.

What is Sindhyat ?

2013-03-24T02:51:00.003-07:00

By Prof. Dr. Satish Rohra

Our friends often ask us “What is Sindhyat? What do you mean by it ?”
As honesty means an honest behaviour of a person, or efficiency means the efficient working of a man, similarly “Sindhyat” means the distinct features, qualities and behaviour of a community by which it is recognised as ‘Sindhi’ Community. Hence, by “Sindhyat” we mean the peculiar life style which makes Sindhis distinct from others. Our customs and beliefs, faith and tradition, way of thinking and behaviour are quite different from other communities.
Next question one may ask Who is Sindhi? Whom we can call Sindhi? The children who are born and brought up in India after partition and have never seen Sindh, can they be called Sindhis? And those who can not speak, read or write Sindhi language should they be considered as Sindhis ?
The simple answer to the above question is YES! The essential condition to call someone Sindhi is not to be born in Sindh or know the Sindhi language, but to feel oneself Sindhi, recognised by other as a Sindhi. Other people will call us Sindhis when they find the difference in our living pattern, in our customs and traditions, in our thought and action, which are quite distinct from their way of living. Thus we may conclude that “SINDHYAT” is the emotion which makes a person feel that he is Sindhi and also enables others to recognise him as Sindhi.
“SINDHYAT” is thus the identity of Sindhi Society.

Culture- For Living Not For Sale

2013-03-24T02:48:00.002-07:00

By Prof. Dr. Satish Rohra

The word ‘culture’ is commonly believed to be associated with human behaviour and behaviour means the refinement of the senses.
The culture of any society is built upon the values, qualities, attitude or behaviour of its people. So, up to a certain extent, one can say that culture is the life style of that society or community. Generally people are under the impression that music, dance, drama and fine arts constitute culture. But in reality all these arts are not only what culture is made up of, on the contrary they are mere tools of exhibiting culture. All such arts are a measuring rod of the richness of the culture of a society, in the absence of which they would remain just a means of entertainment or as a mirror to the changing trends of society.
This is the era of utilitarianism and we are under the strong hold of vulgar exhibitionism and commercialisation. So that not only are the products and servuces commercialized, but thoughts, ideas and beliefs have also been reduced to being commodities for sale. Under such circumstances, Sindhi culture too has become a saleable item for many people, who try to attract the masses through big banners for their own vested interests.
Truly speaking, Sindhi culture is not a commodity of trade. It is the epitome of the true Sindhi community, which embodies the ideas, values, routine activities and the beliefs of the community, as a whole.
It should be our whole-hearted endeavoar to create a feeling of respect towards our mother tongue, our literature, our thoughts and our land. And this will happen only when we stop considering it a language of the rural areas or that of the uneducated. There should be an urge within our hearts, for knowing more about our past heritage and our rich culture. Let us take the initiative of injecting feeling of pride and honour towards our culture and pass it one to the new generation, so that they are not ashamed to be known as “Sindhis” in front of the world.

Download Shah Jo Risalo

2012-01-11T21:43:00.000-08:00

[PDF]

Shah Saeen jo Risalo

چرٻٽ ۽ هڪ نرس ___امر جليل

2011-12-30T22:42:00.001-08:00

اسڪول کان موٽندي دير ٿي وئي.

پويون پيرڊ ڊرل جو هو، ڊرل ماستر کي عرض به ڪيم: شائين، مان قد ۾ بندوق کان بندرو آهيان، ڊينڊو آهيان، پريڊ ڪندي ڪندي اجايو گسي ويندس، مونکي وڃڻ ڏيو. پر ڊرل ماستر نه مڙيو. چيائين: اصل نه ڇڏيندومانءِ چربٽ. هٿ ٻڌي ليلايومانس: سائين. اڄ فٽ بال ميچ به کيڏڻي آهي. مونکي وڃڻ ڏيو. ڊرل ماستر__ بندوق جهڙو سخت، نرم نه ٿيو. چيائين: اسان کي جنگ لاءِ تيار رهڻو آهي. چرٻٽ. اول جنگ، پوءِ فٽ بال ميچ.

اسان کي موڪل نه ملي. سڄي اسڪول کي موڪل ملي ويئي. ڇوڪرا ڪلاسن مان نڪرندا، ڊوڙندا، مٽي اُڏائيندا هليا ويا. ڊرل ماستر ااسان جي ڪلاس کي موڪل نه ڏني، ۽ ڪاٺ جون ڪوڙيون بندوقون ڪلهي تي رکائي. اسان کي اسڪول جي ميدان تي پريڊ ڪرائيندو رهيو.

پريڊ ڪندي مون ڦندڻ کي چيو: يار موڪل کان وڌيڪ سٺي شيءَ دينا ۾ ٻي ڪابه ڪونهي. پڇائي: ۽ قلفي؟. قلفي به سٺي آهي، پر موڪل سڀني کان سٺي آهي، مون وراڻيو. ان وقت اسان مارچ ٽائيم ڪري رهيا هئاسين. مارچ ٽائيم هيئن ٿيندو آهي، جو ماڻهو هڪ جاءِ تي بيٺو هوندو آهي ۽ زور زور سان ڌرتي کي لتون هڻندو آهي. اسان زور سان ڌرتي کي لتون هڻي رهيا هئاسين ۽ مارچ ٽائيم ڪري رهيا هئاسين. ڦندڻ چيو: يار چرٻٽ، منهنجي بوت جو ترو ڇڳل آهي، مونکي ته وري ٻيو بوٽ به ڪونهي ني، منهنجي ماءُ غريب آهي. مارچ ٽائيم ڪندي وراڻيم، پرواهه نه ڪر ڦندڻ، اسان کي جنگ لاءِ تيار رهڻو آهي؛ اول جنگ، پوءِ بوٽ جڳو ڇڳل ترو.

ان ڏينهن ڊرل ماستر ڏاڍي جوش ۾ هو. سانجهيءَ تائين اسان کي پريڊ ڪرائيندو رهيو. پوءِ جڏهن پاڻ ٿڪجي پيو، تڏهن چيائين؛ ٻارو هاڻي توهان ٿڪجي پيا هوندو تنهنڪري توهان کي موڪل ڏجي ٿي. اسان سڀني کي ڏاڍي خوشي ٿي. بندوقون ڀت سان رکي، ڌرتيءَ تان ڪتاب کڻي، ڇنڊي، ڪڇ ۾ ڪياسين، ڦنڊڻ چيو: يار چرٻٽ، تون ته بندوق کان به بندرو آهين. مونکي ان جو افسوس آهي، ڦندڻ، کيس جواب ڏنم. ۽ پوءِ سڌو وڃي ڊرل ماستر جي سامهون بيٺس. جيڪو سهڪي رهيو هو، ۽ رومال سان پنهنجي ڪاري ٿلهي ڪنڌ تان پگهر اگهي رهيو هو. چيومانس: سائين، مان قد ۾ بندوق کان بندرو آهيان، مهرباني ڪري مونکي پستول سان پريڊ ڪرائيندا ڪريو. سائينءَ وراڻيو: تون نه فقط بندرو آهين چرٻٽ. پر ڪجهه ڪجهه بيوقوف به آهين، هاڻي گهر وڃ ۽ منهنجو مٿو نه کاءُ.

مون ماستر صاحب جو مٿو نه کاڌو ۽ ٻاهر نڪري، آنڪ جا ڇولا کاڌم، ڇولا کائي، ڦندڻ سان هٿ ملائي گهر آيس. ٿڪل هوس، سوچيم ته ڪنهن سان به نه ڳالهائيندس. سمهي پوندس.

انور سڏ ڪيو، ”چرٻٽ“

”نه يار، اڄ مان ٿڪل آهيان.“

”هڪڙ ي ڳالهه ته ٻڌ.“

”نه ادا نه. اڄ مان تنهنجي تقرير نه ٻڌندس. الا. ڏاڍو ٿڪجي پيو آهيان.“

منهنجو ڀاءُ انور اسٽوڊنٽ ليڊر آهي. ڪڏهن بک هڙتال ڪندو آهي ۽ ڪڏهن تقرير. پر جڏهن کان سندس ڪاليج کي وئڪيشن ملي آهي، تڏهن کان روز مونکي تقرير ٻڌائيندو آهي. تقرير ٻڌڻ جي عيوض مان کانئس قلفي کائڻل لاءِ ٻه آنا وٺندو آهيان. ٻه آنا منهنجو تريءَ تي رکي انور هڪ دم تقري شروع ڪندو آهي. هڪڙو ڪو ملڪ آهي ويٽنام. اتي جنگ لڳي آهي. بس پنهنجي تقرير ۾ ويٽنام ويٽنام ڪندو آهي ۽ آمريڪا کي گاريون ڏيندو آهي. هڪ ڏينهن پڇيومانس: يار اهو ويٽنام وري ڪٿي آهي؟ انور ساهه منجهائي، تقرير روڪي. اڌ ۾ ڳالهايو هو: ويٽنام اتر ڏکڻ ايشيا ۽ جنوب مشرق آفريڪا جي وچ ۾ آهي. پر ياد رک چرٻٽ، وري وچ ۾ ڳالهائيندين ته ٻه آنا نه ڏيندومانءِ. چريا، تقريرون ٻڌبيون آهن. تقرير جي وچ ۾ ڳالهائبو ناهي. پوءِ انور ڏاڍي جوش ۾ تقرير ڪئي. آمريڪا کي گاريون به ڏيندو رهيو ۽ هوا ۾ مڪون ۽ ٺونشا به ڦيرائيندو رهيو. اوچتو هڪ مڪ مون کي به ٺڪاءُ ڪري ڏنائين. مونکي سخت ڪاوڙ آئي: چيومانس: اڙي مان آمريڪا ٿوروئي آهيان، جو مونکي مڪ ٿو هڻين. ساري چرٻٽ انور منهنجي ٽڪڻ تي هٿ گهمائيندي چيو هو. مون به ضد ٻڌو: ٻه آنا تقرير ٻڌڻ جا ۽ ٻه آنا ٺونشو کائڻ لاءِ به ڏي. ان ڏينهن انور مونکي چار آنا ڏنا هئا ۽ مون اسپيشل قلفي کاڌي هئي.

اسڪول کان موٽيو هوس ڍير سان. ٿڪل هوس انور کي انڪار ڪري ڇڏيم.

انور ڏاڍي رازداريءَ ۾ چيو، ”تقرير ناهي چرٻٽ، ٻيو ڪم آهي.“

”رڌڻي مان ماني چورائڻي ته ناهي؟“

”نه نه، ٻيو ڪم آهي.“

”پرائيويٽ ڪم آهي.“

مون انور کي جاچي ڏٺو. پڇيومانس، ”ڇا کارائيندين؟“

”قلفي“

”خوش رهه، ڪڍ ٻه آنا.“

انور مونکي ٻه آنا ڏنا. پوءِ هيڏانهن هوڏانهن ڏسندي، پتلون جي کيسي مان گلابي لفافو ڪڍي مون کي ڏنائين. چيائين، ”ليڊي ڊفرن اسپتال ۾ جيڪا ڪرستان نرس آهي نه_“

”ها ها. ڪار بيني.“

”اڙي اها نه.“

”ته پوءِ ڪهڙي؟“

”جنهن تنهنجي ڪن ۾ دوا وڌي هئي، سوزي، سوزي.“

”بس بس. سمجهي ويس.“

”شاباس. هي خط سوزي کي ڏيئي اچ.“

مون خط وٺي کيسي ۾ وڌو. وڃڻ کان اڳ انور کان پڇيم، ”پنهنجي ڪاليج جي مئگزين کي پڙهڻ لاءِ ڏيندين نه؟“

تون اڃان ٻار آهين. تون ڪاليج مئگزين ڪيئن پڙهي سگندين!“

”مان مئگزين جو سنڌي حصو پڙهندس.“

”نه چرٻٽ نه. ڪاليج مئگزين ۾ ٻارن لاءِ ڪابه شيءِ نه هوندي آهي.“

”يار هڪ دفعو پڙهڻ لاءِ ڏيجانءِ نه.“

”ادا احمد کان مار کارائيندين ڇا.“

”مان لڪي لڪي پڙهندس. ڪاڪوس ۾ وڃي پڙهندس.“

”نه چربٽ، نه.“

”ته پوءِ مان به تنهنجو خط نٿو کڻ وڃان.“

”ائين ته نه ڪر.“

”تون منهنجي ڳالهه ڇو نٿي مڃين.“

”چڱو چڱو. پڙهجانءِ. هاڻ وڃ سوزي کي خط ڏيئي جلدي موٽي اچ.“

مون ٻه آنا کيسي ۾ وڌا ۽ ٺينگ ٺپا ڏيندو. ليڊي ڊفرن اسپتال پهتس. سوزي هڪ مريض کي سُئي هڻي رهي هئي. مون کيس ”شي شي“ ڪري سڏ ڪيو ۽ اچڻ جو اشارو ڏنو هوءِ سئي هڻي، ورانڊي مان ٻاهر هلي آئي. مون کيس انور وارو گلابي لفافو ڏنو. هوءَ اتي ئي لفافي مان خط ڪڍي پڙهڻ لڳي. مان پاسيرو ٿي اک ٽيٽ ڪري کيس ڏسڻ لڳس. هوءَ مون کي ڏاڍي وڻندي هئي. هڪ دفعي گهڻو اڳ. جڏهن منهنجي ڪن ۾ مونگهڻ گهڙي ويو هو ۽ مون کي ڪن ۾ هوائي جهاز هلڻ جا آواز ايندا هئا. مان روز سوزيءَ کان ڪن ۾ دوا وجهرائڻ لاءِ ليڊي ڊفرن اسپتال ويندو هوس. سوچيندو هوس، منهنجي ڪن ۾ سدائين هوائي جهاز هلندا رهن ۽ مان زوز سوزي کان ڪن ۾ دوا وجهائڻ لاءِ اسپتال ويندو رهان. پر افسوس هڪڙي ڏينهن منهنجي ڪن مان مئل مونگهڻ نڪري آيو. هوائي جهاز هلڻ بند ٿي ويا. تڏهن کان مون کي سوزي ڏاڍي وڻندي هئي.

سوزي جڏهن خط پڙهي رهي. تڏهن منهنجي پٺي ٺپيندي پڇائين، ”تم انور کا دوست هے؟”

”اڙي نو نو، هم تو وڙي ٽارزن اور قلفی والے کا دوست هے”

هن پنهنجي نرم نرم، اڇو اڇو، لسو لسو هٿ اڳتي ڪري، پنهنجين ڪونئري ڊگهين آڱرين سان منهنجي ڳٽي تي پيار منجهان ٿڦڪي ڏيندي چيو، ”تم بهوت اچھا لڑکا هے.”

”تم ڀي وڙي بوت اڇا هے“ مون گد گد ٿيندي چيو، ”هم تم ڪو قلفي کلائينگا.“

هوءَ کلڻ لڳي مان کيس ڏسڻ لڳس. هوءَ مون کي ڏاڍي وڻي. دل چاهيو ته سندس اُگهاڙين پنين تي چهنڊڙي پائي ڀڄي وڃان. پر ائين نه ڪيم. اجايو ناراض ٿي وڃي ها ۽ منهنجي قلفي به نه کائي ها.

مون کيس سلام ڪيو ۽ ٻه قدم پوئتي ٿي وري کيس سلام ڪيم، ٻه قدم وري به پوئتي هٽيس ۽ پوئتي ٿيندو، ڪاريءَ ٿلهيءَ، بينيءَ نرس وٽ وڃي بيٺس. پوءِ مون خوشي مان ٽارزن جهڙي رڙ ڪئي. بيني نرس کان ڇرڪ نڪري ويو. ڪرندي ڪرندي پاڻ سنڀالي ورتائين.

اسپتال مان ٻاهر آيس. ڏاڍي خوشي ۽ بدن ۾ ڪتڪتائي پئي محسوس ڪيم، دل چاهيو ته سڄي واٽ ٽارزن وانگر ڪوڪڙاٽ ڪندو وڃان. پر خيال آيو ته اجايو ڪتا ۽ شريف ماڻهو ناراض ٿيندا. پوءِ سوچيم ته کِلان. کِلي کِلي اونڌو ٿي ڪري پوان. اوچتو خيال آيو ته ماڻهو چريو سمجهي پٿر هڻندا. مان وڏو ٿوروئي آهيان، جو ماڻهو مون کي مست سمجهن.

نيٺ ڳائڻ جو فيصلوڪيم. وات تي هٿ رکي، گوين وانگر واڇ چٻي ڪري ڳائڻ شروع ڪيم: ” اڃان ته ايٽ مان ننڍڙو آهيان، اڃا ته ايٽ مان ننڍڙو آهيان“. گانو ڳائيندو، جهومندو وڻن جا پن پٽيندو، سڌو قلفي واري وٽ اچي بيٺس.

”اڄ ته ڪا اسپيشل قلفي کاراءِ يار،“ مون چيو ۽ ڳائڻ لڳس، ”اڃا ته قلفي وارا مان ننڍو آهيان. اڃا ته ايٽ مان ننڍڙو آهيان__نيٺ وڏو به ٿيندس، نيٺ ٽارزن به ته ٿيندس.“

”ڇو! اڄ ڏاڍو خوش ٿو ڏسجين؟“

”ڳالهه نه پڇ يار.“

”اسڪول جي ڪا ڇوڪري ته نه و ڻي ويئي اٿئي؟“

”ڪهڙيون ٿو ڳالهيون ڪرين مولائي،“ مون وراڻيو ۽ قلفي واري کي حيران پريشان ڇڏي، قلفي چوسيندو اڳتي هليو ويس. قلفيءَ واري به عجيب انسان آهي. ڀلا اسڪول جون ڇوڪريون به ڪي وڻڻ جهڙيون هونديون آهن! مون کي پاڻ جيتريون ننڍڙيون اسڪولي ڇوڪريون اصل ڪونه وڻن. ڪنيون جڏهن ڏسن نڪ ۾ آڱريون پيون گهمائينديون. اکين مان چپيون پيون ڪڍنديون، رئي جي ڪنڊ جي وٽ ٺاهي، ڪن مان مر پيون ڪڍنديون، گدليون هٿ مس ۾ نيرا، اجايو سجايو هڪ ٻئي سان کج کج ڪنديون. منٽ ۾ رسنديون، منٽ ۾ پرچنديون سڄو ڏينهن چٽڻي ۽ گدامڙي کائينديون رهنديون آهن. اهي ننڍڙيون بندريون، متيرن جيتريون ڇوڪريون مون کي بنهه ڪونه وڻن، چٻيون، جهڙيون جنڙيون.

مون کي بس سوزي نرس وڻندي آهي، ان ڏينهن مون کي ڪجهه ڪجهه ڏک به ٿيو هو ته مان سوزيءَ کان ڪيترو ته ننڍڙو هوس، بندرو، مشڪل سان سوزيءَ جي ٽنگ جيترو مس هوس، پر تڏهن به مان خوش هوس، بيحد، گهڻو، ڏاڍو.

پرنسيس اسٽريٽ کان رامسواميءَ تائين ماڻهن کي ڌڪيندو، پري ڪندو، ڳائيندو ويس ته: ”اڃا ته ايٽ مان ننڍڙو آهيان، اڃا ته ايٽ مان ننڍڙو آهيان__نيٺ وڏو به ته ٿيندس“. بوهرا پير وٽ منهنجي پوئتان ڪنهن ٿلهي آواز ۾ ڪنو ٽهڪ ڏنو. بلڪل اهڙو ٽهڪ، جهڙو پاڪستاني فلمن ۾ بدمعاش هيرو ي ٺونشو هڻڻ ان اڳ ڏيندو آهي. ڪاوڙ مان منهن ورائي پوئتي ڏٺم. هڪ گوڏر پنهنجين واهيات، جهينگن جهڙين مڇن تي هٿ ڦيرائي کلي رهيو هو.

پڇومانس، ”ڇو ٿو ڙي کلين؟“

مڇوءَ جواب نه ڏنو. کلندو رهيو.

”اڙي وري کلين ٿو!“ مون خارن مان چيو، ”خبر اٿئي. مان ليڊي ڊفرن اسپتال مان پيو اچان.“

گهگي آواز ۾ چيائين، ”ڀيٽو وري الله وٽان ته نه آيو آن ني.“

”الله وٽان به آيو آهيان. امان چوندي آهي، ته مان الله وٽان آيو آهيان.“

”جي ماڻهين چوندي آهي ته پوءِ ٺيڪ آهي. پر جي پڻهين کان اها خبر ٻڌي اٿئي ته پوءِ ڀيٽو غلط اٿئي.“

”منهنجو پيءُ مري ويو آهي.“

”ته پٽ، تون به وڏو ٿي ڦاڙها ماريندين.“

”ڦاڙها ته منهنجو دوست ٽارزن ماريندو آهي.“ ٽارزن جي ڳالهه ڪندي مون کي ڏاڍي خوشي ٿي، ”ٽارزن شينهن، چيتي ۽ واڳوءَ کي به ماريندو آهي.“

هو ٽهه ٽهه ڪري کلڻ لڳو. چيائين. ”چئه، اڃا ته ايٽ مان ننڍڙي آهيان. ننڍِڙي، ننڍڙو نه.“

”ٽارزن تو جهڙي درياهي گهوري کي به ماريندو آهي.“ مون کانئس پري ٿيندي چيو. ”خچر، مڇو. جهينگا.“

مون مڇو کي آڱوٺو ۽ چڀ ڏيکاري، ۽ ڊوڙندي ڀڄي ويس، اجايو وري چڙهي وڃانس ها ته ماستر صاحب وانگر ماري ماري لاهه ڪڍي ڇڏي ها.

