahallesi ve resmi istatistiklere göre altı yıl önce bin yüz doksan iki taş ev vardı; bu evler iki ve üç katlı olup beyaz, pembe, yeşil ve sarı gibi renklerdedir ve bu da şehri çekici kılmaktadır. Ayrıca 1873'ten beri taş döşenen geniş caddeler de şehre ayrı bir güzellik katmaktadır. Mahallelerin dört bir yanına dağılmış halde, iki eczane ve dokuz kumaş mağazası da dahil olmak üzere elli dükkan bulunmaktadır. Ancak en doğru hesaplamalara göre, şehrin binalarının sayısı bin sekiz yüzdür. Bölgenin en belirgin yapıları, sarayları andıran görkemli tapınaklarıdır ve bunlar şunlardır: Taxiárchis 1873'te görkemli bir şekilde yeniden hayata döndürüldü, 1882'de çok karlı ve güzel Bakire Meryem, 1865'te Agia Triáda, Agios Dimitriu, Agios Panteleimonos ve 1882'den beri ortak bir mezarlık alanı olup şehrin dışında bulunan Agios Nikolas Kilisesi, hepsinin yüksek çan kuleleri bulunmakta ve toplam on rahibi bulunmaktadır. Bunlara ek olarak, hemşehrimiz Agathonikeia Başpiskoposu Gregory'nin muhteşem sarayı [Despotun Sarayı], daha sonra inşa edilen Agios İrene Kilisesi'nin bulunduğu yeni kurulmuş bir pınar bölgesi de vardır; bu bölgede 1858'den önce hiçbir yapı bulunmuyordu.

Moschonis şehrinin nüfusu 8.000 kişidir ve yalnızca Helenler yaşamaktadır. Eğer sakinler 40 veya 50 yaşlarında değil de daha erken ayrılmış olsalardı, hem erkekler hem de kadınlar için nüfus daha fazla olurdu. Paris meridyeninden 39 derece 25 dakika kuzey enleminde ve 24 derece 25 dakika boylamında yer almaktadır; en uzun gün veya gecenin farkı 15 saat 4 dakikadır. Adanın her iki tarafı deniz ve verimli topraklarla çevrilidir ve büyük bir kısmı ağaçlarla kaplıdır; bu nedenle de çok sağlıklı bir iklime sahiptir ve bu adalardaki manastırların çoğu, çevrelerindekiler için yazlık konut haline gelmiştir. Bu bölgenin iklimbiliminde, ağaçları yakan 7-8 Ocak 1850 tarihli soğuk hava dalgasına dair bir kayıt bulunmaktadır. 1872'deki büyük yangın, daha önce olduğu gibi birçok kişiyi zengin bölgelere göç ettirdi. Şehirde uzun ömürlülük de oldukça yaygın; beş yıl önce sağlıklı bir yaşlı adam 109 yaşında vefat etti, diğerleri ise 101 yaşındaydı. Şehirde iki tıp doktoru bulunmaktadır; bunlar arasında erdemli George Floros öne çıkmaktadır. İkinci on yıl kaydedilmedi ama benim eşim 19 yaşında doğum yaptı, bazıları 12 yaşında [doğum yapıyor], birisi ise 22 yaşında. Şehirde bir süre önce su kıtlığı yaşandı ve geçmişte altı kez [yatağı değiştirilen]Moschus'un suları [bir kez daha] yönlendirildi, son olarak 1876 [yılında] yapılan yönlendirme için bin liradan fazla masraf yapıldı ve ön taraftan su getirilmesi için üç yüz lira harcanmıştır, kaynak bir kömür tabakasının da görülen Taxiarchos dağının kuzeyinde bulunuyor ..., ancak şehirde beş büyük çeşme vardır ve bunlardan birinin yapımı için hayır kurumlarından altmış lira harcandı; bazı evlerde sarnıçlar var dır ve pazardaki dükkanların çoğunda kuyular bulunur. Yaşlılar, şehrin hiçbir zaman depremden etkilenmediğini, ancak son zamanlarda Mytilene'nin büyük depremlerden zarar gördüğünü söylüyorlar. Dönüşten bu yana üç yangın meydana geldi: ilki Ekim 1852'de pazardaki dört önemli dükkan yandı ve değerleri 200.000 kuruşun üzerinde tahmin edildi (yazar üç günlüktü ve o akşam zaferini kutluyorlardı. Kaderin inip yeni evlileri ayırdığı veya iyi talihi belirlediği bir kutlama sırasında [çıkan bu] yangın en iyi alamet olarak kabul edildi); 13 Şubat 1863'te 300 lira değerinde bir ev yandı ve 8 Ağustos 1877'de 13 ev yandı ve hasarın 500.000 kuruşun üzerinde olduğu tahmin edildi, şehrin yarısı neredeyse yangın tehlikesi [yaşar] hale geldi; ancak sakinler yüz lira değerindeki iki yangın pompası aldılar ve otuz iki kişiden oluşan bir itfaiye örgütü kurdular.

Yüzyılın başında Moschonisya şehrinde iki okuma yazma okulu vardı; biri İveron bölgesindeydi [10] ve burada 1807'de İveron'un selefi Theodosius, daha sonra ise aralarında kutsal eserlerin ve matematik üzerine [kitapların] da bulunduğu Helen yazarlarını öğreten Samoslu Akakios ders vermişti; diğeri ise o zamanki Panagia Katedrali'ndeydi ve burada 1806'da, vasiyetnamelerden de anlaşıldığı üzere, hattat ve imla uzmanı olan Peloponezli Theodore ders vermişti. Yükselişten sonra çok sayıda kilise vardı ve 1861 yılına kadar tüm kiliseler zamanla yıkıldı, ancak son on yılda beyler tarafından yenilendiler ve ilk kiliseden sonra yaklaşık 105 kilise oldu [11: lütfen dipnotu okuyunuz]. 1839 yılında Taxiarchos kilisesinin avlusunda bir ilkokul kuruldu ve bu okul, Moschonisya'nın müdürü Kallinikos'un yönetiminde bugün de faaliyetine devam etmektedir. 1839 yılında, bugün olduğu gibi, Taxiarchos kilisesinin sınırları içinde, Moschonisya müdürü Kallinikos'un yönetiminde bir ilkokul kuruldu; 1865'te Cyril yönetiminde bir Helen okulu açıldı ve öğretmenim Stylianos Metaxas her şeyi zevkle öğretti; [burası] 1876'da ise Paisios yönetiminde tam teşekküllü bir okul haline geldi; o zamanki okul müdürü, şimdiki Krinis'ten hemşehrim Theoklis'ti. Bu okullar, daha görkemli ve zarif bir biçimde piskoposluk binası ve belediye binası ile yeniden inşa edildi. 5 Mart 1880'de bir yazıt ve kararname ile gümüş ve altın para [bağışları da] kullanılarak temeli atıldı ve inşaat maliyeti 1.300 lirayı aştı; aşağıda [bazılarının adları verilen kişiler] bağışlarda bulundu: Miltiadis Mavridoglou, Chatsis Stavros Chatsis Dimitriou, Eustratios Ch. Diamantis, John Vafeias, Panagiotis Zachos, Eustratios Ch. Apostolos, Emmanuel Christidis, John Misokefalos, Athanasios Ch. Ioannou ve özellikle toplumsal gayreti ve adaletiyle öne çıkan [ve] ölümünde şehrin yas tuttuğu papaz Konstantinos Nikolaidis öne çıkıyordu.

Moschonisya öğrencilerinin kızları, 1864 yılına kadar cesurca ilkokula devam ettiler. Yirmi yıl boyunca bu okula giden genç kızları hatırlıyoruz ve onların tevazu ve edep açısından beklenmedik hiçbir şey olmadı; hatta bazı mezunlar özel yatılı okullar açtılar. Ana yol üzerinde yeni bir kız okulu kuruldu; yeni bina için 300 lira harcandı ve okul 25 Mart 1873'te hemen hizmete açıldı. Hemşehrimiz Persephone Kyknina, on yıl boyunca hem Modern Helence [demotik] hem de Helence dillerinde dersler verdi ve yöneticilik yaptı, ardından Theodote Pappi geldi. Yeni eğitim sistemi 1883 yılında okullarda uygulanmaya başlandı, ancak [bu sistem] henüz tamamlanmamıştı. Yönetmelikler 1885 yılında İzmirli Vasilios tarafından yazıldı [ve sistem] daha [eksiksiz hale geldi]. 1888 yılında, 6 erkek ve 3 kadın öğretmenin yönetiminde, erkek okulundan 270 erkek, kız okulundan ise 240 kız öğrenci mezun oldu; yıllık kira gideri 315 lirayı aşıyordu. O dönemde 500 liraya bir anaokulu [12] inşa ettiler. Kydonya ailesi toplamda 1.600 liradan fazla harcama yaptı.

Kaynakları olduğu için okulların mali durumları çok iyi idi: 1) Şu anda 630 lira tutarında olan yerel vergi, öğretmenlerin maaşlarını, başrahibin ödeneklerini, okul hizmetlilerinin ve diğerlerinin maaşlarını karşılamaktadır; 2) Manastır gelirleri yıllık 115 lira tutarındadır; 3) Her evlilikten alınan çeyizin %1'i kadar para uygulaması 1864'ten beri yürürlükteydi; halk okullarının bu parlak düzeyi son ikisinden elde edilen gelirin [yüksek] düzeyini gösterir.

1872 yılına kadar şehirde kütüphane yoktu; Moschonisli Cyril öldüğünde, şehir sakinleri, yaklaşık yirmi adet olan az sayıdaki kitabının okulda kalmasına izin verilmesi için patrikhaneye dilekçe yazdılar. Patrik Anthimus III, Kilise'nin izni için İzmirli Meletius'a yazdı. Böylesi bir tarihi eserin eksikliğini hisseden I. Eustratios Drakos, 17 Ekim 1879'da, kamu yararı için, 6.000 kuruş değerindeki kendi kütüphanesini vatanına bağışladı ve [bu davranışa] minnettar kalan yurttaşlar onu resmen büyük hayırseverler olarak ilan etti. Moschonisyalı II. Paisios'un ölümünden sonra, mirasçıları okullara üç bin kuruş değerinde bir kütüphane bağışladılar. Ayrıca, Mısır valisi İsmail Paşa'nın kızı Ayne Hanım'ın bağışından da bahsetmekte fayda var; sağlığı için Ege Denizi'ni aşan bu kadın, 1874 yılında [adaya] ulaşmış ve Mosko kaplıcalarında uzun günler boyunca büyük bir keyif yaşamıştır. Mosko şehri okulları için beş bin beş yüz kuruş bağış göndermiş ve bu parayla erkek okullarının yanına, geniş bir arazi satın alınmıştır. "Hekatonisya" okuma salonu 1872 kışında kuruldu, ancak kısa ömürlü olması ve [yerinin sapalığı nedeniyle] sadece 52 kişi kayıt yaptırdı.

Valilik merkezi şu anda Moschonisya Adası'dır ve yıkımdan sonra adalar denizi valiliğinin yönetimi altına girdi. Trfados'un Scamander [Truva] yakınlarındaki [Ayvacık], daha sonra Kydonya yerleşmesi ve takımadalar [Bursa'ya bağlandı]; 1868'den beri takımadalar Lesvos'un yönetimi altındaydı. Adalet, köy muhtarı, baş rahip ve haftada iki kez toplanan 4 [kişilik] ihtiyar heyeti tarafından sağlanıyordu. 1878'de, Adalar Denizi valisi olan Sadık Paşa bu şehre geldi ve şehrin büyümesini ve refahını yakından gördü. Bunun üzerine, şehrin belediyesğnin (müdürlük) statüsünden il (kaymakamlık) statüsüne yükseltilmesi için hükümet nezdinde harekete geçti. Bu işlem, 1880 yılında mevcut vergiler artırılmadan gerçekleştirildi. 1888'deki vergi mükellefi sayısı 1.550 idi ve bu sayı 1886 yılına kadar şu şekildeydi: arazi vergisi 10.679, askeri vergi 54.000 ve emlak vergisi 11.604 olmak üzere toplam 106.283 kuruş; ertesi yıl 114.642 [kuruşa] ve ondan sonraki yıl 122.400 [kuruşa] yükseldi. Şehir hazinesi bu şehirden 122.400 vergi, 120.000 zeytinyağı vergisi, 23.000 diğer mahsullerin geliri, 103.638 gümrük geliri ve tuz madenlerinden gelir elde etmektedir.

Piskoposluk merkezi ise Moschonisya şehridir. Poroselini ve Nissi piskoposlukları piskoposluk listelerinde yer almaktadır; ilki 7. yüzyıldan sonra, ikincisi ise Orta Çağ'ın başından 1387'ye kadar günümüze ulaşmıştır; ilki Midilli'ye, ikincisi ise Efes'e atanmıştır; ancak 1650 yılına kadar Nissi kilisesi hakkında hiçbir şey bilinmemektedir ve 1763 yılına kadar patriklik eksarhlığı altında, daha sonra ise Smirna metropoliti Neophytos'un yetki alanında bir cemaat olarak faaliyet göstermiştir. 1763'te Mytilene'li Anthimos burayı ele geçirdi ve hemen patrikliği Smirnalı Kallinikos'a verdi; Kallinikos da burada Moesonision adında bir piskopos atadı. 1872 yılında Moschonyalılar, mali durumun kötüleşmesi nedeniyle piskoposluğun kaldırılmasını talep ettiler ve 1878 sonbaharında Smirnalılar, Efes Kilisesi'ne ait olan ve artık kullanılmayan köylerinin bu piskoposluk karşılığında kendilerine verilmesini istediler; ancak her iki talep de Büyük Mesih Kilisesi tarafından reddedildi. Moskonisya piskoposluğu, Ekümenik sıralamanın sonuncusudur; piskoposluğun yıllık geliri, Aziz George manastırının mülklerinden elde edilen gelir de dahil olmak üzere 120 liradır ve neyse ki çok daha fazlası da mevcuttur.

Aşağıda, kuruluşundan bugüne kadar Miokonisya'da piskopos olarak görev yapmış kişiler yer almaktadır: A) 4 Nisan 1766'da Smirna'da piskopos olarak atanan Smirnalı Gabriel, önce Patras Patriği, ardından da Konstantinopolis Patriği oldu. - B) Kýriléos, 20 Mart 1768'de rahip olarak atanmıştır. Şehrin güzelleştirilmesi için gerekli özeni göstermiştir. - C) 1793'te Moskonisyalı Paisios, vatansever ve müziksever bir kişi olarak 1800'de Varna metropoliti, ardından da Sozopolis metropoliti oldu. - D) Bizanslı Dionysius, 1800 Ağustos'unda son derece sabırlı bir kişiydi. - E) 14 Eylül 1818'de Lesvoslu Bartolomeus. Piskoposluk kanunlarını 1821'deki yıkımdan kurtardı. Ardından Kalavryta ve Aigialeia geldi. - F) Moskonisyalı Kallinikos, 1 Ocak 1832'de Aureliopolis piskoposu tarafından rahip olarak atanmış ve bir ay sonra Moschonis piskoposu olarak görevlendirilmiştir. Şehir için dolaylı bir süs olsa da, gaspçılarla bağdaşmayan Kallinikos, Athos Dağı'nda geçirdiği bir yıl hariç yarım yüzyıl yaşamıştır. - G) 1842'de Larissa'lı Meletios. ... - H) Haziran 1855'te Smirnalı Kýrillos, cemaatinin batıl inançlarının şiddetli bir eleştirmeni, müziksever ve müzik tutkunu bir kişiydi. I) 9 Nisan 1872'de Simirnalı Paisios. Onun girişimiyle şehirde büyük değere sahip kamu kurumları kuruldu ve on bin liraya ek olarak Anax ona dördüncü sınıf madalya verdi, patrikhane ona üç eksarhlık görevi verdi ve aşırı sevgi ve bağlılığı nedeniyle piskoposluklara altmış lira verildi. O günlerde Moskonesyalı halkı piskoposluğun vatanın koruyucusu olduğunu kabul ediyordu. J) Daha önce Amphipolis'li olan Iakovos Psarrianos, 20 Ağustos 1882'de Moskonisi'den ... seçildi.

Bu yüzyılda [ve] bu şehirden dört din adamı yetişti: daha önce adı geçen Moskonisyalı Paisios ve Callinicos, Koou Kyrillos, Samoslu ve ardından Demi Triad Gregory, Agathonikeialı Gregory ve şimdi de Krinisli Theoclitus.

Bu adalardaki manastırların Orta Çağ'da var olduğuna kimse şüphe duymuyor, ancak şu an bu yetkiye sahip olanlar, öncekilerin kalıntıları üzerine bu tür binaların inşa edilmesine izin veriyorlar. İyi belgelendiği üzere, bunların çoğunlukla, 17. yüzyılda Moschonisyalıların dindarlığı ve hayırseverliği sayesinde ve belki de sağlıklı yaşam alanları olarak yeniden inşa edildi. Bu manastırların, beşi ana adada (abç.) [Alibey Adası] ve diğer ikisi [de] küçük adalarda olmak üzere yedi bölge ibadethanesidir ve bunlardan dördünün adı söyledir: A) Lekka Meryem Ana, restorasyondan sonra [13] yeniden inşa edilmiş, son derece görkemli ve geniş bir yapı olup, yaz aylarında Prodromos Kilisesi gibi, Kydonluların mülkiyetinde olan Aziz Nikolaos ve Aziz Paraskevi Kiliseleri de dahil olmak üzere, ziyaretçilerle dolup taşmaktadır. - B) Taxiarchis, zarif ve sağlam yapısıyla, muhteşem konumu sayesinde mutlu çiftler ve yeni evliler tarafından tercih edilmektedir. - C) Peygamber İlyas [Profítis Ilías], konum bakımından bir dizi felaketin ilkini [yaşamış] olup neredeyse tamamen yıkılmış durumdadır. - D) Selina'daki Agios Demetrios, zeytin ağaçlarıyla kaplı Pateritsa [yarımadası]'nın doğusundaki dağın kuzey yamacında, çok güzel bir şekilde inşa edilmiş olup, İda Körfezi'nin [Edremit Körfezi] manzarası onu oldukça çekici kılmaktadır; ancak Moschos'ta olduğu gibi eski bir yerleşimin izine rastlanmamaktadır. - "... E) Zirvenin yanında Agion Apostolon [Manastırı] vardır, ama orası tamamen harabe halindedir ve doğusunda da Mavromitis Burnu bulunur. ..." - F) [Daha önce de] bahsedildiği gibi, Agios Geórgios bir [başka] adada yer almaktadır ve kısmen korunmuş olsa da, son binası 1757 yılında inşa edilmiş ve toprak gelirleri 1848'de piskoposluğa devredilmiştir. - G) [Daha önce] bahsedildiği gibi, Pródromos bir adacıkta bulunmaktadır. Bu manastırların beş bin liradan fazla değerinde arazisi vardır, ancak bunların tamamı sakinlerin bağışları ve başrahiplerin satın alımlarıdır. 1860 yılına kadar bu araziler piskopos tarafından zaman zaman atanan başrahipler tarafından işleniyordu. Ancak o zamandan beri yerel ileri gelenler ve başrahip manastır topraklarından elde edilen gelirin dörtte birini her yıl çiftçilere veriyor, geri kalanları da okul hazinesine aktarılıyor. Dediğim gibi, sadece beş tanesi yaklaşık yüz on beş lira ücret karşılığında kiraya veriliyor.

Moskonisya bölgesinin başlıca sanayi ve tarım ürünü zeytindir ve zeytinliklerden yılda 150.000 okka [14] zeytinyağı üretirken, adalardan ve Asya'nın kuzey ve doğu kıyılarından elde edilen zeytinliklerden 70.000 okka zeytinyağı üretmektedir. 6 1/4 – yani 500.000 okka. 80.000 okka eğrelti otu, 600.000 okka sabun, 10.000 okka tahıl, 50.000 okka üzüm, 5.000 okka pamuk, 15.000 alkol okka; bunları Agiasmati'nin [Altınova] üzüm bağlarıyla kaplı topraklarından temin edip yılda 350.000 okkaya kadar mükemmel şarap üretiyorlar. Ancak bu bölgelerin zenginliği aynı zamanda iki balık çiftliğinden de kaynaklanıyordu; bu çiftlikler 1821 yılından önce hükümet tarafından yıllık 50.000 kuruş karşılığında bölge sakinlerine kiralanmıştı, ancak daha sonra beş yıllığına 5.000 lira karşılığında Moskonisyalılara kiralandı ve Kidonyalılar tarafından işletilmeye başlandı. Efesli Anthimus Koutiyalı ve patrikliğe göre, ana liman lezzetli ayvada, kalamar, deniz tarağı ve diğer enfes yiyecekler sunuyordu; ancak ünlü ve bol miktarda bulunan istiridyeler yirmi yıl önce ortadan kayboldu. Adalarda her türden balık bol miktarda bulunur. Adalarda her türden balık bol miktarda bulunur. Bu adalarda altı tuz tavası bulunur ve Moskonisya'da üçü faaliyet gösteriyordu; bunlardan ikisi 1890 yılına kadar yıllık 500.000 okka tuz üretirken, diğeri 2.000.000 okka üretiyordu. Bu adalardan kısmen zeytinyağı üreten komşu bölgelere de tuz sağlanıyordu; ancak şimdi buradaki tuz tavalarından hiçbir şey üretilmiyor.

Moskonisya'nın hem karasal hem de denizel doğal güzellikleri, sakinlerine hangi mesleklerde uzmanlaşmaları gerektiğini öğretmiş gibi görünüyor. Moschonisya halkının en canlı ve en önemli uğraşı denizciliktir. Moskonisyalıların amacı toprak satın almaktan ziyade gemi ve sermaye edinmekti ve onun mükemmel bir denizci olduğu yadsınamaz. Geri dönüşten [15] önce Moskonisya donanması çoğunlukla balıkçı teknelerinden oluşuyordu [ve] sayıları iki yüzü bile bulmuyordu; ancak şimdi üç yüz basit balıkçı teknesi, otuz yük teknesi, yirmi beş direkli gemi, on yedi feribot, otuz iki küçük tekne, on iki kaba yük teknesi ve on dört yelkenli gemi sahipler; ayrıca yılda 2.500 lira gelir getiren yedi sünger avlama makinesi de bulunuyor. Denizcilerin sayısının bin iki yüz civarında olduğu tahmin ediliyor. Bu gemilerin tamamı Moskonisya şehrindeki tersanede inşa edilmiş olup, İda (Kazdag) dağı bol miktarda kereste sağlamıştır. Gemi yapımı onların arasında başlangıç aşamasını geride bırakmış ve şu anda ilerlemekte olduğundan, Kydonyalılar, Fokiyalılar [Foçalılar] ve Tenedyalılar [Tenedoslular], Karadeniz'deki Parthenon'da [Bartın] onları gemi inşa etmeye davet ederler. Şehrin limanı, kışın demirlemiş tüm gemilerle birlikte cezbedici bir manzara sunar; sonbaharda balıkçı tekneleri geceleyin meşalelerle kırsal alana doğru açıldığında ve büyük limanın kıyılarını çevrelediğinde, Kydonya ve Moschonisya'nın önünde muhteşem bir görüntü ortaya çıkar. Moskonisyalı balık avcılarının eşsiz olduğu ve bu balıkçılığın geniş bir meraklı kitlesine sahip olduğu iyi bilinmektedir.
Yerel ticaret iyi durumdadır [ve] her hafta dokuz buharlı gemi yanaşmaktadır. Çoğu mağaza gemilerle ortaklık kurarken, diğerleri öncelikle Hegemonya limanlarına getirdikleri çok ayaklı canlıları topluyor. Ancak gemiler, yakın ticari ilişkileri olan Adramyttium'un [Edremit] bazı bölgelerinden zeytinyağ yükleyerek, yalnızca Moskonisya'dan gelen ticaret gemilerinin uğrak yeri olan Ladadika limanına ve daha sonra Kydonya ve Lesvos'tan gelen zeytinyağını İstanbul'a getiriyorlar. Bu ortaklık sayesinde birçok kişi sıfırdan muhteşem maddi koşullara kavuştu ve bugün içlerinden beş altı kişinin otuz ila kırk bin lirası bile var. Son Rus-Türk savaşı sırasında büyük fayda sağladılar, çünkü Trakya kıyılarına şarap getirdiler ve Moskovalılarla karlı ticaret yaptılar. Kydonyalılar da Mosko şehrinden önemli ölçüde fayda görmüşlerdir. Moskonisyalıların toprakları sadece adalarında değil, aynı zamanda İda Körfezi kıyılarından, Türkiye Karatepe'ye kadar ve yer yer Ağasmati'ye kadar uzanıyordu. Çiftçilerin dört yüzden fazla saban öküzü vardı, duvar ustaları ise matematik veya mühendislik [konusunda] en ufak bir bilgileri bile olmadan, hem özel hem de kamu binalarını başarıyla inşa ettiler. Helen güzelliği Moskonisya'nın [tüm] yüzünü süslüyor, kendi evini gerçek bir el sanatları fabrikası olarak görüyor, sadık ve gerçekten süsleme düşkünü, ama hizmetçisi olan [bu] evler mütevazı. Geri dönüşten bu yana on iki boşanma vakası kaydedildi ve bunların hepsi anlaşmazlıklar nedeniyle gerçekleşti. Çok eşlilik nadiren görülür, birçok dul kadın erkek bulmak için zamanlarını boşa harcamıştır. Az sayıda ebeveyn çocuklarının eğitim seviyesine önem veriir. Oğullar övgüye değer bir rekabet içindedirler; öne çıkan kişilerin işlerini örnek alırlar ve birçoğu, yoksul evlerini kıskanılacak bir düzeye yükseltmiştir. Moschonisya halkı kolay kolay hata yapmaz, çünkü kamuoyu tarafından suçlanmaktan veba gibi korkarlar. Onların ölçülülükleri ve çalışmaları sayesinde bedenleri güller gibi açılıyor [16]. Yolda ya da evde kadınlarla karşılaştıklarında, gözlerini yere indirerek konuşur veya selamlaşırlar. Anne babalarının bir meyhaneye veya kafeye girdiğini gördüklerinde oradan uzaklaşırlar. Hiç kimse, büyük bir ailede olsalar bile önce büyük kız kardeşleri evlenmeden evlenemezler. Ömürlerinin sonuna kadar anne babalarına yardım ederler. Arkadaş sevgisi [ve bağlılığı] tapınma noktasına ulaşır. Anne ve babasının ısrarıyla evlenir ve karısını [ise] kraliçe gibi görür. Çapkın ve kibirli damatlar, zina edenler ve hizmetkarlarından saygı görseler de değer görmeyen [damatlar aile tarfından sevilmezler] ve kayınpederlerin tüm çabası damat seçimine odaklanmaktır; evlendikten sonra ise yeni evlilerin davranışlarını hiç denetlemezler. Akrabalar arasındaki tutkular [gönül ilişkileri] kısa ömürlüdür; Moskonisyalılar intikam almaz, aksine iyiliğinden dolayı düşmanını ilahi Nemesis'e [baş düşmana] havale ederler. Cinayetlere gelince, ayaklanmadan bu yana 4 cinayet ve 2 kardeş katli ve intihar vakası yaşandı; bunların çoğu sarhoşluktan veya önemsiz kavgalardan kaynaklanıyor. Kaçakçılığa gelince, bu altı yıl önce yazılmıştı, yılda iki veya üç vaka oluyor. Moskonisyalılar müziksever, dindar, tutumlu, dürüst ve çalışkandır; zamanında modern [Helenceyi] kullamadıkları için birçok kişi Moskonisyalıları eleştirmiştir. Şu anki okuryazar sayısı 538'dir ..., bunların 100'de 60'ı erkek, 100'de 20'si kadındır. Moskonisyalı, vatanının kutsal ve kamu yararına olan kurumların ışığı altında parıldamasını arzular, yöneticilerinin dürüst ve kahraman karakterli, vatansever ama aynı zamanda çalışkan insanlar olduğunu bildiğinde ve kilise papazlarının sadece barışçıl, iyi eğitimli, cana yakın ve özverili olmalarını değil, aynı zamanda adil ve şehrin güzelleştirilmesinde aktif [rol oynadığnı] bildiğinde, bunun için gereken miktarı seve seve öder ve omuzlarında taş [bile] taşır. Kamu işlerine seçilen kişiler, vatan için koşuşturuyor [ve] hareket ediyor, âlimlerle ilişkiler kuruyor. Birkaç yıl öncesine kadar, insan kolayca demagog olabilirdi, ancak şimdi konu olgun bir şekilde inceleniyor ve Moskoniosyalı kişilerin kör aleti [kuklası] haline gelmiyor. Rivayetlere göre bu halk, ihmalkarlık yüzünden hataya sürüklendi [ve] bir çöküş yaşadı. Çeşitli ideolojilerde gruplar kuruldu, bunlarda despotizm ve [iktidarın] yönlendirmesi altında idi; [ama] şimdi gençler ellerini dizlerinin üzerine koymuş durumda bekliyor. “Bir yıl sen, bir yıl ben” bencil öğretisi ortadan kaldırıldı. Bazı oğullar, kendi iyi politikaları sayesinde babalarının ayıbını sildiler. - Siz ışığı gösterdiniz, ben de gölgeyi göstermeliyim; ama onlar benim yurttaşlarım ve her yerde her şeyim [17].

1845 yılına kadar şehrin çeşitli dış bölgelerinde genç kızlar ve yeni evliler tarafından halka açık dans etkinlikleri düzenleniyordu. Vaftizci Yahya'nın doğum gününde [24 Haziran] şenlik ateşleri yakılır ve kadınlar flüt çalarlar, [bu] uğurlu güne güneş günü veya "Heliotrop Günü" denir ve o gün ne gemi inşa edilir ne demir atılır, ne temel taşı döşenir ne düğün yapılır, ne de yeni bir işe başlanır. Festivaller Paskalya [18] ile başlar ve Yükseliş Bayramı'na [19] kadar sürer [ayrıca] Noel ve Yeni Yıl, ziyafet ve ziyaret günleri ticari amaçla değil, keyif için düzenlenirler. Theofaneia Bayramı [20] muhteşem bir şekilde kutlanır; tüm cemaatler kilise alayı eşliğinde sahile iner ve piskopos kutsal haçı denize atar. Bu uygulama, adalardaki bazı manastırlar tarafından da yapılır. Şrove Salısı'nda [21], Makedon kılığına bürünmüş kişiler merak uyandırır. Yeni liderlerin seçimi 9 Mart'ta yapılır. Gemilerin suya indirilmesi birçok seyirci önünde yapılır, ancak beyler bulunmadığında veya gemi battığında, pruvada [burun kısmında] bir koçbaşı kurban edilir. - Gelinin ailesi geceleyin damadın ailesini ziyaret eder ve onların onayını alır; buna hac ziyareti [λέγεται προσκύνισμα] denir. Ertesi gün ise gelinin ailesi damadın ailesini bir ziyafete davet eder ve orada çeyiz hakkında konuşurlar; bu adettir. Kırım Savaşı'ndan [22] önce gelin ve damat bir ev, zeytin ağaçları ve bir bağ alırken, şimdi bunlara ek olarak bir miktar para da alıyor; bu miktar üç bin lirayı aşar. Damatın akrabaları nişan yüzüklerini gelinin evine getirir ve damat salonda kızın eline bir yüzük takar, sağ yanağından öper ve nişanlısını hatırlatmak istercesine hafifçe okşar; bundan sonra damadın en yakın akrabaları kıza değerli hediyeler sunar. Genç kızlar, gelinin tatlı dilli olması için toplantıda kavun hediye eder. Gelinin akrabaları nişan hediyelerini damadın evine getirdiğinde de aynı adet uygulanır. Ertesi gün gelen kızlar, gümüş tepsiler içinde hazırladıkları şekerleri belirlenmiş ailelere dağıtırlar. Yıllar önce gelin ve damat nadiren gelinin akrabalarını ziyaret ederdi, ancak şimdi sürekli onları ziyaret ediyorlar ve düğüne kadar [da] bu sürüyor. Gelin ailesi damat tarafına o kadar çok hediye gönderiyor ki, Moskonisya'nın baş rahibi II. Cyril, [aileleri] kilise cezası ile tehdit etti. Düğün günü yaklaştıkça, damadın ailesi gelin adayına altın zincir veya saat, bilezik, küpe ve kolye gibi mücevherler getirirler. Eski zamanlarda, küpeler ve gösterişli bir kemerlerin yanı sıra, birkaç altın sikke ve bazen iki veya üç bileklik göndermek adettendi. Damat, düğünden bir hafta önce gerekli tüm eşyaları ve genç kadınların şarkılar eşliğinde diktiği ipek gelinliği gönderir. Düğünden bir gün önce ballı ekmek dağıtırlar. Düğün günü damat, sağlıklı olması için demir bir levhaya basılarak giydirilir. Duygu, sevinç, her şey gelinin evinde [yaşanır]. Genç kızlar gelini süslerler [ve] tatlı seslerle neşe dolu düğün şarkıları söylerler. Müzik aletleri ve kalabalık eşliğinde, yeni evliler tapınağa götürülür. Düğün ziyafeti dans eşliğinde iki gün sürer. On beş gün sonra, yeni evliler akrabalarını, özellikle de damadın annesini ziyaret ederler. Kayınvalide, geline bir iğne ve bir iplikle dokunmuş ipek verir ve gelinin önünde yapması gereken küçük bir iş söylerken, onu kucaklar ve uzun ömür, güzellik, sağlık ve ipek gibi altın değerinde şeyler diler. Gelenek gereği, yeni evli çiftlerin balayı boyunca doğurganlığı artırmak için dişi bir domuz satın almaları gerekir.

Gelin, evliliğinin ilk yılında başını çiçeklerle süslemez, çünkü o zaman ölü bir kadın gibi süsleneceğine inanılır. Ayrıca, başka bir düğünde evlilik ayinini dinlememeli, ölü birinin bulunduğu bir evin önünden geçmemeli ve erizipel hastası [23] birini ziyaret etmemelidir. Damat, çiftin en güçlü üyesi olduğu için bu kısıtlamalardan muaftır. Damat, çiftin en güçlü üyesi olduğu için bu kısıtlamalardan muaftır. Düğün töreni sırasında, gelinin tacı dikkatsizlik sonucu düşerse damadın, damadın tacı düşerse gelinin öleceğine inanılır. Rüyalar ne gün batımında ne de geceleyin anlatılır veya yorumlanır; ve bu [rüyaları] yorumlayanlara, özellikle yaşlı kadınlara, kahin denir. Fırtınalı rüzgarda kamış veya saman yakılmaz. Geceleri aynaya bakılmaz. Onlar, zeytinyağı dökülürse felaket geleceğine, şarap [dökülür] ise mutluluk getireceğine inanırlar. Eğer biri [hastayken] iyileşirse ve pazara giderse, o gün evi süpürmez. Genç bir adam ölüm mü yoksa yaşam mı istediğini söylediğinde, onu duyanlar yerinden kalkar. Kadın, ödünç aldığı mayayı yıldızlar görmesin ve ekşimesin diye üzerini örter. Kadın geceleyin bekçilik için dışarı çıktığında ekmek alır. Ocaktan yükselen ateş, özellikle Pazar ve Pazartesi sabahları söndürülmez. Hiç kimsenin kutsal bir yer olan ocağa sırtını dönmesine izin verilmez. Evliliğin bozulmaması için bebeği bir erkek ve bir kadının yatağının ortasına koymazlar. Kadınlar salı ve cumartesi günleri yeni bir elbise dikmezler. Çatıdan ağzında kuş tutan bir yılan düştüğünde, onu alıp kuruturlar ve kutsal zihne sahip olan Hipokrat'ın sunağında yakarlar. Ölen birini ziyaret edip eve döndüklerinde, ölen kişinin evinin kirlenmiş olduğuna inandıkları için kapının önünde ellerini ve yüzlerini suyla yıkarlar; ayrıca kaptaki fazla suyu da dökerler; bu, eski Helenizm'den kalma bir gelenektir. Merhumun ailesi kırk gün boyunca et yemez. - Sahip olduğumuz seksen üç batıl inançtan, günümüze kadar korunmuş olan bu inançları seçtim.

1885'te, Moskonisya halkının dilinde yazdığım Yaşayan Anıtlar [Συλλογὴν δὲ Ζώντων] koleksiyonunu Konstantinopole'deki Filoloji Derneği başkanlığına gönderdim ve dernek, yarışmada gönderdiğim dilbilimsel çalışmaya ödül verdi.

Hekatonisya hakkında söyleyeceklerim bu kadar; bunları 1872'den beri sadakatle derlemeye başladığım el yazması kitabımından aldım. Özen ve gayretin yanı sıra, vatanıma duyduğum aşırı sevgi ve şan nedeniyle hiçbir çaba ve masraftan kaçınmadım. En eski zamanlardan on dokuzuncu yüzyılın sonuna kadar bu konuda kısa ama genel bir inceleme yazan ilk kişi olmaktan memnuniyet duyuyorum ve umarım az eleştirmenim olur, çok taklitçim olur, böylece bu şekilde, zamanla Küçük Asya'nın yapısı mükemmelleştirilir; bu yapı, zamanı geldiğinde Thucydides'ten daha sonraki bir tarihçi veya Strabon'dan daha sonraki bir coğrafyacı tarafından yazılacaktır.

Konuşma yeteneği kısıtlı olan beni, vatanım hakkında bu kadar çok şey yayınladığım için herkes küçümseyecek ve belki de bazılarına göre alaycı olanın Karya'nın küçük ama güçlü bir şehri olduğunu söyleyecekler, ama vicdanım rahat çünkü en yüce görevlerden birini, vatana karşı olan görevimi yerine getiriyorum ve ikincisi, ilk olarak topografya üzerine bir kural derlediğim için, bu tür konulara aşina olanlara özel çalışmalar sunmak istiyorum; bu nedenle, Moskonisyalılarımın tüm durumuna bir giriş olarak kabul edilebilecek Hekatonisya hakkındaki genel incelememin yanı sıra, benden önce yazılmış olan arkeolojik ve tarihi, dini ve eğitimsel, dilbilimsel ve resmi belgeleri de yayınlayacağım. ..." (Drakos,1895:11-38)

---
DİPNOT
[1] Bir deniz mili 1.852 metredir. Burada bahsedilen uzunluk yaklaşık 33.336 km'dir. Belirtilmese de bir kara mili ise yaklaşık 1.609 metredir.

[2] Burada yazıldığı haliyle Propontis [Προποντὶς], "Marmara Denizi" veya "ön Karadeniz" anlamında kullanılmamıştır. Burada bahsedilen 19. ve 20. yüzyıl başlarındaki gezginlerin, yazarların veya tarihçilerin; İstanbul'un, Boğaz'ın ve çevredeki denizlerin doğal güzelliğinin yarattığı hayranlıkla anlattıkları metinlerde sıklıkla bulunur. Bu anlamıyla "Ege Denizi" veya "Denizlerin" demek uygun düşebilir.

[3] Burada bahsedilen 1821 olaylarıdır.

[4] Yapılaşma ile "yok edilse de" Lale Adası ile Alibey Adası üzerinde yapılan yüzey araştırmalarında bazı bulgulara rastlanıldı. Bunlarla ilgili makaleleri Kültür ve Turizm Bakanlığı web sitesinden indirilebilir. Ayrıca bu bölgede Köken'de çalışmıştır. Köken'in web sitelerindeki fotoğraflar incelenmelidir (Köken,25 Nisan 2012;Köken,7 Şubat 2016).

[5] Burada bahsedilen, Ayvalık ile Lale (Soğan) Adası arasındaki son halini 2017 yılında kullamaya başladığımız "köprü"dür.

[6] Pithos, Antik Çağ'da tahıl, zeytinyağı, şarap ve su gibi gıdaları taşımak, saklamak ve korumak için kullanılan büyük boyuttaki toprak küplerdir.

[7] İsauryalılar, 717 ile 802 yılları arasında yaşamış ve Bizans İmparatorluğu'nu yöneten İmparator III. Leon tarafından kurulan bir hanadanlık idi.

[8] Sarakinónlar [Σαρακηνός], Orta Çağ'da Hristiyan Avrupalıların, Bizanslıların ve Haçlıların, Müslümanları ve Arapları tanımlamak için kullandığı genel bir ifadedir. Sözcük tarih boyunca anlam kaymasına uğramış ve "Hıristiyan olmayan düşman" anlamında kullanılmaya başlamıştır.

[9] "Helenizmin yedi ışıklı lambası", doğrudan Helenistik felsefe ve kültürünün yayıldığı Antik Çağ'ın yedi büyük bilim, felsefe ve kültür merkezini ya da mimari/entelektüel simgelerini ifade etmek için kullanılan edebi ve felsefi bir metafordur.

[10] İveron [Ιβήρων] Atos Dağı'ndaki 20 önemli manastırdan biridir. Ancak Alibey Adası'nda neresi olduğunu bulamadım.

[11] Bu paragrafın çevirisi bana sorunlu gibi geldi. Helence metin şöyledir:

"... Κατ᾿ ἀρχὰς τοῦ αἰῶνος ὑπῆρχον ἐν τῇ πόλει τῶν Μοσχονησίων δύο γραμματοδιδασκαλεῖα· τὸ ἓν ἐν τῷ μετοχίῳ τῶν Ιβήρων ἔνθα ἐδίδασκε κατὰ τὰ 1807 ὁ προηγούμενος τῶν Ἰβήρων Θεοδόσιος, κατόπιν δὲ ὁ ᾿Ακάκιος Σάμιος παρέδιδεν ἀρχὰς ἑλλήνων συγγραφέων μεθ᾿ ἱερῶν καὶ μαθηματικῶν· τὸ δ' ἕτερον ἐν τῷ τότε καθεδρικῷ ναῷ τῆς Παναγίας, εἰς ὃ ἐδίδασκε τῷ 1806 Θεόδωρός τις Πελοπονήσιος, καλλιγράφος τε καὶ ὀρθογράφος ὡς ἐκ διαθηκῶν βλέπομεν. Μετὰ τὴν Ἐπάνοδον ὑφίσταντο τοσαῦτα, ὅσοι καὶ ναοὶ ἦσαν ἅπαντα δὲ ἠφάνισεν ὁ χρόνος ἕως τὸ 1861 ἀλλὰ κατὰ τὴν παρελθοῦσαν δεκαετηρίδα ἀνενεώθησαν ὑπὸ κυριῶν καὶ ὑπῆρξαν 6 μετὰ νηπίων 105 περίπου. ..." (Drakos,1895:25)

[12] Νηπιαγωγεῖον, "okul öncesi" anlamına gelen bir kelimedir. Çocukları ilkokula başlamaya hazırlayan eğitim kurumudur. Helen eğitim sisteminde bu okul genellikle 4 ila 6 yaşlarını kapsar ve zorunlu ilköğretimin ilk seviyesini oluşturur.

[13] Restorasyon sonrası değimi ile, 1821-1830 yılları arasında boşaltılan ve sonrasında da geri dönen Ayvalıklılardan bahsedilmektedir.

[14] Okka, Osmanlı döneminde kullanılan bir ağırlık ölçüsü birimidir. 1 okka, 1.282,9 gramdır.

[15] "Geri dönüş", 1830 yılına kadar yaklaşık dokuz yıl boyunca Ayvalık'ın "boşaltılması" sonrası halkın dönüşlerini anlatmaktadır. Bazı kaynaklarda bu geri dönüş, "restorasyon dönemi" olarak da geçer.

[16] "Ενεκα τῆς σωφροσύνης καὶ ἐργασίας αἱ σάρκες αὐτῶν ἀνθοῦσιν ὡς τὰ ρόδα", bir Helen atasözüdür. Bu atasözü; "sade yaşam ve çalışma, insana sağlık, canlılık ve doğal güzellik kazandırır" anlamındadır.

[17] Emmanuel Rhoides'in [Ἐμμανουὴλ Ῥοΐδης], Papaz Joanne adlı eserinden alınmış bir cümledir. Rhoides, 1836-1904 yılları arasında yaşamış Helen yazar, gazeteci ve çevirmen idi. Avrupa genelinde uluslararası tanınırlık kazandı.

[18] Paskalya günü, İsa'nın çarmıhtaki ölümü yenip, dirilmesi ve göğe yükselmesi inancına dayanır. 21 Mart'ı izleyen ilk dolunay sonrası pazar günü kutlanır.

[19] Göğe Yükseliş Bayramı, Paskalya'yı izleyen 40. gün sonrası gelen ilk perşembe günü kutlanan bayramdır.

[20] Theofaneia [Θεοφάνεια] bir dinî bayramdır. Doğu kiliseleri 19 Ocak, Batı kiliseleri ise 6 Ocak günü bu bayramı kutlar.

[21] Şirove Salısı, Hristiyanlık geleneklerinde Büyük Perhiz denilen 40 günlük oruç döneminin hemen öncesindeki salı gününü ifade eder.

[22] Kırım Savaşı, 4 Ekim 1853 ile 30 Mart 1856 tarihleri arasında Osmanlı Devleti ile Çarlık Rusyası arasında gerçekleşen ve İngiltere, Fransa ile Piyemonte-Sardinya'nın Osmanlı'nın yanında savaşa katıldığı tarihi bir savaştır.

[23] Genelde çocuklarda görülen ve aşırı bulaşıcı bir deri hastalığıdır.

---
KAYNAKÇA

Drakos, E.I. (1895).

Μικρασιαναί πραγματείαι ιστορικαί και τοπογραφικαί, Atina: (yay. y.).

Köken, T. (25 Nisan 2012).

Lale Adası Yerleşimi-I (Kremydonisi-Dolap-Soğan) /BALIKESİR / AİOLİS / Ayvalık.
son erişim tarihi: 28 Eylül 2026.

Köken, T. (7 Şubat 2016).

Gönül Yolu / AİOLİS / BALIKESİR / Ayvalık.
son erişim tarihi: 21 Eylül 2026.

Köksal, H. K. (24 Ağustos 2026).

Ayvalıklı sanatçı ve düşünürler: Efstratios I. Drakos (Ευστράτιος Ι. Δράκος).
son erişim tarihi: 4 Ekim 2026.

Köksal, H. K. (31 Ağustos 2026).

Okumalar I: Ayvalık Adaları.
son erişim tarihi: 4 Ekim 2026.

Köksal, H. K. (5 Ekim 2026).

Drakos ve Ayvalık Adaları'ndan "Por(d)oselini".

son erişim tarihi: 9 Ekim 2026.

KİTABİYAT: Bunlar da haiku değil Arif Abi

2026-10-10T00:30:52.116+03:00

HİÇ GİTMEYECEK OLANA

Kitabın öyküsünü anlatmam gerek: Yaklaşık 10 yıl önce sergi hazırlığında olan Arif Buz (bundan sonra Arif Abi diyeceğim), Selçuk Kaltalıoğlu ile birlikte bir teklifle geldiler: "Sergilenecek resimlere şiirler yazar mısın? Yazmaz mıydım hiç? Sevinçle hem de!

Tabloları tek tek fotoğrafladım ve baş başa günler geceler geçirdik Arif Abi'nin resimleriyle. Onun kedileri, köpekleri, ağaçları, evleri, sokakları, en çok da kırık çizgilerden insanları ve kaburgaları sırtında beygirleriyle...

Yazdığım kısa şiirler Selçuk Kaltalıoğlu'nun ve Mustafa Sevinç'in özenli çabalarıyla resimlerin altına yerleştirildi. Sonunda beklenen gün gel- di çattı; 21 Temmuz 2017'de, Orhan Peker Sergi Salonu'nda Arif Abi'nin Öykünün İlk Cümleleri sergisi açıldı. Birlikte bir sergi açmanın heyecanı ilk günkü gibi aklımdadır.

Sonrasında bana verdiği desen defterleriyle bir fikir gelişti aramızda; desenlerine şiirler yazacaktım ve bunu birlikte kitaplaştıracaktık. Atölyedeki buluşmalarımızda söz kitaba geldiğinde Arif Abi şöyle söylerdi: "Benim sergideki haikular çok güzeldi, öyle haikular yaz desenlere de..." Her defasında gülümseyerek düzeltirdim: "Arif Abi onlar haiku değildi". Gel zaman git zaman bu haiku tanımı aramızda keyifli bir oyuna dönüştü.

Hikâyenin sonu boğazımda ve onu tanıyanların da boğazında yutkunamayacağımız bir yumruktur. Arif Buz'la geçen o muhteşem günlerimiz 24 Ocak 2022'de ansızın bitti. Aramızdan ayrıldı demeye dilimiz varmadığı gibi, ayrılmadı da... Onu tanıyanların her zaman yanıbaşında oldu. O, durmadan kendini hatırlattı.

Bu kitap yarıda kalmış bir düşün tamamlanması benim için; verilmiş sözlerin tutulması... Onunla yeniden atölyede oturmak, sohbetlere dalmak; aynı masada, gözlükleri burnunun ucunda, At arabacılar Meydanı'ndaki hayatı resimlerken yanında olmak gibi... Ona yeniden tanık olmak...

Anlatılmazsak yaşamayız. Söylemeliyiz ki yaşasın Arif Abi. Yaşamayı öylesine hak ediyor ki!

Kitabın ilk bölümü defterlerindeki desenlerden ve onlara yazdığım şiirlerden, ikinci bölüm ise Öykünün İlk Cümleleri sergisinden oluşuyor. Bu kitap şiirlerin desenler ve resimlerle kol kola yürüdüğü, yeri geldiğinde aynı masada oturup soluklandığı bir çalışma olsun istedim. Onun dün- yasını tanıyorum; kuracağı cümleleri, yüzündeki mimikleri... Her şeyden önemlisi onun kırık çizgilerinde gelip geçen hayatın öznesinin kimler ol- duğunu biliyorum.

Bu kitap ötekilere armağandır; bizim ötekilerimize...

Dönüp baktığımda iyi ki yaşadık diyorum Arif Abi. Küçük atölyende dünyayı içine sığdıracak kadar büyük yüreğinle iyi ki vardın. Son söz sana Arif Abi: "Bunlar da haiku değil".

Not: Kitaba senin için bir haiku bıraktım.

Turgut Baygın

Eylül 2026, Ayvalık

(kitabın giriş bölümünden)

---------------------------
Turgut Baygın ve Arif Buz

Bunlar da haiku değil Arif Abi. Ayvalık: Ayvada Yayıncılık, 2026.
80 s.: çzm.; 16,5 x 22,0 cm.; Metin Türkçe.

ISBN : 978-605-73884-8-3
DDC : 811.42
Kaynakça: -
Dizin : belge [Arif Buz ve Turgut Baygın] kitabıdır.
Hezarfen : 01955/02276

Arşiv tarihi : 9 Ekim 2026
Açıklama : -

hezarfen kütüphanesi web adresi

Draku ve Ayvalık Adaları'ndan "Por(d)oselini"

2026-10-05T10:00:00.000+03:00

(resim-01) Efstratios I. Drakos'un 1895 yılındaki kitabının kapak sayfası [1].
(kaynak: Ayvalık Bibliyografyası, kaankoksal.com.tr)

Daha önce de yazdığım gibi; Efstratios I. Drakos [Ευστρατιου Ι. Δρακου], 1852-1929 yılları arasında yaşamış Ayvalık, Alibey Adası doğumlu öğretmen, tarihçi, gezgin ve yazar idi (Köksal,24 Ağustos 2026;Köksal,31 Ağustos 2026).

Ekatonesya ve Moskonisya'yı tanıtan çok sayıda makale ve kitap yayımladı. Bu Ayvalıklı'nın yaşamı ve kitapları üzerine araştırma yaptığımı daha önceki yazılarımda değinmiştim. Bu blogumda, Drakos'un Tα Μικρασιανα η αι Εκατονησοι tανιν Μοσχονησια τ.1 (1895) adlı eserindeki "Ayvalık Adaları"ndan, bizim bugün Büyük Maden Adası dediğimiz "Por(d)oselini" [Ἡ Ποροσελήνη] ile ilgili bölümü vermek istiyorum.

Drakos buradaki görüşlerini 1888 yılında yayımladığı Μικρασιαναί πραγματείαι ιστορικαί και τοπογραφικαί adlı eserinde de yazmıştı. Ancak okur beni bağışlasın; yazarın iki kitabını "karşılaştırarak okuyamadığım" için, bu basımdaki/kitaptaki ada hakkındaki cümlelerini veremiyeceğim.

Diğer bir konuda "kaynakça ve dipnotlar" meselesidir. Yazarın verdiği dipnotların bir bölümünü okumadığım için bu blogda belirttiği yayınları yazmadım. Eğer okur: "..." şeklinde bir görüntü ile karşılaşırsa, bilsin ki Drakos orada bir "kaynakça" vermiştir.

Drakos eserine, Moschonisya adaları hakkında genel bir tarihçe yaparak ve takım adaların adlarını ve özelliklerini ayrı ayrı belirtierek başlar (Köksal,31 Ağustos 2025).

Kitabın 8-11. sayfaları ise "Por(d)oselini" üzerinedir (resim-02):

".... l) Poroselene. Bu ada, büyük Ada'nın [Alibey (Cunda) Adası] kuzeybatı ucunda yer almaktadır ve iki [adayı] ayıran küçük bir boğaz vardır; bu boğaza geçit [πέρασμα] denir ve kuraklık zamanlarında at sırtında geçilir. Buraya Selene veya Selene limanı [da] denilebilir. Stephanus'a göre bu şehrin adı Selene değildir; ve buna karşın, birçok tarihçi ve coğrafyacıya göre, [burası] antik çağlardan bu yana yerleşim yeri olarak geçmektedir. Skylax ..., Aristoteles ... ve Stephanus ... ona Pordoseleni, Pausanias ..., Strabon ..., Ailian ..., Pliny ... ve Ptolemy ... ise Poroseleni diyor; Hierocles ... ve Dördüncü Kalkedon Konsili'nin ... tutanaklarında Proseleni Poroseleni yazıyor; Corae ... ve Economos'un ... dediği gibi [bir] yazıtta Poroseleni yazıyor; British Museum'da bulunan bir sikkede ve H.P. Borrel [ile] Earinos ... ise Paraseleni diyor! Bütün bunlara rağmen, Poroseleneliler paralarında kendilerinden bahsetmezler [ve] sadece bu isimle anılırlar: Poroselini ....

Tarihçilere göre, Lesvos'un ilk sakini MÖ 15. yüzyılda Makareus'tu. Adaların güzelliğini anlayan Makareus, buraya ve yakınlardaki adalara yerleşti; ülkenin erdemi ve yerin elverişliliği, ayrıca bağlardaki güzel üzümleri sayesinde adaların hızla yerleşime açılmasını sağladı .... Bazı kaynaklara göre ise Lesvos, Tenedos ve on iki Ege şehrinin ilk sakini, Orestes'in oğlu ve Agamemnon'un torunu [olan] Penthilus'tu. Poroselini'nin MÖ 5. yüzyıldan önce geliştiği ..., Pausanias ... ve Aelian'ın ... yunuslu çocukla ilgili meşhur öyküsünde bahsettiği [bu] şehrin önünde doğal bir limana sahip olduğu anlaşılıyor. İlginç olan şu, Strabon zamanında burada bir şehir var mıydı? (abç.) Ada ıssızdı, ama Porosellini yerleşim yeriydi [ve] o zamanlar Küçük Asya kıyılarından Herakles Sütunları'na [2] kadar tüm Akdeniz'e hakim olan Kilikya'dan gelen korsanların burayı terk etmedikleri anlaşılıyor; çünkü şimdi harabe halindeki yerin gösterdiği gibi, yaklaşık iki bin kişilik bir nüfusa sahipti ve bir [korsan yerleşmesi] gibi görünüyordu. Bu adada, yüksek bir tepede büyük bir gözlem noktası günümüze kadar ulaşmıştır; buradan Lesvos ve Asya arasındaki tüm deniz ve Kane [Burnu] ile [Baba Burnu] ötesindeki her iki [sahilin] de büyük bir bölümü gözlemlenebilir. Bölge sakinleri, Ahilleos [Aşil] zamanında bile böyle bir yapının var olduğuna dair bir anlatıya sahiptir. Kule düzenli taşlardan inşa edilmiştir [ve boyutları;] genişliği on[,] uzunluğu on üç metre, yüksekliği ise yirmi metredir ve MS 1. yüzyılda inşa edildiği varsayılmaktadır; bu dönemde en mükemmel hava telgrafını [3] oluşturan tüm aletleri yerindeydi ve o zamanlar Bizans devleti [de] askeri şekilde örgütlenmiş [bir güçtü] ... . ... [4] Poroselini halkı, günümüzdeki Moschonisiya'nın denizci halkının çoğu gibi balıkçıydı. Bu şehire Hristiyanlığı kim öğretti? Belki 2. yüzyılda Mitylene'den gelenler, [çünkü] Piskoposluk listelerinde 5. yüzyıldan sonra [bunların] varlığını sürdürdüğü görülüyor ... . Sikkelerden anlaşıldığı üzere devlet Roma döneminde özerkti ... ve Bizans döneminde [de] Ege adalarının hükümdarına siyasi olarak bağlıydı ... .

Nikolaos I. Saltelis'in ... belirttiği gibi, 1817'de iki yazıt bulundu ve 1821'e kadar [bunlar] Kydonia Okulu kütüphanesinde [5] muhafaza edildi: biri, diğerlerinin yanı sıra Philetaeros ve Jason adlarının geçtiği anıtsal bir yazıttı, diğeri ise [yine o] dönem[ler]den kalma bir belgenin kalıntısı idi. 1887'de ... bu adadan kaynaklanan ve Poroselini yönetiminin hayırseverlerinden Getasius'un kızları Abbamus ve Manismus'a kutsama bahşedildiğini [gösteren] bir belgeyi yayınladım. Ayrıca Nikandros Moiragenos'u kutsayan klasik bir belgeyi de yayınlamıştım ... . Mionnet'in ... [sikkelerinde] Poroselin'e ait on nadir sikke vardı ve bunlardan biri Barthelemu tarafından [da] anılmaktadır, ancak bunların hepsi imparatorluk Yunan sikkeleridir ve Roma dönemine ait kalıntılardır. Bunlar Pallas, Poseidon, Tyche, Nemesis, Hygieia, Asclepius, Telesphorus, bir yılan, bir sunakta üç kedi, bir yunus üzerindeki bir kanca, Dindar Antoninus [Antoninus Pius], Caracalla, Julia Sebaste, Faustina, Septimius Severus ve diğerlerini tasvir etmektedir. Poroselini, yüksek atış kulesinden dolayı Pyrgos olarak da bilinir (abç.) ve arazinin yaklaşık yarısı kayalık olduğu için yılda yaklaşık 1.000 [birim] tahıl üretir [ve Ada,] keklik avcılığıyla ünlüdür. ..." (Drakos,1895:8-11).

(resim-02) Drakos'un "Por(d)oselini" Adası'nı anlatmaya başladığı 8. sayfa.
(kaynak: Ayvalık Bibliyografyası, kaankoksal.com.tr)

---
DİPNOT

[1] Kaprakta şunlar yazılıdır: "
EFSTRATIOS I. DRAKOS
MOSCHONISI

KÜÇÜK ASYA'daki
YÜZ ADALAR
[ya da] ŞİMDİKİ ADIYLA
MOSCHONISIA

“Ey vatanım, seni şimdi ne kadar çok hatırlıyorum!”
(Evrip. Míd. 329) [Euripides'in Medea'sı, 329. satır]

BİRİNCİ CİLT
ATİNA

1895

[1] Herakles Sütunları (Herkül Burnu) [Ἡράκλειαι Στῆλαι], Cebelitarık Boğazı'nın girişini çevreleyen burunlardır.

[2] Hareketli kollar ve ışık kaynağı olan ateş aracılığıyla bir kuleden diğerine bilgi aktaran ve ilk telgraf sistemi sayılan bir askeri iletişim yöntemidir.

[3] Aristoteles'in yazıda verilen sözünü başka bir yazılı kaynaktan okuyamadım. Daha doğrusu Aristoteles hakkında yeterli araştırma yapamadım. O nedenle bu bölümü "şimdilik" atlamaya karar verdim.

[4] Ayvalık Akademisi 1800 yılında inşa edilmiş ve 1821 haziran ayında çıkan olaylar sırasında da yıkılmıştı. 1830 veya 1831 yılında, akademi "lise" [gymnásio] olarak yeniden inşa edildi ve açıldı (Köksal,30 Nisan 2026). Yazar "Kydonia Okulu" diyerek bu kurumdan bahsetmektedir.

---

KAYNAKÇA

Drakos, E.I. (1895).

Μικρασιαναί πραγματείαι ιστορικαί και τοπογραφικαί, Atina: (yay. y.).

Köksal, H. K. (30 Nisan 2015)

Ακαδημία Κυδωνιών / Ayvalık Akademisi.

son erişim tarihi: 4 Ekim 2026.

Köksal, H. K. (24 Ağustos 2026).

Ayvalıklı sanatçı ve düşünürler: Efstratios I. Drakos (Ευστράτιος Ι. Δράκος).
son erişim tarihi: 4 Ekim 2026.

Köksal, H. K. (31 Ağustos 2026).

Okumalar I: Ayvalık Adaları.
son erişim tarihi: 4 Ekim 2026.

Ayvalık Adaları

2026-09-28T10:00:00.000+03:00

(resim-01) 19.624 hektarlık alana sahip olan
Ayvalık Adaları Tabiat Parkı'ndan bir görünüş.
(kaynak: tarimorman.gov.tr)

Bugün "Ayvalık Adaları Tabiat Parkı" ile ilgili kısa bilgi verdikten sonra, MÖ VI. yüzyıldan bu yana Ayvalık Adaları üzerine yazanları özetleyeceğim. Bunların yazdıklarının kısa bir derlemesini "OKUMALAR I: Ayvalık Adaları" adlı blogumda vermiştim.

Ayrıca, 1852 yılında Ayvalık'ta doğan coğrafyacı ve öğretmen Efstratios I. Drakos (Ευστράτιος Ι. Δράκος)'un Ayvalık Adaları üzerine 1888 yılında yazdığı Μικρασιαναί πραγματείαι ιστορικαί και τοπογραφικαί adlı eserinde adları geçen adaları vermeye de çalıştım (Drakos,1888). Blogu yazarken, bir Ayvalıklı Fotis Kontoglou (Φώτης Κόντογλου)'nun Το Αϊβαλι η πατριδα μου adlı kitabının "basılmayan Türkçe tercümesini" yapan Atilla Aker'den de "çok yararlandım" (attilaker.blogspot. com;Kontoglou,1962).

Bu blogda ayrıca; bazıları Gömeç, Burhaniye, Dikili ilçeleri ile Çanakkale iline bağlanan ve sayıları 29'a düşen, ama hala Türkiye'nin en fazla ada, adacık ve kayalıklarının bağlı bulunduğu Ayvalık'ın bugününe de çok az değindim.

İyi okumalar.
-- * --

01. AYVALIK ADALARI TABİAT PARKI

HAKKINDA KISA BİR TARİHÇE

1995 yılında, Ayvalık'a bağlı 19 ada Ayvalık Adaları Tabiat Parkı olarak ilan edildi [1]. Toplam 18.561 hektarlık bu bölge; 1.930 hektar orman, 1.790 hektar kamu arazisi, 872 hektar özel mülkiyet ve 13.969 hektar denizden oluşmaktadır (Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, 2013:Wikipedia,21 Ocak 2026).

Ayvalık Adaları Tabiat Parkı şu adalardan oluşmaktadır (harita-01);
Alibey (Cunda) Adası,
Çıplak Ada,
Pınar (Mosko, Kılavuz) Adası,
Yellice (Poyraz) Ada,
Güneş Adası,
Kız Adası,
Maden (Pirgos) Adası,
Yumurta (Doğu) Adası,
Kara Ada,
Balık Adası,
Hasır Adası,
Güvercin Adası,
Küçükmaden Adası,
Taşlı Ada,
Yalnız Ada,
Yelken (Ayiyalo) Adası,
Yuvarlak Ada,
Kara Adası ve
Göz Adası.
(harita-01) Ayvalık Adaları Tabiat Parkı haritası.
(kaynak: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı,2013 | harita: HKK,2026).

Bu alan önce daraltıldı, sonra "bazı adalar" bu listeden çıkartıldı. Mesela bunlardan biri, İstanbullu bir kartpostal koleksiyoncusu ve emlakçı olan Dikran Masis tarafından, üzerinde şu an "çirkin bir apatman inşa edilen" Tavuk Adası, Ágios Ioánnis > Άγιος Ιωάννης idi (resim-02), (resim-03) ve (resim-04)

Birgün Gazetesi'nin 2024 yılında bu konunun "kamu yararı" taşımadığı için mahkemeye başvuran Ayvalık Belediyesi'ni de eleştiren yazısı şöyle idi:

"... Ayvalık Adaları Tabiat Parkı içerisindeki Tavuk Adası, 17 dönüm büyüklüğe sahip. Adanın 14 dönümü, işinsanı Masis’e ait. Geri kalan üç dönümlük kısım ise Maliye Bakanlığı mülkiyetinde Kültür ve Turizm Bakanlığı’na tahsisliyken Masis’in şirketine 49 yıllığına kiralandı.
Kiralanan bu bölümde, harabe haldeki Aziz Yahya (Ionnes Prodromos) Manastırı bulunuyor. ‘Emlak kralı’ Dikran Masis’in Eskidji adlı şirketi, 15’inci yüzyıldan kalan ve kültür miras niteliğindeki bu manastırı, yeniden inşa etmek için 28 Temmuz 2020 tarihinde Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu’ndan izin aldı. Şirket, manastırı müzeye çevireceğini belirtse de aslında adaya ‘günübirlik turistik işletme’ kurmayı amaçlıyor. ..." (Birgün Gazetesi,13 Şubat 2024).

(resim-02) Ágios Ioánnis Manastırı/Adası üzerinde yapılan "çirkin bir apatman".
(kaynak: facebook.com/kanalayvalik).

(resim-03) Dikran Masis'in Ada üzerinde yapacağı "günübirlik turistik işletme".
(kaynak: Birgün Gazetesi,13 Şubat 2024).

(resim-04) Ágios Ioánnis Manastırı/Adası 2020 yılından önce böyleydi.

(kaynak: adramytteion.org)

02. AYVALIK ADALARI

HAKKINDA KISA BİR TARİHÇE

Ayvalık Adaları'na MÖ VI. yüzyıldan beri kafa yoran kişiler oldu. Bunların yazdıklarını tercüme ederek "OKUMALAR I: Ayvalık Adaları" adlı blogumda sunmuştum (Köksal,31 Ağustos 2026). Genellikle yazılanlar, bugün Alibey (Cunda) Adası olarak adlandırdığımız Mosconisi [Μοσχονήσι] (Musconissi, Mosco, XV. yüzyıldan sonra Gündüz, Yunda) üzerine olmuş; onun Ayvalık ile Alibey Adası arasındaki, günümüzde Lale (Dolap, Soğan) Adası olarak adlandırdığımız Cromidonissi [Κρομμύδονησι]'e ulaşımı sağlayan "dolap"la ilgilenmişlerdi.

Eski dönemlerde büyük sorun, buranın adlandırılmasından kaynaklı olmuştu. Kryandalı Skylax [Σκύλαξ ο Καρυανδεύς] MÖ VI. yüzyılda yazdığı söylenen periplusda, adayı "Pordoselene" olarak adlandırmış ve üstünde bir de "kent" olduğunu vurgulamıştı (Shipley,2022:[9]-[10]). Yaklaşık yüz yıl sonra Halikarnassuslu Herodotos [Ηρόδοτος ο Αλικαρνασσός] buradaki adaların sayısının fazla olduğunu ve bugün Bozcaada dediğimiz Tenedos [Τένεδος]'dan itibaren buraya "Yüz Adalar [Εκατό νησιά]" dendiğini söylemişti (Herodotos,1904:60).

Bir denizci olan Rodoslu Timosthenes [Τιμοσθένης ο Ρόδιος] ise yaklaşık MÖ III. yüzyılda bu adaların sayısının "kırk tane" olduğunu yazmıştı. Timosthenes'in eseri elimize ulaşamasa da Amasialı Strabon [Στράβων ο Αμάσειος] ondan alıntı yaptı ve böylece eserinden bilgi sahibi olduk.

Sicilyalı Diodorus [Διόδωρος ο Σικελιώτης] yaklaşık MÖ I. yüzyılda yaşadı. Kırk kitaptan oluşan Tarih kütüphanesi [Ιστορικής Βιβλιοθήκης] adlı bir eser yazdı. Eserinde Atina donanmasının Spartalılar tarafından Midilli önünde kuşatılması olayını anlatırken, "... donanmasıyla birlikte Yüz Adalar denilen adalardan birinde konakladı." der (Diodorus,1700: 337).

Strabon adaların sayısı dışında adı üzerine de tartışma yürüttü. Yaklaşık MS I. yüzyılda, efsanevi eseri olan ve 17 kitaptan oluşan Coğrafya [Γεωγραφικά]'da:

"... Asya ile Lesbos arasındaki boğazda yaklaşık yirmi küçük ada vardır. Timosthenes'e göre bunlar kırk tanedir. Bunlara Hekatonnesos denir. ..." dedikten sonra "... Bu adaların yanında, içinde aynı isimde bir kent bulunan Pordosēlēnē vardır. Bu kentin önünde, daha büyük olan, aynı isimde fakat iskân edilmemiş ve içinde Apollon'a ait bir tapınak bulunan bir ada vardır." diyerek hem bir kentin varlığına dikkat çekmekte ve hem de bu adanın önünde "iskân edilmemiş" bir ada daha bulunduğunu ve bu adada ayıca bir "Apollon tapınağının" olduğuna dikkat çekmektedir (Strabon,2000:157-158).

Bu ada büyük olasılıkla bugün Maden Adası adını vediğimiz Pyrgos (Πύργος) adası olmalıdır.

Ayvalık Adaları hakkında yazılanların neredeyse tümü, diğer kaynaklardan aktarımlardır. Adalar hakkında farklı ad ve çizimlerle XVI. yüzyılda karşılaşırız. Bunu yapan denizci ve kartograf Muhyiddin Pîrî Bey'dir. Bilinen adı ile Piri Reis 1465 veya 1470 yılında Gelibolu'da doğmuştu. 1520 yılında birinci sürümünü Yavuz Selim'e, 1528 yılında da ikinci sürümünü Kanuni Süleyman'a sunduğu eseri Kitâb-ı Bahriye'de Ayvalık Adalarını ve Midilli Adası'nı çizdi ve kısmende yazdı (Piri Reis,1973;Piri Reis,1988).

Bugün Baba Burnu dediğimiz "Emek Yimez Burnu"ndan itibaren Edremit Körfezi'ni anlattığı "Midilli" bölümünde, Ayvalık Adaları'nı "Yund Adaları" olarak andı. Ayrıca büyük olasılıkla bugün Büyük Maden Adası'nı "Birgoslu ada" ("kule" anlamına gelen Pyrgos > Πύργος) olarak niteler. Ayrıca "Midilli Kalesi'nin iskelesi" olan Ayazment'ten (Altınova) de bahseder (Piri Reis,1973:148-153;Piri Reis,1988:315-321) (resim-05).

(resim-05) Pirî Reis'in çizdiği "Midilli ve Yund adaları" haritası.
(kaynak: wikipedia.com)

1800'lü yıllara kadar sayıları 15'i bulan gezgin, bu adaları ziyaret etmelerine karşın genelde birbirinin tekrarı sayılabilecek şeyler yazdılar. Bölge üzerine en kapsamlı çalışma, ölümünden sonra da basımı süren Vital [Casimir] Cuinet'in dört ciltlik çalışması olan La Turquie d'Asie, géographie administrative olmuştur. Elbette yapılma gerkçesi, Osmanlı borçlarının tasfiyesi için kurulan Düyun-u Umumiye için olan bu çalışmada Cuinet, XIX. yüzyıl ada yaşamı hakkında önemli bilgiler vermektedir (Cuinet,1892:472-474).

Benim burada ayrıntılı olarak ele alacağım kişi, aynı zamanda Ayvalık'lı olan Efstratios I. Draku (Ευστράτιος Ι. Δράκοu)'dur.

Drakos 1852 yılında Alibey Adası'nda doğan, Osmanlı tabiyetindeki öğretmen, tarihçi, bilgin ve gezgindir (Köksal.24 Ağustos 2026). Yazar Ayvalık Adaları'nı ayrıntılı olarak tanıtttı. Bilinen ilk kitabı olan Μικρασιαναί πραγματείαι ιστορικαί και τοπογραφικαί adlı eseri 1888 yılında yayımladı (Drakos,1888).

Drakos bu eserinde bölge hakkında bilgiler vermekle beraber Ayvalık Adaları'nı ayrıntılı olarak tanıtmaktadır. Ayvalık Adaları'nı anlattığı bu bölüm ayrıca, büyük olasılıkla bu kitaptan çok yararlanan ve o da Ayvalıklı olan Fotis Kontoglou (Φώτης Κόντογλου)'nun, Το Αϊβαλι η πατριδα μου adlı kitabında yer almaktadır (Kontoglou,1962).

Drakos eserinde Ayvalık Adaları'nı şöyle tanıtır:

"... GENEL GÖRÜNÜM
MOSCHONISION'UN YÜZ ADASI HAKKINDA
Asya ve Lesvos adaları arasındaki boğaz boyunca, Adramyttium Körfezi'nin güney girişinde, buranın en önemli takımadaları olan Moschonisíon adlı küçük takımadalar yer almaktadır, Strabon'un dediği gibi yaklaşık yirmi, Timosthenes'in dediği gibi kırk değil, [takım adanın] yirmi yedi adadan oluşmaktadır (abç. ... Bunların en büyüğü ve en güzeli, geçmişte olduğu gibi bugün de hâlâ yerleşim yeri olarak kullanılmaktadır, ancak hepsinin kendi adı vardır ve antik çağda genellikle Ekatónisoi, daha sonra Apollonónisoi ve Atina'lıların Apollonisoi, hatta Moschonisia olarak adlandırırlardı. ..." (Drakos,1895:3)

Buradaki önemli veri adaların sayısının "yirmi yedi" tane olmasıdır. Ayrıca; "en büyüğü ve en güzeli, geçmişte olduğu gibi bugün de yerleşim" yeri olan Alibey Adası'dır. Ve adaların her birinin ayrı birer adı da vardır.

Drakos Ayvalık Adaları'nı şu adlarla sunar (harita-02) (elbette basılı kitapta olmadığı halde, "parantez içine alarak ve italik olarak" bugün verdiğimiz adı da yazmaya çalıştım);

Prodromos [Πρόδρομος] (Tavuk Adası),
Nisopoulou [Νησοπούλα] (Kumru Adası),
Krommydonision [Κρομμυδονήσιον] (Lale Adası),
Kokkinonisi [Κοκκινονῆσι] (Yumurta Adası),
Zefyri [Σεφέρι] (Hasır Ada),
Kontou [Κώδων] (Kutu Adası),
Kopanos [Κὁπανος] (Akoğlu Adası),
Kalamaki [Καλαμάκι] (Yuvarlak Ada),
Petrousia [Πετρούσιαν] (Kayabaşı Adası),
Sklavonisi [Σκλαβονήσιον] (Gizli Ada),
Argyronisos [Αργυρόνησος] (Gümüş Adası),
Daskaleio [Δασκαλειό] (Mırmırcaları),
Agios Yorgos [Αγιος Γεώργιος] (Güvercin Adası)
Agios Nikolao [Αγιος Νικόλαος] (bu adayı tekrar ettiğini sanıyorum. Nisopoulou > Kumru Adası ?)
Ouliá [Οὔλια] (Kız Adası),
Yumno [Γυμνό] (Çıplak Ada),
Pera Moschos [Πέρα Μόσχος] (Pınar Adası),
Leia [Λειά] (Yellice Adası),
Kalamos [Κάλαμος] (Kara Ada),
Plati [Πλάτη] (Taş Ada),
Aigialonisi [Αἰγιαλονῆσι] (Küçük Ilyosta Adası),
Pelagonisi [Πελαγονῆσι] (Yelken Adası),
Leios [Λειός] (Güneş Adası),
Nisopoúla [Νησοπούλα] (bu adayı da tekrar ediyor sanıyorum?)
Adiavatos [Αδιάβατος] (Küçük Maden Adası),
Poroselini [Ποροσελήνη] (Büyük Maden Adası),
Mosconisi [Μοσχονήσι] (Alibey Adası).

(harita-02) Drakos tarafından adlandırılan Ayvalık Adaları haritası.
(kaynak: Drakos,1888 | harita: HKK,2026).

Kontoglou tarafından geliştirilen ve Το Αϊβαλι η πατριδα μου kitabında yer alan harita ve lejantı aşağıda verilmiştir (harita-03):

1. Pirgos, Arkaik kent Poroselini (Maden adası)
2. Pera Moskos (Kılavuz Ada, Pınar adası ya da Mosko)
3. Kalamos (Kamış ada ya da Kara ada).
4. Daskaliyo (Balık Adası ya da Kara ada)
5. Kromidonisi (Dolap Adası ya da Lale Adası)
6. Yimno (Çıplak Ada)
7. Lios (Güneş Adası ya da İlyosta)
8. Ulya (Kız Adası)
9. Gümüşlü (Pelitköy)
10.Aya Paraskevi (Tımarhane adası)
11. Demona Trapeza (Şeytan Sofrası)
12. Lagu avtia (Tavşan kulakları tepesi)
13. Hodrovuno (Kalın Dağ)
14. Yuruklides (Yörükler)
15. Aliki (Tuzla)
16. Sarımsak (Sarımsaklı)
17. Nisopula (Bugün nerdeyse kaybolmuş küçük bir taşlıktır.)
(çeviri: Atillla Aker)

(harita-03) Fotis Kontoglou'nun Ayvalık Adaları haritası.
(kaynak: attilaker.blogspot.com).

03. AYVALIK ADALARI'nın
BUGÜNÜ HAKKINDA KISA BİLGİ
Ayvalık Adaları olarak bugün andığımız bölge, en büyükleri Alibey Adası [2] olan 29 adet ada, adacık ve kayalıkdan oluşmaktadır. Bir yarımada olan, Altınova'nın karşısında yer alan ve halk tarafından "Kum Ada" olarak adlandırılan Tüzüner (Kurbağa Burnu) Adası da kaynak olarak geçmektedir.

Ayvalık Adaları şunlardır (harita-04):
Alibey Adası,
Lale Adası
Kumru Adası
Tavuk Adası
Güneş Adası,
Büyük Maden Adası,
Çıplak Ada,
Göz Adası,
Kara Ada,
Küçük İlyosta Adası,
Küçük Maden Adası,
Pınar Adası,
Pirgos Kayalıkları,
Yellice Adası,
Pulaka Adaları,
15a. Taşlı Ada,
15b. Yalnız Ada,
15c. Yelken Ada,
Yuvarlak Ada,
Akoğlu Adası,
Kara Adası,
Balık Adası,
Yumurta Adası,
Kız Adası,
Güvercin Adası,
Haşır Adası,
Taş Adası,
Mırmırca Kayalıkları (2 adettir)
Öker Adacığı
Gizli Kaya

(harita-04) Ayvalık Adaları haritası.
(kaynak: wikipedia.com | harita: HKK,2026).

Buradaki "en gizemli yerlerden" birisi bazı "üzücü olaylar yaşansa" da [3], Alibey Adası ile Büyük Maden Adası arasındaki "Yalancı Boğaz" geçitidir. Yaz aylarında, suların çekilmesi ile yaklaşık 300 metre uzunluğunda bir patika ortaya çıkar. Eski kaynaklarda da anılan bu geçit, büyük olasılıkla MÖ VI. yüzyılda Artemis Tapınağı ile olan bağlantıyı daha sonraki yıllarda ise Pyrgos Adası'nda bulunan maden ocağı (ve belki de aynı anda tuzla) ile Mosconisi Adası arasında yük ve insan taşınan bir yoldu (resim-06 ve resim-07).

(resim-06) Alibey Adası ile Büyük Maden Adası Arasındaki "Yalancı Boğaz"
geçitine konulan tabela.
(kaynak: Gazete Vatan,20 Ağustos 2026).

(resim-07) Alibey Adası ile Büyük Maden Adası arasındaki patika.
Ne yazık ki Alibey Adası kısmındaki bir bölüme "düşünmeden
mahrum birileri beton dökerek islah etmişlerdir" .
(kaynak: Milliyet Gazetesi,27 Ağustos 2026)

---
DİPNOT
[1] Ayvalık Adaları Tabiat Parkı, 21 Nisan 1995 tarih ve 22265 sayılı Resmi Gazete’de yayınlanan Bakanlar Kurulu'nun 95/6717 Kararı ile ilan edildi.

Bu arada 2013 yılındaki rapor söyle yazmaktaydı:

"... Balıkesir İli Ayvalık İlçesi sınırları içinde bulunan Ayvalık Adaları 21 Nisan 1995 tarihli ve 22265 sayılı Resmi Gazete’de yayınlanan Bakanlar Kurulu Kararı ile (Karar Sayısı: 95/6717) “Ayvalık Adaları Tabiat Parkı” olarak ilan edilmiştir. Toplam yüz ölçümü 17.950 hektar olan parkın 1.930 hektarı orman, 1.179 hektarı hazine arazisi, 872 hektarı özel mülkiyet ve 13.969 hektarı denizdir (Orman ve Su İşleri III. Bölge Müdürlüğü, 2012).

Ayvalık çevresinde bulunan 22 adanın 20’si park alanı içinde yer almaktadır. ..." (Çevre ve Şehircilik Bakanlığı,2013:1)

[2] Alibey (Cunda) Adası [Μοσχονήσι, Εκατόνησα] Ayvalık ilçesine bağlı bir adadır. Ada; Gökçeada, Bozcaada ve Uzunada'dan sonra Türkiye'nin dördüncü büyük adasıdır. Yüzölçümü 23,36 km2 olan Ada, 28,50 km kıyı uzunluğuna sahiptir (Çevre ve Şehircilik Bakanlığı,2013:1;Yaylalı,2006:2).

[3] Gazete Vatan'ın İHA'dan aldığı habere göre: "Ayvalık Tostu" yaparak yaşamını sağlayan ve burada "fahri" cankurtaranlık da yapan Mustafa Doğan, "... geçen yıl 43, bu yıl ise 13 kişiyi güçlü akıntıya kapılarak boğulma tehlikesi yaşarken kurtardığını ..." belirtmişti (Gazete Vatan,20 Ağustos 2026).

KAYNAKÇA

Adramytteion (2026).

Antikitesinden günümüze Ayvalık Adaları (Hekatonnesoi).

son erişim tarihi: 23 Eylül 2026.

Aker, A. (24 Ağustos 2014.b).

Vatanım Ayvalık / bölüm: Ayvalık, Moskonisya ve Arkaik Poroselini kenti.
son erişim tarihi: 23 Eylül 2026.

Ayvalık Miras (2026).

Adalar.
son erişim tarihi: 23 Eylül 2026.

Birgün Gazetesi (13 Şubat 2024).

'Keyif adası'nın ruhsat iptali davası görüldü.

son erişim tarihi: 24 Eylül 2026.

Cuinet, V. (1892).

La Turquie d'Asie, géographie administrative: statistique, descriptive et raisonnée de chaque province de l'Asie mineure, t.1, Paris: Angers.

Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, -. (2013).

Ayvalık Adaları Tabiat Parkı denizel biyolojik çeşitlilik çalışması final raporu, Ankara: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı.

Diodorus, -. (1700)

The historical library of Diodorus the Scillian, Londra: Edw. John.

Drakos, E.I. (1895).

Ta Μικρασιανα η αι Εκατονησοι τanγn Μοσχονησια τ.1, Atina : (yay. y.).

Gazete Vatan (20 Ağustos 2026).

Ayvalık Yalancı Boğaz'da can pazarı: sinsi akıntılar dehşet saçıyor!

son erişim tarihi: 23 Eylül 2026.

Herodotos, -. (1904).

The histories of Herodotus, (çev.) Henry Gary, New York: D. Appleton 1904 and Company.

Kontoglou, F. (1962)

Το Αϊβαλι η πατριδα μου, Atina: Astir & Papadimitriou.

Köken, T. (31 Mayıs 2012).

Cunda Ayışığı Manastırı (Agios Dimitrios Ta Selina) / BALIKESİR / AİOLİS / Ayvalık / Alibey(Cunda) Adası.

son erişim tarihi: 21 Eylül 2026.

Köksal, H.K. (31 Ağustos 2026).

OKUMALAR I: Ayvalık Adaları.

son erişim tarihi: 21 Eylül 2026.

Milliyet Gazetesi (27 Ağustos 2026).

Yalancı Boğaz’da korku dolu anlar! Can pazarı kamerada.

son erişim tarihi: 23 Eylül 2026.

Piri Reis [Muhyiddin Pîrî Bey], -. (1973).

Kitab-ı bahriye : denizcilik kitabı c.1, (yay. haz.) Yavuz Senemoğlu, İstanbul: Tercüman Gazetesi.

Piri Reis [Muhyiddin Pîrî Bey], -. (1988).

Kitab-ı bahriye c.1, (yay. haz.) Ertuğrul Zekâi Ökte, Ankara: TC Kültür ve Turizm Bakanlığı.

Shipley, G. (2022).

The periplous of Pseudo-Skylax: an interim translation, ?: ancientportsantiques.com.

OKUMALAR IV: Ayvalık (Cumhuriyet sonrası: 1969 yılına kadar)

2026-09-21T10:00:00.000+03:00

(resim-01) Louis Robert tarafından 1930'lu yıllarda çekilen
bu Ayvalık fotoğrafı, yazarın Villes d'Asie Mineure: études
de géographie antique (1935) kitabından alınmıştır.

Tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de en büyük sorunlardan birisi telif sorunudur. Düşünsenize; iki sözcüğü bir araya getiremeyen bir kişi ama Tolstoy'un çocuğu ve babası -mesala- "vişne bahçesi"ni yazdı diye para kazanıyor. Daha da kötüsü var: "yayın haklarını" satın alacak parasının olması...

Elbette Türkiye'de yapılmak istenmeyen araştırma meselesini, sırf telif meselesine bağlamıyorum. Ama, yine de azımsanamaz bir nedeninin "bu" olduğunu söyleyebilirim size.

Evet başlıkla alakalıyım: Cumhuriyet sonrası Ayvalık okumaları adlı bir blog hazırlıyorum. Ancak ülkedeki "Türkçe Ayvalık araştırmalarını" diğerleri gibi veremiyorum. Karşıma ya "telif hakkı" meselesi çıkıyor ya da "telif avcıları/şirketleri"... Yani ya satın al ve kitaplığına koy ya da rakı-balık-Ayvalık (acaba burada da telif hakları meselesine muhalefet ettim mi?)

Ama "kıvrana kıvrana" yazdıklarımı "çatır çatı" TARTIŞMAK istediğimi bilmelisiniz. ÜLKENİN HER YERİNE ÜNİVERSİTE KURUP, BEYİN DENİLEN EN İLGİNÇ ORGANI, ÇEYREK ASIRDIR GELİŞTİREMEMENİN bir sonucu olsa gerek bu. Ben 62 yaşındayım ve hala XX. yüzyıl yazılmışlarını okuyorum. Ne acı? Düşünün, nasıl da kurutulmuş güzel ülkem.

Cumhuriyet sonrası Ayvalık tarih araştırmalarını, 1969 yılında Ahmet Yorulmaz'ın yazdığı: Tarihi coğrafyası ekonomisi ve turizmi ile Ayvalık ile son bulduracağım. Elbette günümüze kadar bildiğim tüm Ayvalık araştırmalarını okudum ama 1969 yılı ile bu yazı dizisine son vereceğim. 1923-1969 arasında Ayvalık yazanlar ile sizi baş başa bırakıyorum.

İyi okumalar...

-- * --

03.01. Benim bulabildiğim en eski Cumhuriyet sonrası Ayvalık çalışması, Mehmed Mesih [Akyiğit]'in Millî Mecmua'da 1926 yılında yazdığı; muhasebe: Ayvalık'ta neler yapılabilir? ve İstanbul'dan Burhaniye ve Ayvalık'a makaleleridir. Bir tür seyahat yazısı olan bu makaleler hakkındaki geniş bilgiyi daha önce iki ayrı blogumda yayımlamıştım (Köksal,8 Ekim 2022;Köksal,9 Ekim2022).

Mehmed Mesih [Akyiğit] 1897-1968 yılları arasında yaşamış Türk gazeteci, şair ve yazardır. Kasım 1923’te Millî Mecmua’yı çıkarmaya başladı ve burada makaleler yazdı. 1923 yılında ilk kitabı Filiz'i yayımlandı (Ayvenli,2023:3-10;Apaydın,2015:49;Çandır, 1992:32; Kahraman,2020:75-76).

Muhasebe: Ayvalık'ta neler yapılabilir? makalesinde; Ayvalık'ta "şirket vucûda getirilip bu muattal bir halde kalarak, ölüme mahkûm duran, bacaları tamâmiyle sönmüş fabrikalar[ın]" işletilebileceğini yazar (Akyiğit,1926.a;Köksal,8 Eylül 1922;Şahin,2010).

"Ayvalık’ta Neler Yapılabilir?
Dün bir Rum, bugün ise tamâmıyla bir Türk kazâsı olan Ayvalık çalıştığımız takdîrde en zengin bir ticâret merkezimiz olabilir. Bir taraftan arâzinin tabîatı bu sâhanın zenginleşmesi için o kadar müsâit ki hâl-i hâzırda zeytinden edilecek istifâde bile çok büyüktür. Sonra tamâmen sâhil olması dolayısıyla nakliyât gâyet ehven olabilir. Bugün Ayvalık’ın halkını ekseriyetle Girit ve Adalar’ın mübâdilleri teşkîl ediyor. Herhalde çalışmaktan usanmayacak olan bu insanlara bankalarımızın müzâhereti memleket nâmına temenni olunur.

Aynı zamanda öğrendim ki Rumlardan kalan debbâğhâneler ıslâh edilirse mühim bir servet elde edilecek. Hatta Rumlar Hindistan’dan bile deri getirir, burada terbiye ederek her ecnebî memlekete sevk ederlermiş. Hâlbuki şimdi ise günden güne harâp olmakta ve metrûkiyetlerinden bi’l-istifâde muzır eller tarafından tahrîp edilmekte imiş. Dün her sûretle Avrupa’ya bile rekâbet edebilecek derecede mal vücûda getiren bu fabrikalar niçin bugün zamanın eline terk edilerek perîşân edilsin. Hem mübâdillerin çok fakîr olanları da bu fabrikalarda çalıştırılarak birçok âilenin refâhı te’mîn edilmiş olur. Her millet memleketindeki servetten istifâde ettikten başka hâriç memleketlerin zenginliğinden de istifâdeye uğraşırken biz niçin elimizdeki refâh menba’larına karşı lâkayt kalıyoruz, milyonlar heder olmasına göz yumuyoruz.

Zenginlerimiz hâlâ mı uyuyorlar, âlâ mı kibritçilikle vakit geçirerek memleketlerine hizmeti hâtıralarından geçirmiyorlar.

Faraza niçin bir şirket vucûda getirilip bu muattal bir halde kalarak, ölüme mahkûm duran, bacaları tamâmiyle sönmüş fabrikalar canlandırılmıyor? Hatta bu işle anlayarak uğraşacak şahsiyetler de var. Fakat servetleri mahvolmuş. Dünkü vaz’iyetleri sisli bir hatıra gibi gözlerinde canlanıyor. Çalışmak istiyorlar fakat ne ile? Şimdilik mütevekkil düşünmekten başka bir şey ellerinden gelmiyor. Hâlbuki artık mütevekkil yaşayış ile hayatın dev adımlarıyla ilerleyen bir devrinde varlık vücûda getirmenin imkânı olmadığı anlaşılmıştır. Ve tevekkülle yaşanan eski devirlere hasret çeken bir fert tasavvur etmek istemiyoruz. Bâhusûs ki Cumhuriyet’in girdiği memleketlerden uyuşukluk ve kurûn-ı vustâî faâliyetlerin kaybolduğu, tarihe karıştığı bir asırdayız. Bizim için de bu yeni idârenin bir dönüm noktası olacağını idrâk ederek etrâfımızda yaşayan cevvâl bizden çok ileride bulunan ve sanatın harikalarını yaratan milletlere yetişmek için, onların çalıştığı gibi hattâ belki daha ziyâde uğraşmak ve didişmek lâzım gelmez mi?

Bugün iktisâdî hayatta varlık vücûda getirmeyen, inkişâf edemeyen insan zümrelerinin istikbâllerini tahmîn etmek pek kolaydır. Binâen aleyh zamanın yalçın ve merhametsiz ellerinde heder olan metrûkâttan olsun istifâde edelim ve her şeyi hükümetten beklemeyerek hurâfâtla yaşanan asırların üzerimize yığmış olduğu gaflet ve ihmâl uykusundan uyanalım! " (Şahin,2010:321-322)

Bu sayıdan başlayan ve iki nüsha boyunca devam edecek: İstanbul'dan Burhaniye ve Ayvalık'a adlı seyahat değerlendirmesinde de şunları yazmıştır: (Akyiğit,1926.b;Akyiğit, 1926.c;Köksal,9 Eylül 1922;Şahin,2010: 478-479)

"... İki saatten fazla süren bu otomobil seyâhatından sonra oldukça güzel binaları çok olan Ayvalık Kazası’nın merkezine dâhil oluyoruz. Artık otomobilimiz fazlaca sarsılmaya başlıyor. Kaldırımlar gâyet küçük taşlardan yapılmış. Yekdiğerine benzeyen binâlar ve dar sokaklar.

Burada göze ilk çarpan şey evlerin rengi oluyor: Rumların bıraktığı bir renk… İçimde “mümkün olsa da badana ile bütün bu düşman rengi örtülse!” diyorum. Ayvalık’ta bulunduğum az bir müddet zarfında üç mektep gezdim: Kız ve Erkek Numûneleri ile Ayvalık Türk Ocağı’nın açtığı “Türk Ocağı Öksüz Yurdu”. Fakat bunların arasında “Öksüz Yurdu” en ziyâde rûhumu okşadı. Zarif bir bina dâhilinde yerleşen bu mektebin müdürü Osman Bey, talebeyi o kadar iyi yetiştiriyor ve terbiye ediyor ki, takdîr etmemek mümkün değil.

Evvelâ öksüz, fakir çocuklardan ibâret olan (60) talebe toplanmış, kendilerine elbiseler yapılmış ve teşrîn-i sâni ibtidâsında mektep açılmış talebenin yirmisi leylî, diğerleri nehârî… Mâmafih hep berâber yemek yiyorlar. Mektebin masârıfını ocak te’mîn ediyormuş, şimdilik iki sınıfı var. Aynen numûne programı tâkip ediliyormuş. Mektebe âit marangozhâne ve demirhâne mevcûd olduğundan talebe sabahları dersle, öğleden sonra da san’atla meşgûl oluyor. Marangozhânede yirmi üç, demirhânede on altı efendi çalışıyormuş. Mütebâki kısmı da hâriçteki kunduracı ve terziler yanında san’at öğreniyormuş. İki katlı olan mektep binâsının altı odası ile küçük bir hamamı, çamaşırlığı, matbah ve küçük bir bahçesi var. Yemek salonu ile yatakhâne o kadar güzel tanzim edilmiş ki insanı derhal cezp ediyor. Bi’l-hâssa nezâfet son derecede…

Bu derece intizâm ve cevvâliyet dâhilinde talebe yetiştirdiklerinden dolayı, mektebin gayûr ve nâzik müdürüyle muallimlerini ve bu sûretle vatan yavrularının tâlîm ve terbiyesini te’mîn ettiğinden “Ayvalık Türk Ocağı”nı samîmiyetle tebrîk eder ve kendilerine büyük muvaffâkiyetler temenni ederim. ..." (Şahin,2010:478-479)

Mehmed Mesih Akyiğit derginin bir sonraki nüshasında Ayvalık gözlemlerine devam eder (Akyiğit,1926.c;Köksal,9 Eylül 1922):

"... Ayvalık’ta kaldırımların ğâyet küçük taşlardan yapılmış olduğunu geçen nüshâmızda söylemiştim. Bi’l-hâssa yürürken âdetâ bir taş yığını üzerinde yürünüyormuş gibi yorgunluk hissetmemek mümkün değil.

Şehir üzerindeki yel değirmenleri denizden bakıldığı zaman Don Kişot’un Devleri gibi gözüküyor.

Bu muhîtin yetiştirdiği sebzenin başında sakız kabağı bulunmaktadır. Semizotu bi’l-hâssa ekilmiyor, dere kenârlarında kendi kendine yetişiyor, oralardan toplanıyor ve oldukça pahâlı satılıyor.

Dikkatimi celbeden şey, bi’l-hâssa mübâdilerden bir kısmının el-ân Rumca konuşmaları oldu. Bir Türk şehrinde bu çirkin vaz’iyetin devâmı hiç de münâsip değildir. Binâenaleyh hükümetin bu husûsta bir mecbûriyet koyarak ana dilimizin konuşulmasını te’mîn etmesini dileriz.

Ayvalık’ın yegâne mesîre mahalli Çamlı Manastır’dır. Akşamüzerleri ve mehtaplı gecelerde denizde sandal gezintileri bi’l-hâssa bu güzel şehre ayrı bir şiîriyet bahşetmektedir.

Çamlı Manastır şehirden bir çarik (çeyrek), yirmi dakikalık bir mesâfede bulunuyor. Adalar’a benzeyen bu kısımda çok güzel inşâ’ edilmiş yalılar, köşkler vardır. Çamlar arasında gizlenen bir köşkten ayın doğuşunu seyretmek gözlere unutulmaz bir renk ziyâfeti oluyor. ..." (Şahin,2010:479-481)

03.02. Araştırmacıların hiç önemsemedikleri bir çalışma da, yerel tarih araştırmacısı ve öğretmen Kemal Özer tarafından 1937 yılında yerel Balıkesir Türk Dili Gazetesi'nde yayımlanan; tarih tetkikleri: Ayvalık tarihi... adlı yazı dizisidir.

Bugüne kadar yaptığım Ayvalık okumalarına göre, bir Türk yazarının yazdığı en eski Ayvalık monografisi olan bu yazı dizisini, Aydın Ayhan'ın bir bildirisindeki atıfla öğrenmiştim (Ayhan,2004). Gazetede çıkan yazılar hakkında çalışmalar da yapıldı (Arslan, 2019;Yalçınkaya,2017). Hala üzerinde çalıştığım bu yazar ve bu yazı dizisi hakkında bir blogumla yayım yapmıştım (Köksal,25 Ekim 2021).

Kemal Özer 1899-1966[?] yılları arasında yaşamış Türk öğretmen, gazeteci ve yazarıdır. İlköğretimini İstanbul‘da tamamladı. Balıkesir Numune Rüştiyesini bitirerek öğretmen oldu. Balıkesir ve ilçelerinde öğretmenlik yaptı. Son görev yer 1951 yılında ailesinin de bir süre yaşadığı Gönen oldu. Özer emekli olduktan sonra, Gönen’de, yayın hayatı dört yıl sürecek olan Yeni Gönen adında haftalık bir gazete yayımladı. Daha sonra taşındığı Bandırma'da da yayın hayatı altı yıl sürecek olan Yeni Marmara adlı bir gazeteyi yayımladı. 1935 yılından itibaren Balıkesir Halkevi yayın organı olan Kaynak dergisinde, 1937 yılından itibaren de Türk Dili Gazetesi'nde yazıları yayımlandı. Ayrıca yazarın 1935-1964 yılları arasında 6 kitabı da basıldı. Hayatının son dönemi hakkında bilgi edinilemeyen Özer, araştırmalarına aniden son vermiş ve Mustafakemalpaşa'da sessizce aramızdan ayrıldı. (Günay,15 Eylül 2015;Köksal,25 Ekim 2021).

Kemal Özer tarafından kaleme alınan; Tarih tetkikleri: Ayvalık tarihi... adlı yazı dizisi, Türk Dili Gazetesi'nin 27 Ekim/18 Aralık 1937 tarihleri arasında yayımlandı. Yazı dizisi, aralıklı tarihlerde toplam 17 sayı sürdü. Özer yazısına, kendisini "Ayvalık ve Civarı Hakkında Tarihi Tetkikler Yapmağa Teşvik Eden EKREM ÇAVULDUR"a bu yazı dizisini armağan ederek başlar. Ekrem Çavuldur, Balıkesir üzerine birçok araştırma yapmış ve bu araştırmalarını Kaynak Dergisinde yayımlamış olan çalışkan bir Halkevci'dir. Gazete editörü Fuat Bil'al Bey [1] ise başlayan bu yazı dizisini okurlarına şöyle tanıtır (metindeki yazım hataları aynen alınmıştır):

"Bugünden itibaren okuyucularımıza B. [bay] Kemal Özer'in Ayvalığın tarihine ait yaptığı tetkikleri seri halinde sunacağız.

Vilayetimizde bulunduğu esnada, bir kaç yıl önce gazetemizde Balıkesir halk adet ve inanmalarile, diğer tarih tetkiklerini neşreden, daha sonra da Manisa mezar kitabeleri ve yatırlarını yazan B. Kemal Özerin Ayvalık tarihi kıymetli bir etüdün mahsulüdür. Bugün yurdun verimli bir köşesi olan şirin Ayvalığın tarihini anlatan bu satırları okuyucularımızın alâka ile takip edeceklerine inanıyoruz. ..." (Özer,27 Birinci Teşrin 1937:3695).

Bu girişin ardından Kemal Özer, yaptığı Ayvalık araştırmalarını şöyle açıklar (metindeki yazım hataları aynen alınmıştır):

"... Bazı mehazlara, vesikalara başvurdum. Bilhassa; (1918) tarihine kadar Ayvalık Rum lisesinde tarih muallimliği ve direktörlük yapmış olan (Jorg Sakkari) adındaki bir Rumun (1920) tarihinde Atinada neşrettiği "Ayvalık tarihi" ismindeki bir eseri; Ayvalıkta oturan Giritli kıymetli B. Macit büyük bir vukufla tercüme ediyor. Bu tercümeyi de gördüm, bunun üzerinde de bazı etütler yaptım. Buna kendi araştırmalarımı da ilave ederek Ayvalık tarihi hakkında birçok bilgiler elde ettim. Mükemmel olmamakla beraber yurddaki tarihi araştırmalara bir çığır teşkil edecek mahiyette bulunan "Ayvalık Tarihi" adındaki bu eseri Türkdili gazetesinin isteğiyle yaymağı uygun buldum. ..." (Özer,27 Birinci Teşrin 1937:3695).

Özer'in atıf yaptığı Jorg Sakkari (Georges Sakkari : Γεωργιος Σακκαρης)'nin 1920 yılında Atina'da basımı yapılan Ιστορία των Κυδωνιών adlı eseridir (Köksal,14 Eylül 2026). Kemal Özer'in kaleme aldığı yazdıklarından yola çıkarak, yazarın Doğan Aka ve Hıfzı Erim'in yayımladıkları Ayvalık hakkındaki eserleri incelediği ayrıca, Ιστορία των Κυδωνιών'nın da 1937 yılında tercüme edilmeye başlandığını veya tercüme edildiğini öğrenmekteyiz. Belki de, Turan'ın makalesinden öğrendiğimiz ve Dokuz Eylül Üniversitesi'nde hala bulamadığımız tercüme bu olabilir (Turan,2008:5,7,11,17,34).

Yazar'ın çalışmasından, 1827 yılı sonrasındaki Ayvalık'ın siyasi yapısını ve kent donatılarını da öğrenmekteyiz. Yazar bu nühada şunları belirtir:

"... Bu sıralarda firarilerden [2] bir kısmı Ayvalığa avdet etmeğe [geri dönmeye] başlamıştır. Avdetin bu hareketi bahusus (1827) senesinden sonra daha büyük bir faaliyet gösterdi. (1830) Senesine kadar isə Ayvalıkta toplanmış olan nüfusun miktarı eski nufusun dörtte birini teşkil ediyordu. ...

Tekrar Ayvalığa dönen ve dönmeğe başlıyan Rum ahali Türkiye hükûmetinin ittihaz edeceği [kabul edeceği] mukadderata intizar eyliyorlardı [kararları bekliyorlardı]. Bilahare Ayvalıklıların Ayvalıktaki emlâk va akaratı üzerindeki hukuku tasarrufiyeleri hükûmetce tanınmak şartiyle Ayvalığa avdetlerine müsaade edilmişti. ...

Bu zaman Yunan isyan ve ihtilâlinin şiddeti biraz yatışmış olduğu devreye müsadif bulunması [rast gelmesi] muhtemeldir. Zira; (1827) tarihinde firarilerden külliyetli bir miktar Ayvalığa avdet etmeğe başlamışlardı.

Ayvalığın harabiyetinden sonra; buradaki umum emvali [devletin mülkiyetindeki mallar] gayri menkule tabii olarak hükûmet eline geçmiş ve mal miri olarak sayılmıştı. Emlâkı mezkûrenin idaresi [adı geçen taşımazların yönetimi] de Babıâlinin emriyle Midilli valisi Kulaksızzade Mustafa Ağanın uhdesine ihale edilmişti. Mustafa Ağa da bu emlâki mıntaka mıntaka icara [bölge bölge kiraya] veriyordu. Nihayet Türk hükümetinin lütüfu âtifeti [iyiniyetli yardımı] dolayısiyle (1832) senesi eylülünde isdar olunan fermanı hümayunla rüayanın Ayvalığa avdetile bu memlekette yeniden bir kaza teşkilatının tesisi irade edildi. ..."(Özer,7 İkinci Teşrin 1937).

Yazarın andığı fermanın 4. maddesinin yayınlandığı nüshada da şunlar yazılı idi:

"... 4- Ayvalığa avdet eden ahaliye ait umum emlâkin, yani bağların, tarlaların, dükkanların, mengene ve imalathanelerin. haneler, arsaların bu ahaliye bllâ teehhür iadeleri ve hatti bu emlaktin şimdiye kadar müslümanlara veya ecnebilere satılmış olanlar dahi depozito akçalarının vesair masarafının eski mal sahipleri tarafından tesviye edilmek şartile avdet edenlere iadei teslimi.

5- Avdet eden kaza rüayasının zeytin mahsulünden yüzde on ve mezruattan yüzde bir olarak tarh edilmiş bulunan bütün sair vergilerden iki sene için, yani 1 eylûl 1831 ila 1 eylûl 1833 tarihine kadar muaf tutulmaları ve eşcarı imar ve ödemesini deruhde eyledikleri mebaliği tesviye etmek fırsatını bulubılmesi için müsaade olunmuştur. ..." (Özer,10 İkinci Teşrin 1937)

Buradaki ilginç bir nokta da, kasabanın Karesi Sancağı ile "ilişkilenmesi" konusudur. Yazara göre:

"... Ayvalık kazasının ve voyovoda naibinin uhdesine ihale edilmesi ve yeni ahkâmı kanuniye ile balâda maharrer şerait dairesinde mumaileyh tarafından zıkrolunan eşcar vesairenin avdet edenlere iadeten terk edildiklerinin ve kendilerinin zeytin mahsullle mezruat vergisinden maada sair bil cümle vergilerden muaf tutulduklarının kendilerine tebliğ olunması„ emir ediliyordu. İki senelik muafiyet müddetinin infazasından sonra; hükümet Ayvalık kazasını Karasi Sancağına ilhak eylemiş ve Ayvalık memleketinin zikrolunan Sancak vergi bordrosuna idhal olunmasını emir etmiştir. Fakat Ayvalıklılar eski inıtiyazatı ilmi sürerek kendilerinin Karesi Sancağına ilhakları ve o Sancağın vergi muamelesine iştirak ettirilmemeleri için hiç bir saik ve alâkanın mevcut bulunmamasından bahisle Ayvalık şehrine sabık mahalli ve müstakil idarenin ipkası lüzumunu müdafaa eylemişlerdir. Bu mesele tam (8) sene muallâk kalmıştır.

Nihayet Babıâli (1840) senesinde isdar eylediği bir hattı hümayunla Karesi Sancağı ahalisi Ayvalık kazasının mezkür Sancaa rabt ve ilhakile mezkür kazanın zikirolunan Sancağın vergilerine iştirâk ettirilmesini talep ve istirham eylediklerini, Ayvalık rüayasının herbir vergiden muaf tutulmuş oldukları iki sene müddetin mürur etmiş bulunduğu ve esasen Ayvalık kazasının Karesi Sancağı mülhakatından olduğu defatiri kayudiyeden istinbat edildiğini işâr ve Ayyalık voyvodası tarafından âtideki mevaddın alâkadarlara tebliğ olunmasını emir ediyordu; şöyle ki:

“Ayvalık şehiri eskiden olduğu gibi, şimdi dahi Karesi Sancağının mülhakatından madüt bulunmağa devam edecektir. Ayvalıklıların vergiden muaf tutulmuş oldukları iki sene müddet münkazi olmuş bulunduğundan bütün böyle tarh olunan muayyen vergiler tahsil edilecek ve bu baptaki cetveller tanzim olunacaktır”

Aynı sene zarfında sadır olmuş olan diğer bir iradei seniyye ile zeytin ağaçlariyle arsaların Ayvalıklılara isdeten teslim muamelesi ikmal ve intac edilmişti. Bu suretle Ayvalık şehirinin yeniden tesisi (19) ncu asrın evasıtında ikmal ediliyordu. ..." (Özer,10 İkinci Teşrin 1937)

Değineceğim son konu ise "Kulaksızzade"nin kasabadaki tasarrufları ve beklentileri hakkındadır. Yazar bu konudaki görüşlerini şöyle yazmaktadır:

"... Midilli valisi Kulaksız zade Mullafa Ağa Ayvalıklılara mühim meballğ ikrez eylemişti. Fakat vali bu fedakarlığı ile her halde memleketin ortasında kâin mühim birtakım arsaları yeddi tasarrufuna geçlrmek istiyordu (1) Bütün bu maddi vazlyetin fenalığı ahaliyi cemaat rüesası aleyhine isyana sebebiyet vermiştir...

Zaten; ahalinin hükûmete karşı takındığı isyankâr vaziyet de baki idi. Bu şerait dahilinde hükûmet cemaatla rüesa arasındakl bu gayri lâyık hareketlerin önüne geçmek ve ileride her hangi bir kıyaman önünü almak üzere (1842) tarihinde mayısın (18) inci gününde iki yüz askerl hâmil üç kıta harp gemisi Ayvalığa muvasalât eylemiştir. Bu bahri kuvvetin kumandanı Tevfik Bey şehire girmiş, beldenin en mühim yerlerini işgal ettikten sonra; mütecaviz ihtilalcileri İstanbula izam etmişti. Bu suretle şehirin durumu sükûnet kesbetmişti. ..." (Özer, 11 İkinci Teşrin 1937)

Kemal Özer ve Ayvalık "tetkikleri" üzerine hala çalıştığım, "bir öğrenme süreci içinde olduğum" için daha fazla detay şimdilik veremiyeceğim.

03.03. Yerel Balıkesir Türk Dili Gazetesi, yayımlandığı dönem boyunca gerek içerik ama gerekse de gazete yönetim işleyişi açısından özel olarak ele alınmalı ve incelenmelidir. Özer'in yazı dizisinden iki yıl sonra 1939 yılında bir Balıkesir'li olan Hasan Basri Çantay, Hayatım: kaçaklık devri adlıyla, işgal dönemini ve ulusal kurtuluş savaşı anılarını ele alan bir çalışma yayınladı. Bu yazı dizisi ve 1964 yılında çıkarılan kitap, Ayvalık yerel tarih çalışanlarca fazla önemsenmedi. Çalışma daha çok biyografya ya da İslâm bilimleri ile ilgili eser yazanlarca okundu (Kapukaya,2015).

Hasan Basri Çantay 1887-1964 yılları arasında yaşamış öğretmen, gazeteci, politikacı idi. II. Meşrutiyet'in ilk yıllarında Balıkesir'de, Nasihat ve Balıkesir adlı iki gazete çıkardı. 1909 yılında İstanbul'da Sırat-ı Müstakim Dergisi'nin idare merkezinde Mehmet Akif ile tanıştı. I. Dünya Savaşı sonlarına doğru Ses Gazetesi'ni çıkardı ve buradaki yazılarıyla ulusal mücadeleye destek verdi. İzmir Redd-i İlhak Cemiyeti kongresi delegesi oldu. Padişah Mehmet Vahdeddin'e muhalefeti nedeniyle gazetesinin kapatılması ve tutuklanması emri çıktı. Balıkesir'e dönmeyerek Burhaniye, Kepsut ve Dursunbey'de kaçaklık dönemi yaşadı. Bu anılarında 9 ay süren kaçaklık dönemini anlatır.

03.04. 1944 yılında dönemin Ziraat Bankası Ayvalık Şubesi müdürü olan Doğan Aka'nın yazdığı ve İstanbul'da bastırdığı Ayvalık iktisadî coğrafyası, Ayvalık hakkında basılan ilk Türkçe kitaptır (Aka,1944). Ben, Doğan Aka ve bu kitabı üzerine çok derin bir araştırma yapmak istedim [3]. Tüm farklı okumalarıma karşın hala bulamadığım yanıt şudur: acaba bu banka ya da diğer bankalar, 1940'lardaki ülkenin kasababaları için (ya da illeri için) bir iktisat çalışması mı yapıyordu? Bu kitap, böylesi bir "hedef" için mi hazırlanmıştı? vs

03.05. Gerek Kemal Özer ve gerekse de Doğan Aka tarafından adı anılan, "... Ayvalıkta oturan Giritli kıymetli B. [bay] Macit ..." (Özer,27 Birinci Teşrin 1937) tarafından da tercümesi yapılan eser, Özer'e göre Jorg Sakkari (Özer,27 Birinci Teşrin 1937) ve Aka'ya göre ise Yorgi Sakkasi (Aka,1944:21) olan kişi, Ayvalıklı eğitimci Georges Sakkari (εωργιος Σακκαρης)'nin 1920 yılında Atina'da basımı yapılan Ιστορία των Κυδωνιών kitabıdır. Bu kitabın "bir tür tercümesi Macit Uygur tarafından yapılmış ve 1948 yılında Hıfzı Erim tarafından da Ayvalık Tarihi adıyla yayımlanmıştı. Bu kitaba kaynaklık eden tezlerin bazılarını ve Erim'e ait olan bu kitaba ilişkin görüşlerimi bir blogumda ele almıştım (Köksal,19 Temmuz 2021).

Erim 6 Arlık 1948'de, Ankara'da yazdığı bir tür "son sözünde" şunlara değinir:

"... Bunlardan başka bu küçük kitap, 1920 senesinde Yunan ordularının Anadolu'da zaferden zafere koştukları sıralarda Yunan tarihçisi Yorgi Sakari'nin kaleme aldığı "Ayvalık Tarihi" adlı kitaptan ikinei bölümün sonuna kаdar büyük bir yardım görmüştür.

Yorgi Sakari'nin kitabı, muhterem dostum Macit Uygur tarafından eski bir arkadaşımın oğlu olan Muhtar Ülge'nin yardımı ile dilimize çevrilmiştir. İhtiyar dostum Macit Uygur henüz yaymlamadığı bu kitabı bana lútfetmemiş olsaydı "Ayvalık Tarihi"nin birinci ve ikinci bölümlerinin meydana gelmesine imkân olamazdı.

Benim buradaki rolüm yukarıda adlarını yazdığım kitapların ve arşiv malzemesinin yardımı ile bu eseri montajdan ibarettir. Eğer sayın okurlarım birleştirmelerde kusurlar görürlerse bu da yazarının tarihçi olmayışından ileri gelmiştir. ..." (Erim,1948:108)

03.06. Refik Halid Karay 1888-1965 yılları arasında yaşamış Türk gazeteci ve yazarıdır. İstanbul Beylerbeyi'nde doğdu. Galatasaray Sultanisi'nde ve Hukuk Mektebi'nde okudu. Maliye Nezareti'nde memur olarak çalıştı. II. Meşrutiyet'in ilanından sonra gazetecilik ile uğraşmaya başladı. 1909 yılında girdiği Tercüman-ı Hakikat gazetesinde mütercimlik ve muhabirlik yaptı. Son Havadis gazetesini kurdu. Hürriyet ve İtilaf Fırkası'na üye oldu. Aydede adlı siyasi mizah dergisini çıkarmaya başladı. 1912 yılında Beyoğlu Belediye Başkatibi oldu. 1913 yılında önce Sinop'a sürüldü, daha sonra Çorum, Ankara ve Bilecik'e gönderildi. İstiklal Savaşı aleyhine yazdığı yazılardan ötürü yüzellilikler listesine alındı ve 1922-1938 yılları arasında Beyrut ve Halep'te sürgün yaşadı. Çıkarılan af kanunundan yararlandı ve 1938 Temmuz ayında yurda döndü. 1965 yılında İstanbul'da öldü.

Karay, 1949 yılı Aralık ayında bir yıl kadar sürecek olan bir yazı dizisi için, "eski ittihatçı" Habib Edib Törehan tarafından çıkartılmaya başlanan Yeni İstanbul Gazetesi'ne çağrılır. Karay burada Refik Halid Anadolu'da adlı, uzun süren bir yazı dizisini yayımlar. Yazı dizisi Bursa'dan başlar ve sırasıyla; Balıkesir, Edremit, Akçay, Ayvalık, Bergama, İzmir, Manisa, Isparta, Burdur, Antalya, Antakya, Ankara, Bolu ve Zonguldak'i kapsar.

Yazar 27 Mayıs 1950-3 Haziran 1950 tarihleri arasında Ayvalık'ta kalır ve Altınova üzerinden Bergama'ya geçer.

Karay Ayvalık'a otomobille gelir. Kasaba hakkındaki izlenimleri şöyledir:

"... Ayvalık göründü ... Ayvalık, ömrümce görüp gezdiğim kasabaların en darı ve en sıkıntılısı. Yollarından bir araba güç geçiyor; neredeyse duvarlara sürüneceğiz. Üstelik sokaklar hazin bir harabezar tesiri yapmaktadır. Rumlardan kalmış kocaman bir deri fabrikası çökmek üzere ... Tek yeni binaya rastlamadığımız gibi eskilerini de çökertmişiz. Güzel bir Akdeniz şehri farzederek çocukluğumdan beri görmek istediğim Ayvalık bu mu?

Evet. Ayvalık kasabası bu! Fakat, bereket versin onun bir Çamlı'sı var. Bir Çamlı ki Heybeliada kadar, hatta birkaç bakımdan Heybeliada' dan güzeldir. Göreceksiniz. ..." (Karay,2014:106)

Burada geçirdiği bir hafta içinde "Çamlık Gazinosu" yazar belleğinde önemli bir yer tutar. Yazar son gün yenden Çamlık Gazinosuna gider ve balık yer. İşletmecisi ondan "para almaz". Bunun üzerine Refik Halid yaşadığı "o anları" şöyle anlatır:

"... Çamlık Gazinosu, ömrümde görmediğim bir jest yaptı: Hesap isteyince yemeğin müstecir tarafından bir ikram olduğunu bilirdi. Garsonları memnun etmek suretiyle bunun altında kalmadım amma çok hoşlandım; gurur duydum desem yalan söylememiş olurum. Giritli vatandaşlarımıza maneviyatımı okşadığından dolayı daima müteşekkir kalacağım. ..." (Karay,2014:115)

03.07. Ayvalık'taki kütüphanemde bulunduğu için detaylı bilgiler yazamıyacağım ve sevgili Selçuk Kaltalıoğlu'nun armağanı olan Ayvalıkta Şehircilik Araştırmaları, 1964 yılında basıldı. Bu yayın bir üniversite tarafından yürütülen ilk "Ayvalık araştırması"dır (İTÜ,1964) [4].

03.08. Bu derleme elbette çok sayıda çalışma içermeliydi. Ancak girişte yazdığım gibi "sorun yaşamak istemediğim" için Ahmet Yorulmaz'ın 1969 yılında Bilgi Kitapevi'nde bastırdığı,Tarihi coğrafyası ekonomisi ve turizmi ile Ayvalık kitabı ile yazı dizisini bitirmek istiyorum (Yorulmaz,1969) [5].

Ahmet Yorulmaz, 7 Şubat 1932 tarihinde Ayvalık'ta doğdu. İkisi de mübadil olan babası Hasan Bey ve annesi Kadriye Hanım'dır. 1940 yılında Sakarya İlkokulu'na başladı. 8 Ekim 1944 tarihinde meydana gelen Ayvalık depremi sonrasında Cumhuriyet İlkokulu'na geçti ve buradan mezun oldu. 1945 yılında özel Ayvalık Orta Okulu'na yazıldı ancak devam etmedi. Bunun üzerine o yıl açılan Erkek Sanat Orta Okulu Ağaç İşleri bölümüne devam etti ve buradan "marangoz" olarak mezun oldu. 1948 yılından sonra ağabeyi Mahmut Yorulmaz'ın kayınpederi Fuat Geylan'ın gazete tezgahına gitmeye başladı. 1950 yılından itibaren Ayvalık Gazetesi'nde yazıları çıkmaya başladı. 1952 yılında İstanbul'da yayımlanan "Ali Dayı Gazetesi"nde işe başladı. 1954 yılında askerlik görevi bitince Ayvalık'a geri döndü ve ağabeyinin "şekerlemeci" dükkanında çalışmaya başladı. 1961 yılında Türk Dünyası adlı yerel gazeteyi çıkartmaya başladı. 1963 yılında Geylan Kitabevi'ni açtı. 1966 yılında Işık Hanım ile evlendi. 1969 yılında ilk kitabını yayımladı. 1971 yılında ise Varlık dergisinde ilk Yunanca çevirilerini yayınlamaya başladı. Cumhuriyet, Milliyet ve Hürriyet gazeteleri ile çok sayıda yerel basın organlarında köşe yazıları yazdı. Ayvalık yerel tarih çalışmalarında çok önemli bir yeri olan Yorulmaz 31 Mart 2014 tarihinde öldü (Köksal,11 Mayıs 2025;Köksal,12 Ağustos 2023).

Yorulmaz bu kitabında yaptığı tarih özetinin bir bölümünü, "... Yunan yazarı Yorgi Sakkari'ye ..." dayandırsa da yazısında ona polemik açar ve Ayvalık'ın fiziki kent yapısı üzerine incelendiğinde korsanlardan kaçanlarca değil, korsanlarca kurulduğunu düşünür. Bu tarihçe yazısı şöyledir:

"... Yunan yazarı Yorgi Sakkari'ye göre Ayvalık, «...Korsanların sürekli saldırıları karşısında, cıvardaki adaları bırakıp buraya göç eden halk tarafından» kurulmuştur.

Bir başka görüşe göre de ilçe Türkmenler tarafından kurulmuştur. Bunların Çeşnigir, Eskiköy ve Hanaylı gibi yerlerde oturdukları ve zeytincilikle geçindikleri öne sürülür.

Ama bu görüşü doğrulayacak bir belge veya kalıntı mevcut değildir; verilen yer isimleri ise zeytinlik mıntıkalarıdır.

Şehrin cadde, sokak ve inşası tarzındaki aşırı darlık ve bitişik nizam, Yunan yazarını da yalanlamakta ve başka kaynakların ileri sürdüğü kuruluş görüşünü, daha mantıkî göstermefltedir:

«Ayvalık, 17. yüzyılda korsanlar tarafından kurulmuştur.»

Nitekim bugün hayatta bulunan bir diğer Yunan yazarı, Atina Akademisi üyesi Ayvalık doğumlu İlia Venezi «Eolya Toprağı» adlı ve henüz türkçeleştirilmemiş eserinde, Ayvalık'ın bir kaçakçılar şehri olduğunu, kolcularla kaçakçılar arasında, şehrin en iç yerlerinde bile, silâhlı çatışmalar meydana geldiğini, kaydeder.

Bu ifade ile Yorgi Sakkari'nin görüşü çelişmelidir ve şehrin, korsanlardan kaçanlar tarafından değil, bizzat korsanlarca kurulduğu ihtimalini akla daha yakın kılmaktadır.

Ancak bu kısa bilginin bile, tarafsız ve bilimsel bir metodla hazırlanmış bir tarihin ya da başka bir belgenin bulunmayışı yüzünden, yüzde yüz doğru olarak kabul edilmemesi gerekir. ..." (Yorulmaz,1969,:3)

Kitap "hiçbir kuramın yere basmadığı" bu kasabayı, daha çok "turizm" açısından ele almaktadır. Ahmet Yorulmaz bu kitabını, Ayvalık'ı Gezerken'nin ilk baskısının önsözünde: "... Bizim, okul öğrencileri için hazırladığımız 1969 basımlı 'Tarihi, coğrafyası, ekonomisi ve turizmi ile Ayvalık' adlı broşürümüz, ..." diye tanımlar (Yorulmaz,1977:6).

---

DİPNOT

[1] Ahmet Fuat Bilal 1903-1988 yılları arasında yaşamış Türk diş hekimi, gazeteci ve milletvekilidir. Balıkesir'de doğdu. İstanbul Dârü’l–Fünûn Diş Tababeti Bölümü'nü bitirdi. CHP'den VIII. dönem (1946-1950) Balıkesir milletvekilli oldu.

[2] 15 Haziran 1821 yılında bazı Ayyvalıklılar, "isyan hareketine" katılmış ve kasabayı terkederek boşaltmışlardı. Osmanlı İmparatorluğu ise "Ayvalık ve Yund (Alibey, Cunda) Adası'nı" 1829 yılına kadar boş tutmuş idi. Yazar, "1829 affına kadar geri dönüşlerin" yaşandığını, şu cümlesi ile açıkça yazmaktadır: "... (1830) Senesine kadar ise Ayvalıkta toplanmış olan nüfusun miktarı eski nufusun dörtte birini teşkil ediyordu. ..." (Özer,7 İkinci Teşrin 1937).

[3] Sanırım 2015 yılının sonbahahar günlerinin başı idi. İlk Ayvalık arkadaşlarımdan biri olan Naki A'binin ablası aracılığı ile dönemin Ziraat Bankası Ayvalık şubesi müdüründen randevu almış idim. Konu, "ilk Ayvalık monografisinin" yazarı olanı ve özellikle deprem sırasında yaptıkları ile halkın sevgisini alan Doğan Aka hakkında detaylı bilgiler almaktı. Bendeki bilgilere dayanan detaylı bir dosya hazırlamış ve randevüma beş dakika kala Cumhuriyet Bulvarı'ndaki banka binasına gitmiştm. Yaklaşık yarım saat bekledikten sonra müdüre hanım geldi ve beş dakika sonra da beni çağırdı. Ona: Doğan Bey hakkında çalıştığımı, kırklı yıllarda bankanın örgütlü olduğu her ilçede benzer bir çalışma yapıp yapmadığını, Aka'nın Çamlı Konut kooperatifinde kurucu üye olması "meselesini" (tüzüğe göre bir numaralı üyedir) ve hazırladığım diğer soruları sordum. Kitabın "günümüz şehircilik anlayışları" ile geliştirilen ek bölümle, bankanın "bir kültür yayını" veya -mesala- bir "ajandası olarak basılmasını" önerdim. Müdüre hanımın Doğan Aka'nın adı dahil "hakkında birşey bilmediğini" anlayınca ve istediğim hiçbir bilgiye de ulaşamayınca bankadan ayrıldım.

[4] İTÜ'ye 12 Eylül darbesi sonrasında başladım. Bizim sınıftan anımsayabildiğim kadarıyla 5 arkadaş "akademisyen" oldu. Bunlardan birisi de Cem Beygo idi. Beygo'nun babası bu kitabı hazırlayan geniş ekibin içinde ve o zamanlar "araştırma görevlisi"ne verilen adla bir "asistan" olarak bulunuyordu. 2014 yılında Beygo beni aradı, hal hatır sorduktan sonra konu bu kitabın çıkışının "50.yılına" geldi dayandı. O günlerde -sanırım- Beygo İstanbul Üniversitesi'nde yeni kurulan fakülteye dekan olmuştu. Bu kitabın üniversiteler tarafından basımı yapılan "ilk Ayvalık kitabı" olduğunu, gerek içeriği, paftaları ve haritaları ile ve gerkse de bir sömestre boyunca devam eden "Ayvalık" dersinden sonra elde edilmiş bir öğrenci çalışmalası olmasından ötürü öncü olduğunu, vs. söyledim. "Ayvalık'a dair bir şey yapılmalı" telaşını yaşadığım o günlerde Beygo'ya; çağdaş yaklaşımlar ile geliştirilmiş ve güncel bilgiler ile donatılmış, "bu kitabın 'genişletilmiş' ikinci baskısının" yapılmasını önerdim. Ve bir kaç saat sonra da yazarak bir elektronik posta yolladım. Ne mi oldu? Yıl 2026 ve o kitabı raflarda hiç bir zaman görmediniz... Dipnot 1'de özetlediğim Doğan Aka projesi de, yaklaşık bir yıl sonra bu fikir üzerine gelişmişti.

[5] Cumhuriyet sonrası Ayvalık çalışmalarının neredeyse tümünü okudum. Bunları "belli başlıklara" ayırdım ve değişik bloglarımda yayımladım. 2013 yılında, eski Oda genel sekreteri olarak biriktirdiklerim ile oluşan düşüncem şuydu: bu kentte bir "Mübadele Araştırmaları Merkezi" olmalı, bu yer belki de "Keremköy'deki" fabrikada çalışmalı, bu merkezde "dermeler", "çeviriler", "savlar", "yayınlar" yayımlanmalı, "toplantılar", "sempozyumlar", "bianeller" yapılmalı, vs (aynen United Colors of Benetton Fabrica'sı [*] gibi).

Düşüncemi "çok inandığım Oda'm" başta olmak üzere "bu işe bütçe ayırabilecek" her kuruma açtım. Ve konuştum. Ve yazdım. Hepsinden, "derin dondurucuya konmuş eski solcu fikirleri söylüyorsun!" bakışları alınca (bazıları dürüstçe "OLMAZ" dediler) ve ben de reddedilmekten dolayı "kanser olunca" bu işle uğraşmaktan vazgeçtim... Hayır, hayır: "artık gücüm kalmadı" demek daha doğru. O günlerde Plehanov'un kitabını "dönüp dönüp" yeniden okuduğumu çok acı anımsarım.

[*] Bilmeyenler için; Fabrica İtalya'nın Treviso kentinde, 1994 yılında Luciano Benetton ve fotoğrafçı Oliviero Toscani tarafından kuruldu. Tüm dünyadan 25 yaşın altındaki tasarıcıların: mimarlık, fotoğrafçılık, grafik tasarım, video, müzik, dijital iletişim ve endüstriyel tasarım gibi farklı disiplinlerde ortak projeler geliştirilmesi amacıyla kuruldu. Yer olarak mimar Tadao Ando tarafından restore edilen XVII. yüzyıl villası seçildi. Hakkında yazılan her şeyi okuduğum Fabrica'yı ne yazık ki hiç göremedim.

---
KAYNAKÇA

Aka, D. (1944).

Ayvalık iktisadî coğrafyası. İstanbul: yay.y.

[Akyiğit], Mehmed Mesih (1926.a).

Ayvalık’ta Neler Yapılabilir?, 15 Haziran 1926, 6(63), 1013, İstanbul: Millî Mecmua.

[Akyiğit], Mehmed Mesih (1926.b).

İstanbul’dan Burhâniye ve Ayvalık’a -1, 15 Haziran 1926, 6(63), 1019-1021, İstanbul: Millî Mecmua.

[Akyiğit], Mehmed Mesih (1926.c).

İstanbul’dan Burhâniye ve Ayvalık’a -2 (Büyükdere Köy)de Bir Düğün, 1 Temmuz 1926, 6(64), 1036-1037, İstanbul: Millî Mecmua.

Alçıtepe, G. (2007).

Halkevleri dergilerinde yayınlanan tarih konulu makaleler bibliyografyası-I., -(24), 295-323 İstanbul: Kebikeç Dergisi.

Aslan, H. (2019).

Türk Dili gazetesindeki edebî ve kültürel içerikli yazıların sistematik indeksi. (Tez No. 580227) [Yüksek Lisans Tezi, Balıkesir Üniversitesi].

Apaydın, D. (2015).

Kendini tüketen patronaj: Mesih Akyiğit, 5(25), 49-53, Ankara: Kurgan Edebiyat.

Ayhan, A. (2004).

Balıkesir ve çevresi inanç merkezleri, Uluslararası Türk Dünyası İnanç Merkezleri Kongresi Bildirileri, 23-27 Eylül 2002, Mersin, c.5, 177-187, Ankara: Türkiye Kültür Sanat ve Eğitim Vakfı.

Ayvenli, B. (2023).

Mehmet Mesih Akyiğit'in edebî kişiliği (Tez No. 800395) [Yüksek Lisans Tezi, Hacı Bayram Veli Üniversitesi].

Çantay, H.B. (1939).

Hayatım: kaçaklık devri, Balıkesir: Türk Dili Gazetesi.
10 İkinci Kanun 1939, s.4078.11 İkinci Kanun 1939, s.4079.
12 İkinci Kanun 1939, s.4080.
13 İkinci Kanun 1939, s.4081.
17 İkinci Kanun 1939, s.4084.
18 İkinci Kanun 1939, s.4085.
19 İkinci Kanun 1939, s.4086.
20 İkinci Kanun 1939, s.4087.
21 İkinci Kanun 1939, s.4088.
22 İkinci Kanun 1939, s.4089.
24 İkinci Kanun 1939, s.4090.
25 İkinci Kanun 1939, s.4091.
26 İkinci Kanun 1939, s.4092.
27 İkinci Kanun 1939, s.4093.

Çantay, H.B. (1964).

Kara günler ve ibret levhaları, İstanbul: yay.y.

Çandır, M. (1992).

Milli mecmua (1-50. sayıları) inceleme ve seçilmiş metinler, (Tez no. 21221) [Yüksek Lisans Tezi, Cumhuriyet Üniversitesi]

Erim, H. (1948).

Ayvalık tarihi. Ankara: yay.y.

Günay, S. (15 Eylül 2015).

Gönenli Yazarlar.
son erişim tarihi: 8 Eylül 2026.

İTÜ (1964).

Ayvalık’ta şehircilik araştırmaları, 1962-1963 ders yılı, İstanbul: İTÜ Mimarlık Fakültesi Yayınları.

Karay, R.H. (2014).

Memleket yazıları 2 : kırk yıl evvel kırk yıl sonra Anadolu'da, (yay. haz.) Tuncay Birkan, İstanbul: İnkılap Kitabevi

Kahraman, A. (2020)

Millî Mecmua, c.30, 75-76, Ankara: TDV İslâm Ansiklopedisi.

Kapukaya, Z. (2015).

Hasan Basri Çantay'ın hayatı ve eserleri üzerinde bir inceleme (Tez no. 389832) [Doktora Tezi, Balıkesir Üniversitesi].

Köksal, H.K. (19 Temmuz 2021).

İmal edilmiş tarih: Faydalı Eserleri Yayma Derneği Yayınları.
son erişim tarihi: 12 Eylül 2026.

Köksal, H.K. (25 Ekim 2021).

1937 yılında, Türk Dili Gazetesi'nde yayınlanmış bir Ayvalık "monografisi".
son erişim tarihi: 12 Eylül 2026.

Köksal, H.K. (8 Eylül 2022).

Cumhuriyet sonrasında yayımlanan ilk Ayvalık makalesi: "muhasebe: Ayvalık'ta neler yapılabilir?"
son erişim tarihi: 12 Eylül 2026.

Köksal, H.K. (9 Eylül 2022).

Millî Mecmua'da yayımlanmış bir başka Ayvalık makalesi: İstanbul’dan Burhaniye’ye ve Ayvalık’a
son erişim tarihi: 12 Eylül 2026.

Köksal, H.K. (11 Mayıs 2025).

Ayvalıklı yazarlar dermesi: Ahmet Yorulmaz.

son erişim tarihi: 15 Eylül 2026.

Köksal, H.K. (12 Ağustos 2023).

Bir Ahmet Yorulmaz bibliyografyası "denemesi".
son erişim tarihi: 15 Eylül 2026.

Özer, K. (1937).

Tarih tetkikleri: Ayvalık tarihi..., Balıkesir: Türk Dili Gazetesi.
27 Birinci Teşrin 1937, s.3695.
28 Birinci Teşrin 1937, s.3696.
4 İkinci Teşrin 1937, s.3700.
5 İkinci Teşrin 1937, s.3701.
6 İkinci Teşrin 1937, s.3702.
7 İkinci Teşrin 1937, s.3703.
10 İkinci Teşrin 1937, s.3705.
11 İkinci Teşrin 1937, s.3706.
12 İkinci Teşrin 1937, s.3707.
13 İkinci Teşrin 1937, s.3708.
14 İkinci Teşrin 1937, s.3709.
16 İkinci Teşrin 1937, s.3710.
17 İkinci Teşrin 1937, s.3711.
15 Birinci Kanun 1937,s.3732.
16 Birinci Kanun 1937,s.3733.
17 Birinci Kanun 1937,s.3734.
18 Birinci Kanun 1937,s.3735.

Raffenel, C.D. (1822).

Historia des événemens de la Grèce... , Paris: Chez Dondey-Dupre pere et fils.

Stavrakis, H. (1861).

Αι Κυδωνίαι προ του 1821 κατά τον Κυρίον Μ. Δ. Ραφφενέλον, İzmir : Damianoú Matbaası.

Şahin, Y. (2010).

Millî mecmua (51-71) tahlili fihrist-inceleme-metin, (Tez no.:261218) [Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi]

Tatar Demir, H. (2004).

Türk basın tarihinde "Milli Mecmua" (1923-1928) ve tarih araştırmalarına katkıları, (Tez no.:147019) [Yüksek Lisans Tezi, Sütçü İmam Üniversitesi]

Tekdurmaz, B. (2004).

Balıkesir Halkevi çalışmaları ve Kaynak dergisinin sistematik indeksi. (Tez No.190390) [Yüksek Lisans Tezi, Balıkesir Üniversitesi].

Turan, G. (2008).

Mübadelede Ayvalık (Tez no. 219420) [Yüksek Lisans Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi].

Yalçınkaya, B. (2017).

1937 ve 1941 yılları arasında Türk Dili gazetesinde edebi ortam. (Tez No.579225) [Yüksek Lisans Tezi, Balıkesir Üniversitesi].

Yorulmaz, A. (1969).

Tarihi coğrafyası ekonomisi ve turizmi ile Ayvalık, Ankara: Bilgi Kitapevi.

Yorulmaz, A. (1977).

Ayvalık'ı gezerken, Ayvalık: Geylan Kitabevi.

OKUMALAR III: Ayvalık ve yakın çevresi (devam)

2026-09-14T10:00:00.000+03:00

Geçen hafta blogum "çok uzayınca" 02.18. Julius Hermann Moritz Busch'den sonrasını kesmeye ve kalanı bu hafta yayımlamaya karar vermiştim. Bu blogumla Raffenel'den itibaren "Ayvalık ve yakın çevresi"ne değinen gezginleri sunmaya devam ediyorum.

Gelecek hafta "Cumhuriyet sonrası Ayvalık"ı çizenlere/yazanlara değinmeye başlıyorum. Özellikle Mehmed Mesih'in "Muhasebe: Ayvalık'ta Neler Yapılabilir?" ve iki sayı süren "İstanbul'dan Burhaniye ve Ayvalık'a" (15 Haziran 1926 ve 1 Temmuz 1926) -elbette benim bulabildiğim kadarıyla en eski-makalesi ile başlamak istedim.

İyi okumalar...

-- * --

Ayvalık ve yakın çevresi (devam)

02.19. Claude Denis Raffenel 1798-1827 yılları arasında yaşamış Fransız gezgin, tarihçi ve Helen Bağımsızlık Savaşı'na katılmış bir asker idi. 1818-1822 yılları arasında İzmir'deki Fransız başkonsolosluğuna bağlı olarak çalıştı ve Le Spectateur oriental gazetesine katkıda bulundu. İzmir'deyken, 1822'de Paris'te yayımlanan Smyrne une Histoire des événements de la Grèce adlı eserini yazdı. Fransa'ya döndükten sonra Paris'in liberal ve Helensever çevrelerinde yer alma fırsatı buldu. Helen davasına olan bağlılığı, 1824 yılında, üç ciltlik Continuation des événements de la Grèce'in ilk iki cildini yayınladı. 1825 yılında da üçüncü cildi olan ve Histoire complète des événements de la Grèce'i yayımladı. 1826 yazında Marsilya'ya gitti ve oradan Yunanistan'a doğru yola çıktı. Albay Fabvier'in birliklerine katılarak, çeşitli çatışmalarda yer aldı. Aralık 1826 tarihinde Atina Akropolü'nde, Türk birlikleri ile girdiği bir çatışmada öldü (Köksal,).

Yazar burada 19. yüzyıl ilk çeyreğindeki Ayvalık şehrinde yaşanan çevre sorunlarına dikkat çekmektedir. İçme suyu ve hava kirliliği, lağıma dönüşmüş olan sahil, akademinin inşa edildiği bölgenin kirliliğini anlatan satırlar oldukça dikkat çekicidir. Yazarın özellikle dipnot olarak yazdığı:

"... Ayvalık hakkında, bu mutsuz şehir hakkında burada bir dipnot bulunmasına, çok sayıda okuyucunun kayıtsız kalmayacağına inanıyorum: [bu dipnot] kökeni, ihtişamı ve yönetimi hakkında ilginç ayrıntılar içeriyor. Bugün Ayvalık'ın bir kül yığınından başka bir şey olmadığından, geçmişiyle bağlantılı her şey merak uyandırır gibi geliyor bana. ..." (Raffenel,1922:193)

bölümü tatışmalar ile dolu olsa da önemlidir.

ilgili bölümler şöyledir:

"... Yunanistan olaylarının tarihi
... Bu şehrin sakinlerinin hepsi özgür, küçük bir aristokratik cumhuriyet gibi kendilerini yönetiyorlardı; kurucusu Jean Economos'a Babıali'nin verdiği tavizler ardından birkaç ilkokul açıldı. 1803'de oradaki Yunan cemaati tarafından, isimleri sonsuza kadar saygı ile anılacak yetenekli adamlar tarafından yönetilen muhteşem bir kolej inşa edildi: Avrupa eğitiminin tüm bilgilerine aşina profesörler, orada öğrencileri eğittiler. ..." (Raffanel,1821:8).

"... Ayvalık'tan bazı Rumlar, Türklerin şehirlerini tehdit ettiğini duyurmasalardı, o gün İzmir'in de sonu olurdu: Tamamen Rum olan bu şehirde insanlar, Türkleri görmeye alışık değildi; ama bağlı olduğu Bursa paşası, onu isyancılardan gelecek bir darbeye karşı korumak [için], hatta ayaklanma eğilimindeyseler onları uzak tutmak için, birkaç kolordu asker göndermenin gerekli olduğunu düşündü.
Sakinleri bu kararları öğrendiklerinde kendilerini kaybolmuş olarak gördüler. Ayaklandılar ve 13 Haziran'da 600 kişilik bir birlikle oraya giren paşanın Kiaya [??] beyi (üsteğmen), önce askerleri ile halk arasında oluşacak gerilimi fark etti. Şehrin yüksek konseyini oluşturan ileri gelenler, bu subayı, birliklerini şehrin dışındaki bir tepede ikiye ayırmaya davet etti: [subay] önce bunu reddetti; ama daha büyük olaylardan kaçındığı için kısa süre sonra bu isteğe uymak zorunda kaldı. Yunanlıların kanını dökmek için can atan askerler, sokaklarda birkaçına vurmaya cüret ettiler [ancak] halk tarafından geri püskürtüldüler. Kiaya, [??] takviye talep etmek için hemen bir kurye gönderdi ve ertesi gün, şafakta, yaklaşık 3.000 adam Ayvalık'ın ana mahallelerini ele geçirdi. Bu sefer daha ılımlı davrandılar; ama liderleri, o zaman hakim olan geleneğe göre şehrin ileri gelenlerinden büyük bir meblağ istedi. Ticaret ve sanayi ile zenginleşen Ayvalık, Küçük Asya'nın en zengin şehirlerinden biriydi; ancak, başlıca sakinlerinin büyük bir kısmı, olaylar başladığında kaçmıştı. Önce binlerce aile körfezin girişindeki küçük Mosconissi adasına sığındı; kalanlar ve sıradan insanlar, dayatılan katkı paralarını ödemeyi reddetti. Göç daha da önemli hale geldi ve önce azar azar, daha sonra şehrin nüfusunu oluşturan 35.000 kişinin yarısı bile kalmadı. Filodaki Rumlar olup bitenleri öğrenince hemen Mosconissi'ye doğru yola çıktılar ve 13 Haziran sabahı yetmiş gemiyle bu adanın önüne geldiler. Mosconissi'nin tüm sakinleri ve oraya sığınan aileleri, malları ve eşyalarıyla birlikte gemilere alındı. Ayvalık'a filonun vardığı haberi gelir gelmez, oradaki kargaşa daha [da] şiddetli hale geldi; Yunanlılar, tartışmasız çarpışmaya hazır olan iki grup arasında bulundukları durumun tehlikesini farkederek, kalabalıklar halinde kayıklara binerek Mosconissi adasına ulaştılar. Sabah, Avrupalı görevlilerin 15'i şehri terk ettiler ve Türk garnizonu bu telaşlı hareketlere karşı çıkmak için hiçbir harekette bulunmadı.
15 Haziran'a kadar şehirde sadece birkaç bin Rum kalmıştı; ve tekneler, tüm bu süre boyunca, eşyaları ve insanları aceleyle taşıdı. Önceki gece, Türk komutan kendilerine katılan birkaç takviye milis ile savunmadaydı; Avrupa bayrakları konsolosluk evlerinde dalgalanıyor ve şehir, kaçamayan zavallıların çaresizlik çığlıklarıyla çınlıyordu. Sabah saat dokuzda, kanalda, toplarla donanmış ve çıkarma birlikleri taşıyan çok sayıda Yunan teknesi göründü. Türkler, ilerlemelerini önlemek için rıhtım yakınındaki evlerde siper aldılar: çatışma her iki tarafta da aynı öfkeyle başladı. Yunanlılar, topçularının koruması altında, rıhtıma yaklaştılar ve üç veya dört bin adamı oraya çıkarttılar bu da Türkleri [buradan] uzaklaştırdı ve halktan da birçok insan öldü. [Türkler] kısa bir geri çekilmenin ardından, şehrin ortasına doğru toparlanmaya başardılar. Daha sonra çok şiddetli bir çatışma başladı: neredeyse göğüs göğüse savaştılar; kararlılık ve cesaret her iki tarafta da eşitti, ancak sayılar üstün geldi. Yunanlılar bu Müslüman direnişini bir kez daha ezdiler; daha sonra, her noktada mağlup olan Türkler, geri çekilirken yirmiden fazla yeri ateşe verdi; şehir kısa sürede alevlere teslim oldu. Genel çatışma en fazla iki saat sürdü.
Yunan denizciler [bu] evlere dağıldılar ve ellerine geçen her şeyi [evlerden dışarı] çıkardılar: bu boşaltma, talihsiz sakinlere yarar sağlamadı, çünkü şiddetli bir rüzgar tarafından şiddetlenen alev her şeyi yaktı. Kalanların çoğu bu şekilde kurtarılarak geri verildi; [bu] denizcilerin dürüstlüğüne borçlu olduğumuz bir adalettir. Aynı hat üzerinde bulunan Fransa, İngiltere ve Rusya'nın üç konsolosluk binası en son yananlardı; ateş onlara akşama kadar ulaşmadı: bütün bu süre boyunca ulusal bayraklar orada dalgalandı; onlara kimse dokunamadı ve alevler içinde kayboldular. Türklerin en şiddetli savaştığı yer, Fransız konsolosunun evinin yakınında, bir bakıma kendilerine mesken tuttukları bir yerdi. [Türkler buradan ayrıldıktan sonra] Yunanlılar konsolosluğa girdiler ve diğerlerinin yanı sıra, içinde mevduat ve arşivlerin bulunduğu bir demir kasa gibi birkaç önemli nesneyi oradan aldılar.
Bitişik mağazalar ve Türkler ile Yunanlıların eşit saygı göstermek zorunda oldukları iki Fransıza ait, kolileri ve mobilyaları koydukları depolar, sahipleri hiçbir şeyi alamadan, kurşunlarla delik deşik edilerek yağmalandı.
Olay sırasında Yunanlılar, kalan tüm sakinleri kurtardı; çok azı Türklerin darbeleri altında can verdi; ama birkaç yüz kişi çok aceleyle gemilere binerken boğuldu. Böyle bir felaketin karmaşası ve dehşeti içinde bazıları alevler içinde kaldı. Hayatta kalanların tümü aynı gece adalara giden gemilere bindirildi. Mosconissi adasını terk eden Türk makamları, düşman donanmasını görünce kendilerini halkın intikamından korunaklı buldular. Tüm Ayvalık kasabası birkaç bina hariç küle döndü: sadece temeller kaldı: bir veya iki gün, bir zamanlar 35.000'den fazla nüfusu olan muazzam büyüklükte bir şehri tepeden tırnağa yıkmak için yeterliydi.
Filonun ayrıldığı gece, yıkıntıların arasında hâlâ kavga vardı; Türkler, 500'den fazla adam kaybettikten sonra gemilere bindirildi. Ertesi gün yenilenmiş bir güçle, Yunanlıların yangından kurtulan mallarını yağmalamak için yeniden ortaya çıktılar. ... Bu çeşitli çatışmalardaki kayıpların 1.500'den fazla adam olduğunu tahmin edebiliriz. Yunanlılardan ancak 150 kişi yaralandı veya öldü. Bu talihsiz seferle görevlendirilen, İpsara filosuydu: tüm sakinler bu adaya nakledildi ve sonra senatoların verdiği kararla [başka adalar] arasında dağıtıldılar.
Ayvalık'ın Rum sakinleri[nin bir kısmı öldü] ve geri kalanlarını da köleleri yaptılar. Yüzlercesinin, özellikle kadın ve çocukların İzmir'deki pazarlarda en düşük fiyatla satıldıklarını gördüm. Hayırsever Avrupalılar bu talihsizlerden bazılarını satın aldı ve serbest bıraktı. O andan itibaren Ayvalık şehrinin bulunduğu bölge terk edildi; onu zenginleştiren güzel mahsuller, kapladığı zeytin ağaçlarının tarlaları, hepsi soldu (1).

--------
(1) Ayvalık hakkında, bu mutsuz şehir hakkında burada bir dipnot bulunmasına, çok sayıda okuyucunun kayıtsız kalmayacağına inanıyorum: [bu dipnot] kökeni, ihtişamı ve yönetimi hakkında ilginç ayrıntılar içeriyor. Bugün Ayvalık'ın bir kül yığınından başka bir şey olmadığından, geçmişiyle bağlantılı her şey merak uyandırır gibi geliyor bana.
Aiolis sahilinde, küçük bir koyun dibinde, kırk yıl önce, Türk ve Rum karışımının yaşadığı, sürekli çatışma veya birbirleriyle tartışma halinde olan fakir bir köy idi. Türkler ona Ayvalık, Yunanlılar ise Kidonies adını verdiler, bu da Türkçe kelimenin tercümesinden başka bir şey değildi. Ayvalık veya Kidoniès, her iki dilde de ayva anlamına gelir. Mezranın adını ülkeyi kaplayan ayva yetiştiricilerinden aldığı tahmin ediliyor: Bu köy, sihirli bir yükselişin ve büyük bir düşüşün beşiğiydi; birkaç yıl içinde görkeminin en yüksek derecesine ulaşan ve Asya'nın ilk şehirlerinden biri olma noktasına gelen şehir, yirmi sekiz saatlik bir yürüyüş ile İzmir'in kuzeybatısında, on [saatlik bir yürüyüş ile] Bergama'nın batısındadır. Neredeyse hiç tanınmayan Ayvalık, eğitimden çok doğası gereği, aynı zamanda sağlam ve girişimci bir karaktere, seçkin niteliklere ve özel yeteneklere sahip olağanüstü bir adamın himayesi altında yükseldi.
Bu adamın adı Jean Economes'du. Şehirdeki en eski Yunan ailelerin birinden gelen o, bir rahip ve basit bir mülk sahibiydi ve tüm görevleri mevkisinin yetkileriyle sınırlıydı. Küçük kasabasını, onu ezen boyunduruktan kurtarmak ve orada adını ölümsüz kılmak gençliğinden itibaren tasarladığı büyük projesiydi. Memleketini yirmi beş yaşında terk etti; Türkiye'de seyahat etmek, örf ve adetleri incelemek; doğu dillerinde ve özellikle de kendisi için en gerekli olan Türkçe'de kendini mükemmelleştirme amacındaydı. Birkaç yıllık seyahatlerden sonra İstanbul'a geldi ve şehrinin yararına orada talepte bulunmaya karar verdi. O zamanlar, Kidonya'da hemen hemen eşit sayıda Türk ve Rum bulunuyordu; ama ilki diğerlerine zulmediyordu. Padişahın vezirlerinin önüne çıktı ve Ayvalık'ın yetkililerine karşı şikayette bulunma cesaretini gösterdi. Önce reddedildi, cesareti kırılmadı ve azimle, entrikalarla ve hediyelerle Babıali'den sadece köyünün yönetimini değil, aynı zamanda Türklerin orada oturma hakkını elinden alan bir ferman da aldı: hem şimdi için hem de gelecek için. Bu olağanüstü ayrıcalıklar, kısmen, o zamanlar İstanbul'da mutlak güce sahip olan ünlü Saraf-Petraqui'nin talepleriydi: Economos'u memnuniyetle karşılamış ve taleplerinin tümünü desteklemişti. Sonra, böylesine eksiksiz ve beklenmedik bir başarıdan memnun olarak ülkesine döndü ve aldığı emirleri orada yerine getirdi. Ama oluşan kıskançlıklar ona karşı çıktı: ona bu kadar çok çalışmaya mal olan avantajlardan huzur içinde yararlanamadı: sık sık saldırılara karşı kendini savunmak için, küçük kolonisini sürekli silah altında tuttu. Düşmanlarına karşı her zaman galip gelerek, yönettiği yeri saygın hale getirmeyi başardı; komşu adaların Rumlarını ve anakaradaki Rumları kendi köyüne çağırdı ve [bu davet] olumlu karşıladı; tüm aksilikleri yendi ve kısa sürede Ayvalık şaşırtıcı bir şekilde büyüdü. Haklı olarak onun, [bu şehrin] yaratıcısı, kurtarıcısı ve babası olduğunu söyleyebiliriz. Ünü küçük hükümetinin sınırlarını aşmayan ve belki de dünyanın dikkatini çekecek daha büyük bir sahneden yoksun olan bu adam, 1791 yılında öldü. [Bugün] gözlerden ırak naaşı, işgal ettiği yeri belirten basit bir kitabe [bile] olmadan, kendi inşa ettirdiği Orfanons kilisesinde dinleniyor. Son günlerinde gücünü kötüye kullanmakla, keyfi eylemlere izin vermekle suçlandı: yanlış ya da sağlam temelli bu iddialar yurttaşlarının zihinlerini karıştırdı; bundan kaynaklanan küçük anlaşmazlıklar, düşmanlarının nefretine güçlü bir şekilde hizmet etti. Güçlü koruyucusu Petraqui'nin ölümüyle İstanbul'daki kredisi de tamamen ortadan kalktığında ve ülkesindeki otoritesinin bozulduğunu görmenin acısılarını yaşadı. Bu arada öldü; ve ölüm şekli hala bilinmiyor; bazıları bunu yaşa ve hastalığa bağlıyor; bazıları zehirlendiği için [diyor], bazıları [ise] kederden [öldüğünü söylüyor].