رستو ٽپندي ڳائڻ شروع ڪيم. اڃا ته ايٽ مان ننڍڙو آهيان. اڃا ته ايٽ مان ننڍڙو آهيان. نيٺ وڏو___. الا ڪٿان اوچتو ئي اوچتو. موٽر رڪشا منهنجي سر تي اچي ڪڙڪي، ڊرائيور زور سان بريڪ ڏنو ۽ رڪشا ڏامر جي رستي تي ليڪا ڪڍندي منهنجي ڀرسان اچي بيهي رهي.
پٺاڻ ڊرائيور خارن مان ڳاڙهو ٿي ويو. ان وقت مونکي آلو بخارا ياد آيا. هو رڪشا مان لهي آيو. مان ٽپ ڏيئي فٽ پاٿ تي چڙهي بيٺس. لالي پٺاڻ، ٻانهن وڌائي، ڀر ڪري جون ٿڦڙ وهائي ڪڍي ۽ چيائين. ”خوچه خنزير ڪا بچه.“

ٿڦڙ کائڻ کان اڳئي مان فٽ پاٿ تي ويهي رهيس. ڊرائيور جو وار گسي ويو. ۽ چماٽ منهنجي پويان ايندڙ ٻئي ماڻهوءَ کي ٻوٿ ۾ وڃي لڳي. پوءِ ڏسندي ئي ڏسندي ٻئي ڄڻا پاڻ ۾ ٻکجي ويا. مان اتان ڀڄي ويس.

ڀلا هي ڪراچي ڪو شهر آهي! رستن تي هر وقت موٽرون.لاريون، ٽرامون، رڪشا ڊوڙندا رهندا آهن ٻيو ڪو ڪم ڪونهين، چرين وانگر ڊوڙندا رهندا آهن. ڪڏهن ڪڏهن بس لاري کي خار ايندا آهن ته رستو ڇڏي، فٽ پاٿ تي چڙهي ڪنهن دڪان يا گهر ۾ گهڙي ويندي. ڪڏهن ڪڏهن بسون پاڻ ۾ وڙهي پونديون آهن. پر سڀني کان خوفناڪ آهن رڪشا، جن جا ڊرائيور به خوفناڪ هوندا آهن.

مون سوچيو آهي ته وڏو ٿي ٽارزن ٿيندس، گهر بدران وڻن تي رهندس. بسون ۽ لاريون گهرن ۾ گهڙي اينديون آهن. پر اڄ تائين ڪابه بس يا موٽر لاري وڻ ته چڙهي نه سگهي آهي. مان وڻ تي رهندس ۽ دوستي پکين سان رکندس، (افسوس جو اسان جي ملڪ ۾ ٽارزن جي ملڪ وانگر جانور وڻن تي نٿا رهن) مان وڻ تان هيٺ لهي ڪنهن به جانور سان دوستي نه رکندس.

سيٽيون وڄائيندو، ڀتين تان پوسٽر ڦاڙيندو، راڳ ڳائيندو گهر آيس.

انور منهنجي انتظار ۾ ڏاڪڻ وٽ بيٺو هو ۽ ڪو غمگين فلمي گانو ڳائي رهيو هو. مون کي ڏسندي ئي گانو ڳائڻ بند ڪري ڇڏيائين.

مونکي ٻانهن کان ڇڪيندين پڇيائين، ”ڪيئن چرٻٽ، ڪم ته ٺيڪ ٿي ويو نه؟“

مون اول کيس ڪاري بيني نرس واري ڳالهه ٻڌائي.

چيائين: ”پراين عورتن سان مستي نه ڪندو ڪر. اهڙيون حرڪتون شريف ٻار نه ڪندا آهن، ۽ ڀلا__“

مون کيس ڳالهائڻ نه ڏنو ۽ مڇوءَ جي ڳالهه ٻڌائيمانس.

چيائين، ”پاڻ وڏن سان ادب سان ڳالهائبو آهي. تو کي عقل الاهي ڪڏهن ايندو چرٻٽ. ۽ ڀلا_“

مون سندس ڳالهه اڌ ۾ ڪپي ڇڏي ۽ کيس رڪشا ڊرائيور جي ڳالهه ٻڌايم.

چيائين. ”رستي تي وائڙن وانگر نه هلندو ڪرل. اول ساڄي، پوءِ کاٻي پاسي ڏسي رستو پار ڪندو ڪر، ۽ ڀلا هو خط سوزي کي ڏنئه؟“

”اول پنهنجي ڪاليج جي مئگزين ڏي، ته پوءِ ٻڌائيندومانءِ.“

”مئگزين نه ملندءِ.“

”ته پوءِ مان ڳالهه به نه ٻڌائيندومانءِ.“

”مار کائيندين چرٻٽ.“

”ماري تي ڏيکار! هون،“ مون چيو، ” مان سڀ ڪجهه امان کي ٻڌائي ڇڏيندس ته تو هڪ نرس کي__“

”ٺهيو بابا، ٺهيو،“ انور منهنجي وات تي هٿ رکي ڇڏيو. ڊوڙندو ويو ۽ پنهنجي ڪمري مان ڪاليج مئگزين کڻ آيو.

مئگزين ڏيندين چيائين، ”هاڻي ته کڻي ٻڌاءِ. چريا چرٻٽ ڪجهه چيائين.“

”ها. چيائين ته تم بوت اڇا لارڪا هے؟

”ٻيو ڪجهه؟“

”ڪجهه به نه.“

انور خيالن ۾ گم ٿي ويو. پنهنجي ساءِ مرڪڻ لڳو.

پڇيومانس. ”کيل ٿي ويندوء ڇا؟“

”ها.“

”ڪهڙي تي؟“

”بدنام حسينه عرف بيرحم گهوڙيسوار.“

”هون! اها به ڪا فلم آهي! ٽارزن ۽ خوفناڪ چيتو وڃي ڏسو نه.“

”اها فلم ٻارن لاءِ آهي. چرٻٽ،“

”اڙي نه نه.“ مون خوش ٿيندي چيو، ”ان فلم ۾ ٽارزن هڪ ڇوڪريءَ کي لو love)) هڻي ٿو.“

ٻيشرم، بداخلاق.“ انور ڪاوڙجي ويو. ”وڏي ڀاءَ سان اهڙيون واهيات ڳالهايون ڪندي شرم نٿو اچيئي.“

”اچي ٿو.“

”ته پوءِ هتان ڀڄي وڃ،“ انور چيو، ”مئگزين به لڪائي پڙهجانءِ.“

”تون خيال نه ڪر.“

”۽ سوزي واري ڳالهه به ڪنهن سان نه ڪجانءِ.“

”قلفي کارائيندين؟“

”ها.“

”ته پوءِ ڪنهن کي به نه ٻڌائيندس.“

انور ڪپڙا مٽي عذرا جي ڪمري ۾ ويو. عذرا منهنجي ڀيڻ آهي. نڪ پڪوڙي جهڙو. ڏند مترڪي جهڙا ۽ اکيون فٿل انگورن جهڙيون اٿس.

مونکي هر هفتي هڪ دفعو مار ڏيندي يا کارائيندي آهي.

انور پٻن تي هلندو عذرا جي ڪمري ۾ گهڙي ويو. ان وقت عذرا هڪ اردو ناول پڙهي رهي هئي. ۽ زور زور سان ٽنگون لوڏي رهي هئي. هوءَ بالڪونيءَ ۾ ويٺي هئي.

انور عذرا کان اک بچائي، ڊريسنگ ٽيبل مان سينٽ جي شيشي ڪڍي پنهنجن ڪپڙن تي هاري ڇڏي. مان کيس در جي وٿيءَ مان جاچي رهيو هوس. مون تي نظر پيس ته مونکي اک هنيائين. جنهن مان سمجهيم ته خاموش رهان. انور پير پير پائي، ڪمري مان نڪري ويو.

مان ٻاهرين ڌر تائين انور جي ڪڍ آيس. ٻاهرين در وٽ ترسي. هٿ جي اشاري سان پڇيائين ته ڇاهي. مون پريان ئي کيس ساڄي هٿ جون ٻه آڱريون ڏيکاريون. ۽ کاٻي هٿ جو اڱوٺو وات ۾ وجهي ڇڏيم. جنهن مان منهنجو مطلب هو ته مونکي ٻه آنا ڏي ته مان هڪ قلفي کاوان. انور پنهنجي واچ ڏانهن اشارو ڪيو ۽ ڪنڌ لوڏي هليو ويو. مون به کيس وڃڻ ڏنو. رات جا نو ٿي رهيا هئا. اجايو دير ٿي وڃيس ها ۽ سوزي کي به تڪليف ٿئي ها.

سوزي! سوزي! اوهه مان جيڪر وڏو هجان ها. انور جيڏو هجان ها ۽ انور مان جيترو ننڍڙو ۽ بندرو هجي ها. مان خط لکان ها ۽ انور سوزي کي ڏيئي اچي ها. ۽ پوءِ سوزي ۽ مان فلم تي وڃون ها. پر مان ته جيڪر سوزي کي ٽارزن جي فلم ڏيکاريان ها. اردو فلمن ۾ هيروئن ۽ مايون ايڏو ته روئينديون آهن، جو منهنجي دل به ٻاگها ڦاڙي روئڻ چاهيندي آهي.

هڪ دفعو مان، امان، عذرا ۽ پاڙي جون عورتن سان گڏ هڪ فلم جو زنانو شو ڏسڻ ويو هوس (مان ننڍڙو آهيان ۽ بيحد بندرو آهيان، تنهنڪري مون تي زناني شو ۾ عورتن سان ويهڻ جي جهل پل ڪونهي) ان فلم ۾ ويچاري هيروئن کي سندس مڙس مار ڏيئي، گهر مان ڪڍي ٿو ڇڏي. ساڳيو مڙس هڪ ٻيءَ فلم ۾ ساڳي هيروئن جو پيءَ ٿيو هو. اهو ڏسي مون سخت اچرج ٿيو ۽ جڏهن عذرا کان پڇيو هيم ته اهو ساڳيو ٿلهو بدمعاش هڪ فلم ۾ ساڳي هيروئن جو پيءُ ٿيو هو ۽ هن فلم ۾ وري مڙس ڪيئن ٿي پس! ته عذرا مونکي ڇڙٻ ڏيندي چيو هو: موئا چپ ڪر، چريا چرٻٽ، مون ماٺ نه ڪئي ۽ اڻ تڻ لڳي پئي هئي، سو چپ ڪيئن رهان ها! پنهنجو وات عذرا جي ڪن وٽ آڻيندي چيو هيم: ٽارزن جي فلمن ۾ ته ائين نه ٿيندو آهي. جانور هر فلم ۾ جانور رهندا آهن، ماڻهو ٿي نه پوندا آهن. عذرا پنهنجو سڪل، ڪارو هڏائون هٿ منهنجي وات تي رکي ڇڏيو هو ۽ عجيب آواز ۾ چيو هئائين: بس ڪر، موئا مرين. ۽ پوءِ رئي جي ڪنڊ وات ۾ وجهي روئڻ لڳي هئي. مون سندس هٿ تي هٿ رکي چيو هو: مونکي معاف ڪر منهنجي ڀيڻ (نياڻي ست قرآن هوندي آهي، ڪيئن ناراض ڪيانس ها!) اوچتو امان ۽ پاڙي جي عورتن به روئڻ شروع ڪيو. مون اڳتي پوئتي منهن ورائي ڏٺو. منهنجي حيرت جي حد نه رهي هئي. جڏهن ڏٺو هيم ته سڄي سئنيما هال جون عورتون روئي رهيون هيون. اکيون ڦاڙي پڙدي ڏانهن ڏٺو هيم، ۽ سڀني جي روئڻ جو سبب منهنجي سمجهه ۾ اچي ويو هو. پردي تي هيروئن جا حال بڇڙا هئا. هوءَ ريل جي پٽن جي وچ ۾ ڊوڙي رهي هئي. ڪجهه نانگ، بلائون. وڇون وغيره هيروئن ڏانهن وڌي رهيا هئا. پريان ريل گاڏي اچي رهي هئي ۽ هيروئن ويچاري ٻئي ٻانهون مٿي ڪري، ٻاگها ڦاڙي هڪ گانو ڳائڻ جي ڪوشش ڪري رهي هئي. مون سوچيو، يار چرٻٽ سڀ روئن ٿا_ امان روئي ٿي، هيروئن روئي ٿي، توکي به روئڻ گهرجي. پوءِ مون به منهن بڇڙو ڪري، واڇ ڇٻي ڪري اوڇنگارون ڏيئي روئڻ شروع ڪيو هو. ان دفعي مان ڏاڍو رنو هوس. ڀلا اهڙي فلم ۾ سوزي کي ڪيئن وٺي وڃي روئاري اچان ها؟“

منهنجي ننڍڙي ميڄالي ۾ وڏا وڏا خيال اچڻ اُڀرڻ لڳا.

مون ڪاليج مئگزين، جاگرافيءَ جي جرنل ۾ لڪائي ڇڏي. پنهنجي ڪتابن جي ميز وٽ ڪرسي وجهي ويهي رهيس ۽ سڀني کان اک بچائي ڪاليج مئگزين جو سنڌي حصو پڙهي ويس. عجيب عجيب ڳالهيون ۽ آکاڻيون لکيل هيون مئگزين ۾.

هر هڪ آکاڻي ۾ سماج نالي ڪنهن شيءِ جو هزارين دفعا ذڪر ڪيل هو. هر هڪ آکاڻي ۾ سماج ڪانه ڪا گڙٻڙ ڪئي هئي. مونکي سماج تي ڏاڍا خار آيا. پوءِ مون مئگزين بند ڪري، سماج جي بار ي ۾ سوچڻ شروع ڪيو. وڏو ڪو بدمعااش آهي سماج! اها پڪ هيم ته سماج ڪنهن جانور جو نالو ڪونهي، ڇو جو ٽارزن اڄ تائين چيتي، رڇ، بگهڙ، واڳون ۽ درياهي گهوڙي وغيره سان وڙهيو آهي. پر اڃان تائين سماج سان مقابلو نه ڪيو اٿائين. گهڻو سوچڻ کانپوءِ به سماج منهنجي سمجهه ۾ نه آيو ۽ مون سماج جي باري ۾ سوچڻ ڇڏي ڏنو.

ڇائي پائي سماج. پوءِ مون مئگزين ۾ لکيل ڳالهين جي باري ۾ سوچڻ شروع ڪيو. ان ڏينهن، زندگيءَ ۾ پهريون دفعو مونکي خبر پئي ته ماڻهو وڏو ٿي ڪيئن ڳالهائيندو آهي__ڪيئن محبت ڪندو آهي. فيصلو ڪيم ته مان به وڏو ٿي ائين ڪندس، ائين ڳالهائيندس، اوچتو منهنجي ذهن ۾ ٻيهر سماج بدمعاش جو خيال اُڀري آيو_وڏو شودو آهي سماج_ڪڏهن هيروئن جو پيءَ ته ڪڏهن مڙس!

مان سماج، محبت ۽ سوزي جي باري ۾ سوچيندو سمهي پيس.

امان الاءِ ڪهڙي مهل مونکي ننڊ جاڳائي چيو: ڀاڻهين نان ڪباب آندا آهن، اٿي کاءُ، مان هن وقت بدمعاش سماج جي باري ۾ سوچي رهيو آهيان، وراڻيم ۽ اکيون بند ڪري ڇڏيم.

سوزي سرڪاري باغيچي ۾ شترمرغ جي پڃري وٽ هڪ بئنچ تي ويٺي هئي، ۽ وڻ جي ٽاريءَ تي اُلو ويٺو هو. سوزي کي ڪپڙا پرين جهڙا پاتل هئا ۽ سندس ٽنگون به اُگهاڙيون نه هيون. کيس پرين جهڙا اڇا اڇا، سهڻا سهڻا کنڀ هئا. ان وقت مان ۽ منهنجو جگري دوست ڦندڻ ڏيڏرن کي پٿر هڻڻ لاءِ باغيچي ۾ ويا هئاسين. مون ڦندڻ کي چيو: يار ڦندڻ، تون هن تلاءَ وٽ ويهي نڪ مان گينگها به ڪڍ ۽ ڏيڏر به ڏس، مان منٽ ۾ سوزيءَ سان ملاقات ڪري موٽي ٿو اچان ۽ اچي ڏيڏرن کي پٿر ٿو هڻان. ڦندڻ تلاءَ جي ڪپ تي ويهي رهيو ۽ چيائين: ايندي ايندي گدامڙي پٽي اچجانءِ.

تلاءَ جي سامهون ٻوٽا هئا. ۽ ٻوٽن جي ٻئي پاسي، سائي ڇٻر جي پرئين ڪنڊ وٽ، هڪ اڪيلي بئنچ تي سوزي اُداس ويٺي هئي.

هڪ ڇال سان ٻوٽا اڪري ويس. پوءِ سوچيم ته ٽارزن وانگر ڪوڪڙاٽ ڪندو، وڻن جي ٽارين تي لٽڪندو، سوزيءَ جي ڪن ۾ وڃي ”هو“ ڪيان. پر خيال آيو ته نه ٻيلي، ڪاليج مئگزين ۾ ائين لکيل ڪونه هو. مونکي ائين ڪرڻ گهرجي، جيئن مئگزين ۾ لکيل هو.

مون قميص جا ٻه بٽن کولي ڇڏيا. وار منهن ۾ وجهي کاٻو چپ لٽڪائي ڇڏيم. ائين ڪرڻ سان ڪجهه دير لاءِ پاڻ کي اُٺ محسوس ڪيم.

پوءِ جئين ئي سوزي ڏانهن وک وڌائيم ته اهو ڏس منهنجي حيرت جي حد نه رهي ته مان هڪدم انور جيڏو وڏو ۽ قداور ٿي ويو هوس. مونکي ڏاڍي خوشي ٿي.

مان تڪڙو تڪڙو سوزيءَ ڏانهن وڌي ويس. هن مونکي ڏٺو ۽ اچرج نه کاڌائين.

چيائين، ”مان تنهنجو ئي انتظار ڪري رهي هيس، بالم“

”بالم! ڪٿي آ بالم.“

”اوه! سمجهيم.“

”مان صدين کان تنهنجو انتظار ڪري رهي آهيان.“

”صدين کان! نه نه. چرچا ته نه ڪر. تون ڏاڍي حوا جيڏي ته ناهين.“

”تون نٿو سمجهين منهنجا محبوب“

”محبوب! ڪهڙو محبوب؟ فلم ڊائريڪٽر محبوب.“

هوءَ وڌيڪ اُداس ٿي ويئي. چيائين، ”منهنجي ڀرسان اچي ويهه. منهنجا پريتم.“

”مان پريتم نه آهيان، پريتم داس اسان جي ڪلاس جو مانيٽر آهي. اسان جي ماستر جو چمچو آهي.“

هن مونکي ٻانهن کان وٺي پاڻ ڏانهن ڇڪيندي چيو، ”منهنجي ڀرسان ويهي رهه منهنجا ساجن.“

”ساجن!“ مون سندس ڀر ۾ ويندي چيو. ”تو موکي شايد سڃاتو ناهي سوزي، اڙي مان چرٻٽ آهيانءِ.“

”دنيا لاءِ ڀل تون ڪجهه به هجن. پر منهنجي لاءِ ديوتا آهين.“

”ديوتا!“ مون کي ڪجهه ڪجهه ڪاوڙ لڳي، ”هي دئوس ديوتا وري ڪير آهي! مان توسان محبت ڪيان ٿو سوزي. تون پنهنجي دل مان دئوس ديوتا، ساجن، پريتم، بالم وغيره جو خيال ڪڍي ڇڏ.“

سوزيءَ ٿدي آهه ڀريندين چيو. .تون ڏاڍو معصوم آهين.“

معصوم چيائين ته مونکي ڏاڍو شرم آيو. مان اڳ جيترو بندرو ۽ ننڍڙو نه هوس، وڏو ٿي ويو هوس ۽ ماڻهو وڏو ٿي معصوم ٿورو ئي رهندو آهي!

چيم، ”مان معصوم ٿورئي آهيان. مان ته جوان آهيان. تو جيترو آهيان ۽ سوزي_۽ سوزي مان تون سان محبت ڪندو آهيان.“

”مان به توکي دل جي گهراين سان چاهيندي آهيان، توسان محبت ڪندي آهيان.“

”سچ!“

”ها، هن اُداس لهجي ۾ ڳالهايو، پر تنهنجي ۽ منهنجي وچ ۾ سماج جي ديوار آهي.“

”ڪٿي آ سماج ۽ سماج جي ديوار،“ مان خوفناڪ رڙ ڪري بئنچ تي چڙهي بيٺس.

اُلو وڻ جي ٽاري تان اُڏامي ويو.