Ayvalık denizin kıyısında, en azından görünüşte güzel bir limana sahiptir: ancak girişi engelleyen sığlığı, onu ticaret gemileri için kullanışsız hale getirir; sadece küçük tekneleri barındırabilir. Büyük gemilerin geçişini kolaylaştırmak için bu kanal kolayca temizlenebilirdi [ancak] politika buna karşı çıkıyordu. Ayvalık sakinleri için [de], Osmanlı filolarının [şehre] ulaşımını engellemek için bu durumda kalması önemliydi. Şekli, batıda büyük Mosconissi adasıyla ve kuzeybatıda Cromidonissi adası (eski adıyla Poro-sélini) ile sınırlanan oval bir havza şeklindedir: Bu limanın iç kısmında, en büyük gemilerin rahatlıkla taşıyabileceği kadar su vardır [ve] orada güvenlik içinde demirleyebilirler. Yakın zamanda onarılan 470 metre uzunluğundaki eski bir geçit, Ayvalık anakarasını şirin küçük Cromidonissi adasına bağlar; oradan [da], uçları iki adaya sabitlenmiş bir halat- feribotla büyük Mosconissi adasına geçilir. Eskiden Diana adası olan Hécatonissi olarak adlandırılırdı: bu tanrıçanın orada ünlü bir tapınağı vardı; kıyının bir noktasında hala birçok kalıntı var ve büyük bir kısmı karayolunun onarımında kullanılmıştır. Hiçbir şey bu adaların görünümünden daha güzel olamaz. Geçidin karşısındaki Coppano, diğer ikisinden daha küçüktür; Dascalai, Codon, Péra, Mosco, Lio, Anghistri ve Pyrgos'u da görüyoruz: hepsi, orada yetişen aromatik bitkileri ima etmek için kokulu adalar anlamına gelen Mosconissi adıyla anılıyor.
Ayvalık, kısmen ovada, kısmen yel değirmenleri ile taçlandırılmış küçük tepelerce uzanır. Yükseklerde hava tertemiz; aşağıdaki kasabada daha yetersizdir: yeraltı kanallarının limana götürmesi gereken atık suların burada birikmesine izin verilir; sonuç olarak [da] rıhtım, bir tür lağım çukuru gibidir: üstelik şehrin güçlü akan suyu da yoktur. Oldukça fazla sayıda bulunan çeşmelerini su kemerleri besler; ama bu su çok sağlıklı değildir, çünkü ya geçtiği toprak saflığını değiştirir ya da kanallardan geçen atıksu, onunla karıştığı için kötü bir tat verir. Kuyu suları acıdır; sadece çeşmelerin ve sarnıçların suyu içilir. 1818'de, zaten çok büyük olan şehir, Midillin'den, Mora'dan ve Takımadaların çeşitli adalarından gelen Yunanlılarla her yıl olağanüstü bir şekilde büyüyordu: 1820'de taştan yapılmış ve teraslarla tamamlanmış iki veya üç kat yüksekliğinde üç binden fazla ev vardı; ama bütün bu evler sırasız yerleştirilmiş, dar ve dolambaçlı sokakları takip ediyor.
Neredeyse tüm sokaklar şosedir, ama kirlidir; her iki tarafında kaldırım ve ortasında dere bulunan oldukça geniş olanlar[ı da] vardır: kışın, yağmurlar dereyi yükselttiğinde [geçici] köprülerle [karşıya] geçilir. Evlerdeki tüm atıkların sonlandığı ve yağ fabrikaları ile sabun fabrikalarının pis kokulu sularının aktığı yer burasıdır: bu dereler tamamen pis ve sağlıksızdır.
Ayvalık'ta yaklaşık 32.000 ikamet sakini ve geçici ya da ikamet eden 7 veya 8.000 yabancı vardır. Şehir tamamen Yunan dini mensuplarınındır; ne Türk, ne Ermeni, ne [de] Yahudi vardır.
Bu şehir Efes Başpiskoposu'nun yetkisi altındaydı; Piskoposunun ikamet ettiği güzel bir başpiskoposluk sarayı bile vardı. Çok sayıda Yunan kilisesine sahipti; en başlıcası özellikle çok güzel ve bakımlı olan Ayios-Yorghis ya da Saint-George metropol idi.
Ayvalık yönetimi, Babıali'nin korumasıyla kendi kararlarıyla yönetilen küçük bir cumhuriyet gibidir: padişahın bir gümrük memuru, bir kadısı ve bir [de] ağası vardı; [kadı] sadece şeklen oradaydı: Yunan topluluğu onu istediği gibi adlandırdı ve değiştirdi.
Ayvalık doğrudan Bursa paşasına bağlıydı, ancak orada hiçbir yetkisi yoktu. Üç mahalleye bölünmüştür: üst, orta ve aşağı. İlkbaharda, bu mahallelerin sakinleri, bu amaç için kutsanmış bir kilisede toplanır ve her biri, mahalleleri için bir (yéronda) temsilci, yaşlılar heyeti üyesi seçtikten sonra, onunla birlikte şatafatlı bir tören yürüyüşü yaparlar; [bu yürüyüş te] ağada olur. Orada, halk adına ciddiyetle hazırlanmış bir tutanakla, bu üç yérondès, bir yıl boyunca şehrin yönetimi için tüm yetkilerle donatılır. Bu sürenin sonunda ya yönetim süreleri biter ya da yönetim biçimlerine göre yeniden seçilirler.
Yérondès'in hizmetleri tamamen fahridir. Halktan diledikleri gibi vergi alırlar, vergi tarifelerini düzenlerler ve kamu gelirlerini bilgilerine ve vicdanlarına göre kullanırlar: sorumlulukları yoktur ve görevden ayrıldıklarında hiç kimse hiçbir şey yapmaz, soruşturma; ticaret ve şehir tüzüklerini hazırlayan ve yayınlayan yine onlardır; bu işlevler özellikle kadıya ait olmakla birlikte, bireylerin uyuşmazlıklarını da [bakarlar].
Yérondès'e işlerinde onlara yardımcı olmak için şu kişiler eklenir: dokuz proestés veya ileri gelen ve iki gràmniatikis veya sekreter: bunlar küçük meclis komününü oluşturur, kinos. Olağanüstü durumlarda, tüm ileri gelenler (en seçkin sakinler) ve en eski ailelerin reisleri çağrılır; sonra, bu genel organ son kararı verir.
Ayvalık sakinlerinin karakteri diğer Yunanlılarınkine benzer: aktif, genel olarak çalışkan, nazik ve cana yakın; ama halk adamları içki içmek için çok isteklidirler; diğer sınıflarda ise, yurttaşların birbirine zarar vermesine neden olan düşük bir kıskançlık görülmektedir. [Kadınlar], genellikle güzeldir, ayrıca aşırı lüks ile ayırt edilir.
Ayvalık'ta kırk yağ fabrikası, otuz sabun fabrikası, birçok tabakhane ve her türden çeşitli atölyeler bulunmaktadır. Kamu anıtları arasında 1803 yılında inşa edilen kolej ilk ilgiyi hak ediyor; Bu yapının güzelliği, kurucularının bina için yaptıkları, bu büyük tasarımın planlaması da gururlandırıyor. İç mekan büyük bir ahenkle kurgulanmıştır: güzel bir bahçe[sinin oluşu] ve denize yakınlığı çok iyidir ancak buna karşın, oradaki hava şehrin diğer bölgelerine göre çok daha kirli olduğu halde: bu bina yabancılar tarafından beğenildi. Şehirden, çevreden ve adalardan düzenli olarak gelen yüz elli kadar her yaştan öğrencisi vardı. Onlara eski Yunanca, edebiyat, güzel yazı, fizik, mantık, retorik, felsefe ve matematik öğretildi. Sandalyeler, yetenekleri için olduğu kadar erdemleri için de daha az övgüye değer olan seçkin profesörler tarafından işgal edildi.
Cemaat zamanla birbirine kısa bir mesafede iki muhteşem hastane inşa etti: Şehir dışında, sağlıklı bir yerde, yamacın üzerinde ve neredeyse denize kıyısı olan küçük bir tepenin eteğinde. Bu hastanelerin her birinin bir kilisesi var ve oldukça becerikli doktorlar hastalara bakıyor. Tehlikeli deliler bu hastanelerden birinde tutulur; sakin olanlar ise şehirde dolaşır; onlar için endişelenmiyorlar. Gerçekleşmek üzere olan devrimi öngörmenin imkansız olduğu bir zamanda, topluluk hastanelerin yakınında büyük bir arazi satın alarak veba kurbanları için bir lazaretto ve bir bakımevi inşa edildi. Veba çevreyi sık sık kasıp kavurduğu ve İzmir'de veya İstanbul'da biraz güçlendiğinde şehirde kendini hissettirdiği için, bu önlem daha da gerekli idi. Yolcuları ve kayıkçıları karantinaya alarak kendimizi bu beladan kurtarmış olurduk. ..." (Raffeneli,1821:187-202)

02.20. Jean Jacques Élisée Reclus 1830-1905 yılları arasında yaşamış Fransız coğrafyacı, öğretmen, politikacı ve yazar idi. 1842'de, on iki yaşındayken, onun papaz olmasını isteyen babası Lutherci papaz okuluna gönderdi. 1848 yazında Bordeaux Üniversitesi'nde Protestan kolejine kaydoldu. Muhtemelen bu dönemde eski bir Parisli işçiyle tanıştı ve bu da ona Saint -Simon, Auguste Comte, Fourier ve Lamennais'i tanıttı ve okuttu. Haziran 1849'da siyasi nedenlerden dolayı okuldan ihraç edildi. Eylül 1864 kardeşi Élie ile birlikte L'Association internationale des travailleurs'a katıldılar. Aynı yılın Kasım ayında Paris'te kardeşi ile birlikte Bakunin ile tanıştılar. 1865'te Élisée Floransa'ya gitti ve burada İtalyan devrimcilerle tanıştı. 12 Kasım 1871'de James Guillaume ve Adhémar Schwitzguébel tarafından kurulan La Fédération jurassienne'na katıldı. Aynı tarihlerde Pierre Kropotkin ve Jean Grave ile birlikte Le Révolté gazetesinde yazmaya başladı. Ekim 1894'te bir grup istifa eden öğretim üyeleri ile birlikte Université nouvelle de Bruxelles'i kurdu. Burada dersler verdi. Paris Coğrafya Cemiyeti üyesi oldu ve 20 yıla yakın bir sürede yazdığı, 19 ciltlik La Nouvelle Géographie universelle, la terre et les hommes adlı baş yapıtı ile tanındı. (Köksal,2024)

Reclus bu eserinde Ayvalık'tan şöyle bahseder:

"... Kuzeyde İda Dağı'nın uzantılarının egemen olduğu alüvyon ovasında yer alan, Helencesi ile Adramytti olan Edremid, kalabalık bir şehir olmasına karşın, körfeze doğru birleşen ve komşularından gelen sel sularının alüvyon doldurdurması sonucunda limanını kaybetti. Türkçesi ile Ayvalık ve Helencesi de "Ayvalar Şehri" anlamındaki Cydonia kıyıdaki en ticari şehir idi. Burası, "Yüz Adalar” ile Edremid Körfezi'nden ayrılır ve bir ada limanla, Moşhinisiya ile çevre ile bağlantı kurar. Çoğunlukla Rumların yaşadığı bu şehir, isyan sırasında ulusal dava uğruna büyük acılar çekmiş; 1821'de Türkler onu kısmen yok ederek sakinlerini öldürmüşlerdi. Uzun süre neredeyse terk edilmiş halde kaldı, ancak sonra gelen Helenler onu yeniden inşa etti ve şimdi, daha önce olduğu gibi eğitimle ve ticari faaliyetiyle, kıyıdaki diğer Helen şehirleri arasında öne çıkıyor.

Küçük Asya'nın her yerinde üstünlük için yarışan bu iki ırk arasındaki kadar çarpıcı bir karşıtlığı hiçbir yerde görmüyoruz. Ayvalık'ın yaklaşık on beş kilometre güneyinde, denize yakın bir yerde, eskiden Türk kasabası olan Ayazmati vardır; bu kasabanın sakinleri 1821'de Ayvalık'taki komşularını öldürdü ve üzüm bağları ile zeytinliklerine sahibi oldu. Günümüzde, fakirleşen Ayazmati, geniş bir mezarlığın yanında sadece yirmi yoksul kulübeden oluşurken, Cydonia'nın Helen sakinleri sayılarını üç katına çıkartarak eski mülklerini geri satın almışlardır (1). Liman kısmen yapılaşmış, tüccarlar yağ, şarap ve kuru üzüm yüklemeye gelen gemilere erişim sağlayan 4 metre derinliğinde bir kanal kazdırmıştır. ...

---
(1)Humann, Zeitschrift der Gesellschaft für Erdkunde zu Berlin, 1877. ..." (Reclus,1889:596-597)

02.21. Demétrius Alexandre Zambakos [Δημήτριος Αλέξανδρος Ζαμπάκος] 1832-1913 yılları arasında yaşamış Osmanlı İmparatorluğunda görev yapmış bir tabip idi. Sonradan Fransız tabiyetine geçmiştir [1]. Kırk yaşlarında İstanbul'a dönerek II. Abdülhamid'in hekimliğini üstlendi. Bir dönem politika ile ilgilendi ve liberalleri destekledi. 1893 yılında son Mısır Hidiv'i olarak atanan, II. Abbas Hilmi Paşa'nın özel hekimi olarak Mısır'a gitti. Cüzzam, frengi ve hadımlık üzerine araştırmalar yaptı. Gazette Médicale d'Orient ve Revue Médico Pharmacéutique dergilerinde makaleleri yayımlandı. Özellikle cüzzam alanındaki makaleleri ve uluslararası tıp kongrelerinde sunduğu bildirileriyle çok ünlendi. Yazdığı kitaplar, tıp alanında önemli uluslararası gelişmelerin önünü açtı. (Günergün, 2004;Schick,2022).

Voyages chez les lépreux adlı 1891 basım tarihli eser, yazarın İstanbul'da yaptığı araştırmalar ardından başlattığı ve Osmanlı coğrafyasının bir bölümünü gezerek kaleme aldığı cüzzam hastaliği hakkındaki bilgileri içermektedir. Yazar bu kapsamlı cüzzam araştırmasını büyük olasılıkla 1887-1891 yılları arasında yapmış olmalıdır. Eserde; Mısır, Kudüs, Samos, Kıbrıs, Midilli, Sakız, Girit, Çeşme, İzmir, Ayvalık, Athos Dağı, Calymnos, Kos, Nissyros, Tklos, Symi, Rodos, Leros, Patmos, Thasos, Kastamonu, Atina ve Üsküdar'daki cüzzam incelemeleri bulunmaktadır. Eserin son kısmında ise, Kastamonu Küre özelinde, doktorun yaptığı gözlemlerin raporları yer almaktadır. Ayrıca eserin başında, Osmanlı coğrafyasındaki cüzzam görülen yerler haritası da bulunmaktadır (Köksal,2 Mayıs 2022).

1891 yılında Paris'deki G.Masson yayınevi tarafından yayımlanan ve Girit'te bulunan Corbeil Matbaası'nda basılan Voyages chez les lépreux'deki Ayvalık'a ait bilgiler şöyledir:

"... Cüzzamlılar arasında seyahat
XI. Ayvalık'ın Cüzzamlıları
Küçük Asya'da, Midill'nin karşısındaki sahilde yer alan Ayvalık kasabası veya Cydonia, her zaman cüzzamlı bir bölge olarak rapor edilmiştir.

Konstantinopolis [İstanbul]'te, buranın yerlisi olan cüzzamlıları tedavi ettim. Onlarla ilgili ayrıntılı gözlemlerim de var. Ama öyle görünüyor ki, birkaç yıldır sayıları azalmış ve şu anda kasabada sadece bir cüzzamlı bulunuyor. Aslında, 1849 yılı civarında Ayvalık'ta çalışan ve Paris Fakültesi mezunu olan deneyimli bir meslektaşımın tuttuğu birkaç belge, yeni bulguları öğrenmemi sağladı.

Zamansız bir ölümle aramızdan ayrılan Dr.Saltzas'ın çalışmaları yarım kaldı. Ama elimde bulunan gözlemlerinden [yola çıkarak], Ayvalık leprosariumunun [2] zamanında tam dolduğu ancak bugün tamamen boş olduğu anlaşılıyor; şu anda, bağlı oldukları belediye hastanesinden kısa bir mesafe uzaklıkta [bulunan] hücre şeklinde bir dizi eski küçük yapı, terk edilmiş barakalar [gibi] görünüyor. Ayvalık'ta bulunan [bu] tek cüzzamlı, evinde yaşayan ve tüm ailesi ile sürekli iletişim halinde olan bir şarap tüccarıdır. [Ayvalık'lı] bir kadınla evlendikten sonra, evinde [daha] cüzzam görülmeden önce, birkaç çocuğu [da] oldu. Halen bir aile olarak birlikte yaşadığı eşi ve çocuklarında herhangi bir hastalık izi bulunmamaktadır. Bu hastada lepranın [3] kalıtsal olup olmadığını doğrulamak imkansızdır. Midilli adasından seçkin bir tıp doktoru olan Dr.Coumarianos, ricam üzerine Ayvalık'taki bir arkadaşı ile görüştü [ve o] bu kasabadaki cüzzamla ilgili yaygın inanışlar hakkında bilgiler verdi. [Aldığım bilgilere göre] aşağıdaki geleneksel anı [bir] hikaye olarak halk arasında dolaşmaktadır:

Ayvalık'ın yerlisi, sağlıklı ebeveynlerin soyundan gelen Fanardji adında bir adam, uzun zaman önce, cüzzamın endemik olduğu Midilli'nin bir köyü olan Plomari'den genç bir bayanla evlendi. Evlendikten dört ya da beş yıl sonra, cüzzamlı olan kadın, kocasının onu neredeyse her gün ziyaret etmeyi bırakmadığı cüzzamlı kolonisine yatırıldı. On yıl sonra, [adam da] cüzzama yakalandı [ve] karısıyla aynı cüzzam kolonisine gitmek zorunda kaldı ve her ikisi de cüzzamın ilerlemesi nedeniyle öldü. Bu evlilikten doğan ve şu anda kırk yaşında olan bir kız çocuğu zarar görmemişti, ancak onun tek oğlu, on beş yaşına [geldiğinde], büyükanne ve büyükbabasının hastalığını anımsatan cilt belirtileri gösterdi.

Ayvalık halkının bu insanlar hakkında belli belirsiz anlattıkları budur. Kesin ve eksiksiz bilgi vermek için bu aileyi gören ve takip eden bir doktor yoktur.

Yukarıda anlatılan [da] bu nedenle [sadece] bir söylentidir. Ayvalık'ın ilk cüzzamlısı olduğu varsayılan söz konusu cüzzamlının, kesinlikle onun için inşa edilmemiş olan leprosarium'a götürüldüğünü belirtmeliyim; ancak burasının Ayvalık'taki bu kadından çok daha önce de var olması, bir lepra hastanesinin inşa edilmesini gerektirecek kadar cüzzamlı olduğunu kesin olarak kanıtlıyor. Böylece, çürütülemez olduğu kadar basit olan bu akıl yürütmeyle efsanenin neye indirgendiğini görüyoruz. Bununla birlikte, bilimsel değeri kesinlikle sıfır olmasına rağmen, bu gerçeğe dikkat çekmekle bir görev yaptığımı düşünüyorum. Ayvalık'ta cüzzamın bulaşıcı olarak kabul edildiği ve bu gerçeğin bu görüşü haklı çıkardığı, tartışılan bir gerçektir.

Dr.Saltzas'ın el yazmaları bize, 1821'deki Yunan devriminden çok önce, Ayvalık'ta, Cydonianların hayırseverliği sayesinde birçok cüzzamlının sığındığı ve bakım bulduğu oldukça düzgün bir cüzzamlılar kolonisi olduğunu söylüyor. 1849'da, oraya sığınan talihsiz cüzzamlılar, Aeolya'nın öfkesine: yağmuruna, karına maruz kalan sadece birkaç sefil harap kulübe kalmıştı, - kışın termometre bazen -12°'ye kadar düşer – ayrıca denize rağmen yazın kavurucu güneşi [vardır].

[Dr.Saltzas'ın notlarına göre] bu barakalar ve oradaki insanların yerleştirdiği zavallı cüzzamlıların durumu hakkında yaptığı açıklama içler acısı: düzensiz, berbat bir pislik, haşarat, derin sefalet; işte tablo. Belediye, destek [olarak] her birine masrafları için haftada 5 kuruş (1 frank) veriyordu. Açlıktan ölmemek için ekmek alacak kadar olan bu para, cüzzamlıların yararına her pazar kilisede toplanan bağışlarla karşılanıyordu.

O zamanlar insanlar, cüzzamlıların hastalıklarını kadın, erkek ve hermafrodit [4] biçiminde cinsiyetlerine göre sınıflandırıyorlardı.

Dr.Saltzas'ın yaptığı gözlemler, bizzat Ayvalık'a ya da Arcadia'dan (Mora) veya Midilli'den gelenlere aittir. Dikkat edilmesi gereken şey, “Ayvalık yerlilerinden cüzzama yakalanan bazı sakinlerin çok genç yaşta göç edilmiş olmalarıdır. Ayvalık'a dışarıdaki bölgelerden gelenler, ergenliğe girer girmez hastalığın ilk belirtilerini gösterdiler. Daha sonra evlerine dönmeye, cüzzam barakalarına yerleşmeye mecbur tutuldular.

Dr.Saltzas'ın hakkını vermeliyiz; bazı hastaların uzuvlarındaki duyarsızlığı fark etmesi ayrıca gövdelerinde terlemenin olmamasını görmesi [onun] çok iyi bir gözlemci olduğunu gösterir [ve bu gözlemler], cüzzamın ilk belirtileridir.

Meslektaşımız doğrudan ana-babada veya uzak akrabalarda gözlemlediği kalıtımı kabul ediyor. Tek bir çocuğun atalarından cüzzam aldığını, [ancak bu çocuğun diğer] erkek ve kız kardeşlerinin [hastalığa] yakalanmadığını sık sık gördü. Gözlemlediği cüzzamlıların eşleri her zaman yarasızdı; hastalığın dokuz yaşından önce başladığını [da] hiç görmedi.

Tedavi açısından, meslektaşımız uzun bir süre bir yanılsama içindeydi -[bu yanılgıyı] kendisi de itiraf ediyor- çeşitli ilaçları kullanarak iyileştirmeyi başlattığında hastalık dursa da, bir kaç ay sonra, şiddetli biçimde ilerlemeye devam etti.

Dr.Saltzas, Ayvalık'a geldiğinde, çoğu zaman lepra hastanesindeki cüzzamlıların kanları alınır ve temizlenirdi. [Dönem,] antiflojistik [5] tezlerin zamanıydı.

Ve bu tedavinin, özellikle yeni başlayanlar olmak üzere cüzzamlıların periyodik olarak maruz kaldığı konjestif [6] olayların ilerlemesini ve ardından gelen akut eksüda [7] ataklarını engellediği kabul edildi. Ancak kısa süre sonra hastalık ve yoksunluk nedeniyle zaten zayıflamış olan bu zavallıların, güçlerinin tükenmesiyle ölümün hızlanmasından [elde edilen] deneyimler sonucunda, hastaları geçici olarak sakinleştiren bu uygulama terk edildi.

Dr.Saltzas'ın yaptığı deneylerde potasyum iyodür'ün [8] hastalığı ağırlaştırdığı ve sıklıkla şişmelere ve tahrişlere neden olduğunu [bunun da] deriye baskı yaptığını buldu. Bu ilaç, hastaları hızlı biçimde anemik [9] hale getirirmekte ve bazı durumlarda ise pulmoner emboli [10] gelişmesini desteklemekteydi. Ayrıca, Dr.Saltzas, 1845'te, her zaman birkaç Yunan cüzzamlısının bulunduğu Saint-Louis hastanesindeki Dr.Devergie's'de, potasyum iyodürünün, cüzzam semptomlarında bu şiddetlenmeyi bu derece artırdığını görmüştü. Öyle ki Devergie bundan kesin olarak vazgeçmişti.

Dr.Saltzas, genel veya kısmi deniz banyolarının (el ve ayak banyoları) cüzzamlılarda iyileştirici yaralar için kısa sürede onarıcı olarak kullanılmasını savunuyordu. Son olarak, bazı hastalarıda, dolunayın cüzzamın seyrinde her zaman bir şiddetlenmeye neden olduğuna dair inancını da aktarıyordu. ...” (Zambakos,1891:214-218)

02.22. Vital [Casimir] Cuinet 1833-1896 yılları arasında yaşamış Fransız coğrafyacı, haritacı ve oryantalisti idi. Hayatı hakkında geniş açıklamayı; OKUMALAR I: Ayvalık Adaları adındaki blogumda yapmıştım (Köksal,31 Ağustos 2026).

La Turquie d'Asie'nın Hüdavendigar (Bursa) Vilayeti'ni ele aldığı 4.cilt sayfa 268-271 sayfaları arasında da Ayvalık kazası yer almaktadır. Yine bu cilte de, bağlı oluğu Hüdavendigar Vilayeti ve Karasi (Balıkesir) Sancaklarını anlatan bölümlerde Ayvalık kazası yer yer geçmektedir.

"... KARASİ SANCAĞI
Merkezi: Balıkesir ...

İdari bölüm.

İdari olarak 9 kaza ve 17 nahiyeden oluşan [sancak] toplam 943 köye bölünmüştür:

Askeri Tümen.
Bir başçavuş ve bir teğmen komutasındaki ve karargâhı Ayvalık'ta bulunan bir müfreze hariç, Karasi [Balıkesir] sancağında aktif ordu birliği (nizam) bulunmamaktadır. Yedek kuvvetin 3 tabur ve 3 öncü bölüğü (mukaddem) ve 3 tabur ve 3 artçı bölüğü redif olmak üzere 6 tabur ve 6 bölüğünün karargahları aşağıdaki gibidir:

1. Sancağın başkenti olan Balıkesir'de, biri öncü diğeri artçı olmak üzere 2 tabur.
2. Kaza başkenti Edremit'te, biri öncü diğeri artçı olmak üzere 2 tabur.
3. Kaza başkenti Bandırma'da, biri öncü diğeri artçı olmak üzere 2 tabur.
4. Kepsut'da 2 bölük, biri öncü, diğeri artçı.
5. Kaza merkezi Kemer-Edremit'te 2 bölük, biri öncü, diğeri artçı.
6. Gönen'da 2 bölük, biri öncü, diğeri artçı. ...”

(Cuinet,1894:249-250)

“... Tütün İdaresi.
Tütün İdaresi'nin Karasi Sancağı'nda dört müdürlüğü bulunmaktadır ve bu müdürlüklerin merkezleri Balıkesir, Ayvalık, Edremit ve Bandırma'dadır. Bu müdürlüklerin Erdek, Gönen, Bigadiç ve Sındırgı'da bulunan dört ikincil kurumu vardır.

Gümrük.
Karassi Sancağı'na bağlı Ayvalık, Akçay, Artaki (Erdek), Kapıdağı ve Bandırma limanlarında gümrük idaresinin net geliri 1.457.711 frank (1893-94) idi; bu bilgi vilayetin gelir ve giderleri bölümünde, sayfa 108'de görülebilir.

Posta ve telgraf.
Bu sancakta dört telgraf istasyonu bulunmaktadır. Bunlardan ilki, Bandırma'da olup uluslararası (Türkçe ve Fransızca) hizmet vermektedir; diğer üçü ise Balıkesir, Erdek (Artaki) ve Bigadiç'te olup yurtiçi (Türkçe) hizmet vermektedir. Karassi Sancağı'nda bulunan ve yalnızca Türkçe haberleşme hizmeti veren ikinci tipteki diğer üç telgraf istasyonu [ise] Ayvalık, Kemer-Edremit ve Edremit'te bulunmaktadır. Ayvalık'ten Midilli Adası'na 13 deniz mili uzunluğundaki denizaltı kablosu da İzmir'deki Posta ve Telgraf Genel Müdürlüğü'nün kontrolü altındadır. ...”
(Cuinet,1894:251-252)

“... Tuzla.
Ayvalık kazasında bir tuzla bulunmaktadır. İşletme yılda ortalama 2.658.900 kilogram tuz üretmektedir ve bunun büyük kısmı hayvancılık[la uğraşanlar] tarafından tüketilmektedir. Bursa vilayetindeki tek tuzladır. ...“ (Cuinet,1894:258)

“... Ticaret.
Karassi [Balıkesir] Sancağı'nın ticari hareketi, ikisi Ege Denizi'ndeki Ayvalık (Midilli Kanalı) ve Akçay (Adramit Körfezi) ve üçü Marmara Denizi'nde Artaki veya Erdek (Artaki Körfezi), Kapudağ (Peramo) ve Pandernaa (Kyzikos Körfezi) olmak üzere beş liman üzerinden gerçekleştirilmektedir. Bu hareketlilik, yıllık ortalama olarak şu şekilde özetlenebilir:

İhracat 34.074.701 fr.
İthalat 8.511.928
toplam 42.586.629 fr .:..” (Cuinet,1894:261)

“... AYVALIK KAZASI

Yönlenme; sınırlar.
Ayvalık kazası, Bursa vilayeti Karasi sancağının güneybatı noktasında yer alır. Sınırları: kuzeyde Edremit Körfezi; doğuda Kemer kazası ile; güneyde İzmir vilayeti ve batısında [ise] Midilli boğazı bulunur.

İdari bölümlenme.
Kazanın nahiyesi yoktur ve Ayvalık şehrinin yanı sıra, Küçük (le petit) adında sadece bir köyü bulunur.

Kazanın nüfusu.
Nüfusu 23.192 kişi olup, Ayvalık kasabası ile Küçükköy arasında aşağıdaki şekilde dağılır:

Merkez kasaba.
AYVALIK şehri (Türkçe, ayvalar diyarı) Yunanca'da [da] aynı anlama gelen “Kydonia” adından gelmektedir. Yukarıdaki tabloda görüldüğü gibi, neredeyse tamamı Rum Ortodoks olan 20.974 [dizgi hatası: 20.774 kişilik] nüfusa sahiptir ve tek başına merkezi olduğu tüm kazayı temsil etmektedir. 24°23' boylam ve 39°22' enlemde, Edremit Körfezi'nin girişinde ve Midilli boğazında olmasından [dolayı] ticari bir liman için seçilebilecek en iyi yerlerden biridir.

Burada çok fazla olaylar oldu. Yunan Bağımsızlık Savaşı (1826) [11] sırasında tepeden tırnağa harap olan Ayvalık'a, 1882'de boğazın genişletilmesinden itibaren liman, ağır tonajlı gemilerin erişimine [de] açıldı [ve] her geçen gün büyüyerek eski refahına tamamen kavuştu.

Ayvalık, kaymakamın, vali yardımcısının ve kaza yönetim kurulunun oturduğu yerdir. Buradaki meclis; 3 Türk memur, 3 Rum eşraf ve Metropol temsilcisi olmak üzere 7 üyeden oluşur, naib'in başkanlık ettiği ve tümü Rum Ortodoks ve Müslüman bir katip [toplam] 7 üyeden oluşan bir bidayet mahkemesi; bir tek sekreteri Müslüman olan bir belediyesi; Ticaret ve Ziraat Odası; şehir ile Midilli adası arasındaki 13 deniz mili uzunluğunda iç hizmet veren direkli (Türkçe dilinde) ve bir denizaltı kablosu ile hizmet veren (Türkçe ve Avrupa dilleriyle) telgraf idaresi; Ziraat Bankası, kamu borç ve tütün kontrol kurumları, gümrük dairesi, liman idaresi ve karantina servisi; Bu topluluğun despotunun (piskoposunun) bir temsilcisinin yüksek başkanlığında, münhasıran Rum Ortodoks eşrafından oluşan bir [şehir] yönetim kurulu, okul ve diğer komisyonlar, vb.

Ayvalık aynı zamanda bir yaver-binbaşı, bir yüzbaşı ve bir teğmen tarafından yönetilen nizami (aktif ordu) bir müfreze karargahıdır. Kamu düzeninin ve polisin hizmeti, bir teğmenin emri altındaki bir "zaptiye" grubu ve iki memurun (polis) yardım ettiği bir polis komiseri tarafından yapılır.

Okullar.
Mahallelerde Müslümanların okulu yoktur. 875'i erkek ve 230'u kız olmak üzere 1.105 öğrencinin eğitim aldığı farklı derecelerdeki Yunan okullarının sayısı aşağıdaki gibidir:

Ayvalık şehri 11 bölgeye ayrılmıştır. Bir konağın (hükümet binası) yanı sıra, belediye binası, bir askeri hastane ve üç karakolun (karakol, bir tür küçük kışla) dışında, 1 mescit, 12 kilise ve 6 manastır; 2 otel, 2 gazino, 3 han veya otel, 50 modern kafe ve 10 Türk kahvesi, 45 fırın, 950 çeşitli dükkan, 25 değirmen, 7 un değirmeni, 18 yağ değirmeni, 26 sabun fabrikası, 40 tabakhane ve 4.774 ev.

Ayvalık'ta; İngiltere, Fransa ile İtalya konsolos yardımcısı ve Yunanistan konsolosu bulunmaktadır. Almanya, Avusturya ve Rusya'nın temsilcisi yoktur.

Ana zirai ürünler, üzüm, zeytin ve çam fıstığıdır. Şehrin çevresinde 14 tuğla [ve] 1 cam atölyesi ile Ayvalık ve Küçükköy'deki inşaatlarda kullanılan 9 adet taş ocağı bulunmaktadır.

Ayvalık kazasında hasatı yapılan veya üretilen en önemli yurt içi ve yurt dışı ihracat kalemleri arasında taze zeytin ve zeytinyağı; çok önemli miktarlarda düşük kaliteli sabunlar, tabaklanmış post ve deri, bir miktar kösele; mükemmel şarap ve iyi cins kuru üzüm, sakız özlü veya fıstık ağacı reçineli alkollü içkiler, kiremit ve tuğla, gündelik kullanım için cam işleri, değişik tahıllar ve çeşitli niteliklerde un ile unlu mamüller vb.

Ayvalık limanındaki ticaret hareketinin yıllık değeri 12.420.724 fr. [franc], bunun 9.024.034 fr. İhracat ve 3.398.890 fr. ithalattır.

Aynı limanın deniz hareketi 1/13 Mart 1893'ten 29 Şubat-12 Mart 1894'e kadar şu şekildeydi:

Gümrük vergileri şu şekildeydi:

Sağlık hizmeti tarafından toplanan ücretler 2.441 fr. ...” (Cuinet,1894:268-271)

02.23. Direktör [Mehmet] Âli Bey 1846-1899 yılları arasında yaşamış Osmanlı tabiyetindeki tiyatro ve mizah yazarı idi. 1859 yılında Vâlide Rüşdiyesi’ni bitirdi sonra tarih, coğrafya, felsefe, astronomi, kimya, ekonomi, yönetim bilimi, hukuk ve matematik alanında özel ders aldı. Arapça, Farsça ve Fransızca’sını geliştirip erken yaşlarda Fransızca konuşup yazabilecek duruma geldi. Trabzon valisi iken Herakleitos [Ἡράκλειτος] adlı Samsunlu bir Rumla büyük bir aşk yaşadı ve evlendi. “Direktör” lakabıyla anılması bu son görevi dolayısıyladır. Tanzimat Tiyatrosu'nun ilk oyun yazarları arasındadır. Gedikpaşa Tiyatrosu'na çeviri ve uyarlama oyunlar hazırlamış, Namık Kemal'le birlikte Diyojen'e yazılar yazmış, birçok eserin sahneye konulmasına büyük emeği geçmiştir.

Mehmet Âli Bey, 1896 yılında Rauf Bey Kütüphanesi tarafından İstanbul'da yayımlanan Seyahat jurnalı : İstanbul’dan Bağdat’a ve Hindistan’a adlı eserinde Ayvalık'ı yazmıştır. 1885 ila 1888 yıllarını kapsayan seyahat notlarını içeren bu eser Osmanlı coğrafyasının farklı bölgelerindeki toplumsal hayata dair bilgiler de vermektedir. Ayvalık eserde bir kaç satır olarak girmiştir ve anlaşılan odur, Ayvalık'ı pek beğenmemiştir (Mehmet Âli,2019:6).

"... AYVALIK
Kiraladığım küçük bir vapurla bir aralık Ayvalık kasabasına gittim. Ayvalık karşısında ve Edremit Körfezi'nde Cunda Adası'nın teşkil ettiği boğazın sonunda bulunan bir kaymakamlık merkezidir.

Kasabanın anlatmaya değer bir şeyini göremedim. Fakat ahalisinin tamamının ticaretle uğraşan, refah ve saadet içinde yaşayan adamlar olduğunu büyük bir memnuniyetle gördüm. O gece orada kalıp ertesi gün gayet fena bir havada yine o küçük vapura binip bata çıka Midilli'ye döndüm. ..." (Mehmet Âli,2019:6).

02.24. Şerafettin Mağmûmî [Eşref Fevzi] 1869-1927 yılları arasında yaşamış sonradan Mısır tabiyetine geçmiş, Osmanlı doktor, gazateci ve yazarı idi. Yaşam öyküsü ile ilgili bilgileri; OKUMALAR I: Ayvalık Adaları adındaki blogumda yapmıştım (Köksal,31 Ağustos 2026).

Doktor, Kemer'den [Burhaniye] artık iyice sıkılmıştır. Ayvalık'a gitmek için "... şosesiz altı saat yol zahmeti çekmektense her hafta Edremit'e ve Kemer'e (Burhaniye) gelip sonra Ayvalığa uğrayarak İzmir'e dönen Hamidiye ve Victoria vapurlarından biriyle ..." gitmeye karar verir. Ancak "... bir yandan işsizlik sıkıntısı bir yandan şiddetli lodos fırtınasının çıkması ve sürmesi münasebetiyle ..." arabayla gitmeye karar verir. Gelişinin dördüncü güne rastlayan 23 Aralık günü "... bardaktan değil belki küpten boşalırcasına inen yağmurda ..." arabaya binerek Ayvalık'a doğru yola çıkar.(Şerafettin,2002:138).

Çok kötü bir yolculuk başlamıştır. Doktor, arabanın içine giren yağmur nedeniyle sırılsıklam bir halde yoluna devam eder. Bir süre sonra Karaağaç köyünün yanından geçerek "Emrud Âbad" ovasına varır ve yarım saat kadar burada durup "birkaç sıradan hastayı muayene" ettikten sonra yollarına devam ederler. Nihayet Mağmûmî, yedi saat süren bir yolculuktan sonra "... duvarlarla çevrili bahçeler ve bostanlar önünden geçerek ..." Ayvalık'a varır (Şerafettin,2002:139).

Bunca sıkıntılı yolculuktan sonra Ayvalık'a varan doktorun bindiği araba, "[s]okakların darlığı nedeniyle ... handa durmak zorunda kalınca eşyaları hamala yükleyip "Burgala" oteline ..." doğru yürümeye başlar (Şerafettin,2002:139).

Yazar -büyük olasılıkla-, şehrin kuzey yönündeki ikinci girişi olan "dereboyu" üzerinden Ayvalık yönüne dönmüş ve bugün Talat Paşa Caddesi adını verdiğimiz yoldan deniz yönünde ilerleyerek, -yine- bugün yerinde Süner Pasajı'nın inşa edildiği arsada bulunan "büyük hanın" önünde arabadan inmiş olmalıdır. Orada bekleyen ve eşyalarını yüklenen bir hamalın eşliğinde bugünkü Yapı Kredi Bankası'nın yanından devam ederek Gazinolar Sokağı'na kadar yürümüş ve köşede bulunan Jacovos G. Moura tarafından işletilen Hotel Georgala'da kalmış olmalıdır.

Ardından yazar, "[s]andığı sepeti yerleştirip biraz dinlendikten sonra [hemen] gazinoya" inmiş, burada biraz zaman geçirdikten sonra karnı acıkmış ve "saat ikiyi bulunca (saat 20.00) müşteriler dağılmaya başladığından ... arkalarından [çıkmış] ve dört adımlık uzaklıktaki lokantada yemek yiyerek" gazinoya geri dönmüş olmalıdır (Şerafettin,2002:139).

Şerafettin Bey neredeyse bir ay sonra oldukça "ihtişamlı" bir gazinodadır artık. Buradaki hislerini okurlarına şöyle anlatır:

"... Beyoğlu'nun doğu yolundaki ... birahanelerin iki katı büyüklüğünde, duvarları tablolar, aynalar süslü ve "Olimpia" adı ile ünlü bu gazinonun yabancılık münasebetiyle bir köşesine ilişip kolalı gömlek giymiş kar gibi beyaz önlüklü garsonlardan birini çağırarak gazete sordum. Türkçe olarak "İkdam" bulup getirdiler. Çay ile dilimi, midemi ve okuyarak gözlerimi ve beynimi memnun etmeye başladım. Bir tarafta ince saz takımı kâh alafranga kâh alaturka parçalar çalıyor, hınca hınç dolmuş olan halk da konyak ve rakı kadehlerini yuvarlıyordu. ... Alaturka gece saat ikiyi bulunca (saat 20:00) müşteriler dağılmaya başladığından ben de arkalarından çıktım ve dört adımlık uzaklıktaki lokantada yemek yiyerek döndüm ..." (Şerafettin,2002:139).

Özellikle duvar aynaları hakkındaki bilgiden yola çıkarak, "Olimpia" adlı gazinonun bugünkü "Şehir Kulübü" olduğunu söyleyebiliriz.

Mavi diz çoraplı, siyah şalvarlı erkekler...
badem sübyesi... keras!... ayva!...
zeybek oyunu... yılbaşında oynanan kumar...
Doktor Şerafettin Bey de bize, Ayvalıklı erkeklerin 1894 yılındaki giyim tarzlarını ve kısmen de olsa gündelik hayatları hakkında bilgi vermektedir. Lokantada karnını doyuran doktor tekrar gazinoya geri döndüğünde kalabalık içinde olsalarda, kendisini karşılamaya gelen iki "hükümet memurunu", giyim tarzlarına bakarak hemen ayırt eder. Gazinodaki Ayvalıklı erkeklerden oluşan kalabalığın kıyafetleri ise şöyledir:

"...gazino müşterilerinin yarısı siyah şalvarlı, mavi diz çoraplı, fesleri devrik, iri püskülleri omuzlara yatmış başın hareketinde enseyi dövüyordu. Öteki yarısı da kapela [hkk.- keçe veya kumaştan yapılan bir tür siyah başlık.] giymişlerdi..." (Şerafettin,2002:140).

Doktor seyahatnamesinde, bu gazinoları kullanan müşteriler ve onların davranışları hakkında da bilgiler verecektir. Ancak önce bir şaşkınlığını dile getirir:

"Buranın ahalisi Hıristiyan olduğundan Beyoğlu gibi kadın erkek karışık olarak gazino ve sokaklarda bulunacağını umuyordum. Halbuki, yanlış olmasın ama çarşı ve pazarda erkekten başka bir yaratık görmeyince şaşırdım ve soruşturdum. Kadınların erkekleriyle birlikte ve (ya da) yalnızca, süslenerek dışarı çıkmaları ayıpmış." (Şerafettin,2002:143)

Şerafettin Bey, seyahat yazılarının değişik bölümlerine dağılmış halde de olsa Ayvalık'ın erkek ahalisi hakkında, bize şu bilgileri verir:

"Ahalisi olağanüstü içki tutkulusu geceleri saat beşe altıya (saat 23-24) kadar kadeh oynatıyorlar. Böylece hepsi izbandut gibi iri yarı adamlar olup zayıf, cılız bir kimseye rastlamadım desem doğrudur. Bunu da iklim ve havanın ılımlılığına ve sağlamlığına yormaktayım" (Şerafettin,2002:143).

"Yerli ahali de olağanüstü ikramcıdır. Hatta o derecedir ki gazinolara gidemez oldum. ... Yanı başımızdaki masada on beş yirmi kişi halka gibi olup içki içiyorlar. Garson gelip onlardan birini göstererek "Keras!" ettiğini ve ne içeceğimizi sordu. Önce kahveler ve çaylar alınmış olduğundan somata yani badem sübyesi ısmarladık. Keras ikram demekmiş. Şerefinize, sağlığınıza deyimlerinin burada eşi olan "Ayva" sözcüğüyle içtik. Arkası kesilmiyor. Başladı her kez her birimize ikişer kupa Somata gelmeye, biz de karşılık vermekte kusur etmedik. Ama bizimkisi üç kerasta bitti. Onlar yirmi kişi. Bir kişi de iki takım ısmarlıyor. Masanın üstünde iki üç tepsi dururken biri daha gelmeye başladı. ... Ayvaya filan bakmayarak birer yudum ile bırakmaya başladık. Bu sırada Somatayı Konyağa dönüştürdük. Bir yandan da ince saz takımı yine şerefimize olmak üzere tekrar tekrar alaturka parçalar çalıyordu. ... Ne ise saat beşe gelip kerasın da bir kaç dakika ara vermesi uzayınca dışarıya çıktık. Hem de fırlarcasına çıktık. Bir iki gün midemi düzeltemedim" (Şerafettin,2002:144-145).

Şerafettin Bey bu derece fazla içen halkın gazinolarda geçirdikleri zamana dair de bize bilgiler vermiştir. Bu bilgilerin başında, kendisini de şaşırtan davranışları ikişerli oynadıkları "zeybek dansı" ve çalgıcılara verdikleri bahşiştir. Bu durumu şöyle anlatır:

"Gazinolarda yabancıların dikkatini çeken ve şaşırtan bir şey varsa o da halkın ikişer ikişer kalkıp o kalabalığın içinde Zeybek oynaması idi. Bitince çalgıcılara bahşiş veriyorlar. Bu bahşiş işinde de bir tuhaflık var. Yerel adet gereğince herkesin önünde çalgıcılara bir lira atılırsa onun bir mecidiyesi, alıkonularak üst tarafı gizlice sahibine geri verilirmiş! Pazar ve yortu geceleri bu oyunun arkası alınamadığından çalgıcılar yalnız bir hava çalmakla vakit geçirirler. Oyun oynandığı geceler çalgıcıların yüzleri güler, mutlu olurlar" (Şerafettin,2002:145).

Doktorun yazdıklarından yola çıkarak, en azından yılbaşı geceleri de olsa halkın "kumar oynama" heveslisi olduğunu öğrenmekteyiz. Şerafettin Bey, büyük olasılıkla "Olimpia" gazinosunda geçirdiği, 1894 yılını 1895'e bağlayan yılbaşını şöyle anlatır:

"Yılbaşı gecesi sabaha ve gündüzün akşamına kadar kimsede çalgı dinleyecek hal yoktu. Herkes ayak oyununu para oyununa çevirerek ihtiyarından gencine, zengininden fakirine varıncaya kadar her masa başına bir sürü halk toplanmış, talih denemesi için kumar oynuyor ve her devirde belli bir parayı gazinocuya verdiğinden şimdi de gazinocuların sevinçten dudakları kulaklarına varıyordu. En çok kazanan gazinocular idi" (Şerafettin,2002:145).

Şehrin coğrafi durumu ve nüfusu hakkında bilgiler...
Doktor Mağmûmî, Ayvalık şehrinin coğrafi durumu hakkında da bilgiler vermektedir. Onun yazdıklarına göre 1894-1895 yılı Ayvalık'ının coğrafi durumu şöyledir:

"Hüdavendigâr (Bursa) ilinin ve Karesi (Balıkesir) livasının batı sınırında ve yöresinde yalnız bir köyü olan Ayvalık ilçesinin merkezi olup il merkezine elli dört, Midilli'ye denizden iki ve İzmir'e de denizden on saat uzaklıktadır. Havuz biçiminde bir koyun kenarında ve üç tepenin Adalar Denizi'ne bakan yamacı üstünde kurulmuş olup yirmi binden artık nüfusu vardır. Ahalisi kâmilen (tümüyle) Rum olup memurlar ve askerler ile otuz kırk haneden oluşan kıptiler dışında islam ve bir tek haneden başka Musevi yoktur. O da kentin tek lostracısıdır." (Şerafettin,2002:141-142).

Şerafettin Bey'in verdiği bilgilere ihtiyatla yaklaşmak gerekse de, yukarıdaki "Ahalisi kâmilen ... Rum olup memurlar ve askerler ile otuz kırk haneden oluşan kıptiler dışında islam ve bir tek haneden başka Musevi yoktur. O da kentin tek lostracısıdır." bilgileri önemlidir.

Bunlardan ilki; -şüphesiz yazılanlara karşı "ihtiyatımı muhafaza ederek" yaklaşsam da- varlıkları XV. yüzyıla dayanan şehirdeki Romanların, "taife-i gebran" değil Müslüman olduklarına dair bilgidir. Diğer bilgi ise; ekseriyeti Ortodoks, az sayıda Müslüman ve XIX. yy sonuna doğru yerleşen bir iki hane Katolik dışında (Köksal,2022.b:158) başka bir cemaate dair bilgimiz olmayan Ayvalık'ta, dört ya da beş kişiden oluşmuş bir Musevi ailesinin de bulunduğudur. Doktorun anlattıklarına göre üstelik bu ailenin kimi üyeleri, şehirdeki "tek" ayakkabı onarımı ve bakımı işini yapan esnafıdır.

Sarmısak taşı... binalar ve sokaklar...
şehrin "tıbbi topografyası"...
Mağmûmî, sarmısak taşını şehrin en önemli yapı gereci olarak görür ve bu taşı okurlarına şöyle tanıtır:

"Arazinin taşlık olması ve koyun karşısında yerli gereksinmelere yettikten sonra İzmir ve İstanbul'a gönderilip ihraç edilecek kadar "Sarımsak Taşı" denilen ve soluk pembe daha doğrusu karaciğer renginde bir taşın çıkması nedeniyle kentin bütün mahalleleri ve evleri taştan yapılmıştır. Ahşap ne bir dükkân ne bir hane vardır. " (Şerafettin,2002:142).

Şerafettin Bey'in şehre dair gözlemlerinde yer alan taş binalar belki iyidir ancak, bunların sıkışık inşa edilmeleri ve dar sokaklar oluşturmaları da eleştirisini almıştır:

"Evlerin çoğu pancurludur. Sokakların, iki üç caddesi dışında hepsi araba geçemeyecek kadar dar ve bir iki metre genişliğinde olması ve buna ek olarak hanelerin bahçelerinin olmayışı Ayvalık'a tek parça bir bina görüntüsü veriyor. ... Sokakları dar olmakla birlikte çoğu düz ve koşut." (Şerafettin,2002:142) (hkk.- baskıdaki yazım hataları aynen alınmıştır.).

Ancak doktor, bu dar sokakların kaldırımlı ve temiz oluşlarına da vurgu yapar:

"... Kıpti mahalleleri dışında ötekilerin kaldırımları mükemmel ve temizdir. Şimdiye kadar sokaktan çamursuz buradan başka yer görmedim. Hele sokak köpeklerinin olmayışı temizliğin sürdürülmesini sağlıyor." (Şerafettin,2002:142).

Şerafettin Bey Ayvalık'ta geçirdiği günleri anlattığı bölümün sonuna geldiğinde, şehrin tıbbi açıdan kritiğini de yapmıştır. Ona göre Ayvalık şehri:

"... Batıdaki durumu nedeniyle havası ılımlı, temiz olup özellikle yöresinde onlar gibi bataklık bulunmaması iklimsel erdemlerini bir kat artırıyor. Yalnız sokakların darlığı, evlerin bahçelerinin olmayışı rutubet yapmaktadır. Suları kuyu suyu olup temiz ve tatlıdır. Ayvalık'ın sadece bir kusuru vardır ki o da ne genel ne de özel lağım yolları olmamasıdır. Halbuki toprağın durumu bu tür akakların yapılmasına çok uygundur. Bir de sahilde rıhtımı olmayıp hane ve mağazaların çöplüğü haline geldiğinden bundan kurtulunması ve kent içinde kokuşma yapan tabakhanelerin kent dışına götürülmesi, geciktirilmesi doğru olmayan sağlık önlemleridir." (Şerafettin,2002:150).

Resmi binalar... ibadethaneler ve şehrin diğer yapıları...
Doktor, binalar hakkında genel bir değerlendirme yaptıktan sonra şehri oluşturan önemli kamu yapılarını okuruna tanıtmaya başlar. Bu binalardan "hükumet konağı"nın yeri üzerine olan eleştirilerini de sıralar:

"Ayvalık'ta pek çok yüksek ve süslü konaklar olup Hükümet Konağı ve üç Askeri Karakolhane Osmanlı şanına yakışacak güzelliktedir. Yalnız Hükümet Konağı'nın kentin tamamiyle dışında ve kıyısında bulunması gibi bir sakıncası vardır." (Şerafettin,2002:142).

1894-95 yıllarında Ayvalık'ta bir Müslüman camisinin olmadığına dair bilgilerimiz bulunmaktaydı (Köksal,2022:158). Yazılanlardan yola çıkarak Hamidiye Camii'nin yapım kararının alınmasında Şerafettin Bey'in rolü olduğunu öğrenmekteyiz:

"İbadet için Rıza Paşa hanında bir özel yer ayrılmış ise de özel ve düzgün bir cami ve bir okulun hemen inşası orada bulunduğum sırada yerel hükümete bildirildi ve muştulandı." (Şerafettin,2002:142).

Doktor şehri tanıtmaya devam eder:

"Beldenin içinde süslü kuleli, sanat işi ve büyük kiliseler, eski Mısır mimarisinde erkek ve kız okulları. Hükümet Konağı'nın karşısında mükellef bir şekilde yapılmış “Burgala” hanı. Zeytinyağı sıkılan buharlı fabrikalar, üç dört metre çapında ve küp biçiminde demir tankları bulunan yağhaneler," (Şerafettin,2002:142-143).

Mağmûmî seyahat notlarında, şehirdeki sağlık yapıları hakkında da bilgiler vermiştir. Burada yazılı bilgilere göre:

"... onbeşe yakın eczane ve bir gureba hastanesi vardır. Bir katlı ve otuz kırk yataklı Ispıtalya yani hastahaneyi gezdimse de sağlık bakımından uygun bulmadım." (Şerafettin,2002:143).

"Ayvalık'ta hiç hamam yoktur. Eskiden iki üç tane varmış, harap olmuş. Sonra da kimse yaptırmamış. Bunların kalıntılarını gördüm." (Şerafettin,2002:144).

Şehrin eğlence yerleri ve otelleri...
Doktor Şerafettin Bey seyahatnamesinde, Ayvalık'ta geçirdiği yaklaşık üç hafta boyunca -ihtimal ki- tümünü kullandığı eğlence yerlerini bizlere tanıtmıştır. Mağmûmî'nin Ayvalık'taki eğlence yerleri hakkında yazdıkları şöyledir:

"Yeni Dünya, Orala, Olimpia gazinoları rıhtım hizasında denize doğru bir uzantı oluşturmuşlar. İki yanlarında parmaklıkla çevrilmiş gezinti yerleri bulunduğu gibi deniz üstünde geniş yazlıkları da vardır. Bu rıhtımın öteki kıyısında oteller ve aralarında lokanta bulunuyor. Telgrafhane de Yeni Dünya gazinosunun karşısında ve deniz üstündedir." (Şerafettin,2002:143).

Şerafettin Bey bu eğlence yerlerini oldukça ucuz bulur. 1894-95 yılına göre buralara ait bir tür "fiyat listesi" şöyledir:

"Önceleri anlattığım çalgılı, gazeteli gazinolarda saatlarce oturup eğlenildiği halde kahve, çay ve somata denilen bir bardak badem sübyesi ve öteki türlü içkilerin birer kadehi bir metelik yani onların Mecidiye otuz üç hesabına göre on yedi para, asıl bizim hesaba göre "on para" idi. ... Çalgısız kahvehanelerde bir metelik içinde kalmak üzere bir baş da tönbeki ikram ediliyor. Tavla oynamak bedavadır. Üç dört kap yemek ve sonunda meyve de yiyip içtiğim halde fiyat mahalli hesapla yedi sekiz kuruştan yukarı çıkmaz ve Mecidiye çeyreği üzerine beş on para geri verilirdi." (Şerafettin,2002:144).

Yazarın oteller hakkında verdiği bilgiler ise şöyledir:

"Eski ve yeni birçok hanla birlikte rıhtım üstünde düzgün ve mükellef iki otel dahi vardır. Dört aylık seyahatim sırasında birçok belde ve kasabadan geçtiğim halde Ayvalık otelinde bulduğum dinlenme olanaklarına ve gördüğüm yetkinliğe başka yerde rastlamadım. Binası, bölümleri ve tefrişatı gerçekten takdire ve kutlamaya değerdi. Bedeli de tersine çok ucuz. Zaten Ayvalık'ta ucuzluk genel bir durumdur." (Şerafettin,2002:144).

"Zaten Ayvalık'ta ucuzluk genel bir durumdur."
Doktor tüm kitabı boyunca çoğu yerleşmelerdeki değişik fiyatlar hakkında okurlarına bilgi vermiştir. Ancak yukarıda da vurguladığı gibi Ayvalık, yazarın verdiği bilgilere göre "çok ucuz bir yerleşme" olarak karşımıza çıkmaktadır.

Mağmûmî'nin verdiği bilgilere dayanarak eğlence yerleri ve otellerde ödenen ücretleri yukarıda alıntılamıştım. Doktor bu bilgilerle yetinmeyerek, o tarihlerdeki et ve şarap fiyatlarını da satırlarına taşımıştır:

"Etin kıyyesi (okkası= 400 dirhem = 1283 gram) mecidiye yirmiden (yirmi kuruş) olmak üzere 3,5- 4.0 kuruştur. Şarap bedava sayılır. Kıyyesi (litresi) bizim hesabımızla yirmi beş okuz paraya olduğu halde müşteri çıkmıyor." (Şerafettin,2002:144).

Şehirden izlenen panorama...
Doktor, manzarasını çok beğendiği Ayvalık'ta "gezmek ve hava almak için" özel bir yer aramayı gerek görmez. Şehri bizlere şöyle anlatır:

"Zihin açmak için deniz kenarına inip gazinoların deniz üstüne çıkıntılı yazlıklarına çıkmak yeterlidir. Boğazları eğri bir yönde olduğundan görülemeyen geniş havuzun, havuzu sınırlayan kırmızı adalar ile ortada beyaz bir kitle oluşturan "Cunda" kasabasının, tepelerinde manastırlar bulunan yarımadaların, batıya doğru ve yılankavi yönde uzayan körfezin oluşturduğu canlı tablolar görmekle doyulacak, bıkılacak şeyler değildir. Ya da kentin arkasındaki tepelerin üstüne çıkıp bir çizgiye sonlanmış ve kanallarıyla çırpınıp duran yeldeğirmenlerinin dibinde durulsa ufuk çemberi ve görüş açısı genişlediğinden seyredenin gözü Ayvalık'ın üstünden atlayıp girişinde mini mini bir adacık bulunan Cunda'nın batı boğazından geçerek görkemli bir dağ gibi görünen Midilli'ye uzanır. Doğuya doğru bakan Edremit körfezini ve tepesi beyaz örtüsü ile örtülmüş Baba sıradağlarını görür. Denize arkasını çevirip durursa göz alabildiğine zeytinlik deryası (görür)." (Şerafettin,2002:146).

Çamlık gezisi...
Şerafettin Bey'in anlatımına göre 1895 yılının ocak ayı olduğu halde, Ayvalık'ta havalar halen bahara öykünmeye devam etmektedir. Ve o günlerin birinde Doktor, "Asker Eczacısı Kolağası Efendi ile birlikte kent halkının genel mesire yeri olan ve Çamlık denilen yeri ziyaret" etmeye karar verir. Bundan sonrasını ondan okuyalım:

"... kent halkının genel mesire yeri olan ve Çamlık denilen yeri ziyaret niyetiyle Ayvalık'tan çıktık. Ispitalyanın (hastahane) önünden geçip deniz kenarından yürüdük. Kâh kumluktan kah ladin ağaçları arasından yürüyoruz. Lodos dalgalarıyla atılıp karada kalarak ölen tabla gibi iri ve pelte gibi yumuşak ve şeffaf deniz çadırlarını (deniz anası) muayene ediyoruz. Sel suları ile toprağı sürüklenerek açıkta kalmış doğal taş yontuları arasından, volkanik araziden kimi lal, kimi yeşil, kimi sarı kimi de gökkuşağı gibi renkli yanık taşlar üstünden geçiyoruz. Çamlığın arasına sokulmuş hazin görüntülü Aya Nikola kilisesine vardık. Orayı geçince bodur ve sık ağaçlı çam ormanına daldık. Arazi volkanik taşlardan jeoloji müzesi biçimini almıştı. Madeni kitlelerden ayrımsanmayan ve her parçası özel nitelikler gösteren demirli, manganezli lavlann donmasından oluşan taş kitleleri ayaklarımızın altında dolaşıyordu. Çamlardan yayılan kokular ve saf havayı soluklayarak, çeşitli maden örneklerini inceleyerek ağaçlar arasından denizi, uzun körfezi, kayaların tepesine takılmış manastırları gözledik. Kısaca her adımda değişiklik, her noktada yenileşen şiirsel doğal görüntüleri seyrederek epeyce vakit geçirdik.

Güzelliğin maddeleşmiş biçimi denilmeye layık olup dünyada eşi çok az bulunan bu güzel yerde saatlerce değil günlerce, haftalarca, aylarca kalınsa insan kanıksayamaz. Yer dökülen çam yapraklarından bir hali ile döşenmiş, üstü çam dallarından oluşan yeşil bir kubbeyle örtülmüş ağaç sutunlarının oluşturduğu kafesten derya, koylar, adacıklar görülür. Havası güzel kokulu, iklimi ılımlı ve sefa memleketi(evi) temiz havaya, ılımlı sıcaklığa, dingin yaşama, güzel görüntülere gereksinimi olan veremliler ve kan fakirleriyle kentlerin bitip tükenmek bilmeyen gürültüsünden bıkıp usanmış, dar, sınırlı bir yerde durmaktan bezmiş sinirliler için yetkin ve etkili bir şifa yeri de olur. Buraya “Sanatorium”lar, hastahaneler yapılsa ne kadar iyi olacak. Eczacı ile karşı karşıya geçip bu konu üstünde çok konuştuk. Ortaya bir çok görüşler attık. Sonra aynı yoldan dönmemek için içeriye yönelip tepeler, bayırlar aşarak Ayvalık'ın arka tarafından girdik." (Şerafettin,2002:148-149)

Ayvalık'tan ayrılış...
Şerafettin Bey tüm işlerini tamamlamış ve Ayvalık'ı layıkıyla gezmiş, İstanbul'u da özlemeye başlamıştır. Bekleyiş ile geçen o günlerin birinde Doktor, "... Genel Sağlık Yüksek Müfettişi Bongowsky Paşa Hazretleri'nin yardımcılarından ... Doktor Yulikon Efendi'den bir mektup ..." alır. Ayrıca bu mektupta kendisine verilen "sıhhiye müfettişi başkanlığı" görevinden de bahsedilmektedir. Bunun üzerine Şerafettin Bey oteline gidip bavullarını hazırlar. Ertesi sabah, "[o]cak'ın on birinci sabahı saat üçü çeyrek geçe (Saat 9.15) ... "Pandeon" kumpanyasının "Rumeli" vapuruna" binerek İstanbul'a doğru yola çıkar (Şerafettin,2002:151-152).

02.25. Geórgios Sakkáris [Γεωργιος Σακκαρης] 1870-1942 yılları arasında yaşamış, eğitimci ve yazar idi. Ayvalık'ta doğan Geórgios Sakkáris hakkında elimizde sınırlı bilgi bulunmakta. Onun Kidonya Akademisi'nin ardılı olan Kidonya Gymnasium'unda eğitimci ve yönetici olduğunu ve çok yönlü yazma uğraşı içinde bulunduğunu biliyoruz. Babasını erken yaşta kaybettiğini ve 1875 yılı civarında, annesinin onu ve üç kız kardeşini alarak Atina'ya taşındığını, burada edebiyat okuduğunu ve 1892'de klasik edebiyat ve pedagoji eğitimini tamamlamak için iki yıl Almanya'ya gitti. Yunanistan'a döndükten sonra kısa bir süre Sifnos (Yavuzca) adasında çalıştı. Oradan, 1895 Eylül'ünde orta okul müdürü olarak atandığı Isparta'ya gitti. Isparta'dan doğum yeri Ayvalık'a geldi ve öğretmen olarak işe başladı. Muhasebe dersleri için hazırladığı kitabını 1902'de Ayvalık'taki öğretmenlik görevi sırasında yazdı. 1905-1909 yılları arasında Gymnasium'un müdürlüğünü yaptı. 1908-1909 arasında, çok kısa ömürlü olan Kidonya Helenik Siyasi Birliği (Ελληνικός Πολιτικός Σύνδεσμος Κυδωνιών)'un [12] kurucusu oldu ve yönetim kurulunda görev aldı. Dernek 1909 sıkıyönetimi tarafından kapatıldı. 1909'da İzmir'e gitmek için Ayvalık'taki görevinden istifa etti. İzmir'de, büyük olasılıkla aynı anda; Kyriakou Gianniki Yunan-Alman Lisesi ile aynı yıl kurulan Evanjelik Okulu'nda ticaret bilgisi dersleri verdi. Helen sözlü tarih kaynaklarında aynı zamanda Helenik Kız Okulu'nda da ders verdiği ileri sürülmekte. Daha sonra, Eylül 1914'te Lefkoşa'daki Pancyprian Gymnasium'una müdür olarak atandığı için Kıbrıs'a taşındı. 30 Ocak 1915’te, Üç Kutsal Önder Bayramı'nın okul kutlamaları sırasında, “Küçük Asya Helenizmi” adlı ateşli bir bir konuşma yaptı. Bu konuşma yukarıda değindiğim gibi, aynı yıl bir broşür olarak yayımlandı. 1916-1919 arasında üç yıl Amfissa Gymnasium'unda görev yaptı. 1927 yılında emekli olana kadar Atina'da çeşitli liselerde görev yaptı. 1942 yılında Atina'da öldü (Köksal,19 Temmuz 2021;Köksal,11 Temmuz 2026).

Ἱστορία τῶν Κυδωνιῶν, büyük olasılıkla Sakkáris'nin Ayvalık'ta eğitimcilik yaptığı günlerde tuttuğu notlardan yararlanarak, 1920 yılında yazdığı ve günümüzde halen, Ayvalık tarihi üzerine çalışan araştırmacılarca kullanılan, "tartışmalı" bir kitaptır. Birinci bölümde "Kidonya"nın kuruluşunu anlatır ve Demetrakellis'i tanıtır:

"... Çoğu Rum olan halkın arasından bu sırada yetişen Yani Dimirakelis İkonomos adında bir rahip şehrin gidişatını birden değiştirmişti. İkonomos'un yaptığı en büyük hizmet evvelce yakın Türk derebeyliklerine bağlı bulunan Ayvalığa, doğrudan doğruya muhtariyetle idare olması için gerekli fermanı sağlamak olmuştur." (Erim, 1948: 17)

Kitabın ikinci bölümünde ise kendisinin de eğitimci ve yönetici olarak görev yaptığı Akademi'nin birinci dönemini tanıtır. Üçüncü bölüm, 1821 isyanı üzerine hazırlanmıştır. Bu bölümde şehirde yaşanan çatışmaları ve boşaltılmasını işler. Dördüncü bölüm çıkartılan af üzerine halkının geri dönüşünü ve şehrin yeniden inşasını ele alır. Beşinci bölüm 1900 başlarında şehrin yeniden zirveye ulaşması dönemini ele almaktadır. Burada, eğitim müfredatına kendi döneminde yapılan eklentileri de coşkuyla paylaşır. Son bölüm 1922 yılında yaşanan olayları ele alır ve şehrin son kez ve kesin olarak boşaltılışını işler. Ek bölümlerde ise önce nüfus yapısı ve sosyal hayatı ele alır son ek bölümünde ise Ayvalık halkının Yunanistan topraklarında yeniden yerleştirilmesi konusuna girer.

Kitabın Türkçe tercümesi halen devam etmektedir.

DEVAM EDECEK...

---

DİPNOT

[1] Omanlı arşivinde bulunan 7 Şaban 1289 [10 Ekim 1872] tarih ve HR.MKT.763/44 sayılı bir belge doktor Zambakos'un Rusya İmparatorluğu tabiyetinde olduğunu yazmaktadır.

[2] Leprosarium, cüzzamlıların barındığı yapılar grubu, miskinler tekkesi, cüzzamhane.

[3] Lepra > cüzzam.

[4] Hermafrodit, Helen mitolojisindeki Hermes ve Afrodit adlı tanrı ve tanrıçalardan ismini alan çift cinsiyetlilik sendromudur. Belirgin bir şekilde erkek veya kadın cinsiyete özgü cinsiyet özelliklerinin herhangi birine tam olarak uymayan bireyler olarak tanımlanabilir.

[5] Antiflojistik, iltihabı azaltan bir bitki veya ilaç olarak genel bir terim olup, yangıya karşı koyma gibi bir anlam içerir.

[6] Konjestif, kalbin pompolama işlevini anormal bir biçimde yerine getirmesi durumudur.

[7] Eksüda, damar geçirgenliğindeki artış nedeniyle dokuların dışına çıkan kan sıvısıdır.

[8] Potasyum iyodür, inorganik bir bileşik, bir tür tuz, ayrıca ilaç takviyesidir.

[8] Anemi, kandaki hemoglobin seviyesinin düşmesi veya alyuvarların azalması sonucu dokulara yeterince oksijen taşınamaması durumudur.

[10] Pulmoner emboli, kan dolaşımında pıhtılaşan kanın akciğerlere taşınması ve buradaki atardamarları tıkaması durumudur.

[11] Olaylar 1821 Haziran ayında gelişti. Boşaltılan kazaya geri dönüşler ise 1824'te başladı. Zeytin ağaçlarının Rum sahiplerine iadesi ise 1830'dan itibaren oldu. O nedenle buradaki 1826 bilgisi ya dizgi hatası ya da şüpheli bir bilgidir.

[12] Kydonia Hellenik Siyasi Birliği, Jön Türk devrimi ve anayasanın restorasyonu ile yaratılan eşitlikçi durum hakkında iyimserlik oluşması sonucunda, Eylül 1908'de Ayvalık'ta kuruldu. "Yunan toplumunun haklarını kullanabilmesi için açık ve kesin bilgilendirmenin sağlanması" amacıyla "anayasal sistemin ruhunu" da taşıyan bir dernek tüzüğü hazırlandı. Bu hedeflere ulaşılması için bir dizi tarihi ve sosyal konferanslar düzenlendi. Fakir ve cahillerin yararlanacağı bir gece okulu kurulması da planlandı. Birliğin ilk Yönetim Kurulu kasım 1908'de Ayvalık'ın tanınmış bilgin ve öğretmenleri arasında bulunan kişilerden oluşan yönetim kurulu göreve başladı. Kurul: G. Sakkáris (öğretmen, Gymnasium müdürü), I. Zervos (avukat), I. Apostolakis (hekim), D. Odysseos (acente sahibi), M.Tsuga (hekim), M. Kartsaklı (avukat), A. Salta (tüccar), A. Pantagi, D. Konti ve E. Yalandeli'den oluşturuldu. Derneğin hedeflerini kabul edip katılmak isteyenler: “damarlarında dolaşan Yunan kanı üzerine, vatanın gelişimi ve dinin savunulması için” şeklinde yemin etmeleri gerekiyordu. Dernek, 1909 yazında Ayvalık'ta uygulamaya sokulan sıkıyönetim üzerine dağıtıldı.

---
KAYNAKÇA

Cuinet, V. (1894).

La Turquie d'Asie, géographie administrative: statistique, descriptive et raisonnée de chaque province de l'Asie mineure, t.4, Paris: Angers.

Günergün, F. (2004).

Spiridon Mavroyéni Pacha (1817-1902) et sa contribution à la diffusion des sciences médicales dans l’empire Ottoman, 6(1), 37-62, İstanbul: İÜ Osmanlı Bilimi Araştırmaları Dergisi.

Köksal, H.K. (19 Temmuz 2021).

İmal edimiş tarih: Faydalı Eserleri Yayma Derneği Yayınları.

son erişim tarihi: 12 Eylül 2026

Köksal, Hayri Kaan (2022).

Şark ticaret yıllıklarındaki bilgiler ışığında Ayvalık ve yakın çevresi (1881-1922). Ayvalık Tarihi Üzerine Akademik Çalışmalar Seçkisi (Ed.) Berrin Akın Akbüber. Ayvalık: Ayvalık Belediyesi, ss.151-187.

Köksal, H.K. (11 Eylül 2022)

Vital Cuinet'in Ayvalık Kazası Üzerine Tespitleri (1894 yılı itibariyle).

son erişim tarihi: 12 Eylül 2026

Köksal, H.K. (12 Eylül 2022).

Direktör Âli Bey'in "seyahat jurnali" satırlarındaki Ayvalık kasabası (1885).

son erişim tarihi: 12 Eylül 2026.

Köksal, H.K. (4 Kasım 2022).

Şerafettin Mağmumi'nin Ayvalık ve Cunda gözlemleri (1894).

son erişim tarihi: 12 Eylül 2026.

Köksal, H.K. (13 Mayıs 2024).

Élisée Reclus'un 1884 yılı Ayvalık'ı.

son erişim tarihi: 5 Eylül 2026.

Köksal, H.K. (11 Temmuz 2026).

Ayvalıklı sanatçı ve düşünürler: Georgios Sakkaris (Γεώργιος Σακκάρης).

son erişim tarihi: 12 Eylül 2026.

Köksal, H.K. (31 Ağustos 2026).

Okumalar I: Ayvalık Adaları.

son erişim tarihi: 12 Eylül 2026.

Reclus, É. (1884).

Nouvelle géographie universelle: la terre et les hommes. v.9, Paris: Librairie Hachette.

Sakkáris, G. (1920).

Ἱστορία τῶν Κυδωνιῶν, Atina: Σύλλογος πρὸς διάδοσιν Ὠφελίμων Βιβλίων.

Schick, I.C. (3 Şubat 2022).

Meşhur bir Osmanlı hekimin hadım ağalarına dair ilginç çalışması.

son erişim tarihi: 12 Eylül 2025.

Şerafeddin (1909).

Seyahat Hatıraları (1.b) Kahire: [yayl.y.].

Şerafettin (2002).

Bir Osmanlı doktoru'nun anıları : yüzyıl önce Anadolu ve Suriye (yay. haz.) Cahit Kayra. (2.b) İstanbul: Büke Yayınları.

Şerafettin (2008).

Yüzyıl önce Anadolu ve Suriye (yay. haz.) Cahit Kayra. İstanbul: Boyut Yayınları.

Şerafettin (2010).

Anadolu ve Suriye'de seyahat hatıraları (yay. haz.) Nazım Hikmet Polat. İstanbul: Cedit Neşriyat.

Şerafettin, (2023).

Bir Osmanlı doktorunun Anadolu ve Suriye seyahat hatıraları 1908, İstanbul: Dorlion Yayınları.

Zambacos, P. (1891).

Voyages chez les lépreux par le Dr Zambaco Pacha,... Paris: G. Masson.

AYVALIK'lı YAZARLAR DERMESİ: Ahmet Uğur

2026-09-11T20:37:11.424+03:00

Ahmet Uğur 1961 yılında Tokat'ın Niksar ilçesinde doğdu. İlkokul, ortaokul ve liseyi Niksar'da bitirdi. 1982 yılında Kültür Bakanlığı tarafından açılan sınavı kazanarak Niksar'a bağlı Başçiftlik Halk Kütüphanesi'nde memuriyete başladı. Burada çalışırken Anadolu Üniversitesi'ne devam etti ve mezun oldu. 1990 yılın Ayvalık İlçe Halk Kütüphanesi'ne atandı ve buradan emekli oldu. Çalışma hayatı boyunca yazdığı şiirler, yerel gazete ve dergilerde yayınlanmıştır.

Uğur halen Ayvalık'ta yaşamaktadır.

ESERLERİ
01. Kitapları

01.01. [2023].

Kaplumbağa kurtarıcısı.

146 sayfa: -; 13.5 x 21.5 cm.

Ankara: Liman Yayınevi.

01.02. [2024].

Tartıcı.

200 sayfa: -; 13.5 x 21.5 cm.

Çanakkale: Almina Kitap.

01.03. [2026].

Çiseli ölüm.

120 sayfa: -; 13.5 x 21.5 cm.

Çanakkale: Almina Kitap.

OKUMALAR II: Ayvalık ve yakın çevresi

2026-09-07T10:00:00.000+03:00

'

Geçen hafta, MÖ VI - MS XX. yüzyıllar arasında Ayvalık Adaları derlemesi yapmaya, adalar üzerine çizen/yazan kişileri bir araya getirmeye çalışmıştım (Köksal,31 Ağustos 2026). Bu hafta ise MÖ I. yüzyıldan başlayarak XIX. yüzyıla kadar Ayvalık, Keremköy, Küçükköy ve Altınova hakkında yazılanları toplamaya çalışacağım.

İyi okumalar.
-- * --

02. AYVALIK HAKKINDA YAZILAN ESERLER
(MÖ I. - MS XIX. yüzyıl arası)

02.01. Amasialı Strabon MÖ.64[63] – MS.24 yılları arasında yaşamış filozof, tarihçi, gezgin ve yazar idi (Köksal,31 Ağustos 2026).

Strabon bu eserinde, Herakleia [Ἡράκλεια], Koryphantis [Κορυφαντίς] ve Attea [Ἄττεα]'dan bahetmekteydi. Bugünleri ile ilişki kurmakta zorlandığım bu yerleşmeler hakkındaki "kesine yakın" görüşüm, Tabula Peutingeriana'da Ayvalık yakın çevresi adlı blogu yazarken pekişti (Köksal,24 Mart 2026). Blogu hazırlarken "Coryphas", "Herakleia" ve "Attalia" adlı yerleşmelerin, "farklı bir kaligrafi" ile yazılmış olmaları nedeniyle önce önemsememiş sonra harita ile "bir bütün oluşturunca" bu kasabaların/kentlerin yerlerini bulmuştum.

Büyük olasılıkla bu yerleşmeler, bugün: "Ayvalık", "Keremköy" ve "Altınova" dediğimiz yerler olmalıdır [1]. Strabon eserinde ilgili yerlere ilişkin bilgileri, XIII.kitap 1. bölümde şöyle yazmıştı:

“... XIII.1.51. Assos'lular ve Gargara'lılar şimdi, Hamaksitos'lular, Neandria'lılar ve Kebrene'liler ve Antandros'luların topraklarıyla çevrili bulunan, Lesbos'un kıyılarına kadar uzanan bölgelere sahiptirler. Neandria, Hamaksitos'un üst tarafındadır ve Lekton Bölgesi'nin iç kısmındadır ve Ilion'a uzaklığı yüz otuz stadion'dur [yaklaşık 16,9 veya 27,3 km]. Bunlardan daha yukarıda Kebrënë'liler ve daha da yukarıda Palaiskepsis ve Skepsis'i de içine alan bölgede Dardanos'lular bulunur. Antandros, Alkaios tarafından "Leleg'lerin kenti" olarak adlandırılır. "Önce, Antandros Leleg'lerin kenti"; fakat burası Skepsis'liler tarafından kendi ülkelerine komşu kentler arasında gösterilir. Böylece Kilikia'lıların toprakları içine girmektedir; çünkü Kilikia'lıların toprakları Leleg'lerinkinin devamıdır ve Kilikia'lılar İda Dağı'nın güney eteklerine kadar uzanır. Fakat gene de Kilikia'lıların toprakları daha aşağıdadır ve Leleg'lerinkinin aksine, Adramyttion'un yakınındaki kıyıların bir kısmıyla birleşir. Lekton'dan sonra kırk stadion'luk [yaklaşık 6 veya 8.4 km] uzaklıkta bulunan Polymėdion'a gelinir; sonra buradan seksen stadion'luk [yaklaşık 12 veya 16.8 km] uzaklıkta, denizden biraz yüksekte bulunan Assos'a ve yüz yirmi stadion [yaklaşık 18 veya 25.2 km] sonra Adramyttėnos Körfezi'ni oluşturan bir burun üzerindeki Gargara'ya gelinir; Lekton'dan Kanai'a kadar olan kıyıya bu isim verilir [352]. Elaïtikos Körfezi de bunun içindedir. Gerçekten üzerinde Gargara'nın bulunduğu çıkıntıyla, üzerinde Aphrodision bulunan Pyrrha'ya kadar olan kısım Adramyttene'dir. Bu iki burun arasındaki açıklık yüz yirmi stadion'dur. İç kısımda Antandros bulunur, bunun da yukarısında Paris'in hakemlik ettiği söylenen Aleksandreia Dağı vardır. Ayrıca, İda Dağı'ndan gelen kerestenin pazarlandığı Aspaneus da buradadır, insanlar keresteyi aşağıya indirerek burada isteyenlere satmaktadır; ve sonra içinde Astyrėnė Artemis'i için kutsal bir alanı bulunan Astyra Köyü'ne gelinir. Astyra'nın hemen yakınında Atinalılar tarafından kolonize edilmiş, hem bir limanı hem de bir deniz üssü bulunan Adramyttion kenti vardır. Pyrrha Burnu'nun ve körfezin dışında terkedilmiş Kisthene kenti bulunur. Bunun yukarısında, daha içerlerde bakır madeni, Perperenė, Trarion ve bu ikisi gibi diğer yerleşimler de vardır. Kıyının bundan sonraki uzantısında Mitylėnė'lilerin köylerine, yani Koryphantis ve Herakleia'ya gelinir; bundan sonra Attea ve sonra Atarneus ve Pitanė ve Kaïkos Irmağı'nın döküldüğü yer gelir; ve burada Elaïtikos Körfezi'ne ulaşmış oluruz (abç.). Irmağın diğer tarafında, Elaia ve Kanai'ya kadar körfezin geri kalan kısmı uzanır. Fakat ben izninizle tekrar geri döneyim ve şayet önemli bir şeyi atlamışsam ayrıntılarıyla birkaç yeri daha anlatayım; ve önce Skepsis.
---
[352] Adramyttenos Körfezi. ..." (Strabon,2000:134-136)

02.02. Dilbilimci Hierokles [Ιεροκλής ο γραμματικός] V. yüzyılda yaşamış Bizanslı coğrafyacı ve yazar idi (Köksal,31 Ağustos 2026).