”ڪٿي آ سماج، سوزي. مان غنڊي سماج جا ڏند ڀڃي ڇڏيندس.“ مونکي سماج تي ڏاڍي ڪاوڙ آهي. مون ڏند ڪرٽيندي، مٺيون ڀڪوڙي چئني طرف نهاريو. پري پري تائين مونکي سماج ڏسڻ ۾ نه آيو.

مون رڙ ڪئي، ”بدبخت سماج، ويجهو آءُ. تو ڪاليج مئگزين جي محبت ڪرڻ وارن کي ستائي ڏٺو آهي. اچ، اچي مون سان وڙهه، داداگير سماج اڄ مان تنهنجو ٽِٽُ ڪڍي ڇڏيندس.“

اوچتو وڻن ٻوٽن ۾ ٻاڪر ڪٽو مچي ويو. مان سماج سان مقابلو ڪرڻ لاءِ سينو ڦوڪي تيار ٿي بيٺس.

باغ جو مالهي ڏنڊو کڻي ڊوڙندو آيو.

پريان ئي رڙ ڪندي چيائين، ”باگيچي ۾ بوبڙي ڪُري لاءِ ٿو مارين.“

مونکا اڳ سوزي بئنچ ڇڏي ڀڄي ويئي. مالهيءَ مونکي ڊوڙائڻ شروع ڪيو. مان ڇٻڙ لنگهي، ٻوٽا ٽپي، ڦندڻ ڏانهن ڊوڙندو رهيس.

مالهي رڙيون ڪندو، گاهه پٽيندو. منهنجي ڪڍ ڌوڪيندو آيو.

مان ڏيڏرن جي تلاءِ وٽ پهتس، ڦندڻ غائب ٿي ويو هو. مان حيرن پريشان بيٺو هوس، جو مٿان اچي مالهي نڪتو. مونکي جهلڻ لاءِ ٻئي ٻانهون اڳتي ڪري جهٽ ڏنائين. مان پري ٿي ويس ۽ مالهي سڌو وڃي تلاءَ ۾ ڪريو. شپڪو ٿيو. ڏيڏرن ٽپا ڏنا ۽ پاڻ جا ڇنڊا منهنجي منهن تي اچي پيا. مون اکيون بند ڪري ڇڏيون. ڪجهه وڌيڪ ڇنڊا پيا ته مون ٻوٽيون اکيون اول مهٽيون ۽ پوءِ کولي ڇڏيون. ڪيڏانهن وئي سوزي ۽ ڪيڏانهن ويو باغ جو مالهي!

مان ڇرڪ ڀري اٿي ويٺس. صبح ٿي ويو هو. منهنجي مٿان انور بيٺو هو. غسلخاني مان وهنجي نڪتو هو ۽ سندس وارن مان پاڻي منهنجي اکين تي ٽمي رهيو هو.

انور منهنهجي ڀرسان هنڌ تي ويهي رهيو. آهستي پڇيائين، ”لفافي ۽ سوزي جي ڳالهه دل رکي اٿئي نه؟“

”ها،“ مون وراڻيو، ”پر جي قلفي لاءِ ٻه آنا نه ڏيندين ته سڀني کي ٻڌائي ڇڏيندس.“

”صبح صبح جو قلفي! هون چريا چرٻٽ،“ انور کلڻ لڳو، چيائين، ”ڀل وڃي ٻڌاءِ. هاڻ تنهنجي ڳالهه تي ڪير اعتبار ڪندو؟“

”دوکو!“

انور کلندو، ٽوال سان وار اُگهندي بالڪونيءَ ڏانهن هليو ويو.

درياهه جي هن پار ـــــ سن ۾ ــــــــــ الطاف شيخ

2011-12-30T22:40:00.000-08:00

جي ايم سيد جي بيڊ روم ۾ وڏن اکرن ۾ لکيل شعر:

رت ديــــــش تنهنجـــي راه ۾
جي ڦڙو ڦڙو ٿي وهي وڃي
منهنجو نصيب ٺهي وڃي

سائين جي ايم سيد سان ملڻ لاءِ هالا کان نڪتس. ڪار ذريعي حيدرآباد ڄامشورو کان ڦري سن وڃڻ بدران مون هالا ڀاڻوٽ کان ئي ٻيڙيءَ رستي درياهه ٽپي هن پار وڃڻ چاهيو ٿي جئين ٻيلو پڻ ڏسي سگهجي.

مون سان گڏ ڀاڻوٺ جو سيد جيئندل شاهه پڻ هو تنهن صلاح ڏني ته هالا وٽان درياه ٽپي وري ٻي پاسي سن پهچڻ لاءِ ڪا سوراي ڳولڻ بدران محراب پور وٽان ڇو نه درياهه ٽپجي جئين سڌو سن لهجي.

جيئندل شاهه پنهنجي جيپ کنئي جيڪا 1952ع جو فورڊ ماڊل هئي. اها جيپ ڪنهن زماني ۾ انگريز آرميءَ جي ملڪيت هئي. 37 سال پراڻي جيپ ڪجهه پيٽرول، ڪجهه will power ۽ ڪجهه ٻڌل تعويذن جي زور تي اڃان تائين ڪيئن پئي هلي؟ ان جي هلائڻ واري ۽ رب کي وڏي سڌ في الحال پنج ڇهه ماڻهو منهنجا ۽ شاهه صاحب جا کڻي مينهن واه ڪندي ٿي هلي. جوانيءَ جي ڏينهن ۾ الاهي ڇا هوندي. ڄائي ڄم جي وقت جا لکيل گيئر نمبر ۽ instructions ته هڙ ڊهي ويا هئس. بس فقط اها چوڻي چٽيءَ طرح پڙهڻ ۾ آئي پئي جيڪا شايد بعد ۾ ڪنهن انگريز فوجي عملدار يا جيئندل شاه لکرائي مٿس هنئي آهي:

Men only have two faults
Everything they say
And everything they do
____________________________________

سڄي واٽ جيئندل شاهه خبرون ڪندو هليو. پوليس جون، ڌاڙيلن جون، هارين زميندارن جون، سنڌ ۽ سنڌ کان ٻاهر ولايت جون__خاص ڪري عراق، ايران، شام مصر جون__جيڪي ملڪ هن ور ور ڏيئي گهيا آهن.

سڪرند تائين نئشنل هاءِ وي کان آياسين ان بعد کاٻي پاسي محراب پور ڏي رخ رکيوسين. اهو علائقو ڏاڍو صاف سٿرو ۽ سرسبز لڳو ٿي. ”سائين جي ايم سيد کي ٻه پٽ آهن. وڏي پٽ امير حيدر جي سن ۾ زمينداري آهي ۽ ننڍو پٽ امداد محمد شاهه هن پاسي (نواب شاهه ضلعي ۾) زمينداري ڪري ٿو“ ، جيئندل شاهه ٻڌائيندو هليو. ”ٻيلي تائين امداد شاهه جون زمينون ڀليون، ماڻهو پورهيت ۽ خوش گذارين ٿا. شبير احمد شاه، بشير احمد شاهه MNA جو ڀاءُ ٿئي. اصل کان وڏو ماڻهو آهن. شبير شاهه جي ڏاڏي حاجي پير شاهه وٽ چون ٿا ته ايڏي دولت هوندي هئي جو سڪن مٿان رڍن جا ڌڻ ڇڏيا ويندا هئا جئين کرن سان انهي تي چڙهيل ڪٽ لاهين.

محراب پور جي ڀرپاسي ۾ ٻه چار ٻيا ڳوٺ به آيا. هڪ ته شايد مجيد ڪيريو نالي ڳوٺ هو. سنڌ جي ڳوٺن جي حساب کان هن ڳوٺ جون سٺيون ۽ پڪيون جايون هيون. لڳو ٿي ته هتي جا ماڻهو واقعي سکيا ستابا آهن. جيئندل شاهه ٻڌايو ته ان ڳوٺ ۾ ميمڻ رهن ٿا جيڪي سالن کان سعودي عرب ۾ پورهيو ۽ نوڪري ڪن ٿا.

سياري جي ڪري درياهه لٿل هو. هتي اهو ٻڌائڻ بيجا نه ٿيندو ته سنڌونديءَ جو پيٽ ٻارهوئي هڪ جيترو ناهي. سياري ۾ جڏهن جبلن تي ڪريل برف پگهري نٿي ته پاڻي گهٽجيو وڃي. ڪجهه بئراجن ۽ ڊئمن ڪري پاڻيءَ جي روڪ ٿام ٿئي ٿي. ان ڪري سياري ۾ سنڌو نديءَ جو پيٽ ميل اڌ به ڪو مس رهي ٿو. ۽ ان پيٽ ۾ به ڪٿي ڪٿي مٿاهين زمين آهي ته اتي ننڍا ننڍا ٻيٽ ٺهيو پون. ڄام شوري جي پل کانپوءِ ته ڪڏهن ڪڏهن پاڻي بنهه نٿو بچي جو عربي سمنڊ ۾ وڃي ڇوڙ ڪري. درياهه سڪو ٺوٺ ٿيو پيو هوندو آهي. درياهه جي پيٽ مان ڌوڙ پيئي اوڏامندي آهي.

اونهاري ۾ برف وٽڙي ٿي. مينهن پون ٿا ۽ دريا فل ٿيو وڃي. پاڻيءَ کي رکڻ بدران جنهن تنهن ڊئم جا دروازا کوليا وڃن ٿا ۽ پوءِ دريا ٻوڙ ٻوڙان لاهيو ڏئي. مهراڻ جي ٻوڙ ٻوڙان ۽ اٿل پاٿل ڪري ان جو پيٽ پنجن کان ستن ميلن تائين ٿيو وڃي ۽ مٽيءَ جي بند تائين وڃيو پهچي.

سياري ۾ پاڻي جي لهڻ ڪري ان زمين تي پوک ڪئي وڃي ٿي. ان کي ڪچي جي زمين سڏجي ٿو. ۽ مٽي جي بند کان وٺي درياهه تائين ڪٿي ڪٿي گهاٽا ٻيلا پڻ آهن. ڪي جي علائقي ۾، جيڪو سکر لاڙڪاڻي دادو حيدرآباد، خيرپور ۽ ٺٽي نواب شاهه ضلعي ۾ اچي وڃي ٿو، اٽڪل لک کن ماڻهو رهن ٿا. جن جي پوک، مال چارڻ ۽ ٻيلن مان ڪاٺ، ماکي، کونئر، لاک جهڙين شين تي گذر سفر ٿئي ٿو. گهاٽو ٻيلو ڪافي عرصي کان ڏوهارين لاءِ پناه گاه رهندو اچي. پر هن کان اڳ انهن جو ڏوه مال جي چوريءَ تائين محدود رهيو ٿي. پر پوءِ هتي جا ماڻهو ٻڌائين ٿا ته 1982ع کان جڏهن سکر جيل مان پرو چانڊيو موت جي سزا کان پاڻ بچائي ڀڳو ته هن دوادو ضلعي جي ڀر واري ٻيلي ۾ ٻه سوء کن ماڻهن جي ٽولي سميت پنهنجو اڏو اچي ٺاهيو. ان بعد 1983ع ۾ ايم ار ڊي جي تحريڪ جي ناڪاميابيءَ بعد، جنهن جو شڪار فقط سنڌي ٿيا. بي روزگاري ۽ ظلمن کان نجات حاصل ڪرڻ لاءِ، ڪيترن کي پڙهيل ڳڙهيل نوجوانن به اچي ٻيلي ۾ پناه ورتي ۽ ڏسندي ئي ڏسندي ڪيترن ئي ناليرن ڌاڙيلن جا نالا اخبارن ۽ ماڻهن جي واتان ٻڌڻ ۾ اچڻ لڳا. هاڻ هن ٻيلي ۾ سون بدران هزارين ماڻهو روپوش آهن.فقط علي گوهر چانڊيو جي ٽولي جو انگ پنج سو کان مٿي ٻڌايو وڃي ٿو. ان کان علاوه ٻين وڏن ٽولن ۾ علي گوهر ڏيپراڻي، وزير خشڪ، جمعو خشڪ، قادو، اڪبر کوسو، ڪارو ماڇي، الهه ڏنو ماڇي، بقادار شاهه ۽ حضور بخش رند جا نالا مشهور آهن.

درياهه جي ڀر واري گهاٽي ٻيلي مان گذري جيپ اچي اسان کي درياه جي ڪناري تي ڇڏيو. ٻيڙي تيار بيٺي هئي پر اها ننڍي قد بت جي هئي. اسان جيپ کي به درياهه جي هن پار ٽپائڻ چاهيو ٿي. پوءِ ان ٻيڙي وارا ملاح ٻي ڀر ويا جتي اها ٻيڙي ڇڏي ٻي وڏي ٻيڙي ۽ مٿس جيپ چاڙهڻ لاءِ ڪاٺ جا ڊگها تختا کڻي آيا. دريا جو ميل کن ٽپي هن پار وڃڻ، جتان ٻيڙي کڻي اچڻ ۽ پوءِ جيپ چاڙهي ٻي ڀر پهچڻ ۾ ايترو وقت لڳو جيترو ڪراچيءَ کان هوائي جهاز رستي جدي تائين پهچڻ ۾ لڳندو آهي.

ڪولون ۽ هانگ ڪانگ جي وچ ۾ ان کان ٻيڻو ٽيڻو درياه آهي. پينانگ ۽ بٽرورٿ جي وچ ۾ ان کان پنجوڻو پاڻيءَ جو پنڌ آهي پر فيريون ۽ لانچ_ٻيڙيون ڏهه_پنڌرهن منٽن ۾ ڪراس ڪريو وڃن. پر دنيا جي هن جهوني ۽ تواريخي درياه مٿان، هن هنڌ تي، ڪوبه اهڙو سرڪاري بندوبست عوام لاءِ ٿيل ناهي. درياه جي ڪناري جا ويچارا غريب ڪلاڪن کان ٻيڙيءَ جي آسري ۾ ڪناري تي ويٺل هئا. سندن چهرا ايترو هيسيل جو جيل ۾ رهندڙ قيدين جا به نه هجن، پوليس جي هر وقت جي مار موچڙي، ڌاڙيلن جي خوف خطري ۽ بي روزگاري ۽ بيماري جي راڪاس کين هيڻو بڻائي ڇڏيو آهي. اسانجي ملڪ جي وڏن شهرن جي وڏين عمارتن ۾ رهندڙ ٿر جي ڏڪاريلن ۽ درياهه جي ڪپر تي رهندڙ هنن ماڻهن جي غربت جو سوچي نٿا سگهن.

ٻيڙي اچڻ جي انتظار ۾ ويٺا هئاسين ته هڪ پيرسن پنهنجي جوان نينگر کي ٻانهن کان وٺيو پئي آيو. ههڙيءَ سيءَ ۾ سندس مٿو اگهاڙو ۽ پير اگهاڙا هئا. بدن ٿي فقط هڪ ڦاٽل قميص۽ ڦاٽل سئيٽر هو. ويجهو اچڻ تي خبر پيئي ته نينگر اکين کان بي نور آهي.

”چاچا هي ڄائي ڄم کان ائين آهي يا پوءِ ٿيو؟“ مون پيرسن مرد کان سندس پٽ بابت پڇيو.

”پوءِ ٿيو. اکيون اٿي پيس. اسين غريب ماڻهو ڪٿان ڊاڪٽر کي ڳوليون ۽ ڪٿان ان جي فين لاءِ پئسو آڻيون. هِن هُن جا ڏس پتا ۽ ڦڪيون ستيون اکين ۾ وجهندا رهاسين. اکيون ڇٽڻ بدران ڪڙهي پيس ۽ آهستي نور به چٽ ٿي ويس. ڪو چوي ٿو ته جنڙيءَ جو اثر اٿس. ڪو چوي ٿو ته مٿس ڪنهن ڪامڻ ڪيا آهن. پهچ آهر ڪوبه فقير بزرگ يا درگاهه مقبرو نه ڇڏيو اٿئون پر ڇوڪرو اکين ڏسڻ لاءِ آيو هو تنهن چيو ته اکين جون نسون سڙي ويون آهن، نور واپس موٽي نٿو سگهي.“

هڪ ٻه همراهه ڪاٺين جي ڀري سان ٻيڙيءَ ۾ چڙهيا. جيئندل شاهه ٻڌايو ته هي ماڻهو سن جا آهن. هن پاسي ٻيلي ۾ ڪاٺين ۽ ڇوڏن لاءِ ايندا آهن. جيڪي ميڙو چونڊو ڪن اهو واپس سن ۾ وڪڻن.

”هن ڪاٺين جي لڏ مان ڀائو گهڻوڪمائين__؟“ مون هڪ کان پڇيو.

”بس پنج رپيا کن مليو وڃن.“

”پوءِ ان مان ٻه رپيا ته ٻيڙيءَ جو ڀاڙو ٿيو.“

”ها. پر ٻيڙي وارو اسان کان ڀاڙو ڪونه وٺي. هفتي سوا ۾ هڪ اڌ ڪاٺين جي لڏ پاڻ رکي ڇڏيندو آهي.“

”ٽيهه رپيا به ڪٿي ٿا ٿين. پوليس ۽ ٻيلي کاتي وارن جي به پٺيان کٽِ ڦٽ لڳي رهندي آهي. جيڪي ملي ان مان ڪجهه هنن کي به ڏيون. تنهن هوندي به ڪنهن ڏينهن ڪاٺيون چونڊڻ لاءِ ڇڏين ته ڪنهن ڏينهن موچڙا هڻي ٻيلي مان ڀڄايو ڪڍن.“

سڄي ٻيڙيءَ ۾ جي اڇي اجري پوشاڪ وارو هو ته هڪ ڌاريون پٺاڻ هو جنهن کي ٻيڙيءَ ۾ باقي ويٺلن مان ڪنهن به سڃاتو نٿي. کيس ناسي رنگ جي سٿڻ قميص هئي. ٻانهن ۾ ڪا اوچي واچ ۽ ساڄي هٿ جي ٻن آڱرين ۾ ٿلهيون سونيون منڊيون. مون هن سان اڙدوءَ ۾ ڳالهائڻ جي ڪوشش ڪئي پر هن کي اڙدو ته ڇا پشتو به نٿي آئي ۽ نه هن پسند ٿي ڪيو ته ڪو هن سان ڳالهائي يا هن ڪو دلچسپي وٺي. مون سان گڏ ٻين آيل همراهن ٻڌايو ته هو افغاني ٿو لڳي. ٻيڙيءَ واري کان پڇيم ته هي ڪير آهي ۽ ڪٿي ٿو ڪم ڪري.

”سائين خبر ناهي. اهي افغاني ايندا رهن ٿا ۽ هتي ٻيلي ۾ ئي لهيو پون. الله کي خبر ته ڪهڙو ڌنڌو ڌاڙي اٿن. اسان غريب ماڻهو کانئن ڇا پڇون ته ڇو پيا اچو وڃو. ٿي سگهي ٿو سرڪاري نوڪري وارا هجن يا فوجي هجن.“

مون کي ٻيڙي واري جي معصوميت ۽ سادگيءَ تي تعجب لڳو ته ڪو اجنبي اچيو وڃي ته هنن کي اها به خبر نٿي پوي ته هو ڪير آهي. پٺاڻ، افغاني، ملڪي يا غير ملڪي، آمريڪي، روسي، سڄڻ ويري__ڪا ڄاڻ نه. ۽ نه ان ڄاڻ جي ولوڙ. هنن لاءِ هر هڪ ماڻهو ائين آهي جيئن اسان لاءِ انگريزن جي دور ۾ هر گورو ماڻهو انگريز بهادر برابر هو. پوءِ چاهي کڻي اهو رومنيا بلغاريا جهڙي ڪنگال ملڪ جو هجي يا آسٽريليا ڪئناڊا جهڙي بيٺڪي راڄ جو. اسان جي لاءِ هر اڇي کل وارو انگريز صاحب هو. جنهن اڳيان جهڪي ٿي پياسين. ساڳي طرح ٻيلي ۽ درياه جي ڪناري تي رهندڙ هنن غريب ماڻهن جي لاءِ هر اڇي اجري پوشاڪ وارو سرڪاري عملدار آهي يا فوجي. اٽي لٽي ۽ اجهي جهڙين بنيادي ضرورتن هي پڙن ۾ حال بي حال هي اسانجا ڳوٺاڻا، پنهنجين ئي پريشانين ۾ ايڏو مشغول رکيا ويا آهن جو سندن سڄي زندگي چاڪيءَ جي ڍڳي وانگر پنهنجي اردگد ئي گذريو وڃي.

دريا جي ٻي پار، يعني دادو ضلعي واري پاڻ ۽ جيپ کي ٻيڙيءَ تان لاٿوسين. جنهن ۾ چڙهي سن شهر روانا ٿياسين___جيڪو ان پتڻ کان ڪو ميل کن به مس هو.

سن اچڻ کان اڳ سن شهر جو نقشو منهنجي دماغ ۾ ڪجهه ٻيو ئي هو. سن شهر جنهن ۾ سائين جي ايم سيد جهڙي طاقتور هستي رهي ٿي___جنهن هستي جو سياست، سماج، ادب ۽ فالوشپ ۾ قدبت، بنا ڪنهن شڪ شبهي جي تمام وڏو آهي. سن شهر جيڪو دريا جي ڪناري تي آهي ۽ ايامن کان هن جي هڪ بندرگاهه واري حيثيت رهي آهي. انهن ڳالهين ڪري مونکي هي شهر آمريڪا جي دريائي شهرن: نيو اور لينس ۽ هيوسٽن جهڙو کڻي گهڻو ٽيڪنيڪل ۽ ترقي يافته نٿي محسوس ٿيو پر ته به پنجاب جي ساڳي پوزيشن وارن شهرن جهڙو لڳو ٿي. ۽ پڪ هيم ته درياهه ته درياهه جي ڪناري هجن ڪري ۽ سائين جي ايم سيد جي اهم رتبي ۽ سمجهه ڪري هن شهر ۾ ڪيترائي ڪارخانا ۽ فئڪٽريون هونديون جن ۾ شهر جو هڪ هڪ ماڻهون سُکي زندگي گذارڻ لاءِ پئسو ڪمائڻ ۾ مشغول هوندو. پر افسوس جو پري کان ئي سن شهر جي به sky-line اهرڙي نظر آئي جهڙي سنڌ جي ٻين غرين ڳوٺن جي آهي. ڪنهن به ڪارخاني فئڪٽري جي چمني ۽ ان مان نڪرندڙ دونهون نظر نه آيو. ڪارخاني جي ڪنهن انجن يا مشين جي پرزن جو آواز ٻڌڻ ۾ نه آيو. ڪنهن به ڪچي مال جي يا فئڪٽريءَ ۾ تيار ٿي نڪرندڙ سامان جي ڀريل ٽرڪ لاري يا ڊڳي گاڏي نظر نه آئي. سنڌ جي ٻين پٺتي پيل ۽ غريب شهرن وانگر هي شهر سن پڻ هو جنهن جا واندا ماڻهو هوٽلن جي منجن ٿي ۽ دڪان جي اڳيان ڌڪين تي ويٺا هئا ۽ ٻار ڪرفتيءَ سان اٿلندڙ نالين جي ڪپر تي بلورن راند کيڏي رهيا هئا.

پر ان هوندي نه هن شهر سن جا ماڻهو پاڻ کي سنڌ جي ٻين شهرين کان وڌيڪ خوش نصيب سمجهن ٿا. موجوده حالتن جي ڀيٽ ڪري هنن شڪر ڪيو ٿي، بقول هڪ ميمڻ دڪاندار جي: ” سائين سنڌ ۾ فقط سن ئي آهي جتي سڪون آهي. چوري چڪاريءَ کان آجا آهيون، ڪا ڌاڙيلن يا اغوا جي واردات نٿي ٿئي. رات جو ننڍو وڏو سمهيو ننڊ ڪري ٿو. ڪو هندو مسلمان جو فساد نٿو ٿئي. ڪو شيهي سنيءَ جي ويڙهه نٿي ٿئي. ڪو پوليس وارو صوبيدار غريب کي نٿو ستائي. ۽ اهو سڀ ڪجهه جي ايم سيد جي ڪري آهي.“

سائين وٽ هڪ ته بنا اطلاع جي اچي چڪو نڪتو هوس ۽ ٻيو جڏهن پهچڻ سان خبر پيئي ته ملڻ لاءِ ڪجهه ماڻهو اڳهين ويٺا آهن ۽ ڪيترا ٻيا پڻ اچڻا آهن ته مون ٿوري دير وهڻ جو سوچي اٿڻ جو ارادو ڪيو. پر سائينءَ جا قرب چئجن جو مونکي ائين جهٽ ۽ مانيءَ بنا وڃڻ نه ڏنائون ۽ سڄو ڏينهن سندن قريب رهڻ جو موقعو مليو جيڪا زندگي جي هڪ بي بها دولت سمجهان ٿو.

سائينءَ سان ملڻ لاءِ سڄو ڏينهن سياسي ماڻهو. شاگرد ۽ ٻيا اهم ماڻهو ايندا رهيا. هر دفعي مون اٿڻ چاهيو ٿي جيئن ايندڙ مهمان اڪيلائيءَ ۾ ڳالهه ٻولهه ڪري سگهي پر سائين مون کي پاڻ ئي وٽ رهڻ ڏنو ۽ هر هڪ مهمان سان منهنجي ڄاڻ سڃاڻ ڪرائيندو رهيو. سندن هن عمر ۾ مختلف آيل مهمانن سان منهن ڏيڻ، سندن ڳالهيون ۽ مسئلا ٻڌي انهن جا ڪارائتا جواب ڏيڻ، آيل مهمانن کي انهن جي شان وٽان ماني کارائڻ ۽ کين خوش ڪري روانو ڪرڻ___سندن هن سٺي وهنوار کي آئون داد ڏيڻ بنا رهي نٿو سگهان. هيستائين مون ان قسم جي مهمان نوازيءَ جو ٻڌي هو. هي پهريون ڀيرو اکين سان ڏٺم

منجهند ڌاري چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج کان سڄي بس ڊاڪٽري پڙهندڙ شاگردن جي اچي پهتي. اهي پڻ بنا اطلاع جي آيا هئا. ان وقت سائين پنهنجي انگريزي ڪتاب religion and reality بابت ڪجهه ٻڌائي رهيو هو. شاگردن جي اڳواڻن کي اڌ ڪلاڪ کن ترسڻ لاءِ چيو ويو پرن انهن مان هڪ شاگرد ممتاز کوسو وري انهي ئي پيرين موٽي آيو.

”سائين شاگرد چون ٿا ته بس توهان فقط چنڊ منٽن لاءِ ديدار ڪرايو جيئن اسان اڳتي هليا وڃون. ٺٽي پڪنڪ لاءِ پيا وڃون.“

”بابا هي الطاف پري کان آيو آهي. هن سان ٿوري دير ڳالهه پوري ڪرڻ ڏيو پوءِ توهان کي گهريان ٿو. پر هن ڪمري ۾ هيترا شاگرد ته اچي نه سگهندا.“
”سائين اسين ٽولا ٽولا ٺاهي اينداسين.“ ممتاز چيو.

”چڱو بس مان لهي ٿوري فرحت وٺو. تيسين ماني به تيار ٿي ويندي.“

سائين گهنٽي وڄائي. گهر ۾ اندر سندن وڏي ڌيءَ فون کنيو ۽ کيس ٽيهه ڄڻن جي مانيءَ لاءِ اطلاع ڪيو. سائين ٻڌايو ته سندن وڏي ڌيءَ ان سلسلي ۾ کانئن هدايتون وٺي پوءِ واسطيدارن نوڪرن چاڪرن ۽ رڌ پچاءَ وارين ماين تائين پهچائي ۽ خرچ پکو هلائي.

سائين ان بعد ڇڏيل ڳالهه جو وري ذڪر شروع ڪيو ته چانڊڪا ڪاليج جو امام دين کوسو، بدردين سومرو ۽ ممتاز کوسو وري ڪمري ۾ آيا ۽ هٿ ٻڌي سائين کي عرض ڪيائون: ”سائين سڀ ڇوڪرا اهوئي ٿا چون ته مانيءَ جي تڪليف نه ڪئي وڃي. ان جو بندوبست حيدرآباد ۾ ٿيل آهي ۽ اسانکي جيئن ته ٺٽي شام تائين پهچڻو آهي ان ڪري اسان لاءِ هن وقت سائينءَ جو ديدار ڪافي ٿيندو.“

سائين اچي چڙيو ته مانيءَ بنا ائين ڪيئن ويندائو. ۽ حيدرآباد جي هوٽلن ۾ ڪهڙي ماني وڃي کائيندائو. سچ ته اهو آهي ته سائينءَ جي ڪاوڙ ڏسي آئون به پريشان ٿي ويس. پر نيٺ ڇوڪرن سائين کي ان تي راضي ڪيو ته هو مانيءَبدران ڀلا چانهه پي ويندا.

سائين واري گهر فون ڪيو. چانهه هيترن ماڻهن جي جي هينئر جو هينئر ۽ بسڪٽ به موڪلجو. ۽ پوءِ شاگردن کي ڪمري ۾ ٽولن ۾ گهرائڻ بدران پاڻ پر واري وڏي ڪمري ۾ هنن ڏي هلڻ لڳو. ڌڪي جي ڪري سائينءَ کي هلڻ کي هلڻ ۾ اڃان تڪليف ٿي جيئندل شاهه ۽ مون سائينءَ جي اٿڻ ۾ مدد ڪئي ۽ پوءِ لٺ جي آڌار تي آهستي آهستي ٿي پاڻ ٻئي ڪمري تائين آيا. ڇوڪرا سائينءَ کان ڪيترائي سوال ۽ نصيحتون وٺڻ لڳا. ايتري ۾ چانهه به اچي ويئي ۽ ان سان گڏ بسڪٽن جا ويهارو کن پئڪيٽ پڻ. ڇوڪرا ماني لاءِ تڪلف کان ڪم وٺي رهيا هئا. سيءَ ۽ سفر ڪري کين بک ڏاڍي هئي. جيڪي ٻاهر نڪتا هئا سي آيل سڀ پئڪيٽ چٽ ڪري ويا ۽ اڌ کان وڌيڪ جيڪي اندر سائينءَ سان ڳالهائي رهيا هئا انهن لاءِ وري ٻي کاري پڙن جي کڄي آئي. رڌ پچاءَ کان سو بچاءُ ٿي ويو باقي خرچ جو حساب لڳائجي ته ٻيڻو ٿئي.

سائينءَ جي هڪ نوڪر کان پڇيم ته هي مهمانن جو سلسلو اڄ آهي يا روز جي ڳالهه آهي.

”هفتي ۾ ڪو هڪ اڌ ڏينهن هجي جنهن ۾ ٺاپر هجي نه ته سائينءَ وٽ روز مهمان اچن ٿا.“ هن وراڻيو.

سائينءَ جا ڪجهه ڦوٽو پنهنجي ڪئميرا سان ڪڍيم ۽ۡ ڪجهه سائينءَ پنهنجي collection مان منهنجي چوڻ تي آٽو گراف سان گڏ ڏنا. هڪ ٻه سائينءَ جا فريم ٿيل فوٽو تمام سٺا نڪتل هئا. جن لاءِ پاڻ ٻڌايائون ته ويجهڙائيءَ ۾ پير پاڳارو صاحب آيو هو. ان اهي فوٽو ڪڍي موڪليا آهن.

ساڄي پاسي واري ورانڊي ۾ ڪجهه اهم سنڌي سياسي شخصيتن جا ڦوٽو ٽنگيل هئا. محمد ايوب کهڙو. الهه بخش سومرو، هارون عبدالله، عبدالمجيد سنڌي، ذوالفقار علي ڀٽو، سر هدايت الله، سر شاهنواز ڀٽو، پير پاڳارو (موجوده جو والد صاحب) وغيره ڪجهه ٻيا به هئا جيڪي هن وقت ياد نه پيا اچن.

سائينءَ جي لئبرري پڻ ڏسڻ جهڙي آهي. پاڻ هن عمر ۾ به مطالعو ڪندا رهن ٿا. لکندا رهن ٿا. اها هڪ قابل داد ڳالهه آهي جيڪا کين سنڌ جي ڪيترن سيدن پيرن وڏيرن سياستدانن کان منفرد شخصيت بنائي ٿي . کين اتم درجو بخشي ٿي ۽ مون جهڙا شاگرد ڏورانهن پنڌن کان ڪهي ان روشن سج جي جوت ڏسڻ لاءِ اچن ٿا ۽ سدا بهار چهري رت پسن ٿا.

اينگرو مان برطرف ڪيل 60 پورهيتن جي ڪٿا

2011-07-24T05:01:00.000-07:00

گهوٽڪي ضلعي جي شهر ڏهرڪي ۾ واقع اينگرو ڀاڻ فيڪٽري جي تعصب پرست انتظاميه وڌيڪ 60 پورهيتن کي بي روزگار ڪري انهن جي ٻچڙن جي وات جو گرهه کسي انهن کي بکيو پيٽ رهڻ تي مجبور ڪري ڇڏيو آهي اينگرو جي مک گيٽ تي اينگرو مان برطرف مزدور اينگرو جي مالهي سويپر يونين جا ڪنٽريڪٽي ملازم بيگنگ لوڊنگ جا مزدور روزانو صبح جو ستين وڳي گيٽ تي اچي گڏ ٿيندا آهن، حسب معمول اينگرو جا گيٽ بند ڪري پنهنجي مزدورن ڀائرن کي نوڪرين تي بحال ڪرائڻ لاءِ پنهنجيون نوڪريون داءَ تي لڳائي احتجاج ۾ شريڪ ٿيندا آهن، جن کي ٺيڪيدارن توڙي اينگرو انتظاميه طرفان ڌمڪيون ڏنيون وينديون آهن ته اوهان خاموش رهو جيڪڏهن اوهان کي پنهنجون نوڪريون چٽ ڪرائڻيون آهن ته انهن خارج ٿيل مزدورن جو ساٿ ڏيو، پر پنهنجين نوڪرين جي پرواهه نه ڪندي اينگرو مزدور يونين جا مزدور پنهنجي احتجاج کي جاري رکيو پيا اچن، جيڪي جس لهاڻا، اينگرو پاران مزدور اڳواڻن کي اهو به واضع ڪيو ويو آهي ته اوهان سنڌي ماڻهو نااهل ڪم چور آهيو، اسان کي مٿان جو حڪم آهي ته هتان جي مقامي مزدورن کي خارج ڪري انهن جي جاءِ تي اوهان پنجاب جي شهر صادق آباد رحيم يار خان کان مزدور مالهي سويپر، اليڪٽريشن ڊرائيور چوڪيدار ڀرتي ڪيو جيئن اينگرو خلاف ڪوبه احتجاج نه ٿي سگهي.

ان لاءِ ذريعن اها به ڄاڻ ڏني آهي ته هاڻي اينگرو جي تعصب تي لهي آيل انتظاميه اينگرو ۾ ننڍن ٺيڪيدارن کي پڻ ڪم بند ڪري ڪراچي رحيم يار خان ملتان مان ٺيڪيدار گهرائي رهي آهي، لوڪل پرچيز جيڪا ڏهرڪي شهر مان ڪئي ويندي هئي اها به هاڻي بند ڪري ڪراچي رحيم يار خان ملتان مان ڪئي پئي وڃي اينگرو جي ان قدم ڪري هاڻي ڏهرڪي شهر اندر ڪاروباري رونقون پڻ گهٽجي ويون آهن اينگرو انتظياميه اينگرو مزدورن جي احتجاجن کي روڪڻ لاءِ پنهنجي حدود کان ٻاهر عام ماڻهن جي داخل ٿيڻ تي مقامي سنڌي ڳالهائيندڙ ماڻهن لاءِ خاص طور تي اينگرو حدود ۾ داخلا ممنوع ڪري ڇڏي آهي. سنڌي ضلعي گهوٽڪي جي ماڻهن کي ريڊ انڊين وانگر بليڪ ميل سڏيندي بليڪ ميل ڪري نوڪريون وٺڻ جا تعنا هڻي رهي آهي، پر ليبر لا قانون موجب جنهن علائقي ۾ ڪابه فيڪٽري لڳائي ويندي آهي اتي نوڪرين جو ٺيڪيداري ڪرڻ جو پهريون حق مقامي ماڻهن جو هوندو آهي. پر هاڻي جس آهي انهن مزدور اڳواڻن کي جن تازو اهو عمل ڪري ڏيکاريو آهي، جيڪو اڳ ۾ قومپرست ڌريون ڪنديون هيون، هاڻي مصلحت پسندي کان ڪم وٺن پيون.

مزدور دوستن صبح جو پنجن ڏينهن تائين صبح جو سوير گيٽ بند ڪري پنجاب جو شناختي ڪارڊ رکندڙن کي گيٽ اندر داخل ٿيڻ نه ڏنو نتيجي ۾ انهن پهرين مرحلي ۾ 40 مزدور خارج ڪيا پوءِ احتجاج ڪرڻ بعد وڌيڪ 20 مزدور خارج ڪيا، پر پوءِ به هو مزدور ڪونه مڙيا. هنن هڪ ڏينهن اپرنٽسشپ جي موقعي تي هنن وري ڪارروائي ڪئي. اينگرو جا مک گيٽ بند ڪيا ٽريني اپرنٽسشپ جا شناختي ڪارڊ ايڊريسون چيڪ ڪيون ته خبر پئي ته ان اپرنٽسشپ ۾ 120 شاگرد پنجاب جا 2 سنڌ جا 1 ضلعي گهوٽڪي جو ٽريننگ لاءِ آيل هئا. مزدورن پنهنجي سنڌ دوستي جو ثبوت ڏيندي ٽن سنڌ واسين کي گيٽ اندر داخل ٿيڻ ڏنو جڏهن ته باقي پنجاب واسين کي ڀڄائي ڇڏيو. برطرف ٿيل ماڻهن جي مسئلن تي توڙي اينگرو جي زيادتين تي هاڻي هتان جا سياسي سماجي تنظيمن جا اڳواڻ ٻين صنعتي ادارن جون تنظيمون پنڊ پهڻ ٿيون ويٺيون آهن، هنن کي به شايد پنهنجا مفاد نظر اچي رهيا آهن ڇو ته اينگرو جي نئون لڳايل پلانٽ جيڪو هڪ کرب ويهه ارب رپين ۾ لڳو ان مان ڪجهه سياسي مزدور تنظيمن جا اڳواڻ پنهنجون نام نهاد تنظيمون ٺاهي ڊسڪون کي بليڪ ميل ڪري انهن ڪافي ناڻو ڪمايو ٺٺ ٺانگر ڪيا، اهو ئي سبب آهي جو هاڻي به وري اهي نام نهاد اڳواڻ انهيءَ شارٽ ڪٽ جي انتظار ۾ آهن، ته ڪڏهن کين اهڙو موقعو ملندو. ڪو وقت هوندو هو هتي مزدور تنظيمون مظبوط هونديون هيون پاڪ سعودي ڀاڻ فيڪٽري جي يونين ضلعي گهوٽڪي جي آل ٽريڊ يونين مزدور اتحاد جي سڏ تي هزارين ماڻهن مزدورن جي سڏ تي هڪ جاءِ گڏ ٿي پاڻ ۾ ويهي اهي احتجاجي عمل جوڙيندا هئا. آخر مزدورن جا حق وٺي ساهه پٽيندا هئا،

اڄ اسان ضلعي گهوٽڪي واسين مزدورن کي اهو ڏينهن ڏسڻو ٿو پوي ته هاڻي اينگرو گيٽ تي 60 پورهيتن جي بحالي لاءِ ويهه ڏينهن کان احتجاج هلي رهيو آهي، پر اهي مزدور تنظيمن جا اڳواڻ ان آسري ۾ آهن ته هنن کي ڪال ڪري گهرايو وڃي ته وري هڪ ڀيرو ٻيهر هو پنهنجي گرنارائپ جادوگري ڏيکارين،!!!؟؟ خراج تحسين آهي ان پنجاب ڄائي مزدور اڳواڻ مرحوم احمد امير اعواڻ کي جنهن ضلعي گهوٽڪي ۾ هڪ ڀيرو ٻيهر مزدورن ۾ روح ڦوڪيو. آخر وڙهندي وڙهندي پنهنجي جان جو نذرانو ڏنو. هتي سنڌ ۾ ڏنو پر ان کان پوءِ وري اسان کي ڪو اهڙو ماءُ ڄائو مزدور اڳواڻ نظر نه ٿو اچي جيڪو سر تريءَ تي رکي اينگرو انتظاميه سان گڏ ضلعي گهوٽڪي جي صنعتي ادارن جي انتظاميه سان اکين ۾ اکيون ملائي انهن کان مزدورن جا حق وٺي. هتان جي صنعتي ادارن جي انهن پاليسين کي تبديل ڪري ڏيکاري ته هي ادارا سنڌ ضلعي گهوٽڪي ۾ آهن، انهن تي پهريون حق ضلعي گهوٽڪي وارن جو ٻيو حق سنڌ وارن جو آهي.

صبح، منجهند، شام ۽ رات جيان تبديل ٿيندڙ ڪراچيءَ جون حالتون

2011-07-24T04:59:00.000-07:00

ڪراچي جو امن يا ڪراچيءَ جون حالتون به هاڻي مختلف پهرن جيان هڪ ڏينهن اندر ئي تبديل ٿيندي نظر اچڻ لڳيون آهن. جيئن ڪراچيءَ اندر صبح، منجهند، شام ۽ رات ٿئي ٿي تيئن ڪراچيءَ جون امن امان واريون حالتون به ايئن تبديل ٿين ٿيون. صبح جو امن آهي ته رات جو شهر سنسان ٿي وڃي ٿو ۽ فضا گولين جي ٺڪاڻن جي نذر ٿي وڃي ٿي. ڪڏهن وري صبح جو شهر ۾ راڪاس گهمي وڃي ٿو ته رات جو شهر جي رونق بحال ٿي وڃي ٿي.