Ayvalık, Asya Diosezi (Dioecesis Asiana)'ne bağlı Asya Eyaleti (Provincia Asia) sınırları içindeydi. Eserde; "Foça", "Aliağa", "Bergama", "Zeytidağ", "Çandarlı" ve "Perperene" sayıldıktan sonra "Ören/Burhaniye" geçilmekte ve oradan da "Altıoluk/Edremit" ile "Küçükkuyu/Ayvacık"ı anılmaktadır. Büyük olasılıkla Ayvalık ve yakın çevresi eserin 661. sayfası 13. satırında bulunan "diğerleri" başlığı altında yer almalıdır (Hierokles,1893:17).

Bu düşüncemi, "tarihi görece yeni olan" (1265 yılında kullanıldığı sanlıyor ve 1508 yılında Alman koleksiyoner Konrad Peutinger tarafından ediniliyor) ve büyük olasılıkla "çok sayıda ekleme yapılan" Tabula Peutingeria'daki: "Herakleia" ve "Attea"dan geçen rotalara dayandırıyorum (Köksal,24 Mart 2026)

O yıllardaki Asya Eyaleti'nin başkenti Efesos'du ve praeses rütbesine sahip bir vali tarafından yönetilirdi. Dilbilimci Hierokles'in Synecdemus'una göre, eyalet 40 şehirden fazlasını kapsıyordu. Bu yerleşmeler şöyle idi:

" ... 658. 1. k. Asya Eyaleti, bir valinin yönetimi altındaki şehirler vb.
659. 1. Efesos, 2. Anæa, 3. Priene, 4. Magnisia Meandron, 5. Tralles, 6. Nyssa, 7. Prioulla, 8. Mastavra, 9. Anineta, 10. Hypaepa, 11. Ardioupolis, 12. Zeus Hieron (Pyrgion), 13. Enaza,
660. 1. Kolossae, 2. Argiza, 3. Nikopolis, 4. Palaia polis, 5. Baretta [?], 6. Auliu Komi, 7. Neapolis, 8. ve 9. Kolofon mitropolis, 10. Levedos, 11. Tios [?], 12. Smyirna, 13. Klazomeni, 14. Satroti [?], 15. Magnesiasoupolis, 16. Aigaia [?],
661.1. Timnos, 2. Fokea, 3. Myki [?], 4. Myrina, 5. Pergamos, 6. Elaea, 7. Pitani, 8. Tiarai [?], 9. Theodosiopolis, 10. Adramyttium bazı yerlerde Lyrnisos [biçiminde geçer], 11. Antandros, 12. Gadara, 13. diğerleri. ..." (Hierokles,1893:15-17)

02.03. Bizanslı Stefanos [Στέφανος Βυζάντιος], V. yüzyılda yaşamış Bizanslı dil bilimci ve yazar idi. Stefanos tarafından derlenen Ethnika [Εθνικά] adlı coğrafya sözlüğünün, büyük olasılıkla yazılan ilk sözlük olduğu düşünülmektedir. Bu eser 1849 yılında August Meineike tarafından tercüme edilerek yayımlandı. Bu önemli el kitabının bazı eklemelerini de Brady Kiesling tercüme etti. Bu metinde 2.428 antik yerleşme ve 7.998 madde bulunmaktadır (Aikaterini Laskaridi Vakfı,2026).

Yazar veya çevirmen Ayvalık olarak değerlendirdiğim Herakleia [Ἡράκλεια]'dan:

“... k. Aeolis Kymaia [Aliağa]'sına doğru bir polis ...” olarak söz eder (Meinkeie,1849:304).

02.04. [Michaíl Ioánnis] Doúkas 1400[?]-1470[?] yılları arasında yaşadığı düşünülen Bizanslı bir tarihçi idi. Bazı eserlerde Midilli’de ya da Foça’da doğmuş olduğu ileri sürülür. 1341-1462 yılları arasını, Tarih [Ιστορία] adlı yayınını yazmıştır. Bu çalışması Âdem ile Havva'dan başlayarak V. İoannis'e kadar uzanan bir kronoloji halindedir. Eserin tek yazma orijinal nüshası Paris Millî Kütüphanesi’nde bulunmaktadır. Fransızca tercümeli nüshası ise 1649 yılında yayımlanmıştır. 1956 yılında Türkçe tercümesini yapan ve yayınlayan Vladimir Mirmiroğlu [2] "bu iki baskıda da değişik yanlışlar olduğunu" yazar. Eserin bilimsel edisyonu orijinal dili ile 1834 tarihinde yayımlanmıştı (Dukas,1956:i-x;Dukas:1975:23-41).

Vladimir Mirmiroğlu tarafından Türkçe tercümesi yapılan eserde, Timur'un Batı Anadolu'yu işgal edişi ve Beyazit'in intiharını anlattığı bölümde, bugün "Altınova" dediğimiz Ayazmati yerşleşmesinden şöyle bahsedilir:

"... TİMUR’UN BATI ANADOLU’YU İSTİLÂSI,

İZMİR’İN MUHASARA VE ZAPTI, BAYEZİD'İN İNTİHARI

... Timur Bursa’da Bayezid’in karılarını, cariyelerini ve bunlar arasında Lazaros’un kızını buldu. Bursa, İznik, İzmit ve civar şehirlerin hesapsız hâzinelerini kamilen alarak, cenuptaki Frigia’ya geldi. Burada bulunan bütün köy ve şehirleri fethederek, Asya’ya [3] ve sonra Edremit ile Assos’u geçerek, Pergama’ya geldi. Pergama’da bir kaç gün kaldı. Bu müddet esnasında civar şehirlerin hazinelerini topladı; genç kız ve çocukları esir aldı, Türk ve Bizansılara işkence ederek, bunları cezalandırdı, hapis ve tevkif ederek, açlıktan öldürttü. Timur, bu işkenceleri, sırf altın ve gümüş toplamak maksadı ile yapıyordu. Bu suretle, o havalide bulunan bütün kıymetli şeyleri toplayarak, Sipilo’da [1] kâin Mağnisa’ya geldi. Orada da Lidia’da bulduğu altın ve gümüşten yapılmış nefis eşyayı ve Sardes, Filadelfia ve Attalo’da bulunan bütün kıymetli emvali topladı ve İzmir’e geldi. Orada Rodos şövalyelerinin kaleleri civarında karargâhını kurduktan sonra, daha evvel yazdığımız gibi, Omur’un zamanında şövalyeler tarafından inşa olunan kalenin teslimini istedi.

---

[3] Asia, Lidya’da bir yer olup, buraya Mionia da denilir.
[1] Sipilo, İzmir'den başlıyarak, Mağnisa’ya doğru uzanan dağ silsilesidir, ki buna bugün Mağnisa dağı denir. ..."

(Dukas,1956:46-47)

"... İlkbahar gelince, padişah üç sıra kürekli yirmibeş ve iki sıra kürekli elli ve tek sıra kürekli yüzden fazla -ki topu yüzseksen kadar- harb gemilerinden mürekkep büyük bir donanma hazırladı. Haziran ayında, bu donanma amiral Hamza’nın kumandası altında, Gelibolu’dan hareket ederek, Midilli’ye geldi. Hamza padişahın babasının şarapdarı idi. Padişah da onu Gelibolu yarım adasının valiliğine ve donanmanın kumandanlığına tâyin etmişti. Midilli prensi Hamza’yı iyi bir şekilde kabul etti, icabeden karşılama merasimini yerine getirmek üzere, beni gönderdi. Donanma, gelmesi şehirde bir karışıklığa meydan vermesin diye, limanda kalmadı, dümen kırarak, karşı tarafa gidip, demir attı. Orada da böyle bir donanmanın barınmasına müsait liman vardı (abç). Amiral Hamza vicdanlı bir adamdı. Midilli prensi bir çok hediyeler ve bu gibi hallerde âdet olduğu üzere diğer şeylerle, beni amirale gönderdi. Ben kendisine iyi bir şekilde ve prensin kardeşi imiş gibi muamelede bulundum. Prens tarafından amirale gönderilen şeyler bunlardır: îpekten ve yünden yapılmış sekiz elbise, altıbin gümüş para, yirmi öküz, elli koyun, sekizyüz litreden fazla şarap, iki modio [1] ağırlığında karışık ekmekler, bir modia ağırlığında yumuşak ekmekler, bin litreden fazla peynir, hesapsız meyvalar. Amiralinm aiyetinde bulunan yüksek rütbeli zazitlere de ayrıca münasip hediyeler verildi.
Türk donanması Ayazmati’de iki gün kaldı (Bu karşıki limanın adı Ayazmati idi) (abç.).
---
[1] Modio, bir Bizans ölçüsü olup buğday ölçmekte kullanılırdı. 36 kilo idi. ...“ (Dukas,1956:203)

"... DUKAS’IN, ELÇİ OLARAK, İKİ DEFA FÂTİH’İN YANINA GİTMESİ VE 1455 YILINDAKİ DENİZ SEFERLERİ

...

45- Padişah, 6971 (M.1462) senesinde, üç ve iki sıra kürekli altmış kadırga ve yedi gemiden ibaret bir donanma hazırlayıp, eylül ayında Midilli adasına gönderdi. Kendisi de kara askerleri ile sefere çıktı. Midilli’ye geldikleri zaman, oranın hâkimi Nikola Gateluzo’dan adanın teslimini istedi. Bu Nikola Gateluzo kendisinden evvel hâkim olan Dominiko’nun kardeşi idi. Nikola bu kardeşini tahttan indirip, boğmuştu. Şimdi dört seneden beri Midilli’nin hâkimliğini yapmakta idi.

Nikola Gateluzo, Midilli'yi iyice tahkim etti, pek çok harb malzemesi hazırladı; derin hendekler açtı, topraktan tabyalar yaptı ve kendisi beşbinden fazla muntazam asker arasında, kadınları ve çocukları ile beraber, yirmibinden fazla halk önünde, bu müdafaa tertibatı ortasında oturuyordu. Padişah Ayazmation’dan geçerken, şehrin ve adanın teslimini istedi. Nikola cevap olarak: «Harb nizamlarına uygun olarak, kendileri öldürülmeden şehrin ve adanın teslimi mümkün değildir» dedi. O zaman padişah, Midill’yi muhasara altına almak üzere, vezir Mahmud Paşa’yı orada bırakarak, karşı tarafa geçti. (abç.)

Mahmud Paşa, topları Melanudion adındaki şehrin karşısına dikerek, kalesinin bir tarafını taş gülleler ile dövmeğe başladı ve yere düşürdü. Aynı şekilde şehrin diğer taraflarını, kale bedenleri ile burçlarını da dövmeğe başladı. Kale içinde bulunanlar bu hali görünce... [2]

---
[2] Fatih sonra harekatı bizzat İdare etmek için Midilli’ye gelmiş, ahali de mukavemetin imkânsız olduğunu görerek teslim olmuştu (T.N.). ..." (Dukas,1956:213)

02.05. [Hüseyin] Neşrî, 1450[?]-1520[?] yılları arasında yaşadığı varsayılan Osmanlı tarihçisi ve yazarı idi. Mahlası dışında, hakkında yazılan tüm bilgiler tartışmalıdır. Bugün Neşrî tarihi adıyla anılan eserin gerçek adı Cihannüma'dır. Bu eser 8 bölümden oluşmakta idi ve 1493 yılında Bayezid II'ye sunulmuştu. Eserin sadece 6. bölümü günümüze ulaşabilmiştir. Eser daha sonra Türk Tarih Kurumu tarafından Türkçeye çevrilmiş ve 1946 yılında birinci cilt, 1957 yılında da ikinci cildin basımı yapılmıştır. Bu çevirinin ikinci cildinde Hikâyet-i Feth-i Kala-i Midilli adlı bölümünde Ayazmend'den söz edilmektedir.

Bu bölümde verilen bilgi şöyledir:

"... Hikâyet-i Feth-i Kala-i Midilli
Rivayettir ki, Hünkâr Eflak gazasından gelicek asakir-i mansuruna, destur verip kendi doğru Gelibolu’ya varıp, hüktmetti-kim, “Gelibolu’nun ve İstanbul’un gemilerini, ne kadar varise, donatalar”. Pes gazâ etmek-çün Midilli tarafına niyyet etti. Heman ol ayda gemiler hazır olup Midilli üzerine yürüdüler. Kurudan Hünkâr dahi yürüyüp Ayazmend’e varıp kondu. (abç.) Ve gemiler dahi Midilli hisarını kuşatup, toplar kurup, ceng i sultanîler ettiler. Andan Midilli Tekûru doğru Mahmud Paşa’ya gelip eyitti: “Cemî'esbabımı ve avretimi ve oğlanımı bırakıp, bir başımı alıp geldim. Hünkâr beni gerek öldürsün, gerek azad etsin” dedi. Mahmud Paşa Tekûru Hünkâra arz etti. “Var getir” dedi. Tekûr gelip Hünkârın elini öpüp, Padişah hilatleyip, çadır verip, Mahmud Paşa çadırı yanında kurdurdu. Andan Hünkâr Mahmud Paşa’ya buyurdu kim, varıp bu hisarın malını zapt edip ve halkını defter edip ve sipahisini, şehirlisini ve köylüsünü ve her kişide ne kadar nakid ve ne kadar tereke var cümlesini zapt edip, Hünkâra bildire. Pes Mahmud Paşa dahi bu suretle kemû hilve hakkuhû zapt edip, Hünkâra bildirdi. Hünkâr dahi kenduye yararını alıp, esir edeceğini edip, koyacağını koyup, âta edeceğini edip ve sipahisini dağıdıp ve şehirlisinin dahi giderciğini giderüp ve koyacağını koyup, Kadı nasb edip, sancağını bir kuluna verdi. Ve kiliselerini mesacid edip, kâfirlerin hâli kalan evlerini müslümanlara üleştirip, ol vilâyeti şehriyle mamur kıldı. Bu fetih Eflak gazâsından iki ay sonra vaki oldu. Bu dahi hicretin sekiz yüz altmış altısında [1] vaki' oldu.
---
[1] M. 6.X.1461-25.IX.1462 ...“ (Neşrî,1957:759)

02.06. [Mustafa] Kâtip Çelebi [Hacı Halife], 1609-1657 yılları arasında yaşamış Osmanlı tarihçi, coğrafyacı, haritacı ve yazar idi (Aycibin,2007:2-11;Gökyay,1986:11-20). Kâtip Çelebi’nin en önemli eseri Cihannümâ'dır. Bu eseri 1648 yılında yazmaya başladı ve eserini yazarken, Gerardus Mercator'un Atlas Minor'u ile karşılaştı ve eserden çok etkilendi. Ancak bu büyük eseri tamamlayamadı. Bu eserin yazmalan hakkında en toplu araştırmayı Franz Taeschner yaptı. Cihannümâ’nın en mühim yazması da Viyana Kütüphanesinde bulunmaktadır (Elibüyük,2009;Türkay,1999:46).

Kâtib Çelebi, 1656 yılında Osmanlı donanmasının uğradığı yenilgi [3] üzerine kaleme aldığını söylediği Deniz seferleri konusunda büyüklere armağan [Tuhfetü’l-kibar fi esfari’l-bihar] adlı eserinde Midilli seferi'ni anlatıken Ayazmend'den de bahseder (Kâtip Çelebi,1980;Kâtip Çelebi,2007;Kâtip Çelebi,2012,Kâtip Çelebi,2018).

“... Sefer-i Midillü
Sekiz yüz altmış altı (1462) sâlinde [Pâdişâh-ı İslâm] Eflak seferinden dönüp Midilli Cezîresini teshîr dâ‘iyesiyle Gelibolu cânibine geldiler. Donanma-yı hümâyûn tertîbi fermân olunup İstanbul’da olan keştîler geldi ve bâdbân açup cezîre-i mezbûre savbına revân oldular. Kendileri dahi kapukulu ve Anadolu askeri ile Gelibolu güzergâhından geçüp Ayazmend’e vardılar. (abç.) Merâkib-i kûh-peyker Midilli etrâfında lenger bırağup asker-i zafer-rehber cenge âheng edicek cezîre hâkimi Paşa’ya gelüp istîmânla teslîm-i hisâr eyledi. Mâl u ıyâlin verüp vilâyetine gönderdiler. Cezîre zabt u kısmet olundu. Re‘âyâ yerinde kalup [hâneleri] tahrîr etdiler. ...“ (Kâtip Çelebi,2018:92)

“... Sefer-i Midilli
İnebahtı ve Moton ve Koron Venedik elinden nez‘ olunduğuna intikām içün Fransa pâdişâhından istimdâd edüp ol dahi gemiler donadup birâderzâdesin serdâr edüp Venedik donanmasına koşdu. Cümle iki yüz pâre kadırga ile dokuz [yüz] yedi Rebî‘ülevvelinde (Eylül-Ekim 1501) Midilli üstüne geldiler. Şehzâde Sultân Korkud âgâh olıcak sekiz yüz merd ile bir ağasını Ayazmend’e gönderüp andan ... gemiler ile bir şeb-i târîkde Karasi Beği ve askeri mu‘âveneti ile geçüp küffâr sufûfun hark ederek hisâra girdiler ve ağası şehîd oldu. (abç.) Bu haber-i hâ’il sem‘-i hümâyûna vâsıl olıcak hengâm-ı şitâda, hâzır bulunan keştîleri asker ile doldurup Hersekoğlu Ahmed Paşa’yı serdâr etdiler. Anadolu beğlerbeğisi Sinan Paşa’ya dahi emr olundu ki eyâleti askeri ile donanmaya mülhak ola. Ahmed Paşa Cumâdelûlâda (Kasım-Aralık 1501) Midilli kurbüne erişdikde küffâr hisâra yürüyüş eylediler. Fransa serdârı hisâra duhûlde müsâbakat etmeğin İslâm gāzîlerinden bir dilâver gebr-i mezbûru katl edüp kellesin kulleye dikdi. Fransa askeri serdârları başını görüp firâra yüz tutdular. Venedik askeri dahi anları görüp keştîlerine süvâr olup memleketlerinden yana kaçdılar. Ta‘mîr-i hisâr Anadolu beğlerbeğisine ısmarlanup Ahmed Paşa Âsitâne’ye rücû‘ etdi. Mezbûr Ahmed Paşa dokuz yüz on ikide (1506) vezîria‘zamlıkdan kapudan olup beş yıl sürdü. On yedide (1511-12) girü vezîria‘zam oldu. ...” (Kâtip Çelebi,2018:101-102)

02.07. André de Mouceaux, Fransız soylusu ve yaşamı gizemlerle dolu bir gezgin idi. Diğer gezginlerin aksine gerçekleştirdiği gezilerini hiç yayımlamadı. Büyük olasılıkla gizli bir devlet görevlisi olan yazar 1667 yılında Helence, Farsça ve diğer Orta Doğu dillerinde çoğaltılmış el yazması kitaplar ile antika madalya ve değerli oyma taşları, Yazıtlar ve Edebiyat Akademisi'nin koleksiyonuna kazandırmak için Akdeniz bölgesine gönderildi (Meynel,1993:11-15). Bugün Fransa Milli Kütüphanesi'nde bulunan 157 el yazması eser, bu görevlendirilmenin sonucunda elde edilmiş olabilir. 1668 yılında yeniden doğuya doğru bir seyahate çıktı. Haziran 1668'de Halep'ten İstanbul'a geldi ve 5 Mart 1669'a kadar burada kaldı (Köksal,9 Eylül 2021).

Tuttuğu notlar ve çizimler gezginin ölümünden sonra, yeğeni Claude-Aleksandre Comte de Bonneval [4] tarafından, yazar Cornelis de Bruijn'e yollanarak yayımlandı. Gezgin, 1668 yılındaki bu gezisi sırasında tuttuğu notlarda Ayvalık'a dair gözlemlerini birkaç satır ile kaydetti.

de Mouceaux'nun varlığını ve Ayvalık tarih çalışmaları açısından çok değerli olan bu belgesini, Helen mimar ve Ayvalık araştırmacısı Dimitro E. Psarro [5], Το Aϊβαλι και η Mικρασιατική Aιολιδα adlı monografide yazmaktadır (Psarros,2017:491-492). Burada yazılan satırları da, Voyage au Levant'un 5. cildinin 1732 yılında yapılan 2. baskısı bir Helen koleksiyoner [6] tarafından satın alınıp ve okunması ile, 1980 yılında gün yüzüne çıktı (Psarros,2017:491).

Bu notlardaki satırlar şöyledir:

“... Daha sonra iki küçük nehir ve dört dere geçtim; denizden biraz uzaklaşıp, karaya girmek için, 27 mil uzaklıktaki Bergama’yı geçiyorum ve önce dağları, sonra da tuz gölü yakınından üç saat daha yürüyerek, bir kısmı dağda bir kısmı ise kıyıda kurulmuş, büyük bir köy olan Kidomas’a vardım. Önünde, kuzeyinde dört adanın eşlik ettiği üçgen şeklinde bir ada var, eğer denizin daha fazla derinliği olsaydı burası oldukça iyi bir liman oluşturacaktı. ...” (de Bruijn,1732:455)

02.08. Ulrich Jasper Seetzen [Musa Al-Hakim], 1767-1811 yılları arasında yaşamış Alman doktor, doğa bilimci, gezgin ve oryantalist idi. İstanbul’da Avusturya elçiliğinde müşavirlik yapan Hammer ile tanıştı ve kendisinden çok etkilendi. Gotha dükü için alacağı yazmalarla ilgili önerilerinden faydalandı. Böylece İstanbul’da Türkçe, Farsça, Arapça ve Grekçe 180 yazma satın aldı, benzerlerinin Almanya’da bulunamayacağını söylediği müzik aletleri topladı. İstanbul’dan sonra gittiği Bursa ve yaylalarında iyi karşılandı, yörüklerin oturduğu Uludağ’ı ziyaretinin ardından İzmir’e yöneldi. İlk kazıları 1896’da yapılan ve o dönemde hakkında pek fazla bir şey bilinmeyen Efes harabelerini ve Sisam adasını gezdi. (Beydili,2019:481) Günlüğüne göre; Gelenbe'den Akhisar'a ulaşmış, oradan Manisa'ya gitmiş, 4 Eylül 1803 tarihinde İzmir'e gelmiştir. Burada bir süre kalmış ve kiminde kayık bazılarında ise at kiralayarak; Ege adaları, Ayaslug [Selçuk], Efes, Bergama, Urla, Bornova ve diğer yerleri gezmiştir. 19 Kasım 1803 tarihinden sonra Halep'e gitmek için izin belgesi almış ve yolculuğuna devam etmiştir. Seetzen muhtemelen Eylül/Ekim 1811 tarihlerinde Taizz'de, Sana imamının emriyle rehberleri tarafından zehirlenerek öldürülmüştür (Köksal,1 Mayıs 2023).

Bu gezinin Türkçe çevirisi, 2017 yılında yayımlandı (Seetzen,2017). Seetzen Ayvalık'a hiç uğramadı ama burası hakkındaki bilgileri 18 Eylül 1802 günü Sisam Adası zenginlerinden tüccar Bay Konstantin Katzarih'in yazara verdiği bir öğle yemeğinde öğrendi:

"... [133v] 18 Eylül (Pazar)
Rüzgar dindi, hava güzel. Belki bu akşam veya yarın sabah bir tartane [tartan] teknesiyle Sakız Adası'na gitmek üzere yola çıkabileceğim. Dün bizi konuk eden ev sahibime burada kaldığımız süre için on yedi kuruş ödedim. Adamın bu paraya gereksinimi vardı, çünkü Hora'da bir popas'ın [papaz] evinde tutsak olarak kalan ve ancak 120 kuruş ceza öderse özgürlüğüne kavuşabilecek olan karısını kurtarmak için para temin etmesi gerekiyordu.

Bugün buranın en saygın tüccarlarından Bay Konstantin Katzarih bizi öğle yemeğine davet etti.

Patinos'daki bir zamanların dünyaca ünlü yüksekokulu tamamen kapanmış. Günümüzde artık Yunan bilgeliğinin merkezi, Anadolu' da, Bergama yakınındaki Eiwaly [Ayvalık] kentiymiş. Orada Benyamin adında bir Rum (Rumlar bu adı Venyamin olarak telaffuz ediyorlar) kısa süre önce bir kolej [Kidonia Akademisi] kurmuş ve bu girişime 70.000 kuruş harcamış. Bu adam daha önce Paris'te yedi-sekiz yıl kalarak mükemmel bir eğitim görmüş. Kurduğu okulun çok iyi olduğunu ve burada her türlü bilim dalında ders verildiğini söylüyorlar. Söz konusu kişi muhtemelen devrim sırasında veya devrim sonrasında Paris'te bulunduğuna göre, oradan özgürlük fikirlerini ve ilkelerini beraberinde getirmiş ola bilir. Aslında kendi halkı genelde çok tutucudur. Eğer bu kuruluş özgür düşüncelerin yuvası olursa, burası Osmanlı Devleti için bir zehir kaynağı olabilir. ..." (Seetzen,2017:591-592;Köksal,1 Mayıs 2013).

02.09. Robert Walsh, 1772-1852 yılları arasında yaşamış İrlandalı din adamı, tarihçi, koleksiyoner, yazar ve hekim idi. 1818 yılında iki ciltlik History of the city of Dublin adlı eserini yayımladı. Finglas'taki yıllarında, yerel bir arkeolog olarak da çalıştı ve birçok önemli keşif yaptı. Eski sikkeler ve madalyonlar üzerine çalıştı. 1820 yılında Levant Şirketi'nin [8] aday göstermesi üzerine İstanbul'daki Birleşik Krallık Büyükelçiliği'ne papaz olarak atandı. Böylece birkaç yılını Türkiye'de geçirdi. 1827 yılında Birleşik Krallığa geri döndü. Dönüş yolculuğunun ayrıntılı bir anlatımını yazdı ve bu eser kısa sürede büyük ilgi gördü. Walsh'ın bu seyahatnamesi, 1828 yılında patlak veren Rus-Türk Savaşı'nın da etkisiyle aranan bir eser haline geldi. Bu seyahatname açıkça Türk ve İslam dünyası karşıtı bir bakış açısı ile yazılmış idi. 1831 yılından 1835 yılına kadar papaz olarak tekrar İstanbul'da ikamet etti. Türkiye'den döndükten sonra, 1836 yılında iki ciltlik, A residence at Constantinople, during a period including the commencement, progress, and termination of the Greek and Turkish revolutions adlı eserini yazdı. 1839 yılında da, mimar ve manzara ressamı Thomas Allom'un [9] resimlediği Constantinople and the scenery of the Seven Churches of Asia Minor yayımladı. Bu illüstrasyonların çoğu çok popüler oldu ve diğer eserlerde de çok kullanıldı. 1852 yılına kadar İrlanda'da papazlık yaptı ve orada da öldü.

Robert Walsh, Ayveli'nin [Ayvalık] VIII. yüzyılda "bir balıkçı köyünden endüstri kasabasına" ani dönüşünün "bir öyküsünü yazıyor" sanki eserinde:

" ... Bu yüzyılın başlarında Yunanlılar, Avrupa'nın geri kalanının aşıladığı edebi dürtüye uymaya başladılar ve bunun sonucunda Ayveli [Ayvalık]'de bir kolej kurdular. Smyrna [İzmir]'ya yaklaşık yetmiş mil [112,65 km.] uzaklıkta [ve] Metelyn [Midilli] adasının karşısında bulunan bu yer, 1740 yılına kadar yaklaşık üç yüz Türk ve Yunanlının yaşadığı fakir bir balıkçı köyüydü. O yıl, köyden Johannes Oeconomus [10] adında genç bir Yunanlı, memleketine önem kazandırma fikrini ortaya attı. Bir süreliğine oradan ayrıldı, Batı Avrupa ülkelerini gezdi ve topladığı fikirler ve bilgilerle geri döndü. Diğer kazanımlarının yanı sıra Türkçe diline de hakimdi: bu nedenle önce başkente gitti, şehrini Yunan kentine dönüştürmenin büyük avantajı konusunda Osmanlı İmparatorluğu 'nu ikna edecek kadar nüfuz ve hitabet yeteneğine sahipti ve bu amaçla [aldığı] tam yetkiyle evine döndü. Yurttaşlarını [Ayvalık'a] davet etti ve onları gelmeye ikna etmek için özgür bir hükümetin anayasasını hazırladı; bu da milletinin duygularına o kadar uygun geldi ki, her yerden kalabalıklar ona akın etti ve sayıları kırk bine ulaştı. Şehir, sağlam [ve] taştan [yığma olarak] inşa edilmiş beş bin evden oluşuyordu. Otuz altı yağ çıkarma değirmeni, yirmi dört sabun fabrikası, tüccarların konaklaması için üç büyük han, iki iyi hastane ve bir katedral ve piskopos sarayı ile on büyük kilise içeriyordu. Aslında, zenginlik, ruh ve bağımsızlık duygusu bakımından, ataları arasında daha önce var olan herhangi bir cumhuriyete denk, aktif ve zeki Yunanlılardan oluşan özgür bir cumhuriyetti. Onlar gibi onlar da kurucularına ve hayırseverlerine karşı kıskançlık duymaya başladılar. Kurduğu özgür hükümeti yıkmak istemekle suçlandı ve ülkesinin nankörlüğünün kurbanı olarak sürgünde öldü.

Yunan topluluklarının en müreffeh ve girişimci olanı burası olduğu için, 1803 yılında burada Yunanistan'ın yükselen gençliğinin eğitimi için bir kolej kurulmasına karar verildi. Bu amaçla, deniz kıyısında hakim bir konumda bir yapı inşa edildi ve bu yapı, büyüklüğü ve eklentileri bakımından Avrupa'daki benzer tesislerden geri kalmadı. Profesörler atandı ve bu profesörler sadece diller ve nezaket edebiyatı üzerine değil, ahlak, fizik, mantık, retorik ve matematik üzerine de dersler veriyorlardı; Yunanistan'ın her yerinden üç yüz öğrenci genldiği okul kayıtlarında yer alıyordu. Yunan devriminin patlak verdiği sırada Ayveli [Ayvalık]'nin durumu işte böyleydi ve ben de tam orayı ziyaret etmeye hazırlanırken başına gelenleri duydum. Ortak dava uğruna heyecanlandırılmaması mümkün olmayacak kadar önemli bir yerdi, bu amaçla oraya gitmeye karar verildi ve 13 Haziran 1821'de Yunan filosu orada belirdi. Niyetlerinden haberdar olan Türkler, çevredeki tüm kuvvetlerini toplayarak şehre akın ettiler ve filo onları bombalamaya başladı. Binalar her iki tarafça da ateşe verildi; Türkler, halkı katlettikten ve evlerini yağmaladıktan sonra geri çekildiler ve gemilerinden karaya çıkan Yunanlılar, Türklerin dokunulmamış kısımlarını da yıktılar. Hayatta kalan sakinlerin geri kalanı Yunan filosuna binerek başka yerlere götürüldü; ve böylece bir günde, koleji ve tüm mülkleriyle birlikte gelişen cumhuriyeti yok oldu ve şimdi geriye, İyonya'daki öncüllerinin kalıntıları kadar ıssız harabelerden başka bir şey kalmadı. Aralarında bazı öğrencilerin de bulunduğu yaklaşık üç yüz talihsiz sakin Smyrna [İzmir]'ya getirildi ve tanesi yirmi kuruşa köle olarak satıldı; bunlardan bazılarını daha sonra bana gösterdiler. [11]..." (Walsh,1836:396-398;Walsh,2011:497-498)

02.10. Francis Vyvyan Jago Arundell, 1780-1846 yılları arasında yaşamış Birleşik Krallık uyruklu antikacı, Anglikan din adamı ve gezgin idi. 1822'de İzmir'deki Levant Şirketi'ne papaz oldu ve burada on dört yıl kaldı. Büyük bir enerjiyle İzmir çevresine keşif turları düzenlemeye başladı. Mart-Eylül 1826 tarihlerini içeren dönem boyunca yedi kilise: Efes, İzmir, Bergama, Akhisar, Salihli, Alaşehir, Denizli ve Isparta gezileri ile 1834 yılında yaptığı Filistin gezilerini değişik kitaplarında yayımladı. Bu yayınlarından cesaret alan Arundell, 1833 yılında hiç bir Avrupalı gezgin tarafından yazılmayan bölgelerden geçen, 2.000 kilometrelik bir tura çıktı ve Antakya'nın kalıntıları üzerinde bir çalışmalar yaptı. Bu gezilerini anlatan iki ciltlik Discoveries in Asia Minor kitabını 1834 yılında yayımlandı. Arundell İzmir'de yaşarken antika, madeni para ve el yazması koleksiyonu yaptı ve Birleşik Krallığa döndüğünde, bu kolekiyondaki paralar British Museum'a satıldı.

Arundell, Discoveries in Asia Minor'un 2 cildi ek bölümlerinde, Anadolu'da yaptığı üç geziyi yazmaktadır. Bunlardan ilki ek bölüm 2'de yer alan Journal- From Smyrna to Pergamus and Aivali by land; and thence by sea to Mitylene and Smyrna adlı bölümüdür (Arundelll,1834:287-386). Bu bölümünün 5/8 Haziran 1834 günleri (8 Haziran günü sabah saat 9:30'a kadar); Ayazmati [Altınova], Ayvalık ve Mosconisi [Alibey Adası]'de geçer (Arundell,1834:315-329). Burada Arundell Ayvalık'ı, rahip Jowett'ın 1818 izlenimlerini yazdığı günlüğü ile kıyaslar. Ancak makaleyi doğru hatırlayamaz (Jowett,1822;Köksal,18 Nisan 2019). [12]
Bir diğer dikkat çekici konu ise, Arundell'in bir din adamı olmasına karşın "Ayvalık insanını aşırı dindar" bulduğu bölümlerdir. Bu konu Ayvalık tarihi araştırmalarında Aynaroz Dağı rahipleri ile Efes Metropolitliği kavgasını seküler bir gözle araştırılması gerekmektedir. Zeki Arıkan'a göre 1909 olaylarının altında bile yatan bu konudur (Arıkan,2011;Arıkan,2022).

Arundell'in eserindeki Ayvalık ve yakın çevresinin XIX. yüzyıl gözlemleri şöyledir:

"... Günlük- Kara yoluyla İzmir'den Bergama ve Ayvalık'a; oradan da deniz yoluyla Midilli ve İzmir'e

AYASMATİ [ALTINOVA] KÖYÜ.
Saat yediye çeyrek kala, Ayasmati çayı [Dikili Çayı] adı verilen, denize doğru akan geniş ama sığ bir nehri geçtik ve kısa süre sonra Ayasmati'ye vardık. Burası sadece yüz Türk ve kırk Rum'un yaşadığı küçük bir yer. M. Choiseul, Ayasmati'nin Attea bölgesinde olduğunu varsayıyor: öyle olabilir ama biz, Ayasmati'de antik bir kentin bulunduğu varsayımını haklı çıkaracak camideki birkaç granit sütun ve mezarlıktaki iki veya üç parça dışında hiçbir şey bulamadık. *

Konakları, mezarlığı, Rum kilisesini görerek köyün içinde dolaştık. Kilise muhtemelen güvenlik nedeniyle handaydı ve dairemizden sadece birkaç kapı ötedeydi. Yaşlı rahibi yaklaşık bir düzine kişiyle birlikte ayini söylerken bulduk. Ziyaretimize oldukça alışılmadık ve uygunsuz bir saatte, gece yarısı, yataklarımızdayken karşılık verdi ve ertesi gün, Whitsunday [13] olduğu için büyük bir şölene katılmamız için bize çok baskı yaptı.

ZEYTİN BÖLGESİ.

6 Haziran pazar - Saat dörtten önce kalktık ama atlarımızın o saatte yola çıkmaya hazır olması yönünde kesin emir vermiş olmamıza rağmen, Milcom [saat] altıyı geçinceye kadar hazır değildi. Saat beşte kilise ayinine katıldık ve kadınlar da dahil olmak üzere, her zamanki gibi ayrı ayrı yaklaşık kırk kişi saydık. İçeri giren herkes bir ya da iki parasını tabağın üzerine koyuyor ve yakıldığında perdenin önündeki sehpaya yapışan tapasını alıyordu. Fena halde fakir görünüyorlardı ama kendi tarzlarında dindarlardı; gerçi rahip ara sıra paravanın içinden azarlarken, ayini de dışarıyı da yönetiyordu. Bay Brewer, sataşma tarzındaki bir tuhaflığa dikkat çekti.

Saat altı buçukta büyüleyici bir zeytinliğe girdik; ağaçların çoğu büyük ve güzel, ancak çoğu gençti. [Görüntü], Romalılar bölümü on birinci ayetteki, "iyi ve yabani zeytin ağacını ve burada çok verimli bir toprak olmasına rağmen, çakmaktaşı kayalarından çıkan yağı" bize hatırlattı. Yedi buçukta her taraf aydınlanınca oradan ayrıldık ve bir bağın içinden geçtikten sonra tekrar zeytinliklere, ama açık bir araziye girdik. Sağdaki tepelerin tamamı zirveden tabana kadar zeytin ağaçlarıyla kaplıydı.

REFAH İÇİNDE AYVALIK.
Ayrıca Cydonia köyünde olduğumuzu hatırlatan birkaç ayva ağacı da gördük. Önümüzde bulunan çok sayıda yel değirmeni, bir kasabanın çok uzak olamayacağının kanıtıydı, ancak Milcom'un dün gece bizi Ayvalık'ın, Ayasmati'den en az üç buçuk saat uzakta olduğuna dair ikna ettiği için ve Ayvalık'ın yakınında da olduğumuzu düşünerek, yavaş yavaş ilerlememize rağmen Ayasmati'den bir buçuk saatten biraz daha fazla bir süre sonra, saat sekizden önce şehre vardık.

Bu ilginç yerin tarihi çok iyi biliniyordur. [1821] ayaklanmanın başlangıcında Ayvalık'ın nüfusu kırk bine yakındı. Kolej [Ayvalık Akademisi] yabancıların hayranlığını içermekteydi; kasabaya, çevreye ve adalara mensup her yaştan üç yüz elli öğrenci sürekli olarak bulunuyordu. Öğrencilerine dilbilgisi, doğa felsefesi, matematik, mantık, retorik ve ahlak felsefesi, eski ve modern Yunanca öğretilirdi. Yönetim, yetenekleri kadar erdemleriyle de tavsiye edilen seçkin profesörler tarafından doldurulmuştu. 13 Haziran 1821'de Ayvalık yıkıldı. Kolej, hastaneler, kiliseler, hepsi savaşın tahribatıyla yerle bir oldu. **

AYVALIK'IN ISSIZLIĞI
Kasabanın içinden geçerken her tarafta ortaya çıkan ıssızlığa tanık olmaktan daha yürek parçalayıcı bir şey olamaz; yüksek bir tepenin alt ve üst kısımlarında büyük yer kaplayan evler artık neredeyse yerle aynı hizaya gelmişti. Sekiz yıl önce var olan sayısız yüksekliğe sahip evlerin yerinde, beş ila on beş feet [1 feet = 30.48 cm.] arası çıplak çatısız duvarlar kapamıştı. Nüfus geri dönüyordu ve şu anda (1830) sakinlerin sekiz ila on bin arasında olduğu hesaplanıyor, elbette yıkık evleri yeniden inşa ediliyor. Büyük bir malikane yıkıntıları arasında, siyahlar içinde yaşlı bir kadının tek başına oturduğunu gördüm; başı derin bir düşünceyle iki elinin içine yaslanmıştı. Muhtemelen daha önceki ve daha mutlu günlerin sahnesi aklına geliyordu!

YENİ HAN.
Bugün Whitsunday olduğundan, etrafı saran sefaletin ortasındaki insanların kıyafetlerinde, düzgün ve temiz bir görünüm vardı. Han yeniydi, geniş ölçülerde inşa edilmiş ve çok güzel bir binaydı. Bulduğumuzdan daha fazla konforlu ve temizlik bekliyorduk; boş olan tek oda, Menemen'den gelen bir kafile doldurulmuştu. Diğer tüm odalar, büyük bir yoksulluk içinde olan, daire fiyatlarının düşük olduğu, ayda beş kuruş (bir şilin altı peni değil) olan ve onları orada yaşamaya davet eden Rum aileler tarafından işgal edilmiş gibiydi.

KOLEJ HARABELERİ.
Han neredeyse bir hastane gibiydi. Her tarafımızda çeşitli rahatsızlıklara yakalanmış pek çok zavallı vardı. Edremit'ten gelen zavallı bir delikanlı çok hasta görünüyordu; nabzını kontrol ettim ve biraz hızlı olmasına rağmen görünüşe göre hastalığı yoktu. Bu açıkça aşırı yorgunluk ve açlığın bir sonucuydu! Handaki herkese yabancıydı ve borcunu ödeyecek parası olmamasına rağmen zavallı bir kadının onu özenle emzirdiğini ve ona çorba verdiğini görmek hoştu!

Kahvaltımızı yaptıktan sonra çok sayıda ziyaretçimiz vardı ve diğerlerinin yanı sıra daha iyi durumda olan zeki bir Yunanlı, eski koleji yıkıntılarından yeniden ayağa kaldırmak olmasa da, en azından eğitim için bir şeyler yapmak için çaba gösterme konusundaki görüşümüzü hemen savunmaya başladı. O artık, bu kasabadaki cicerone'umuzdu. Yolculuğumuzun amacını göz önünde bulundurarak, bir başkasının inşası için yer bulmak üzere kiliselerinin ve mevcut okulunu gösterilmesini istedik. Ünlü üniversitenin artık taş yığınlarından ibaret olan, duvarlarının yüksekliği yalnızca beş ila altı feet olan alanı ziyaret ettik. Burada geniş bir alan ve bol malzeme vardı ancak, görüşümüz klasik bir okulun yeniden kurulmasından ziyade, imkanlarımızla orantılı olarak, daha mütevazı bir karaktere sahip, olduğundan daha hoş bir görünüşe sahip olmasıydı. Bu beklentiyle buradan ayrıldık. Kasaba halkının yeniden refaha kavuşmasıyla profesörlerin sandalyeleri bir kez daha dolacaktı.

ST. GEORGE KİLİSESİ [AGIOS GEORGIOS KİLİSESİ/ÇINARLI CAMİİ].
Daha sonra biri, yeni Türkiye için tasarlanan iki hastanenin, karantina hastanesinin kalıntılarını bize gösterdi. Artık kiliseleri incelemeye başlamıştık.

Görev başındayken bir İngiliz olarak ilk saygılarımızı St. George Kilisesi'ne, Agios Georgios'a [14] sunduk ve arkadaşımın [bu] ulusal azizimizi tamamen reddettiğinden de emin değilim. Belki de bu nedenle St. George'un himaye ettiği ülkeye saygı göstergesi olarak, perdenin arkasına, Yunanlılar tarafından Bomos olarak adlandırılan yere kabul edilmemizi ve her iki kolunda da birer torba asılı olan büyük bir haç gösterilmesini amaçlanmıştı. Bunlardan birinde, hastalara viatica olarak verilmek üzere çok küçük parçalara bölünmüş, küçük bir kutuda saklanan kutsal ekmek bulunuyordu; diğerinde şarap vardı. Masanın üzerinde o gün için kutlanan ve kendi kiliselerimizde olduğu gibi küçük kareler halinde kesilmiş kutsal ekmek vardı.

AYVALIK OKULU MÜDÜRÜ.
Rahip, eşsiz bir lütuf işareti olarak, Kutsal perşembe günü patrik tarafından İstanbul'da yapılan ve tüm kiliselere dağıtılan kutsal yağı koklamamız için bize sundu. Kesinlikle mür, aloe ve cassia kadar keskin kokulu değildi. Saygının bir başka işareti de dudaklarımızı saygıyla zengin bir şekilde ciltlenmiş Evangelion'a koymamıza izin vermekti.

Daha sonra Panagia ton Orphanon adı verilen Yetimlerin Meryem'i kilisesini ziyaret ettik ve arkasında okulumuz için iyi olacak, yaklaşık 50'ye 100 feet bir duvarla çevrili bir alan gördük. Bize başkalarını ve son olarak Aziz Demetrius'u da gösterildi. Burada, Ayvalık'taki tek okul müdürüyle sohbet ettik. Az sayıda öğrenci kilisenin girişinde ve eski yöntemle eğitim görüyordu. Listedeki isim sayısı yetmiş ikiyi buluyordu ve ödedikleri ay bazında bir kuruştan elli paraya, üç peniden dört peniye kadar değişiyordu.

Okul müdürü, önerdiğimiz okula istekli ve yatkın görünüyordu. Ama bu ve diğer kiliselerin rahipleri, dostumuz cicerone'un "Ah, onlar kaloi antropoi, iyi insanlardır ve yemek yemeleri ve uyumaları ile meşhurdur" demesine rağmen, plana yürekten katılmış gibi görünmüyorlardı.

FRANSIZ KONSOLOSU.
Han'a döndüğümüzde rehberimizin arkadaşları olan Ayvalık'ın önde gelen iki adamı bizi ziyaret etti. Bay Brewer onlara; bir okul inşa etme masrafının yarısını karşılamaya ve bir öğretmeninin ücret ödemesini yapmayı, diğer yarısını da kasabanın ödemesi şartıyla hazır olduğumuzu anlattı. Onlar, Yunanlılar gibi, hiçbir şey ödemeye güçlerinin yetmeyeceğini söylüyor gibiydiler. Şehrin ileri gelenlerini bir araya toplayıp istişarede bulunmayı teklif ettiler. Ne yazık ki Geronde'ler, Midilli'ye gitmişlerdi ve bu güne de dönmeyeceklerdi.

Sonra, daha önce her türlü yardımda bulunmak üzere hizmetçisini kibar bir şekilde gönderen Fransız konsolosunun ziyaretinden onur duyduk. İtalya'nın yerlisi olmasına rağmen, gerçek bir Fransız olduğunu kanıtlayacak kadar canlılığa ve hareket kabiliyetine sahipti.

Felaket anında buradaydı ve Türkler çıkarken bayrağını konsolosluk binasının üzerinde sallayarak Musconisi'ye çekildi. Geri döndüğünde, evinin, koruyucu bayrağa bakılmaksızın yakıldığını, daha önce yirmi bin kuruşun yağmalandığını, kendi özel mülkünün yanı sıra kasaba halkına ait devasa mülklerin de yağmalandığını gördü. Fransız ve Avusturya konsolosu olarak güçlü sandığı ve arşivleri de yok edildi. Daha sonra Rodos'a gitti ve görevine ancak son üç hafta önce geri döndü.

Havaların ısınması üzerine Truva gezimizi yarıda bırakıp Milcom'u ve atları İzmir'e yollayarak Midilli'ye geçip deniz yoluyla İzmir'e dönmeye karar verdik. Güneşin ardından biraz dinlenip serinledikten sonra akşam tepenin zirvesine doğru yürüdük. Muhteşem bir panorama olan manzara, Edremit Körfezi'ni de içeriyordu; ve eğer bu kadar geç olmasaydı, belki o kasabayı ve Assos'un kalıntılarını, hatta bir nebze de olsa Truva'yı görebilirdik. Ancak saat geç olduğundan geri dönmek zorunda kaldık ve Türkiye için uzun zamandır güzel bir şehir olmayan bu kadar uzun bir yolu kat etmek çok etkileyiciydi; şimdi köpek havlamaları ve cucuvaia'nın kederli notası dışında hiçbir sesin rahatsız etmediği bir duvar yığını.

KİLİSE BİNASI SAYISI.

Bir zamanlar bir Fransız'ın dediği yer olan aşağıya vardığımızda, birçok iyi giyimli kadının Agios Georgios kilisesine doğru aceleyle geldiğini gördük, oraya vardık, bağlılık kiliseye değildi, yalnızca binaya selam vermekten ibaretti. [Bu halk] bir okul kurmak için tek bir para bile bağışlanmazken, tüm kiliselerin yeniden inşası için bu kadar para harcama telaşına kapıldıklarını görmek, bizi çok üzdü ve bizi ziyaret eden Rumlara da [bu düşüncemizi] dile getirdik. [Bu halk] şimdiden sekiz ya da on bini aşmayan bir nüfus için dört kilise restore ediliyor, oysa İzmir'de otuz binden fazlasına üç kilise yetiyor!

Kiliselerin yeniden inşası için aidat toplayan bir rahibin başkanlığındaki bir heyet bizi ziyaret etti. Üzerimize altın ve gümüş dolu bir tabak verip yardımımızı istediler. Bay Brewer, en ufak bir tasarruf bile yapılmamışken, son derece fakir olan az sayıdaki nüfusu bu kadar çok kilisenin yeniden inşasına ve süslenmesine katkıda bulunmanın, utanç verici dememek gerekirse de, buna yakın bir düşünceye sahip olduğunu çok doğru ve kesin bir şekilde ifade etti. Karşılığında bir okul inşa ederek bu yoksul insanlara fayda sağladığını gösterdik. Ve tabii ki bir şey vermeyi reddettik.

7 Haziran pazartesi - Bugün Han'dan kendi isteğimizle ayrılırdık, çünkü handa çok fazla hastalık vardı ve içtiğimiz su da sağlıksız kalitedeydi; ama rüzgar Midilli'ye üstü açık bir tekneyle geçilemeyecek kadar kuvvetli esiyordu.

FRANSIZ KONSOLOSLUĞUNDA ÖĞLEN YEMEĞİ.
Fransız konsolos, kendisiyle yemek yememiz için bize o kadar çok baskı yaptı ki, reddedemedik; yemek saati bir buçuktu. Öncekine göre daha mütevazı olan konsolosluk malikanesi üç odadan oluşuyordu, yani: girişin solunda bir mutfak, sağında ise henüz sıvanmamış iki oda bulunuyordu. İstanbul'dan yeni gelen Rus konsolosuyla tanıştık. Ayvalık felaketi sırasında o da burada ikamet ediyordu ve evinin yağmalanması ve yakılmasıyla diğerlerinin kaderini paylaştı. Artık dönüşteydi ve her iki yerde de konsül olarak ve Midilli'yi ikametgah yeri olarak tercih edişinin fermanını ağaya okutmak için bugün buraya gelmiş. Ev küçük olmasına rağmen muhteşem bir şekilde ağırlandık ve yemekten sonra konsolosun bizi Midilli'ye götürmesi için tavsiye ettiği tekneyi görmeye gittik.

KADIN OKULU AÇIN.
Erkekler için büyük bir devlet okulu inşa etme planımızın uygulamaya konması açıkça zaman alacağından, Bay Brewer kız çocukları için neler yapılabileceğini denememizi önerdi; Yunan arkadaşımız ve cicerone bizi yeni sisteme göre okul açabilecek durumda olması için tavsiye ettiği iki genç Rum kızının evine götürdü; masrafını Bay Brewer'la paylaşmayı kabul ettim.

Her ikisi de çok genç ve zekiydiler; biri sadece on dört yaşındaydı; ilk önce Bay Brewer'ın, ardından da arkadaşım rahip Henry Leves çabalarıyla Suriye'de kurulan yeni okullarda birkaç ay eğitim görmüşlerdi. Oldukça iyi yazıyordu ama eski sistemi öğreten diğeri kadar iyi okuyamıyordu. Onlara ayda otuz para vermeyi ve okul için yer bulmaları için yirmi para daha vermeyi teklif ettik. Tüm akşamımız, İngiltere ve Amerika'ya gönderilecek ve Ayvalık ile Yedi Kilise'deki okulların yeniden kurulması amacı için yardım mektubu hazırlamakla geçti; bu bölüm belki bu derginin sonunda verilecektir [bu mektup taslağı baskıda bulunmamaktadır].

MİDİLLİ'YE GİDİŞ.
8 Haziran salı - Bu gece, her türlü süpürme, yıkama ve silkeleme önlemine rağmen, her zamankinden daha huzursuzduk; pireler "endüstriyel" olmaktan öte bir şeydi ve bizi yok etmeye kararlı görünüyorlardı. Onların, düzeni ve iyi ilkeleri yeniden kurma kaygımızı kıskanan Ayvalık'daki ıssız Türklerin huzursuz ruhları olduğunu hayal edebiliyordum. Kaptan bizi erken çağırdı, Yunanlılar gibi bizi Midilli'ye götürmek için yirmi kuruş ya da İzmir'e gidersek yüz kuruş gibi çok kesin şartlar teklif etti. Rüzgârın şiddetinden ve kiremitler, pamuk torbaları vb. ile dolu geminin küçüklüğünden dolayı biraz tereddüt etsek de yola çıktık.

---
* Antik kentin, kıyıya daha yakın olduğundan [dolayı] Attea değil Attalia olduğunu düşünüyorum.
** Ayvalık veya Haivali'nin, antik Heraklia bölgesinde inşa edildiği sanılıyor; bugünkü adı Türkçe'de Yunanca'da Kydonia, ayva kasabası anlamına geliyor. Yer ve özellikle kolej hakkında çok ilginç bir açıklama Rahip W. Jowett tarafından Akdeniz'deki Hıristiyan Araştırmaları adlı eserinde verilmektedir, s.58. 1818'de, elbette Yunan devriminden önce ve kalabalık nüfusun gelişip mutlu olduğu bir dönemde oradaydı. Nüfusun daha sonra 25.000 olduğu tahmin ediliyordu. O zamanlar bir kolej, bir kütüphane ve matbaa vardı.

Kolej 1803 yılında inşa edildi. Bay Jowett Ayyvalık'dayken, Gregorius Kilise Tarihi üzerine, Theophilus ise matematik üzerine dersler verdi. Bay Jowett, Eutychus'un üst odadaki bir pencereden düşerek ölümünü anlatıyor. ...” (Arundell,1834:315-329;Köksal,28 Ağustos 2023)

02.11. William Jowett 1787-1892 yılları arasında yaşamış gazeteci, yazar, Anglikan [15] rahip, misyoner ve gezgin idi. 1813 yılında The Church Mission Society (CMS)'ne katıldı ve misyonun yurtdışı görevine giden ilk Anglikan oldu. 1815-1820 yılları arasında Akdeniz bölgesinde çalıştı. Jowett 1816 yılında Malta'da yayımlanan The Christian Observer adında bir gazete kurdu, aynı yıllarda The Baptist Magazine'de misyon adına muhabirlik yaptı. Akdeniz'deki ilk beş yılı daha çok Malta'da geçse de, bir süre Korfu adasında ve iki defa da Mısır'da bulundu. 1818 yılında Ayvalık'a geldi ve dört gün burada kaldı.

Jowett, 1818'de İzmir üzerinden Ayvalık'a geldi ve burada 4 gün geçirdi. Bu dört gün hakkında tuttuğu notlar, özellikle Ayvalık Akademisi'nin 1821 öncesi dönemine dair verdiği bilgiler oldukça önemlidir (Köksal,18 Nisan 2019). Jowett, 20 Mayıs 1818 - 23 Mayıs 1818 tarihleri arasında, Ayvalık'ta geçirdiği 4 gün boyunca kurduğu ilişkileri ve gezdiği mekanları şöyle yazmıştır:

"... 19 Mayıs 1818, salı
İki Rum gemicinin de bulunduğu bir kayığın içinde, gece yarısı İzmir'den ayrıldık, bu sabah, İzmir Körfezi'nde bir hayli yol almıştık.

Son derece boğucu bir günün ardından, gün batımına doğru, kayıkçılar sahile yanaştılar. Sarı katır tırnakları ve mersin bitkisi ile çevrelenmiş bir alandaki su kaynağına kadar adamlardan birine eşlik ettim. Yolumuz üzerinde bir tarla bulunuyordu ve içinde yürürken bir miktar buğday başağı koparttım. Sebze ve meyve toplamayı unutmuş olsam da bununla ne hoş ekmek yapılır.

Kayığımıza döndüğümüzde İncil'den bir bölüm okumayı önerdim. Adamlar memnun oldular. John İncili 1-14 arasını okudum ve açıkladım.

[İncil'deki bölümü okuyor ve açıklıyor.]

Güneş artık gruba dönüyordu ve mükemmel bir dolunay sağ tarafımızdaki tepeler üzerinden yükseliyordu –rüzgar neredeyse sakindi- bitkilerin kokuları havaya yayılıyordu, kürek sesleri dışında kulağa tek bir ses geliyordu ve [deniz] fosfor, kıvılcım gibi parıldıyordu. Kanımca; deniz üzerinde böyle büyüleyici bir akşamı, hayatım boyunca geçirmedim. Sahnenin mükemmel çekiciliği ve güzelliği, sakinleşmek için çok uygun; Kutsal Geçit'i henüz okumuştuk; ve bir mütevazı çaba ile yaradılış mucizesini, Yunanca vaaz edişim – zihnimi sakinleştirmiş ve kutsal duygularımı yükseltmişti.

Saat dokuza doğru, küçük bir mağara önünde demirledik ve on ikiye kadar uyudum.

20 Mayıs 1818, çarşamba
Gece yarısından sonra uyandık. Rehberimiz kuzeye doğru baktı ve Çandarlı Körfezi [Gulf of Sanderti]'ni geçmenin şu an için güvenli olmadığını söyledi: gökyüzü kızgın ve rüzgar sert esiyor. Bir süre sonra saat birde tekrar yola çıktık. Saat dokuz olmuştu, ben de Act. Viii 36-40 arasını okuyup açıkladım.

[İncil'deki bölümü okuyor ve açıklıyor.]

Saat onda, Midilli'nin kuzey doğusuna vardık. Saat birde, kentin yaklaşık iki mil güneyinde indik ve ben biraz şarap ve yeşillik aldım. Ayvalık, akşam olduğunda, dingin bir sakinlik içinde karşımızda duruyordu. Matt. viii. 1 — 13 arasını okudum, fakat adamlar çok yorgun olduklarından önemsemediler. Saat onda demirledik ve beşe kadar uyuduk. Saat yediye doğru Ayvalık'a varmıştık.

Ayvalık Limanı çok sığdır. Gemiler sekiz milden daha fazla yaklaşamazlar ve ancak bu mesafeden tekneler vasıtasıyla yükleme ve boşaltma yapmak zorundadırlar. Girişi çok dardır, aynı anda sadece bir gemi geçebilir: burası kent merkezine yaklaşık üç mil [yaklaşık 4,83 km.] uzaklıktadır.

21 Mayıs 1818, perşembe
Önce Konsolos yardımcısına gittim. Bir saat kadar dinlendikten sonra, Okula kadar bana eşlik etti. Okul müdürü Gregorius'un odasına girdik. Ben, İzmir Piskoposunun verdiği mektubu sundum ki o; çok uzun birisiydi. Bitirdiğinde elini hafifçe göğsüne getirerek “Hoşgeldiniz! Sizi gördüğüme memnun oldum” dedi. Tütün, şekerleme ve kahve ikramında bulundu, ben de isteklerimin yerine getirilmesi için zamanımın müsait olduğunu söyledim. Birlikte müdür yardımcısı Theophilus'un odasına gittik, burada da aynı nezaketle kahve ve şekerleme ikram edildi. Daha sonra bana, tüm Yunan klasiklerinin de içinde olduğu 700-800 cilt kitabın bulunduğu kütüphane'yi gösterdiler. Burada, birçok astronomi ve diğer doğa bilimleri aletleri de bulunmaktaydı. Yardımcı öğretmen de bize katıldı: adı Eustratius idi.

Yaklaşık 140 feet [47,62 mt.] uzunluğunda ve 90 feet [27,43 mt.] genişliğinde büyükçe dikdörtgen bir yapı olan Kolej'in çevresini dolaştım. Binanın üç tarafı, uzak yerlerden gelen öğrencilerin kalabildiği küçük odalar ile çevrelenmişti. Şu anda, yüz kadar kasabadan ve sanırım yüz kadar da başka bölgelerden gelen öğrenci bulunmakta. 72 tane de oda bulunmakta. Burada kalan öğrenciler barınmak ve derslere katılmak için ödeme yapmaz, kitap, gıda ve kıyafet için para öderler. Bina iki katlı: üst katta konferansların verildiği geniş bir dairesel oda ve yardımcı öğretmen ile asistanlar için de büyük bir dikdörtgen oda bulunmakta. Binanın ortasında, bakımlı bir bahçe ile iki veya üç yetişkin badem ağacı olan bir dikdörtgen avlu bulunmakta. Kolejin bir duvarını ise deniz yalıyor.

22 Mayıs 1818, cuma
Bu sabah derse katılmak üzere Koleje geldim. Gregorius'un çevresinde yaklaşık elli kadar öğrenci oturuyordu ve o bilimsel açıdan Yunan grameri dersini veriyordu. Ders anlatımı sonrasında, sınıfındaki yabancı öğrencilere kısa övgüler söylediğini duymak beni çok şaşırttı. Onun öğrencilerine, övgünün ve teşvikin her ikisinin de ne kadar gerektiğini göstermesi, eski zamanlarda olduğu gibi böyle uzak yerlerden gelen öğrenciler tarafından da görülmesi, aralarındaki bir durumdu -şimdi, mutsuz, çürüme içine çoktan düşmüş, başlangıcı canlandırmak için olsa gerek. Ben mahcubiyet duymaksızın düşüncelere dalmış iken, Gregorius, herhangi bir cevap beklemeksizin nazik konuşmasını sonuca bağladığında, gösterilebilecek saygının en iyi ifadesi olarak [, öğrencilerince] sessizce dinleniyordu– o bunun üzerine sessizce ayrıldı.

Bir sonraki ders Theophilus'un idi. Yaklaşık otuz kişilik mevcut vardı ve onun Newton'un onbirinci bölümünü anlatması benim için sürpriz oldu. Dersini dinleyenlerin tümü onu anlayamadı. O büyük bir kara tahta üzerinde, çok bilinen astronomik gezegenleri tebeşirle işaretleyerek seçti. Bunu yaparken, araya yerleştirdiği sorularını soran uygulamasını sevdim.

Bundan sonraki ders için [dersi verecek] öğretmen ile uzun süre oturduk, planlarını yaptı ve onlara benden bahsetti. Yunanistan'da eğitim vermek söylentisi şudur: Yaklaşık yüz yıl kadar önce, Meletius'den itibaren (Yunan Coğrafyası'nın yazarı değildir) Yannina'da öğretilirdi. Elli yıl kadar önce, ünlü öğretmen Methodius idi ve daha çok Yannina'da – aslında Yunanistan'ın tümünde olmasa da diğer yerlerde de, yeniden diriliş dönemi hakkında genel hatları ile konuşuluyordu.

Daha sonraki zamanlarda, öğrenim Yannina'da çok fazla gelişmedi. Aslında hala okullar vardır. Bunlardan birisi de Psalida'daki yerdir ve eski itibarı sağlamaya çalışmaktadır. Bir Yunan beyefendisi bana, onun öğrencilerinin Psalida'yı nasıl değiştirdiklerini anlattı. İki ya da üç genç çocuğa dikkat çekti: “bugün” dedi, “para var – yarın buna sahip olunup olunmayacağını bilmiyorum: ama onlar Homer okuyorlar. Her an çekişme ve bir anlaşmazlık olabilir.” Methodius'dan hemen sonra, Athos Modern Yunanca yazarları arasındaki en ünlüleriydi.

Yaklaşık 1770'de, Patmos'lu Daniel sistematik dilbilgisi öğretilen tanınmış ünlü okulunu kurdu. Gregorius onun bir öğrencisi idi. Okul bunun üzerine eski ününe kavuştu; ama birkaç iyi eğitimcisini dışarı gönderdi.

Bunun üzerine, Yunanistan'ın farklı bölgeleri arasında edebi küçük yazışmalar yapıldı. Gregorius, Patmos'a geldiğinde, Ayvalık'tan geldiğini söyleyince ona, geldiği yerin nereye bağlı olduğu sordular: bu yerin varlığından habersizlerdi. O, Moschonesus'a yakın bir yer olduğunu söyledi. Strabon'a baş vurdular ve onun Coğrafya'sından –bugün de aynı adı taşıyan- belirtilen bu adayı buldular ve böylece Ayvalık ile ilk defa tanışmış oldular. Bu Kolej, okul müdürleri bir süredir burada oldukları halde daha inşa edilmemişti. Urla'lı Eugenius, Meryem Ana Kilisesi [bugünkü Hayrettin Paşa Camii] yakınında bir okulda idi, bir süre sonra Benjamin ve Gregorius da bu okula katıldılar, 1803 yılında Kolej inşa edildi.

En yeni öğretmen Theophilus'tur: o iki yıl Paris'de ve üç yıl da Pisa'da eğitim aldı. Üç yıl süren Matematik ve Felsefe Kuramı derslerinin olması, Theophilus'un projesidir. Onun bu ilk üç yıllık dersleri henüz tamamlıyor. Rumlardaki eğitimin bilimsel bölümü açıkça daha emekleme döneminde.

İngiliz eğitim sisteminin bir özelliğine sahipler. Şaşkınlığımı dile getirmeliyim, burada 200* öğrenciye karşılık çok az öğretmen var, daha büyük öğrenciler küçükleri eğitiyor ve bunlardan bazıları çok uzak bölgelerden geliyorlar, böylece onların öğetim giderlerini üstlenenlere yönelik daha tutumlu olunuyor. Onların küçük odalarının içine baktığımda bunun böyle olduğunu gördüm.

Donanımını Yunanistan'da oluşturmuş kaç okul olduğunu sordum. Çeşitli kasaba ve adalarda bulunan yaklaşık oniki okul saydılar. Bunlar küçük, ama umut verici bir işarettir. Bir tanesi Karadeniz sahillerinin güneyindedir. Kolej'de tatil 15 Haziran-31 Ağustos arasındadır. Bir ay sonra gelseydim, çok az ya da hiçbir şey göremeyecektim. Akşamları disiplin, Kolej kapısını kilitleyerek korunuyor.

* Sadece dört öğretmen var; ve müzik öğretmeni Kilise ilahileri öğretiyor.

23 Mayıs 1818, cumartesi
Bu sabah Gregorius'un, Kilise Tarihini anlattığı derse katıldım. Büyük bir zevkle izledim, bu derece faydalı konferansa gösterilen ilgi ve ondan yararlanılmasından büyük bir zevk duydum ve çok etkilenerek duygularımı tutamadım. İlk yüzyılın sonuna kadar anlattı. Vahiy Kitabı'na sözü getirdi, Patmos'da gördüğü mağaradan bahsetti, gelenekleri anlatırken St. John'un Apocalyptic Vision'unu izleyebildim.

[İncil'deki bölümü okuyor ve açıklıyor.]

Bu sunumu ile yaptığı hizmetlerden yola çıkarak, Gregorius'un ne kadar kararlı olduğunu anlıyorum.

Bundan sonra, Theophilus'un matematik dersine katıldım. Otuz kadar dinleyeni vardı: bunlardan onbeşi dikkatli ve zeki görünüyordu onlardan biri de yaşlı bir adamdı.

Sonuç olarak, öğretmen ile alışılmış türden uzun bir sohbet ettik. Athos Dağı “Aγιον Ορος” ve rahip topluluğu üzerine konuştuk. Onların burada okulu yok. Sadece dün Kolej'de okumak için, on üç gün süren uzun bir yolculuktan sonra, iki genç adam gelmişti. Onları görmeyi merak ediyordum. Bunlar, kilise disiplininin ciddiyetiyle eğitim almışlar, ona uygun davranış ve tavır sergilediler. Mütevazı bir tavırla, mütevazı bir mesafede bir yere oturdular. Athos Dağı'ndaki yaşamlarına dair sorduğum sorulara cevaplar verdiler. Altı bin kadar ödeme yaptıkları halde, “dinlerinden” dolayı bunun yarısı kadar da Türklere haraç vermiş olabilirler.

Athos Dağı'nda beş makam vardır. Bunlardan en katı olanı inzivaya çekilmiş olan “Hermit [münzevi] -ερημιται-”lerdir. İkinci ağırlıklı grup ασκηται diye adlandırılan “Ascetic [sofu]”lardır: onlar Hermitler kadar aşağılanmazlar. Üçüncü grup κοινοβιοι [komün] olarak adlandırılır, onların her şeyleri ortaktır. Dördüncü grubun adı ιδιορνθμοι [garip/tuhaf]'dir, kendi zihin dünyalarında ve sözcüklerinde yaşarlar. Beşinciler κελλειωται olarak adlandırılır, onların kendilerine ait κελλειον “hücre” adı verilen konforlu bir odaları vardır.

Athos Dağı'nda yirmi dört manastır vardır; bunlardan üçü yıkıntı durumundadır ve dördü de değişmemiş, görkemini korur haldedir. Bu dördü; Λαυρα (Lavra), Ιβηρον (Iberya), Βατοπαιδι (Vatopedi) ve του Παντοκρατορος (Pantokratoros) dur. Bir süre Athos Dağı'nda yaşayan ve bir ιδιορυθμος [garip/tuhaf] olan Gregorius, Konstantinople* Patriğince sürüldü, yazlığı Laura'da ve kışlığı ise Iberon'dadır. Athos Dağı ile çok az ticaret yapılır: ne yazık ki, Türk Ağa İstanbul'a onları bildirdi ve hemen vergi toplamaya bir ajan gönderildi. Ayvalık'ın eteklerinde, bir Moriotes Cemaati vardır; ki onlar, Rusya'nın Mora'da neden olduğu olaylar nedeniyle uğradıkları talihsizlikler nedeniyle yaklaşık kırk yıldan beri burada yaşamaktadırlar. Onlar diğerlerinden ayrı yaşamayı tercih ederler ve elbiseleriyle farklılıklarını korurlar.

* Ki o, 1821 Paskalyasından sonra İstanbul'a gitti.

Bunlar dışında deniz tarafında, iki hastaneleri vardır; bunlardan biri genel amaçlıdır: kurulalı ancak, üç hafta olmuştur ve düzgün bir dispanseri de vardır. Cüzzamlılar için olan diğer hastane üzerinde biraz durmalıyız: bir cüzzamlı tarafından kurulmuştur. Etkileri çok rahatsız edici olan cüzzam hastalığı nadir görülmeyen bir durumdur: bacakları ve parmakları sürekli zayıflayan ve sıkı sıkıya [bezle] sarılmış yoksul erkekler ve kadınlar gördüm. Naaman'ın durumunu anımsadım ve ondan daha çok, Rabbin Ruhu onları iyileştirmek için mevcut iken o, böyle aciz halk yığınlarınca çevriliydi. Her bir hastanede çok küçük bir Şapel vardır ve bir rahip bulunmaktadır.

Bir meyve bahçesinin içinden geçerken, bir tek ayva ağacı buldum. Daha önce bu söylendi, kasaba inşa edilmeden önce (bu yaklaşık 200 yıl önce) burada yabani olarak yetişen bol miktarda vardı ve –Ayvalık ve Kidonya anlamındaki adı bu verdi: Türkçe ve Yunanca aynı manadaki, Ayva Kasabası.

Ayvalık, Türk vali'den satın aldıkları özgürlükle yaşıyor. Buna duyulan ihtiyaç bu nedenle ortaya çıktı: Yunanlılar kendi aralarındaki anlaşmazlıkları çözümlemek için çaba harcadılar ancak isteyen davacı Türk kadı'ya da her zaman başvurabilirdi. Şayet bir Türk valisi olsaydı, onların seyahat etmelerine engel olacaktı: onlar bu nedenle vali'ye formalite icabı bir ödeme yaptılar. Burada on civarında Türk bulunuyor –sembolik bir muhafız alayı. Cami yoktur. Nüfusu 25.000 olabilir.

Rumların toplumsal yapısı şu nitelikleri taşımaktadır: şehir üç bölgeye ayrılmıştır, üç ephor ve üç senatör vardır, bu altıya başka altı kişi daha eklenir ve onikiler denilen yapı ortaya çıkar ve kendi aralarında yaptıkları özgür seçim sonucu en çok oy alan bunlardan üçü yönetici olur. Bu hesabı uzun süre sordum ama sonunda anladım. Tek bir bireyin davranışları buradaki güç dengesini bozabilir: yaklaşık otuz yıl önce olduğu gibi, aralarında neredeyse bir monarşi vardı, ve o zaman, bir arkadaşım (ona inanamıyorum), daha az entrika ve kavga olduğu halde daha iyi şeylerin yitip gittiğini anlattı. Burada hiçbir Yahudi yoktur. Kısa sürede bir matbaa kurulması düşünülüyor. Bu amaç için Paris'e, geçen Eylül ayında bir kişi gönderilmiş.

Kolej, kütüphane, matbaa ve bu tür şeylerin maliyetleri, Ayvalık halkı tarafından cömertçe desteklenmektedir. Rum halkının milli ruhu büyük bir övgüyü hak ediyor.*

[İncil'deki bölümü okuyor ve açıklıyor.]

Kaldığım evin giriş kapısı, tamamen bir depo olarak kullanılan birinci katta bulunmakta: zengin memleketin ürünü için büyük zeytinyağı fıçıları bulunmakta: yeni gelen birisinin ilk bakışıyla, merdivenin ilk basamağındaki kapıdan itibaren, yağ damlaları ile kirlenmemiş temiz bir zemin bulması mümkün değil. Yukarıdaki birinci kata ulaştık, mütevazı biçimde dizilmiş yüksek olmayan odalardan ibaret: burası onların günlük hayatları için, ailesi tarafından kullanılmaktadır.

* Kolayca anlaşılabileceği gibi, bu keder ve korku ifadelerini yazar, Ayvalık'ta yayınlanan gazetelerdeki ifadelerden okudu.

Tüm bunların giderleri çok olduğundan, [yaşam alanı] buranın üstündeki kattadır: nazik ev sahibim beni konuğuna saygısını göstermek için güzel perdeler, küçük halılar, divan ve yastıklarla döşediği odada ağırladı: evlerinin üstünde olduğu ve aynı biçimde özenle döşenen bu mekanlarda, fakir Rumlar keyfince yaşıyorlar. Kolej öğretmenleri burada saygılarını sunmak için beni bekliyorlardı, nezaketlerini sundular ve pencere kenarına oturdular. Oda aşağıdan daha büyük ve daha yüksek: iki cumbada da pencereler var ve çıkma olduğundan, binanın alt katından daha geniş.

Böyle bir üst kat odasında – kuytu, geniş ve ferah – St. Paul, onun ayrılık söylevini vaaz etmeye davet ediyor. Divan ya da yükseltilmiş kanepe, kilim ya da yastıklar, iç mekanı çevreleyen pencereli cumbalar: ve belirttiğim sayıdaki topluluk, bazen divana oturmuş arkadaşların arkasına büyük minderler koyarak, misafirlerin divan üzerine ayaklarını uzatarak oturmalarını sağlıyor.

[İncil'deki bölümü okuyor ve açıklıyor.]

Ayvalık'tan ayrılmadan önce, Kolej hocaları ile akşam yemeği yedim; burada bana, Moskova'da basılan Yunanca İncil'i (Septuaginta) göndermek istediğim en başarılı öğrencilerinden yetmiş tanesinin adının yazılı olduğu listeyi verdiler.

Yemek sırasındaki sohbetimiz ilginçti ve umarım gerçekten yararlı olmuştur. Benim için Gregorius'dan, İncil Topluluğunun hedeflerinden ikincisinin duymak sevindirici olmuştu. “Biliyoruz” dedi, “kehanet zamanından önce haber vermektir. Kurt kuzuyla yaşam sürdürmek ve leopar da çocuk ile yatmak zorunda olduğundan, millet milletin yükselmesine karşı durmayacak ve bir daha savaş yapmayacaklar: Büyük Biritanya'da, Rusya'da ve Doğu Hint Adaları'nda başarıya ulaşmak için adalet vaat ediliyorlar. Biz, doğası gereği İncil'in evrensel yapısını biliyoruz. Bugünkü hocalarımızın yumuşak çabaları Türkçe Yeni Ahit için umut olabilir!” [İncil'inin ikinci bölümü, orijinali Yunancadır ve İsa ve onun ilk takipçilerinin hayatı ile öğretilerini içerir. Gregorius burada “Türkçe bir İncil'den” değil, bu coğrafyada yeniden hıristiyanlığın doğuşunu umut ediyor. ..." (Jowett,1822:58-68)

02.12. Josiah Coder 1789-1855 yılları arasında yaşamış Birleşik Krallık uyruklu editör ve yayıncı idi. Hiç seyahat etmemiş olmasına karşın 30 ciltlik The Modern Traveller adlı seriyi yayımladı. Serinin ele aldığı ülkeler/bölgeler şöyleydi:

c.1 . Filistin.

c.2-3 . Suriye ve Asya.

c.4 . Arabistan.

c.5-6 . Mısır, Nabibya ve Habeşistan.

c.7-10 Hindistan.

c.11 . Burma, Siam.

c.12-13. İran ve Çin.

c.14 . Türkiye.

c.15-16 . Yunanistan.

c.17 . Rusya.

c.18-19 . İspanya ve Portekiz.

c.20-22 . Afrika.

c.23-24 . Kuzey Amerika.

c.25-26 . Meksika ve Guatemala.

c.27 . Kolombiya.

c.28 . Peru ve Şili.

c.29-30 . Brezilya ve Buenos Aires.

c.31-33 . İtalya.

The Modern Traveller. A Popular Description Various Countries of the Globe. Syria and Asia Minor vol.II"nin "HAIVALI" başlığı altında ele alınan Ayvalık, 1821 isyanı sonrası yaşanan çatışmalar nedeniyle yıkılmış ve boşaltılmış bir durumdadır. Bu nedenle, o tarihlerde yazılan en azından bölümün hazırlanması için yararlanılan kaynakların "şaşkın ve korkmuş" dilleri, esere tamamıyla yansımıştır. Özellikle, William Jowett'tan yapılan uzun alıntı sonrasındaki sayfalarda (190. sayfadan itibaren) isyan ve II. Mahmut tarafından görevlendirilen askeri birlikler arasında yaşanan çatışmalar, ayrıntılı olarak esere "nakledilmiştir". Burada yazılanlardan 13 Haziran günü başlayan isyanı bastırmak için 600 kişilik bir askeri birliğin Ayvalık'a gönderildiği ancak bu birliğin başarılı olamadığı, bunun üzerine sabaha karşı 3.000 kişilik bir birliğin daha bölgeye sevk edildiği ve ancak ondan sonra büyük mahallelerin kontrol altına alınabildiğini öğrenmekteyiz. 15 Haziran itibariyle de karşıdan gelen isyancı güçler ile göğüs göğüse çatışmalar yaşandığını da anlamaktayız.

İlgili bölümleri şöyledir:

"... AYVALIK
Ayvalık, geçtiğimiz yıllarda Türkler tarafından yıkıma uğratılmasından önce, iki temel Yunan kolejinden birisinin bulunduğu [bir] yerdi. Bu kasaba, İzmir'in 28 saat ya da yaklaşık 84 mil kuzeyindedir. Sahile kurulmuş bir limanı olsa da çok sığdır [ve] o nedenle gemiler, sekiz mil mesafeden daha fazla yaklaşamaz, yükleme-boşaltma tekneler vasıtasıyla yapılmak zorundadır. Bunun dışında girişi, aynı anda sadece bir tekne geçebilecek kadar dardır. Sokakları dar ve kirli olarak tarif edilir ve evler de vasattır. Piskopos, konsolos ve profesör, tümü Rum 20.000 kişilik bir nüfus olduğunda birleşmektedir. Bay Parsons'un 1820'deki ziyareti sırasında şehir kapatılmıştı fakat savaş patlak verdiğinde bu bölgelerin başkanı olan bay Raffenel, 7.000-8.000'i geliş gidiş yapanlar ile yabancılar olmak üzere, bu bölgede ikamet eden 32.000 kişilik nüfustan bahseder. Yazarın verdiği bu rakam, hızla hazırlanmış ve kasabanın hüzünlü kaderinden kaynaklı duygusal gözlemlerinin sonucudur.