هڪ ڏينهن ڪراچيءَ ۾ ويهه ٽيهه ماڻهو مري وڃن ٿا، ٽرئفڪ رستن تان غائب ٿي وڃي ٿي، دڪان ۽ بازارون بند ٿي وڃن ٿيون ۽ ڪرفيو جو ماحول جڙي وڃي ٿو ته ٻئي ڏينهن وري ڪراچي جي زندگي صفا معمول تي اچي وڃي ٿي.

ماڻهو دهشت جي ماحول ۾ گولين جي بوڇاڙ ۾ به پنهنجون سرگرميون برقرار رکڻ تي مجبور آهن.

ماڻهو به آخرڪار ڪراچيءَ جي حالتن بهتر ٿيڻ جو ڪيترو انتظار ڪن. اهڙي ڪراچي هاڻي سندن مقدر بڻجي وئي آهي، موت سان گڏ هلڻ ماڻهن جي مجبوري بڻجي وئي آهي. ان ڪري ماڻهن کي ٿوري به وٿي ملندي آهي ته اهي پنهنجي پيٽ گذر جو بلو ڪري وٺندا آهن. هڪ ڪني مڇيءَ ڪري سڄي ڪراچي شهر جو تلاءُ خراب ٿي ويو آهي. ان ڪني مڇيءَ ۾ هٿ وجهي کيس جيستائين ان تلاءُ مان نه ڪڍيو ويندو تيستائين ڪراچيءَ شهر جو اهو تلاءُ خراب کان خراب ئي ٿيندو رهندو.

2011-06-09T04:59:00.000-07:00

سنڌ جو قصيدو
هونئن ته مِٽيءَ جي چپٽي آهيان.
اسان هون سپاهي، او ڀٽائي، تنهنجي سنڌ جا
جَلَ ٿَلَ جھولي، ڏونگر ڏولي
ڏاڍا اوکا ويڙها آهيون، دريا خان ۽ دودا آهيون
ڀونءِ تنهنجا اسين آهيون ڀانَ، ڳلِي ڳلِي جاڳ راڳ ڳايون
جيجل جھولي، ڏئي پئي لولي، سنڌي ٻولي، قومي ٻولي
اک اک سان وک وک سان ڪئين سُورَ سَلي ٿي پئي
هن ڌرتي جو تون آهين ڌڻي جي ڳالهه ڳڻي
پير پيا ٿَو ڦٽيا، هانءُ پيو ٿَو رَڌو، ڪجھ ته اڳتي وَڌو!
پڙهو گھمايو، خزان تڙايو، اسين اٿون پيا بهار بنجي
سُڏڪن سِنڌ ــــ سچار، کلندي لڄ مران
ڏيل ڏسڻ سان ڏڪڻي ورتئه، آمر اندر اڳتي آهي
وڃ، وڃي ڀڃ ڀيلا ـــــــــــ ڀيلا
انگ، وڇون ۽ ويري، ڳالهه مڙيئي هڪڙي
ااجهڻ کان مچڻ ۾ مزو ٿو اچي ڙي
ڏکاري رڳو منهنجي دل تون نه آهين، سڄي پرٿوي ٿي پريشان آهي
اسين اڌ ـــــــــ ڍاوا، اوهين وڌ ڍاوا
تحرير کي ترار بنايون بچي پئون
خريدارو، وڃو موٽي، خدا جو سنهن کتل آهيان
گھر گھر برف ڄمي وئي آهي، در در ديپڪ ڳايان ٿو مان
تنهنجي سِر لئه دريا، دودو ٿي ٿو مان هر هر ڄمان
مختلف قطعات

2011-06-09T04:56:00.000-07:00

مڪمل ڪتاب ڊائون لوڊ ڪريو

تيل ۽ گئس فيلڊس ۾ مسلسل ٻرندڙ شعلو، آبهوا ۽ معيشيت

2011-06-09T04:43:00.000-07:00

نواز ڪنڀر

دنيا ۾ وڌندڙ گرمي درجي سبب تيزيءَ سان تبديل ٿيندڙ آبهوا جا جتي ٻيا ڪيترائي سبب آهن، اتي تيل ۽ گئس فيلڊس ۾ مسلسل ٻرندڙ شعلي ۽ ان مان نڪرندڙ ڪاربان ۽ ٻين گئسن جو به وڏو هٿ آهي. جيڪڏهن ملڪي يا سنڌ صوبي جي حد تائين ڏسون ته نڪرندڙ تيل ۽ گئس جو فائدو ته هڪ محدود حلقي تائين ئي رهي ٿو پر تيل ۽ گئس جي ڳولا وقت ٿيندڙ نقصانن کان وٺي، پيداوار شروع ٿيڻ وقت ٿيندڙ ڌماڪن کان پيداوار شروع ٿيڻ تائين، ٻرندڙ شعلي جا اثر نه صرف فيلڊس جي آس پاس رهندڙن تي، بلڪ مجموعي طور ماحول ۽ آبهوا تي پون ٿا ۽ لکين ڪروڙين ماڻهو انهن ناڪاري اثرن جي ڪري ڀوڳين ٿا. مخالفت ترقي يا ترقياتي منصوبن جي نه پر انهن منصوبن کي ماحول ۽ ماڻهن لاءِ غير معياري ۽ نامناسب نموني هلائڻ جي آهي. جيڪڏهن تيل ۽ گئس مان رڳو ترقي ۽ خوشحالي اچي ها ته ملڪي سطح تي تيل ۽ گئس جي پيداوار ۾ اهم حصيدار ضلعو بدين، غربت ۽ بدحاليءَ جي لسٽ ۾ مٿانهين نمبر تي نه هجي ها!

ملڪ ۾ هونئن ته جتي ڪٿي قاعدن ۽ قانونن جي لتاڙ ڪئي وڃي ٿي، اخلاقي قدرن کي پائمال ڪيو وڃي ٿو، ذاتي خسيس فائدي لاءِ ٻين جو وڏو نقصان ڪيو وڃي ٿو پر جهڙي انڌير واري ۽ ليڪا لتاڙيندڙ صورتحال تيل ۽ گئس جي پئداوار جي سلسلي ۾ ڪئي وڃي ٿي، اها لتاڙ ملڪي سطح تي، مختلف حوالن سان ٿيندڙ لتاڙن ۾ مٿانهين نمبر تي جاءِ والاري ٿي. ڪنهن به هنڌ تيل ۽ گئس جي ڳولا کان وٺي پيداوار شروع ٿيڻ ۽ پوءِ پيداوار شروع ٿيڻ جي مختلف مرحلن تي علائقائي ترقيءَ لاءِ مخصوص ٿيل رقم ته خبر ناهي ڪٿي ۽ ڪيئن خرچ ٿئي ٿي؟ ان جو به جواب يقيناً کاتي جي ڪاغذن ۾ آفيسرن جي چپن ۽ پريزينٽيشن پيپرز تي ضرور هوندو پر جيڪڏهن عام ماڻهو اها ترقي ڏسڻ چاهيندو ته کيس ڳولهي نه لڀندي. انڌير ۽ ظلم ته اهو به آهي ته تيل ۽ گئس جي پيداوار شروع ٿيڻ کان اڳ ماحوليات جي تحفظ وارو ادارو يعنيEPA(Enronmental Protection Agency) ان علائقي جي من پسند ماڻهن ۽ تنظيمن کان اسيسمنٽ رپورٽس ڪرائيندو آهي. رپورٽس تي وڏن خرچن سان ان رپورٽ وارن علائقن ۽ ماڻهن کان پري ڪنهن ٿڌي هوٽل ۾ سيمينار ڪرائي ”سڀ صحيح “ جو ٺپو لڳرائيندي پوءِ ڪم شروع ڪرائيندو آهي. خود EPA جي اعلى عملدارن جي بقول ته اڄ ڏينهن تائين پيداوار شروع ٿيڻ کان پوءِ ان علائقي جي درجي به درجي گرمي جي آبهوا، ماحول، ماڻهن، فصلن، وڻ، گاهن، ٻوٽن، چوپائي مال، جانورن، پکين، جيتن، ماڪ، زير زمين پاڻي وغيره تي ڪهڙا اثرا ٿيا، ان تي ڪابه اسٽڊي نه ڪرائي وئي آهي! اداري وٽ اهي به انگ اکر ناهن، بلڪه هن انهيءَ ڳالهه جي ضرورت ئي محسوس ناهي ڪئي ته ٻرندڙ شعلي سبب في ڪلاڪ يا في منٽ ڪيتري گرمي، ڪيتري مقدار ۾ ۽ ڪهڙيون گئسون آبهوا ۾ شامل ٿي رهيون آهن؟ ۽ انهن جا ڪهڙا نتيجا نڪري سگھن ٿا!؟

ذاتي تجربي ۽ مشاهدي ۽ ٻرندڙ شعلي جي ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن سان ٿيل ڪچهرين ۾ ورتل حال حقيقتن مان خبر پوي ٿي ته شعلي سبب ان علائقي جي چوگرد گرمي جو درجو، ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌي ٿو. انهن علائقن جي ماڻهن ۾ چمڙي، ساهه ، اکين جون بيماريون عام هونديون آهن. ممڪن آهي ته ٻيون بيماريون به ٿينديون هجن، جن جي ماهر ڊاڪٽرن جي ڪا ٽيم ئي نشاندهي ڪري سگھي ٿي. ان کان علاوه انهن علائقن ۾ موسمي پوندڙ ماڪ به نٿي پوي، جنهن سبب چوپائي مال، فصلن ۽ ٻيجي تي به ناڪاري اثر پون ٿا. شعلي جي ڏينهن رات روشنيءَ سبب انهن علائقن جا ماڻهو توڙي جھنگلي جيوت سخت متاثر ٿين ٿا. اهو علائقو جن به جانورن، پکين جي جُوءِ يا HABITATE هجي ٿو، اهي بي زبانا، اهو علائقو خالي ڪري وڃن ٿا. باهه ۽ روشني ڏانهن ڀڄي وڃي پنهنجي جان قربان ڪرڻ جي جبلت رکندڙ ڪيترائي جيت، پوپٽ ۽ پتنگ دوکي جي هن ديوار هٿان پنهنجي حياتيءَ کان محروم ٿي ويندا آهن. جڏهن ٻرندڙ هڪ ميڻ بتي تي ڪيترائي پتنگ اچي جان فدا ڪري سگھن ٿا ته هن هيڏي وڏي شعلي تي ڪيترا قربان ٿيندا هوندا، ان جو اندازو هر ڪو ڪري سگھي ٿو. قربان ٿيندڙ انهن جيتن، پوپٽن ۽ پتنگن ۾ ڪيترائي فصل ۽ ماحول دوست به هجن ٿا. انهن جي سڙي مري وڃڻ بعد فصلن کي سخت نقصان پهچي ٿو. شعلي واري علائقي جي ڀرپاسي ڪيترائي وڻ ۽ گاهه ٻوٽا ختم ٿي وڃڻ بعد چراگاهه ختم ٿيو وڃن، جنهن جو سنئون سڌو اثر چوپائي مال جي گھٽجڻ سبب ماڻهن جي معاشي حالت تي پوي ٿو. ماڻهن جي انهن علائقن مان لڏ پلاڻ ٿئي ٿي، انهن جي اهنجن ۽ تڪليفن ۾ اضافو ٿئي ٿو ۽ اهي در بدر ٿين ٿا، پر متعلقه کاتن وٽ انهن اثرن کي ختم يا گھٽ ڪرڻ وارا اهي اپاءَ وٺڻ ته رهيو پري، انهن ادارن وٽ ته اهڙن ڪمن جي اثرن جي حوالي سان نه ئي ڪي انگ اکر آهن، نه ئي انگن اکرن گڏ ڪرڻ جو کين جو خيال آهي ۽ نه ٿيندڙ نقصان جو اندازو ، احساس ۽ ان بابت ڪا پلاننگ.

تيل ۽ گئس جي پيداوار اتي موجود مقدار جي حساب سان، هڪ مقرر مدي تائين جاري رهندي آهي ۽ پوءِ آهستي آهستي گھٽجندي، ختم ٿي ويندي آهي، جيئن سئي بلوچستان، بدين ۽ ٻين جاين تي ٿي رهيو آهي. ان لحاظ کان اسان جي ڌرتي اندر دفن ٿيل دولت، وقت کان اڳي ۽ اسان جي سجاڳ ٿيڻ کان پهرين، ڪجهه ادارا ۽ ماڻهو ذاتي فائدي لاءِ استعمال ڪري، پٺيان رڳو اسان لاءِ تباهي ۽ بربادي ڇڏي، پئداوار پوري ٿيڻ تي هتان هليا ويندا ۽ اسان جي نصيب ۾ رڳو ان جا ناڪاري اثر ڀوڳڻ ئي رهجي ويندو! ان ڪري هتي جي باشعور ماڻهن، ماحولياتي ماهرن، صحافين، سماجي تنظيمن توڙي سياسي پارٽين تي فرض ٿو عائد ٿئي ته اهي هن ڏس ۾ سجاڳ ۽ هڪ آواز ٿي، متعلقه ادارن کان اها ڳالهه مڃرائين ته اهي، انهن فيلڊس جي ڪري آبهوا، ماڻهن ۽ ماحول تي پوندڙ اثرن ۽ وڌندڙ فضائي آلودگي کان بچڻ لاءِ، وقت سر ڪي اپاءُ وٺن، ٻي صورت ۾ دير ٿي وڃڻ بعد اسان ٻٽي نقصان کي ڀوڳيندا رهجي وينداسين ۽ فائدو وٺڻ وارا فائدو وٺي، آبهوا ۽ ماحول کي بگاڙي، فضا کي آلوده بڻائي هليا ويندا.

The Kawish Group of Publication
B/2 Civil Line Hyderabad,Sindh Pakistan.
Phone:+92 (22) 2780026,2780027,2780525 Fax: +92 (22) 2780772, 2781167
Email: kawish12@gmail.com ---- thekawish_hyd@yahoo.com

ڪراچيءَ ۾ ڀتا خوريءَ جو نيٽ ورڪ :اعجاز شيخ

2011-04-10T05:45:00.000-07:00

”ڪراچيءَ جا واپاري قرآن مٿي تي رکي ٻڌائن ته هو ڀتو ڪنهن کي ڏيندا آهن؟ 20 سالن کان يتيمن، بي واهن جي نالي تي چندو، فطرو ۽ کلون حاصل ڪندڙ انهن جو حساب ڪتاب ڏين.“

هي لفظ گهرو معاملن واري صوبائي وزير ۽ پاڪستان پيپلزپارٽي سنڌ جي سينيئر نائب صدر ڊاڪٽر ذوالفقار مرزا گهرو وزارت جي قلم دان ڇڏڻ کان ٻئي ڏينهن ۽ هڪ مهيني جي موڪل منظور ٿيڻ واري ڏهاڙي لياريءَ جي دوري دوران پيپلزپارٽي جي ڪارڪنن ۽ اڳواڻن کي خطاب ڪندي چيا. ڊاڪٽر ذوالفقار مرزا جڏهن لياري پهتو ته لياريءَ جي جيالن سندس مانائتو آڌر ڀاءُ ڪيو. مفاهمت واري چادر مان ٿورڙو وقت نڪري سچ ڳالهائيندڙ ذوالفقار مرزا حڪومت جي اتحادي ڌر کي هرگز ڪو نه وڻندو هو. جيتوڻيڪ هنن ڊاڪٽر ذوالفقار مرزا کي هٽائڻ جو ڪو کليل اعلان نه ڪيو هو. پر ڊاڪٽر صاحب جي موڪل گهرڻ ان ڳالهه جو ثبوت آهي ته کيس هٽائڻ وارو مطالبو اتحادين جو ئي هو. ڊاڪٽر ذوالفقار مرزا لياريءَ واري تقرير ۾ ان جو جواب ڪجهه هن ريت ڏئي ٿو ته ”منهنجي جان پيپلزپارٽيءَ جي امانت آهي. مون کان وزارت واپس وٺي منهنجي تمام گهٽ قيمت هنئي وئي.“

ڪجهه هفتن کان ڊاڪٽر ذوالفقار مرزا کي هٽائڻ، کيس سينيٽر چونڊرائڻ جون ڳالهيون هلندڙ هيون. پر ڪراچيءَ جي واپارين جڏهن 5 اپريل تي ڪراچيءَ ۾ ڀتا ڪلچر خلاف هڙتال ڪئي ته کيس ڪجهه عرصي لاءِ پاسيرو ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ويو. اهو ”ڀتا ڪلچر“ آهي ڇا؟ گهٽ ۾ گهٽ ڪراچيءَ جا ماڻهو چڱيءَ ريت ڄاڻين ٿا. ننڍي هوندي ٻڌندا هئاسين ته ڊرائيور ۽ ٻيا ننڍين پگهارن وارا ملازم پگهار سان گڏوگڏ مالڪن کان روزانو چلهه جلائڻ لاءِ ڪجهه ڀتا وصول ڪندا هئا جنهن کي هو ”ڀتو“ چوندا هئا. ڪراچيءَ ۾ اهو ڀتو روزانو، هر هفتي يا ماهوار بدمعاش هٿيارن جي زور تي وٺندا آهن. ڪراچيءَ جا ڪجهه گروهه ته اهڙا منظم ۽ ڀتي وٺڻ ۾ ماسٽر آهن جو اهي عام دڪاندار ڏانهن اچن به ڪو نه ٿا. هو سڄي علائقي جي يونين جي اڳواڻ کي پڪڙن ٿا. اهو ئي سڄي مارڪيٽ، بازار جي دڪاندارن کان ڀتو جمع ڪري گروهن وٽ جمع ڪرائين ٿا. ڪراچيءَ ۾ ڪارخانو هلائيندڙ وڏو واپاري هجي، دڪاندار، اسٽور ڪيپر يا صدر جي علائقي ۾ ريڙهو هڻندڙ اهي ڪنهن نه ڪنهن شڪل ۾ ڀتو ڏيڻ کان سواءِ ڪاروبار هلائي نه ٿا سگهن. ڪراچيءَ ۾ اهو سلسلو سالن کان جاري آهي. ان دوران ڀتا آرڊيننس آيو، مختلف حڪومتون تبديل ٿيون پر حالتون تبديل نه ٿيون.

هتي هڪ مذهبي تنظيم جي شهيد اڳواڻ جو آن دي رڪارڊ قصو ٻڌائيندو هلان ته ڪنهن زماني ۾ سينيما جي مالڪ پريس ڪانفرنس ڪري صحافين آڏو دانهيو ته هڪ مذهبي تنظيم ان کان هڪ لک رپيا ماهوار ڀتو گهريو آهي. صحافين ان تنظيم کان ان جو موقف وٺڻ لاءِ فون ڪيو ۽ ان جماعت جي اڳواڻ پريس ڪلب ۾ پريس ڪانفرنس کي خطاب ڪندي اقرار ڪيو ته هن ڀتو وٺڻ لاءِ پرچي موڪلي هئي. پر ان جو هن سبب اهو ڄاڻايو ته ساڳي سينيما جو مالڪ هن جي مخالف جماعت کي هڪ لک رپيا ماهوار ڀتو ڏئي رهيو آهي. جنهن سان مخالف جماعت مضبوط ٿئي ٿي، هٿيار وٺي ٿي ۽ اهي هٿيار اسان جي ڪارڪنن خلاف استعمال ٿين ٿا. ان ڪري سينيما مالڪ کان اسان به پئسا گهريا آهن. هاڻي يا ته هو اسان جي مخالفن کي ڀتو ڏئي مضبوط نه بڻائي ٻي صورت ۾ اسان جو به حق آهي ته اسان پنهنجي تحفظ لاءِ مجبوري وچان ڀتا وصول ڪيون.

ڪراچيءَ ۾ ڀتا ڪلچر ۾ بي پناهه اضافو پڻ شايد حڪومت جي بلا واسطه ڪارروائيءَ جو نظريو به ساڳيو ٿي سگهي ٿو ته جيڪي ڌريون پهريان ئي ڀتو ڏئي رهيون آهن. انهن ڏانهن ٻين گروپن جون به پرچيون وڃڻ شروع ٿيون آهن. ان ڪريءَ انهن کي ٻڌايو وڃي ته جيڪڏهن توهان ڀتا بند ڪرڻ جي همت نه ٿا رکو ته توهان ٻين گروپن کي به ڀتا ڏيڻ لاءِ راضي ٿيو.

مثال طور جيڪڏهن منهنجو ڪٿي دڪان يا ڪاروبار آهي ۽ مان ماهوار 10 هزار رپيا ڀتو ڀري رهيو آهيان ان دوران جيڪڏهن مون کي ڪنهن ٻئي گروپ ڀتي جي پرچي ڏني ته مان يقينن ڀتو وٺندڙ کي فون ڪري ٻڌائيندس ته يا ته هو ڀتو وٺڻ بند ڪري يا ٻئي بدمعاش کان جان ڇڏائي. اهڙي طريقي سان کاري در ۾ ٻن ڀتا خورن جو قتل ٿيو ۽ ٽارگيٽ ڪلنگ جو سلسلو وڌيو. هتي مان اهو به ياد ڏياريندو هلان ته ڪجهه سال اڳ تائين قربانيءَ واري عيدي قرباني جي جانورن جون کلون کسڻ کان جهيڙن ۾ 30-40 ماڻهو مارجي ويندا هئا. هاڻي به جيڪڏهن حڪومت هر عيد تي خصوصي احڪامات جاري نه ڪري ته صورت حال بنهه ساڳي ٿيندي، ڀتا وٺڻ ۾ صرف سياسي گروپ ۽ ٻيا بدمعاش گروپ ئي شامل ناهن. سڄي شهر ۾ پوليس ۽ قانون لاڳو ڪندڙ گروپن جي ڀتن جو پڻ هڪ مضبوط نيٽ ورڪ موجود آهي، روشنين جي شهر مان روشنيون ختم ٿي چڪيون آهن، باقي ڀتا ڪلچر وڃي بچيو آهي، هاڻي ڪراچي روشنين جو شهر نه پر ڀتا ڪلچر جو شهر وڃي بچيو آهي. چيو ويندو آهي ته جيڪڏهن پئٽرول جي قيمتن ۾ اضافو ٿيو ته شيون مجموعي طور تي مهانگيون ٿي وينديون آهن. پر ان طرف شايد حڪومت جي ڪنهن به ايجنسي يا اقتصادي ماهر جو ڌيان نه ٿو وڃي ته ڪراچيءَ مان جيڪڏهن ڀتا ڪلچر جو خاتمو آڻجي، سڄي نيٽ ورڪ کي غير جانبداريءَ سان ختم ڪجي ته شايد ڪراچي شهر ۾ عام واهپي جي شين ۽ رئيل اسٽيٽ سميت سمورين شين جا اگهه شايد اڌواڌ گهٽجي وڃن، ڊاڪٽر ذوالفقار مرزا ڀلي کڻي ان ڪلچر سان ٽڪراءَ سبب هٽيو هجي پر مفاهمتي چادر اوڍڻ وارا به ڄاڻن ٿا ته ڪراچيءَ جي مسئلن جو والد حل به اهو آهي ته هتان ڀتا ڪلچر کي ختم ڪيو وڃي.

www.awamiawaz.com

2011-04-10T05:42:00.000-07:00

Part 1 Part 2 Part 3 Part 4 Part 5 Part 6 Part 7http://www.sindhudesh.com/gmsyed/case/saeen-book1.htm

درياهه جڏهن دڙ لائن ٿا!

2010-08-06T03:15:00.000-07:00

”انسان جو من به عجيب آهي. هن کي پنهنجي ننڍپڻ سان بيحد پيار هوندو آهي، پوءِ ڀلي ان ۾ ڪيڏا ڏک ڏاکڙا ڇو نه هجن!

هوءَ اهو سوچي رهي هئي ته ٽڪريءَ تي ٺهيل درگاهه تي فقيرن پنهنجي گيت جو آلاپ اوچو ڪيو. هو گڏجي ڳائڻ لڳا ته:

مولا منهنجي من ۾ هڪ گلاب جو گل ٽڙاءِ

پوءِ ڀلي ان ۾ سوين ڪنڊا ڇو نه هجن!!

ان گيت جي صدا هن جون اکيون ٻوٽي ڇڏيون. هوءَ جيڪڏهن پنهنجيون اکيون کولي به ها ته ان ۾ ڳوڙهن کان سواءِ ٻيو ڇا هجي ها!!؟“

اسپين جي جپسين سان محبت ڪندڙ ۽ انهن جي لوڪ گيتن کي پنهنجي ڪويتا ۾ سجائڻ واري سريلي شاعر لورڪا جي ناٽڪ ”يرما“ جو اهو سين مون کي ياد آيو آهي، انهن انسانن جي حوالي سان جن جي ٻاروتڻ ٻهراڙين ۾ اکيون کوليون ۽ انهن جون جوانيون شهرن جي گئس چيمبرن ۾ گذريون ۽ هاڻي جڏهن سرمائي جو ڪوڙو سون انهن جي وارن کي چاندي بڻائي چڪو آهي ته انهن کي پنهنجي مٽيءَ جي ڇڪ ڪجهه وڌيڪ ئي محسوس ٿي رهي آهي.

درياهه ۾ چاڙهه جون خبرون پڙهي نه معلوم ڪيترن انسانن جون دليون پنهنجن وسري ويل ڳوٺن طرف وڃڻ لاءِ بيچين ڪيئن نه ٿيون هونديون!

نه ڄاڻ ڪيترن هٿن جي آڱرين ڪمپيوٽر جي ڪي بورڊ تي ”سرمد سنڌيءَ“ جو نالو ٽائپ ڪري، يو ٽيوب تي اهو گيت ٻڌو هوندو ته:

”تنهنجي ياد جي وري آ وير

لڳي رهي آ ٿڌڙي هير.....!“

مان انهن انسانن جي ڳالهه ڪري رهيو آهيان، جيڪي شهر ۾ ڪمائڻ لاءِ آيا ۽ شهر انهن کي خريد ڪري ورتو. هو جن جو ٻالڪ پڻو ٻهراڙين ۾ گذريو. انهن جي اکين ۾ اڄ درياهه اٿلي پيو هوندو. ان درياهه جي هڪ هڪ لهر لڙڪ وانگر اوڀاري ۽ لهواري ٿيندي هوندي. ڇو ته هر سير ۾ گذري ويل وقت جي هڪ سار هوندي. هڪ اهڙي سار جنهن پوءِ سپنن ۾ به اچڻ ڇڏي ڏنو هوندو. پر سنڌوءَ جي جوڀن ورڻ سان اهي سڀ يادگيريون انهن جي من ۾ موٽيون هونديون، جن ۾ مٽيءَ جي مهڪ ۽ مکڻ جي خوشبو هوندي.

اڄ اهي ايئرڪنڊيشنڊ ڪمرا انهن کي ڪنهن ٿڌي کوليءَ جهڙا محسوس ٿيندا هوندا، جڏهن انهن کي پنهنجي ڳوٺ جي شام ياد ايندي هوندي. ڳوٺ جي اها شام جنهن ۾ انهن جي حياتيءَ جي هڪ پوري حقيقت سمايل آهي. انهن جون ڳالهيون انهن جي انهن ٻارن کي به سمجهه ۾ نه اينديون، جيڪي ڪراچيءَ جي انگريزي اسڪولن ۾ پڙهيا ۽ جن ڪنهن موتيءَ فوتيءَ تي ڳوٺ ڏٺو به ته انگريز سياح وانگر! انهن کي ڇا معلوم ته ڪچي جي زندگي ڪيترن ئي ڪشالن جي باوجود ڪيتري حسين هوندي آهي. اهي ماڻهو جيڪي ميوزڪ ۾ وڏي ذوق جي باوجود جڏهن شمن ميراليءَ جو اهو ڪلام ٻڌن ٿا ته:

”هل ته هلون يار ڪڏهن گهمڻ ڪچي ڙي“

تڏهن انهن جي سينن جي پڃرن ۾ قيد دليون طوطي وانگر ”ٽيون ٽيون“ ڪرڻ لڳن ٿيون ۽ انهن کي ياد اچن ٿا ويڙهي جا اهي وڻ جن تي صبح جا ڪرڻا جرڪندا هئا ۽ رات جو انهن جو روپ ڪنهن ديو جهڙو لڳندو هو، جنهن ۾ ٽانڊاڻا ”ٽم ٽم“ ڪندا، انهن جو روپ اڃان وڌيڪ ڀوائتو بڻائي ڇڏيندا هئا.

هي موسم جنهن کي انهن جا وڏڙا آبڪلاڻي جي موسم ڪوٺيندا هئا، انهن جون شامون ڪيتريون نه حسين هيون. جڏهن ڪچي مان انهن جا مٽ مائٽ پراڻا هنڌ ۽ ڇڳل کٽون کڻي انهن جي ويڪرن پڌرن ۾ آرامي ٿيندا هئا ۽ رات جو اوچتو وسي پيل مينهن ڪنهن نئين نيهن جو ڪارڻ بڻجي پوندو هو.

انهن جي موبائل فون تي هاڻي به جڏهن ”برسات ڀريل ايس ايم ايس“ ايندو هوندو ته انهن جي دلين جي ڪيفيت امداد جي ان شعر جهڙي ڪيئن نه ٿيندي هوندي ته:

”جتي گڏ ڀناسين ۽ رانديون رميون سين

انهيءَ ڳوٺ تي مينهن وسندا ته هوندا!!“

انهن کي معلوم آهي ته آبڪلاڻي جي موسم صرف مڇر نه آڻيندي آهي پر ڳوٺ جي بند تي بيٺي هو سنڌ جو اهڙو سنسار پسندا هئا، جنهن جو روپ هاڻي ڪٿي به ڪونهي. هو جيڪي هاڻي شهرن ۾ اٽالين بوٽ پائي هلن ٿا، انهن کي ياد ايندي هوندي اها گپ، جنهن ۾ انهن جا پير گوڏي تائين گهڙي ويندا هئا ۽ هو سنگتيءَ کان سهارو وٺي، کلندي ٻاهر نڪرندا هئا. انهن جي پيرن ۾ لڳل ڪنڊا ته نڪري ويا پر انهن جي سار پوءِ به هڪ سور وانگر انهن جي دلين ۾ موجود رهي!

هاڻي سنڌو وري پنهنجن موجن سميت وريو آهي ۽ ڳوٺن ۾ وڍجڻ کان بچي ويل وڻن تان اڏامندڙ پکين جي پرن مان جمن دربدر جو اهو گيت ڇڻي رهيو آهي ته:

”وٺي هر هر جنم وربو، مٺا مهراڻ ۾ ملبو

ختم اونداهه ٿي ويندي، ڇٽي چانڊاڻ ۾ ملبو“

سنڌو ته وريو آهي پر سنڌو جا وڃائجي ويل ٻارڙا اڃان تائين پنهنجن انهن ڳوٺن ڏانهن نه وريا آهن، جتي انهن هلڻ ۽ ڳالهائڻ سکيو!

هاڻي به انهن انسانن جي دل چاهيندي هوندي ته هو شهر جي هٿ مان ٻانهن ڇڏائي پنهنجن واهڻن ڏانهن وري وڃن پر ڳالهه صرف شهر جي مجبورين جي ناهي. ڳالهه ان خوف جي به آهي ته ڪٿي انهن کي اهي اکيون نه ڏسن، جن سان ڪيل واعدا ڪوڙا ثابت ٿيا! ان ڪري هو پاڻيءَ جي هن موسم ۾ به سنڌوءَ جو سير ڪرڻ کان ڪيٻائن ٿا ۽ دل ۾ درد جو سڳو سورين ٿا ۽ پنهنجي افسوس کي صرف پاڻ سان ئي اورين ٿا!!

هو ٻهراڙيءَ جا ٻار جيڪي سهولتون هوندي سوندي آبڪلاڻيءَ جي موسم ۾ شهر ڇڏڻ کان مجبور آهن ۽ پنهنجن ڳوٺن ۾ وڃائجي ويل زندگين کي تلاش ڪرڻ کان ڊڄن ٿا، ڪاش! انهن جي سينن ۾ به ڪو سنڌوءَ جهڙو ديوانو درياهه هجي ها، جيڪو هيڏن سارن بندن کي ٽوڙي وري پنهنجي مٽيءَ کي زرخيز ڪرڻ جي لاءِ پهاڙن کان ڪهي سمنڊ طرف وڃي رهيو آهي. سنڌوءَ جا ٻار ڀلي پنهنجن ماڳن طرف نه موٽن. هو ڀلي شهرن جي هوٽلن ۽ ايئرپورٽن تي ويٺي ڪوڙن قسمن جهڙين نارين سان اکيون لڙائي وقت گذارو ڪن پر سنڌو واپس وريو آهي. وري انهن ماڳن طرف جتي گذري ان کي ڪيئي ورهه گذري ويا.

ڪو ڀلي هن جي ڪبندڙ ڪنارن جو سير ڪري نه ڪري پر سنڌو ته پنهنجي ديس جو سير ڪري رهيو آهي. پر ڇا هن جون لهرون پنهنجي ديس کي سڃاڻي سگهنديون؟ هو جنهن جون ويرون پڇا ڪنديون ان ڪچي جو، جيڪو هاڻي ڪٿي ڪونهي!

آبپاشيءَ جا عملدار ته ڀريل درياهه کي دشمن سمجهندا آهن. انهن جي خيال مطابق ته درياهه جا ٺڪاو دهشت پيدا ڪرڻ لاءِ هوندا آهن پر هن ڀيري ديوانو درياهه سمنڊ طرف ويندي دانهون ڪندي ٻڌبو! هو پڇا ڪندو انهن ڳوٺن جي جيڪي اجڙي ويا. انهن جهنگن جهرن جي جيڪي ساڙيا ويا. انهن مقامن جي جيڪي بلڊوز ڪيا ويا. هن کي ڪٿي به جهوپا نظر نه ايندا. هو انهن ماڻهن جو پتو پڇندو ته هن کي ڪو جواب نه ملندو، جيڪي ماڻهو پنهنجي وجود ۾ هڪ درياهه وانگي وهندا هئا ۽ جڏهن هو سيڻهه سهاري سفر ڪندا هئا ته درياهه جون سيرون انهن سان رس رهاڻيون ڪنديون هيون. انهن کي ڪيئي ڪهاڻيون ڏسينديون هيون ۽ هو اهي ڪهاڻيون پنهنجي فن ۾ سينگاريندا هئا. هو جيڪي سگهڙ هئا! اڄ انهن جون پيروليون نور وڃائي ويٺل پيرسنيءَ وانگر پنهنجي گهر جا پتا پڇائي رهيون آهن.

جنهن صورتحال کي شهري ٻوليءَ ۾ سيلاب ڪوٺيو ويندو آهي، سنڌيءَ ۾ ان کي صرف ”ٻوڏ“ چئبو آهي ۽ ٻوڏ جو مقصد ٻڏڻ آهي ۽ اها ٻوڏ ان ڪچي کي ٻوڙيندي هئي، جيڪو ڪچو ٻڏڻ کان پوءِ انهن کي ٻه فصل ڏيندو هو. هاڻي ان ڪچي ۾ پڪا گهر ڏسي درياهه کي افسوس ڪيئن نه ٿيندو؟ درياهه کي ان ڳالهه جو ڏک نه ٿيندو ته ماڻهو پڪن گهرن ۾ ڇو ٿا رهن! پر هو افسوس سان سوچيندو ته ڇا انهن منهنجي آمد جو آسرو لاهي ڇڏيو هو؟ جيڪڏهن نه ته پوءِ انهن منهنجي راهه ۾ پنهنجا پڪا گهر ڇو ٺاهيا آهن؟ اهي گهر بند جي ڀرسان به ٺهي ٿي سگهيا!! پر حقيقت اها آهي ته انهن ماڻهن کي ڪو آسرو نه هو ته درياهه وري واپس ورندو.

پر درياهه واپس وريو آهي. ڇو ته هو انسان ناهي. اهو انسان جيڪو پنهنجا ڳوٺ وساري ويٺو آهي. جنهن کي پنهنجن ماڳن جي مهڪ به ياد ناهي. جنهن جي والٽ ۾ پيل ڪنهن به ڪارڊ تي هن جي ان واهڻ جو پتو ناهي، جنهن واهڻ کي اڄ به هن جو انتظار آهي ته هو ايندو!

هي درياهه جيڪو پنهنجين ويرن سان گڏ وريو آهي، سو سمنڊ تائين دانهون ڪندو ويندو. اهو درياهه پنهنجي کاري سنگتيءَ کي ٻڌائيندو ته وقت تبديل ٿي ويو آهي ۽ وقت جي ان تبديليءَ ۾ اها سنڌ وڃائجي وئي آهي، جنهن ۾ سون رنگ پاڻيءَ تي ڏيئا ٻرندا ترندا هئا ۽ ان جي پس منظر ۾ ٿيندڙ ڪچهريون الغوزن جي سرن سان سينگاريل هونديون هيون.

سنڌو پنهنجي وڃائجي ويل ديس جي ڳولا دوران ڪهڙي ڪيفيت ۾ هوندو؟ ان سوال جو جواب ته اهو لطيف ئي ڏئي سگهيو پئي، جيڪو درياهه جي ٻولي ڄاڻندو هو. جنهن جا ڪردار درياهه کي چوندا هئا ته:

”تڙن جا طعنا، سهنگا ڏينم سرتيون

درياهه ديوانا، سڻ حقيقت حال جي!“

پر هيءَ موجوده سنڌ جي صورت ۾ جنهن تلخ حقيقت جو نظارو سنڌو ڏسي ويندو، تنهن جو حال هو سمنڊ کان سوا ٻيو ڪنهن کي سڻائي به ته نه ٿو سگهي.

ان ڪري هن آبڪلاڻيءَ ۾ جڏهن درياهه دڙ لائي، تڏهن ان جي دانهن کي دهشت نه سمجهيو وڃي. تڏهن صرف اهو سوچيو وڃي ته سالن کان پوءِ هڪ درياهه پنهنجي ديس جي حال تي دانهون ڪري رهيو آهي. هو هڪ وهندڙ فرياد ٿي ويندو، ان سمنڊ طرف جنهن جا ڪنارا پوري دنيا سان ڳنڍيل آهن!

ajazmangi@yahoo.com

www.awamiawaz.com

HOW DOES THE ESTABLISHMENT WANT TO DESIGN AND SEE SINDH? By: Jami Chandio

2010-07-19T10:42:00.000-07:00

“There is no little enemy”-Franklin

Introduction

Though all the oppressed nations and classes of Pakistan have been exploited by the excesses, plundering, conspiracies and vested interests of the establishment which represents ruling classes; Sindh and Sindhi people have been the biggest victim. The dreams and promises that had inspired Sindh to join Pakistan have been shattered badly with the passage of time. The ruthlessness of history is that this tragic and terrifying story does not seem to be coming to an end so far. For the people struggling for the freedom, salvation, progress and transition of Sindh, it is highly imperative to understand as to how the establishment wants to design and see Sindh as a province, society and nation. Of course, this structure of evil machinations is impossible for them to run without hidden conspiracies and cruel strategies. Therefore, it is a must to study the basics of their foundations and strategies. For only then can a counter-strategy for this could be framed and operated. In this article we will cast a look at the ill-motivated designs and cynical strategies of the establishment about Sindh.

Political strategies

Progressive and democratic politics is the foundation for any society and polity in this modern age because this very thing manifests the superstructure of the society and state as well. Sometimes the apolitical writers and pseudo intelligentsia negate politics which indirectly serves the vested interests of ruling classes and establishment. Negating politics is like negating political and intellectual oxygen for social life or negating art, poetry, culture, literature, knowledge and philosophy for the emotional, intellectual and overall development of the society. Therefore the ruling classes, particularly those of the empowered and hegemonic nations fully understand the significance of politics, its strength and strategic importance. The major portion of the way the establishment wants to design Sindh is composed of their political strategies. Following are the most important among them:

1. Separating and distancing people from politics

Beside ideologies, political parties and leadership the actual power and spirit of politics are people. The politics that has no deep rooted relationship with the people or which does not command their trust is either, one way or the other futile or a structure of useless machinations. Without the people’s emotional, intellectual, political and active socio-political engagement, a powerful people’s politics is unthinkable. Establishment has always, particularly during and after the Zia regime, tried tooth and nail to pollute, criminalize, communalize, terrorize and rather vulgarize politics in Sindh in order to depoliticize emerging vibrant political and civil society. The intelligence agencies illegally plunder the billions, rather trillions of tax rupees of people and use them against the very public that are to criminalize or vulgarize politics. If the people raise among themselves some righteous politicians and credible and committed political workers, they counter-act this by raising hundreds, rather thousands of fake political leaders and pseudo workers. The factory vulgarizing and polluting politics is, round the clock, engaged in selecting ruffian; criminal, characterless and terrorist elements from the society, in order to further train them in corruption and, finally lead them to the field of client politics. The sole purpose behind this is to vulgarize and pollute politics so that people should cherish hatred towards it. Therefore wherever the presence of fake, corrupt, ruffian or terrorist element is visible in politics, it is a sure sign for the fact that their existence in the field of politics is, in fact, a part of the grand strategy of establishment regarding Sindh. Sindh is the society in which, earlier, people used to enter into politics through knowledge, wisdom and consciousness. All the great politicians of Sindh have been scholars, writers and intellectuals. But now the political map of Sindh, has purposefully, been changed so that the people should grow sick of and get distanced from politics. In return to the big political resistance in Sindh, during the Zia rule, the punishment that was meted out of Sindh was that it was tried to make its people sick of politics. Even some sections of Sindhi media were strategically used for this. Some leading Sindhi writers, intellectuals and political leaders played a great part in this. Politicians and political parties could be wrong on many accounts but how could the rationale, existence and the role of political parties be negated on this basis? Now the environment and attitude is changing in this context. Yet there is no doubt in the fact that it has been tried - and is still being tried - to keep the people of Sindh away from politics. It has been, practically resisted and will now be resisted even more as it should be. A few people indulged in this business on purpose. The others took part in this, directly or indirectly, due to a lack of political insight, frustration and anarchist attitude. In particular, after 1983, such an attitude was raised so as to distance people from politics.