“Yaklaşık kırk yıl önce” diyor, Aiolis (Æolis) kıyısından bakıldığında küçük körfezin alt tarafında, sürekli birbirleriyle itilaflı ya da çatışma durumunda olan Türkler ve Rumların karışık olarak yaşadığı fakir bir köy görülürdü. Her ikisi de ayva anlamına gelen Ayvalı ve Kidonies sözcükleri kendi dillerindeki karşılıklarıdır ve Türkler Ayvalı, Rumlar ise Kidonies derler. Adının eskiden küçük bir köy iken tüm sahayı kapsayan ayva ağaçlarından türetilmiş olması gerekir.* Sanki bir gül gibi, bu köyden, çok görkemli ve Asya'daki en önemli şehirlerden biri olma noktasına ulaşan bir şehir meydana geldi ve sanki bir sihirle bir kaç yıl içinde yok oldu. Burası, Bergama'nın batısından 10, İzmir'in Kuzey-Batısından 28 saat uzaktadır.

---
* Bay Jowett, 1818'de, bir meyve bahçesinde küçük bir ayva ağacı bulur ama eskiden yabani olarak çok bol sayıda yetiştiğini söyler.

Ayvalık, neredeyse kökeni bilinmeyen bir yerdir, sözde eğitimsiz, girişken ve kararlı yapısı olan aynı zamanda seçkin nitelikleri ve büyük yetenekleri olan, olağanüstü bir adamın himayesinde oluşmuştur. Bu şahsın adı John Economos'tu. Yörenin en eski Rum ailelerinden birinin soyundan geliyordu. Bir rahip ve ortalama büyüklükte toprak sahibi olduğundan başkan olma özelliklerini bünyesinde toplamış birisiydi. Daha gençlik yıllarındayken, memleketindeki insanları kendi yönetimi altında toplayacak büyük bir planı tasarlamıştı, ona karşı sızlanmalar bile adını ölümsüzleştirmişti. Yirmi-yirmi beş yaşlarında iken doğduğu kasabadan ayrılmış, Türkiye'de seyahat ederken bir başka amacı da toplumdaki davranış ve gelenekleri tanımak ve kafasındaki planın gerçekleşmesi için çok gerekli olacak, başta Türkçe olmak üzere doğu dillerini de mükemmel biçimde öğrenmişti. Yolculuğundan birkaç yıl geçtikten sonra, yönetim alanını oluşturabilmek amacıyla dilekte bulunmak için İstanbul'a geldi. Kidonies'de Türkler ve Rumlar neredeyse eşit oranda bulunmaktaydılar fakat ikincisi üzerinde baskılar vardı. Economos Sultan'ın vezirlerine önce kendisini tanıttı ve Ayvalık'taki yöneticilerin yaptıklarını şikayet etme cesaretini gösterdi. Önce horlandı ama cesaretini kaybetmedi ve azminin kuvvetiyle, entrikalar ve hediyeler vererek, kurmayları elde ederek, yalnız köyünün idaresini değil aynı zamanda, halen ya da gelecekte Türklerin ikametlerini güçlü biçimde yasaklayan fermanı çıkarttı. Bu olağanüstü ayrıcalıkların elde edilmesinde, ünlü Saras-Petraki'nin, İstanbul'da çok güçlü etki yaratan Economos'u karşılaması ve etkisinin tüm ağırlığı ile ona destek vermesi çabalarının da kısmen etkisi olmuştur.

Gerçekten eksiksiz ve beklenmeyen bu başarısının mutluluğu ile memleketine geri döndü ve orada, elde ettiği buyruğu yürütmeye koyuldu. Ancak ona karşı gelişen kıskançlık duyguları, elde edilen avantajlardan barışçı biçimde yararlanılmamasına ve bu kadar çok acı çekmesine neden oldu. Süreklileşen saldırılara karşı kendini korumak için, küçük bir birliği sürekli silah altında tutmak zorunda kaldı. Düşmanları üzerindeki mutlak başarı elde etmesi iktidarına saygı gösterilmesini sağladı. Komşu adaların her ikisindeki Rumları köyüne davet etti ve gelenleri içtenlikle karşıladı ve kıtadaki [bugünkü Yunanistan topraklarındaki] o sıkıntılardan kurtulmak isteyen tüm göçmenleri kabul etti ve Ayvalık kısa bir sürede şaşırtıcı biçimde çoğaldı. Kasabanın kurucusu ve kurtarıcısı tanımlaması gerçekten söz konusu olabilir. Muhtemelen dünyanın dikkatini çeken ama şöhretinin daha geniş bir alana yayılması gereken bu adam, küçük iktidarının sınırları ötesine geçemeden 1791 yılında öldü. .... Son günlerinde yerel yönetsel sıkıntılardan dolayı hayata küsmüştü. O gücünü kötüye kullanmakla, keyfi uygulamalar yapmakla suçlandı. Bu suçlamalar ister doğru ister yanlış olsun, yoldaşları-yurttaşları kafalarında ondan uzaklaşmışlardı ve ufak ayrılıklar bile olsa sonuçta güçlü düşmanlarının nefretini destekliyordu. Onun güçlü koruyucusu Petraki'nin ölümüyle, İstanbul'daki itibarı da ortadan kalktı böylece kendi memleketinde de itibarı kötüleşti. Nerede ve nasıl öldüğü bilinmiyor: bazı kişiler yaşlılığa ve hastalığa bağlarken bazıları da zehirlendiğini söylemekte.

Ayvalık ilk bakışta; deniz kenarına yerleşmiş, güzel bir limana sahip gibi görünse de, şehre girişi engelleyen sığlığı, ticaret gemileri için elverişsiz kılmakta sadece küçük gemilerin girişine olanak vermektedir ve hatta bunlar da genellikle boşaltmak için gereklidir. Kanal, şayet siyaset engel olmasaydı büyük gemilerin kolayca geçebilmelerini sağlamak için temizlenebilirdi. Sakinlerinin görüşü, Osmanlı filolarının kullanımını ortadan kaldırmak için limanın bu durumda kalmasıdır. Mosconissi büyük adasının batıdan sınırlamış olması nedeniyle koy oval şeklindedir ve eski Porroselini, Cromidonissi yarımadasının kuzey-batısındadır. Büyük gemilerin güvenle demirlemeleri için bu limanın içi yeterli derinliktedir. 470 fit uzunluğunda eski bir geçit oldukça küçük Cromodonissi adasını Ayvalık karasıyla birleştiriyor. Buradan, iki bağlantı noktasına sabitlenmiş ip vasıtasıyla Mosconissi büyük adasına geçersiniz. Buranın eski adı Hecatonissi ya da Diana adasıydı. Bu tanrıçanın eskiden burada ünlü tapınağı vardı, büyük kalıntıları hala kıyı noktasında bulunur ve büyük bir kısmı geçitin onarımında kullanılmıştır. Hiçbir şey bu adaların görünümünden daha güzel olamaz. Bu çevrede başka yerlerde vardır. Coppano, geçitten önce yer alır ve yukarıda saydığımız diğer ikisinden daha küçüktür, Dascalai, Codon, Pera, Mosco, Lio, Anghistri ve Pyrgos adalarının tümü Mosconissi adı altında anılır ki burada yetişen aromatik bitkiler kastedilerek Kokulu Adalar anlamına gelmektedir.

Kısmen düzlüğe inşa edilen Ayvalık, çevresindeki küçük tepelerin üzerindeki bir zirvede yel değirmenleri ile taçlandırılmıştır. Bu yükseklikler üzerindeki hava temizdir: aşağıdaki kasaba ise daha az temizdir. Kanal sisteminin, yeraltı kanallarına aktarılmaması ve rıhtımlara kadar olması, pisliğin orada birikmesine neden olmaktadır. Eklemeliyiz ki; kasaba temiz akan sudan mahrumdur. Baharları, kemerli köprüler ile taksim edilen yeterli miktarda su bulunur ama bu su çok sağlıklı değildir, çünkü ya geçtiği topraklar saflığını bozar ya da kanallar üzerinden geçerken kirlilik tadını değiştirir. Kuyulardaki su tuzlu olduğu için sadece kaynaklardan ve sarnıçlardan içilir.

1818 yılında kasaba, zaten çok büyük iken, Midilli, Mora ve Adalar Denizi'ndeki (Ege Denizi) birkaç adadan gelen Rumların katılımı ile müthiş şekilde büyüdü. 1820 yılında, teras çatılı, iki ya da üç kat yüksekliğinde ve taşla inşa edilmiş 3.000'den fazla ev olduğu hesaplanmıştır. Ama bütün bu evler, dolambaçlı ve dar sokakların çevresinde herhangi bir düzen izlemeden yerleştirilmiştir. Hemen hemen tüm sokaklar taşla döşenmiştir ama her iki tarafında yaya yolları bulunan dereler, kışın artan yağmurlar zamanında kurulan, normal genişlikteki köprüler ile geçilir. Biraraya gelen evlerin pisliklerinin tümü ve yağ sıkımhaneleri ile sabun atölyelerinin kokan kirli suları da bu derelere akar: bu derler tamamen balçık ve zehirlidir. Ayvalık'ta kayıtlı, yaklaşık 32.000 yerleşik sakin vardır ve 8.000 de yerleşik ya da gelip giden yabancı vardır.

Sadece Yunanlıların dini icra edilir. Tek bir Türk, Ermeni ya da Yahudi yoktur. Kasaba Efes başpiskoposunun yetkisi altındadır ve piskoposun ikamet ettiği güzel bir başpiskopos sarayı vardır. Özellikle çok güzel ve iyi korunmuş on ana Rum kilisesi vardır. Bunlardan Ayios Yorgis (Saint George) katedraldir.

Ayvalık hükümetini, küçük bir cumhuriyetle kıyaslamak mümkündür, kendi yasalarına tabidir .Porte'nin (İstanbul'daki Osmanlı sarayı) koruması altındadır. Sultan'ın vergi tahsilatçısı, kadı ve bir ağası vardır fakat sadece Rum cemaatin önerilerine göre aday gösterir ve görevden alındığı için cemaat memnun gibidir.
Diğer ikisine gelince [sanırım kadı ve ağayı tanımlıyor] Porte'nin kayıtlarındaki kasaba erkeklerinin liderini seçer. Ayvalık, Bursa paşasına doğrudan bağlıdır fakat o üzerlerinde hiçbir otorite kullanmaz. Kasaba üst, orta ve alt adlarında üç mahalleye bölündü. Her bahar, amaçları için seçilen bu birkaç mahallenin sakinleri kilisede bir araya gelir ve her biri sırasıyla senatör seçimi yapar veya belediye meclisi üyesi (yaronda), ağanın evine doğru şatafatlı bir seremoni yapılır. Orada, sadece insanların adına hazırlanan bir belgeyi verirler ve bu üç yaronda, izleyen yıl şehrin yönetimi için tam yetki ile görevlendirilir. Dönemin bitiminde, çalışmalarına göre onlar, ya ibra edilir ya da yeniden seçilir. Yarondaların hizmetleri, tamamen fahridir, vergi tarifelerinin düzenlenmesi ve onların kararına göre kamu gelirlerinin denetlenmesi, ... ve makamlarını bıraktıklarında hiçbir soruşturma açılmaz. Üstelik, ticaret ve güvenlikle ilgili yönetmeliklerin yayınlanması ve kadı'nın işlevleri olmasına rağmen bireyler arasındaki uyuşmazlıklarda hakemlik de yaparlardı.

Çalışmalarına yardımcı olmaları amacıyla, dokuz pröestes (ileri gelenler, bir tür belediye meclisi üyeleri) ve iki grammatikis (baş katip) de yarondalara bağlanmıştır; bir tür tüzel kişilik (şirket) veya kinos gibi küçük bir yapıdır. Olağanüstü şartlar altında tüm primati veya yerleşik ev sahipleri ve aile reislerinin başkanından oluşan bu hazerunun toplantı kararı nihai karar olurdu.
Ayvalık halkının karakteri çoğunlukla diğer Yunanlılar gibi, genel olarak çalışkandır, yumuşak ve naziktir, fakat daha düşük tabakalar çok fazla alkol bağımlısıdır. Yüksek sınıflarda, yurttaşların birbirlerini yaralaması gibi aleni sıradan kıskançlıklar yaşanır. Kadınların becerikliliği, aşırı savurganlık yapmamaları ile fark edilir.

Ayvalık'ta kırk yağ sıkımhanesi, otuz sabun atölyesi, sayısız tabakhane ve her alanda çeşitli dükkanlar bulunmaktaydı. Kamu binaları arasında, 1803'de inşa edilen, kuruluşundaki tasarımı ile olduğu kadar açıldığında liberal bir tarzı da başlatan, o zamanki konuşmalarda, kurucularına onur yükleyen bu büyük binanın çok güzel olduğu iddia edilir. İç yapısındaki çok büyük düzeni dışını belirlemiştir. Çok güzel bahçesi ve denize olan yakınlığının yanı sıra seçilen konumu, kentin diğer bölgelerine göre çok daha sağlıklı havaya sahiptir. Bu yapıya yabancılar hayranlık duydu. Kasabadan , civar bölgelerden ve adalardan sürekli, her yaştan 350 tane öğrenciye, modern Yunanca, antik Yunanca, edebiyat, doğa felsefesi, mantık, güzel konuşma, ahlak felsefesi ve matematik öğretildi. Sıralar seçkin profesörler tarafından dolduruldu, onların yetenekleri kadar erdemlerinden de yararlanmaları istendi.

Cemaat, kasabanın dışında; sağlıklı bir noktada, ve denize doğru inen eğimli bir yerde neredeyse denizin dibinde, birbirine çok yakın mesafede oldukça pahalıya mal olan iki seçkin hastane inşa ettirdi. Her bir hastanede şapel bulunuyor ve yetkinlik hekimler hastaların bakımını yapıyordu. Bu hastanelerin birine tehlikeli akıl hastaları alındı, şiddet eğiliminde olan kimi hastalar kapatılırken, büyük rahatsızlığı olmayanların dolaşmalarına izin verildi. Bir dönemde, patlak vermek üzere olan bu devrim algılanamamış iken kasaba, hastanelere yakın bir yerde, karantina ve veba hastanesi için çok geniş araziler satın aldı. Veba tüm çevreyi kasıp kavururken bu tedbir çok gerekliydi ve İstanbul veya İzmir'in her ikisinde de tüm şiddetiyle olduğu gibi kasabada da her zaman görünmekteydi. Tüm yolcuları ve kürekçiler karantinaya tabi tutularak, bu beladan kendileri korunmuş olurdu.
Ayvalık sakinlerinin, bereketli zenginlik kaynağı zeytinyağı idi. Onlar artık tamamiyle kaybetmişlerdir ve onların eski varlıklarını yeniden elde edebilmek için padişahın iznini almaları gerekir, birkaç yıl içinde kasabalarının bugüne kadar var olduğunu unutacaklar. *

Peder Bay Jowett Mayıs 1818'de Ayvalık'ı ziyaret etti ve açıklaması, bir görgü tanığından gelen onaylama olarak, yukarıdaki ifadeyi göstermek için görev yapacak.

---
* “Histoire des Evènemens de la Grèce." Par M. C. D. Raffeael, Paris, 1822. 193 – 201 ss.

Vardığında o yardımcısı konsolosa gitti yaklaşık bir saat dinlenmiş sonra, okula yaptığı ziyarete eşlik etti. “Girdiğimizde” diyor Bay Jowett, “müdür Gregorius'un odasında, İzmir piskoposunun bana verdiği mektubu sundum ki o; çok uzun birisiydi. Bitirdiğinde, çok yumuşak bir hareketle elini göğsüne koydu ve Hoşgeldiniz! Sizi gördüğüme memnun oldum dedi”. Tütün, şekerleme ve kahve ikramı sırasında isteklerimi açıklamak için fırsatım oldu. Daha sonra birlikte, müdür yardımcısı Theophilus'un odasına gittik, kahve ve şekerlemeler ile aynı nezaketi gördük. Daha sonra bana, Yunan klasiklerinin tümünün de içinde bulunduğu 700-800 civarında kitap ile ayrıca bir çok astronomi ve diğer bilim araçlarının da olduğu kütüphaneyi gösterdiler. Eustratius adındaki üçüncü yönetici bize katıldı.

Kolejin çevreside dolandım, geniş dikdörtgen bir binaydı, yaklaşık 140 feet uzunluğunda ve 90 da genişliğinde idi. Bina, yabancı bölgelerden gelen öğrencilerin kabul edildiği küçük odalarla üç tarafından çevrelenmiştir. Belki yaklaşık yüz kadar yabancı öğrenci olabilir ve halihazırda, ayrıca kasabalı yük kadar öğrenci de vardır. Odaların, sayısı yetmiş ikiyi bulmaktadır. Yabancı öğrenciler bunların kullanımı ve öğrenim için hiçbir şey ödemezler, onlar sadece gıda, giyecek ve kitap için ödeme yaparlar. İki katlı binanın üst katında, konferansların verildiği geniş bir dairesel sınıf ile daha çok third master ve asistanlar için geniş bir sınıf vardır. Avluyu çevreleyen binanın ortasında bakımlı bir bahçe ve iki ya da üç badem ağacı vardır. Kolejin bir yanını deniz yalar.

Cuma, 22 Mayıs 1818 - Bu sabah konferansa katılmak üzere Koleje geldim. Gregorius'un çevresinde yaklaşık elli kadar öğrenci oturuyordu ve o bilimsel açıdan Yunan grameri dersini veriyordu. Ders anlatımı sonrasında, sınıfındaki yabancı öğrencilerin, ona kısa övgüler söylediklerini duymak beni çok şaşırttı. O öğrencilerine, övgünün ve teşvikin her ikisinin de ne kadar gerektiğini göstermesi, eski zamanlarda olduğu gibi böyle uzak yerlerden gelen öğrenciler tarafından da görülmesi aralarındaki bir durumdu - şimdi, mutsuz, çürüme içine çoktan düşmüş, başlangıcı canlandırmak için olsa gerek. Ben mahcubiyet duymaksızın düşüncelere dalmış iken, Gregorius, herhangi bir cevap beklemeksizin hassas konuşmasını sonuca bağladığında, gösterilebilecek saygının en iyi ifadesi olarak sessizce dinleniyordu – o bunun üzerine sessizce ayrıldı. Bir sonraki ders Theophilus'un du. Yaklaşık otuz kişilik mevcut vardı ve onun Newton'un onbirinci bölümünü anlatması benim için sürpriz oldu. Dersini dinleyenlerin tümü onu anlayamadı. O büyük bir kara tahta üzerinde, çok bilinen astronomik gezegenleri tebeşirle işaretleyerek seçti. Bunu yaparken, araya yerleştirdiği sorularını soran uygulamasını sevdim.
Bundan sonraki ders, öğretmen ile uzun süre oturduk, planlarını yaptı ve onlara benden bahsetti. Yunanistan'da eğitim vermek söylentisi şudur: Yaklaşık yüz yıl kadar önce, Meletius'den itibaren (Yunan Coğrafyası'nın yazarı değildir)Yannina'da öğrettilirdi. Elli yıl kadar önce, ünlü öğretmen Methodius idi ve daha çok Yannina'da – aslında Yunanistan'ın tümünde olmasa da diğer yerlerde de, yeniden diriliş dönemi hakkında genel hatları ile konuşuyordu. Daha sonraki zamanlarda, öğrenim Yannina'da çok fazla gelişmedi. Aslında hala okullar vardı. Bunlardan birisi de Psalida'daki yerdir ve eski itibarı sağlamaya çalışmaktaydı.

Bir Yunan Beyefendisi bana, onun öğrencilerinin Psalida'yı nasıl değiştirdiklerini analattı. İki ya da üç genç çocuğa dikkat çekti: “Bugün” dedi, “para var – yarın buna sahip olunup olunmayacağını bilmiyorum: ama onlar Homer okuyorlar. Ayrıca çekişme ve bir anlaşmazlık olabilir.” Methodius'dan hemen sonra, Athos Dağı'nda eğitilen Eugenius ile Astrachan Başpiskoposu olan ve Korfu'da eğitim alan Nicephorus Theotoky ortaya çıktılar. Bunlardan her ikisi de, tek hataları çok fazla Yunanlılaşmak olsa da, Modern Yunanca yazarları arasındaki en ünlüleriydi. Yaklaşık 1770'de, Patmos'lu Daniel sistematik dilbilgisi öğretilen tanınmış ünlü okulunu kurdu. Gregorius onun bir öğrencisi idi. Okul bunun üzerine eski ününe kavuştu; ama birkaç iyi eğitimcisini dışarı gönderdi. Bunun üzerine, Yunanistan'ın farklı bölgeleri arasında edebi türden küçük yazışmalar yapıldı. Gregorius Patmos'a geldiğinde, Ayvalık'tan geldiğini söyleyince ona, geldiği yerin nereye bağlı olduğu sorulur - böyle bir yerin varlığından habersizlerdi. O, Moschonesus'a yakın bir yer olduğunu söyledi. Strabon'a baş vurdular ve onun Coğrafya'sından - bugünde aynı adı taşıyan - belirtilen bu adayı buldular ve böylece Ayvalık ile ilk defa tanışmış oldular.

Bu Kolej, okul müdürleri bir süredir burada oldukları halde daha inşa edilmemişti. Urla'lı Eugenius, Meryem Ana Kilisesi yakınında bir okulda idi, bir süre sonra Benjamin ve Gregorius da bu okula katıldılar, 1803 yılında Kolej inşa edildi. En yeni öğretmen Theophilus'tur: o iki yıl Paris'de ve üç yıl da Pisa'da eğitim aldı. Üç yıl süren Matematik ve Felsefe Kuramı derslerinin olması, Theophilus'un projesidir. Onun bu ilk üç yıllık dersler henüz tamamlıyor.

Yunanistan'daki eğitimin bilimsel bölümü açıkça daha emekleme döneminde. İngiliz Eğitim Sisteminin bir özelliğine sahipler. Şaşkınlığımı dile getirmeliyim, burada 200* öğrenciye karşılık çok az öğretmen var, daha büyük öğrenciler küçükleri eğitiyor ve bunlardan bazıları çok uzak bölgelerden geliyorlar, böylece onların giderlerini üstlenenlere yönelik daha tutumlu olunuyor. Onların küçük odalarının içine baktığımda bunun böyle olduğunu gördüm. Donanımını Yunanistan'da oluşturmuş kaç öğretmen olduğunu sordum. Çeşitli kasaba ve adalarda bulunan yaklaşık oniki okul saydılar. Bunlar küçük, ama umut verici bir işarettir. Bir tanesi Karadeniz sahillerinin güneyindedir. Kolej'de tatil 15 Haziran-31 Ağustos arasındadır. Bir ay sonra gelseydim, çok az ya da hiçbir şey göremeyecektim. Akşamları, disiplin Kolej kapısını kilitleyerek korunur.
Cumartesi, 23 Mayıs, 1818 – Bu sabah Gregorius'un, Kilise Tarihini anlattığı derse katıldım. Büyük bir zevkle izledim, bu derece faydalı konferansa gösterilen ilgi ve ondan yararlanılmasından büyük bir zevk duydum ve çok etkilenerek duygularımı tutamadım. İlk yüzyılın sonuna kadar anlattı. Vahiy Kitabı'na sözü getirdi, Patmos'da gördüğü Mağaradan bahsetti, gelenekleri anlatırken St. John'un Apocalyptic Vision'unu izleyebildim. ....(incil'den aktarım)...

Bu sunumu ile yaptığı hizmetlerden yola çıkarak, Gregorius'un ne kadar kararlı olduğunu anlıyorum. Bundan sonra, Theophilus'un matematik dersine katıldım. Otuz kadar dinleyeni vardı: bunlardan onbeşi dikkatli ve zeki görünüyordu, bunlardan biri de yaşlı bir adamdı.

Sonuç olarak, öğretmen ile alışılmış türden uzun bir sohbet ettik. Athos Dağı “Aγιον Ορος” ve rahip topluluğu üzerine konuştuk. Onların burada okulu yok. Sadece dün Kolej'de okumak için, on üç gün süren uzun bir yolculuktan sonra, iki genç adam gelmişti. Onları görmeyi merak ediyordum. Bunlar, Kilise Disiplininin ciddiyetiyle eğitim almışlar, ona uygun davranış ve tavır sergilediler. Mütevazı bir tavırla, mütevazı bir mesafede bir yere oturdular. Athos Dağı'ndaki yaşamlarına dair sorduğum sorulara cevaplar verdiler. Altı bin kadar ödeme yaptıkları halde, “dinlerinden” dolayı bunun yarısı kadar da Türklere haraç vermiş olabilirler.

---
* Sadece dört öğretmen var; ve Müzik öğretmeni Kilise ilahileri öğretiyor. ..."

(Coder,1824:175-188)

Orijinal metinde Jowet bu paragraftan sonra Athos Dağı keşişlerinin statülerini ve yaşam biçimlerini anlatıyor ancak bu kitaba alınmamış, (Jowett,1822:64)

"... Ayvalık'ın eteklerinde, bir Moriotes Cemaati vardır; ki onlar, Rusya'nın Mora'da neden olduğu olaylar nedeniyle uğradıkları talihsizlikler nedeniyle yaklaşık kırk yıldan beri burada yaşamışlardır. Onlar diğerlerinden ayrı yaşamayı tercih ederler ve elbiseleriyle farklılıklarını korurlar.

Kolej, Kütüphane, Matbaa ve bu tür şeylerin maliyetleri, Ayvalık halkı tarafından cömertçe desteklenmektedir. Yunan halkının milli ruhu büyük bir övgüyü hak ediyor.+

1820 yılında öğrenci sayısı 300 oldu ki onların üçte birinden daha fazlası Ayvalık sakini değildi. Yaklaşık yetmiş Vaiz vardı, bu durum Yunan rahiplerin genel olarak son derece cahil olduğu düşünülürse çok hayırlı bir sayı idi. Kütüphane, Haivalioneis ve sadece bin cilt kitabın bulunduğu yeni ikincisini kapsardı.

Ayvalık şimdi sadece bir hüzünlü küldür. Koleji, hastanesi, şapelleri, savaş yıkımı tarafından süpürülmüştür. Son başarıları karşısında cesaret kazanan Rumlar, Haziran 1821'de, Asya kıtasına karşı birkaç sefer düzenlemeyi tasarladı. Ayvalık Rumları'nın bazıları tarafından Türkler'in kasabayı tehdit ettiği bilgisi verilmesi üzerine, İzmir'e doğru ilerlediler.

--
+ Christian Researches," &c. B> the Kev.Will. Jowelt, M.A. 1822. pp. 60 66.

Kasaba halkı, sokaklarında Türkleri görmeye alışkın değildi fakat isyancıların ana grubunun darbeye karşı koymaları veya eğer ayaklanmaya kalkışılacak ise yurttaşları kontrol altında tutmak için Bursa Paşa'sı bazı askeri birlikleri gönderilmesi gerektiğini düşündü. Kasaba sakinleri, niyetlerini öğrenmek ve daha fazla kayıp olmaması için teslim oldular. Cemaatler içlerinde toplandılar ve the kiaya-ley veya Paşa'nın asteğmeni, Haziran'ın 13'ünde, 600 adamlık birliği ile kasabaya girdiğinden itibaren halk ile askerleri arasında başlayan çatışmanın hararetinden, huzursuzluğu kavradı. Belediye meclisi subayın, askerlerine ordugâhı kasaba dışında kurmalarını emretmesini tavsiye etti: buna ilk olarak karşı koydu fakat daha büyük felaketleri önlemek için çok geçmeden bu önlemi kabul etmek zorunda kaldı. Rumların kanına susamış askerleri, onların birkaçını sokaklarda vurmaya cesaret etti ve insanlar tarafından bozguna uğratıldı. Kiaya hemen takviye kuvvet istemek için haberci gönderdi ve ertesi gün, gün ağrırken yaklaşık 3.000 adam, Ayvalık'ın ana mahallelerini ele geçirdi. Bu kez onların lideri, yapılanlara karşın daha fazla ılımlılık göstererek, onların yerleşmiş geleneklerine uygun olarak sulh hakimliği talep etti. Ayvalık, ticaret ve sanayi ile zenginleşmiştir, zamanında onun sakinleri Anadolu'nun en zengin çok sayıda şehirlerden biriydi ancak artık sorunlar başlamıştı. Her gün, binlerce aile körfezin girişindeki Mosconissi küçük adasına sığınıyordu: kalanlar ve daha düşük tabakalar dayatılan haraç ödemelerini reddediyorlardı.

Daha da fazla artarak göç devam ediyordu; aşamalar halinde 35.000 kişiyi aşan nüfusun yarısı [burada] kalmıştır.

Rumların karşıya geçmek için kafileler kurduğu öğrenilince; Mosconissi'ye doğru hemen yelken açtılar ve yetmiş yelkenli, 13 Haziran sabahı, o adaya ulaştı. Mosconissi'nin tüm sakinleri oraya sığınan aileleriyle birlikte, tüm mal ve eşyalarıyla gemilere bindi. Bu filonun Ayvalık'a gelmesi, uzun süre sonra ve ancak çatışmaların daha şiddetlendiğinde gerçekleşti. Avrupalı görevliler, 15'i sabahı şehri terk ettiler ve Türk garnizonu bu telaşlı kaçışı engellemek için hiçbir girişimde bulunmadı. O gün, kasabada, sadece birkaç bin Rum kaldı; bu süre boyunca üç yelkenli gemilerin [barks] tümü insan ve malların taşınmasında kullanıldı. Bir önceki gece, Türk komutan daha da takviye almıştı ama o, adamlarıyla, savunmada kaldı. Avrupa bayrakları hala ilgili konsolosların evlerinde sallanırken, kaçmak için başarılı olamayan talihsiz insanların umutsuz haykırışları kasabadan yankılanıyordu. Sabah saat dokuzda, içinde silahlı ve karaya çıkmak için taşınan askerler olan çok sayıda Rum gemisi kanalda göründü.

Türkler, onların inişini engellemek için iskeleye bitişik evlerde pusuya yattı. İki tarafın da eşit öfkesiyle çatışma başladı. Ağır silahların koruması altında, iskeleye yaklaştılar ve büyük katliamdan sonra Türkler tarafından sürülen üç ya da dört bin adam karaya çıktılar ancak, şehrin ortasında doğru, küçük bir ilerlemeden sonra durduruldular. Eşit öfke ve eşit cesarete sahip olan her iki taraf arasında, gün boyunca sayısız mevzide göğüs göğüse çok sıcak bir çarpışma oldu. Bu Müslüman hattı ve çevresinde Rumlar tahrip edildi ve o zaman Türkler tüm noktaları ele geçirdi, kasabada yirmiden fazla yerde geri çekilindi ve ateşe verildi. Bu genel eylemin tümü yaklaşık iki saat sürdü.
Rum denizcileri, bu şehrin ustalarıydı, evlerin aralarına dağıldılar ve ellerinden geldiğince gizlendiler. Bu çatışmalar sırasında [Ayvalık] sakinlerin [in] hiç biri yaralanmadı, şiddetli bir rüzgarın güçlendirdiği yangınlardan sonra her şey yok oldu. İngilizlere, Fransızlara ve Ruslara ait üç Avrupa konsolosunun evi akşama doğru bu yangından etkilendi. Bir önceki gece Türk komutan, yeni gelen takviyelerden sonra, birlikleriyle daha da ileriye gitmişti. Tüm gün boyunca, ulusal renkleriyle diğer evlerden ayrılan bu evlere kimse müdahale etmedi ve [onlar da] alevler içinde kayboldu. Fransız konsolosunun evinin yakınlarında mevzilenen Türkler, çok büyük bir öfkeyle savaştılar. Rumlar terk ederlerken, değerli eşya ve arşivleri içeren [belgeleri], demir sandıklar içinde yanlarında götürdüler.

Bu gelişmelerden sonra, kalan Rumların güvenlikleri sağlandı. Çatışmalar sırasında Türklerin açtığı ateşten çok az kişi öldü; ancak yüzlercesi [kaçarken] ve çatışmaların neden olduğu karmaşa ve dehşet nedeniyle boğuldu, bazıları da içinde kaldıkları yangının alevlerine kurbanı gitti.

Bu acılı nüfusun tamamına [yakını] , aynı gece adalar için yelken açan gemilere alındı. Bütün Ayvalık şehri küle döndü. [Geride] sadece temelleri kalmış bir kaç müstakil ev duruyordu. Böylece iki ya da üç gün içinde, son zamanlarında 35.000 insanın yaşadığı büyük bir şehir yerle bir edildi.
Şiddetli yağmurun altında [kaçış için] filoların yelken açtığı geceden sonra başka şeyler de yaşandı. Türkler, beş yüzden fazla insanı kaybettikten sonra, acı içinde kaçan Rumlara ait kalan her şeyi yağmalamak amacıyla, yeni askerlerle ertesi sabah geri döndü. Ancak, gece boyunca, Müslümanlarla çatışmak üzere birkaç gemi dolusu isyancı gelmişti. Bu tür eylemde, Rumların neredeyse 150'sinin öldüğü 1.500'den fazla adamın da yaralandığı tahmin edilebilir. [Türkler şehrin] geri kalanını köle olarak sattılar. İzmir'de halka açık pazarlarda, özellikle de kadınlar ve çocukların çok düşük fiyatlarla satıldığını M. Raffenel gördü. Hayırsever Avrupalılar, bu zavallıların bir bölümünü satın aldı ve onlara özgürlüklerini [geri] verdi. Bu olaylardan itibaren, Ayvalık'ın ekili arazileri, bölge halkına zenginlik kaynağı olan zeytin tarlaları terk edildi ve bölge sakinleri, yoksulluk ve ıstırap içinde yabancı diyarlara sürgüne yollandı. Bu talihsiz kentte yaşananlar, korkunç bir anı olarak Rum halkının uzak nesillerinde de kalacaktır. Ayvalık'ın tarihi budur. Yunanistan bölümünde [görüleceği gibi], felaketler felaketleri izleyecek, isyan sahneleri daha korkutucu olarak [okunacaktır]. Sakız hikayesi dehşet doludur. Ayrıca Asya adaları ayrı başlık altına alınmalıdır. Şimdi İzmir'e dönüş için adımlarımızı güneye çeviriyoruz. ..." (Coder,1824:189-193)

02.13. Ambroise Firmin-Didot 1790-1876 yılları arasında yaşamış, Fransız matbaacı, yayıncı ve diplomattır. 1808 yılında Adamántios Koraïs [Αδαμάντιος Κοραής] ile tanıştı ve ondan antik Yunanca ve çağdaş Helence dersleri aldı. Daha sonra Ayvalık Akademisi'nde iki ay öğrenim gördü ve İstanbul'daki Fransız Büyükelçiliği'nde ateşe olarak diplomatik kariyerine başladı. İnceleyeceğimiz Notes d'un voyage eserinde vurguladığı gibi bu görevi, onun seyahatlerini çok kolaylaştırdı: "... Bay Dük Richelieu bana Konstantinopolis Büyükelçiliği'nde çalışma onurunu bahşetmişti, bu da ... seyahat ederken ferman ve gerekli desteği almamı kolaylaştırdı. ..." (Didot,1821:9).

24 Mart 1816 tarihinden başlayarak, yaklaşık bir yıl boyunca Yunanistan, Ege adaları, Batı Anadolu, Mısır, Filistin, Lübnan ve Kıbrıs'ı içeren uzun bir seyahat gerçekleştirdi. Bu seyahati sırasında tuttuğu notları, Notes d'un voyage fait dans le Levant en 1816 et 1817 adıyla 1821 yılında Paris'te yayımladı. Kitap, ticari bir girişim olarak tasarlanmadığı için az sayıda kopyalandı ve sadece bir baskı yaptı. Kitabın son sayfasında "NOTLARIN İLK BÖLÜMÜNÜN SONU" yazmasına karşın, ikinci cilt yayımlanmadı. Firmin-Didot, Helen dili ve kültüründen çok etkilendi. Ölümüne kadar bir Yunanperver olarak yaşadı. Yunanistan devletinin kuruluşu mücadelesini destekledi ve 1824'te Comité philhellène'nin Paris'deki kurucu üyelerinden biri oldu (Köksal,29 Eylül 2022).

2 ay Ayvalık'ta kalan ve akademide yatılı okuyan Firman-Dido, "gündelik hayatı gözlemledi ve yazdı". Aşağıdaki alıntılar blog yazımın bir tekrarıdır:
1. AYVALIK'ın KURULUŞU

"... Firman-Didot, kesin tarihini belirtmediği bir günde: "Midilli'den, eskiden Hecatonissa [denilen], şimdi Mosconissi ... olarak adlandırılan adaların arkasında yer alan Asya kıtasında[ki] Kidonya'ya doğru yola" çıkar. Ve şehre yaklaşınca, burada kurulan antik şehri şöyle anlatır: "... Plinius'un sözünü ettiği Kidonya antik kenti, bu adalardan birinin üzerine kurulmuş idi; ama daha sonra sakinleri korsan saldırılarından korunmak amacıyla, yakınlarındaki ana kıtaya yerleşti. Antik kentin; şimdiki Kidonya kentine bakan adada, kendilerini Türk ve korsan saldırılarından daha iyi koruyabilmek için, Yunanlılar tarafından daraltılan, sadece küçük teknelerin güçlükle geçebilecekleri kadar olan geçidin yakınında yer aldığı tahmin edilmektedir. Kıyı boyunca; büyük taşlardan yapılmış temeller görülen ve çevrede, çok miktarda ince ve hafif kilden mükemmel bir işçilikle yapılmış çini ve çanak çömlek kırıntılarıyla karşılaşılır. (Didot,1821:374).

Ardından, adada bir "mezar taşı yığını" ile karşılaşır bunları okumaya çalışır:"... AΡTEMIΣIA AΡTEMΙΔOPΟΙ ΧΑΙΡΕ,..." (SELAM ARTEMISIA ARTEMIDOPO) (Didot,1821:375). Didot, şehrin adının anlamı üzerine ise şunları söyler:
"Türkler, Yunanca Kidonya adını kendi dillerinde Yunanca'daki Kidonia ile aynı anlama gelen Aivali olarak çevirdiler. Bu iki kelime ayva ağacının meyvesi olan ayvayı belirtmek için kullanılır." (Didot,1821:376).

Ardından köyün kuruluşu ve gelişimi üzerine genel Helen tarih yazımında kullanılan, rahip Demetraklis-Oikonomos ve özerklik konusuna değindikten sonra şehrin ilk sakinleri hakkında bilgiler vermeye başlar.

Didot'ya göre şehrin ilk sakinleri:
"... O andan itibaren nüfus sanki büyülü [bir biçimde] arttı, kendilerini Yunanistan'da mutsuz ve ezilmiş [halde] bulanların hepsi peş peşe buraya sığınmak için geldiler. Türk hükümeti şimdiye kadar zenginliği göz ardı etmiş gibi göründüğü için Kidonya'da daha seyrek bulunuyor ve şehrin nüfusu büyük ölçüde Lakedaimonlular'dan (hkk.- (Λακεδαιμόνιοι) Mora Yarımadası'nın güneydoğusunda bulunan Lakonya bölgesinin Dor kökenli halkı, Spartalılar (Σπάρτα) ve Mora sakinlerinden oluşuyor." (Didot,1821:376).

2. ANADOLU İÇLERİNE DEVAM EDEN GÖÇLER KONUSU:
Didot'ya göre Ayvalık'ın "şu anda en az 15.000 nüfusu olabilir" şehir yeterince dolmuştur ancak, kıta Avrupası'ndan verimli Anadolu havzasına, örneğin Bergama'ya doğru halen göç devam etmektedir:

"Bu mutlu Rum şehrinde kaldığım günlerin birinde, bir akşam, Theophilus'un evinin penceresinden, asil yüzlü ve seçkin bir genç adam tarafından yönetilen yeni bir Makedon kolonisinin karaya çıktığını gördüm. Karaya atladı, elinde tüfek ve arkasında tabanca [vardı], onu tutuklamak isteseler hayatını pahalıya satmaya kararlıydı. Theophile ile birlikte, yeni topraklara adım atan bu talihsiz göçmenleri görmeye gittik; kısa süre önce terk ettikleri evlerini düşünerek ağlıyorlardı ve sonra bu genç liderin ağlayan kadınları ve çocukları teselli ettiğini ve onlara şöyle dediğini duyduk: Τι κλαίετε; εδώ θα αποθανομεν εδώ η πατρις (Neden ağlıyorsunuz? Ölmemiz gereken yer [artık] burası; burası bizim vatanımız); ve onlara bir sığınak olacağını umdukları Bergama dağlarını gösterdi. Bu dokunaklı sahne bana Horace'ın Teucer'in yol arkadaşlarını bu şekilde teselli ettiği dizelerini hatırlattı:

Böylece üzgün arkadaşlarla ilgilenir:
Ataların daha şansı bizi nereye götürürse
Biz gideceğiz ey yoldaşlar;
Rehberliğin ve koruman altında ümitsizliğe kapılacak bir şey yok.
Oh, cesur olanlar daha kötü acı çekti
Erkekler genellikle benimle idi ama şimdi şarabı önemsiyorsun.

Gemiden erzaklarının kalan kırıntılarını çıkardıklarını gördük; kıyıya oturdular, ve tulumlar içindeki şarabı içerken talihsizliklerinin bir kısmını unuttular. Kidonya şehri genelinde bu koloninin gelişi hakkında konuşulmaya başlandı ve özellikle genç liderin hikayesinden ilham alınarak geliştirilen [söylence] genel olarak [oluşan] ilgiyi iki katına çıkardı."(Didot,1821:377-378).

Didot bu girişten sonra, yeni gelen bu kafilenin "asil yüzlü ve seçkin ... genç" lideri hakkında şehirde dolaşmaya başlayan söylenceyi anlatmaya koyulur: "... Makedonyalı bir Paşa'nın gözdesi haline gelen bu genç Rum, aşırı vergilerden dolayı, tüm Türkiye gibi umutsuzluğa düşen [ve] nüfusunun fakirliği her geçen gün artan bir köyde doğmuştu. Sonunda, bir yıllık kıtlıktan sonra, bu köyün sakinleri haraçlarını kesinlikle ödeyemez hale geldiler. Paşa; şiddetli ve tekrarlanan emirlerine rağmen [vergileri ödenmesini] sağlayamadığı için, onları döverek ve hatta idam ederek ödeme yapmaya zorlamak için tam yetkiye sahip bu genci gönderdi; böylece, kaçamamaları için orada yaşayanları başka diyarlara sürgün edecekti. Doğduğu fakir köye [geri] dönen bu genç gözde, yurttaşlarının düştüğü sefil duruma çok üzüldü ve cömert kalbi, çocukluğunun talihsiz arkadaşlarına karşı işkence yapmayı reddetti. Ancak, emirlerini yerine getirmeden efendisine geri dönmeyi de göze alamazdı. Bu şaşkınlık içinde, yalnızca onun şefkatini dinleyerek ve paşanın iyiliğini ve yanan bir servetin tüm umutlarını feda ederek, arkadaşlarını topladı ve onlara dedi ki: «Bu barbar memlekette neden daha fazla kalalım? Kaçın arkadaşlar; başınızda ben yürüyeceğim; gidelim Kara Osman Oğlu'na (1); belki daha mutlu günlerde tekrar evlerimizi görürüz.» Hep birlikte yola çıktılar ve bu talihsiz koloniyi taşıyan üç büyük kayıkla geldiler. Kadınlar ve çocuklar içler acısı durumdaydı ve her yerde yalnızca ağıtlar duyuluyordu. Geceyi şehrin sokaklarında geçirdiler ve sabah Bergama'ya doğru yolculuklarına devam ettiler." (Didot,1821:378-379).

Didot yukarıdaki olayı anlattığı bölümde, "bölgenin ayanı" Karaosmanoğlu'nun mülkünün büyüklüğünü ve ilerde yaşayacağı akıbeti, buraya koyduğu bir dipnot ile okuruna şöyle anlatır: "(1) Kara Osman Oglou ailesi tarafından yönetilen sayısız ve muazzam mülkler, Eolya'nın tamamını, Iyonya'nın çoğunu ve her iki Misya'yı da işgal ediyordu. Egemenlikleri altında Yunanlılar, Türklerle aynı haklara sahipti ve sadece topraklarını ekenlerden yüzdesini talep ediyordu. Ne yazık ki, döndükten kısa bir süre sonra bu ailenin, Babıali'nin uzun süredir onlar için kurduğu pusuya yenik düştüğünü öğrendim." (Didot,1821:379).

3. AYVALIK AKADEMİSİ'nin EĞİTİMİ, MİMARİSİ ve DİSİPLİNİ
Didot Ayvalık'ın tüm bölgede tanınmasını, yaklaşık 2 ay içinde yaşadığı akademiden kaynaklı olduğunu düşünmektedir. Bu düşüncesini ve akademinin genel yapısını, eserinde şöyle anlatır: "... (Ayvalık ününü) adalardan çok sayıda öğrencisi olmasına ve diğer memleketlerde kolejler kurmuş birçok profesör yetiştiren gymnasyuma borçludur. Şimdi şehrin önde gelen sakinlerinin gönüllü bağışlarıyla desteklenen bu kurumun ilk masraflarını yapan, cehaletin tüm rahatsızlıklarını hissedebilecek bir konumdaki, eğitimden yoksun bir adamdı. Bununla birlikte, çocuklarına seçkin bir eğitim vermek istediklerinden, yoksul sakinlerin çocuklarının da diğer öğrencilerden hiçbir şekilde ayırt edilmeden, [tüm] çocukların derslere katılabilecekleri bir kurum oluşturmak için düşündükleri bağışları kabul etme bilgeliğine de sahiptiler. Yunanistan'ın çeşitli yerlerinde, cehaleti ve hurafeleri yok ederek, ancak bu iki feci dayanağa dayanan despotizmin yıkılmasına büyük katkı sağlayacak kolejler bu model üzerine kurulmuştur.

Öğretime, Gregorios, Theophilos ve Eustrathios [adlarında] üç seçkin profesör başkanlık ediyor: birincisi retorik, din, ahlak ve tarih; ikincisi, fizik, kimya ve matematik; üçüncüsü [ise] gramer ve klasik Yunan dili öğretiyor. Yunanistan'ın en ücra bölgelerinden, eğitim almak için can atan gençler, her gün kendilerine uygun kalacak yerleri ücretsiz olarak ayarlayan Kidonya kolejine akın ediyor; ve işletmeye bağlı aşçı, öğrencilerin yemeklerini mümkün olan en düşük fiyatla satmakta. Üstelik [öğrenciler] şehirde ihtiyaçları olan her şeyi satın almakta ve odalarında da hazırlamakta özgürdürler. Eskisi kısa sürede her taraftan gelen öğrencileri almakta yetersiz kalınca, 1803 yılında inşa edilen yeni kolej, ortasında bir bahçe-avlusu olan geniş bir dikdörtgenden oluşuyor. Denizin dalgaları duvarlarının dibine çarpar ve onların monoton gürültüsü ciddi fikirleri teneffüs ederken [öğrencileri] zihni düşünmeye sevk eder. Bina sadece bir zemin ve birinci kattan oluşmaktadır, kolejin sonunda bulunan deniz tarafında yer alan büyük amfi tiyatroya da geniş merdivenlerle çıkılır. Hemen hemen sürekli olarak birbirini takip eden ve katılmak isteyen herkesin katıldığı dersler bittiğinde, eğitimleri ve davranışlarıyla en çok öne çıkan öğrenciler öğretmenlerinden aldıkları dersleri tekrar ederek, [böylece] her öğrencinin belli bir miktar daha ders almasına [tekrar yapmasına] olanak sağlanır. Böylece, mali durumu iyi olmayan birçok öğrenci, bu genç öğretmenlerden küçük bir ücret alarak geçimlerini sağlamakta ve öğrenimlerine devam edebilmenin yolunu kolejde bulmaktadırlar. Her öğretmen öğrenci, çalışmalarını bu şekilde denetlediği çocuklardan sorumludur ve o zamanlar 300 öğrencinin doldurduğu kolejde en ufak bir gürültü, sessizliği ve hüküm süren düzeni asla bozmaz. ...

Düzenli olarak derslerine devam ettiğim bu kolejde yaşadığım yaklaşık iki ay boyunca, her şeyden önce gençlerin halka açık derslere katılmak için gösterdikleri şevk ve denilebilir ki dinsel saygıdan çok etkilendim. Üstatlarının sözlerini kutsal bir deyiş gibi (αυτος εφα) algılayan Pisagorcular gibi, öğretmenlerinin en küçük kurallarını bile Kidonyalı öğrenciler tarafından hemen bir yasa olarak kabul ediliyor. Üstatlarından birini görür görmez hepsi ayağa kalkar ve o geçerken saygılı bir sessizlik içinde dururlar. Ancak onları bu şekilde davranmaya iten ceza veya kınama korkusu değildir; çünkü kaldığım süre boyunca, üstatların öğrencilere hitap ettiği en ufak bir azar sözünü duymadım. ...

Ayrıca çocuklar da böyle bir düzen sevgisiyle doludur, genç bilim adamlarımızı hayrete düşürecek bir örnek olarak şunu gördüm, Kidonya'da kaldığım süre boyunca gymasiumun ortasındaki bahçeye dikilen portakal ağaçları olgunlaşmış meyvelerle dolu olduğu halde [o meyveleri] koleje duyduğumuz saygıdan kaynaklı kopartmadık, oysa küçük öğrenciler bu bahçeyi çevreleyen bariyeri kolayca geçebilirlerdi; ancak Spartalıların torunları onların arasındaydı.

Öğrenciler, uygun zamanlarında okumak veya okuldan ayrılmak konusunda tam bir özgürlüğe sahip olsalar da, Kidonya'da kendilerine sunulan eğitimden yararlanmanın kendileri için ne kadar önemli olduğunu bilerek, kendilerine duyulan güveni kötüye kullanmazlar, ..." (Didot,1821:381-385).

4.ŞEHRİN FİZİKİ ve İDARİ YAPISI:
Didot, bugüne kadar hemen hemen hiçbir gezginin şehrin idari yapısı hakkında bilgi vermediğini, bunun da büyük bir eksiklik olduğunu vurguladıktan sonra, şu bilgileri verir: "... Kidonya'da, Yunan adalarının çoğunda ve anakaradaki bazı kasabalarda [olduğu gibi], Türk olan vali, kadı ve gümrük memurları dışındaki tüm nüfus Rumdur. Valinin sadece bir gölge yetkisi vardır ve επιτροποι (yöneticiler) adlı on iki Ruma ve o [kurula] kasaba adına hesap veren δημογεροντες (yaşlılar heyeti) adlı yönetime karışmaz. Bu on iki yönetici ömür boyu atanır; ancak onlardan biri kınanacak davranışlarda bulunduğunda, diğer on bir kişi onu bünyelerinden çıkarabilir ve yerine yeni bir yönetici seçebilir. ...

Şehir, ανωμαχαλα, μεσομαχαλα ve κατωμαχαλα veya üst, alt ve orta mahalleler olarak adlandırılan üç mahalleye (δημουσ) ayrılmıştır; her yıl, 1 Mayıs'ta, bu mahallelerin her birinin sakinleri, bir δημογερων veya yaşlılar heyetinin bir üyesini seçmek için kiliselerde ayrı ayrı toplanır. Halkın bu üç temsilcisi, kent yönetiminin tüm ayrıntılarıyla özel olarak görevlendirilmiştir: on iki yönetici ile birlikte, sakinler arasında çıkan sorunları değerlendirmek için her hafta toplanan konseyi oluştururlar; ve taraflar [alınan karardan] memnun kalmadıkları takdirde kadıya veya Türk hakime başvurabilirler; ama [bu durumda] önceden şehre bir miktar ödeme yapmak zorundalardır. Olağanüstü durumlarda bu senato, başlıca ailelerin reislerini [de] onlarla toplanmaya davet eder.

Özellikle din görevleri tüm Rumları kiliselere gitmeye zorladığı gecelerde şehrin güvenliği için bir tür ulusal muhafız [örgütü] oluşturulur. O durumlarda evler neredeyse tamamen boş kaldığından, nöbetçi [sayısı] çoğaltılır ve 50 ila 300 adamdan oluşur ve [bu kişiler] sokaklarda karşılaştıkları [ve ellerinde] fener [bulunmayan] herkesi tutuklar.
...
Kidonya şehrinin evleri taştan inşa edilmiştir ve sokaklar kötü bir şekilde döşenmesine rağmen yine de her iki tarafta kaldırımları bulunur; orada her gün çok sayıda sabun fabrikası, yağ fabrikası ve diğer kuruluşlar kuruluyor. Rumların övündüğü muhteşem kolejinde yetişen aydınlanmış hayırseverlerce iki hastane kuruldu. Kidonya'da kaldığım günlerde, bir de [limanda] karantina hastanesinin kurulmasından bile söz ediliyordu. ..."(Didot,1821:392-395).

5. AYVALIK'lı KADINLARIN GÜNDELİK YAŞAMLARI:

Giriş bölümünde de belirttiğim gibi bu eser, Ayvalık hakkında bugüne kadar pek bilinmeyen -ya da benim ilk kez öğrendiğim- iki heyecan verici detay bilgi içermektedir. Bunlardan ilki bu başlık altında ele alacağım "Ayvalık'lı kadınların gündelik hayatlarına" dair olan bölümüdür. Eserde, Ayvalık'lı kadınlara dair ilk bilgi: Firman-Didot'nun, kendisi için Paris'teki Adamántios Koraïs tarafından hazırlanmış bir tavsiye mektubunu vermek için, daha sonra Akademide öğretmeni de olacak profesör Théophile'nin evini ziyaret ettiği akşam tanıştığı profesörün kız kardeşi hakkındaki gözlemleridir.

Didot, bayan Évanthie'yi şöyle aktarır satırlarına: "... (profesörün) Kız kardeşi, büyüleyici Évanthie de anlatmaya değerdir; Fransızca ve İtalyanca' [dışında] en saf antik Yunancayı doğru konuşuyordu; matematiği mükemmel bir şekilde biliyor ve erkek kardeşi ile yüksek matematik ve Newton'un konik bölümleriyle de ilgileniyordu. Neredeyse [hiç] bilinmeyen [bu] şehirde, Asya'daki basit küçük bir evin [içinde] böyle olağanüstü [bilimsel zenginliğin] yaşandığından kim şüphe edebilirdi ki? Ne yazık ki, Yunanistan'da ve özellikle yılda bir kereden fazla nadiren dışarı çıktıkları Kidonya'da kadınların yaşadığı kapalı yaşam, onlara zekalarının diriliği ile tezat oluşturan aşırı bir çekingenlik veriyor." (Didot,1821:375).

Büyük olasılıkla bayan Évanthie, ağabeyi ile oldukça ileri düzeyde matematik ve fizik konuşmaları yapabilecek kadar iyi öğrenim görmüş donanımlı bir kadın olmalıdır. Ancak 1817 yılı Ayvalık'ında diğer hemcinsleri gibi o da, "yılda bir kereden fazla nadiren dışarı çık(abilen)" ve "zekalarının diriliği ile tezat oluşturan aşırı bir çekingenlik" içinde ancak kapalı bir ev hayatı yaşayan bir kadındır.

Kadınların ev dışına çıkmaması konusunu, Şerafettin Mağmumi de seyahat notlarında anlatmıştır: "Buranın ahalisi Hıristiyan olduğundan Beyoğlu gibi kadın erkek karışık olarak gazino ve sokaklarda bulunacağını umuyordum. Halbuki, yanlış olmasın ama çarşı ve pazarda erkekten başka bir yaratık görmeyince şaşırdım ve soruşturdum. Kadınların erkekleriyle birlikte ve (ya da) yalnızca, süslenerek dışarı çıkmaları ayıpmış." (Şerafettin,2002:143)

Büyük olasılıkla bu "ciddi" hareketsizlik nedeniyle Ayvalık'lı kadınlar, bedeni bir hantallaşmayı da yaşıyorlardı. Bu duruma dair Firman-Didot'nun gözlemleri şöyledir: "... bu yüzden böyle hareketsiz bir yaşam nedeniyle genellikle çok kilo alırlar. Yürüyüşleri son derece kabadır ve Yunanistan'da oldukça sık tekrarlanan [ama] Atinalı kadınlardan daha fazla onları [betimleyen] şu şarkıda olduğu gibi:

Bırak dağlar alçalsın, Athena'yı görmek için

Kaz gibi yürüyen aşkımı görmek için." (Didot,1821:401).

Bu eserden, Ayvalık'lı kadınların "yılda bir kere" katıldıkları kamusal alandaki giyimlerini de öğreniyoruz. Firman-Didot, kendisinin de deneyimlediği 6 Nisan 1817 tarihinde kutlanan Paskalya pazarı öncesi törenleri anlatırken, Ayvalık'lı kadınların kıyafetlerini şöyle betimlemektedir: "Tören alayındaki kadınlar en zengin kıyafetleriyle meydana doğru ağır ağır yürüyorlardı. ... Kidonya kadınları genellikle başlarına diadem [hkk.- bir tür taç] gibi görünen altın bir saç bandı takarlar ve onu örten beyaz baş örtüsünün altından siyah saçları dalgalanır. Eğer kıyafetleri ağırsa, soylu oldukları ve çok zengin oldukları tartışılmaz." (Didot,1821:400).

6. PATATES, SALAMURA ZEYTİN ve ωα ταριχα (BOTTARGA):

Firman-Didot, Ayvalık'ta geçirdiği iki ay boyunca doğal olarak yiyecekler konusunda da yeterince gözlemi olmuştur. Bu gözlemlerini, eserinin değişik bölümlerinde bizlerle paylaşır. Bunlar içinde en şaşırtıcı olanı, 1817 yılında, Ayvalık'ta ve yazarın seyahatinde uğradığı bir çok Ege adasında "patates sebzesinin üretilmediği ve pişirilmediği" konusudur. Yazar da bu duruma şaşırmıştır ve notlarına şunları yazmıştır: "Patatesin ... kullanımı henüz bilinmiyor, ancak aroması farklı olsa da patatese çok benzeyen κολοκυθια [kabak] adı verilen kırmızımsı bir bitki türü orada sıkça yenir. Ancak Sakız Adası'ndaki Bay Rodokanaki'de patates bitkisini gördüm ayrıca Konstantinopolis'te de bazılarının kullandığına inanıyorum." (Didot,1821:398).

Yazar, özellikle Paskalya orucunda çok fazla yediği zeytinin salamurasını, kendi ülkesi ile kıyaslar: "Yunanistan'da ve Asya'da zeytinler herhangi bir hazırlık yapılmadan yenmektedir. Tam olgunluğa eriştiklerinde siyaha dönerler ve ağaçların dibine düşerler, o zaman toplanır ve az tuzlu suyla kavanozlara konur; onlar daha az şanslı sınıfın ana besinleridir ancak zenginler de onu küçümsemezler. Bizim iklimlerimizde, hatta İtalya'da bile zeytinler asla böyle bir olgunluğa erişemezler ve sadece alkali alaşımlar içinde tutularak yenebilirler." (Didot,1821:397).

Firman-Didot, Ayvalık'ta kendisinin de tuttuğu Paskalya orucunu anlattığı bölümde, burada tüketilen deniz ürünlerine de değinir. Oruç nedeniyle balık yememiştir ancak tüm Ayvalıklılar gibi o da diğer deniz mahsullerini bolca tatmıştır. Notlarında "bottarga" sözcüğünün nasıl türediğini de anlatır: "Oruç sırasında balık yemeye izin verilmese de, yine de özellikle bu dönemde muazzam tüketimi olan havyar veya bottarga [hkk.- kefal ya da orkinostan elde edilen, tuzlanmış, kurutulmuş balık yumurtası pastırması] yiyebilirsiniz. Bu yemek, eskiden ona ωα ταριχα adını veren Yunanlılar tarafından çok iyi biliniyordu, hatta bottarga kelimesinin bozulma yoluyla [bundan] oluştuğu tahmin ediliyor. Kidonya sahillerinde avlanan ve kalitesi çok iyi olan küçük istiridyeler, zeytinlerin yanında ana yemeğimdi. Çok şanslıydım ki aforoz edilmeden, bana zeytinyağı ve balığı bile serbest bıraktılar." (Didot,1821:397).

7. YAĞLI GÜREŞLER ve ÜNLÜ AYVALIK'lı GÜREŞÇİ Τεττιξ (ağustosböceği)
Eseri okurken en fazla şaşkınlık duyduğum bölüm burası oldu. Hem Ayvalık'taki spor faaliyetlerine dair ilk defa bir bilgi okumanın verdiği şaşkınlıktı bu ve hem de en azından XIX. yüzyılın o günlerinde, Bergama-Ayvalık arasında ciddi bir, "bir tür güreş liginin" olduğunu öğrenmem şaşkınlığımı arttırdı. Yazar eserinde, büyük olasılıkla 6 Nisan 1817 pazar gününü de içeren 3 gün boyunca süren "güreş müsabakalarını" şöyle anlatmıştır: "... bu bayram günleri, antik çağları anımsatan oyunlarla kutlanır. Sabah spor sahasına dönüştürülen Kidonya meydanı sporcular tarafından işgal edildi; çünkü Bergama'da olduğu gibi bu şehirde de güreş, hocaları olan bir sanat haline gelmiş ve mermer disk kullanımı hala birçok adada [olduğu gibi] korunmaktadır.

8 Nisan 1817'deki, Olimpiyat Oyunlarının törenlerine taşındığımı düşünebilirdim ve bütün gün meydanda toz içinde ve neredeyse önceki iki gün aralarında mücadele verip zaferi kazanan güreşçiler kadar yorgun kaldım. Güreşçiler çıplaktı ve müsabaka listesi açıklanmadan önce vücutlarını yağladılar; kısa deri şortları güçlü formlarını gizlemiyordu. Güreşe başlamadan önce, sahayı birkaç kez daire çizerek ve kollarını iki yana açıp sallayarak turladılar; sonra mücadeleye girmeden önce [birbirleri üzerinde] güçlerini birkaç kez denediler. Bazen ünlü bir atlet sahaya çıktığında, bir süre rakip bulamadan kaldı. Son iki şampiyonu deviren ve kazandığı ilan edilen Bergamalı bir güreşçiydi, [bir süre] kimse adını onunla eşleştirmeye cesaret edemedi.

Sahanın etrafında toplanan Rumlar, kimisi Türk sarığı, kimisi ... kırmızı bere takmıştı ve pehlivanların her hareketini dikkatle izleyerek onları bağrışlarıyla yüreklendiriyordu. Çevremde, Krotonlu Milon'a layık, gücüyle birçok kez kendini gösteren Τεττιξ (ağustosböceği) adlı ünlü Kidonyalı güreşçinin başarılarından bahsedildiğini duydum. Ancak birkaç gün önce, valinin bir askerine çok kötü davranarak onu ölüme terk ettiğinden saklanmak zorunda kaldığı söyleniyordu. Kidonya'da açılan jimnastik okulu ünlüdür ve Bergama'nın, Asya'nın en ünlü güreşçileri duyulduğunda önce [okul] öğrencilerini onlara karşı güreştirir; [öğrenci] yenik düşerlerse, müsabaka listelerine sonuncu olarak girer." (Didot,1821:398-400).

Ardından Firman-Didot, bu güreş müsabakalarının bölgede çok yaygın olduğunu, yapılan etkinliklerde Müslüman ve Hıristiyan güreşçilerin birlikte mücadele ettiklerini bildiren şu satırları yazar: "Genellikle Anadolu'da ve özellikle Bergama'da, valiler evlendiğinde ya da çocukları sünnet olduğunda, sporcuları kutlamalara davet ederler ve onlara her yönden cezbedici ödüller verirler. [Güreşi] kazanan Rum ise bir at veya öküz, Müslüman ise bir deve [verilir]; çünkü kervan sürücüsü olan Muhammed'e olan saygıdan, [deveye] sahip olma hakkı yalnızca Müslümanlarındır." (Didot,1821:400).

8. YAKIN ÇEVRE GEZİLERİ
Firman-Didot'nun Ayvalık notlarında iki yakın çevre gezisinden bahsedilmektedir. Bunlardan ilki; benim bir süre önce blog olarak yayımladığım "Zambakos Paşa'nın Ayvalık gözlemlerinde" geçen cüzzamlılar üzerine olan bölümdür. Anlaşılan o ki; Paşa'nın "... Ayvalık [cüzzamhanesi] zamanında tam dolduğu ancak bugün tamamen boş olduğu anlaşılıyor; şu anda, bağlı oldukları belediye hastanesinden kısa bir mesafe uzaklıkta [bulunan] hücre şeklinde bir dizi eski küçük yapı, terk edilmiş barakalar [gibi] görünüyor. ..." (Zambakos,1891:214; Köksal,2022) dediği yapılar, 1816-17'de daha inşa edilmemişti.

Didot, "korktuğu için" detaylı bir gözlem yapamadığını söylediği bu gezi anısını şöyle anlatır: "Genç öğrenci arkadaşlarımla yaptığım akşam yürüyüşlerinde, vücudu bir tür cüzamdan muzdarip, çürümeye yüz tutmuş talihsiz bir adamı görmeye götürüldüm. Görünce dayanamadım ve yaşadığım korku, özellikle bu şans eseri çok nadir görülen hastalığı gözlemlememi ve bu konuda bilgi almamı engellediği için üzgünüm." (Didot,1821:395).

İkinci gezi ise, yazarın "Janissaro-Chori" şeklinde transkribe ettiği, Küçükköy'e yaptıkları gezidir. Burada yazılan haliyle Janissaro > Janissary (Γενιτσάρος) > Yeniçeri olmalıdır. Bu gezi hakkında verdiği bilgi içinde, Akademi hakkında da oldukça önemli bir detay bulunmaktadır: "Oraya öğretmen olarak gönderilmiş Kidonya kolejinin eski bir öğrencisini görmek için Janissaro-Chori'ye gittik. Kidonya kasabasından daha eski olan bu küçük köy, oradan yaklaşık dört lieue [hkk.- Lieue yaklaşık 4.83 km uzunluğunda eski bir mesafe ölçüsüdür > 4 lieue = ~19 km.] mesafede." (Didot,1821:403).

Eserin son sayfasında yer alan bu gezi notları içinde hem Küçükköy'ün tarihselliği üzerine hem de arazi yapısı ve büyük olasılıkla bugün "Badavut Mağarası" adı verilen göçük hakkında önemli satırlar bulunmaktadır: "Yakınında, daha önce gemilerin rahatça geçiş yapması için hafredilmiş [açılmış] bir kıstak olduğu söyleniyor. Oikonomos onu tekrar açmayı planlamıştı; ancak Kaptan-paşa ve donanmasının, Kidonya'ya bir gün [daha evvel] geleceğini görme korkusu, bu projenin kısa sürede terk edilmesine neden oldu. Yakınlarda, dağda kayaya oyulmuş çok derin bir mağara var. " (Didot,1821:403).

02.14. Otto Friedrich von Richter [Otto Friedrich], 1792 – 1816 yılları arasında yaşamış Estonyalı filolog ve gezgin idi. Daha sonra Dorpat İmparatorluk Üniversitesi'nin rektörü olan ve gezi notlarını da bir kitap haline getirerek yayımlayan Gustav von Ewers [16] ona öğretmenlik yaptı. 1814 yılında doğu dilleri öğrenmek için İstanbul'a gitti. Türkiye, Yunanistan, Mısır ve Orta Doğu'yu gezdi. Bu gezisi sırasında büyük bir koleksiyon oluşturdu. Koleksiyon günümüzde Tartu Üniversitesi Müzesi ve Ivan Kramskoy Voronezh Bölge Sanat Müzesi arasında bölünmüştür. Otto Friedrich 13 Ağustos 1816 tarihinde İzmir'de, gezi sırasında yakalandığı sıtma hastalığı sonrasında öldü (Pınar,2018:40;Demirci,2024:24-26).

von Richter kendi adına bir kitap yayımlayamadı. Gezileri sırasında tuttuğu notlar 1822 yılında öğretmeni Johann Philipp Gustav Ewers tarafından; Otto Friedrichs von Richter Wallfahrten im Morgenlande adıyla yayımlandı (Ewers,1822).

Genç seyyah, çıktığı yolculuğu sırasında Midilli Adası'ndan İzmir’e gitmek niyetindedir. Ancak karşılaştığı çaresizlik onun önce Ayazma yani günümüzde Altınova’ya çıkmasına yol açar. Buradan kara yoluyla 8 Temmuz 1816 günü Bergama’ya gelen Richter, kısa bir süre kaldıktan sonra Aliağa bölgesi üzerinden İzmir’e gitmek için yola çıkar:

"... 8 Temmuz sabahı tekrar İzmir'e gitmek için bir tekne aradım, ama bulamadım ve kendime özel bir tekne bulmanın maliyeti [de] çok yüksekti; çünkü denizciler karantinadan ve gümrük memurları tarafından durdurulmaktan korkuyorlardı ve veba tehlikesiyle [de] karşı karşıyaydılar. Ayrıca dönüşlerinde karantinada kalmaları gerekiyordu. Bu yüzden 10 kuruşa Ayazmat'a [Altınova] giden bir tekne kiraladım ve oradan karaya çıktım. (abç.) Ancak bir Çavuş (devlet görevlisi) beni durdurdu ve her yabancının Kapudan Paşa'nın kalebeyi ile tanışması gerektiğini söyledi. Onunla gittim ve onu kalenin altında, kalyonunun yakınında küçük bir grupla buldum. Kibar ve arkadaş canlısı bir ihtiyardı. Sonra Bay Kornelio'nun teknesine bindim, orada kahvaltı ettim ve Kalamata'daki babama bir mektup yazdım. Bay Pogonatoff'un isteği üzerine, iyi hizmetlerine dair bir referans yazıp ayrıldım. Fırtına yaklaşıyordu; yaklaşık dört saat içinde Ayazmat Körfezi'ne ulaştım (abç.), ancak girişin hemen önündeki boğazın keskin bir çıkıntısına çarpma tehlikesiyle karşı karşıya kaldım. Tekneler, sığ bir koyu çevreleyen başka bir koyda, muhtemelen Atarnea [Dikili] limanında demirliyor. Kendimi ve arkadaşlarımı, iki kez gidip gelen bir adamın sürdüğü küçük bir tekneye bindirip deniz yoluyla gümrük binasına götürmek zorunda kaldım. Çok uzak olmayan bir yerde Ayasmat Ağası Ömer Ağa Kara Osmanoğlu'na ait bir tuğla fabrikası ve güzel bir çiftlik bulunmaktadır (abç.). Karşıma çıkan birkaç memurla konuştum, ta ki bir gümrük memuru bana Arap atlı bir araba ayarlayana kadar. Bu araba beni köye götürdü. Orada korkunç bir hanın kapısının altındaki bir banka oturdum. Sonra yaşlı polis memuru geldi ve at getireceğine söz verdi. Ancak geceleyin, Pergamo'ya kadar her at için 25 Piafier ödememiz gerektiğini bize bildirmenin bir yolunu buldu ve Yahudi talebi doğal olarak reddedildi. Aga'ya şikayette bulunmakla tehdit ettik, bu da onu korkuttu. Hemen 2 kuruşa düştü, sonra da bizim için dört at kurtardığını söyledi. Ağa'nın kalkması için saat 8'e kadar beklemek zorunda kaldım. Genç Ağa, Türk beyefendilerinde gördüğüm kadar nazik değildi ve Kirkor'u türlü aptalca sorularla utandırıyordu. Evi Türk mimarisi tarzında, çok güzel; odaları birbirine bağlayan geniş, açık galeri özellikle hoş ve havadar, bina her köşesinden bir kule gibi yükseliyordu. Çatıda sayısız leylek yuva yapıyordu. Tebaası arasında çok sayıda zenci vardı [ayrıca] iyi atlar ve av köpekleri [de vardı]. Kırdaki malikanesinin avlusunu, toprak duvar ve ahırlar çevreliyordu. Köyde iki cami, bir hamam ve bir çarşı bulunmaktaydı.

Konaktan döndüğümde atım hazırdı. Hemen Kirkor'u ağaya haber gönderdim, o da postacıya iyi bir adam gönderdi. Birkaç saat sonra nihayet beş tane zavallı hayvanı bir araya getirdiler; onları bağlamayı bile başaramadılar. Öğlene doğru yola çıktım. Arabacı yaşlı ve tek gözlüydü, atı da o kadar inatçıydı ki, benim atımı onun önüne almaktan başka çarem yoktu. Böylece uzun bir süre daha yolumuza devam ettik ve sonunda kendimizi meşhur bir kahvehanede dinlenmek zorunda bulduk, çünkü gece çökmeden önce Pergamo [Bergama]'ya ulaşmak mümkündü. Yol, aşağıda kızıl ve çıplak, yukarıda ise kayalık ve ağaçlarla kaplı dağların solunda, denize paralel, düz ve genişti. Topraklar iyi işlenmişti; her yerde hasat tamamlanmıştı; tarlalarda demetler vardı ve güzel sürüler derin, çiçekli çimenlerde otluyordu. ..."
(Ewers,1822:485-489)

02.15. William Turner 1792-1867 yılları arasında yaşayan Birleşik Krallık uyruklu diplomat ve yazar idi. 1811 yılında İstanbul'a geldi ve burada beş yıl kaldı: bu süre içinde Osmanlı topraklarının çoğu bölgelerini ve Helen adalarını ziyaret etti. Gezilerini 1820 yılında Journal of a tour in the Levant başlığı altında 3 cilt olarak yayımladı. 1824'te Birleşik Krallık'ın İstanbul büyükelçiliğine sekreter olarak atandı. Bu sırada büyükelçi Lord Strangford'un St. Petersburg'a atanması nedeniyle boşalan makamını tam yetkili olarak beş yıl doldurdu. 22 Ekim 1829'da Kolombiya Cumhuriyeti'ne elçi olarak atandı ve dokuz yıl bu görevi yerine getirdikten sonra emekli oldu. Turner Doğu'da kaldığı süre içinde, bugün Birleşik Krallık'daki en büyük sikke, para ve mühür koleksiyonunu oluşturdu. Bu koleksiyona bugün paha biçilememektedir ve Birleşik Krallık devletince koruma altına alınmıştır. Buradaki eserlerin tamamına yakını ülkemizden dışarı çıkarılmıştır. (Carlyle,1899:368-369;Pınar,2018:37-39;Tercanlıoğlu,2013:11-12;Köksal,16 Ekim 2022).

Turner'ın Aivallee [Ayvalık] ve Ayismati [Altınova]'ya ilişkin gözlemleri, daha önce blogumdaki haliyle şöyledir:

"... Turner ve ekibi 21 Kasım 1816 sabahı otuz altı piastre [17] vererek kiraladıkları atlara binerek Edremit'ten ayrılırlar. Bir buçuk saat sonra, "... telaffuzu oldukça zor olan Chootchlooklik [Çıkrıkçı] adlı küçük bir köy[ü]" geçerler ve Kemer [Burhaniye] kasabasına varırlar (Turner,1820:266).

Turner, orada yaptığı sorgulamada Kemer kasabası hakkında öğrendiklerini bizlerle şöyle paylaşır: "... çoğunluğu Rumlara ait 5 [500] ila 600 [arasında] ev olduğu söylendi, ancak beş cami saydığımıza göre, Türklerin nüfusu da iyi bir oranda olmalı. Kemer, büyük bir bataklık ovada yer alır, kışın köyün etrafı sular altında kalır ve yazın [ise] içinden sığ bir nehir geçer; ..." (Turner,1820:266).

Turner saat ikide Kemer'den ayrılır ve yer yer bataklık haline gelmiş ovayı geçtikten sonra sol taraflarında bulunan, büyük olasılıkla Taylı köy [Tayeli] yerleşmesine gelirler. Bundan sonrasını Turner şöyle anlatır: "... küçük bir Türk köyünü [de] geçtik; burada Kemer'li bir Rum duvarcının [yanından] kaçan zavallı bir Rum çocukla karşılaştık, kimin için çıraklık yaptığını, [ondan] nasıl zulüm görerek [çalıştığını] ve [kendisine] günde sadece altı para ödediğini söyledi (bugün yaklaşık 1 penny [eder]). ..." (Turner,1820:267).

Bu yerden, hava kararana kadar sağ taraflarına denizi alarak ve Edremit körfezinin güney tarafı boyunca ilerlerler. Ve "... alçak bir tepeye çıktık, tepenin başlangıcı yoğun kocayemiş ağaçlarıyla kaplıydı, [ardından zamanla] sertleşmiş bir kalker kayanın içinden geçen yolu izledik; kayanın, her iki yanından yaklaşık on fit [yaklaşık 3 metre] derinlikte dar bir yol oyulmuştu; bu dar geçit (Edremit mülki idare sınırının sona erdiği ve Bergama mülki idare sınırının başladığı yerdir,) eskiden soyguncularla ünlüydü, ancak şimdi Edremit ağasının şiddetli mücadelesi ile [onlar] dağıtıldı, bu noktadan itibaren zeytinliklerin devam ettiği yüksek bir ovadan geçtik; [saat] dört buçukta, yakınında bir Türk mezarlığının olduğu, görünüşe göre terkedilmiş, birçok granit ve mermer sütunu ve diğer antik kalıntılar gördüğümüz 150 hanelik bir köyün içinden geçtik; ..." (Turner,1820:267).

Bu köy büyük olasılıkla Pelitköy olmalıdır.

Turner buradaki ovayı, "... Midilli dağlarının güzel manzarasının keyfini çıkararak ..." geçerler ve "... kısa bir süre sonra, küçük olsa da, içinden çok sayıda kervan geçen, [bu nedenle de] dört ya da beş han bulunan [bir] Türk köyü ..." olan "... Armutlu'da çeyrek saat ..." dururlar (Turner,1820:267).

Yazarın Armootloo olarak transkripte ettiği yerleşme büyük olasılıkla Gömeç olmalıdır.

Gömeç'te çok kısa zaman geçiren yazar önemli bir afet bilgisinden söz eder. Bu afet, 1815 yılında ya da ona yakın bir tarihte gerçekleşmiş bir depremdir. Turner'in bu konuda verdiği bilgi şöyledir: "... köyün camisi düzgün ve yeni yapılmıştı [ancak] geçen yıl [meydana gelen] bir depremle yıkılan minaresi, bu yıl Mekke'ye giden Ağa [daha dönmediğinden] henüz tamir edilmemişti." (Turner,1820:267-268).

William Turner Gömeç'teki bu kısa molaları sırasında, "... Aivallee'den gelmiş bir Rum'la ..." tanışır. Ayvalıklının anlattıklarını bize şöyle aktarır: "... [Ayvalık'ın] Armutlu'dan iki saat uzaklıkta olduğunu ve Ayvalık'ın Konstantinopolis'a en başta pamuk, zeytin ve zeytinyağı satan ve 5 [5.000] ila 6.000 [civarında] hane içeren bir ticaret merkezi olduğundan bahsetti. ..." (Turner,1820:268).

Burada Turner'in, Ayvalık''ı merak etmemesi ve rotasını değiştirerek bu "Konstantinopolis'e pamuk, zeytin ve zeytinyağı satan ve 5 ila 6.000 hane içeren bir ticaret merkezi[ni]" görmek istememesi gariptir. Kafile, Armutlu'dan ayrılır"... ve çeyrek saat sonra karanlıkta, en az 200 ev bulunduğuna ..." karar verdikleri bir köyün içinden geçerler (Turner,1820:268).

Gömeç'e yaklaşık 15 dakika mesafede olan bu köy büyük olasılıkla Keremköy olmalıdır.