2. Causing breakages within political parties

The evil and anti-people forces that are afraid of on organized people’s power of politics know well that the pro-people, responsible, committed and democratic people’s parties are the organized people’s political strength to transform it into power. No matter how conscious and inclined is, in case of the absence of political parties, this enthusiasm of the people will fall prey to distraction, disorganization and anarchy. And this will prove counter-productive to their interests. After the decade of eighty’s, there took place a lot of internal splits in the nationalist and progressive political parties of Sindh. Besides the global changes and objective factors, there were the conscious efforts of the notorious intelligence agencies involved in it. The internal problems exist within the political parties always and at every place, yet surging of a ripple of such break-ups and distraction cannot just be termed as objective coincidence. To understand this, it is imperative to see and observe that the people who got out the parties what kind of politics they did after getting out of the politics. It would be alright if they had done better politics after that. But, most of them followed the signals and interest of intelligence agencies. What can be guessed when the people like Irfan-u-llah Marwat address the yearly ceremonies of the invaluable heroes and real champions of struggle for democracy like Shaheed Fazil Rahu? In fact, the progressive and nationalist politics was quickly advancing with a great strength after the people’s democratic movement of 1983, which is known as Movement for the restoration of democracy (MRD). The establishment watched it in an active and advancing mode. Then it made strategic arrangements for this. Very deplorably, even the politicians that had ripened through a political process of two decades could not perceive as to how and in which hands they were playing directly or indirectly. For a good number of them were not ill-intentioned; they just feel prey to a lack of objective political understanding. As a matter of fact, the parties that were subjected to the internal break-ups could not properly tackle this conspiracy and crises; they even did not take serious efforts in this direction. As a result of that the political movement and strength of Sindh received a transitory mortal setback.

3. Imposition of MQM on Sindh

There is much written about the formation, historical background and political character of MQM. I have also written a book titled, “Politics of MQM and Sindh” which gives a deep insight in to the subject. To cut it short, MQM was also established and raised according to the very same strategy in Sindh as has been discussed above. In 1983’s movement for the restoration for democracy, the Sindhi people’s political dynamism had been fully noticed by Islamabad and they know well as to where the political factors lead the Sindhi people. MQM was, in fact, the counter strategic response of the establishment for the organizing unity strength and democratic struggle of the Sindhi people. Of course, the entrance of hatred, racism, fascism, terrorism, use of weapons, killings and crime intro politics will not let the nationalist democratic politics advance easily. To raise MQM in Sindh, the establishment did not just play its role directly; it even used a section of the nationalist politics to the full right from the beginning. It is no more a secret as to be the bodyguards of Altaf Hussain in the Sindhi Localities at the beginning. Who was the strategically a tool of MQM in Sindh; this matter is an open secret now. And as to why and for what interests this was done is no more a secret. Abdul Wahid Arisar transgressed all the limits by supporting the division of Hyderabad district by MQM in his column in Daily Kawish. Given there were a transparent accountability in Sindh, many would hardly be able to raise their heads due to shame. A majority of Sindhi intellectuals so far has not developed the character to be able to carry out moral, intellectual and political accountability in the national interests sidelining the attitude of trying to keep everyone happy. The history of last 20 years is there as a recorded proof of the fact that the establishment wants to raise MQM as the important political and electoral party so that the Sindh government and the Sindh Assembly should consistently be hostage to it. On the whole, following are the aims of the establishment behind imposing MQM upon Sindh.

Vulgarizing and criminalizing the politics of Sindh through terrorism, crimes, racism and fascism so that it should take politics as source of trouble and calamity instead of a way for emancipation.

Holding the Urdu-speaking community a hostage to MQM so that is should not be a part of democratic process of politics in a free environment from which they fell threatened.

Preventing the nationalist and progressive democratic politics and the real representation of Sindh by the Sindhi people.

Snatching the right to rule, practically, from the indigenous people of Sindh and making MQM the de-facto proprietor of Sindh.

Holding the Sindh government a hostage through MQM so that it could not play the role to defend the interests of Sindh and in case, some nominal autonomy is given in future that ‘autonomous’ government should be ‘their own’.

Giving impression to the world that Sindh does not belong to Sindhis, its actually ‘influential’ sides are others.

Contracting easily some deal about Sindh on crucial moments.

Closing the social and political ways for the nearing of Sindhis and the Urdu-speaking people to each other.

Choosing the people of choice in the name of representation in the centre of Sindh.

Subjecting the Sindhi society to uncertainty, fear and distraction internally, both politically and socially, so that they should fail to produce the required political character.

4. Diving Sindh into the political estates of feudal

In order to render blunt the sharp edge of the political power of Sindhis, on the one hand, MQM is raised and, on the other, the dying feudalism was instilled a fresh life into by the provision of the ‘blood’ of stare’s aid. Not just that, they (Sindhi feudal) were so greatly strengthened that they found no parallel themselves in their last seven generations. Then, they were imposed upon the Sindhi people. The MRD movement of 1983 and the election results of 1988 had proved that Sindh had buried the outdated and obsolete feudal class politically. For example, the defeat of Pir Pagara at the hands of Parvais Ali Shah, of Nawab Sultan Ahmed at the hands of Dr. Ishrat Abbasi, of Ghulam Musatafa Jatoi at the hands of Rehmat-u-llah Bihan. What did all this indicate? After the movement of 1983 and the results of 1988 elections, the establishment, as a strategy, not only kept alive the dying Sindhi feudal class but also imposed them upon Sindhi people as their political estate-holder.

The establishment has been making proper arrangements to, on the one hand, not to let the middle class enlightened leadership arise in Sindh, on the other, to keep the public hostage to their brought-up, kept alive and opportunist feudal socially, economically and politically. Let alone any form of the unity of Sindhi people, they were even not ready to allow the unity or organization of any kind in the sold feudal of Sindh. The glaring example for this is their attitude towards PPP. Even a party like PPP is unacceptable for them in Sindh which is ever ready for any level of compromise and though it could not organize the people, it was yet an organized platform for the feudal. The establishment could not endure even that party of which neither the enemies are afraid and to which nor can the friends can bind any hope. Therefore, in the changed circumstances,

though they kept alive a strengthened the Sindhi feudal yet in the form of divisions. Observation would lead us to conclude that Sindh has been transformed into several small political estates for MQM and Sindhi feudal over the last 15 years. It is as if, practically, the districts have been handed over to the choicest feudal families on the conditional unwritten deal that they will be handed the keys to the resources and the entire state machinery, on a lower level but, on the upper level, in terms of policy matters, they will not open their mouths. Clear impacts of such a deal can be easily viewed in Sindh. interestingly as great strength any feudal has got at lower level, so greatly blind, deaf, dumb, helpless and begging is his attitude at the upper level. A district-wise look at Sindh, in this context, will help understand the matter easily.

5. Snatching the right to rule from the indigenous majority Sindhi people

The supreme social and political right that the people have got in the thousands of years of the travel of human civilization in their right to rule which, in usual terminology, is called people’s democracy. Due to the factors mentioned above, this right has been snatched from the Sindhi people in Pakistan, particularly after the Zia regime. That is, through strategy, before and after elections, a great care is taken not to let the majority party of Sindhis form government in Sindh, no matter if that party works within status-quo, like PPP. Particularly, since Jam Sadique this formula is continued. In the interim, Abdullah Shah’s government was a small respite in this connection. Otherwise, Jam Sadiq, Muzaffar Shah, Liaquat Jatoi Ghous Ali Shah, Ali Muhammad Mahar and Arbab Ghulam Rahim all come under the umbrella of this very formula. It means that the person with one seat in the assembly should be designated at the post of chief minister, only in name, but the entire rule and authority should be with MQM, practically. In the present structure of Pakistan, the people of the rest of the provinces have, at least, the right to form a government to represent their majority, but the people of Sindh have been denied the right, for they are afraid of the rule of the majority of Sindhi people. They had already witnessed the fire in the eyes of the Sindhi people in 1983 and 1988.

Social Strategies

Society is the nursery for politics. As a matter of fact, social structures, attitudes, values and the balance of social power are the factors that determine the way for people’s politics. Either they strike a positive note to this or they harm it badly. Therefore, no political strategy can work to bring the required results so long as a set of social strategies adapted to it are not put in place. After 1983 and 1986, the establishment did not just formulate a set of political strategies to design Sindh afresh according to its interests; a host of social strategies were also taken into account then. What were the features of those social strategies? Let us cast a brief look at this.

1. Destabilizing the balance of the social power of Sindh

In fact, the dependence of the balance of political power is not just on ideologies and ideological political parties but also on the social structure of that particular society. It is impossible for politics to be in the control of enlightened and progressive forces without a positive change in the social structure. As a matter of fact, for high level political changes, the way must be paved by a change in the social structures, attitudes, values, concepts and balance of power. The 1983 and 1988 results brought to the fore the fact that a change was coming over the social temper and balance of power of the Sindhi society. The traitor feudal class that was nurtured and treated as an apple of eye by the English and, later on, by the Pakistani establishment was dying its historical death. And the changing public attitudes were causing cracks in the then prevalent social structure. Therefore, it was decided as a strategy to keep this outdated and dying class alive at all costs and further strengthen it as well. For, otherwise, the results of the rising of new enlightened forces and the strengthening of people would have uprooted the interests of establishment from Sindh. Therefore, this very reason and factor has worked behind the returning and resurging of the feudal class in Sindh and distorting of the social face of Sindh. Dramas were telecast on TV and Sindh was maligned through them and on every forum. Through artificially created brutal conditions, Sindhi’s image was transformed from an enlightened, progressive and resistant character to an estate of feudal and the land of barbaric customs like ‘honor-killing’. A research must be carried out from sociological point of view to probe as to how the social complexion of Sindh has been distorted during the last two decades. The Sindh that was recognized for political consciousness, enlightenment, and resistance literature, mystic and human-friendly temper of people, books and struggle has been transformed in the image of a feudalist, murderous, barbaric, anti-woman, tribal and ritualistic society.

2. Producing the dacoit-culture

The way the moral and social crimes are committed in a society, they were also committed in Sindh. But after 1983, the dacoits and dacoit culture was deliberately created and introduced in Sindh. It was not a historical coincidence. It no society do the social conditions objectively arise without certain reasons and circumstances. If the reasons are created, the results come to the fore, instinctively, without reasons and factors. This is known as the necessary accident in the language of philosophy. It was the same time when, on the one hand, the terrorist culture was introduced in the cities through MQM; on the other hand, the dacoit culture was deliberately raised in the rural areas. In fact, they were the two sides of the same strategy. Here we do not have space enough to go into its details. Yet, on the whole, following were their anti-Sindh and vested interests:

Developing an atmosphere of fear, uncertainty and terror in order to prevent a healthy and natural political growth of society.

Strengthening the anti-people forces.

Blocking ways of a clean nationalist, progressive and democratic politics.

Keeping people under such social tortures as could prevent them from participating in politics.

Destroying the business, industrial and economic activities in Sindh.

Handing over the reins of society to criminals so that the criminal politics could not advance without the aid of intelligence agencies.

Paralyzing the middle class socially so that they should fail to structure their political character.

Distorting the political face of Sindh.

3. Not letting the political society grow

Sindh was and is the only province with an advanced and vibrant political society in comparison to that of the other nationalities and provinces in Pakistan. In its elements, this political society has been democratic, people-friendly, enlightened and progressive. Such political society always tends to pose a danger to the plundering and exploiting ruling class. Pakistani establishment also felt- and is feeling- a great danger from this. Therefore, they raised, step by step, all the elements that deal a deadly blow to the healthy and democratic political society. For example:

Terrorism

Crime

Uncertainty

Insecurity

Feudalism and Capitalism

Artificial and fake political parties

Antagonism to politics

Racist and sectarian politics

Religious politics

Political delinquency

Political treason and opportunism

Corrupting the middle class politically

Destroying education

Religio-social communalism and dividing people through sectarianism by establishing caste-based organizations

Corruption

Character of agencies

Anti-politics trends in journalism

Anti-public and anti-politics social role models

Economic Strategies

In order to drag a nation to destruction and decline, just political and social strategies are not enough; economic strategies are also a part of this, for there are always hidden economic interests behind the vested social and political interests. The economic strength and vibrancy of people brings a change in their social attitudes, interests and political structures and strength. By pondering over the reasons and results of the economic backwardness of Sindh in the recent past, it can be easily discovered as to how and through what methods the economic back of Sindh was broken. Despite the immense pressure of the external population, Sindh has been, and still is, a rich and affluent province from the viewpoint of resources. But the recently occurring economic backwardness in the province has alarmingly increased the poverty graph there. In this context, reports of the institutions like UNDP, IUCN and SPDC must be read. In which a detailed account of facts and figures is given. Sindh, particularly its Sindhi people have been thrown into the mire of economic depression through the following methods:

Not letting the real representative forces from government in Sindh. For the makeshift governments coming into being through the machinations of Islamabad and the agencies tend to remain engaged merely in struggling for survival, plundering, corruption and appeasing Islamabad.

By encouraging terrorism and crime in Sindh.

Constantly disturbing peace along with creating an environment of fear and uncertainly in order to pacify the economic activities and block the way of investment.

By weakening the middle class mentally, politically, socially and economically.

By lawlessness and the absence of the rule of law.

By illegal capturing and monopoly of the natural resources and economic production of Sindh.

By taking every economic resource of Sindh in the NFC Award.

By creating a shortage of water in Sindh in the name of different dames, canals, and other projects.

Destroying the career of youth through a deliberately caused decline of education.

By dealing a mortal blow to the garniture of Sindh through giving it minor rates and importing the unimportant things at the wrong time.

By increasing unemployment and decreasing job opportunities in Sindh.

By the incessant and ever-increasing pressure of the external population.

By worst governance.

By the destruction of the developmental infrastructure and not introducing any new and serious investment in this context in Sindh.

By increasing corruption and nepotism instead of merit in public sector institutions in Sindh.

Conclusion

The above mentioned realities are the images that collectively form a frightening sketch of Sindh. It is the very same sketch that we study, see, feel and bear daily in the form of different unwanted, teasing, insulting and grieving news items. In the foregoing discussion, we have made it very clear that this all is not just a coincidence. It is, in fact, the logical conclusion of the reasons that have been created by fits and starts during the last six decades. This is, as a matter of fact, the sketch that the ruling class of Punjab, Military-civil bureaucracy nexus and the establishment want to design. And, so far, they have been, for the time being, successful in this to some extent. A concept and a likely reality should be, and is, of the Sindhi people as well. It is my firm belief that this invertly flowing Ganga of the evil machinations can be set right. But the dream of political change and national emancipation or reformation cannot be fulfilled just through talks and rhetoric. It requires vision, action, counter strategy, strong political institutions, effective leadership and a multidimensional and consistent one at that. People of Sindh deserve a respectable and autonomous constitutional and political status in Pakistan as it was promised in 1940 resolution.

About the author: Jami Chandio is a renowned scholar, political expert and writer. He heads a Sindh based think tank ‘Center for Peace and Civil Society’ (CPCS). He is author of more than 10 books on pure literature and politics. He is also editor of bi-lingual quarterly journal ‘Freedom’ published by CPCS. Currently he works as a Reagon-Fascell Democracy fellow at International Forum for Democratic Studies, Washington DC.

jchandio@cpcs.org.pk

FUTURE OF SINDH IN PAKISTAN by Manzoor Chandio

2010-07-19T10:39:00.000-07:00

Pakistan faces a multitude of problems because of the monolithic structure of the state. Adventurism and adhoc-ism of the past define the country we live in today. Unconstitutional acts like military takeovers, hangings and assassinations of political leaders, rigging of elections and militants brought from across the world bore all the hallmarks of an irresponsible state.

Crises in FATA and Balochistan and the threats posed by religious extremism and terrorism are not the only challenges facing the country.

We’re living in a world which is in the midst of a tsunami-like economic crisis. Pakistan is part of the UN system and Britton Woods Institutions - The World Bank and International Monetary Fund (IMF). The country is signatory to several UN protocols and bilateral investment treaties with 47 countries, including the Convention on the Settlement of Investment Disputes between States and National of Other States. One such treaty is pending with the United States, the largest economy in the world. The US intends to get a sovereign guarantee i.e. the country must takes over all of its assets if Pakistan is declared a failed state. It seems the rulers are not ready to understand the mood of the time. The country faces perilous outlook.

Some utopian Pakistani writers are still suggesting development models of China, Korea, Japan, Singapore and Switzerland to develop Pakistan. They ignore the fact that above mentioned countries do not take dictation from the IMF.

Monolithic communist China developed when they welcomed investment from the Chinese Diaspora, including Christians and capitalists. It’s very simple to understand that Pakistan can not bring in much-required investment from the world-class Sindhi Hindu Diaspora because of it’s not ready to diversify the economy. The current disorder and the wars in different parts of the country can be defined between those who want a Pakistani state responsible to its people and fulfilling its international obligations and those who do not want change.

Pakistan is not ready to break with the past and change from the closed society to a dynamic democratic state giving people social and political freedom. The roots of irresponsible behavior can be traced back to early phase of Pakistan when some rulers saw the dreams of foisting Pakistani flag on the Red Fort of Delhi and conquering Kashmir. They argued that we are the followers of one religion (Islam), live in one country (Pakistan) and belong to one nation (Pakistani); therefore, we should have one national language (Urdu). This so-called oneness did not work. The country lost the eastern wing and weakness of the current state. Actually, Pakistan was never to be a monolithic state. The autonomy for federating units was envisaged in the landmark Pakistan Resolution in 1940, democracy was promised by Quiad-i-Azam in 1947 and the control of resources by abolishing the Concurrent List in 1973. But this did not happen. Even concepts put forward before the creation of Pakistan seem to be a huge drag and the country descending in chaos day by day. Under the Islamized policy, Gen Zia dragged the country into the Afghan imbroglio. Pakistan’s Constitution never allowed armed groups other than the Pakistan Army but we saw mushrooming of jihadi militias. The single-minded policy of Zia brought weapons, drugs and sectarianism in the country.

The jihadi thinking caused wrapping up of post-Zia civilian governments and now shaking the foundation of the country. Sindh contributes 70 per cent cash to the federation, 71 per cent gas, 56 per cent oil and 90 per cent coal. Yet Sindhis are the poorest of the poor in Pakistan. There are millions of aliens living in Sindh. They had migrated from different countries of South Asia and abandoned their passports immediately after arrival. They are staying in Sindh in violation of the Liaquat-Nehru Pact and Pakistan
Control and Entry Act 1951.They keep demanding that more and more Urdu-speaking people from India and Bangladesh be brought into Sindh to increase their numbers.

These so-called "stranded Pakistanis" are to be brought to Pakistan because they stood for some 'ideology' and helped Pakistani military in the Bengali genocide in the former East Pakistan. First of all, there are no 'Pakistanis' in Bangladesh because after Dec 16, 1971, all East Pakistanis, including the Urdu-speaking people, had automatically become Bangladeshis, the citizens of a new country.

If we accept for a while that the repatriation of the Urdu-speaking people of the then East Pakistan is required under an ideology, then what if the entire population of Bangladesh, unfortunately, decides to be “stranded” and demands the repatriation to Pakistan. Will they be given Pakistani nationality? After all the Bengalese had founded the Muslim League in 1906 and scarified a lot for the creation of Pakistan. Those favoring more migration are particularly insensitive that the settlement of the outsiders would convert Sindhis into a minority who already had been marginalized in all walks of life.

The fact is that there was no mention of any ideology-related migration on the agenda of partition because the All-India Muslim League had worked for the achievement of two objectives. One was the creation of Pakistan, comprising Muslim majority areas, and the other was security of the Muslims in India. “That in other parts of India where the Mussalmans are in a minority, adequate, effective, and mandatory safeguards shall be specifically provide in the constitution for them and other minorities for the protection of their religious, cultural, economic, political, administrative and other rights and interests in consultation with them,” demanded the Muslim League in its Madras meeting in 1941.

The Congress and the Muslim League had also guaranteed to the British government before partition that there would be a complete equality to their entire citizen, regardless of their religion, cast and colour. There is not a single Muslim League resolution, demanding accommodation of Muslims living in minority provinces in new home land. If there was, Sindh had not joined Pakistan.

If there was any ideology-inspired migration on the agenda of partition, than why it was banned under the Liaquat-Nehru Pact? The two premiers Jawahar Lal Nehru and Liaqat Ali Khan had signed an accord on March 8, 1950 that in future there would be no cross-border migration and people from the two countries would be permitted to cross the borders only after issuing of visa.

Thus those entered Pakistan, either its western and eastern wing, are illegal immigrants and their stay is punishable under the Pakistan (Control and Entry) Act.

It was unfortunate that March 23, 1940 resolution was not enforced in Pakistan which clearly mentions that there would be “sovereign” and “autonomous” federating units in the country. Because of there were anti-Muslim riots which compelled the Muslims to migrate Pakistan in 1947, therefore, the right to return of the Indian Muslims displaced at the time of partition could also be utilized.

The Biharis could be sent to their land of origin. Prime Minister Morarji Desai is on record to have confirmed the above position formally offering all such Indians Muslims freedom to return to India from Pakistan if they so wished. The dispossessed people around the world, especially Palestinians, are fighting for their right to return to their land. No one points out how the Quaid-i-Azam’s decision “Urdu and Urdu alone will be the state language of Pakistan” had not been enforced by the then government of Prime Minister Liaqat Ali Khan. Mr. Khan had not only declared Urdu as official but national language of Pakistan. His government virtually ignored other languages of Pakistan.