Turner, Keremköy (?) yerleşmesinden ayrılırlar ve "Ayiasmati" [Altınova]'ye doğru yollarına devam ederler. Gece karanlığında sürdürdükleri yolculuk, oldukça çetin koşullar altında geçer. 21 Kasım 1816 gecesi yapılan bu yolculuğu Turner, seyahatnamesine şöyle kaydetmiştir: "... Gece çok karanlıktı ve yolumuzu kaybetmek, atlarımızdan düşmek vb. gibi olağan zorluklar yaşadık; bir defasında dik bir vadiye girdik ve ürkütücü bir şekilde kendimizi tehlikeli bir uçurumun [hemen dibinde] bulduk; başka bir [olay da] neredeyse yarım saat yolumuzu aradık ve kendimizi ovada uyumaya bırakıyorduk ki, biraz uzaktaki Rum seyisimizin büyük bir heyecanla “ευρηκα, ευρηκα” [buldum, buldum] diye seslendiğini duyduk. Dağın altında ve üstünde birçok çoban ateşleri gördük; ..." (Turner,1820:268).

Kafile, önlerindeki dağınık duran çok sayıda çoban ateşini görünce rahatlamış olmalıdır. Artık Ayiasmati'ye bir saat mesafededirler ve küçük bir binanın yanından geçerler. Bahsedilen yer büyük olasılıkla bir derbent olmalıdır. Zira "... [binada] her gece altı ya da yedi muhafız ..." bulunmaktadır (Turner,1820:269).

Nihayet gece "... saat onda, Ayasmati'nin menzil hanına (post-house) ulaşmaktan [dolayı] çok memnunduk, burada rahatça [içecek] konyak bulduk, ama kötü [bir] pilav ve haşlanmış bakladan başka bir akşam yemeği bulamadık; ancak yorgunluğumuz, iyi bir gece uykusu çekmemizi sağladı. ..." (Turner,1820:269).

Kafile Bergama'ya doğru yolculuğuna başlar. Turner, gözlemlerini okurlarına şöyle anlatır: "... Ayiasmati, denizden bir saat uzaklıkta, altmışa yakın kerpiçten yapılmış evlerden oluşmuş fakir bir Türk köyü; nispeten geniş ve duvarlarla çevrili olan mezarlığında birkaç granit sütun saçılmıştır. Onu on geçe, atlarımızı yeni atlarla değiştirdik; bugünkü yolumuzun tamamı, seyrek olarak dağılmış çam ağaçlarıyla kaplı alçak kahverengi tepelerle çevrili, bataklık bir ova üzerinde uzanıyordu. Ayiasmati'den bir saat uzaklıktaki denize yaklaştık, üç saat boyunca Midilli'nin ve Sakız ile Ipsera olduğunu varsaydığımız diğer iki adanın güzel manzarasının tadını çıkararak, bataklığın yanındaki yolda atlarımızı sürdük. İlk dört saatte iki çiftliği ve bir köyü geçtik; ilk çiftlik Ayasmati'den bir saat uzaklıktaydı, ve köy onun karşısındaydı; iç tarafta ovayı sınırlayan alçak tepelerde, ilki Ayiasmati'den bir saat uzaklıkta olan iki tümülüs gördük; Ayiasmati'den dört saat sonra bir kahvehanenin, iki saat sonra [da] bir başka [kahvehanenin] yanından geçtik; ilk kahvehaneden sonra (sağda bazı kaplıcalar gördük) ..." (Turner,1820:269-270).

Gezgin Altınova'yı geçmeden, kazaya ait çok değerli bilgiler vermektedir. Bunların ilki, 19. yüzyılın başında Altınova'da yapılan ziraat hakkında bir bilgidir: "... [b]ugün yolda çok miktarda tütün ve pamuk dikim alanları gördük; ..." (Turner,1820:270).

Bir diğer bilgi ise bölgede çalışan tarım emeğinin kökenine dairdir. Yazar tarlaların yakınında ve "... tepelerin altında dağınık olarak yerleşmiş birkaç kulübe[den] ..." söz eder. Vurgulamasa da bu kulübelerde kalanlar, çevredeki tarlalarda çalışan kişiler olmalıdır. Ve yazara göre: "... [b]u kulübeler, yazın yakınlardaki adalılar (Midilli, Sakız, Ipsera, Lemnos ve Tenedos'takiler) tarafından mesken tutuluyor. Bunlar, kış aylarında adalara dönerek aileleri ile birlikte yaşar; ..." (Turner,1820:270).

Yazar, bu göçmen tarım işçilerinin cinsiyetleri konusunda da bize bilgi vermektedir: "... gördüğümüz ilk kahvehanenin yanında her iki cinsiyetten birçok kişi pamuk topluyor; ovanın yaklaşık yarısı ekili; ..." (Turner,1820:270).

Kafile artık Altınova'yı terk etmek üzeredir. Yazar Bergama'ya doğru devam eden yolculuğu şöyle anlatır: "... [çevre] o kadar bataklık ki, yolumuzun büyük bir bölümünde taştan bir yol döşenmiş [olsa da], sudan, sazlardan ve kamışlardan [dolayı] oradan boğulma korkusu olmadan geçmek imkansızdı. İkinci kahvehanede, kahvehanenin ustası dışında kayda değer bir şey yoktu, uzun boylu, açık renk tenli, çenesinin çok altında gurur duyduğu bıyıkları olan ve uzun boylu bir Rum; Bergama'ya bir saat uzaklıkta, şehrin kuzeyindeki alçak tepeleri gözetleyen yüksek bir dağın üzerinde kurulmuş [Bergama] kalesini gördük; son bir saat içinde ara sıra geçtiğimiz bir dağın yamacında at sürdük; [saat] beşte Bergama'ya vardık. ..." (Turner,1820:270).

02.16. Adolphus Slade [Müşavir Paşa], 1802-1877 yılları arasında yaşamış, Birleşik Krallık tabiyetinde bir denizci ve askerdi. 1850 yılında emekli olunca 1866 yılına kadar Osmanı donamasının modernleşmesi için Osmanlı İmparatorluğu'nda görev aldı. Bir Türksever idi ve Osmanlı bürokrasisi ile toplumsal yaşamına ilişkin keskin gözlemlerde bulundu (Badem,2002;Slade,2012:vii-xxviii).

Yazar 1837 yılında yazdığı iki ciltlik Turkey, Greece and Malta'nın ilk cildinde Ayvalık'tan kısaca bahseder:

“... Bazı Helenseverler, devrimden beri kurulan okullardan ve Yunanlar arasında bilginin yayılmasından büyük bir coşkuyla bahsederler; sanki daha önce karanlıkta el yordamıyla ilerliyorlarmış gibi. Selim III döneminde kurulan birçok üniversiteyi unuttular mı acaba? Yunanlıları ticarette bu kadar yetenekli kılan şey cehalet miydi? Hydra'yı "centilmenler ulusu" yapan şey neydi? Ayvalık'ın [*] muhteşem refahına sebep olan şey neydi? (abç.) bu durum Scio'yu [Sakız Adası] lüksün ve ilham perilerinin merkezi haline getirdi. Yunan yapımı ve mürettebatlı gemilerle denizleri kaplayan, Akdeniz'in başlıca limanlarında fabrikalar kuran, Türkiye'nin iç pazarlarını Yunan girişimciliğine borçlu hale getiren cehaleti alkışlayabiliriz. İnsanlar ne derse desin, Yunanlıların 1821 öncesindeki refahı tamamen Türkiye ile olan bağlantılarına bağlıydı. Bu bağlantı onlara Akdeniz ve Karadeniz'in taşıma ticaretini ve Napolyon'un döneminde Türk İmparatorluğu'nun ikmalini sağladı. Ekonomik alışkanlıkları ve yerel deneyimleri, barıştan sonra bile tekel konumlarını korumalarına olanak tanıyacaktı; ancak devrimleri gerçekleşti ve aynı derecede ucuza ticaret yapan Avusturyalılar ve Cenevizliler onların yerini aldı. Cenova ve Trieste, mevcut refahlarını Yunanistan'ın bağımsızlığına borçludur.

[*] Ayvalık'da hiç Türk yaşamadı. Bu yerde okullar, bir borsa, bir kütüphane vardı ve kendi yargıçları tarafından yönetiliyordu. Buradan yılda yüz[lerce] ton zeytinyağı ihraç ediliyordu. Amiral Miaoulis, filosuyla yakınlarda dolaşarak ve ileri gelenleri [de] isyana kışkırtmaya çalışarak durumu tehlikeye attı; bunun üzerine Bursa'dan bir Türk garnizonu gönderildi. Tek bir sonuç beklenebilirdi: bir tarafta heyecan, diğer tarafta öfke [ve] her iki tarafta da güvensizlik, kan kısa sürede [aktı].

Elbette bu gelişmiş şehrin yıkımından Türkler sorumlu tutuluyor; ancak ben suçun [Amiral] Miaoulis'te olduğunu düşünüyorum. İnsanlara yardım edecek imkanınız yokken, onları silahlanmaya kışkırtmak kadar acımasız ve gaddarca ne olabilir? Son kahramanca ama sonuçsuz mücadelelere neden olanlara, propagandacılara karşı sonsuza dek lanetler yağdırsınlar.

[Amiral] Miaoulis daha önce Sciotes'leri [Sakızlıları] ayaklandırmaya çalışmıştı. Keşke ertesi yıl Samiotes'lerin [Sisamlıların] entrikalarına [da] karşı aynı kararlılığı gösterebilselerdi. ...” (Slade,1837:216-217)

02.17. Andreas David Mordtmann 1811 – 1879 yılları arasında yaşayan Alman oryantalist ve diplomat idi. Bir süre Hamburg Federe Devleti diplomatlarından Karl Sievenking’in [18] yardımı ile önce Hamburg Senatosu’nda, 1840 yılında ise Hamburg Şehir Kütüphanesi’nde görev aldı. Arapça bilgisi çok iyi olduğu için, Carl Ritter’in [19] tavsiyesi üzerine İstahrî’nin [20] Kitâbü’l-Mesâlik ve’l-Memâlik’ini Almancaya tercüme etti ve bu çevirisi dolayısıyla Kiel Üniversitesi Felsefe Fakültesi tarafından kendisine fahri doktor unvanı verildi. 1860 yılında İstanbul’da yeni kurulan olan Ticaret Mahkemesi’nde hâkimlik vazifesi alarak Osmanlı Devleti’nde de görev aldı. Sonra Mekteb-i Mülkiye’de coğrafya, istatistik ve etnografya dersleri verdi. 1872-1873 yıllarında İstanbul’da yayınlanan Phare du Bosphore [21] gazetesinin yayın müdürü ve başyazarlığı yaptı. Mordtmann, 31 Aralık 1879 tarihinde İstanbul’da öldü. (Görgün,2018;Kaya,2020: 19-21;Kaya,2021:25-26)

Gezginin İstanbul gözlemlerini içeren Stambul und das moderne Türkenthum: politische, sociale und biographische bilder von einem Osmanen v.1-2, Gertraude Habermann-Songu tarafından Türkçe'ye çevrilerek, 1999 yılında Pera Yayınları'nca yayımlandı. Daha sonra aynı eseri, aynı çevirmen ile ve 2023 yılında Dergah Yayınevi yayımladı. Son baskısı ise Dorlion Yayınları tarafından 2025 yılında yapıldı (Mordtmann,1998;Mordtmann,2023;Mordtmann,2025).

Ancak Mordtmann'ın, Ayvalık yakın çevresinden bahsettiği ve 1925 yılında Alman oryantalist Franz Babinger tarafından yayına hazırlanan Anatolien: skizzen und reisebriefe aus Kleinasien (1850-1859) adlı kitabı yayınlanmadı. Yazar bu eserinde Bergama'dan, Dikili'ye doğru yol alırken Attalia [Altıova]'dan da bahseder:

"... Çarşamba, 20 Eylül.
Sabah 7'de Bergama'dan ayrıldık ve öğlen 12'de Dikili Köyü'ne ulaştık. Eskiden Atarneus [Dikili] olarak bilinen küçük bir limandan geriye çok az şey kalmıştı. Sahilde Verde Antico [22] sütunlarının birkaç parçasını gördük. Kıyı kumlu ve denize değdiği yerde kum, içine karışan tuz parçacıkları nedeniyle sertleşip taşlaşıyor; bu, Plinius'un daha önce bahsettiği bir olgu. Bağnaz bir Müslüman olan rehberimiz, Rumlarım dolaşmasına izin verdiği domuzlardan son derece rahatsız olmuştu. Akşama kadar gümrük memurunun yanında kaldık, o da bize akşam yemeği için nefis balıklar getirtdi ve itirazlarımıza rağmen bize şarap ikram etti, kendisi ise şaraptan hiç içmedi. Limanın brüt gümrük geliri aylık 16.000-18.000 Piaster olup, bunun yaklaşık 1.000 Piaster maaşlar vb. için kesilmekte ve yıllık yaklaşık 200.000 Piaster net gelir elde edilmektedir. Çandarlı'dan (Pitane) gelen gümrük geliri aylık 9.000 Piasterdir; Ayazma'dan (Attalia) gelen miktarı bilmiyorum. ...” (Mordtmann,1925:220-222)

02.18. Julius Hermann Moritz Busch 1821-1899 yılları arasında yaşamış Alman ilahiyatçı, gazeteci, çevirmen ve yayımcı idi. Mezun olduğu yıldan itibaren gazetecilik yaptı ve edebiyatla uğraştı. Charles Dickens, William Makepeace Thackeray ve Mark Twain gibi ABD'li yazarların romanlarını Almancaya çevirdi. 1848-1849 yılları arasında süren Alman Devrimi'nin [23] aktif destekçisi oldu. 1851 yılında ABD'ye gitti, ancak 1854 yılında hayal kırıklığına uğramış bir şekilde Almanya'ya geri döndü. O yıl ilk gezi kitabı olan, Wanderungen zwischen Hudson und Mississippi'yi yayımladı (Busch,1854). Sonraki yıllarda Doğu'daki ülkelere geziler yaptı. Mısır, Yunanistan ve Osmanlı İmparatorluğu hakkında gezi kitapları yazdı. Bunları Lloyd’s illustrirte Reisebibliothek [24] adıyla yayımladı.

Busch, 1856 yılından itibaren Doğu ülkelerine geziler yaptı ve buraları yazdı. Bu eserleri basan Lloyd’s illustrirte Reisebibliothek yayınevi ise, Die Orient-Reihe adıyla bu yazılanları üç cilt olarak yayımladı. Yayınevinin son üç cildi olan bu ülkeler: 1858 yılında Mısır, 1859 yılında Yunanistan ve 1860 yılında ise Türkiye'dir. Ayvalık, bu eserde Aiwali ve Kidonia olarak geçmektedir.

"... Bergama'dan Bèaram'a (Athos) iki ayrı güzergahtan ulaşabilirsiniz: Edremit veya Ayvalık üzerinden, oradan da tekneyle.

a) Edremit üzerinden giden yol Karaweren'den (altı saat), Kimereh'ten (sekiz saat), Adramiti'den (üç buçuk saat) ve Chetme'den (dört saat) geçer ve ladin ve bodur meşe ağaçlarıyla kaplı vahşi dağlardan ve güzel çınar ağaçlarıyla dolu vadilerden geçer. Bergama'dan iki saat uzaklıkta, yolun sağında bir su kemerinin kalıntıları görülebilir, ardından benzer kalıntılar gelir. Karaweren birkaç kulübeden oluşan bir dağ köyüdür; Kimereh ise Roma döneminden kalma bazı sütunların ve diğer parçaların bulunduğu iyi işlenmiş bir vadide yer alır. Adramiti'nin ötesinde, yol bir körfezin kıyısı boyunca geniş zeytinliklerin arasından, ardından mersin, defne ve çilek ağaçlarından oluşan güzel ormanların arasından geçer. Chetme, denizden oldukça yüksekte, hanı olmayan küçük bir köydür, bu yüzden çadırınıza güvenmeniz gerekir. Yol daha sonra deniz ve dağlar arasında devam eder, dağlar dipten zirveye kadar deniz salyangozlarıyla kaplıdır.

b) Ayvalık üzerinden geçen rota, yanından geçen rotadan çok daha kısadır ve gerekirse tek günde tamamlanabilir, çünkü sadece on iki saat sürer ve her zaman iyi yolları takip eder. Yol boyunca birkaç küçük han ve iki köyden geçersiniz. Bir sonraki bölümde daha ayrıntılı olarak anlatacağımız Ayvalık'dan, dört ila beş saatte tekneyle Athos'a geçebilirsiniz.
...
a) Bergama'dan Ida Dağı üzerinden Troja bölgesine ve Kum Kaleh'e.
Bu tur beş günde, hatta gerekirse dört günde tamamlanabilir ve şu ana noktaları kapsar: Awriamasti, Adramiti, Narlen, Bairamitsch, Enaeh, Eski İstanbul ve Kum Kale. Yolun geçtiği alanlar büyüleyici güzellikte olup, her tarafta muhteşem dağ oluşumları ve muhteşem deniz manzaraları bulunmaktadır. Yol boyunca uzanan sayısız köyde gezginler, geceyi geçirebilecekleri hanlar ve tenha kahvehanelerde çeşitli ikramlar bulurlar. Awriamasti, Bergama'ya sekiz saat uzaklıktadır. Beş buçuk saat uzaklıktaki Armutlu'dan, iki saat uzaklıktaki, kaderiyle övülmeye değer bir sahil kasabası olan Ayvalık veya Kidonia'ya giden bir yol ayrılır. Oikonomos adlı bir Rum'un çabalarıyla, başlangıçta bir köyden hızla yükselerek bu kıyıların önde gelen ticaret ve imalat kasabalarından biri haline geldi. Oikonomos, Babıali'den Türklerin Ayvalık'a yerleşmesini yasaklayan bir ferman çıkarmayı başardı. Bunun üzerine her taraftan buraya Rumlar akın etti ve böylece şehrin nüfusu ve zenginliği gerçekten şaşırtıcı bir hızla arttı. Bu yüzyılın başında otuz sabun fabrikası, kırk yağ fabrikası, altı kilise, iki donanımlı hastane ve zarif bir binada bir bilim okulu [Ayvalık Akademisi] vardı. Şehir kendi kendini yönetiyordu ve bir bakıma Sultan'ın himayesinde küçük bir cumhuriyetti. Bu güzel yapı, 1821'de tek bir günde tamamen yıkıldı. Yunanistan'daki devrimin liderleri, çeşitli başarılardan cesaret alarak, isyanı Asya'daki yurttaşları arasında yaymayı düşündüler. Önce İzmir'i ele geçirmeyi denediler. Sonra Ayvalık'dan Türklerin şehri tehdit ettiği haberini aldılar. Bursa Paşası, isyancıların ani bir saldırısına karşı şehri korumak için askerleri görevlendirmişti. İsyancılar şehre girdiklerinde, sokaklarda bekleyen halka kötü muamelede bulunmuş ve ardından onları uzaklaştırmışlardı. Ertesi gün takviyeli olarak geri döndüler ve şehri işgal ettiler. Yetmiş yelkenliden oluşan Yunan filosu, Ayvalık sakinlerinin çoğunun kaçtığı komşu Moskonisi adası açıklarında belirdi ve iki gün sonra 3.000 Yunanlı, gemi toplarının koruması altında şehre saldırdı ve zorlu bir mücadelenin ardından Türkleri geri püskürttü. Ancak geri çekilirken, şehri dört bir yanından ateşe verdiler ve şehir küle döndü. 80.000 nüfuslu şehir tek bir günde yerle bir oldu. Bugüne kadar bir daha toparlanamadı.

Armutlu'ya dört buçuk saat uzaklıktaki Kimair, zeytin ağaçlarıyla kaplı görkemli bir alanda yer alan yaklaşık 3.000 nüfuslu bir köydür. İki camisi ve küçük bir Rum kilisesi vardır. Adramiti buradan on saat uzaklıktadır. (Önceki rotaya bakınız.) Adramiti'ye yedi saat uzaklıktaki Narlen, zeytinliklerle kaplı hoş bir vadinin yamacında, denize açılan şirin bir köydür. Buradan Bayramich'e dokuz buçuk saatte ulaşılabilir. Oraya giderken yol, birçok Yunan efsanesine ve mitine ev sahipliği yapan İda Dağı'nın yamacından geçer. Paris, burada Afrodit, Hera ve Pallas Athena arasındaki altın elma anlaşmazlığını çözer ve Zeus, kartal kılığında Ganymede'yi kaçırır. Buradaki dağ manzarası yabanıl ve muhteşemdir; yol, ladin ağaçlarıyla kaplı derin vadilerin üzerinden geçen ahşap köprülerden geçer; geçidin tepesinden manzara muhteşemdir. Bairamich, bulunduğu tepeden oldukça hoş bir manzaraya sahip küçük bir kasabadır. Buradan Simoïs Nehri'nin kaynağını ziyaret edebilirsiniz. Önce, Bairamich'e dört buçuk saat uzaklıktaki dağlarda bulunan Evegelli köyüne gidilir. Burada çok dik ve engebeli bir patika vardır ve oradan nehrin kaynağına üç buçuk saat daha gidilebilir. Su, kayadaki kare şeklindeki bir mağaradan akar ve kısa süre sonra, komşu çatlaklardan akan küçük buzlu derelerle kabararak, 15 metre yüksekliğindeki bir duvarın üzerinden derinliklere doğru akar. Buradan manzara oldukça kapsamlıdır, çünkü açık havalarda sadece Çanakkale Boğazı'na kadar tüm Truva ovasını değil, aynı zamanda Srirarina bölgesine kadar tüm kıyı bölgesini de görebilirsiniz. Bairamich'ten Enaeh'e beş buçuk saat, oradan Eski İstanbul'a üç saat, buradan Bunarbashi'ye üç buçuk saat ve oradan da kıyı kasabası Kumkale'ye üç saat daha vardır. ...” (Busch,1860:133-137)

DEVAM EDECEK...

DİPNOTLAR

[1] Geçtiğimi günlerde (sanırım 3 Ağustos 2026 günü idi) sayın Arıkantürk ile Herakleia [Ἡράκλεια] konusunda tartışmıştık. Ben Strabon, Bizanslı Stefanos ve Tabula Peutingeriana'ya dayandırarak Herakleia'nın bugükü Gazi Kemal Paşa Mahallesi, Ayvalık olduğunu söylüyordum. O bir "nümizmat" olarak: Herakleia'nın hiçbir sikkesi görmediğini, dolayısı ile böyle bir kent ile karşılaşmadığını anlattı.

[2] Vladimir Mirmiroğlu, 1881 yılında Darıca/Kocaeli'nde doğdu. 1890 yılında Fener Panayia Rum Ortaokulu'nu bitirdi. 1894 yılında Fatih Rüşdiyesi'nde ve 1898 yılında Vefa İdadisi'nde okudu. 1905 yılında Mekteb-i Hukuk'dan mezun oldu. İstanbul Vilayeti Meclis-i Umumi azalığı, İstanbul Şehremaneti Meclisi azalığı ve Fener Rum Ortodoks Patrikhanesi hukuk müşavirliğinde bulundu. 4 Eylül 1966 günü İstanbul'da öldü.

[3] 23 Haziran 1656 yılında gerçekleşen, Üçüncü Çanakkale Deniz Savaşı'dır. Kaptan-ı Derya Sarı Kenan Paşa komutasındaki Osmanlı Donanması, Venedik Cumhuriyeti Donanması ile Çanakkale Boğazı önlerinde savaşmış ve savaş, Osmanlı Donanması'nın yenilgisi ile sonuçlanmıştır. Osmanlı Donanması'nın, 7 Ekim 1571 tarihinde yapılan İnebahtı Deniz Savaşı'ndan bu yana yaşadığı en büyük yenilgi ile sonuçlanan çarpışmadan sonra Bozcaada ve Limni Adası 1657 yılına kadar Cenevizlilerin olmuştur.

[4] Claude-Aleksandre Comte de Bonneval [Humbaracı Ahmed Paşa], 1675-747 yılları arasında yaşamış, Osmanlı Ordusu'nun ıslahı için çalışmalar yapan bir Fransız subayı ve André de Mouceaux'nun yeğeni idi. 1729 yılında müslüman oldu ve Ahmed adını aldı. Sadrazam Topal Osman Paşa tarafından Humbaracı Ocağı'nı düzene sokmakla görevlendirildi. Bu ilk topçu okulunda matematik dersleri verdi. Sadrazam Hekimoğlu Ali Paşa zamanında Beylerbeyi rütbesini aldı. Asıl görevi, humbaracıları Batı usullerine göre yetiştirmek olmasına rağmen dış ilişkiler ile görevlendirildi. 1736 Seferi'nde Yeğen Mehmed Paşa'yla birlikte Avusturya'ya karşı savaştı. Sefer dönüşü gözden düştü ve 1738'de Kastamonu'ya sürgün edildi. 1747'de İstanbul'da öldü. Ölümünden sonra askerî mühendislik okulu muhalefet nedeniyle kapatıldı. Bugün Galata Mevlevihane'si avlusundaki mezarlıkta gömülüdür.
[5] Dimitros E. Psarros. 1939-2008 yılları arasında yaşamış Helen mimar ve Ayvalık araştırmacısı idi. Atina Ulusal Teknik Üniversitesi'nde 1963 yılında makine mühendisliği, 1968 yılında da mimarlık okudu. Ölümüne kadar; mimari, statik ve elektromekanik projeler tasarlayan ofisinde çalıştı. 1984 ve 1987 yıllarında, Çevre, Planlama ve Bayındırlık Bakanlığı tarafından verilen Uygulamalı Mimarlık Ödülü'nü iki kez aldı. 1985-1987 yılları arasında Yunanistan Mülteci Dernekleri Federasyonu'nun genel sekreterliği ile 1999 yılından ölümüne kadar ICOMOS'un yönetim kurulu üyeliğini yaptı. 1969 yılında başladığı ve ölümüne kadar sürdürdüğü, çoğu kendisi tarafından yapılan çizimleri ve çektiği fotoğrafları sayesinde Ayvalık'ın yaklaşık 40 yılık zamanını belgelenmiştir. 2017 yılında, Kostoúla Sklaveníti (Κωστούλα Σκλαβενίτη) tarafından yayına hazırlanan Το Aϊβαλι και η Mικρασιατική Aιολιδα adlı kitap Yunanistan Ulusal Banka Kültür Vakfı tarafından yayımlandı.
[6] Taki Papontsani (Τάκη Παπουτσάνη) (1932-1987).

[7] Karlofça Antlaşması, 16 yıl süren ve dört padişah değişen bir süreci kapatan bir barış anlaşması idi. 26 Ocak 1699 tarihinde imzalandı ve Osmanlı İmparatorluğu batıdaki topraklarının büyük bir bölümünü kaybetti. Karlofça Antlaşması'ndan sonra, Osmanlı İmparatorluğu duraklama dönemi olarak adlandırılan dönemini bitirerek gerileme dönemine başlamıştır.

[8] Levant Şirketi, Birleşik Krallık ile Osmanlı İmparatorluğu arasında ticareti sağlamak amacıyla, 1581 yılında kurulmuş ayrıcalıklı bir şirket idi. Merkezi Halep'te idi ve İstanbul, İzmir gibi şehirlerle ticaret yapmaktaydı. Şirket 1825 yılında kapatıldı.

[9] Thomas Allom, 1804-1872 yılları arasında yaşamış bir mimar ve ressam idi. Royal Institute of British Architects'in kurucu üyesidir. Bir çok yapıyı tasarlamıştır.

[10] Ioannes Demetrakellis-Oikonomos [Ιωάννης Δημητρακέλλης-Οικονόμος], 1735 yılında Ayvalık'ta doğdu. Babası Demetrakis ve annesi Rigaina'nın aileleri Midilli Adası Vasilika'dan Ayvalık'a göç ettiler. Babası, dimogerontes'e (yaşlılar heyeti) seçildi ve Ayvalık yerel toplumunun etkin bir üyesi oldu. Rigaina ile evlenerek, en büyüğü Ioannes olmak üzere 3 oğlu ve 4 kızı doğdu. Ioannes kariyerine rahip olarak kilisede başladı. Daha sonra Oikonomos Bürosu'nda işe başladı. Söylencelere göre yirmibeş yaşında iken yaşamlarını ve insanların geleneklerini incelemek için Osmanlı imparatorluğunun değişik bölgelerine seyahat etmeye başladı ve Türkçe öğrendi. 1773'te, Karaosmanoğlu tarafından Ayvalık'a "kocabaşılığına" [*] seçildi. Ioannes Demetrakellis-Oikonomos tartışmalı bir biçimde, 1791 yılında elli altı yaşında iken öldü. Stavrakis [**]'e göre, ona suikast için bir komplo planlandı ancak Ioannes, eylem gerçekleştirilemeden ve doğal nedenlerle öldü. Karambalis [***] ise, ifade vermesi için İstanbul'a çağrıldığını ve gittiğinde bir komplo kurulduğunu farketmesi üzerine yüzüğündeki zehiri emerek intihar ettiğini yazar.

Ancak Osmanlı Arşivlerinde bulduğum ve 19 Temmuz 2019 günü ÇYDD Ayvalık Şubesi'ndeki bir sunumumda "jpg" dosyası ile birlikte tercümesini sunduğum bir belgede, Ioannes Demetrakellis'in idam edildiği (belgede yöntem belirsizdir), Karaosmanoğlu'nun ise ona borçlu olduğunu bildiren bir kadılık belgesi vardı. Demetrakellis'in çocukları, babalarının ölümü sonrasında kadıya başvuru yapmış, inceleme/soruşturma epey zaman geçtikten sonra tamamlanmış ve yanıtlanmıştır. Belgede Karaosmanoğlu ailesinin, Demetrakellis mirasçılarına borçlu olduğu belirlenmiş ve borcun üç taksit halinde ödemesine karar verilmişti.

---
[*] Osmanlı İmparatorluğu'nda Batı Anadolu ve Balkanlarda görevli Hristiyan taşra memurlarına verilen ad.
[**] Stavrakis, C., 'Κυδώνια πριν από το 1821', İzmir, 1861, s.8.
[***] Karambalis, I., 'Ιστορία των Κυδωνιών', Atina, 1949, s.108

[11] Walsh'ın Türkçe baskısında çevirmen buraya dipnot koymuş ve şunları yazmıştır:

"Ayvalık Kazası ve Yund Adalan reayasının isyan bayrağını çektikleri devlete bildirildiğinden, ayaklandıkları doğru ise verilen fetva ve irade-i seniye uyarınca haklarından gelinmesi için ilgililere gerekli buyruklar gönderilmiştir... Şeyhülislamlıktan alınan bir fetvada Rum reayasına "harbi" hükümlerin uygulanacağı, asilerin katledileceği, mallannın ganimet olarak alınacağı, kadın ve çocuklannın esir sayılacağı belirtiliyordu ... O gün Tavaslı Osman Ağa'nın erkenden Ayvalık'a girmesinden yanm saat önce yetmiş kadar bir direkli ve iki direkli korsan tekneleri ve altmış kadar piyade kayık ve sandallardan toplar atılmaya başlanmış ve çok sayıda asker karaya çıkmıştır. Eşkıya tekneleriyle Ayvalık reayası arasında uzlaşma olduğundan bu sırada şehir içinde saklanmış olan Rumlar dahi Türk askerlerine saldırmaya başlamışlardı. Ayvalık Rumlarının gemilerden karaya çıkan korsanlarla işbirliği yaparak, burada bulunan askerlerin hepsini kılıçtan geçirmeleri işten bile değildi. Fakat bu sırada Ayvalık'tan kaçıp Ayazmend'e giden birkaç kişi durumu Behram Paşa'ya bildirdiler. Behram Paşa komutası altında bulunan delil, tüfenkçi, haytadan oluşan bir birliği hemen Ayvalık'a gönderdi. Bu çatışma sırasında ancak yüz kadar asker şehit olmuş, buna karşılık şehirde bulunan yirmi beş bin reayadan iki bini ölmüş, beş bin kadarı gemilere ulaşarak canlarını kurtarabilmiş, bir kısmı denizde boğulmuş ve üç bin reaya da tutsak alınmıştı ve 'Ayvalık'da dahi imaretten nişan kalmayup cünlesi harab ve yebab olmuştur.' Bir Batı kaynağının doğruladığı gibi, sözde Ayvalık reayasını kurtarmak için gelen korsanlar, şehrin yağma ve tahrip edilmesinde önemli bir rol oynamışlardır." Zeki Arıkan, "1821 Ayvalık isyanı," Belleten, Ankara.Türk Tarih Kurumu, 1988, s. 571-600.) "
(Walsh,2011:498-499)

[12] Bu blogu "yaş sırasına" göre derledim. Dolayısı ile Jowett Ayvalık gözlemlerini önce yazsa da, Arundell'den küçük olduğu için sonra yer almaktadır. Okuyucuya hatırlatırım.

[13] Whitsunday (Whitsun veya Whit Sunday de denir), Birleşik Krallık'ta ve diğer ülkelerde Anglikanlar ve Metodistler arasında kutlanan, Hıristiyanların kutsal günü için kullandıkları addır. Paskalya'dan sonraki yedinci pazar gününe denk gelir.

[14] Bugünkü Alibey Camii (Çınarlı Camii)'nin, mimar Emmannuel Kouna tarafından yeniden yapılması öncesinden bahsedilmekte.

[15] Anglikanizm, İngiltere'nin resmî kilisesi olan İngiltere Kilisesi'ne has ilke, doktrin ve kurumlar içeren bir mesheptir. İngiltere Kralı VIII. Henry'nin ncülüğünde, XVI. yüzyılda kurulmuştur. İngiliz Kilisesi anlamına gelen bu mezhep, Latince bir ibare olan Ecclesia Anglicana’dan gelir. Anglikanizm’e mensup olanlara Anglikan denir. Anglikan Mezhebi, Roma Katolik Kilisesi ve Doğu Ortodoks kilisesinden sonra dünyadaki en büyük üçüncü Hristiyan mezhebidir.

[16] Johann Philipp Gustav von Ewers 27 Temmuz 1779 - 20 Kasım 1830 arasında yaşamış Alman hukuk tarihçisi ve Rus hukuk tarihinin bilimsel bir disiplin olarak kurucusu idi. Ayrıca ölümü sonrasında 1882 yılında, Otto Friedrich von Richter'in gezi notlarını kitap olarak yayımlamış idi.

[17] Piastre, 16. yüzyılda Venedik Cumhuriyeti'nin para birimiydi. Osmanlı İmparatorluğu'nda piastre kelimesi, kuruş'un günlük dilde kullanılan Avrupa karşılığıydı.

[18] Karl Sieveking, 1787-1847 yılları arasında yaşamış, Hamburglu bir diplomat, politikacı, sanat koruyucusu ve hayırsever idi.

[19] Carl Ritter, 1779-1859 yılları arasında yaşamış, Alman bir coğrafyacısı idi. Alexander von Humboldt ile birlikte, modern coğrafyanın kurucularından biri olarak kabul edilir.

Alexander von Humboldt ise 1769-1859 arasında yaşamış, Alman coğrafyacı, doğa bilimci ve kaşif idi.

[20] Bābā İshāk İbrahim bin Muhammed Faresi Karki, 10. yüzyıl'da yaşamış olan İslam coğrafyacısı, gezgini ve yazarı idi. Eseri Kitab el-Mesalik ve'l Memalik'iyi 919 yılında yazmıştır. Semerkand şehrinde 957'de öldü.

[21] Phare de Bosphore, geçen yüzyıl ortalarında İstanbul'da Kiryakopulo adında bir Rum tarafından çıkarılmış Fransızca bir gazete idi.

[22] Verde Antico, antik çağlardan beri kullanılan, donuk yeşil ve beyaz damarlı renklerde dekoratif bir kaplama taşıdır.

[23] 1848 Alman Devrimi çok özet olarak: 1 Şubat 1848 günü başlayan, temmuz 1849 yılında cumhuriyetçilerin yenilgisi ile sonuçlanan devrim hareketidir. Yenilgi üzerine liberaller arasında yaygın bir hayal kırıklığı oluştu. Kısa zamanda Fransa, İtalya ve Avusturya'daki Avrupa monarşilerine karşı bir dizi cumhuriyetçi ayaklanma da yapıldıysa da tümü başarısızlıkla sonuçlandı. Bu devrim dalgası Osmanlı İmparatorluğu'nda da yoğun olarak hissedildi.

[24] Lloyd’s illustrirte Reisebibliothek [Lloyd's seyahat rehberleri], 1854-1881 yılları arasında yayımlanan Almanca ve kısmen İngilizce ve Fransızca resim ve haritalarla donatılmış seyahat rehberleri idi.

---
KAYNAKÇA

Aikaterini Laskaridi Vakfı,(2026)

Bizanslı Stephanus, Ethnica (Steph.Byz.)

son erişim tarihi: 5 Eylül 2026.

Arıkan, Z (2011).

1909 "Ayvalık hâdisesi", 75(272), 159 - 190, Ankara: TTK Belleten.

Arıkan, Z (2022).

1909 Ayvalık hadisesi, Ayvalık tarihi üzerine akademik çalışmalar seçkisi, (yay. haz.) Berrin Akın Akbüber, 68-95, Ayvalık: Ayvalık Belediyesi.

Arundell, F.V.J. (1834).

Discoveries in Asia Minor : inculuding a descriptic of the ruins of several ancient cities and especially antioch of Pisidia, v.2, Londra: Richard Benettey.

Arundell, F.V.J. (2014).

Anadolu'da Keşifler, İstanbul: Sistem Ofset Yayıncılık.

Arundell, F.V.J. (2016).

Küçük Asya'da Keşifler c.1-2, İstanbul: Arkeoloji Sanat Yayınları.

Aycibin, Z. (2007).

Katib Çelebi, fezleke, tahlil ve metin (Tez no. 220175) [Doktora Tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi].

Aydemir, C. (2 Ağustos 2014).

Perperne antik kenti.
son erişim tarihi: 2 Eylül 2025.

Badem, C. (2007).

The Ottomans and the Crimean War: 1853-1856 (Tez no. 208422) [Doktora Tezi, Sabancı Üniversitesi].

Beydili, K. (2009).

Sefâretnâme, c.36, 289-294, Ankara: Türk Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi.

Beydili, K. (2019).

Seetzen, Ulrich Jasper (1767-1811) : Alman şarkiyatçısı ve seyyahı (gözden geçirilmiş 3. basım) c.ek-2, 481-483, Ankara: Türk Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi.

Busch, J.H.M. (1854).

Wanderungen zwischen Hudson und Mississippi, Stutgard: J.D. Gotta.

Busch, J.H.M. (1870).

Die Türkei. Reisehandbuch für Rumelien, die untere Donau, Anatolien, Syrien, Palästina, Rhodos und Cypern (1.b), Leipzig: Literarisch-artistische Anstalt in Triest.

Carlyle, E.I. (1899).

Dictionary of national biography, c.57, 368-369, London: Smith, Elder, & co.

Cihangir Kılıçoğlu, Ç. (2020).

Ayvalık akademisi ya da batı Anadolu’da Yunan ulusçuluğunun kökenleri üzerine, 30(2), 411-440, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Türkiyat Mecmuası.

Coder, C. (1824).

The Modern Traveller. A Popular Description Various Countries of the Globe. Syria and Asia Minor v.II, Londra: James Duscan.

de Bruijn, C. (1732).

Voyages de Comeille Le Bruyn par la Moscovie, en Perse, et aux Indes orientales (5. baskı). Lahey : Gossey, P. & Neaulme, J.

Demirci, S. (2024).

Alman seyyahların gözünden Bursa (1793-1816) (Tez no. 914512) [Yüksek Lisans Tezi, Uludağ Üniversitesi].

Dukas, -. (1956).

Bizans tarihi, (çev.) VL. Mirmiroğlu, İstanbul: İstanbul Fethi Derneği.

Dukas, -. (1975).

Decline and fall of Byzantium to the Ottoman Turks, (çev.) Harry J Magoulias, Detroit: Wayne State University Press.

Elibüyük, C. (2009).

Tarihi coğrafya bakımından önemli bir kaynak: Cihannüma, 7(2), 93-109, Ankara Üniversitesi Coğrafi Bilimler Dergisi.

Ewers, J.P.G. (1822).

Otto Friedrichs von Richter Wallfahrten im Morgenlande, Berlin: Reimer's Berlage.

Gökyay, O.Ş. (1986).

Kâtip Çelebi, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı.

Görgün, H. (2018).

Mordtmann, Andreas David, c.30, 284-285, Ankara: Türk Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi.

Hierokles, -. (1893).

Hieroclis Synecdemus, (yay. haz.) Augutus Burchardt, Leipzig: B. G. Teubneri Matbaası.

Kaya, A. (2020).

Almanca seyahatnameler (1850-1912) temelinde Türkiye’ye dair bir kültür rotası önerisi (Tez no. ) [Doktora Tezi, Anadolu Üniversitesi].

Kaya, A. (2021).

Almanca seyahatnamelerde Osmanlı şehirleri (1850-1912), İstanbul: İletişim Yayınları.

Kâtip Çelebi (1980).

Tuhfetü'l-kibar fî esfari'l-bihar : beniz savaşları hakkında büyüklere armağan I, İstanbul: Tercüman 1001 Temel Eser.

Jowett, W. (1822).

Christian researches in the Mediterranean, from MDCCCXV to MDCCCXX, in furtherance of the objects of the Church Missionary Society. Londra: R. Watts.

Kâtip Çelebi (2007).

Deniz savaşları hakkında büyüklere armağan : tuhfetü'l-kibar fî esfari'l-bihar, İstanbul: Kabalcı Yayınevi.

Kâtip Çelebi (2012).

Kitâb-ı cihânnümâ : the book of cihânnümâ, (yay. haz.) Bülent Özükan, İstanbul: Boyut Yayıncılık.

Kâtip Çelebi (2018).

Tuhfetü'l-kibar fî esfari'l-bihar, (yay. haz.) İdris Bostan, Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi.

Köksal, H.K. (18 Nisan 2019).

William Jowett'ın Ayvalık'taki 4 günü.
son erişim tarihi: 5 Eylül 2026.

Köksal, H.K. (9 Eylül 2021).

Bir kısmı dağda bir kısmı sahilde kurulmuş büyük bir köy: Kidomas.

son erişim tarihi: 5 Eylül 2026.

Köksal, H.K. (2 Mayıs 2022).

Doktor Zambakos Paşa'nın Ayvalık'taki cüzzam araştırmaları.

son erişim tarihi: 5 Eylül 2026.

Köksal, H.K. (16 Eylül 2022).

Claude Denis Raffanel'in 1821 yılı Ayvalık gözlemleri.
son erişim tarihi: 12 Eylül 2026.

Köksal, H.K. (29 Eylül 2022).

Ambroise Firmin-Didot'nun Ayvalık'ta geçirdiği iki ay (1817).

son erişim tarihi: 5 Eylül 2026.

Köksal, H.K. (16 Ekim 2022).

William Turner'in "Aivallee" ve "Ayiasmati" gözlemleri.
son erişim tarihi: 5 Eylül 2026.

Köksal, H.K. (4 Kasım 2022).

Şerafettin Mağmumî'nin Ayvalık ve Cunda gözlemleri (1894).

son erişim tarihi: 5 Eylül 2026.

Köksal, H.K. (24 Mart 2026).

Tabula Peutingeriana'da Ayvalık yakın çevresi.
son erişim tarihi: 5 Eylül 2026.

Köksal, H.K. (1 Mayıs 2023).

Seetzer, Ayvalık (Eiwaly)'ı 1803 yılında Sakız adasında duydu.

son erişim tarihi: 5 Eylül 2026.

Köksal, H.K. (28 Ağustos 2023).

Arundell'in Ayvalık'ta geçirdiği 3 gün: 5-7 Haziran 1834.

son erişim tarihi: 5 Eylül 2026.

Köksal, H.K. (31 Ağustos 2026).

Okumalar I: Ayvalık Adaları.

son erişim tarihi: 5 Eylül 2026.

Meinekie, A. (1849).

Stephani Byzantii ethnicorvm quae svpersvnt, Berlin: G. Reimeri Matbaası.

Meynell, G. (1993).

André de Monceaux, F.R.S. 1670, 47(1), 11-15, Londra: The Royal Society Notes Rec. R. Soc.

Mordtmann, D.A. (1925).

Anatolien: skizzen und reisebriefe aus Kleinasien (1850-1859), (yay.haz.) Franz Babinger, Hanovver: Orientbuchhandlung Heinz Lafaire.

Mordtmann, D.A. (1998).

İstanbul ve yeni Osmanlılar: bir Osmanlı’dan siyasi, sosyal ve biyografik manzaralar (çev.) Gertraude Habermann-Songu, İstanbul: Pera Yayınevi.

Mordtmann, D.A. (2023).

İstanbul ve yeni Osmanlılar (çev.) Gertraude Habermann-Songu, İstanbul: Dergah Yayınları.

Mordtmann, D.A. (2025).

İstanbul ve Yeni Osmanlılar: Osmanlı'dan siyasi, sosyal ve biyografik manzaralar 1850- 1880, İstanbul: Dorlion Yayınları.

Neşrî, -. (1957).

Kitâb-ı cihan-nümâ Neşrî tarihi c.2, (yay.haz.) Faik Reşit Unat ve Mehmed A. Köymen, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.

Pınar, İ. (1998).

Alman gezginlerin gözüyle 19. yüzyıl Anadolu şehirleri: Manisa, Edirne, Kütahya, Ankara, İstanbul, Trabzon, Antalya, Diyarbakır, Konya, İzmir, İzmir: Akademi Kitabevi.

Pınar, İ. (2018).

Seyyahların izinde Aliağa ve çevresi 17-20. yüzyıl, İzmir: Aliağa Belediyesi.

Psarros, D.E. (2017).

Το Αϊβαλι Και Η Μικρασιατική Αιολιδα (yay.haz.) Kostoula Sklaveniti, Atina: Yunanistan Ulusal Bankası Eğitim Vakfı.

Raffenel, C.D. (1822).

Histoire des événements de la Grèce t.1, Paris: .

Seetzen, U.J. (2017).

Anadolu'ya yolculuk : Bursa, Manisa, İzmir, Uşak, Afyon, Konya, Antakya : 22 Haziran 1803 – 22 Kasım 1803 c.2, (çev.) Selma Türkis Noyan, İstanbul: Kitap Yayınevi.

Slade, A. (1837).

Turkey, Greece and Malta v.1, Londra: Saunders and Otley.

Slade, A. (2012).

Müşavir Paşa'nın Kırım harbi anıları, (çev. ve yay. haz.) Candan Badem, İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları.

Strabon, -. (2000).

Antik Anadolu coğrafyası (Geographika: XII-XIII-XIV) (4.b), (çev.) Adnan Pekman, İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.

Tercanlıoğlu, A. (2013).

18. Yüzyıldan 20. yüzyılın ilk çeyreğine kadar Kyzikos kentini ziyaret eden İngiliz seyyahlar. (Tez no. 328825), [Yüksek Lisans Tezi, Atatürk Üniversitesi].

Türkay, C. (1999).

Osmanlı Türklerinde coğrafya, Ankara: MEB Yayınları.

Walsh, R. (1836).

A residence at Constantinople, during a period including the commencement, progress, and terminatıon of the Greek and Turkish revolutions v.2, Londra: Frederick Westley and A.H. Davis.

Walsh, R. (2011).

İrlandalı bir vaizin gözüyle II. Mahmud İstanbul'u, (çev.) Zeynep Rona, İstanbul: Kitap Yayınevi.

KİTABİYAT: elibittibile

2026-09-02T10:00:00.000+03:00

“Eli bitti bile!” diye haykırdı o sırada Gülten’in arkasında bulunan kızı. “Geçmiş olsun hanımlar, beyler.” “Bu söylediğinize “palindrom” derler. Bilir misiniz?” dedi Nuri Bey. “Antik Yunan’da geri geri koşan zat demekmiş.”

Hayat bazen hem çok kısa hem de çok uzun gelir insana. Bu durum belki de insanoğluna tanınan, bu bir tanecik hayatın nasıl yaşandığıyla ilgilidir. İster kısa ister uzun olsun hayatın döngüsü hep aynıdır. Hayatta mutluluk, neşe, sevgi olduğu kadar keder, üzüntü, nefret de vardır. Gülten Hanım da bu döngüyü yaşayanlardan biri. Hayatının yavaş yavaş sonbaharına gelen Gülten Hanım, yaşamın ona sunduğu ne varsa anlayışla, sabırla kabul etmiş; nice doğumlar, ölümler görmüş, yaşanan acıları metanetle atlatmış bir kadın. Ne istediğini bilen, yaşamaktan korkmayan, yılmayan bir kadın.

Ümit Yalçın Doğan, bir masal anlatıcısı üslubuyla kurguladığı Elibittibile romanında, Gülten Hanım ve ailesinin çok katmanlı hayatının içine adım adım dahil ediyor okuru. Biz de onlarla birlikte üzülüyor, endişeleniyor bazen de keyifleniyoruz. Kimi zaman da hayatın acı- tatlı sürprizleri karşısında şaşırıyoruz. Ailenin mübadele ile geldiği Ayvalık’taki hayatı İstanbul’a uzanıyor. Midilli’den İstanbul’a uzanan bu yolda zamanın, şehirlerin, insanların değişim ve dönüşümüne de şahit oluyoruz. Ve onlarla birlikte zamanın çarkları arasında duygusal bir yolculuğa çıkıyoruz.

(kitabın arka kapağından)

---------------------------
Ümit Yalçın Doğan (1985- ).
Elibittibile. İstanbul: Tohum Yayıncılık, 2023.
173 s.: çzm.; 12.5 x 19.5 cm.; Metin Türkçe.

ISBN : 978-625-8309-62-1
DDC : 813
Kaynakça: -
Dizin : belgenin bir çok yerinde [Ayvalık] geçmektedir.
Hezarfen : 01944/02265

Arşiv tarihi : 31 Ağustos 2026
Açıklama : -

hezarfen kütüphanesi web adresi

KİTABİYAT: Resmo 1922

2026-09-01T10:00:00.000+03:00

Eski filozoflar, her kavramın karşıtıyla birlikte var olduğunu yüzyıllar önce keşfetmişlerdi. İyi ile kötünün her insanın içinde birlikte var olduklarını ben de biliyordum. Bu felaket başıma gelmeseydi eğer bugüne kadar hep iyi niyetlerle yaşamış biri olarak, varlığı neredeyse hissedemediğim kadar derinlerde saklı kendi kötülüğümle uzlaşıp o çılgın oyuna asla girişmezdim.

İçinde bulunduğumuz zamanlar da masum sayılmazdı. Anadolu topraklarında bir büyük savaş yaşanmıştı. Mazlum bir ulus Mustafa Kemal önderliğinde küllerinden yeniden doğmuş, saldırgan açgözlü ulusu ağır bir bozguna uğratmıştı. Her iki ulustan binlerce insan mülteci durumuna düşmüş, savaşın acılarından en büyük payı almıştı. İşte bu benim acıklı hikâyem, acımasız bir kaosun hüküm sürdüğü 1922-1923 yıllarında, Girit’in Resmo şehrinde yaşadıklarımı anlatır.

Üçüncü kuşak bir Girit-Resmo mübadili olan Metin Öztürk’ün yıllar süren arşiv çalışmasının bir ürünü olan bu dönemsel kurgu hikâyesi, Resmo’nun ahenkli bir tablosunu ortaya koyarken tarihe farklı bir bakış açısı sunuyor…

(kitabın arka kapağından)

---------------------------
Metin Öztürk (1961- ).
Resmo 1922. Ankara: Perseus Yayınevi, 2022.
263 s.: -; 13.5 x 21.0 cm.; Metin Türkçe.

ISBN : 978-975-8474-09-7
DDC : 813
Kaynakça: -
Dizin : belge [Ayvalık ve Mübadele] içermektedir.
Hezarfen : 01945/02266

Arşiv tarihi : 31 Ağustos 2026
Açıklama : -

hezarfen kütüphanesi web adresi

OKUMALAR I: Ayvalık Adaları

2026-08-31T10:00:00.000+03:00

(kaynak: wiener-werkstaette-postkarten.com)

Ayvalık üzerine bir kitap yazmaya çalıştığımı dostlarım biliyor. Bu kitapta; MÖ XII. yüzyıldan başlayarak günümüze kadar, yolu buralardan geçen (Aydın, Balıkesir, Bursa, Çanakkale, İzmir, Manisa, Midilli dikdörtgeni) -ve elbette benim bulabildiğim kadarıyla tüm- arkeolog, asker, bilge, botanikçi, casus, coğrafyacı, çevirmen, denizci, dilbilimci, din insanı, diplomat, doğa bilimci, doktor, düşünür gazeteci, gezgin, haritacı, koleksiyoncu, maceraperest, matbaacı, mimar, mucit, oryantalist, ozan, öğrenci, öğretmen, polimat, politikacı, prens, prenses, sanat tarihçisi, sosyolog, şehir plancısı, tarihçi, yayımcı, yazar vs. çizdiği/yazdığı eserlerin bulabildiğim "ilk İngilizce kopyaları"ndaki "AYVALIK ve YAKIN ÇEVRESİ"ni çevirmeye çalıştım.

Bu eserleri bibirleri ile ilişkilendirerek, dönemin olası "gezi yollarını ve yöntemlerini" bulmaya çalıştım. Anımsayacağınız gibi, bunarı da özetler halinde blog yazılarına çevirerek yayımlıyorum. Bundaki amacım; çevirileri tamamlamam uzun süreceği ve daha önceki kimi örneklerde olduğu gibi, benim de çalışmayı tamamlayamayağım korkusudur. Benim gibi araştıran birisi kişi varsa ve bazı bilgiler de onun gözünden kaçtıysa, ona yardımcı olmak isteğidir.

Bu bölümde, MÖ VI - MS XX. yüzyıl arası Ayvalık Adaları hakkında çizmiş/yazmış kişilerin eserlerindeki ilgili bölümlerini paylaşacağım.
İyi okumalar.

-- * --

01. AYVALIK ADALARI HAKKINDA YAZILAN ESERLER
(MÖ VI. - MS XIX. yüzyıl arası)

GENEL NOT: Eserlerin Türkçelerini çevirir iken olabildiğince orijinale sadık kaldım. Ancak kimi durumlarda, çevirilere "bazı sözcükler eklemek zorunda kaldım". Böylesi durumda yaptığım ekleri "köşeli parantez içine" yerleştirdim. Çeviri yaptığım belgeleri ve yazarlarını "koyu harflerle vurguladım" ayrıca eserin künyesini kaynakçaya ekledim. Bazı durumlarda metin içindeki terimin vugulanması ve kolay seçilmesi için "altı çizili koyu harflerle" yazdım ve (abç.) kısaltmasını ekledim.

01.01. Ayvalık Adaları'ndan ilk söz eden Kryandalı Skylax [Σκύλαξ ο Καρυανδεύς] olmuştur. Skylax, yaklaşık MÖ VI. yüzyılda Bodrum Yarımadası'nda doğmuş: coğrafyacı, asker, gezgin ve yazar idi. Pers'lilerin emrine girdi ve askeri operasyonlarına hazırlık amaçlı olarak, otuz ay süren bir deniz gezisine çıktı. Yaklaşık MÖ 519 ile MÖ 516 yılları arasında yapıldığı sanılan bu gezide topladığı bilgileri, bir periplus [1] yazarak kaleme aldı. Yazara ait olduğu ileri sürülen periplusda Ayvalık Adaları, Pordoselini olarak anılmaktadır ve yaklaşık MÖ VI. yüzyılda bu adalar üzerinde aynı adla anılan bir de kent olduğu yazılmaktadır.

Bu eseri Helen tarih araştırmacısı Graham Shipley tarafından İngilizce'ye çevrilen, The periplous of Pseudo-Skylax: an interim translation adlı metinden çevirdim (Shipley,2002). 1639 yılında Isaac Vossius tarafından Helence ve Latince olarak Amsterdam'da basılan Periplus Scylacis Caryandensis, cum tralatione, & castigationibus Isaaci Vossii adlı eserden de kontrolünü yaptım (Scylax,1639). Ayrıca Murat Arslan'ın bu konuda yazdığı makalelerden çok yararlandım (Arslan,2012;Arslan,2016).
Skylax eserinde şunları yazar:
"... 97. LESBOS [MİDİLLİ].
Bu yerlerin yanında, içinde şu beş şehri barındıran bir Aiol adası olan Lesbos vardır: Methymna, Antissa, Eresos, Pyrrha ile limanı ve iki limanı ile Mitylene. Ve [üstünde] bir kent kurulu olan bir ada: burasının adı Pordoselene'dir (abç.). ..." (Shipley,2022:[9]-[10])

01.02. MÖ.484-MÖ.430[?] yılları arasında yaşayan, tarihçi ve coğrafyacı olan Halikarnassuslu Herodotos [Ηρόδοτος ο Αλικαρνασσός], MÖ 430 yılında Ion lehçesi ile Tarihler [Ιστορίαι] adlı eserini yazdı. Herodotos bu eserinde Ayvalık adalarını Midilli kolonisi olarak saymakta ve “Yüz adalar” olarak anmaktadır.

Bu eserin ilgili bölümünü Henry Gary'nin 1904 yılında yayımladığı İngilizce çeviriden yaptım (Herodotos,1904) ve Müntekim Ökmen'in Türkçe çevrisi ile kontrolünü sağladım (Herodotos,2012).

Herodotos eserinde şunları yazmaktadır:
"... Aeolyalılar, İonyalılardan daha verimli bir bölgeye yerleşmişlerdi ... . ... [D]iğer on bir şehir [de] onları kendi aralarında dağıttı ve onlara yurttaşlık ayrıcalığı verildi. İşte bunlar, İda Dağı'nda kurulan şehirler hariç, kıtadaki Aeol şehirleridir [ve] bunlar tamamen farklı şehirlerdir. Ancak adalarda bulunan beş şehir Lesvos'da bulunmaktadır; altıncı şehir olan Arisba ise Midilli kolonisidir ve akraba olmalarına rağmen Methymnæanlar tarafından köleleştirilmiştir; bir şehir [olan] Tenedos'ta diğer adı Yüz Adalar olarak adlandırılan yerde bulunmaktadır (abç.). ..." (Herodotos,1904:60)

Burada Herodotos, "yüz adaları" bugün Bozcaada adıyla andığımız adadan başlatmaktadır.

01.03. MÖ 384[?]-MÖ 322 yılları arasında yaşayan, filozof, polimat [2] ve bilge olan Aristoteles [Ἀριστοτέλης], Hayvanların tarihi üzerine [Τῶν περὶ τὰ ζῷα ἱστοριῶν] adlı eserinin VIII. kitap 29 ve 30. satırlarında, Alibey Adası'ndan Pordoselene olarak söz edmektedir.

Eseri Darcy Wentworth Thompson'un 1910 yılında yayımladığı İngilizce çeviriden (Thompson,1910) okudum ve Furkan Akderin'in Helenceden çevirisi ile yayımlanan kitaptan kontrolünü yaptım (Aristoteles,2018). Ayrıca UNESCO Ayvalık web sitesi (Ayvalık Miras,2025) ile Aliye Erol'ün kitap bölümünden de yararlandım (Erol,2022).

Aristoteles Τῶν περὶ τὰ ζῷα ἱστοριῶν adlı eserinin ilgili bölümünde:
“... Pordoselene'de bir tarafında gelincik bulunan, diğer tarafında ise bulunmayan bir kamu yolu var. ...” (Thompson,1910:28)

01.04. MÖ.3. yüzyılda yaşayan Rodoslu Timosthenes [Τιμοσθένης ο Ρόδιος], denizci, coğrafyacı, asker ve mucit idi. Varlığını, Eratosthenes [Ἐρατοσθένης] [3] ve Strabon [Στράβων]'un yazdıklarından öğrendiğimiz Timosthenes, şimdi kayıp olan ve on kitaptan oluşan bir periplus yazdı. Timosthenes'nin yazıldığı sanılan periplus günümüze ulaşamadığı için, eser hakkındaki dayanağımız Strabon'un Coğrafya [Γεωγραφικά] adlı eseridir. Strabon'a göre Timosthenes Ayvalık ve yakın çevresinden Apollon adaları [Ἀπολλωνό-ννησοι] olarak bahsetmiştir.

Strabon'un Türkçeye çevrilen eseri dışında (Strabon,2000), Yusuf Kılıç ve Yasin Göçer (Kılıç ve Göçer, 2016)'in makalesi ile Erkmen Senan (Senan,8 Mart 2009)'ın web sayfasından yararlandım.

İlgili bölüm şöyledir:
“... 13.2.5. Timosthenes'e göre bunlar kırk tanedir. ...” (Strabon,2000:157)

01.05. Sicilyalı Diodorus [Διόδωρος ο Σικελιώτης], ölüm tarihi bilinmeyen ve MÖ 90 yılında doğduğu sanılan, gezgin ve tarihçi idi. Yaklaşık MÖ 30 yılına kadar kırk kitaptan oluşan Tarih kütüphanesi [Ιστορικής Βιβλιοθήκης]'ni yazdı. Bu eserin 1-5 ve 11-20 numaralı kitapları günümüze eksiksiz olarak ulaşmıştır. Diodorus eserinde Ayvalık adalarını yüz adalar olarak anmaktadır. Atina donanmasının Spartalılar tarafından Midilli önünde kuşatılması olayını anlatırken, Atinalı komutanın “Yüz Adalar denilen adalardan birin[de]” konakladığından söz eder (Ayvalık Miras,2025).

Tarih kütüphanesi'nin ilgili bölümü şöyledir:

“... fakat adanın alındığını öğrenince, donanmasıyla birlikte Yüz Adalar denilen adalardan birinde konakladı (abç). Ertesi sabah gün ağarırken, düşman donanmasının kendisine yetiştiğini fark etti ve kendi sayısının iki katından fazla olan bir donanmayla savaşmanın uygun olmayacağını düşünerek yelken açmaya karar verdi ve yol üzerindeki düşman kadırgalarından bazılarını ele geçirdikten sonra, Mitylene'de savaşmaya karar verdi; eğer galip gelirse, onları orada daha büyük bir avantajla takip edebileceğini ve eğer mağlup olursa [da] sığınabileceği limanın yakında olacağını düşündü. ...” (Diodorus,1700:337)

01.06. Amasialı Strabon [Στράβων ο Αμάσειος], MÖ 64[63] – MS 24 yılları arasında yaşamış filozof, tarihçi, gezgin ve yazar idi. Politik olarak Roma İmparatorluğu'nun destekçiliğini yaptı. 47 kitaptan oluşan Tarihi notlar [Ιστορικά υπομνήματα] papiruse yazıldığı için günümüze kadar gelememiştir ama 17 kitaptan oluşan Coğrafya [Γεωγραφικά] adlı eseri bozulmadan günümüze kadar ulaşmıştır.

Değişik yayınevleri tarafından Türkçe tercümeleri yapılan Coğrafya'nın 2. kitap XIII. bölümde tüm Ayvalık adaları, Hektor Adaları veya Hekatonnesos olarak anılmakta ve sayılarının yaklaşık yirmi küçük ada olduğu yazılmaktadır. Bu arada Timosthenes'den bahsetmekte ve onun da bu adaları kırk tane olarak saydığını belirtmektedir. Strabon'un bu eserinde yazdığı bir diğer veri ise, bu adaların birinde MÖ I. yüzyılda bir Apollon Tapınağı'nın bulunduğudur (abç).

Coğrafya'nın ilgili bölümleri şöyledir:

“... XIII.2.5. Asya ile Lesbos arasındaki boğazda yaklaşık yirmi küçük ada vardır. Timosthenes'e göre bunlar kırk tanedir. Bunlara Hekatonnesos denir. (abç.) Birleşik bir isim olan Peloponnesos'ta olduğu gibi, (n) harfi bu tür bileşik kelimelerde iki kere tekrarlanmaktadır; Myonnėsos, Prokonnėsos ve Halonnesos'ta olduğu gibi. Hekatonnesos, Apollōnnesos'a karşılıktır; çünkü, Hekatos Apollon'dan başkası değildir ve bütün bu yörede, Tenesos'a kadar ister Simintheia'lı, ister Killa'lı, ister Grynia'lı, isterse daha başka bir lâkapla olsun Apollon özel olarak, aşırı derecede kutsanan bir tanrıdır. Bu adaların yanında, içinde aynı isimde bir kent bulunan Pordosēlēnē vardır. Bu kentin önünde, daha büyük olan, aynı isimde fakat iskân edilmemiş ve içinde Apollon'a ait bir tapınak bulunan bir ada vardır. (abç.) ...” (Strabon,2000:157-158)

01.07. Gaius Plinus (Yaşlı Plinius) 23[?] – 79 yılları arasında yaşamış doğa bilimci, felsefeci, asker ve yazar idi. Vezüv Yanardağı'nın patlaması sırasında ailesini kurtarırken Stabiae kentinde öldü. On cilt ve otuz yedi kitaptan oluşan kapsamlı Doğa tarihi adlı eseri, günümüze ulaşan en büyük eserlerden biridir. Eserin ikinci cilt beşinci kitabındaki XXXI. Asya'dan önceki adalar, Pamfilya Denizi; Rodos, Samus ve Sakız Adası“ adlı bölümde bu bölge anlatmaktadır.

Gainus'un eserini Philemon Holland'ın Pliny's natural history of thirty-seven books adlı eserinin 2. cildinden yaptım (Holland,1848).

Bu bölümde büyük olasılıkla Ayvalık Adaları'ndan söz edilmekte ve şöyle denilmektedir:

"... Kıtaya en yakın olduğu noktadan sekiz buçuk mil uzaklıktadır. Yakınındaki adalar, Saudalion ve beş Leucæ. Bunlardan Cydonea'da sıcak su kaynağı bulunmaktadır. (abç.) Argenussæ dört mil uzaklıkta bulunmaktadır. Sonra Phellusa ve Pedua. Hellespont'un dışında, Sigean kıyısının karşısında, bazen Leucophrys, Phoenice ve Lyrnessos olarak da adlandırılan Tenedus Adası bulunur. Lesbos'tan elli altı mil, Sigeum'dan ise on iki buçuk mil uzaklıktadır. ..." (Holland,1848:94)

01.08. Claudius Aelianus, 175 - 235 yılları arasında yaşamış Hellen diliyle eserler yazan Romalı retorik öğretmeni ve yazar idi. En tanınmış eseri 17 kitaptan oluşan Hayvanların doğası üzerine [Περὶ ζῴων ἰδιότητος]'dir. Eser etik değerler veren öykülerden oluşmakta idi. Hayvanların doğası üzerine'nin 2. kitap 6. başlıkta, bir yunus ile evlat edinilen bir çocuktan bahsedilir. Anlatı Poroselene'de geçer.

Bu eseri, A.F. Schölfield çevirisi ile basılan Aelian on the characteristics - of animals books I-V adlı eserden okudum (Aelian,1959).

Aelianus'un eserindeki bölüm şöyledir:

“... 2.6. Yunusların müziğe olan sevgisi ve doğaya olan düşkünlüğü sürekli [işlenen] bir temadır; Korint'in Porovel halkıyla (Midilliler de buna dahildir), hem de İos sakinleri için.[Tüm] Midillililer, Methymnalı Arion'un [bu] hikayesini anlatırlar; İos'ta o yakışıkli çocuk ve yüzme arkadaşıyla neler yaşandığını anlatıyor.

Bizanslı Leonidas adında bir kişi, Aeolis'in yanından geçerken Poroselene [b] adlı kasabada, limanda yaşayan ve kasaba sakinlerine sanki kişisel dostlarıymış gibi davranan uysal bir yunus balığı gördüğünü anlatır. (abç.) Ayrıca, yaşlı bir çiftin bu evlatlık çocuğu en cazip yemlerle beslediğini belirtiyor. Dahası, yaşlı çiftin yunusla birlikte büyütülen bir oğlu vardı ve çift, yunusa ve kendi oğullarına bakıyordu ve bir şekilde birlikte büyütülmeleri sayesinde, çocuk ve balık yavaş yavaş, farkında olmadan birbirlerini sevmeye başladılar ve sıkça tekrarlanan ifadede belirtildiği gibi, 'söz konusu kişiler tarafından son derece saygılı bir karşılıklı sevgi geliştirildi.' Böylece Yunus, Poroselene'i kendi vatanı gibi sevdi ve limanı kendi evi kadar çok sevdi (abç.); dahası, kendisine bakanların onu beslemek için harcadıkları parayı da geri ödedi. Ve bunu işte böyle yaptı. Tamamen büyüdüğünde elden beslenmeye ihtiyacı kalmadı, artık daha uzaklara yüzerdi ve denizde av ararken avlarının bir kısmını kendine saklar, geri kalanını ise akrabalarına getirirdi. Bunun farkındaydılar ve hatta onun getirdiği hediyeyi beklemekten memnuniyet duydular. Bu bir kazançtı; diğeri ise şöyleydi: Oğlana olduğu gibi Yunus'a da üvey anne babası bir isim verdiler ve çocuk, [yunus ile] ortak yetiştirilmesinden kaynaklanan cesaretle denize doğru uzanan bir noktaya çıkarak bu ismi söyler ve söylerken [de] hoş sözler kullanırdı. Yunus [çağrıldığını duyunca], ister kürekli bir gemiyle yarışıyor olsun, ister bölgedeki diğer tüm balıkları küçümseyerek dalışlar ve sıçramalar yapıyor olsun, ister açlıktan sinirlice avlanıyor olsun, her zaman hızla yüzeye çıkar, tıpkı ilerlerken büyük bir dalga yaratan bir gemi gibi, sevdiğine yaklaşır ve onun yanında neşelenir, oynardı; bir an çocuğun yanından geçerken, bir an ona meydan okuyor ve hatta en sevdiğini kendisiyle yarışmaya teşvik ediyordu. Daha da şaşırtıcı olanı ise, bazen birinciliği reddedip ikinci sırada yüzerdi; sanki yenilmekten memnunmuş gibiydi.

Bu olaylar her yere duyuldu ve oraya gidenler bunları şehrin gösterebileceği muhteşem manzaralar arasında saydı; yaşlılar ve gençler için ise bir gelir kaynağıydı.
---
[b] Poroselene, ada ve kasaba[dır], Hekatonnesi'nin en büyüğü[dür]. Lesbos ve Küçük Asya arasında yer almaktadır. ...“ (Aelian,1959:93,95,97).

01.09. VI. yüzyılda yaşadığı sanılan ve hakkında hiçbir ayrıntı bilinmeyen Dilbilimci Hierokles [Ιεροκλής ο γραμματικός], Bizanslı coğrafyacı ve yazar idi. Doğu Roma İmparatorluğu'nun altmış dört eyaletini ve dokuz yüz on iki şehrini listeleyen Synecdemus [Συνέκδημος] adlı eseri, 535 yılından önce yazdığı sanılmaktadır. "Klavuz, rehber, yol arkadaşı" gibi anlamlar içeren bu eser, Doğu Roma İmparatorluğu’na bağlı olan eyaletlerin ve kentlerin bir listesidir. Eserin, idari görevlerini yerine getirmek üzere imparatorluk topraklarında seyahat eden devlet görevlileri için bir rehber olarak hazırlandığı belirtilmektedir (Türk,2025:18).

Hieroclis'in yazdıklarını, Augutus Burchardt'ın yayına hazırladığı Hieroclis Synecdemus adlı eserden okudum (Hierokles,1893).

Ayvalık adaları Proselene [Πδοσεληνη] olarak anılmaktaydı ve Asya Diosezi (Dioecesis Asiana)'ne bağlı Adalar Eyaleti (Provincia Insularum) sınırları içindeydi. Rodos, eyaletin başkentiydi. Eyaletin valisi, bir praeses [4] rütbesine sahip olurdu. Dilbilimci Hierokles'in Synecdemus'una göre, eyalet yirmi şehri kapsıyordu. Bu yerleşmeler şöyle idi (hkk: ilk sayılar sayfa ve ikinci sayılar satır numaralarıdır):

"... 685. 7. kt. Adalar Eyaleti, bir valinin yönetimi altındaki, şehirler vb.

686. 1. Rodos, 2. Kos, 3. Samos, 4. Chios, 5. Mytilene, 6. Methymna, 7. Petelos, 8. Tenedos, 9. Proselene (abç.), 10. Andros, 11. Tenos, 12. Naxos, 13. Paros,

687. 1. Siphnos, 2. Melos, 3. Ios, 4. Thera, 5. Amorgos, 6. Astypalaia. ..."(Hierokles,1893:28-29)

01.10. Bizanslı Stefanos [Στέφανος Βυζάντιος], V. yüzyıl sonlarında Konstantinopolis (İstanbul)'te doğan Bizanslı tarihçi, coğrafyacı, matematikçi, astronom ve dilbilimci ve yazar idi. Yaklaşık 530 yılında, 3.600 maddeden oluşan ve antik dünyada o gün yaşayan halkların, dağların, su kütlelerinin ve yerlerin adlarını belgeleyen Ethnika [Εθνικά] adlı önemli bir coğrafya sözlüğü yayımladı. Çalışmanın az sayıda parçası günümüze ulaştı. Stefanos VI. yüzyılın ortalarına doğru Perperene'de öldü (Aydemir,2 Ağustos 2014).

Eseri Agustus Meinekii tarafından yayınlanan Stephani Byzantii ethnicorvm quae svpersvnt adlı çevirisinden okudum (Meinekii,1849).

Eserinde Ayvalık Adaları için şöyle yazar:

"... Pordoselene, Lesbos yakınlarında bir ada olup, aynı adı taşıyan bir şehre de sahiptir (abç.); ancak bazıları, bu kötü şöhretli ismi reddederek buraya Poroselene adını vermişlerdir. ..." (Meinekii,1849:533)

01.11. Pîrî Reis [Muhyiddin Pîrî Bey] yaklaşık 1465 veya 1470 yılında Gelibolu'da doğan Türk denizci ve kartograf idi. İlk sürümünü 1520 yılında Yavuz Selim'e, ikinci sürümünü ise 1528 yılında Kanuni Süleyman'a sunduğu eseri Kitâb-ı Bahriye'de Ayvalık Adalarını ve Midilli Adası'nı çizdi ve kısmende yazdı (Piri Reis,1973;Piri Reis,1988).

Bugün Baba Burnu adı verilen "Emek Yimez Burnu"ndan itibaren Edremit Körfezi'ni anlattığı "Midilli" bölümünde, Ayvalık Adaları'nı "Yund Adaları" olarak andı. Ayrıca büyük olasılıkla bugün Büyük Maden Adası'nı "Birgoslu ada" ("kule" anlamına gelen Pyrgos > Πύργος) olarak niteler. Ayrıca "Midilli Kalesi'nin iskelesi" olan Ayazment'ten (Altınova) de eserinde bahsetti.

İlgili bölüm şöyledir:

"... Şimdi, bu Midilli adasının her tarafını anlattık. Ancak karşısında bulunan Anadolu kıyılarını da anlatalım ki, her biri işe yarasın. Önce Emek Yemez Burnu'na anlatalım. Dolaşarak, ta İncir Limanı'na ve oradan da Mardeliç kalesine varıncaya kadar;

Anadolu kıyılarının anlatılışı

Emek Yemez Baba, Anadolu kıyısında, bir yumru burun ucunda bulunur. Bir ermişdir. Bu ermiş, koyun güderken yetişmiştir derler. O ermiş hürmetine şimdiki halde gemi ile o burunun önünden geçen gemiciler, bir miktar peksirnet çıkararak, d enize dökerler. Martı kuşları, o peksimetin üzerine üşüşerek onları yerler. Şimdi bu adından söz edilen Emek Yemez Burnu, bir dağdan gelerek, denize inen yumru kütük bir burundur. Bu Emek Yem ez Baba nın namazgahı da o burun üzerinde imiş. Bundan dolayı, şimdiki halde, onu bir mezara benzetmişlerdir. Şimdi bu sözü edilen burnun yıldız tarafları sarp yerlerdir. Gemilerin yatacağı yerler değildir. Ta dört mil kadar yıldız tarafına gelmeyince, demir atacak yer bulunmaz. Bu yerde, Ak Liman denilen bir burun ardı vardır. Poyrazlı günlerde, bu burunun kıble tarafında küçük gemiler yatar. Büyük gemiler poyraza karşı denizde yatarlar. Buradan ta boğaz ağzına gelinceye kadar, kırk sekiz mildir. Bu kırk sekiz millik ara, tamamiyle sığ sulu demir yerleridir. Amma, rüzgar denizden eserse, yatak yoktur. Daha sonra, bu Emek Yemez Baba'nın kıble tarafları da, ta Deve Boynu'na varıncaya kadar hep demir atma yerleridir. Bu Deve Boynu'nun dört mil uzunlukta, iki tarafı ise bu kadar mesafede demir atma yerleridir. Bu Deve Boynu'nun gün doğusu tarafına altı mil kadar vardıktan sonra, Sivrice dedikleri bir küçük liman vardır. Bu Sivrice, eski zamandan kalmış , harab bir küçük kaledir. O küçük kalenin önünde bina olunmuş bir de küçük liman bulunmaktadır. Ancak şimdi bu küçük liman dolmuştur. Gemiler giremez. Gün doğusu poyraz ve yıldız estiği günlerde bu yer, iyi yatakdır. Gün batısına karşı yatılır. İçme suyuna ihtiyaç duyulsa, onun yakınında bir çeşme vardır. O çeşmeden su alırlar. Fakat bu Sivrice Burnu'nun ucunda bir taş bulunmaktadır. Bu yerlerde, Sivrice Limanı nın gün doğusu tarafında deniz üzerinde bir yerli kayanın üstünde har ab bir kale vardır. Bu kalenin adına Behram Kale derler. O kalenin kara tarafında yakınında bir köy vardır; bayındır bir köydür. Ancak bu adı geçen harap kalenin altında bina olunmuş küçük bir liman bulunmaktadır. Bu limancığa gün batısı tarafından girilir. Ancak uzun zaman geçtiği için, içi dolmuştur. Gayet küçük gemiler girebilir. Ve yine bu liman cı ğı iki mil kadar gün doğusu tarafına dolaşınca, Kadırga Burnu dedikleri bir buruna gelinir. O burunun gün doğusu tarafı iyi demir atma yeridir. Daha sonra, bu sayılanlardan Edremid limanına varıncaya kadar asıl yatak yeri yoktur. Bu sözü edilen Edremid Limanı, hıristiyanlar tarafından yapılmı ş küçük bir limandır. Şimdiki halde küçük gemiler girer. Denizden gelirken bu limanın özelliği bilinmek istenirse, Kaz Dağı kıyılarını takip ederek gitmelidirler. Böylece Edremit körfezinin en son noktası da görülmüş olur. Oradan sonra, o yolun en sonunda kavak ağaçları vardır. O kavaklara doğru varırlar. Kıble tarafında deniz kenarında bir kızıl tepe görünür. O tepey e yakın varılınca, sözü edilen Edremid limanının özellikleri tamamlanmış olur. Ondan sonra, karayel tarafından içeri girip yatarlar. Oraya bir su gelir. Denize akar. Bu suya Ayaklı derler. Büyük bir pınardır. Bu sudan başka, onun karayel tarafında da bir çay vardır. Oradan içeride, karada Edremid şehri bulunur.

Daha sonra, bu limandan çıkıp, Armud Ovası nın önüne varırlarsa, burası da ağır barçalar için iyi yatakdır. Denizden gelirken, bu yerin işareti de, Yund Adalarını keşişleme tarafına alıp, o adalar yakını sıra, Anadolu kıyısına yakın gittikten sonra, bütün adalar sona erer, oradan sonra, Anadolu tarafında (gün) batısına karşı bir boz burun görünür. Oburunu yıldız tarafına koyup, onun kıble yönünden yanına varıp yatarlar. Orta yerde ise bir sığ su bulunmaktadır. Bu sığlık su yüzünde görünür. O sığı gözetmek gerekir; ancak selılınet bulurlar. Yahut da adı geçen bu boz buruna yakın yürümelidirler; böylece o sığdan kurtulurlar. Ya da o küçük adaya yakın hareket edip, sığlığı gördükten sonra, istedikleri şekilde, kıyıya yanaşıp demir atsınlar.

Bu sözü edilen yere varmayıp da, Yund Adalarında bulunan Birgoslu limana varırlarsa, bu liman tabii güzelliklerle bezenmiş bir limandır. Yüz parça gemiyi içine alabilir. Ancak içecek suyu bulunmaz. Şimdi eğer icab eder de, bu sözü edilen Yund Adaları ndaki Birgoslu limana varmak arzu edilirse, sözü edilen birgoslu ada, Yund Adaları'nın tamamının karayel tarafındadır. Bu adayı karayel tarafına alıp , o adaya yakın varırlar. Derin yerlerdir. Çekinilecek bir şey yoktur. Bu sözü edilen Birgoslu !imanına gece ile varırlarsa, adı geçen adayı sol tarafa alıp, o adanın kıyısına yakın geldikten sonra, bir yumru tepe görülür. O tepe ile birgoslu adasını , bazıları geceleyin bir boğaz zannederler. Ancak boğaz değildir Alçak kuru bir yerdir. İki tarafı ise yüksekçedir. Burasını sol tarafa alıp, o kadar içeri girerler ki, adı geçen Birgos, doğrudan karayel tarafına düşer. Oradan, !imanın ağzı açılacağı bilinir. Ondan sonra, yıldız üzerine dönerek, demir atarlar. BuBirgos, gemilerin yattığı yerden, karayel tarafına düşer. Açıklanan bu işlemler büyük gemiler içindir. Eğer çekdiri gemileri olursa, Yund Adaları nın her yeri onlara limandır.

Şimdi bu sözü edilen Yund Adaları'nın yıldız tarafına alındığında, bütün bu adaların kıble yönünde bir burun vardır. Buna Bakla Burnu derler. Bu burun Anadolu kıyısıdır. Ancak bir ada gibidir. O burunu kıble tarafına dolaşıp, gün doğusu üzerine, Anadolu kıyısınca gidilirse, orada Eski Liman dedikleri sığlık bir limana varılır. O limana İskandil ile küçük ağırbar gemiler girer. Bu limana varan gemiler, Bakla Burnu tarafından gelerek girerler. Ancak, pek çok usta gemiciler bile yolunu bulamaz, sığlıkdır. O sebepden pek çok küçük gemicikler, bu Jimanın üç mil kadar kı b le tarafında, Kadırga Burnu dedikleri ince alçak bir burunun yıldız tarafına varıp yatarlar. Deniz olan bu yerler, Midilli Kalesi'nin iskelesidir. Bu yerden Midilli Kalesi on sekiz mil çeker. Böylece Midilli'nin boğaz gemileri varıp, orada yük alıp boşaldırlar. Bu yerden karaya, Ayazmend şehri iki mil kadar uzaklıktadır. Bir ovada kuruludur. Daha sonra, bu adı geçen kıyıların asıl ünlü limanı İncir Limanı'dır. Mesela, sözü edilen bu liman, Anadolu ile uzun bir kara adanın arasına girmiştir . Ancak buraya karayel tarafından kolay biçimde girilebilir. Çünkü geniş yerdir. Hem de derindir. Fakat kıble tarafında bulunan ağızdan girmek zordur. Çünkü çok fazla dardır . Adaya yakın bir de taş vardır. Görünmez. O boğazda, bir parça Anadolu kıyısına yakın gidilmelidir. Limanın içine girdikten sonra, yüz parça gemi barınabilir. O limandan da içeride, bucakda sığlıklar vardır . O sığlıklara gündüzleri yalnızca kayıklar girip yatabilir. Her insan giremez. Çok sığdır. Yolunu bulamaz.

Ondan sonra, bu liman olan ada ile denizde bulunan adanın ortası da sığlıktır. Gemiler geçemez. Bu sözü edilen İncir Liman'dan dört mil kadar kıble tarafında Birgoslu bir ada bulunmaktadır. Bu adanın her tarafı derindir. Ancak demir atacak yerler değildir. Bu adada gün batı ına karşı iki bucak vardır. O bucakda demir palamar ile küçük gemiler yatabilir. Daha sonra bu sözü edilen danın karşı ındaki Anadolu kı ıları yüksek dağlarla kaplıdı. O dağı gün doğusu tarafına dolaşıp, tamam olunca, Çandarlı denilen bir kaleye varılır. Bayındır bir kaledir. Bu kalenin gün doğusu tarafları demir atma yerleridir. Onun da gün doğusu tarafları körfezdir. ..." (Piri Reis,1988:309-324).

01.12. Joseph Pitton de Tournefort 1656 yılında, varlıklı bir ailenin çocuğu olarak doğdu. Doktor ve doğa bilimcisi olarak ün salan de Tournefort botanik üzerine kitaplar yayınladı. Ayrıca elli bin cilte yakın kitaptan oluşan bir kitaplık oluşturdu. Yerel kıyafetler, silahlar, mineraller ve deniz kabuklarından oluşan koleksiyonlar oluşturdu. 28 Aralık 1708 günü topladığı koleksiyonların tasnifini ve kitabının hazırlıklarını tamamlayamadan, evinden botanik bahçesine doğru giderken geçirdiği bir araba kazası sonucu öldü. Ölümünden sonra 1717 yılında, 3 cilt olarak Paris'te basılan Relation d'un voyage du Levant fait par ordre du roy eserinin ikinci cildinde Ayvalık Adaları hakkında bilgi verilmektedir. Kitap 2005 yılında Stefanos Yerasimos'un bir çalışması olarak Kitap Yayınevi tarafından özetlenerek basıldı (de Tournefort,2013). Eserin birinci kitabını Ali Berktay, ikinci kitabını ise Teoman Tunçdoğan Türkçeye çevirdi.

de Tournefort'un eserini Relation d'un voyage du Levant fait par ordre du roy t.2 adlı kitabından yaptım (de Tournefort,1717). Kontrolünü ise Tournefort seyahatnamesi - Ege adaları c.1'den yaptım (de Tournefort,2013).

Büyük olasılıkla Ayvalık Adaları'ndan Mosconisi olarak bahsedilen eserin ilgili bölümünün çevirisi şöyledir:

“... MEKTUP IX
Scio, Metelin, Tenedos, Nikaria Adaları'nın açıklaması.
...
Strabon ve Plinius'a göre, Lesbos'den anakaraya uzanan kanal yedi buçuk mil [yaklaşık 13,89 km] uzunluğundadır: Antik Phocée şehrinin kıyısı boyunca uzanan Mosconisi adalarının bulunduğu bulunduğu giriş kısmında daha geniştir. Bu şehrin sakinlerinin bir kısmı, Pers egemenliğini kabul edemeyerek Marsilya'yı inşa etmek için Provence kıyılarına gitmiştir. ...” (de Tournefort,1717:86-87)

01.13. Edmund Chishull, 1670[71] – 1733 yılları arasında yaşamış Birleşik Krallık uyruklu din adamı, koleksiyocu ve yazar idi. 1747 yılında tuttuğu günlüğü Travels in Turkey and back to England adıyla Londra'da yayımladı. Eser, 1993 yılında Bağlam Yayınevi tarafından, Bahattin Orhon çevrisi ile ve 2025 yılında Dorlion Yayınları tarafından Türkçe olarak da yayımlandı (Chishull,1993;Chishull,2025). Chishull, 29-30 Mart 1701 günlerinde Kral William Kadırgası'nın güvertesinden Musconisia ve Aoil hakkında bazı bilgiler yazmıştır.

Papaz Edmund Chishull'un eserini Travels in Turkey and back to England'dan çevirdim (Chishull,1747). Bu eser Türkçe olarak Bağlam Yayıncılık tarafından Türkiye gezisi ve İngiltere'ye dönüş (Chishull,1993) ve Dorlion Yayınları tarafından Türkiye'ye seyahat ve İngiltere'ye dönüş adı altında yayımlandı (Chishull,2025).

Eserin ilgili bölümlerinin okuması şöyledir:

“... Akşam yaklaşırken, Hermus nehrinin akıntısının oluşturduğu kum tepesi ile bu tepe arasına demirledik.

28 Mart
Bu sabah erkenden yelken açtık, az ya da hiç rüzgâr yoktu, gün boyunca akşama kadar sakin devam etti; rüzgâr sertleşip bütün gece bize destek olmaya başladığında, anakara Aiolia ile Midilli Adası arasında ilerledik ve Cuma Koyu'nu, yani şimdi Sotaléa[?] olarak adlandırılan yeri sağ tarafımızda bıraktık.

29 Mart
Bu sabah, ters ve çok hafif bir fırtınayla, ada ile anakara arasında dönerek, Midilli [1] limanının, şehrinin ve kalesinin güzel manzarasını izledik; anakara, hafif bir tepenin yamacında yumuşakça bir inişle düzleşerek, geniş ve iyi surlarla çevrili gibi görünüyor. Adanın aynı kıyıları, ekilebilir ve otlaklarla dolu birçok hoş ve büyük köyle ve derinlerinde geyiklerle dolu olduğu söylenen geniş ormanla kaplıdır. Bugün, eskiden Arginusae [2] olarak bilinen ve Aeolia kıtası ile Midilli adası arasında yer alan Musconisia adalarından daha ileriye gidemedik. Bu nedenle, öğle vakti, İda veya Adramiye Körfezi'nin ağzının karşısında, bir tarafta Kana ve diğer tarafta Lecton'un iki burnuyla oluşturulmuş ve İda Dağı'nın karlı ve yüksek zirvesiyle Troas kıtasına (bölgenin tamamına böyle de denebilir) doğru uzanan bir noktada demirledik.

30 Mart
Bu sabah, saat dört civarında esen rüzgârla Midilli Adası ile Aiolia anakarası arasında ilerliyoruz. Daralan boğaz, ada tarafında eskiden Sigrium olarak adlandırılan Siguri Burnu ve anakara tarafında [ise] eskiden Lecton olarak adlandırılan Babá Burnu'ndan oluşuyor. Öğleye doğru bu ikinci burnu dönmeye ve böylece İmroz ve Tenedos [Bozcaada]'yı görmeye başlıyoruz. Lemnos, sakin bir havada Tenedos ile Truva kıyıları arasında ilerlerken birkaç saat sonra kendini keşfettiriyor. O sırada, diğer tarafında yuvarlak ve yüksek Athos'un zirvesi bulunan Lemnos'un alçak arazisi bize hoş bir manzara sunuyor.

---
[1] Midilli, Lesvos'un Pompey'e söylediği şu sözlerle daha da dikkat çekici hale gelince, buraya eklendi:
Fac, Magne, locum, quem cuncta revisant
Saecula, quem veniens hospes Romanus adoret. Lucan. Lib. Viii. ℣. 114.

[2] Bkz. Strab. Lib. xiii. pag. 615. ...” (Chishull,1747:32-35)

01.14. Richard Pococke, 1704 – 1765 yılları arasında yaşamış, Birleşik Krallık uyruklu din adamı, gezgin ve yazar idi. Pococke, 1741 ile 1743 yılları arasında: Kıbrıs, Girit, Psara, Midilli, Bozcaada, Limnos, Samos ve Patmos adaları ile İzmir, Ayvalık, Efes, Muğla, Denizli, Pamukkale, Ankara, Truva, Kocaeli, Bolu, Bursa, İstanbul, Selânik ve Atina'yı gezdi. Bu seyahatler daha sonra iki cilt halinde A description of the East and some other countries adıyla yayımlandı (Pococke,1743 ve Pococke,1745).

XVIII. yüzyıl için oldukça değerli olan bu bilgileri, daha önce bu yerleri yazanlar ile de kıyaslıyarak, çok değerli bir zaman farkı kavramı ile okurunu başbaşa bırakıyordu. Pococke eserinin ikinci cildindeki Midilli Adası bölümünde Ayvalık ve yakın çevresine değinir ve Strabon'un ile kendi coğrafi gözlemlerini kıyaslar. Bu bir iki satırlık değinmesinde, önemli iki bilgiyi de vermektedir. Bunlardan ilki, bizim bugün Büyük Maden Adası olarak andığımız ada ile Alibey Adası arasında “eski bir köprünün izleri” olduğunu duyduğunu ve burada “bir kasaba ve Apollo'ya adanmış bir tapınak” olduğunu yazar.

Bilindiği gibi kimi tarihlerde, birbirine çok yakın olan Büyük Maden Adası ile Alibey Adası arası yürüyerek geçilmektedir [5].

Diğer bilgi ise; bugün Ayvalık Adaları olarak adlandırdığımız adalara, XVIII. yüzyılda adı değişse de Hecatonnesi Adaları dendiği yazılmaktadır. Bugün Alibey Adası olarak andığımız adanın adı ise Musconisi'dir [6].

Pococke Ayvalık Adaları hakkındaki gözlemlerini şöyle yazmıştır:

“... YUNAN ADALARI.
BÖLÜM IV.
Eski adıyla Lesbus olan Mytilene adası.
... Ægirus [7] köyün bu civarda olduğunu ve bu koydan Pyrrha [8] koyuna kadar olan kısmın, Strabon'nun yirmi stadyum [9] genişliğinde dediği, ancak çok daha geniş gibi görünen adanın en dar kısmı olduğunu tahmin ettim; bu burnun karşısında, günümüzde Musconisi, eskiden ise Hecatonnesi yani Apollon adaları olarak adlandırılan çok sayıda adanın bulunduğu Adramyttium Körfezi'nin en derin kısmı yer almaktadır; Hecatus da Apollon'un isimlerinden biridir: Bazıları yirmi, bazıları kırk tane olduğunu söyler; bunlardan biri, diğerlerinden farklı olarak Musconisi olarak adlandırılır ve üzerinde bir Yunan kasabası vardır ve [burası] belki de Strabon'nun Pordoselena adası olabilir; diğerlerinin hepsi şimdi ıssızdır; ancak Musconisi yakınlarındaki adalarının birini, eskiden çobanların otlatmak amacıyla kullanıldığı ve burasına eski bir köprünün izleri olduğu bilgisi bana iletildi. Bu, Strabon'nun Pordoselena adası kasabasından önce bahsettiği ada olabilir; çünkü o zamanlar orada aynı isimde terk edilmiş bir kasaba ve Apollo'ya adanmış bir tapınak vardı. ...” (Pococke,1745:17)

01.15. Auguste de Choiseul-Gouffier, 1752 – 1817 yılları arasında yaşamış Fransız Helen uzmanı ve diplomat idi. Yazar eserini, Voyage pittoresque de la Grece adıyla büyük boy üç cilt halinde yayınladı. Eserin 1782 yılında yapılan ilk baskısının önsözü ve içerikleri, Hellensever bir duygular ile yazılmıştı. Resmin ve haritaların çok sık kullanılması nedeniyle okur tarafından sevildi ve 1822 yılına kadar çok sayıda baskıları yapıldı. 1842 yılında ise son kez basılan eser, Voyage pittoresque dans l'Empire ottoman, en Grèce, dans la Troade, les îles de l'Archipel et sur les côtes de l'Asie-Mineure adıyla yayımlandı. 1782 yılında basılan ilk cildinde Ayvalık ve Agiasma (Altınova) yer almaktadır. II. cilt I. bölüm (ikinci cilt) 1809 tarihinde çıkmıştır. Bazı kaynaklar, bu cildin 1824 yılında yayımlandığını yazsa da bu bilgi yanlıştır. Cilt Smyrne (İzmir) ile başlar ve Troas (Truva) ile biter. Attéa (Altınova), Mosco (Alibey Adası) ve Kidonia (Ayvalık) bu ciltte detaylı olarak ele alınmıştır. Son cilt ise yazarın ölümü sonrasında 1822 yılında çıkartılmıştır ve yazarın İstanbul'a gelişi ile tamamlanır.
İlgili bölümü, Voyage pittoresque de la Grece ikinci cildinden çevirdim (de Choiseul-Gouffier,1809).

Eserin ilgili bölümü şöyledir:

“ ... VIII. LEVHA
... Hafif bir rüzgarla [ve] yelken açarak devam ederken, doğal bir iskele oluşturan bir kum setinin önünden geçtim: demirleme yeri sağlayan küçük koyda, gemiler bu verimli kıyılarda toplanan ve yerlilerin eski Attéa olan Agiasma Keui'ye getirdiği yağları yüklemeye geliyor. Çok geçmeden Hekatonnesi adalarının ortasına girdik ve bu adaların en büyüğünün üzerinde kurulmuş kasabanın karşısına demirledik. Günümüzde buraya Megalo-Mosco-Nisi, yani büyük Mosco adası deniyor [1]. Eski zamanlarda buraya Pordo-Selene veya Poro-Selene denirdi; aynı adı taşıyan küçük bir kasaba içeriyordu; muhtemelen Herodot'un Hecatonnesi'de bahsettiği Aeiol kasabasıdır. Ptolémée, bu isimde bir şehrin Asya kıyısında olduğunu belirtir: [şehir Asya] kıyısına o kadar yakın ki, bu çok küçük bir hata olurdu. Ayrıca, adanın o zamanlar kıtanın bir parçası olması ve henüz bu noktadan ayrılmamış olması da mümkündür; bu da iki sahil arasındaki sular için yalnızca zayıf bir geçit bırakır.

Poro-Sélène şehrinden sadece birkaç sikke kalmıştır ve bunlar bile yakın zamanda keşfedilmiştir. Bunlardan biri, Bay Cousinery tarafından bir araya getirilen kıymetli koleksiyonun bir parçasıdır. Strabon'a [2] göre, bu adanın yakınında, üzerinde bir şehrin ve Apollo tapınağının kalıntılarının görülebildiği, daha da büyük bir ada daha vardı: [bu ada] şimdi GhiaourKeui (Gavurköy ?) yakınlarında biriken kumlarla Asya kıyılarına bağlanmıştır. Hécatonnesi adalarının sayısı otuz ikidir. Eskiler, bu adaları böyle adlandırarak, sayıca çok olduklarını [söyleyen] belirsiz bir ifadeyle, "Yüz Ada" olarak mı belirtmeyi amaçlamışlardır? Yoksa Strabon ve Etienne de Bysance [Bizanslı Stephanus] gibi, bu ismi Apollo kültü ve onun en yaygın lakabı olan, ἕκατος, ἑκατηβόλος, oklarını uzağa fırlatan mı varsaymalıyız?
Biraz daha kuzeyde ve aynı körfezin kıyısında, günümüzde Kidonia olarak bilinen Héraclée şehri vardı. Eski sakinlerinin bile pek bilmediği ve varlığı uzun zamandır unutulmuş olan bu küçük kasaba, son yıllarda yeni sakinlerinin çalışkanlığı ve Kara-Osman ailesinin koruması sayesinde yeniden doğdu. Kidonia, ülkenin mutluluğu için büyümeye devam edecek;
---
[1] Bu adalara, muhtemelen burada avlanan çok sayıda polip nedeniyle bu modern isim verilmiştir; bunların büyük çoğunluğu Yunanca'da Mosk-Octapoda, yani misk polipleri olarak adlandırılan türdendir, çünkü kokuları miske bir şekilde benzemektedir. Bu kıyılarda yakalanan balıkların muazzam bolluğuna rağmen, bu polipler yeniyor; kalamar gibi tuzlanıp kurutuluyor ve büyük miktarda ihraç ediliyor.
[2] Strab. Lib. XII, p.619, ..." (de Choiseul-Gouffier,1809:73-74)

01.16. Francis Vyvyan Jago Arundell, 1780 –1846 yılları arasında yaşamış Birleşik Krallık uyruklu antikacı, Anglikan din adamı ve gezgin idi. Arundell İzmir'deki Levant Şirketi 'ne papazı oldu ve burada on dört yıl kaldı. İzmir'de yaşarken antika koleksiyonu yaptı. Bolca geziler yaptı ve bu gezilerde tuttuğu notları, 1834 yılında Discoveries in Asia Minor adlı 2 ciltlik eserinde yayımladı. Yazar, 8 Haziran 1834 günü Midilli Adası'na gitmek üzere yola çıkar ve Mosconisi yakınlarından geçer. İlgili bölüm şöyledir:

"... MİDİLLİ'YE GİDİŞ.

8 Haziran salı- Bu gece, her türlü süpürme, yıkama ve silkeleme önlemine rağmen, her zamankinden daha huzursuzduk; pireler "endüstriyel" olmaktan öte bir şeydi ve bizi yok etmeye kararlı görünüyorlardı. Onları; düzeni ve iyi ilkeleri yeniden kurma kaygısını kıskanan Ayvalık'daki soğuk Türklerin huzursuz ruhları olduğunu hayal edebiliyordum. Kaptan bizi erken çağırdı, Yunanlılar gibi bizi Midilli'ye götürmek için yirmi kuruş ya da İzmir'e gidersek yüz kuruş gibi çok kesin şartlar teklif etti. Rüzgârın şiddetinden ve kiremitler, pamuk torbaları vb. ile dolu geminin küçüklüğünden dolayı biraz tereddüt etsek de yola çıktık.

MUSCONISI.
Tam bir saat boyunca diğer yolcuları ve onların teskerelerini [yol izinlerini] ya da pamuk çuvallarının izinlerini bekledikten sonra, saat dokuz buçuk civarında yelken açtık. Türk ve Rumlardan oluşan karışık bir kafileydik. Saat onda güçlü ama hafif bir esintiyle Musconisi Adası'na giden geçidi geçtik ve bu sırada, solda yıkıntılarla çevrili alçak bir bina olan, İzmir'deki Sancak Kalesi'ne benzeyen, kare şeklinde bir manastır, sağda ise Musconisi kasabasının oluşturduğu dar geçitteydik. Antik adı Poroselene olan yerleşme, bir tepenin üstü boyunca güzelce inşa edilmiş yüzlerce evden oluşur; bunların çoğu, Ayvalık gibi bir harabe yığını halinde idi ve üzerinde çok sayıda kule benzeri yapılar bulunuyordu. Gemideki antikacılar bunun antik Helen dönemi olduğunu ve yaklaşık on dört ay önce bir depremle kısmen yıkıldığını söylediler. Kasabanın çevresindeki ülke hâlâ zeytinlik bölgesiydi.

Şimdi, her iki tarafta suya çakılan kazıkların oluşturduğu, hem balıklar için bir bent görevi gören, hem de geçidi işaretlemeye yarayan dar bir açıklıktan geçtik; su her iki tarafta da çok sığdı. O kadar dardı ki, yanından geçerken küçük teknemizin kenarları çizildi. ..." (Arundell,1834:328-329).

01.17. Karl [Ludwig Johannes] Baedeker, 1801 – 1859 yılları arasında yaşamış, turistler için kitaplar yayımlayan Baedeker adlı şirketin sahibi olan Alman yayımcı ve matbaacı idi. 1830 yılından itibaren Baedeker Gezi Kitapları serisini yayımlanmaya başladı. Bu kitaplardaki amaçı, gezginin rehber dışında herhangi bir yerde bilgi arama zorunluluğundan kurtarmaktı. Rehberler; rotalar, ulaşım ve konaklama olanakları, restoranlar, verilecek bahşiş miktarı, görülecek yerler gibi bilgileri içeriyordu. Şirket ayrıca yerel gazete Essendische Zeitung'u da yayınlamaya başladı. Yayımladığı gezi kitaplarına 1905 yılında Türkiye'yi de ekledi. Konstantinopolis (İstanbul) ve Küçük Asya (Anadolu) [Konstantinopel und Kleinasien] adıyla yayımlanan bu kitabın birinci baskısının 186-189 sayfaları arasında yer alan; 14. von Konstantinopel nach Smyrna adlı rotada, Moshonisi yerini aldı:

“... Rota 14. Konstantinopolis'ten İzmir'e.

... Gemi güney-güney yönünde ilerliyor. Solda Moschonis (Hekatonnesoi) adalar grubu, sağda Korákas (838 m), kuzey burnu ve daha ileride, tekdüze, seyrek bitki örtüsüne sahip Lesbo'nun doğu kıyıları görünüyor. Sonunda Mytilene kalesi beliriyor. Mytilene'ye uğramak isteyen gemiler, kalenin bulunduğu yarımadayı dolaşıp küçük limanın önünde demir atıyorlar. ..." (Baedeker,1905:188).

01.18. Vital [Casimir] Cuinet, 1833 – 1896 yılları arasında yaşamış Fransız coğrafyacı, haritacı ve oryantalist idi. 1881 yılında Muharrem Kararnamesi’yle [10], Osmanlı’nın dış borçlarının tahsili için kurulan Düyun-u Umumi’nin [11] genel sekreterliğine getirildi. Osmanlı vilayetlerindeki memlihalar, tütün müskiratı, ipek ve maden ocakları gibi işletmelerinin teftişiyle görevlendirildi. Bu görevleri sırasında, 1881-1892 yılları arasında Trabzon’dan başlayarak; Erzurum, Van, Ankara, Bitlis, Adana, Halep, Musul, Bağdat, Basra, Sivas, Diyarbakır, Konya, Harput, İzmir ve Bursa vilayetlerini ve önemli kazaları dolaştı. Bu gezilerinde elde ettiği bilgileri tablolaştırdı ve raporladı.

Cuinet bu araştırmalarını 1890-1895 yılları arasında, La Turquie d'Asie, géographie administrative: statistique, descriptive et raisonnée de chaque province de l'Asie mineure adlı dört ciltlik bir eserde yayımladı. Çalışmaları "neredeyse on iki yıllık inatçı ve titiz bir uğraş gerektirecek kadar zor bir araştırma" idi (Cuinet,1890:vii). Eser çok başarılı bulundu ve II.Abdülhamid tarafından Mecidiye Nişanı ile ödüllendirildi.

Eserin 1.cilt sayfa 472-474 sayfaları Mosconisi üzerinedir. O yıllarda Mosconisi, Cezairi Bahri Sefid Vilayetini oluşturan dört sancaktan biri olan Midilli [Mételin] Sancağına bağlı bir kaza idi. Bu ciltteki ilgili bölüm şöyledir:

"... Tuzlalar.

Takımadalar vilayetinde altı tuzla bulunmaktadır:

1. Fezléké; 2. Midilli adasında Kalonia; 3. Yunda (Mosconissi) adasında Hadji-Apostol; 4. Lemnos; 5. İmbros ve 6. Rodos; son üçü aynı adanın adıdır.

...

Hacı-Apostol tuzlası, Mosconissi Kaza'sının (Ayvalık'ın karşısındaki küçük bir takımada) adalarından birinde yer almaktadır. Çıkarma yöntemi, tuz miktarı, yıllık üretim miktarı ve maliyet fiyatları, Fezléké tuzlalarıyla hemen hemen aynıdır [12].” (Cuinet,1892:364)

"... MİDİLLİ SANCAĞI VE ADA

... Nüfus.

Adada bulunan Mételin, Molivo ve Plomari kazalarının sakinleri ile Ayvalık yakınlarındaki bir adacık grubu olan Yunda (Mosconissi) kazasındakiler de dahil olmak üzere Midilli Sancağı'nın nüfusu 107.283'tür ve [bu nüfus] şu şekildedir:

..." (Cuinet,1892:364)

"... MOSCONISSI KAZASI

Yerleşim.
Türkçe "Yunda" olarak adlandırılan Mosconissi kazası, Hécatonissi (yüz ada) olarak da adlandırılan bir grup adadan oluşur. Midilli adasının 10 deniz mili doğusunda yer almaktadır; bu grubun ana adacığı neredeyse Asya kıtasında bulunan Ayvalık şehrine dokunur.

İklim.
Bu adaların iklimi, her bakımdan komşu kıtanın iklimine benzer, çok sağlıklı ve ılımandır. Bitki örtüsü kuvvetli, yemyeşil ve bu adacık grubunu belirtmek için hakim olan Mosconissi “misk adaları” adı, bu hayranlık uyandıran ve çiçekli bitki örtüsünü ifade eder.

Yönetim.
Mosconissi, Midilli sancağı Kaymakam'ının ikametgahıdır [ve] Mutassaraf'ın doğrudan kontrolü altındadır.

Nüfus.
Nüfusu 5.500 kişidir, [dağılımı] aşağıdaki gibidir:

Müslüman 80
Rum-Ortodoks 5.470

----------
TOPLAM 5.500 [dizgi hatası: 5.550]

Okullar.
Bu kazada [toplam] 350 öğrencisi olan 2 Rum okulu vardır, şöyle ki:
Erkekler 150
Kızlar 200
----------
TOPLAM 350

Öğretimi oldukça iptidai olan bu iki okul, topluluktan çokça bağış toplayan Rum Kilisesi tarafından korunur.

Kiliseler.

Mosconissi'de 5 Rum kilisesi vardır.

Ulaşım.
Mosconissi ve Cromidonissi [13] adacıklarının sakinleri Ayvalık'a ulaşmak için, büyük bir tekneden oluşan ve istedikleri zaman bu iki noktadan birine veya diğerine çekilen çok ilkel bir salla bağlantı kurarlar. Duruma göre [bu teknenin] pruvasına veya kıç tarafına halatla bağlanan tanklar da vardır. Bu noktaya Peramátaria [14] adı [da] verilir. 20 dakikadan az olmayan [bir sürede] bu küçük [yeri] geçtikten sonra, Cromidonissi adacığının sonundan anakaraya doğru uzanan 470 metrelik bir köprü bulunur ve bu [köprüyü] kullanarak 20 dakika sonra Ayvalık şehrinin kuzey girişine varılır.

Doğal ürünler.
Bu küçük adacık grubunda, çok az miktarda tahıl ve şarap üretilir, [bu üretim] yerel tüketimi ancak karşılar. Orada şarap ihracatı çok azdır. Başlıca endüstrileri, yağ ve sabun imalatıdır; ama sakinler her şeyden önce orada çok bol olan balıkçılıkla uğraşırlar; [ayrıca] 200 varil civarında ticari değeri oldukça yüksek eğreltiotu [polypode] toplanır.

Ticaret.
Anlaşıldığı kadarıyla, Mosconissi ticareti çok kapsamlı değildir; ancak zeytinyağı ve eğreltiotu [polypode] ihracatı görece olarak oldukça önemlidir.

Tuzlalar.
Bu kazada iki tuzla vardır.

Sanayi kuruluşları.
Sanayi kuruluşları şunlardır: 7 eski sistem yağ değirmeni, 6 sabun fabrikası ve 5 yel değirmeni.

Mahkemeler.
Mosconissi'de, hukuki, cezai veya ticari tüm konulara bakan bir [adet] ilk derece mahkeme [bulunur].

Deniz ulaşımı.
Yunda (Mosconissi) adası'nın 1/13 Mart 1889'dan 28 Şubat 1890'a kadar deniz hareketi şöyledir:

Toplamda 28.443 ton ağırlığındaki 2.233 gemi. ...” (Cuinet,1892:472-474)

01.19. Efstratios I. Drakos (Ευστράτιος Ι. Δράκος), 1852 yılında Alibey Adası'da doğmuş, Osmanlı tabiyetindeli öğretmen, tarihçi, bilgin ve gezgin idi (Köksal.24 Ağustos 2026). Yazar XVIII. ve XIX. yüzyıllardaki Alibey Adası'nı ve takım adalarını ayrıntılı olarak tanıtttı. Bilinen ilk kitabı olan Küçük Asya tarihi ve topografik incelemeleri [Μικρασιαναί πραγματείαι ιστορικαί και τοπογραφικαί] adlı eseri 1888 yılında yayımladı. Bu eserinde Moşonizya ve takım adaları hakkında bilgiler vermektedir.

Eserin ilgili bölümü şöyledir:

"...
GENEL GÖRÜNÜM
MOSCHONISION'UN YÜZ ADASI HAKKINDA
Asya ve Lesvos adaları arasındaki boğaz boyunca, Adramyttium Körfezi'nin güney girişinde, buranın en önemli takımadaları olan Moschonisya adlı küçük takımadalar yer almaktadır, Strabon'un dediği gibi yaklaşık yirmi, Timosthenes'in dediği gibi kırk [adet] değil, yirmi yedi [adet] adadan oluşmaktadır (abç.) .... Bunların en büyüğü ve en güzeli, geçmişte olduğu gibi bugün de hâlâ yerleşim yeri olarak kullanılmaktadır, ancak hepsinin kendi adı vardır ve antik çağda genellikle Ekatónisya, daha sonra Apollonónisya ve Attika [Atina] lehçesi ile Apollonisoi ve şu anda da Moschonisya olarak adlandırıldı.

Moschonisia'nın çekici ismi, modern gezginler ve topograflar tarafından çeşitli şekillerde yorumlanmıştır. M.D. Raffenelos [4], bu ismin, orada yetişen aromatik bitkileri vurgulamak için yerli halk tarafından verildiğini söyler. Carlos Texier, modern zamanlarda bu [adalar sistemine] öküz adaları denildiğini ve aslında eski sakinlerin sikkelerinde [de] öküz başının bulunduğunu söylüyor. Ve Konstantinos Frearitis şöyle der: ... Türklerin amirali birkaç yüzyıl önce, o zamanlar ıssız ve tenha olan adaya geldi ve [adanın] güzelliğine hayran kalarak orada yaşamak istedi. İlk sakin, Moşos adında kötü şöhretli bir korsandı; onu yakaladı ve arkadaşlarını aileleriyle birlikte adaya yerleştirdi. O günden sonra [bu] adaya Moschonisos, takımadalara ise Moschonisia adı verildi. Chariklia Stavridou da aynı görüştedir, ancak bu korsanın Olimpos veya Mani'den olduğunu da ekler ... . Ancak ben baş amiral Kılıç Ali'nin Samos'ta bu şekilde ikamet eden kişi olduğunu düşünmekteyim. Geórgios Earinós ... adada ve şimdi Asya kıtasındaki Gömeç olarak adlandırılan Maschakómi'nde (Makaroni çiftliği ?) [adlı] yerde bulunan [ve], Konstantinopolis'in (İstanbul'un) fethinden önce veya sonrasından kalan kalıntılar ile birleştirildiğinde, adanın piskoposunun adı olan Moschonision'un, adanın veya takımadaların adı olarak [da] adlandırıldığını belirtmektedir.

Moschonisya'nın ilgi çeken adı, modern gezginler ve topograflar tarafından çeşitli şekillerde yorumlanmıştır. M.D. Raffenelos ... bu adın, orada yetişen aromatik bitkileri vurgulamak için yerli halk tarafından verildiğini söyler. Carlos Texieros, modern zamanlarda bu sisteme buzağı adaları denildiğini ve eski sakinlerinin sikkelerinde öküz başlarının bulunduğunu söylüyor. Konstantinos Frearitis'e göre ,,, , yüzyıllar önce Türklerin amirali, o zamanlar ıssız ve tenha olan [bu] adaya ayak basmış ve [adanın] güzelliğine hayran kalarak orada yaşamak istemiş, geçmişte adı kötüye çıkan ilk yerleşimci Moschos adında bir korsan imiş; onu yakalayıp arkadaşları ve ailesiyle birlikte [bu] adalara yerleşmişti. O günden itibaren [bu] adaya Moschonisos, takımadalara ise Moschonisya adı verildi. Chariklia Stavridou da aynı görüşte, ancak bu korsanın Olimpos veya Mani'den olduğunu ekliyor ... . Ancak ben, bir süer Samos'ta bu şekilde ikamet eden Amiral Kılıç Ali'nin bu kişi olduğunu düşünmekteyim. Geórgios Earinós ... Ada'nın ve Maschakómi [Makaroni Çiftliği?] [adlı] yerin, günümüzde Asya kıtasındaki Gömeç olarak adlandırılan [ve] Konstantinopolis'in [İstanbul'un] fethinden önce veya az sonrasındaki belgelerle değerlendirildiğinde, piskoposunun adı olan Moschonision'un, adanın ve takımadaların adı olarak adlandırıldığını belirtmektedir. Bazıları ise ... adaya bu ismin verilmesinin nedeninin, Pordoselinis isminin kötü şöhretinden kaçınmak [için] olduğunu söylüyor. Bölge sakinleri, vatanlarının adının mecazi olarak ünlü ve tükenmez bir su kaynağından ve Móschou adlı büyük adanın güneybatısında bulunan bir yerden geldiği görüşündüler; ancak bu yere çok yakın, Móschou'un ötesinde bol su kaynağına sahip [ve] bölgenin su kaynakları olan başka adalar da bulunmaktadır. - Amiral Karaali, filodan aldığı birçok fıçıyı Móschou'da su temini için bırakmıştı, bu yüzden Eressos'taki felaketi duyup Hellespont [Çanakkale Boğazı] kalelerine kaçtı ... -. Antik tarihçiler ve coğrafyacılar ise bu adaların adı konusunda farklı bir düşüncelere sahiptirler. Herodotos ... onlara Ekatónlar diyor ve Sicilyalı Diédoros ... Ekatónlar diye adlandırıldığından bahsediyor, yalnız Strabon ... bu adı taşıyan halktan [dolayı] değil, ayrıntılı olarak Ekatón adaları diyor. Çünkü Epir kıyıslarında Apollon ve Ekátou'a [Hektor'a] [aynı anda] tapınılmaktadır. Hektor merhametli, şefkatli, büyük lütuf sahibi anlamına gelir. Coğrafyacıdan sonra, Hekatonisos'un adı konusunda Bizanslı Eustathius da aynı görüşü paylaşıyor, Stephanos'a [göre de] öyle. Osmanlılar Moschonisia'yı her zaman Gün adası, yani gün ışığı adaları, başka bir deyişle Apollonisya olarak adlandırmış ve yazmışlardır.

Büyük adanın çevresinde Hekatonisya Adaları'nın tamamı yer alır; bunlar şunlardır:

A. Güneydeki iki [ada]
a.) ... Prodromos, ... b.) Nisopoulou Adası; ...

B) Kuzeydoğu adaları ve iki ada

a) Krommydonision; ... b.) Seferi; ... c.) Kodon veya Kontos adası, ... d.) Kopanos, ... e.) Kalamaki; .... f.) Petrousion. g.) Sclavonision; her ikisi de kayalık. h.) Argyronisos; ... ı.) Daskaleio. i.) ... Aziz George adası, ... j.) Aziz Nikolaos;... k.) Julia;... .

C.) Batı Takım Adaları oniki tanedir.
a) Çıplak; .... b.) Pera Mosgos; ... c.) Leia; ... d.) Kalamos;... e.) Kalamaki; ... f.) Plati, g.) Aigialonisi, h.) Pelagonisi; ... . i.) Leios. ... . j.) Geçilmez Ada; ... . k.) Poroselene. ... . l.) Nísos. ... ." (Drakos,1895:3-38)

01.20. Şerafettin Mağmûmî [Eşref Fevzi], 1869 – 1927 yılları arasında yaşamış sonradan Mısır tabiyetine geçmiş, Osmanlı doktor, siyasetçi, gazateci ve yazarı idi. Ayvalık'ta en uzun süre kalan Türk yazarıdır. 1909 yılında bu görevi sırasında tuttuğu notları Seyahat hatıraları adıyla Kahire'de bastı (Şerafettin,1909). Kitap birçok defa çevrildi ve basıldı (Şerafettin,2002;Şerafettin,2008;Şerafettin,2010 ve Şerafettin,2023).

Dr. Şerafettin Bey, Gülhane Mekteb-i Tıbbiyye-i Askeriyyesi’nden 1894 yılında tabip yüzbaşı olarak mezun olduktan sonra Haydarpaşa Hastanesi’nde göreve başlar. Ve hemen hemen o tarihlerde zirveye ulaşan "kolera salgını" nedeniyle kurulan sağlık heyetinde görevlendirilir. Bu görevin son üç haftasını Ayvalık'ta geçirir. 24 Aralık 1894 ile 11 Ocak 1895 tarihleri arasında geçen o üç haftaya dair seyahat notları aracılığı ile de bizler, şehrin yaklaşık 150 yıl önceki "gündelik hayatı" hakkında bilgi sahibi olmaktayız.

Doktor, manzarasını çok beğendiği Ayvalık'ta "gezmek ve hava almak için" özel bir yer aramayı gerek görmez. Şehri bizlere şöyle anlatır:

"... Zihin açmak için deniz kenarına inip gazinoların deniz üstüne çıkıntılı yazlıklarına çıkmak yeterlidir. Boğazları eğri bir yönde olduğundan görülemeyen geniş havuzun, havuzu sınırlayan kırmızı adalar ile ortada beyaz bir kitle oluşturan "Cunda" kasabasının, tepelerinde manastırlar bulunan yarımadaların, batıya doğru ve yılankavi yönde uzayan körfezin oluşturduğu canlı tablolar görmekle doyulacak, bıkılacak şeyler değildir. Ya da kentin arkasındaki tepelerin üstüne çıkıp bir çizgiye sonlanmış ve kanallarıyla çırpınıp duran yeldeğirmenlerinin dibinde durulsa ufuk çemberi ve görüş açısı genişlediğinden seyredenin gözü Ayvalık'ın üstünden atlayıp girişinde mini mini bir adacık bulunan Cunda'nın batı boğazından geçerek görkemli bir dağ gibi görünen Midilli'ye uzanır. Doğuya doğru bakan Edremit körfezini ve tepesi beyaz örtüsü ile örtülmüş Baba sıradağlarını görür. Denize arkasını çevirip durursa göz alabildiğine zeytinlik deryası (görür). ..." (Şerafettin,2002:146).

Mağmumi, "(y)ılbaşının ikinci pazartesi günü öğleden sonra(sında)" büyük olasılıkla 7 Ocak 1895 günü Cunda Adası'na gezmeye karar verir. Kendisine refakat eden ve Ayvalık'ta uzun süredir bulunan "hükumet memurları" İzzet ve Zühtü Efendilerle birlikte deniz yoluyla adaya geçerler. Yazar gezilerini şöyle anlatır:

"... Yılbaşının ikinci pazartesi günü öğleden sonra İzzet ve Zühtü Efendilerle birlikte "Perme" denilen balıkçı alamanalarına benzeyen kayığa binerek Ayvalık'ın karşısında ve bir buçuk mil uzunluğundaki Cunda adasına gittik. Cunda adasıyla yanındaki yarımada arasında bir boğaz olup vapur buradan Ayvalık'ın doğal limanına girmekte ve çıkmaktadır. Cunda kasabası boğazın başlangıcında kumlu olup batıya bakan bir yamaç üstündedir. Bin beş yüzden fazla hanesi, sanat eseri ve süslü kiliseleri, Ayvalık'a oranla geniş sokakları vardır. "Cunda" eskiden Ayvalık'ın bir bucağı iken sonra Akdeniz Adalan ilinin Midilli Mutasarrıflığına katılarak ilçe haline getirilmiş olup ahalisinin zeytinlikleri hep Ayvalık tarafındadır.

Vapurların geçtiği boğaz eskiden ancak küçük kayıkların geçebilecekleri kadar sığ iken son zamanlarda yapılan çalışmalarla derinleştirilip iki yakalı fenerler ve fenerler arasına sabit şamandıralar konulmuştur ve şimdi en büyük gemiler bu iki hat arasından kolayca geçmektedirler.

Kasabayı tamamiyle dolaşıp arkadaşlarımın bir iki dostuna yeni yıl kutlamasını yapmalarından sonra harap bir yeldeğirmeni bulunan yüksek bir tepeciğe tırmanarak çıktık. Gözlerimizin önünde görünen tablo güzelliğin ve doğa mükemmelliğinin bir örneği idi. Kudret (Tanrı) güzellik vermekte buraya çok eli açık davranmıştı. Bu noktadan "Cunda" adasının sahilleri çepeçevre görülmekte olup doğudan başlayarak, olduğumuz noktada bir kere dönünce yani gözümüzle ufuk dairesini dolaşınca Edremit körfezini, boş insansız adaları, sayılamayacak kadar çok boğaz, körfez ve limanları, Cunda'nın karadan ayrıldığı su geçidini, Midilli Adası'nı ve boş adaları, ayağımızın altında Cunda kasabası ile güneşten akan nurdan elmas gibi parlayan batı boğazını, boğazın girişindeki mini mini Manastır adacığını, batıya doğru uzayan eğri büğrü körfezi martı kadar küçük görülen beyaz yelkenli kayıkları, Ayvalık kasabasını kuş bakışıyla gözledik. Harap değirmen kulesinin etrafında birçok kez dönerek bu panoramayı tekrar tekrar seyreyledik. Güneş al bulut saçaklarıyla donanmış olarak guruba gömülmek üzereydi ki kayığa binip Cunda'dan hareket ettik. Arkadaşlar yarım yıldır Ayvalık'ta oturdukları halde kürekle yarım saat uzaklıktaki bu Cunda adasına gitmemişler. Bugün benim özendirmemle ziyaret ettikleri için mutlu olduklarını söylüyorlardı. ..." (Şerafettin,2002:146-148)

Ertesi gün yeniden Cunda'ya gitmeye karar verirler. Ancak doktor bu kez kara yoluyla gitmek ister ve arkadaşları da kabul eder. Bu sayede, Ayvalık'tan Cunda'ya kara yolu ile gidişin detaylarını öğreniyoruz:

"... Ayvalıktan yürüyerek hareketle doğuya doğru gidip doğal limanı doğudan sınırlayan birkaç yüz metre boyundaki boğazdan geçtik. Bu boğaz adeta deniz içine yapılmış bir kaldırımdan ibaret olup eni üç dört metredir ve deniz yüzünden yüksekliği bir metredir. Üstü taşla döşenmiştir. Burayı geçerek bir yarımadaya vardık. Bu yarımada ile Cunda adası arasında gayet dar ve işaret sütunları olan bir boğazcık vardı. Buradan ancak küçük deniz tekneleri geçebiliyor.

Bir yakadan öteki yakaya uzatılmış halat aracılığıyla geçen bir sal kömür yüklü develeri taşıyarak hareket etmek üzereydi. Onar para ücretle biz de girip bir kenara iliştik. Üç dakikada çekilerek Cunda adasına vardı. Biraz dinlenerek Cunda kasabasının doğanın oluşturduğu tepeciğine çıktık. O ulu görüntüyü ses çıkarmadan bir kez daha seyrettim. Kasabayı da dolaşıp karadan geri gelmeye ne vücudumuz ne de zamanımız elverdiğinden dünkü gibi kayıkla döndük. ..." (Şerafettin,2002:148)

DEVAM EDECEK...

---

DİPNOTLAR

[1] Periplus [περίπλους] antik çağdan kalma, deniz yolculuklarına kılavuzluk yapmak amaçlı yazılmış seyir defteridir. Antik çağda gelişme gösteren peripluslara Orta Çağ'da portolan haritası denilmiştir.

[2] Polimat, hezârfen, “bin”+“ilim” anlamına gelmektedir. Çok farklı disiplinde derin bilgiye sahip olan kişi demektir.

[3] Eratosthenes MÖ 276 - MÖ 194 yılları arasında yaşamış Hellen matematikçi, coğrafyacı, astronom ve filozof idi. Geography sözcüğünü kullanan ilk kişidir ve coğrafya biliminin temellerini atmıştır. Ayrıca enlem ve boylam sistemini icat etmiş ve Dünya'nın çevresini doğrulukla hesaplamıştır. Bunun yanında Dünya'nın Güneş'e olan uzaklığını tam olarak hesaplamış ve 29 Şubat'ı kullanarak takvimde ortaya çıkan uyum problemini ortadan kaldırmıştır. İlk Dünya haritasını çizmiştir. Ayrıca Eratosthenes, Truva'nın fethinden Büyük İskender'e kadar yaşanan tüm olayları saptamak için çalışmalar yapmıştır.
[4] Praeses, Latince "önde oturmak" veya "başta olmak" anlamına gelen, kökeni antik döneme uzanan bir unvan idi. MS 400 civarında Roma İmparatorluğunda toplam 70 praesides bulunmaktaydı. Bu kişiler hem yargılama hem de yönetimde söz sahibi olabiliyorlardı. Genellikle imparator tarafından atanırlardı. Özellikle IV. ve V. yüzyıllarda artan askeri ve mali krizler nedeniyle praeseslerin stratejik önemi daha da artmıştır.

[5] Ahmet Yorulmaz'ın yazdığı ve on baskı yapan Ayvalık'ı gezerken kitabının her baskısında ve bir dönem Ayvalık Belediyesi'nin yayımladığı Ayda bir Ayvalık dergisinin ..... sayısında bu bilgi verilmektedir. Ayrıca Hasan Sercan Sağlam'ın bu adalar hakkındaki çalışmaları da okunmalıdır.

[6] Ayvalık'ın 1881-1922 arası yıllarını, “Şark ticret yıllıkları” yaprakları üzerinden derlerken, Midilli Adası'na bağlı adaya Mosco-Nissi, buradaki köye de Mosco dendiğini yazmıştım (Köksal,2022).

[7] Ægirus [Αἴγειρος] Antik Lesbos'un kuzeyinde bulunan bir kasabasıydı. Günümüzde Aegeirus (Kabaklı), Midilli Adası'nın yakınlarında olduğu düşünülmektedir.

[8] Pyrrha [Πύρρα] Antik Lesbos'un batısında bulunan körfezin kenarında bulunan bir kasabasıydı. Yaşlı Plinus, Pyrrha'nın “denizin altında kaldığını” yazar (Piliny,1855:487-488).

[9] Yaklaşık 3.643,60 mt.

[10] Muharrem kararnamesi, Osmanlı Devletinin ödeyemediği iç ve dış borçlarını düzenlemek amacıyla, alacaklıların talepleri doğrultusunda II.Abdülhamid döneminde, 15 Ekim 1881 [28 Muharrem 1299] tarihinde açıklanan mali kararlardır.

[11] Düyun-u Umumiye-i Osmaniye Varidat-ı Muhassasa İdaresi. Osmanlı İmparatorluğu, Kırım Savaşı sırasında oluşan savaş maliyetlerini karşılamak için 1854 yılından itibaren başladığı dış borçlanma sürecinde oluşan büyük borçlarını ödeyemez hale gelince, 1880 yılında, alacaklı ülkeler borçların tasfiyesi için bu kurumu oluşturdular.

[12] Cuinet'in bu eserinde, Midilli'deki Fezléké tuzlası ile Mosconisi'deki Hacı-Apostol tuzlasının “hemen hemen aynı” olduğuna değinir. Fezléké tuzlası 1890 yılında, yaklaşık 150.000 metrekare büyüklüğünde 23 havuzdan oluşuyormuş. Buradaki tuz, “... mayıs ayının başından 15 temmuza kadar ...” oluşuyormuş. Buradan yaklaşık 2.000.000 kilogram tuz üretiliyormuş. Bunun maliyeti ise 1.000 kilogram başına yaklaşık 16 para imiş. Verilen dipnota göre o yıllarda 1 para yaklaşık yarım centime eşit imiş. Fransız para birimi olan centime, frankın yüzde biri değerinde idi. (Cuinet,1890:364-365)

[13] Cromidonissi [Κρομμύδονησι] günümüzde Lale (Dolap, Soğan) Adası olarak adlandırılmaktadır.

[14] Péramatária [Περαματάρια] günümüzde Dolap Boğazı olarak adlandırılmaktadır.

[15] Stater [στατήρ], Antik Hellencede "tartmak" veya "ağırlık" anlamına gelen bir kökten türetilmiştir. Sabit tek bir ağırlığı veya değeri yoktu. Basıldığı şehre, döneme ve madene göre değişiklik gösterirdi. Bu değişikliklere karşın genel Hellen (bir dönem de Roma) para sistemi şöyleydi.

1 Talent    = 60 Gümüş
1 Gümüş   = 100 Drahmi
1 Stater    = 2 Drahmi
1 Drahmi   = 6 Oboloi
1 Oboli = 8 Chalkos

[16] Kile, Osmanlı döneminde ve Anadolu'da hububat (buğday, arpa, mercimek vb.) ölçmek için kullanılan bir ölçek ve kap adıdır. Ağırlığı bölgeye ve ölçülen ürünün cinsine göre değişiklik gösterir. Genellikle buğday için ortalama 30–32 kg civarındadır.

[17] Güneş telgrafı (Heliograf), aynalar yardımıyla güneş ışığını belirli aralıklarla karşı istasyona yansıtarak çalışan taşınabilir bir sistemdi.

[18] Alıntıyı ilk kez Aliye Erol bir kitap bölümünde yayımlamıştı (Erol,2022:261).

---
KAYNAKÇA

Aelian, -. (1959).

Aelian on the characteristics - of animals books I-V c.I, (çev.) A.F. Schölfield, Massachusetts: Harvard University Press.

Aristoteles, -. (2018).

Aristoteles hayvanların hareketleri üzerine : bütün yapıtları – 1 (2.b), (çev.) Furkan Akderin, İstanbul: SAY Yayınları.

Arslan, M. (2012).

Pseudo-Skylaks: periplous, 2(1), 239-257, Antalya: Phaselis Ak.Ü. Edebiyat Fakültesi Akdeniz İnsani Bilimler Dergisi.

Arslan, M. (2016).

Pseudo-Skylaks, seyrüsefer, -(2), 246-307, Antalya: Libri Kitap Tanıtımı, Eleştiri ve Çeviri Dergisi.

Arundell, F.V.J. (1834).

Discoveries in Asia Minor v.2., Londra: Ordinary to this Majesty.

Aydemir, C. (2 Ağustos 2014).

Perperne antik kenti.
son erişim tarihi: 2 Eylül 2025.

Ayvalık Miras (2025).

Ayvalık tarihi.

son erişim tarihi: 29 Ağustos 2025.

Baedeker, K. (1905).

Konstantinopel und das Westliche Kleinasien, Lipzig: Karl Baedeker Yayımevi.

Chishull, E. (1747).

Travels in Turkey and back to England, Londra: W.Bowyer.

Chishull, E. (1993).
Türkiye gezisi ve İngiltere'ye dönüş, İstanbul: Bağlam Yayıncılık.

Chishull, E. (2025).

Türkiye'ye seyahat ve İngiltere'ye dönüş, İstanbul: Dorlion Yayınları.

Cuinet, V. (1892).

La Turquie d'Asie, géographie administrative: statistique, descriptive et raisonnée de chaque province de l'Asie mineure, t.1, Paris: Angers.

de Choiseul-Gouffier, A. (1809).

Voyage pittoresque de la Grece, t.2, Paris: J.-J. Blaise & Tilliard.

de Tournefort, J. (1717).

Relation d'un voyage du Levant fait par ordre du roy t.2, Lyon: Anisson ve Posuet.

de Tournefort, J. (2013).

Tournefort seyahatnamesi - Ege adaları c.1 (4.b), (çev.) Ali Berktay, İstanbul: Kitap Yayınevi.

Diodorus, -. (1700)

The historical library of Diodorus the Scillian, Londra: Edw. John

Drakos, E.I. (1895).

Μικρασιαναί πραγματείαι ιστορικαί και τοπογραφικαί, Atina : (yay. y.).

Erol, A. (2022).

Eskiçağ’da Ayvalık: Pordosilene / Por(d)oselene – Nasos, (yay. haz.) Berrin Akın Akbüber, 258-279, Ayvalık: Ayvalık Belediyesi.

Herodotos, -. (1904).

The histories of Herodotus, (çev.) Henry Gary, New York: D. Appleton 1904 and Company

Herodotos, -. (2012).

Tarih (8.b), (çev.) Müntekim Ökmen, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

Hierokles, -. (1893).

Hieroclis Synecdemus, (yay. haz.) Augutus Burchardt, Leipzig: B. G. Teubneri Matbaası.

Holland, P. (1848).

Pliny's natural history of thirty-seven books c.2, Londra: George Barclay.

Kılıç, Y. ve Göçer, Y. (2016).

Tavuk Adası antik rıhtım alanı, -(2), 297-310, Antalya: Akdeniz Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Akdeniz İnsani Bilimler Dergisi.

Köksal, H.K. (2022).

Şark ticaret yıllıklarındaki bilgiler ışığında Ayvalık ve yakın çevresi (1881-1922), 151-187, Ayvalık tarihi üzerine : akademik çalışmalar seçkisi, (yay.haz.) Berrin Akın Akbüber, Ayvalık: Ayvalık Belediyesi Kültür Yayınları.

Köksal, H.K. (22 Eylül 2022).

La Turquie d'Asie c.1'e Göre "Yunda" (Mosconissi) Kazası (1890 yılı itibariyle).

son erişim tarihi: 2 Eylül 2025.

Köksal, H.K. (24 Ağustos 2026).

Ayvalık'lı sanatçı ve düşünürler: Efstratios I. Drakos (Ευστράτιος Ι. Δράκος)
son erişim tarihi: 2 Eylül 2025.

Meinekii, A. (1849).

Stephani Byzantii ethnicorvm quae svpersvnt, Berlin: G. Reimeri Matbaası.

Piliny, -. (1855).

The natural history of Pliny v1, Londra: Henry G. Bohn.

Piri Reis [Muhyiddin Pîrî Bey], -. (1988).

Kitab-ı bahriye c.1, (yay. haz.) Ertuğrul Zekâi Ökte, Ankara: TC Kültür ve Turizm Bakanlığı.

Pococke, R. (1743).

A description of the East and some other countries v.1, Londra: [yay. y.].

Pococke, R. (1745).

A description of the East and some other countries v.2, Londra: [yay. y.].

Scylax, -. (1639).

Periplus Scylacis Caryandensis, cum tralatione, & castigationibus Isaaci Vossii. Accedit anonymi Periplus ponti euxini, è bibliotheca Claudii Salmasii, cum ejusdem Is. Vossii versione, ac notis (yay. haz.) Isaac Vossius, Amsterdam: apud Ioh. ve Cornel. Blayev.

Senan, E., (8 Mart 2009).

Eskiçağda Ayvalık Adaları/Hekatonessos ve Cunda/Yunda
son erişim tarihi: 25 Ağustos 2025.

Shipley, G. (2022).

The periplous of Pseudo-Skylax: an interim translation, ?: ancientportsantiques.com.

Strabon, -. (2000).

Antik Anadolu coğrafyası (Geographika: XII-XIII-XIV) (4.b), (çev.) Adnan Pekman, İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.

Şerafettin, (1909).

Seyahat hatıraları (1.b) Kahire: [yayl.y.].

Şerafettin, (2002).

Bir Osmanlı doktoru'nun anıları : yüzyıl önce Anadolu ve Suriye (yay. haz.) Cahit Kayra. (2.b) İstanbul: Büke Yayınları.

Şerafettin, (2008).

Yüzyıl önce Anadolu ve Suriye (yay. haz.) Cahit Kayra. İstanbul: Boyut Yayınları.

Şerafettin, (2010).

Anadolu ve Suriye'de seyahat hatıraları (yay. haz.) Nazım Hikmet Polat. İstanbul: Cedit Neşriyat.

Şerafettin, (2023).

Bir Osmanlı doktorunun Anadolu ve Suriye seyahat hatıraları 1908, İstanbul: Dorlion Yayınları.

Thompson, D.W. (1910).

Historia animalium, the works of Aristotle, v.IV, (yay. haz.) William David Ross ve John Alexander Smith, Londra: The University Of Oxford.

Türk, M. (2025).

Hierokles listesinde Anadolu eparkhiaları ve kentleri, 17(1), 15-31, İstanbul : History Studies International Journal of History.

AYVALIKLI SANATÇI ve DÜŞÜNÜRLER: Athenagoras Athinellis (Αθηναγόρας Αθηνέλλης)

2026-08-26T10:00:00.000+03:00

(resim-01) Athenagoras Athinellis (Αθηναγόρας Αθηνέλλης)
(Sovyet subayının karşısında)
(kaynak: wikimedia.org)

Athenagoras (Thanos) Athinellis [Αθηναγόρας (Θάνος) Αθηνέλλης] 1901 yılında Ayvalık'ta doğmuş bir asker ve ELAS direnişçisi idi.

1921 yılında yedek subay olarak Küçük Asya Seferi'ne katıldı ve akciğerinden ağır yaralanarak sakat kaldı. 1940-1941 yılları arasında İtalyan'lara karşı süren savaşa binbaşı rütbesiyle katıldı. Ardından 6. Piyade Alayı komutanı olarak Girit Muharebesi'ne katıldı. 1942 yılında Helen Halk Kurtuluş Ordusu [Ελληνικός Λαϊκός Απελευθερωτικός Στρατός] (ΕΛΑΣ)'na katıldı ve Atina 1. Ordu Kolordusu'nun yaveri oldu. 1947 yılına kadar ELAS saflarında aktif olarak yer aldı.

1947 yılında sağcı hükumet tarafından, halk arasında Bozbaba Adası olarak bilinen Ágios Efstrátios [Άγιος Ευστράτιος]'a sürgün edildi. Bu küçük ve sakin adada sağlığı daha kötüleşti.

Athinellis, nisan 1959 tarihinde Ágios Efstrátios Adası'nda öldü.

AYVALIKLI SANATÇI ve DÜŞÜNÜRLER: Tasos Moumtzis (Τάσος Μουμτζής)

2026-08-25T10:00:00.000+03:00

Tassos Moumtzis (Τάσος Μουμτζής), Ayvalık doğumlu bir yazar idi.

Mart 1894 tarihinde doğdu. 1901 yılında ilkokula, 1906 yılında ortaokula ve 1908 yılında da liseye gitti. Haziran 1912 tarihinde Ayvalık Akademisi (lise)'nden mezun oldu. 18 yaşına kadar Ayvalık'ın tüm bölgelerini ve adalarını gezdi, okudu ve notlar aldı. Fotis Kontoglou (Φώτης Κόντογλου)'nun arkadaşı oldu. 1922 yılında ailesi ile birlikte Ayyvalık'tan ayrıldı.

Moumtzis'lerin Ayvalık'ta yaşadıkları mahalle ve evleri hakkında, mimar Psarros şu haritayı geliştirmiştir (harita-01):

(harita-01) Psarros taraf ından geliştirilen bir haritadır.Tasos Moumtzis'lerin evi
haritadaki "27" numaralı yerdir. "25" numara ise, bugün Halk Eğitim Merkezi olan
ve yıkıldığı için yerinde bulunmayan Agios Dimitrios Kilisesi'dir.
(kaynak: Psarros,2017:138)

Tasos Moumtzis, Ayvalık'ın 1922 öncesi Osmanlı dönemi "anı tarihi" konusunda önemli kişilerden biridir. 1971 yılında Selanik'te yayımladığı Anılar 1894-1924 [Αναμνήσεις 1894-1924] adlı eseri kent ve halkın yaşayışı konusunda önemli bilgiler içermektedir.

Bu eserinde Ayvalık'ı ve çocukluğunu şöyle anlatır:

" ... Bu görkemli, güzel ve unutulmaz topraklarda doğdum. Ailem orta sınıfa mensuptu, elbette orta düzeyde eğitim almışlardı, ancak çocuk yetiştirme, beslenme ve eğitim konularında büyük deneyime sahiplerdi. Onların deyimiyle, annem on dört çocuk sahibi oldu. Çoğunu difteri, kızıl ve diğer çocukluk hastalıklarından kaybetti, çünkü o zamanlar bugünkü gibi ilaç ve aşılar yoktu.

Mart 1894'te doğdum. Bayan Sophia'nın anaokuluna gittim. Yedi yaşında mahallemdeki ilkokula girdim. Eylül 1906'da o zamanlar 54 öğrencisi olan ilkokula girdim. Eylül 1908'de 38 öğrencisi olan liseye girdim ve Haziran 1912'de 15 kişiyle birlikte mezun oldum. Orada bize neler öğretilmedi ki! En az 6-7 eski yazar, integraller dahil matematik, logaritma, bilimsel aletlerle dolu devasa bir yerde kimya ve fizik, dünya tarihi ve coğrafyası, Fransızca, Türkçe ve Latince, şiir okuma, kaside, müzik teorisi ve 500 dönümlük bir bahçede tarım - ilkokuldan itibaren tarım eğitimi aldık ve hatta tüm tarım işlerine katıldık - ve Malellis bağışı olan, devasa 300x300 metrelik tam spor salonunu ile deniz arasındaki jimnastik alanında eğitim aldık.

Ayvalık okullarının mal varlığının, özellikle gayrimenkullerinin, milyonlarca altın pound değerinde olduğu tahmin ediliyordu. Bir vasiyetname açıldığında, ölen kişinin okullara para veya ağaç şeklinde bağışta bulunmaması nadir görülen bir durumdu. Ayvalık okullarının zeytinliklerinde, her ağaca yakma tekniğiyle "AYVALIK OKULLARI" yazısı işlenmişti.

Mülkler, her zaman metropolit başkanlığında toplanan altmış üyeli bir komite tarafından yönetiliyordu. Üyeleri düzenli olarak yenilenen bu komite, okulların yönetiminden de sorumluydu. Öğretmenlerin ve personelin atama ve görevden alma kararlarını onaylıyor, öğretmenler birliğinden gelen öneriler hakkında kararlar veriyordu.

İşte babamızın çocukları için icat ettiği bir çalışma sistemi [1]. Öğleden sonra okuldan döndükten sonra ekmek ve peynir, Agios Dimitrios'un bahçesine oyun oynamaya giderdik. Saat 7:30'da evde olurduk. Yemek yer, en geç 8:30'da yatağa girerdik. Ertesi gün sabah 5 civarında uyanırdık. Yarım saat içinde tuvalet, içecek (genellikle süt ve kışın zencefil, tarçın vb. ile salep - ben biraz sütlü isterdim) gibi ihtiyaçlarımızı karşılardık. Hemen, saat 8'e iki dakika kala, evimizin karşısındaki lisede derslerin başlaması için zil çalana kadar ders çalışırdık. Bu iki buçuk saat, taze sabah zihnimizle, kalan yirmi dört saatte beş veya daha fazla saat ders çalışmakla aynı sonucu verirdi. ..." (Moumtzis,1971:web sayfasından [2])

Yazar büyük olasılıkla 1980'li yıllarda Selanik'te vefat etti.

ESERLERİ

01.01.[1971].

Αναμνήσεις 1894-1924 : I. Το Αιβαλι - Παιδικά χρόνια. ΙΙ. Στρατιωτική ζωή - Ή μάχη τοϋ Σκρά. ΙΙΙ. Μικρασιατικη έκστρατεία [1894-1924 Anıları : I. Ayvalık - çocukluk, II. askeri yaşam - Skra savaşı, III. Küçük Asya seferi], (yay. haz.) Dinos Christianopoulos [Χριστιανόπουλος Ντίνος,].

128 sayfa,

Selanik : (yay. y.) [χ.ε.].

01.02.[1978].

Αναμνήσεις απ' το Αϊβαλί [Ayvalık'tan anılar],

46+2 sayfa,

Selanik: (yay. y.) [χ.ε.]

01.03.[1979].

Αναμνήσεις. Ι. Μιά άνάμνηση άπο τ' Αίβαλί. ΙΙ. Απ' το μικρασιατικο πολεμικο μέτωπο. Μιά άνάμνηση [Anılar : I. Ayvalık'tan bir anı II. Küçük Asya savaş cephesinden bir anı],

Atina : (yay. y.) [χ.ε.]

01.04.[1981].

Περίπατοι και έκδρομές [Yürüyüşler ve geziler].

Selanik: (yay. y.) [χ.ε.].

01.05.[1984]

Η Μικρασιατική καταστροφή και ο Μικρασιατικός Ελληνισμός [Küçük Asya felaketi ve Küçük Asya Helenizmi]

88+1 sayfa,

Selanik: (yay. y.) [χ.ε.].

---
DİPNOTLAR

[1] Burada yazar Ioannes Demetrakellis-Oikonomos'dan söz ediyor (Köksal,22 Aralık 2014).

[2] Bu yazıyı hazırlaken yayınevi, kitabın Helencesini web sayfaları üzerinden yayınlıyor idi. Yazının Helencesini bu adresten kopyalamıştım. Ancak son düzeltmeleri yapmak üzere yeniden bağlandığımda adres "boş" idi.

---

KAYNAKÇA

Köksal, H.K. (22 Aralık 2014).

Ioannes Demetrakellis-Oikonomos'un yaşamı : Ayvalık tarihi araştırmaları I
son erişim tarihi: 24 Ağustos 2026.

Psarros, D.E. (2017).

Το Aϊβαλι και η Mικρασιατική Aιολιδα [Ayvalık ve Küçük Asya Aeolyası], (yay.haz.) Kostoula Sklavenitis (Κωστούλα Σκλαβενίτη), Atina: Μορφωτικο Ιδρυμα Εθνικης Τραπεζας [Ulusal Banka Eğitim Yayınları].

AYVALIKLI SANATÇI ve DÜŞÜNÜRLER: Efstratios I. Drakos (Ευστράτιος Ι. Δράκος)

2026-08-24T10:00:00.000+03:00

Efstratios I. Drakos (Ευστράτιος Ι. Δράκος), 1852 yılında Alibey Adası (Cunda)'da doğmuş, öğretmen, tarihçi, bilgin ve gezgin idi.

Drakos eserlerinde XVIII. ve XIX. yüzyıllardaki Moschonisi (Alibey Adası, Cunda)'yi ayrıntılı olarak tanıtır. Batı Anadolu kıyılarındaki birçok okulda ve büyük olasılıkla Midilli'de öğretmenlik yaptı. Ayrıca İzmir'deki Ortodoks Rum cemaatinin okullarında da iki yıl boyunca müdür ve öğretmen olarak görev aldı. Bilinen ilk kitabı olan Küçük Asya tarihi ve topografik incelemeleri [Μικρασιαναί πραγματείαι ιστορικαί και τοπογραφικαί] adlı eserini 1888 yılında yayımladı. Drakos bu eserinin 3-32. sayfaları arasında Ekatonesya (Ayvalık) takım adaları hakkında bilgi vermektedir. (resim-01).

Eser, "bugün bile doğruluğu tartışmasız" olan bir alıntı ile başlar:

" 'Geçmiş zamanların tarihi dikkatlice incelenmeli ve araştırılmalıdır ki, onlardan çıkarılan dersler yeni hatalara karşı bir rehber ve caydırıcı görev görsün. İnsanın ülkesinin tarihini bilmesi gerekmektedir, ... [bu söz ile, ancak bu yolla] kendini doğru [tanıyabileceğin] söylenmiştir.' Bu sözleri, 1881 yazında Neubourg'da hitabet yeteneğiyle tanınan Galyalı Gambetta dinleyicilere söylemişti." (Drakos,1888:[2]).

(resim-01) Μικρασιαναί πραγματείαι ιστορικαί και τοπογραφικαί :
ήτοι αι Εκατόνησοι, ο δήμος Νυμφαίου και η επαρχία Ανέων.
(kaynak: anemi.lib.uoc.gr)

Bir süre; İzmir, Çanakkale, Midilli ve Alibey Adası kiliselerinin tarihlerini ve kilise arşivlerini araştırdı. 1890 yılında bu araştırmalarının sonucu olan kiliselerin dekorasyonu hakkında iki kitap yayımladı. Süsleme [Διάκοσμος] ve Temel süsleme [Μείζων Στολισμός] adlarında yayımlanan bu eserleri sayesinde, birçok Anadolu kilisesi gibi bazı İstanbul kiliselerinin yapım ve onarım tarihleri ortaya çıkarıldı. Bu araştırma hakkında önemli bir kitap bölümü de yayımladı (Tsitimaki,2020:343-347).

1890 yılında yayımladığı Διάκοσμος adlı kitabında, Moschonisia hakkında değişik zamanlarda değişik belgeler aracılığı ile yazılar yazdığını da belirten Drakos, "ada çevresi hakkında" bir yayın yapan V.A. Mystakidis [Β.Α. Μυστακίδης]'e de değinir:

"... Herkese açık olarak yazdığım her şeyde tek bir amacım, tek bir kaygım var: mümkün olduğunca edebiyatın ilerlemesini ve vatanın yararını [sağlamak]; bu motivasyonla Moschonisia, Nymphaeus ve Aneonia hakkında tarihsel ve topografik eserler yayınladım... Neologius'ta, 15 Ocak 1888'de sadece Hekatonisa'nın en büyüğü olan Nisos hakkında bir inceleme [yazısı] yayınladım ve 8 Nisan 1889'da aynı [yayında ve] sayfada Bay V.A. Mystakidis [ada] hakkında bazı gözlemlerini yazdı; ancak ne ölçüde haklı veya haksız olduğuna veya [bilgisinin] iyi olup olmadığını görelim, benden önce başkalarının Moschonisia hakkında neler yazdığını inceleyelim. ..." (Drakos,1890.a:45) (resim-02).

(resim-02) Διάκοσμος : Λοείᾳ τοῦ Αὐτοκρατορικοῦ Υπουργείου
τῆς Παιδείας (ὑπ' ἀριθ. 776 καὶ ἡμερομ. 29 'Ρεβιούλ-ἐὐβὲλ 1307)
(kaynak: anemi.lib.uoc.gr)

1891 yılında yayımladığı Kilise kayıtları ... [Εκκλησιαστικαί σελίδες ...] adlı eserinde, Ayvalık adalarında kurulan yedi manastırın detaylı dökümünü ve özelliklerini verdi. Eserde Osmanlı dönemindeki kilise ve manastırların yapımı ve çalışması için verilen resmi yazılar hakkında bilgiler yer almaktadır (resim-03).

(resim-03) Εκκλησιαστικαί σελίδες : ήτοι Σμύρνης ιεράρχαι από
της αποστολικής εποχής μέχρι σήμερον, επτά μοναστήρια
Μοσχονησίων και επίσημα έγγραφα εν οις σιγίλλια, υπομνήματα
και χρυσόβουλλα.
(kaynak: anemi.lib.uoc.gr)

1892 yılında, büyük olasılıkla kilise araştırmalarına dayandırlığı Trakya meseleleri ... [Τα Θρακικά ...]'ni yayımladı. Eserinde incelediği bölgedeki kiliseler ile diğer Ortodoks kurumları hakkında bilgiler vermektedir (Valsamidis,2023;Drakos,1892).

1895 yılında iki ciltlik; Küçük Asya: şimdi Moskonisi [denilen] Ekatonsoi [Μικρασιανά: Ή αι Εκατόνησοι τανυν Μοσχονήσια]'yı yayımladı. Eserinde, bölge hakkında "çok önemli" bilgiler vermektedir.

Çalışmaları, dönemin dergilerinde ve yayımladığı kitaplar aracılığı ile günümüze kadar ulaştı. Araştımalarında arşiv belgelerine dayandığı için, verdiği bilgiler doğru ve belgelidir. Mübadele sonrasında hemşehrisi olan Midilli Metropoliti İakovos'un misafiri olarak birkaç yıl Midilli'de yaşadı. Orada Leimonos (Λειμώνος) ve Ypsiloú (Υψηλού) manastırlarının kütüphanelerinde araştırmalar yaptı. Ve Drama'ya taşındı.

Drakos 15 Şubat 1929'da Drama'da öldü.

ESERLERİ

01.01. [1888]

Μικρασιαναί πραγματείαι ιστορικαί και τοπογραφικαί : ήτοι αι Εκατόνησοι, ο δήμος Νυμφαίου και η επαρχία Ανέων [Küçük Asya tarihi ve topografik incelemeleri: özellikle Ekatonese, Nymphaeo ve Aneion].

52 sayfa: -; (belge sayısal kopyadır)

Atina : (yay. y.) [χ.ε.].

01.02. [1890.a]

Διάκοσμος : Λοείᾳ τοῦ Αὐτοκρατορικοῦ Υπουργείου τῆς Παιδείας(ὑπ' ἀριθ. 776 καὶ ἡμερομ. 29 'Ρεβιούλ-ἐὐβὲλ 1307) [Süsleme : İmparatorluk Eğitim Bakanlığı'nın Emri ile (776 sayı ve 29 Revuel-Eubel (rabiülevvel) 1307 [23 Kasım 1883] tarihli)].

60+4 sayfa: -; (belge sayısal kopyadır)

İstanbul : Neologos Matbaası [Tυπογραφείου Νεολόγου].

01.03. [1890.b]

Μείζων Στολισμός : ήτοι λόγος περί παιδείας και μελέτη περί του πώς δει συγγράφειν τοπογραφίαν και λατίνοι επίσκοποι εν Ανατολή [Temel süsleme : eğitim üzerine bir konuşma ve Doğu'daki Latin piskoposlarının topografyanın nasıl yazıldığını algılamalarına dair bir inceleme],

64 sayfa: -; (belge sayısal kopyadır)

Atina : (yay. y.) [χ.ε.].

01.04. [1891]

Εκκλησιαστικαί σελίδες : ήτοι Σμύρνης ιεράρχαι από της αποστολικής εποχής μέχρι σήμερον, επτά μοναστήρια Μοσχονησίων και επίσημα έγγραφα εν οις σιγίλλια, υπομνήματα και χρυσόβουλλα [Kilise kayıtları : havari döneminden günümüze kadar İzmir'in hiyerarşileri, Moschonis'in yedi manastırı ve mühürlü resmi belgeler, notlar ve kutsal emanetler]. 112 sayfa: -; (belge sayısal kopyadır)

Atina : (yay. y.) [χ.ε.].

01.05. [1892]

Τα Θρακικά, ήτοι διάλεξις περί των εκκλησιαστικών επαρχιών Σηλυβρίας, Γάνου και Χώρας, Μετρών και Αθύρων, Μυριοφύτου και Περιστάσεως, Καλλιπόλεως και Μαδύτου τ.1 [Trakya meseleleri: Silivri, Çatalca, Mürefte, Gelibolu ve Eceabat'ın Kilise çevreleri hakkında konferanslar c.1]. 136 sayfa: -; 12.0 x 18.5.

Atina : (yay. y.) [χ.ε.].

01.06. [1895.a]

Μικρασιανά: Ή αι Εκατόνησοι τανυν Μοσχονήσια [Küçük Asya: şimdi Moskonisi [denilen] Ekatonsoi, c.1].

58 sayfa: -; (belge sayısal kopyadır)

Atina : (yay. y.) [χ.ε.].

01.07. [1895.b]

Μικρασιανά: Ή αι Εκατόνησοι τανυν Μοσχονήσια [Küçük Asya: şimdi Moskonisi [denilen] Ekatonsoi, c.2].

98 sayfa: -; (belge sayısal kopyadır)

Atina : (yay. y.) [χ.ε.].

---

Valsamidis, P. (2023).

Μübadele öncesi Silivri Rum cemaati ve tarihi yapıları, -(13), 147-178, Ankara: Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Dergisi.

Tsitimaki, M. (2020).

Eustratius Dragos'un kilise sayfaları aracılığıyla 19. yüzyılın ilk yarısında Konstantinopolis başpiskoposluğundaki kiliselerin inşasına dair unsurlar [Στοιχεια για τη ναοδομια στην αρχιεπισκοπη κωνσταντινουπολεωσ στο πρωτο ημισυ του 19ου αιωνα μεσα απο τισ εκκλησίαστίκεσ σελίδεσ του ευστρατιου δρακου], (yay. haz.) Adamantios St. Anestidis, 339-354, Atina: Doğu Çalışmaları Derneği.

AYVALIKLI SANATÇI ve DÜŞÜNÜRLER: Emmanouil D. Kouna (Εμμανουηλ Δ. Κουνα)

2026-08-17T10:00:00.000+03:00

(resim-01) Mimar Emmanouil Kouna tarafından tamamlananan
Agios Nikholas Kilisesi.
(kaynak: Psarros,2017:247 | fotoğraf: E. Parascho,1952)

Mimar Kouna hakkında yazılan bir yazının, bir başkası tarafından yazılmasını ve benim de o yazıyı okumamı çok isterdim. Yani "kuruluş gayeleri" meslek öğretmek kadar, bilimsel araştırmalar da yapmak olan, çeyrek yüzyıl sonra sanırım, her köyde olmasa bile her kasabada bir tane kurulan binaların sayısı "ikiyüzü geçtiği" ya da her geçen gün daha da "sefil bir hal alan Oda"nın bir çalışmasında, bir "Osmanlı mimarı hakkında araştırma yapmayacak da ne yapacak allahsen" falan diyerek bekliyordum 2015 yılından bu yana...

Bu eleştiri aynı zamanda kendime de tabi ki...

Sanırım 2018 yılıydı... Sayın Melin ve sayın Müslüm ile ASKEV Yayınları'ndan çıkacak ilk kitap üzerine çalıştığımız ve elbette Ayvalık hakkında da görüştüğümüz bir gün idi. O gün Ayvalık'taki evler ve mimarları konusu gündeme geldi ve Ayvalıklı mimar Emmanouil D. Kouna (Εμμανουηλ Δ. Κουνα)'dan bahsettim. Biraz "abartarak" mimar üzerin çalıştığımdan söz ettim. Lamia Hanım o konuşmamızın hemen ardından, Psarros'un kitabındaki mimar hakkındaki Helence metinlerin tercümelerini yaptırmıştı. Yeri gelmişken bir kez de okurun huzurunda, sayın Melin'e dolayısı ile ASKEV'in değerli yöneticilerine teşekkürlerimi sunmak istiyorum. Birazdan okuyacağınız blogdaki "mektup çevirileri"nin orjinal halleri, benim okumalarıma göre ilk kez Psarros'un kitabında yayımlanmıştı ve sayın Miltiadis tarafından Türkçe çevirileri yapıldı.

Daha sonra hastalığım ve peşi olaylar beni bu kitap sürecinden kopardı. Elbette elimdeki belgeleri, benden sonra bu işi üstlenen değerli arkadaşıma eksisiz olarak devrettim. Ama bugüne kadar Golya (Γκιόλια) (Zafer Sokak) hakkında "o" kitap çıkmadığı gibi, Ayvalık'ta doğan ve neoklasik mimarinin bu kasabadaki tek temsilcisi olan ve yine bu kasabaya gömülen Emmanouil D. Kouna hakkında: Deniz Saban Elgi, Hasan Serkan Sağlam'ın ve çok az değinse de Aslı Akan'ın dışında Türkçe bir çalışma olmadı. Mimar ve eserleri hakkında Helence olarak ise; rahip Drakos, bir Ayvalıklı olan Pagida, mimar Psarros ve gazeteci Stratis dışında da çalışanı okumadım (Drakos,1888;Pagida,1956;Psarros,2017;Stratis,2002).

-- * --

(resim-02) Agios Nikholas (Άγιος Νικόλαος) kilisesi bahçesini ve
13 Nisan caddesinin bir bölümünü gösteren bir fotoğraf.
(kaynak: Psarros,2017:242 | fotoğraf: Patelis,1978)

Mimar Emmanouil D. Kouna

Emmanouil D. Kouna büyük olasılıkla 1830 yılında ve Ayvalık'ta doğdu. Onun Ayvalıklı oluşunu Athos rahipleri ile yaptığı yazışmalarından anlıyoruz. Çok genç yaşta Atina’ya yerleşti, orada mimarlık okudu veya bir mimarlık bürosunda çalıştı. Ona ait evraklardan anlaşılacağı üzere Helen vatandaşlığını o yıllarda almış olmalı. Yine belgelere göre otuzlu yaşlarda Ayvalık’a geri döndü (Psarros,2017:547).

Ayvalık'taki "beş önemli" eserin bu mimara ait olabileceği birçok kaynak tarafından yazılmakta (Akan,2020;Psarros,2017;Saban Elgi,2015;Saban Elgi,2017;Saban Elgi,2019;Sağlam,2021). Ayrıca, bugün Kızılay Derneği olarak kullanılan bina başta olmak üzere, Ayvalık'ta o dönem yapılan birçok neoklasik ve kubbeli yapının da mimara ait olduğu sanılmakta.

Emmanouil D. Kouna büyük olasılıkla yaklaşık 1900 yılında Ayvalık'ta öldü ve bugün Çınarlı (Alibey) Camii olarak kullanılan, Agios Georgios (Άγιος Γεώργιος) Kilisesi bahçesinin güneyine, düzenlenen bir törenle gömüldü (Psarros,2017:553).

Mimar Emmanouil D. Kouna tarafından yapıldığı kanıtlanan beş eser ve yapım yılları şöyledir:

YIL YERİ ADI

1862 (1863) Alibey (Cunda) Adası Despotun Sarayı

1865 Ayvalık Agios Ioannis Kilisesi
1870 Ayvalık Agios Nikolaos Kilisesi

1872 Alibey (Cunda) Adası Taksiyarhis Kilisesi

1880 Ayvalık Agios Georgios Kilisesi

1. Despotun Sarayı (Παλάτι τοϋ Δεσπότη):

Büyük olasılıkla tasarladığı ve inşa ettiği en eski eseri, 1863 (1862) yılındaki Rahip George Goudocheiras [1] Evi (Despotun Sarayı) (Παλάτι τοϋ Δεσπότη) olarak bilinen Alibey Adası'ndaki yapıdır (resim-03). Bina, adada "tamamen neoklasik usulle" tasarlanan ve inşa edilen ilk eser olmuştur (Psarros,2017:345).

(resim-03) Rahip George Goudocheiras'ın Evi (Despotun Sarayı).
(kaynak: Cunda Despot Evi,2019:3).

Binanın inşaatı bir yıl sürmüş ve Rahip George 1863 yılından, öldürüldüğü 1877 yılına kadar bu evde yaşamıştır. Bina bir süre Osmanlı Devleti memurlarının yatakhanesi olarak kullanılmış, 1896 yılında satın alınarak Midilli Hükümet Konağı olarak kullanılmaya başlamıştır (resim-04) [2]. Bina mübadeleden sonra ise "öksüzler yurdu" olarak hizmet vermiştir (resim-05). Taşıyıcı sistemindeki kimi değişiklikler bu dönem olmuştur. Bina 1980 sonrasında terkedilmiş ve bozulma yaşamış (resim-06), 2015 yılında ise otel yapılmak üzere restorasyonuna başlanmıştır (resim-07).

(resim-04) Bina, Yunda Adası Midilli'ye bağlı iken bir süre
Hükümet Konağı olarak kullanıldı.
(kaynak: Cunda Despot Evi,2019:40)

(resim-05) Despotun Sarayı'nın 1972 yılındaki bir resmi.
(kaynak: Psarros,2017:345 | fotoğraf: I. Diaremés)

(resim-06) Despotun Sarayı'nın restorasyon öncesi bir resmi.
(kaynak: Cunda Despot Evi,2019:24)

(resim-07) Despotun Sarayı'nın restorasyon sonrası bir resmi.
(kaynak: cundadespotevi.com)

Burada yeri geldiği için belirtmek lazım. Binanın restorasyonu sonrasında çıkartılan broşür ve buradaki bilgileri tekrar eden otel web sayfası, doğru bigiden uzaktır.

Broşürde:

"... 1862 yılında, Cunda Adası’nda, Yunanistan’ın egemen olduğu dönemlerde soylular sınıfından sayılan bir Despot (Rum Ortodoks Din adamı Agatonkiyans Gorikoryos) Yunanistan’ın devlet olduğu gün Rum halkının sevinçten verdiği bağışlardan kazandığı paralarla doğum yeri olan Cunda’ya (Yunda veya Alibey Adası) gelerek sahilde yer alan bu özel yapıyı inşa ettirmiştir." (Cunda Despot Evi,2019:6)

diye yazılmıştır.

Alibey Adası doğumlu olan George Goudocheiras, 1830 yılında din insanı oldu ve önce İstanbul ardından Bükreş ve Eflak'ta görev yaptı. 1861 yılında Alibey Adası'na geri döndü ve bu binayı yaptırdı. Öldürüldüğü 1877 yılına kadar da bu binada yaşadı. Bina 1863 yılında 11.000 altın Lira'ya tamamlandı. Broşürde ve bu bilgiyi esas alanlar tarafından yazılan birçok blogda: "Rum halkının kurulan Yunanistan devleti nedeniyle sevinç duydukları ve aralarında para topladıklarını" yazmaktadır ki bu "tamamen yanlıştır".

Helen Devleti 1 Ocak 1821 tarihinde kuruldu ve Osmanlı Devleti kurulan bu yeni krallığı 7 Mayıs 1832 İstanbul Anlaşması ile resmen tanıdı. Bina ise 1863 yılında yapıldı.

Bir diğer yanlış bilgi ise, bu ada ve Ayvalık'ın Helen Krallığı'na bağlı oluşu konusundadır. Bilindiği gibi 1921 yılında ülke işgal edilene kadar bu bölge Osmanlı Devleti'nin toprakları idi.

2. Agios Ioannis (῞Αγιος ᾿Ιωάννης) Kilisesi:

Agios Ioannis Kilisesi, 1865-1870 yılları arasında inşa edilen ve mimari çözümlemeler ile mimar Kouna'ya ait bir eserdir (resim-08) ve (resim-09).

(resim-08) Agios Ioannis ('Ayiou 'Ιωάννη) kilisesi.
(kaynak: Psarros,2017:167 | fotoğraf: Diaremes,1972).

Çarşı'da bulunan kiliseninin, yakın çevresini gösteren bir haritası aşağıda sunulmaktadır (harita-01).

(harita-01) Agios Ioannis Kilisesi'nin (Saatli Cami) yakın çevresi.
19. Agora ( Άγορά), Çarşı (Τσαρσı)
20. Depasta eczanesi (?)
21. Michael Salta'nın pastanesi
22. Charalambos Vafeiadis'in ciltevi
23. Agios Ioannis kilisesi hücreleri
24. Agios Ioannis kilisesi (Saatli Camii)
25. Manzounis eczanesi
26. Penirli Evi
(kaynak: Psarros,2017:164)

Mimar Psarros eser ve mimar Kouna hakkında şunları yazar:

"... Şehrin büyük bir ekonomik refah yaşadığı ve varlıklı burjuva sınıfının Agora'nın koruyucu azizini [3] eski tapınakların hepsini gölgede bırakacak görkemli bir tapınakla onurlandırmak istediği bir dönemdi. Yeni kilise, kubbeli haç biçimli bir yapı olup, zarif oranlara ve özellikle sarmısak taşından özenle yapılmış, ancak sade detaylara sahiptir. Narteks ve kubbedeki İyonik başlıklı ışık sütunları, karakteristik özellikleri arasındadır. Bu, bölgedeki kubbeli ilk kilisedir (abç) ve ben bunu ünlü mimar Emmanuel D. Kounas'ın eseri olarak görüyorum. Bu sonuca, 1870 tarihli ve Agios Nikolas Kilisesi'nin inşasının Emmanuel D. Kounas'a verildiği anlaşmada yer alan "Prodromos" kilisesine yapılan atıftan yola çıkarak vardım. Görünüşe göre Agios Ioannis Kilisesi o sırada yeni tamamlanmıştı ve bu belge, mimar Emmanuel Kuna'nın "Agios Nikolaos Kilisesi'nin yapımını tamamlaması" yönündeki belgesinde ifade etmektedir ... . Agios Ioannis Kilisesi, Agios Nikolas Kilisesi için model olarak kullanılmıştır. İki tapınak gerçekten de morfolojik ve yapısal benzerlikler göstermekte olup, bu da onların aynı mimarın eserleri olduğu sonucuna götürmektedir. Örneğin, Agios Ioannis Kilisesi'nin nişindeki büyük haç şeklindeki pencereyi (ki bu pencere daha sonra bir duvarla kapatılmıştır) ve kadınlar mahveli iki tarafına doğru uzanan alışılmadık portiko yapısını dikkat çekici buluyorum. Bu iki özellik, diğer daha az belirgin özelliklerle birlikte, Emmanuel Kounas'ın daha sonra inşa ettiği tüm kiliselerde, yani Kydonia'daki Agios Nikolaos ve Agios Georgios'ta ve Moschonis'teki Taxiarchis'te ortak karakteristik unsurları oluşturmaktadır.

... Daha sonra, muhtemelen 1890'larda, cephenin sol tarafına sarmısak taşından yapılmış, büyük bir saati olan yüksek bir neo-Gotik çan kulesi eklendi ve bu kule Ayvalık'ın tüm mahallelerinden görülebiliyordu. Saatin tam saati vurduğunda, sesi şehrin her yerinden duyulabiliyordu. Bu, Taxiarchis'in kutsal levhasındaki 1844 tarihli yazıtta adı geçen hayırsever ailesi [olan] Andronikos'un bir bağışıydı ve bu nedenle ona halk "Andronikos'un Saati" adını verildi ... . Kilisenin geniş avlusunun önündeki alan, 1870-1880 dönemine ait, benzer yapıda bir dizi depo ve atölyeden oluşmaktadır ve bu yapı, günümüzdeki Agora meydanına kadar uzanmaktadır. Bence bunların da Emmanuel Kounas'ın eserleri olması çok muhtemeldir. ..." (Psarros,2017:166) (Türkçe çeviri tarafımca yapılmıştır.)

(resim-09) Agios Ioannis kilisesi / Saatli Camii.
(kaynak: facebook.com).

3. Agios Nikolaos (Άγιος Νικόλαος) Kilisesi:

Emmanouil Kouna'nın Ayvalık'ta yaptığı üçüncü bina Ayvalık Agios Nikolaos Kilisesidir. Bina mübadele sonrasında "Biberli Camii" adıyla kullanıldı ve 1944 Edremit Körfezi depremi sonrasında oluşan çatlaklar nedeniyle boşaltıldı (resim-10). Bugün ise yerinde, 1961 yılında Hayrettin Paşa Camii bahçesinde kurulan ve 1969 yılında da inşa edilen "Abdülvahit Sağlam İlk Öğretim Okulu" bulunmaktadır.

(resim-10) Agios Nikolaos (Άγιος Νικόλαος) Kilisesi'ni gösteren bir fotoğraf.
(kaynak: Faruk Ergelen)

Bugün çok ufak bir "bakiyesi" duran Agios Nikolaos kilisesi (resim-11) 60'lı yıllarda yıkıldı ve zeytinyağı ticareti yapan Abdülvahit Sağlam, bu arsaya yapılan okulun inşaat giderlerini karşıladı (resim-12). Okul 1966 yılında resmen açıldı (Ayvalık,16 Ocak 1968). (resim-13).

(resim-11) Agios Nikolaos (Άγιος Νικόλαος) Kilisesi "bakiyesi".
(fotoğraf: Nuran Ağca [pericik], 2026)

(resim-12) Abdülvahit Sağlam İÖO.
(fotoğraf: HKK,2024).

Bir zeytiyağ tüccarı olan Abdülvahit Sağlam, 14 Ocak 1968 günü öldü [5] (resim-13) ve (resim-14) (Ayvalık,16 Ocak 1968).

(resim-13) Abdülvahit Sağlam Tecimhanesi'nin
13 Ekim 1947 tarihli bir ticari mektubu.
(kaynak: kitantik.com).

(resim-14) Ayvalık Gazetesi'nde çıkan Abdülvahit Sağlam'ın vefat yazısı.
(kaynak: Ayvalık,18 Ocak 1968).

Psarros, binanın yapıldığı arsanın Athos Dağı'ndaki Pantokrotoros manastırı cemaatinin malı olduğunu söylemektedir [5]. Birazdan okuyacağınız mektuplar da bu bilgiyi doğrulamaktadır (Psarros,2017:245).

Kilise, kalfa Midillili Malis (Μυτιληνή Μάλης) tarafından, büyük olasılıkla 1870 yılında yapılmaya başlamış, ancak ana ibadet salonu olan naos (ναός)'un giriş holündeki narteks (νάρθηκας) üzerinde bulunan gynaikonitis (kadınlar mahfili) (γυναικωνίτιδα) mekanın inşası sırasında "yapı yıkılabilir olarak değerlendirilmiş" ve sözleşme feshedilerek mimar Kouna'ya iş verilmiştir.

Yapılan yazışmalar ile Stratis ve Psarros'un eserlerine göre, kilise binası için mimar Kouna'ya 60.000 gümüş lira ücret verilmiştir (Psarros,2017;Pagida,1956). O dönemin inşaat yapma koşulları hakkında daha fazla bilgi sahibi olmak için bu eserler okumalıdır (resim-15) ve (resim-16).

(resim-15) Emmanouil Kouna tarafından tasarlanan
Agios Nikolaos Kilisesi ön cephesi çizimi (ölçeksiz).
(kaynak: Psarros,2017:245).

(resim-16) Agios Nikolaos kilisesinin planı (ölçeksiz).
(kaynak: Psarros,2017:245)

(resim-17) Agios Nikolaos Kilisesinin "bakiyesi".
(kaynak: Psarros,2017:177 | fotoğraf: Patelis,1978)

4. ALİBEY (Cunda) ADASI TAKSİYARHİS (Ταξιάρχης) KİLİSESİ:

Taksiyarhis Kilisesi, Alibey Adası'ndadır. Bina 1872-1875 yılları arasında inşa edilmiştir (Drakos,1888:19). Söylentiye göre; 1462 yılında yapılan ve bir dizi doğal afet sonucunda yıkılan bir kilise binasının temelleri üstüne yapıldı (Akan,2020:34). Şu anda bir özel bir müze olarak kullanılmaktadır (resim-18).

(resim-18) Alibey Adası Taksiyarhis (Ταξιάρχης) kilisesi.
(kaynak: turkiyenintarihieserleri.com)

Bu bölgenin XVIII. yüzyılda iskan edildiği ve balıkçılığın yavaş yavaş sönümlendiği yıllarda yapıldığı ileri sürülmektedir (Psarros,2017:327). Psarros'a göre tapınak;

"... yeni yerleşimin güney eteklerinde, henüz başka binaların bulunmadığı ve arazinin boş olduğu bir alana inşa edildi. Şekli hakkında herhangi bir bilgi bulunmamaktadır. Ancak, başından beri önemli bir kompleksin merkezi olması amaçlandığı ve bu nedenle çevresinin özellikle geniş olacak şekilde tasarlan(mıştır)" (Psarros,2017:327).

Drakos [6] ise, kilisenin 1821 öncesi dönemde bulunan dört kiliseden biri olduğunu ve eski binanının 3 Haziran 1821 olayları sırasında yıkıldığını söylemektedir (Drakos,1888: 16 ve 19). Stavraki ise bu binanın adadaki dört kiliseden biri olduğunu vurgulamakta ve bahçesinde karışık eğitim veren bir de okulu bulunduğunu yazmaktadır (Stavraki,1861:40).

Yeni kilise binası hakkında Drakos:

"... 1873'te, onun yerine daha yeni ve daha büyük olan Taksiyarhis kilisesi inşa edildi." demektedir (Drakos,1888:19)

Binanın mimari projesi Kouna'nın bir çalışmasıdır. Binanın kalfası ise Theoaros Photios Psarros'tur. Oğlu Vasilis aracılığıyla, kilisenin 1872'de kurulduğunu ve inşaatının üç yılda tamamlandığını söylemektedir (Psarros,2017:328).

1927 yılında kilise binası camiye çevrilmiş, ikonostas sökülmüş ve dini tasvirlerin üstü boyanmıştır. 1944 depremi sonrasında çatlaklar oluşunca, bina uzunca bir süre terk edilmiştir. 1989 yılında bina tescil edilmiş, 1999 yılında ise 1. grup tarihi eser olarak belirlenmiştir. 2011 yılından bu yana Taksiyarhis kilisesi Koç Müzesi olarak hizmet vermektedir.
5. Agios Georgios (Άγιος Γεώργιος) Kilisesi / Çınarlı Camii:
Mimar Emmanouil D. Kouna'nın belirlenen son eseri Agios Georgios (Άγιος Γεώργιος) Kilisesi'dir (resim-19). Ayrıca mimar, bu kilisenin/caminin bahçesinde gömülüdür (Pagida,9 Eylül 1956).

Alibey Adası'ndaki Taksiyarhis Kilisesi sonrasında mimar Kouna'nın ünü iyice arttı.O artık neoklasisizmin tanınmış temsilcisi idi ve kubbe yapımının tüm sırlarını bilen bir kişiydi. Ayvalık halkı da 1880 yılında kasabanın en son ve en görkemli kilisesi olan Agios Georgios Kilisesi'nin projesini ve inşasını ona emanet etti.

(resim-19) Agios Georgios (Άγιος Γεώργιος) Kilisesi.
(kaynak: Psarros,2017:224 | fotoğraf: Hatzimichalis,1984.)

Bina sarmısak taşından yapıldı ve bu taşları Michael Imvriotis (Μιχαηλ 'Ιμβριώτη) ve beş oğlu ile Giannis Voulgarellis (Γιάννη Βουλγαpέλλη)'in bağışı idi (Psarros,2017:225).

Mimar Emmanouil D. Kouna'nın

Agios Nikolaos Kilisesi inşaası sırasındaki yazışmaları

Burada sunacağım yazışmalar, 2000 yılında Peder Dimitrios Stratis tarafından Ayanoroz’daki Pantokrator Manastırı arşivinde yapılan bir araştırma sırasında bulundu ve yayımlandı. Çalışmalar ayrıca, 2017 yılında, mimar Psarros'un ölümü arkasından çıkarılan Ayvalık ve Küçük Asya Aiolyası [Το Aϊβαλι και η Mικρασιατική Aιολιδα] adlı kitabında da yayımlandı. 1870 yılı 27, 28, 29, 30 numaralı ve 1874 yılı 10 umaralı bu belgeler, hem Agios Nikolaos Kilisesi'nin inşaatı sırasında ortaya çıkan bütün sorunları ele almakta ve hem de o döneme ait inşaat yapıları hakkında bilgiler içerdiğinden oldukça kıymetlidir. Elbette mimar Emmanouil D. Kouna hakkında da bazı bilgilere erişmemizi de sağlamaktadır.

27 nolu EVRAK
Efes Erithres (Bugünkü Ildır) Metropolit Piskoposu’na
Bay Diyonisiyos’a.
Ayvalık, [1870]
Aziz peder!

Ait olduğum Pantokrator Manastırı’nın yönetimi tarafından, eski zamandan kalma olmasından dolayı çökmek üzere olan şehirdeki Aya Nikola Kilisesi’nin temelden yeniden inşa edilmesine karar verilmiştir. Eylül 1868’de, Pantokrator Manastırı’nın başrahibi meslektaşım Bay Daniyil’i, Bay K.Dimitri Hacıathanasiyu’nun onayıyla oradaki çalışmaları denetlemek üzere, Ağustos 1889’da, orada ikamet eden Midillili Kalfa Mali ile birlikte görevlendirmiştir. Adı geçen kilisenin üstü kapatıldığında içerdeki çalışmalara başlanmıştır; Human ve Vankoviç Hassa mimarları 1 Ekim tarihli raporlarını Kumandana teslim etmiştir. Sayın Belediye, bu rapora dayanarak İstanbul mühendisleri ve meymariyle (mimarlarıyla) beraber aynı ayın 3’ünde yapıyı kontrol ederek, insanların ibadet etmelerine ilk önce sözlü olarak izin vermemiştir. (engellemiştir)Daha sonra, ayın 6’sında Metropolis’e ve Başrahip Daniyil’e yerli mühendislerin raporlarına dayanarak -ki bu rapor kraliyet mühendislerininki ile aynı fikirde idi-ayın 15’nde başrahip Daniyil, 36 nolu mektubuyla yapıdaki kadın bölümünün gelecekte tehlikeli olacağını ve bu bölümün yeniden inşa edilmesi gerektiğini yazılı olarak bildirmiştir. Nisanın 4’ünde K.D. Hacıathanasiyu ve başrahip Daniyil’in daveti üzerine İstanbul’dan başmühendis Georğiyos Keratsas gelip yapıyı detayları ile inceledikten sonra, ayın 6’sında yazmış olduğu raporda, insanların ibadet ettikleri göz önüne alınarak kadın bölümü yeniden ve temelden inşa edilmelidir, ayrıca kilisedeki kolonlar da yeniden inşa edilmelidir ki çatı da yeniden yapılabilsin. Çünkü yapının ana taşı konduktan sonra su dışarı çıkamayacaktır demiştir. K.G. Keratsas’ın raporundan ikna olarak, kiliseyi denetleyen K.D. Hacıathanasiyu ve başrahip Daniyil, başmühendis yapı çürük ve insanların ibadet etmeleri için elverişsiz olarak yapıldığından, kilisenin yıkımına ve K.Em. D. Kunas Kalfa tarafından yeniden inşa edilmesine karar vermişlerdir.

Saygılarımla…

Itaatkâr kulunuz
Pantokrator Manastırı’nın eski başrahibi Daniyil

(Stratis,2002:117-118)

28 nolu EVRAK

Pantokrator Manastırı’nın eski Başrahibi, Sayın Ayvalık Belediyesinin huzurunda, Ayvalık’ta veya başka bir yerde ikamet eden Midillili Mali’ye karşı şikâyet. Bu şehirdeki Aya Nikola adındaki kilisenin, zamanın getirdiği arızalarından dolayı, temelden inşa edilmek üzere, adı geçen ve bu kiliseye ait olan Pantokrator Kutsal Manastırı, Eylül 1868’de meslektaşım başrahip Daniyil’i, vakfın üyesi ve tavsiye edilmiş olan Bay Dimitri Hacıathanasiyu'nun onayıyla inşaatı gözetlemek için oraya göndererek, bütün hazırlıkları tamamlayıp, Ağustos 1869’da inşaatı başlatmıştır. İnşaatın Kalfası K.D. Hacıathanasiyu tarafından orada ikamet eden Midillili Mali de tayin edilmiştir. Kilisenin tamiri bitip iç yapı çalışmalarına başlandığında Sayın Belediye, 1 Ekim tarihli olan Houman et Vankovits Hassâ mimarlarının raporu üzerine, meymar (mimar) ve İstanbul mühendisleriyle yapıyı kontrol ederek insanların ibadet etmelerini engelleyip, yapılan çalışmaları ise durdurmuştur. Daha sonra yani ayın 6’sında Metropolis’e ve Başrahip Daniyil’e yerli mühendislerin raporuna dayanarak ve de ayın 15’nde ki Başrahip Daniyil’in 36. nolu mektubuna istinaden yapıdaki kadın bölümünün gelecekte tehlike oluşturabileceğinden, yeniden inşa edilmesi yazılı olarak ta bildirmiştir. Nisan’ın 4’ünde K.D. Hacıathanasiyu ve Başrahip Daniyil’in daveti üzerine İstanbul’dan Başmühendis Georğiyos Keratsas gelip, yapıyı detaylarıyla inceledikten sonra ayın 6’sında yazmış olduğu rapora göre, insanların burada ibadet ettiklerini göz önüne alarak “kadın bölümü yeniden ve temelden inşa edilmelidir, ayrıca kilisedeki kolonlar da yeniden inşa edilmelidir ki çatı da yeniden yapılsın çünkü yapıdaki ana taş yerine konduktan sonra su dışarı çıkamayacaktır” demiştir. K.G. Keratsas’ın raporundan ikna olarak, kiliseyi denetleyen K.D. Hacıathanasiyu ve Başrahip Daniyil, Kalfa Mali tarafından yapı çürük ve insanların ibadet etmeleri için elverişsiz olarak yapıldığından, kilisenin yıkılmasına ve K.Em. D. Kunas Kalfa tarafından yeniden inşa edilmesine karar vermişlerdir.

Sayın Belediye, adı geçen çalışma Mali tarafından iyi yapılmadığından, manastıra tahmin edilemeyecek kadar zarar vermiştir…

Bu yüzden uygun zamanda diğer ayrıntıları yetkili olan Mahkemeye anlatmak üzere:

Bana yetki veren Kutsal Pantokrator Manastırı adına her hakkını korumak için, en resmi şekilde Kalfa Mali ve inşaattan sorumlu diğer kimselerden verdikleri zarar, gecikme ve bununla ilgili olan her türlü aleyhimize davranışlarından şikâyetçiyim. Daha sonraki haklarımı saklamaktayım.

Bu şikâyetimin Sayın Belediye’nin arşivine kayıt edilmesini ve bir kopyasının Kalfa Mali’ye ve başka…[…]

Ayvalık, 9 Ekim 1870
İsa’ya duacı olan
Daniyil Pantokrator Manastırı’nın eski başrahibi

(Stratis,2002:119-120)

29 nolu EVRAK

Şikâyet
Ayvalık’ta ikamet eden Yunan vatandaşı Başmimar Emmanuyil Kunas’ın, başrahip olan Pantokrator Manastıra ait Aya Nikola Kilisesi’nin Daniyil’e karşı şikâyeti

Ayvalık’taki II. Yunan Konsolosluğu’na
Sayın konsolos muavini

Şerefime dayanarak aşağıdaki bildirimi arz ederim:
Ben ve Başrahip Daniyil birbirimizle aşağıdaki gibi anlaşmıştık. Ben başmimar ve gözetmen olarak tayin edilip buradaki […] Aya Nikola Kilisesi’nin inşaatını bitirmeyi kabul ettim ve buna mecbur kaldım. İnşaatın planını karşı tarafa gösterip onay aldıktan sonra, en fazla dört ay içerisinde başrahip bana malzemeleri teslim edecek, gereken işçileri sağlayacak ve taksitli olarak bahsedilen zaman içerisinde bana 6.000 kuruş ödeyecekti.

Ancak bugüne kadar üç ay geçmesine rağmen başrahip Daniyil, kendi bildiği sebeplerden dolayı gerekli işçileri ve malzemeyi vermiyor ki ben de anlaştığımız sürede inşaatı teslim edebileyim. Ayrıca defalarca istememe rağmen hiçbir taksiti ödemedi, bu yüzden 6.000 kuruş bana borcu bulunmaktadır. Durum böyle olunca istemediğim halde 2,5 ay boyunca meşgul olduğum inşaatı birkaç gün önce çok üzülerek terk ettim ve anlaştığımız gibi dört ay içerisinde bitiremeyeceğim.

Yukardaki sebeplerden dolayı:
Resmi olarak, bu ay içerisinde saygıdeğer Başrahip Daniyil’den gerekli olan malzemeleri bana teslim etmesini rica ediyorum ki anlaştığımız gibi inşaatı zamanında teslim edebileyim. Aksi takdirde belirtilen süre geçtiğinde, o yapı ona veya her kime aitse şikâyetçi olacağım ve anlaştığımız 6.000 kuruş para miktarını bana ödemesini isteyeceğim. Yapıda olacak herhangi bir zarardan da kendimi muaf tutmaktayım.

Bay Konsolos yardımcısı, sizden bu mektubun bir kopyasını saygıdeğer Başrahip Daniyil’e bilgisi olması bakımından teslim etmenizi ve bana da kanuna tabi her sonuç için onaylı bir kopyasını vermenizi arz ederim.

Ayvalık, 10 Mart 1870
Yunan vatandaşı
[imza] Emmanuyil Kunas

Bu mektubun çift kopyası Ayvalık Kaymakamı Şanlı Bay Hilmi Efendi’ye iletilmektedir ve kendisinden saygı değer Başrahip Daniyil’e teslim edilmesi arz edilmektedir.

Ayvalık, 13 Temmuz 1870
Yunanistan konsolos yardımcısı
İ. Martiyes

(Stratis,2002:121-122)

30 nolu EVRAK

Bugün 8 Eylül 1870, günlerden Perşembe ve saat 10’da, Ayvalık’taki Yunan II. Konsolosluğu’nda bana tanıdık olan, kanuna karşı hiçbir suçu bulunmayan ve adları geçen iki yetişkin Yunan vatandaşın önünde, ikisi de Ayvalık’ta ikamet eden bir tarafta aziz ve Pantokrator Manastır’da yetkili olan Başrahip Bay Daniyil Sterğiyadis ve diğer tarafta Kalfa Bay Emmanuyil D. Kunas aralarında hiçbir akraba bağı olmadan, ikisi de bize tanıdık gelen kişiler olup, birbirlerine aşağıdaki gibi bir anlaşma ile bağlı karar kıldılar:

1) K. [Ε]. D. Kunas 10 Haziran’da Başrahip Daniyil’e karşı olan şikâyet mektubundan vazgeçip onu geçersiz olarak ilan etmektedir. Bu anlaşmaya göre Prodromos Kilisesi’nde yaptığı gibi, Aya Nikola Kilisesi’nin inşaatını da bitirmeye tayin ve mecbur kalmaktadır ki orada ibadet edilebilsin ve hava ve su dışarı çıkarılabilsin

2) bütün tahtaların ve kadın bölümündeki kafeslerin yerine koyulması

3) Prodromos Kilisesi’ndeki gibi tapınağın taşla yapılması

4) Çatının ve kemerlerin tabaka edilmesi

5) Binanın tüm köşelerinin oyulmamış köşelere çevrilmesi

6) Büyük pencerelerin bağlamasının ve kolonlarının oyulmuş taştan olması, kemerlerin ise tuğladan, diğer kalan pencerelerin ise (dörtgen olarak) aynı şekilde iyi oyulmuş tuğladan olması

7) Hazır olan çatı çıkıntısının tapınaktaki kemerde olduğu gibi aynı kalmasının sağlanması

8) Kalfa K. [Ε.] D. Kunas’ın işaatı gözlemlemesi için P.K. Daniyil Serğiyadis tarafından sekiz bin (8.000) kuruş piyasa fiyatı üzerinden alması, ancak yapının katılığının oranını düşürmemesi şartıyla en tasarruflu yolu daima başrahibin talimatlarına uyarak takip etmesi 9) kilisenin ön tarafını ise piramit şeklinde yapması mecburiyetindedir.

(Stratis.2002:124-125)

EVRAK

1870

Ayanoroz’daki Pantokrator Manastırı’nın Başrahipleri

Buradan 11 Ağustos’ta, Aziz Vatopedi Manastırı’nın limanından hareket ederek, Pantokrator Manastırı’nın bana güvenerek üstlediği misyonun akabinde on günlük zahmetli deniz yolculuğundan sonra ayın 22’sinde Ayvalığa vardım […]. Oradan Manastırın vakfına çıkıp, kapıdan geçtiğimde çok üzüldüm çünkü kilisenin 2/3’si yıkılmıştı, her tür malzeme vakfın avlusunun her tarafına saçılmıştı. Özellikle ahşap tahtalar ikiye ayrılmış, imha edilmişti ve buna daha da çok üzüldüm. Diğer kalanlar biraz daha iyi durumdaydı. Edindiğim bilgelere göre özellikle de kadın bölümü inşaatı kötü bir şekilde, sabit olmayan bir zemine temellenmişti. Eğer Houman et Vaucovits Hassa mimarlarının raporunu baştan engellememiş olsaydı, Allah bilir kaç can ölümsüzlüğe götürülecekti… Eğer manastırın üyesi’ ne [Dimtri Hacıathanasiyu] bu girişim verilmemiş olsaydı…bu işin başlangıcı olamazdı, arsaların satışı ve bunlardan gelen para alınmayacaktı ve tahmin edilemez zarara sebep olan cahil kalfa tayin edilmeyecekti…K.D. Hacıathanasiyu’nun da büyük sorumluluğu mevcut, çünkü manastırın gönderdiği kişiye gerekli olan talimatları vermemiştir, özellikle de kalfanın tayini hakkında. Bütün konuşmalarımız ise kalfanın toleransı ve Bay Dimitri’nin kalfayı tayin edinceye kadar ki sabrından dolayı sadece kilisede olan zarar üzerineydi. Başrahip Bay Daniyil ile yaptığımız toplantıdan sonra inşaatın yarım kalmaması gerektiğine karar verdik. Bunun sebepleri ise manastıra yapılan ayıp ve her tarafa saçılmış şekilde yatan her türlü malzeme için harcanan 6.000 kuruş tutarındaki masrafın ve dahası yukarda denildiği gibi şimdiye kadar yapılmış bütün masrafların kaybolma ihtimali idi. Bu yüzden belirsizliği önlemek için her türlü ihtimale karşı önceden yapılan anlaşmaya uygun bir şekilde devam etmeye karar verdik. K. [Ε.] D. Kunas’ı davet edip, uzun süre konuştuktan sonra 58 bin kuruş karşılığında, ibadet edilebilmesi için suları ve havayı dışarı çıkarmaya ve ayın 25’inde inşaata başlamaya karar verdik, ancak adı geçen mimar pişman oldu. Daha sonra K.N. Koloros’u davet ettik ancak o da istifa etti. İkisi de 60 bin kuruş bulunduğunu savunuyordu ancak önceden anlaşmayı hiçbiri kabul etmedi. Yunan Konsolos yardımcısı K. Mertrudis’in katkısıyla ayın 29’unda K. [Ε.] Kunas 60 bin kuruşu kabul etti. Bu yüzden II. Yunan Konsolosluğu’nun sekreteri anlaşmayı hazırlamak üzere talimat almıştı. Ancak sonraki gün Kalfa fikrini değiştirdi çünkü başka mimar çağırmışlar ve K. Kunas, zamanında konsolosa şikâyet ettiği için bütün miktarı yani 6 bin kuruşu almak istemişti. Şikâyeti ise Bay Daniyil’e karşıydı. Böylece beraber Manastırın lehine inşaatı kendisinin bitirmesine karar verdik ve 3 Eylül’de anlaşmaya vardık. Ancak anlaşmada kalfanın süslemelerde ve yapının katılığında kesinti yapmaması, fazla masraf yapmaması şartı da vardı. Dahası K. Kunas’ın alacağı ücretten başka eğer yapının inşaatı başka kalfaya verilirse aynı zararı etmekten korktuk. Burada çizdiğim şablonda her şey görünmekte ve bu mektup ile ek olarak sunulmaktadır… Başrahip Daniyil’in Manastıra yazmış olduğu mektubunda anlattığı gibi, biri Kalfa ve diğeri Dimitri Hacıathanasiyu’ya karşı iki adet şikâyet mektubu vardı ancak mahkemelerden olumlu bir karar çıkana kadar beklediğim için hiçbirini vermedim. …Ticaret mahkemesinin sekreteriyle konuşarak ve bu davanın ticaret mahkemelerine ait olmadığını öğrendikten sonra herkes geri çekildi. Çünkü Ayvalık’ta kaybedeceğimiz belliydi. Sebebi ise bütün mahkemelerin, ticaret mahkemesi hariç K.D. Hacıathanasiyu’dan etkilenmesiydi. 27 Ağustos’ta K.D. Hacıathanasiyu’nun derneğinin devreye girdiğini öğrendiğimizde başrahip ile kendisini ziyaret ettik fakat…kibar bir şekilde kendi parasından başka hiçbir şey ile ilgilenmediğini ve manastırın göndermiş olduğu rahipten veya kalfadan tazminatın alınmasını istediğini söylemişti. Kilisenin parası ve arsaların satışından elde edilen parayla kilise inşaatının olacağı yazıldığında ben şikâyet ettim çünkü o zamana kadar 150.000 kuruş masraf edildiğini ve manastırın bu kadar fazla zarar etmesinin büyük günah olduğunu söylemiştim… Ayın 28’nde Kalfa Mali’ye karşı, Efes Metropoliti vekili Εritre (Ildırı) Piskoposu Aziz Bay Diyonisiyos’a dava açtığımızı ilan ettik. Bu şikâyetimizde kendisinden bir komisiyon oluşturmasını ve bu komisyonun manastırın uğradığı zararın ne kadar olduğunu belirtmesini istedik. Bunu hassâ mimarları Houman et Vancovits, şehrin mimarları ve Georğiyos Keretsis te onaylamışlardı. Böylece piskopos, Hacıathanasiyu’nun bu zararı tanıması için baskı uygulayacaktı. İlk başta kabul etti ve piskoposun her isteğini yapacağını söyledi. Ancak daha sonra pişman olup hükümdarın fikri olmadan yapamayacağını söyledi. Hükümdara yazıp, fikrini almak istediğini söylemiş ve Kalfa Malinin hiç parası olmadığını, insanların Başrahip Daniyil’e “Mali kötü bir insan değildir” dediklerini öğrenmiş, ancak başrahip hiç kimseyi dinlemeyeceğini söylemiştir. Efes Metropoliti’nin bu mahkemenin İstanbul’da yer almasının işine geldiğini bildiğimiz için, kendi piskoposuna olumlu cevap vermek istemediği için, biz sadece manastırın yasal haklarını korumak amacıyla şikâyet ettik.

Kalfayla toplantı yaparak, kirecin fazla pahalı olması ve yapının inşaatının kış yüzünden Şubat’a kadar ertelenmesi gerektiğinden, üç ay boyunca boşuna masraf edilmemesi için başrahibin oradan uzaklaşması gerektiğine karar verd

Bay K. Dimitri Hacıathanasiyu’ya, manastırın kendi masrafını ödeyeceğini beyan ettik. Miktar 466 Osmanlı lirası ve 150 adet 20’lik franktır. Faizi olmadan manastırdan bir rahip geldiğinde ödeneceğini, onun da bir sonraki Mart’a kaldığını bildiren bir mektup verdik [1871]. Aziz pederlerim kısacası sonuçlarıyla yolculuğum bundan ibaretti zira efsane hale gelen yapının düzeltilmesi, manastırın adının ve haklarının korunmak üzere Belediye ve Kalfa Mali’ye karşı şikâyet edilmesi, K. [D.] Hacıathanasiyu ile taviz anlaşması, Başrahip Daniyil’in kendi isteği üzerine bu şikâyeti geri alması.(bunun sebebi işinde başarısız olması ve sinirli karakteri yüzünden halk ile arasında soğukluk meydana gelmesi ve de kendisinin de söylediği gibi, tayin edilen komisyonla anlaşmazlığı yüzünden oradaki varlığının boşa gidecek olmasıdır

Yapının inşaatı yüzünden manastırın uğradığı zararı öğrenmek için, rahip tarikatının buradaki ekte bulunan bilançoya bakması yeterlidir. Buna göre zarar 150.000 kuruş olup buna ek olarak 22 Ağustos’tan benim buradan gidinceye kadar ki masrafım olan 30.000 kuruş da vardı. Kilisenin geliri ve satıldığında değerinin yarısını bile getirmeyecek olan tahtalar, yapının tamamlanması için gerekli 25.000 kuruş ve dahası tam anlamıyla bir kilise olarak kullanmasına kadar kilisede kullanılan koyu sarı renklere yapılacak masraf ta 200.000 kuruşu aşacaktır. Kilisenin tam bitmesi, avlunun düzeltilmesi, daha 4 laboratuvarın yapılması için (çünkü hepsi çatının tamirine yıkılmıştı) belki de daha 200 Osmanlı lirası gerekebilir.

Eğer ki manastır başından beri tek olarak bu işe girişseydi ve hiçbir kimsenin talimatıyla hareket etmeseydi – ki bu kişiler fermanın çıkmasına bile yardımcı olmadılar- ne tahmin edilemeyen zarar olacaktı, ne de Manastıra bu kadar ayıb olacaktı. Dahası gönderilen kardeş talihsiz manastıra kendi isteği üzerine hareket etmediği için sebepsiz ve düşüncesizce Daniyil’in yaptığı masrafları faizleri ile vermek mecburiyetinde de kalmazdı. Kalfa Mali’den tazminat beklenemezdi, daha çok Dimitri Hacıathanasiyu’ya gönderilen Daniyil kardeşimizin borç aldığı miktarı ki bu da manastırın Ayvalık’taki arsalarını elden çıkarmak istemediği halde zamanında ödeme yapmak mecburiyetinde kalmazdı.

Aziz Manastır’a, olaylar hakkında ve bahsedilen kilisenin tamamlanması ve de gelecekteki yönetimi ile ilgili karar almak kaldı. Ben ise bunlara imzamı atıyorum.

Ayanoroz, 8 Kasım 1870.
İsa’nın Aziz Başrahip kardeşi
Eski Başrahip Pantokrator Daniyil

10. nolu EVRAK

Pantokrator Manastırı’nın ve Aya Nikola Kilisesi’nin başrahibi Bay Daniyil Sterğiyadis, ustalardan Georğiyos Perğamineyos ve grubu aşağıdaki anlaşmaya varmışlardır. Aşağıdaki anlaşmaya göre:
Georğiyos Perğamineyos ve grubu, Aya Nikola Kilisesi’nin kalan kısmını önceden yapılan bir anlaşmaya göre bitirmeyi kabul etmiştir. Adı geçen Başrahip Sayın Daniyil Sterğiyadis, usta Georğiyos aşağıdaki işler için taksitle zamanın para değerine göre 10.245 kuruş yani on bin iki yüz kırk beş kuruş ödeyecektir. Nartenks’ten hariç, sanatın tüm kurallarına bağlı kalarak, kilisenin kalan kısmını tabaka yapacak, kubbeyi, kolonları, yarı kolonları, çan kısmını, iki ikonanın yerini, demirleri, kafesleri (kadın bölümü) ve tüm pencereleri ise boyayacaktır. Kolon başları ve yarım kolonları Korint nizamı şeklinde yapacak, yayların üzerine ve ortasına rozet konacak ve yan taraflarda havariler ve mücevherler için iç tapınak yerinde olduğu gibi yer bırakacak, kubbede yayların buluştuğu her dört köşeye rozet koyacak […]o köşelerde dört İncil’ci için oval şeklinde yer bırakacak, kolonlar mermer şeklinde olacak, çerçeveleri özenle yapacak ve genel olarak tabaka sanatın gerektiği kanunlara tabi kalacak ve kalfanın sanat anlayışına göre yapılacaktır. Malzeme Başrahip Bay Daniyil Sterğiyadis’e ait olup, işçilik ise adı geçen Georğiyos Perğaminos’a aittir ve bugün kaparo için 612,5 kuruş (yani 5 Osmanlı lirasi) alınmıştır, bu anlaşma ise gelecekte herhangi bir anlaşmazlık olmaması için yapılmıştır.
Ayvalık, 11 Mart 1874.
Aya Nikola Kilisesi’nin başrahibi Daniyil Sterğiyadis,
İşçi Georğiyos Perğaminos

(Stratis,2002 91)

---
DİPNOT

[1] George Goudocheiras (Γεώργιος Γουδόχειρας) 1809 yılında Moschonisia (Μοσχονήσια)'da (Alibey Adası, Ayvalık) doğdu. Babası Kyrillos Goudocheiras (Κύριλλος Γκουντοχείρας) bugün Tavuk Adası olarak adlandırılan ve Osmanlı kaynaklarında Aya Yani Manastırı Adası (Άγιος Ιωάννης Πρόδρομος) olarak geçen adada ve dolayısı ile manastırda rahip olarak görev yapmakta idi (Drakos,1888:5). 28 Ağustos 1830 tarihinde Pisidya Metropoliti Gerasimos tarafından diyakoz* olarak atandı. 1839 yılına kadar İstanbul'da görev yaptıktan sonra Romanya'ya gitti. Bükreş'te, Sina Aziz Catherine yerel piskoposluğunun başrahibi olarak atandı. 12 Mayıs 1849'da Macaristan ve Eflak Metropoliti Neophytos'un yardımcı piskoposu olarak Agathonikia Piskoposu olarak atandı. 1861'de Moschonisia'ya geri döndü ve orada konut inşa ettirdi ve o evde huzur içinde yaşadı. 8 Ocak 1877'de Syros'tan gelen soyguncular servetini ele geçirmek için binayı basmış, büyük miktarda altını gasbeterek onu öldürmüşlerdir (markmarkou.sites.sch.gr ve Drakos,1895:67).

* Hristiyanlıkta piskopos ya da papazın altında bulunan, kilise ayinlerinde din adamlarına yardımcı olan ve cemaatin idari ve sosyal işlerinden sorumlu olan din görevlisidir. Bu ünvan ilk basamaktır.

[2] Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi R.22-04 [Haziran]-1312 [4 Temmuz 1896] tarih ve ML.EEM./230/54/- sayılı belge. "Askeri kule olarak kullanılmak üzere Hazine namına satın alınan Midilli Sancağı mülhakatından Cunda adasındaki Despot kulesinin tamiri için sarfına lüzum görülen meblağın, mahalli memurların ikamet ettikleri eski hükümet konağı olan harap hanenin müzayede ile satışından elde edilen paradan karşılanması."

[3] Ayvalık kasabasının "koruyucu azizi", Ayvalık'lı Photios Kontoglou (Φώτης Κόντογλου)nun Vatanım Ayvalık [Tο Aϊβαλί η πατρίδα μου] kitabındaki yazılanlara göre Aziz George'dur. George'un; 1785 yılında Sakız Adası'ndaki Pitios köyünde doğduğu, küçük yaşta Kavala'da iken Müslüman olduğu, daha sonra Ortodoksluğa geri döndüğü ve Hıristiyan olarak yaşamak için Ayvalık'a yerleştiği sanılmaktadır. 26 Kasım 1807'de yakalanmış ve Agios Ioannis meydanında (Çarşı) başı kesilerek idam edildiği söylenmektedir. Kontoğlu'na göre cenazesi, günümüzde Kumru Adası denilen Nisopoula [Νισοπούλα]'ya veya sahiline gömülmüştür. 26 Kasım "anma günüdür" ve Midilli'deki kiliselerde 1922 yılından bu yana her yıl anılmaktadır.

[4] Ayvalık Gazetesi'nin 18 Ocak 1968 günü yayımlanan 3815 no.lu nüshası 1. sayfasında çıkan Abdülvahit Sağlam'ın kısa özgeçmişi (harf hataları olduğu gibi yazılmıştır) (Ayvalık,18 Ocak 1968):

"Abdülvahit Sağlam

1895 de Serez Sancag-nın Selanik ile bağlı Petriç kasabasında doğdu’ Balkan Savaşı sıralarında (1912) Anadoluya iltica etti. Balikesire gelerek orada yerleşti. Büyük babasının mesleğini seçerek ticaretle uğraşmaya basladı.

1915 z[y]ılında Birinci Dünya Savaşına önce er olarak gönüllü yazıldı. Daha sonra Ortaokul (Rüştiye) re[ta]hsili nazara alınarak, Yıldızdaki ozamanki adı ile küçük zabit okuluna girdi. Askerliğinden sonra, Balıkesire dönerek eski işine devam etti.

1925 yılında İstanbula yerleşti.

1931 yılında zeytinyağı ve sabun ticaretiyle uğraşmaya başladı. Ayvalık ve Edremitte zeytinlik aldı. İlçemizi çok sevdiği icin, bir hizmette bulunabilmek düşüncesiyle hizmetlerinden istifade ettiği bu güzel beldeyi seçerek yaptırdığı okulu hediye etmiştir.

Okulun resmen açıdığı 12 Eylül 1966 Pazartesi günü o zamanki Balıkesir Valisi ve aile efradı ile gelerek açılış törenine şeref vermiş hayırlı ve uğurlu olması temennisiyle okulu calışmaya açarak anahtarını Maarife teslim etmiştir.

14/15 Ocak gecesi vefatını haber aldığımız büyük insanın aramızdan ayrılışı bizleri en az aile efradi kadar üzüntü içinde bırakmıştır. k[K]endisine cenabı haktan en derin duygularımizla mahfiret dileriz.

Ali Suri Özsu

Okul Müdürü"

[5] Athos Dağı (Αγίου Όρους), Athos Yarımadası'nda bulunan ve Osmanlı döneminde Aynaroz denilen kasabadır. Pantokrotoros Manastırı (Μονή Παντοκράτορος) ise bu dağın Kuzeydoğu'sunda yer alan ve 1357 yılında yapılan manastırdır. Manastır, Athos manastırları hiyerarşisinde yedinci sırada yer almaktadır. Ayvalık Agios Nikolaos Kilisesi ve bazı binaların bu ceamaatin malı olduğu söylenmektedir. Bu sav, özellikle rahipler ile mimar Kouna arasındaki yazışmalar okununca daha da güçlenmektedir.

---

KAYNAKÇA

Akan, A. (2020).

Alibey (Cunda) adası Taksiyarhis kilisesi, (Tez no. 650130), [Yüksek Lisans Tezi, Uludağ Üniversitesi].

Ayvalık Gazetesi (18 Ocak 1968, 3815).

- Abdülvahit Sağlam
- Abdülvahit Sağlam vefat etti

Balaskas, S. (7 Aralık 2025).

Ένας Άγιος Νικόλας στο Αϊβαλί κάποτε [Bir zamanlar Ayvalık'ta Aziz Nikolaos adında bir adam vardı].
son erişim tarihi: 5 Temmuz 2026.

Cunda Despot Evi (2019).

Cunda Despot Evi since 1862.
son erişim tarihi: 5 Temmuz 2026.

Drakos, E.I. (1888).

Küçük Asya tarihi ve topografik incelemeleri [Μικρασιαvαί πραγματείαι ιστορικαί καi τοπογραφικαί], c.1, Atina: [yay. y.].

Drakos, E.I. (1895).

Moskonisyalıların Küçük Asya tarihi : kilise perspektifinden [Μικρασιανά η Ιστορία τον Μοσχονήσιων υπό Έποψιν Εκκλησιαστικήν c.2, Atina: [yay. y.].

Erol, A.Ö. (2003).

Ege Bölgesi Rum Ortodoks kiliseleri (Tez no. 135097) [Yüksek Lisans Tezi, Ege Üniversitesi].

Gündoğmaz İpek, G. (2003).

Ayvalık tarihi kent merkezindeki kiliselerin incelenmesi (Tez No. 138779) [Yüksek Lisans Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi].

İpek, G. (18 Kasım 2021).

1944 Ayvalık Depremi
son erişim tarihi: 2 Ağustos 2026.

Niğdelioğlu, A. (2000).

Ayvalık tarihi çevre dokusu içindeki manastırların incelenmesi (Tez No. 95915) [Yüksek Lisans Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi].

Niğdelioğlu Çamkaya, A. (2023).

Tarihi yapı ve dokular bağlamında Kuzey Ege coğrafyası yerleşimlerinin analizi ve değerlendirilmesi (Ayvalık ve Midilli örneği) (Tez No. 842138) [Doktora Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi].

Özkut, D. (2022).

Korumada bir uzlaşı alanı: Cunda Despot Evi, 59(424), 36-39, Ankara: TMMOB Mimarlar Odası Mimarlık Dergisi.

Pagida, D.I. (9 Eylül 1956).

Ayvalık'ta dört gün [Τέσσερεσ Μέρεσ στο Αϊβαλη], Aolya Habercisi [Αιολικός Κήρυξ], Atina.

Psarros, D.E. (2017).

Το Aϊβαλι και η Mικρασιατική Aιολιδα [Ayvalık ve Küçük Asya Aeolyası], (yay.haz.) Kostoula Sklavenitis (Κωστούλα Σκλαβενίτη), Atina: Μορφωτικο Ιδρυμα Εθνικης Τραπεζας [Ulusal Banka Eğitim Yayınları].

Saban D. (2010).

Ayvalık'ta camiye dönüştürülmüş üç 19. yüzyıl kilisesi, (Tez no. 265340), [Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi].

Saban Ergi, D. (2015).

Etkileşim, mübadele ve dönüşüm: 19. yüzyıldan günümüze Ayvalık’taki dini imar faaliyetleri, -(150), 119-132, İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.

Saban Ergi, D. (2017).

Osmanlı dönemi Hıristiyan dini mimarisinde Ayvalık (Kidonies) Taksiyarhis kilisesi, (Tez no. 463186), [Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi].

Saban Ergi, D. (2019).

Osmanlı Dönemi'nde Ayvalık'ta inşa edilen Rum Ortodoks kiliseleri, Uluslararası XIX. Ortaçağ ve Türk Dönemi kazıları ve sanat tarihi araştırmaları sempozyumu 21-24 Ekim 2015 (Bildiriler) c.1, (yay.haz.) Ceren Ünal ve Cengiz Gürbıyık, 557-572, Ankara: AKDTYK Türk Tarih Kurumu Yayınları.

Saban Ergi, D. (2025).

Yeni tespit edilen yayınlar ışığında Ayvalık’tan Midilli’ye izi sürülebilen bazı eserler, M. Sacit Pekak'a Armağan, (yay.haz.) A. Ceren Erel, H. Ceylan Karaca ve Güner Sağır, 241-252, İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.

Sağlam, H.S. (2021).

Ayvalık Cunda adası'ndaki Panagia (Koimesis Theotokou) ve Agios Panteleimon kiliselerinin mimari tarihi ve mekânsal dönüşümü, 16(3), 989-1017, İstanbul: Turkish Studies.

Sağlam, H.S. (2022).

Mimari miras ve kültür turizmi bağlamında Ayvalık'ın iki anıtı: Despot Evi ve Agios Ioannis Prodromos Manastırı, (yay. haz.) Nuray Türker, Derman Küçükaltan, Tülay Cengiz Taşlı, Oğuz Diker, Ayşe Kurtlu ve Ayşe Nur Uslu, Turizmde Mimarlık ve Kültürel Miras II, 15-44, Ankara: Detay Yayıncılık.

Şerifaki, K. (2005).

Conservation problems of historic wall paintings of Taxiarhıs Church in Cunda, Ayvalık (Tez no. 197750) [Yüksek Lisans Tezi, İzmir Teknolji Enstitüsü].

KİTABİYAT: 19. yüzyıldan Cumhuriyet'e Ayvalık'ta üretim ve kent tarihi

2026-08-16T13:42:48.773+03:00

ÖNSÖZ

Ayvalık ve çevresi, geç Osmanlı döneminden Cumhuriyet’in ilk yıllarına uzanan süreçte, Anadolu’nun en dikkat çekici üretim merkezlerinden birini teşkil etmiştir. Zeytincilik ve zeytinyağı üretimi başta olmak üzere sabunculuk, bağcılık, denizcilik, balıkçılık ve çeşitli zanaat kolları, kentin ekonomik hayatını şekillendiren ve bölgesel olduğu kadar da uluslararası ölçekte etkili olan faaliyetler arasında yer almıştır. Bununla birlikte bu üretim dünyasının tarihsel gelişimi, çeşitliliği ve dönüşümü üzerine yapılan çalışmaların sınırlı kaldığı görülmektedir. Bu kitap, Ayvalık’ın söz konusu üretim peyzajını ve ekonomik hayatını tarihsel kaynaklar ışığında yeniden ele alma ihtiyacından doğmuştur.

Çalışma boyunca, başta Osmanlı arşiv belgeleri olmak üzere ticaret yıllıkları, istatistikî veriler, konsolosluk raporları ve döneme ait çeşitli yazılı tanıklıklar bir araya getirilerek, Ayvalık’ın üretim faaliyetleri mümkün olduğunca çok yönlü bir şekilde değerlendirilmeye çalışılmıştır. Bu kaynaklar, yalnızca üretim hacmi ve ekonomik göstergeler hakkında niceliksel veriler sunmakla kalmamakta; aynı zamanda kentin üretim altyapısı, ticari ilişkileri ve bölgesel rolü hakkında önemli ipuçları vermektedir. Böylece Ayvalık’ın geçmişte sahip olduğu üretim çeşitliliğini ve bu çeşitliliğin zaman içindeki dönüşümünü daha açık biçimde görmek mümkün hâle gelmektedir.

Kitapta ele alınan dönem, özellikle 19. yüzyılın ikinci yarısından başlayarak 20. yüzyılın ilk yarısına uzanan ve kentin ekonomik yapısında önemli kırılmaların yaşandığı bir zaman dilimini ağırlıklı olarak kapsamaktadır. Bu süreçte Ayvalık’ta bazı üretim alanlarının sürekliliğini koruduğu, bazılarının ise farklı nedenlerle gerilediği veya tamamen ortadan kalktığı görülmektedir. Buna karşılık özellikle zeytincilik, zeytinyağı üretimi ve sabunculuk gibi alanlarda Cumhuriyet döneminde yeni bir ivmenin ortaya çıktığı ve kentin üretim kimliğinin belirli kulvarlarda daha güçlü bir ihtisaslaşma doğrultusunda şekillendiği anlaşılmaktadır.

Bu çalışma, Ayvalık’ın üretim tarihine dair mevcut bilgileri bir araya getirmeyi ve mümkün olduğunca somut veriler üzerinden yeniden değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Aynı zamanda kentin geçmişte sahip olduğu zengin üretim dünyasının izlerinin gerek arşiv belgelerinde gerekse kent mekânında ve yerel hafızada hâlâ takip edilebildiğini göstermeyi hedeflemektedir. Ayvalık’ın tarihsel üretim mirasının daha iyi anlaşılması ve gelecekte yapılacak çalışmalar için yeni sorular ortaya konulması, bu kitabın başlıca amaçları arasında yer almaktadır.

Doç. Dr. Hasan Sercan SAĞLAM

(kitaptan s.14-15)

---

Hasan Sercan Sağlam (1990- ).

19. yüzyıldan Cumhuriyet'e Ayvalık'ta üretim ve kent tarihi. (yay. haz.) Berrin Akın Akbüber. Ayvalık : Ayvalık Belediyesi Yayınları, 2026.

206 s.: tablolar ; 13.5 x 21.0 cm.; Metin Türkçe.

ISBN     : 978-605-73884-6-9
DDC          : 956.1
Kaynakça : 175-185
Dizin       : belge [Ayvalık] ile ilgilidir.
Hezarfen : 01942/02263

Açıklama   : sn. Hasan Sercan Sağlam'ın bağışıdır.
Geliş Tarihi : 14 Ağustos 2026

hezarfen kütüphanesi web adresi

AYVALIK'lı YAZARLAR DERMESİ: Hasan Sercan Sağlam

2026-08-16T13:15:08.203+03:00

(resim-01) Hasan Sercan Sağlam.
(kaynak: facebook.com)

Hasan Sercan Sağlam, 18 Haziran 1990 tarihinde Burhaniye’de doğdu. İlk ve orta öğrenimini Burhaniye ve İzmir’de tamamladı. 2011 yılında İTÜ Şehir ve Bölge Planlama Bölümü’nden mezun oldu. O yıl ERASMUS programı kapsamında Almanya'da eğitim aldı. 2012 yılına kadar Burhaniye Belediyesi’nde şehir plancısı olarak çalıştı. 2013 yılında ilk eseri olan Burhaniye’nin Tarihi Yapıları kitabını yayımladı. 2013 yılında Birleşik Krallıkta'ki University of Sheffield’da, Edremit Körfezi’ndeki hamam yapıları üzerine tezini yazdı. Doktorasını İtalya'daki Politecnico di Milano’da yaptı. Bu tezinde Ceneviz kültür mirasını irdeledi. 2025 yılına kadar değişik vakıf üniversitelerinde ve Adramytteion kazılarında görev aldı.

Çalışmalarını halen kent tarihi, mimarlık tarihi, kent arkeolojisi ve koruma alanlarında sürdürmektedir.

ESERLERİ
01. Kitapları

01.01. [2013].

Burhaniye’nin Tarihi Yapıları.

177 sayfa: resimler, planlar, haritalar, çizimler; 21.0 x 29.0 cm.

Burhaniye : Burhaniye Belediyesi Kültür Yayınları.

01.02. [2026].

19. yüzyıldan Cumhuriyet'e Ayvalık'ta üretim ve kent tarihi.

206 sayfa: tablolar; 13,5 x 21.0 cm.

Ayvalık : Ayvalık Belediyesi Kültür Yayınları.

KİTABİYAT: Yakın kadar uzak

2026-08-15T19:30:38.438+03:00

Patriçia’yı, bakışları derin, sevme duygusuyla dopdolu bir kız çocuğu kucak dolusu çiçek buketiyle karşıladı. Belinde mavi kuşağı, dizlerinin üzerindeki dalgalı eteği; yakası işlemeli, omuzları kabarık, dantelli, kar beyazı elbisesiyle, kendi çocukluk yıllarına götürmüştü onu. Doğrudan gözlerinin içine bakıyordu kız.

“Kalós írthate agapití Güzide,” dedi. Güzide’yi Türkçe söylemişti küçük kız. Gözleri parladı Güzide’nin. “Benim adım Patriçia… Sizin isminizi vermişler bana. Elinizi tutmaktan büyük mutluluk duydum efendim…”

1920’li yıllardaki Mübadeleden hemen önce. Kızılhaç vapuruyla Midilli’ye geçmeye karar veren bir aile, telaş içerisinde, eşyalarını yüklerken kızlarını Ayvalık’ta unutur. Midilli’den Ayvalık’a göç eden bir ailenin kızı sahiplenmesi, kızın aileyi benimsemesi yeni hayatlar ortaya çıkarıyor. Ayvalık’ta yaşanan birçok öykünün bağlantılarını bir deniz kazası ekseninde kurgulayan Halil Genç, benzeri yazılmamış bir roman ortaya koyuyor. Ayvalık’ın büyüleyici doğası, Ayvalık’tan Midilli’ye kaçış, insan kaçakçılığı, dil kardeşliği, din barışı, doğanın yağmalanması, Ayvalık’ta ilk radyo…

Birçok bölümünü yeniden okumak isteyeceğiniz bir roman.

(kitabın arka kapağından)

---------------------------
Halil Genç (1956- ).
Yakın kadar uzak. İstanbul: Cumhuriyet Kitapları, 2026.
294 s.: -; 12.5 x 19.5 cm.; Metin Türkçe.

ISBN : 978-625-5660-32-9
DDC : 813
Kaynakça: -
Dizin : belge [Ayvalık] üzerinedir.
Hezarfen : 01940/02261

Arşiv tarihi : 15 Ağustos 2026
Açıklama : -

hezarfen kütüphanesi web adresi

Osmanlı Dönemi "mürur teskiresi"

2026-08-14T10:00:00.000+03:00

(resim-01) Osmanlı "mürur teskiresi".
(kaynak: fikriyat.com)

Ayvalık'tan yolu geçenler araştırması sırasında düşünmüştüm: bu seyyahlar hangi yolları kullanıyordu, seyahat yapmak için nasıl izin alıyorlardı, ne tür evraklar ile yola çıkıyorlardı?

Araştırmalarım devam ederken, bir yandan da bu sorulara yanıt bulmak için okuyordum. Yaklaşık 6000 yıl önce kullanılmaya başlayan o yolları ve güzergâhları anlamaya çalışıyor ve varsayımsal yolları bulmaya uğraşıyordum. Dönemin insan ve araç boyutları ile inşaat teknolojileri üzerine çok başarılı çalışmalar yapıldığı için, olabildiğince özetler halinde "varsayımsal" izler çizmeye çalışmış, geniş bir kaynakça vererek de yazılarımı tamamlamıştım.

Bu blogumla; günümüzden yaklaşık üç bin yıl önce Ahameniş (Pers) İmparatorluğu'nda ilk kez karşılaşılan "yol izinleri meselesine" kısaca değinmeye çalışacağım.

-- * --

İlk çağlarda kentler veya devletler arasında başlayan; ticaret, dini ibadetler, festivaller (bayramlar), madencilik gibi etkinlikler, insanların bulundukları yerlerden başka yerlere doğru gitmelerine neden olmuştu. Zamanla artan bu etkinlikler, Orta Çağ’da insanların kutsal topraklara gerçekleştirdikleri hac ziyaretleri ile iyice artmıştı. Ayrıca kurulan devletler, yolların bozulması, güvenlik endişeleri ve ayrıca yolculuk edenin konaklama. yiyecek-içecek gibi talepleri artmıştı.

Teknik olarak güzergahların, haberleşme gibi ulaşım ve savaş dışı etkinliklerle de kullanılyor olması durumu iyice karışık hale getirmişti. Bu yeni durum için bir takım belgeler üretilmeye başlanmıştı.

Yazılı belgelere göre ilk "yol izini" ile Ahameniş (Pers) İmparatorluğu sırasınnda, MÖ V. yüzyılda karşılaşmaktayız. Kimi kaynaklara göre "vali", kimi kaynaklara göre ise "kralın kadeh taşıyıcısı" olan Nehemya, bir Yahudi lideriydi ve Kudüs'ün harap halinden yakınan bir kişiydi. Nehemya, Pers kralı I. Artakserkses'den; güneye gidip yıkılmış yapıları yeniden yapmak için yardım istedi. Bu izin yaklaşık MÖ 444 yılında ona verildi. Ayrıca bir refakatçi ve Persli "yerel" yetkililerinin yardımını sağlayacak bir de "belge" verildi. Nehemya ve arkadaşları 52 gün içinde Kudüs surlarını yeniden inşa etmeyi başardı. Filistin'deki yeniden yapılandırma çalışmaları daha sonraki dini lider Ezra tarafından da sürdürüldü (Kutsal kitap,2002:589-621).

Bu belge tarihe ilk "seyahat belgesi" olarak geçti. Kutsal kitapta anlatılan Nehemya'nın öyküsü anılara dayanır. Ezra bölümü ise anonim bir yazar tarafından daha sonra derlenmiştir (resim-02).

(resim-02) 1791 yılına ait, Nehemya'nın Kudüs'deki inşaatları
denetlediğini gösteren bir gravür.
(kaynak: tr.wikipedia.org)

Roma İmparatorluğu'na kadar, büyük olasılıkla "seyahat eden" tüccarların mal alım/satım belgeleri bir tür belge sayılmış olmalıdır. Roma İmparatorluğu döneminde yetkililere, yabancı diplomatlara ve habercilere "tesserae hospitales" veya "tesserae hospitalitatis" adlı bir belge verilmekteydi. Bir tür "misafir jetonları" olan bu belgeler ile Roma topraklarından geçenlere güvenlik ve koruma sağlıyordu. Bir tür özgür yurttaş belgesi olan bu "jetonlar" [tesserae] genellikle Latince yazılmıştı ve düzenleyen makamın mührünü taşıyordu. Roma'nın erken tarihlerinde, yabancılar ancak böyle bir belgeye sahip olmaları durumunda şehre girebiliyorlardı (Gülbay ve Kireç,2008) (resim-03) ve (resim-04).

(resim-03) Yaklaşık MÖ 100 yılına ait, "Helen Lyson ile Pönlü Inibal
arasındaki dostluğu" belgeleyen bir tesserae.
(kaynak: facebook.com)

(resim-04) El sıkışmasınıı andıran bir başka tesserae örneği.
(kaynak: reddit.com)

Uzun bir dönem boyunca "yol izni belgesi" ile karşılaşılmaz. Orta Çağ'a girince, Avrupa'da birçok feodal bey, hükümdar şehir devleti oluşturdu ve bunlar çeşitli "koruma mektupları" yayınlamaya başladılar. Bu belgeler, yolculara farklı bölgelerden güvenli geçiş garantisi veriyor ve tüccarları, diplomatları ve hacıları yolculukları sırasında gecikmeden ve zarar görmekten koruyordu (resim-05).

(resim-05) XV. yüzyıla ait Polonya Kralı IV. Casimir adına
düzenlenmiş "güvenli geçiş belgesi"
(kaynak: europe-diplomatic.eu)

Osmanlı Dönemi "mürur teskiresi"

Kelime anlamı olarak mürûr geçiş, mürûr tezkeresi ise geçiş belgesi anlamına gelir (Turna,2014:389). Yol izni, ilcanname, icazet veya mürur tezkeresi adlarıyla düzenlenen bu belgeler, II. Mehmed (Fatih) döneminden itibaren verilmeye başlandı.

XVI. yüzyıla gelindiğinde Osmanlı Devleti’nin yabancı pek çok devletlerle imtiyaz, antlaşma ve ahitnamesi bulunmaktaydı. Padişah değiştiğinde bunlar onaylanıyor ya da üzerinde bazı değişiklikler yapılıyordu. Özellikle ahitnameler ticari ilişkilerde önemliydi. Örneğin 1535 yılında Fransa’ya kapitülasyonlar verilmiş ve Fransa tabiyetindeki tüccarlara, Osmanlı ülkesinde serbest dolaşım hakkı tanınmıştı (resim-06).

(resim-06) II. Mehmed’in 28 Mayıs 1463 tarihinde Milodraz’da yazılmış ahidnamesi.
Bu ahidname ile Bosnalı Fransisken rahiplere geniş çaplı bir koruma sağlamaktadır.
(kaynakça: Zentürk,2013:7)

Öncelikle yol izinleri yabancı elçilik mensuplarına, tüccara, yerli ve yabancı ruhbana yönelik olarak onların geçeceği yerlerin idarecilerine hitaben kaleme alınırdı ve o kişilerin korunmaları, vergi bahanesiyle ile rahatsız edilmemeleri, paralarıyla yiyecek içecek almalarının sağlanması gibi "tembihatı" içerirdi.

Mürur tezkireleri basılı olarak hazırlanır; verilecek kişinin ismini ve özellikleri elle doldurulması için yerler tasarlanmıştı. Bu belge bir çerçeve içerisine alınarak basılır ve üst köşesinde geçerlilik süresi belirtilirdi. Belge bu bilgiler dışında elle doldurulurdu (resim-07).

(resim-07) 10 Eylül 1321 [23 Eylül 1905] tarihinde, Kadıköy/Osmanağa
Hariciye Nezareti Evrak Odası katibi Mehmet Nuri Efendi'nin
İstanbul'dan Bursa'ya gitmek için aldığı Mürur tezkiresi.
(kaynak: hiramuzayede.com)

Osmanlı Devletl kentleri arasında verilen Mürur tezkirereri, XIX. yüzyılda şehrin idarecileri ve kadılarca verilmekteydi. Bir şehre gitmek isteyen kişi önce mahalle imamından nereye ve hangi amaçla gideceğine dair bir pusula alır, kadıya gidip bunu gösterir ve haracını ödedikten sonra tezkire hazırlanırdı. Medrese öğrencilerine ise öğretmenleri kefil olurdu. Böylece göçü önlemek ve güvenliği sağlamak için mürur tezkiresi verme işi, 1831 yılında önem kazandı ve bir tür izin defteri veren bir nezâret, Defter Nezâreti oluşturuldu. 10 Şubat 1841 tarihinde ise Men‘-i Mürûr Nizâmnâmesi ile Osmanlı İmparatorluğu'nda dolaşım bir düzene bağlandı. 1870 tarihine ise İdare-i Umumiye-i Vilayet Nizamnamesi çıkarıldı ve il idarecileri emlak ve nüfus memurları atamaya başladı.

1826 yılında Yeniçeri Ocağının kaldırılması, 1831 yılında nüfus sayımının yapılması [1] bir dizi yenileşme hareketini de başlatmıştı. 1841 Men‘-i Mürûr Nizâmnâmesi ve 1870 İdare-i Umumiye-i Vilayet Nizamnamesi de kanımca bu kapsamda ele alımalıdır.

Mürur teskiresinin her türlü seyahatte; iskelelere uğrayan gemilerde, köprülerde ve geçitlerden geçen gezgin ve tüccarlar ile hayvan sürülerinde alınması zorunlu idi. 14.0 × 28.0 cm. boyutunda kâğıtlar halinde olan ve bilgileri el yazısı ile doldurululan bu teskirelerin üst tarafında, bir çerçeve içinde mürur tezkiresi yazısı bulunur, orta kısmında sağ tarafta hangi devletin tebaası olduğu, nerede ikamet ettiği, kendisi ve babasının adları, nereden nereye seyahat edeceği gibi hususlar yer alırdı. Yol üzerindeki ilgililerin, seyahate engel olmaması, bir güçlükle karşıldığında yardımcı olunması belirtilir ve mühür basılırdı. Bu kısmın solunda çerçeve içinde seyahat edenin eşkâli yazılırdı. Burada yaş, boy, sakal-bıyık ve göz renkleri belirtilirdi. Tezkire sahibi silâhlı seyahat edecekse belgede belirtilirdi. Bölgeden çıkış yapıldığında belgenin arkasına şerh konarak mühür basılıp tarih atılırdı. Eğer geçilen yerde herhangi bir salgın hastalık varsa tezkire sahibinin bu hastalıktan salim olduğuna dair not konurdu (Kütükoğlu,2006:61) (resim-08).

(resim-08) Mürur Tezkiresi önü ve arkası.
(kaynak:Kütükoğlu,2006:61)

Osmanlı İmparatorluğu’nda gelişigüzel yerleşimi, vergi kayıplarını, kaçak işçiliği ve göçü önlemeye yönelik, bir tür "iç pasaport" olan bu belge 23 Temmuz 1908 yılında ilan edilen II. Meşrutiyet sonrasında, kişisel özgürlüğe aykırı olduğu gerekçesiyle kaldırıldı.

---

DİPNOTLAR

[1] Yalnız "erkek nüfusun" sayıldığı ve II. Mahmud döneminde yapılan ilk nüfus sayımı sonuçlarına göre Osmanlı İmparatorluğunun nüfus 5.159.871 kişi idi. 1831 sayımına göre nüfusun dağılımı ise şöyle idi:

(resim-09) 1831 Nüfus sayımı sonuçları.
(kaynak: tr.wikipedia.org)

KAYNAKÇA

Çadırcı, M. (1993).

Tanzimat döneminde çıkarılan men-i mürur ve pasaport nizamnâmelerıi, 15(19), 170-181, Ankara: Türk Tarih Kurumu Belgeler Dergisi.

Erdem, Ü.B. (2023).

Belgelerle Türk turizm tarihi / Devlet-i Aliyye (Osmanlı) pasaportu, 34(1), 112 - 127, Ankara: Anatolia Turizm Araştırmaları Dergisi.

Gülbay, O. ve Kireç, H. (2008).

Efes kurşun tesseraeları, İzmir: Selçuk Belediyesi.

Kalkan, C. (2021).

Osmanlı İmparatorluğu’nun son döneminde seyahat varakası uygulaması (1914-1921) (Tez no. 678002) [Yüksek Lisans Tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi].

Kay, H. (2012).

II. Abdülhamid döneminde güvenlik politikaları ve coğrafi mobilizasyon (Tez no. 328610) [Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi].

Kezer, G. (2019).

II. Abdülhamid döneminde anarşist algısı ve alınan önlemler (Tez no. 598044) [Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi].

Kutsal kitap (2002).

Kutsal kitap eski ve yeni anlaşma (Tevrat, Zebur, İncil) (2.b), İstanbul: Yeni Yaşam Yayınları.

Kütükoğlu, M.S.(2006).

Mürur tezkiresi, c.32, 60-61, Ankara: TDV İslâm Ansiklopedisi.

Polat Satoğlu, Z. (2025).

İsyan ve savaş günlerinde Istanbul: II. Mahmud döneminde asayiş ve güvenlik (1808-1829), Gaziantep: Özgür Yayın-Dağıtım.

Sezer, H. (2003).

Osmanlı İmparatorluğu'nda seyahat izinleri (18-19.yüzyıl), 22(33), 105-124, Ankara: Ankara Üniversitesi Tarih Araştırmaları Dergisi.

Turna, N. (2014).

Osmanlı İstanbulu’nda iç pasaport: mürûr tezkeresi, Osmanlı İstanbulu, Uluslararası Sempozyum II, 29 Mayıs Üniversitesi, İstanbul/Türkiye, İstanbul, Türkiye, 27 Mayıs 2014, (Tam Metin Bildiri), 389-403, İstanbul: 29 Mayıs Üniversitesi.

Yılmaz, İ. (2014).

Serseri, anarşist ve fesadın peşinde: II. Abdülhamid dönemi güvenlik politikaları ekseninde mürur tezkereleri, pasaportlar ve otel kayıtları, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.

Zentürk, A. (2013).

Ahidname: yabancılara verilmiş ilk haklar bütünü, -(6).6-9, Ankara: Artı 90 T.C. Başbakanlık Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı.

BLOGLARIMDAKİ "Ayvalıklı sanatçı ve düşünürler" DİZİNİ

2026-08-13T10:00:00.000+03:00

Ayrıca;