The Quaid-i-Azam had never said that Bengali, Sindhi, Punjabi, Pushto and Seraiki can not become official or national language of the country. The fact is that Urdu-speaking people of Bangladesh were opposed to Benagli as a national language and Bengali empowerment. Therefore, they sided with the army. If they had supported the Bengalese perhaps they would not have been landed in trouble.
In retrospect, the policy of one language and two-nations not only caused break-up of the country but also promoted obscurantism and extremism. When Pakistan came into being on the basis of the two nation theory, it was pretended that the one language policy would also keep binding the one Muslim nation. The priviligentsia based its historical knowledge on textbooks mainly written by paid historians who borrowed nebulous concepts and euphoric doctrinaire. They undermined culture, language and society of areas comprising Pakistan. Soon after the promotion of one language and suppression of others created rivalries and hatred among the people. The situation took ugly turn when the Biharis collaborated with the army to forestall the Bengali renaissance. Making of Pakistan did not mean the destruction of languages, culture and society of any group of people.

There are fears among the Sindhis that coming of more aliens would increase problems of already volatile Sindh. In Sindh, the Sindhi-Mohajir rift originated in the far-off days when Karachi was put under federal control despite the unanimous resolution of the Sindhi Assembly opposing the move.

It is time to learn from the East Pakistan tragedy and review the untruths of history. We must see that two theories in post-partition South Asia have left far-reaching consequences. The policy of following one language caused break-up of Pakistan in 1971 and backing of the two-nation theory promoted obscurantism and extremism. When this country came into being it was pretended that one language policy will bind people. But this myth was broken in 1971. Cultural manipulation and the policy of promoting one language and suppression of others created rivalries among people. The successive governments ignored the fact that the country was home to religious minorities who were given guarantee by the Qauid-i-Azam in these words: "You are free; you are free to go your mosques and to any other place of worship in this state of Pakistan. You may belong to any religion or cast and creed that have nothing to do with the business of the state....."The establishment under one-religion policy supported each and every Muslim movement across the globe. When the concepts of fluidity and hybridity were being promoted the world over the government here actively engaged the country in Afghanistan and Kashmir only to get out of the frying pan into the fire.

It was this policy under which the rulers disassociated themselves from the rich past of the country which inherited the Indus valley civilization. They started tracing their roots to the Middle East and Central Asia.While not a single country from the region supported Pakistan’s Kashmir policy. No Arab country condemned the pogrom of Muslims in Gujarat. The historian dignified Muslim League leaders who were referred by the Quaid-i-Azam as "fake coins in his pocket".

Misguided by the untruths of history that it is okay to go to Pakistan and settle in Sindh. The government even breached the promises made by the Muslim League to Sindhi Muslims that they would be empowered after Pakistan had come into being. Alienation of Sindhis began at this juncture, which provides a ready ground for Sindhi nationalism.

It was stipulated later by the vested interests as pointed out by Dawn’s former editor, Mr Altaf Gauhar. He says: "The Mohajirs had taken over the whole of Karachi, the Punjab officials had acquired large tracts of barrage lands and the Pathans had acquired a monopoly of all transport and construction business. Choudhry Mohammad Ali (the then prime minister) thought these worries were all unnecessary because his government in the 1950s had foreseen the problem and had planned the inductions of Mohajirs into Karachi and other major towns of Sindh to forestall Sindhi nationalism". (Ayub Khan: Pakistan’s First Military Ruler, pp-466-467) Some nationalist groups see Sindh’s volatile nature in this notion. They say if the migration had not been engineered by the Punjab-dominated establishment, perhaps there would have been no conflict and violence. The fact is that in the future there would be a Bangladesh-like conflict in the country particularly in Sindh where most of the Urdu-speaking people live. Only a prudent handling of the conflict could save Sindh.

About the author: Manzoor Chandio works for Daily Dawn, leading English newspaper in Pakistan. His basic credo is to help the poor and the down trodden to remove a sense of alienation like powerlessness, hopelessness and voicelessness from them. He believes that no country can make progress if there is no role for each and every individual to play in society. Manzoor Chandio’s dedication to become an established journalist enabled him to continue growing writing abilities while engaged at the same time in a full-time job. Besides, being a working journalist, he has written articles for various English dailies, including Dawn, and vernacular dailies.

manzoorchandio@hotmail.com

سي جي ڪئنال ۽ سنڌ حڪومت جي حيران ڪندڙ ڪارڪردگي : قربان بلوچ

2010-07-19T10:36:00.000-07:00

پنجاب جي نمائندگي ڪندڙ ارسا جي وقتي چيئرمين شفقت مسعود جي 6-جولاءِ تي هڪ طرفي جاري ڪيل حڪم تي واپڊا پاران عملدرآمد ڪري تڪراري چشما- جهلم لنڪ ڪئنال کولي 10 هزار ڪيوسڪ پاڻي کڻت تي سنڌ سراپا احتجاج بڻيل آهي. ارسا جي وقتي چيئرمين جي غير قانوني طرح ارسا ايڪٽ جي خلاف صادر ڪيل حڪم، جنهن تي عملدرآمد شروع آهي، تنهن خلاف سنڌ حڪومت وفاقي حڪومت کي ساڳئي ڏينهن کان دانهون ڏيڻ جو سلسلو شروع ڪيو آهي، جنهن کان تدارڪ هميشه ٻٻرن کان ٻير گهرڻ برابر رهيو آهي. سي جي لنڪ ڪئنال پنجاب پاران سنڌ ۽ وفاق جي ميمبرن جي مخالفت باوجود کولڻ واري عمل جي پسمنظر ۾ وڃڻ جي ضرورت آهي، جنهن ۾ سنڌ توڙي وفاق ۾ پ پ جي طرز حڪمراني تي به نظر ڦيرائڻ جي ضرورت آهي. هتي گڊ گورننس ته پري جي ڳالهه آهي، پر معمول واري گورننس جا حال به پورا آهن. صورتحال اها آهي ته هاڻي اها ڳالهه به ميڊيا، خاص ڪري سنڌي ميڊيا جي ذميواري ۾ شامل ٿي وئي آهي ته اها سنڌ جي حڪمرانن کي آگاهي ڏئي ته ساڻن ڪهڙي ويڌن ڪئي پئي وڃي. هن سال پهرين اپريل کان شروع ٿيل 6 ماهي خريف سيزن لاءِ ارسا جي ايڊوائيزري ڪاميٽي ۾ خريف سيزن دوران پاڻي ورڇ عرصي کانپوءِ 1991ع واري ٺاهه جي پيرا-2 تحت ڪرڻ جو اعلان ڪيو ويو هو، جنهن تي فقط ٻه هفتا عمل ٿي سگهيو، جنهن بعد تاريخي حصي تحت ورڇ واري فارمولي (جنهن فارمولي کي 2003ع ۾ ٽه رخي فارمولي جو نالو ڏنو ويو هو) تحت صوبن ۾ پاڻي ورڇ جو عمل شروع ڪيو ويو، جنهن جي شاهدي ارسا جا 30 جون تي جاري ڪيل واٽر اڪائونٽ ڏين ٿا، پر حيرت جي ڳالهه اها آهي ته ان سموري عرصي ۾ سنڌ حڪومت توڙي ان جي نمائندن، جيڪي ميڊيا ۾ صوبي سان ڪنهن زيادتي جي نشاندهي ڪرڻ تي اخبارن جا پنا به ڪارا ڪن ٿا ته، ڪيمرا تي وڌ کان وڌ وقت وٺڻ جي مقابلي کان باز نٿا اچن، تن ارسا يا پنهنجي آبپاشي کاتي کان پڇا نه ڪئي آهي ته آخر ايڊوائيزري ڪاميٽي جي فيصلي باوجود پاڻي ورڇ 1991ع واري ٺاهه تحت ڇو نٿي ٿئي؟

ان کانپوءِ ٻئي مرحلي ۾ مئي ۽ جون مهينن دوران ساڳئي سنڌي ميڊيا چشما کان تونسا توڙي تونسا کان گڊو تائين 40 کان 50 هزار ڪيوسڪ پاڻي لاسز ۽ ان جو ڪارڻ سنڌو دريا جي ڪنارن تي پنجاب جي حدن ۾ هزارين لفٽ مشينون هڻي پاڻي چورائڻ جي مسلسل نشاندهي ڪئي، پر ڪنهن سنڌ حڪومت جي ڪابينا ميمبر يا چونڊيل ميمبر جي ڪنن تي جونءِ به نه سري. ڀلا ڪنهن حڪومتي نمائندي کي ان جي ڳڻتي هجي به ڇو؟ پ پ جي حڪومت ۾ ان جي وڏيرن ۽ جاگيردارن کي پاڻي نه ملي، اهو ته ممڪن ناهي، باقي خلق خدا رڙيون ڪري ته ڀل ڪري، جن کان چونڊن ۾ ووٽ وٺڻ لاءِ شهيد بينظير ڀٽو جي شهادت واري قرباني جو پتو ڪافي آهي. سنڌ جي پاڻي ۽ ناڻي مامري تي ميڊيا جي هاءِ گهوڙا کانسواءِ پ پ جا نمائندا ڪن ڏين به ڇو؟ ڇو ته انهن وٽ ته وزارتون ۽ صلاحڪاريون وٺڻ لاءِ هلندڙ مقابلي واري ڪرت کانسواءِ ٻين مامرن لاءِ ته وقت ئي ناهي.

ان کانپوءِ اچي ٿو مرحلو پنجاب پاران تڪراري سي جي لنڪ ڪئنال کولرائڻ جي ڪوشش جو. ان حوالي سان سنڌ حڪومت جي اختيار ڪيل حڪمت عملي جي تعريف ڪرڻ کان رهي نٿو سگهجي. پنجاب حڪومت طرفان سي جي لنڪ ڪئنال کولرائڻ جون ڪوششون هلندڙ سال مئي مهيني ۾ شروع ڪيون ويون، جنهن لاءِ قانوني طور تڪراري ڪئنال کولرائڻ لاءِ ارسا ۾ هر ممڪن ڪوششون ڪيون ويون، پر جڏهن اتي مامرو سنڌ جي صوبائي نمائندي، وفاق توڙي بلوچستان جي نمائندن جي مخالفت سبب حل ٿي نه سگهيو ته پنجاب جو اٿارٽي ۾ نمائندو رُسي وڃي لاهور ويٺو، جتان کان سي جي لنڪ ڪئنال کولڻ جي سموري حڪمت عملي تيار ڪئي وئي. پنجاب حڪومت حڪمت عملي تحت ارسا ۾ وفاق جي ميمبر تي سنڌي هئڻ جا الزام هڻي کيس جهڪائي پنهنجي پاسي ڪرڻ جي مهم هلائي، جنهن جي دفاع ۾ نه سنڌ حڪومت ۽ نه وري وفاق ۾ پ پ جي ڪنهن نمائندي ٻڙڪ ڪڍي. پنجاب حڪومت کي چپ ڪرائڻ جي ڪوشش نه ڪئي ويئي، ته هي ڇا پيا چئو؟ ڇا ڪڏهن ڪنهن سنڌي چيو ته ارسا ۾ بلوچستان جو ميمبر پنجابي آهي؟ ڇو ته پ پ جي نمائندن وٽ اهڙن مامرن لاءِ ڪو وقت ناهي.

پنجاب حڪومت فقط ارسا ۾ وفاق جي نمائندن کي سنڌي هئڻ جا الزام هڻي جهڪائڻ ۽ ڪڍرائڻ جي ڪوشش تي بس نه ڪئي، پر اٽڪل انهيءَ وقت جڏهن پنجاب جو ميمبر سي جي لنڪ ڪئنال کولڻ جي ارسا طرفان اجازت نه ملڻ تي رُسامو ڪري لاهور ۾ وڃي ويٺو هو، ان وقت پنجاب حڪومت باضابطه طور وفاقي حڪومت کي هڪ ليٽر لکي ارسا جي جوڙجڪ تبديل ڪرڻ جو مطالبو ڪيو هو، جنهن ۾ ارسا ۾ وفاق جي نمائندي جي سنڌ مان نامزدگي يا مقرري وارو عمل ختم ڪري ماضي جيان ملڪ جي ٻئي ڪنهن حصي مان مقرر ڪرڻ جو مطالبو ڪيو، ته جيئن ماضي جيان سنڌ کانسواءِ ملڪ جي ٻئي ڪنهن حصي مان مقرر ٿيندڙ وفاق جي نمائندي کي پنهنجي گرفت ۾ رکي خواهش تحت ارسا مان فيصلا ڪرائي سگهجن. پنجاب حڪومت جي اهڙي ڪوشش جي شايد سنڌ حڪومت جي ڪنهن ذميوار کي خبر به نه هجي ۽ خبر تڏهن پوندي، جڏهن پنجاب اهو سڀ ڪجهه ڪرائڻ ۾ ڪامياب ويندو، پوءِ سنڌ جي حڪمرانن جو ساڳيو موقف سامهون ايندو ته پنجاب سان ڳالهين ۽ مفاهمت ذريعي ان مسئلي کي حل ڪيو ويندو.

سي جي لنڪ ڪئنال کولڻ جو پيغام ته پنجاب جي رُسي ويل نمائندي شفقت مسعود ان وقت ارسا ۾ جون جي ٻئي هفتي ۾ واپسي وقت اهو چئي ڏئي ڇڏيو هو ته پنجاب وارا شينهن آهن ۽ اهي پنهنجو حق هر صورت ۾ وٺي رهندا. پنجاب جي نمائندي اهڙي ڳالهه اٿارٽي ۾ سنڌ ۽ ٻين نمائندن جي منهن تي چئي هئي، جيڪا سنڌي ميڊيا ۾ رپورٽ ٿي پر وري به ڪنهن سنڌ جي نمائندي جي ڪن تي جونءِ نه سري.

پنجاب حڪومت ارسا ۾ وفاق جي نمائندي کي سنڌي هئڻ ناتي بدنام ڪرڻ باوجود جهڪائي نه سگهڻ کانپوءِ وفاقي حڪومت جي مداخلت تي سي جي لنڪ ڪئنال کولرائڻ لاءِ پارليامينٽرين جي مداخلت وارو رستو اختيار ڪيو، جنهن جي روشني ۾ پنجاب جي ڏاکڻي حصي يعني سرائيڪي پٽيءَ سان واسطو رکندڙ ڪجهه ايم اين ايز جو پاڻي ۽ بجلي واري وفاقي وزير راجا پرويز اشرف جي صدارت ۾ اجلاس منعقد ڪرايو ويو ته جيئن مستقبل ۾ سي جي لنڪ ڪئنال کي کولڻ کان اڳ سنڌ جي ايوان ۾ پاڻي مامرن تي ڳالهائيندڙ هڪ ٻن ايم اين اي کي ٿڌو ڪري سگهجي ۽ ائين ئي ٿيو. جيتوڻيڪ پ پ جي سنڌ جي نمائندن جي مخالفت سبب ان اجلاس ۾ ته سي جي لنڪ ڪئنال کولڻ جو فيصلو ته نه ٿي سگهيو، پر مستقبل ۾ اهڙي عمل لاءِ ماحول ضرور سازگار بڻايو ويو. ان کانپوءِ ساڳي حڪمت عملي تحت ارسا ۾ خيبر پختونخوا جي ميمبر امان گل خٽڪ، جيڪو اٿارٽي جو چيئرمين پڻ هو، تنهن کي پهرين جذباتي ڪري موڪل تي وڃڻ ۽ پوءِ استعيفيٰ ڏيڻ تي مجبور ڪيو ويو. ان کانپوءِ 29 جون تي سي جي لنڪ ڪئنال کولڻ جي مخالفت ۾ ووٽ ڏيندڙ بلوچستان جي نمائندي چوڌري محمد امين کي 6 هفتن جي ڊگهي موڪل تي موڪليو ويو ۽ ان کانپوءِ سنڌ ميمبر جي موڪل تي وڃڻ جو فائدو وٺندي پنجاب جي نمائندگي ڪندڙ ارسا جي وقتي چيئرمين شفقت مسعود کي وقتي چيئرمين جي ذميواري خيبر پختونخوا جي نمائندگي ڪندڙ چيئرمين امان گل خٽڪ موڪل تي وڃڻ دوران ڏني. جنهن مان سموري حڪمت عملي جا ڌاڳا پاڻ ۾ ملن ٿا. 6 جولاءِ تي پنجاب جي نمائندگي ڪندڙ ارسا چيئرمين شفقت مسعود سنڌ ميمبر جي غير موجودگي جو فائدو وٺندي، پهرين وفاق جي ميمبر بشير احمد ڏهر کي سي جي لنڪ ڪئنال کي کولڻ جي اجازت ڏيڻ تي راضي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ان جي راضي نه ٿيڻ تي نه فقط سندس آفيس ۾ کيس ڌمڪيون ڏنيون، پر ساڻس تلخ ڪلامي ڪري هڪ حڪمت عملي تحت استعيفيٰ ڏيڻ تي مجبور ڪيو ويو. جڏهن ارسا جي وقتي چيئرمين جي اختيار ڪيل اڳرائي واري رويي سبب وفاق جو نمائندو آفيس مان گهر هليو ويو ته وقتي چيئرمين اڪيلي سر واپڊا کي سي جي لنڪ ڪئنال کولڻ ۽ ان لاءِ 10 هزار ڪيوسڪ پاڻي فراهمي جون هدايتون جاري ڪيون، جنهن تي عملدرآمد شروع ڪيو ويو.

جيتوڻيڪ ارسا جي وقتي چيئرمين طرفان اڪيلي سر سي جي لنڪ کولڻ لاءِ واپڊا کي حڪم صادر ڪرڻ جي خبر به سنڌ حڪومت کي ميڊيا ذريعي پئي. ان تي صوبائي حڪومت جو ردعمل يقيني طور حيران ڪندڙ آهي. هيڏي ساري هاڃي تي سنڌ حڪومت جي ردعمل تي پنهنجي طرفان ڪجهه چوڻ بجاءِ سنڌ جي آبپاشي وزير سيد مراد علي شاهه طرفان پاڻي ۽ بجلي واري وفاقي وزير راجا پرويز اشرف کي لکيل ٻن صفحن تي ٻڌل خط جو غور سان جائزوو ٺجي ته بهتر آهي. شاهه صاحب وفاقي وزير کي موڪليل خط ۾ پاڻ ڄاڻائي ٿو ته، 6 جولاءِ تي شام جو دير سان اڪيلي سر سي جي لنڪ ڪئنال کولڻ جا حڪم جاري ڪيا ويا، جيڪي غير قانوني آهن. هو وفاق کي لکيل خط ۾ ساڻس مخاطب ٿي چوي ٿو ته، ”اوهان کي ساڳئي ڏينهن شام جو رابطو ڪري عرض ڪيو ويو ته واپڊا، جيڪا انتظامي طور پاڻي ۽ بجلي واري وزارت جي ڪنٽرول ۾ آهي، کيس ارسا جي وقتي چيئرمين جي سي جي لنڪ ڪئنال کولڻ واري غير قانوني فيصلي تي عملدرآمد کان روڪيو، پر بدقسمتي سان ائين نه ٿيو ۽ واپڊا عملدرآمد شروع ڪري ڇڏيو.“ حقيقت ته اها آهي ته ارسا جي وقتي چيئرمين 6 جولاءِ تي سي جي لنڪ ڪئنال کولڻ جو حڪم ڏنو. ٻئي ڏينهن 7 جولاءِ تي کيس پاڻي ۽ بجلي واري وفاقي وزارت ۾ گهرايو ويو، جتي هن وزارت جي وفاقي سيڪريٽري شاهد رفيع سان ملاقات ڪئي، جتي سمورا مامرا طئي ڪيا ويا. ان کانپوءِ ارسا جي وقتي چيئرمين، وفاقي وزير راجا پرويز اشرف جي گهر پهتو، جتي طئي ڪيو ويو ته سي جي لنڪ ڪئنال کولڻ واري ارسا جي وقتي چيئرمين جي فيصلي جي وضاحت ٿيڻ گهرجي ۽ ان وضاحت واري پڌرائي به انهيءَ اجلاس ۾ تيار ڪئي وئي، جيڪا بعد ۾ اٿارٽي جي آفيس مان سادي ڪاغذ تي، ڪنهن ميمبر جي منظوري کانسواءِ جاري ڪيو ويو. شاهه صاحب کي عرض آهي ته جنهن وفاقي وزير کي اوهان 6 جولاءِ تي دانهن ڏني ته ان 7 جولاءِ تي وقتي چئيرمين جي ڪيل فيصلي جي وضاحت جاري ڪري فيصلي کي جسٽيفاءِ ڪرڻ جي سند ڏني، ته ان وفاقي وزير کي 8 جولاءِ تي ٻن صفحن تي ٻڌل خط لکي ٻيهر واپڊا کي سي جي لنڪ ڪئنال تي پاڻي فراهميءَ کان روڪڻ ۽ ارسا جي وقتي چيئرمين خلاف ڪارروائي ڪرڻ جي استدعا ڪرڻ گهٽ ۾ گهٽ اسان جهڙن عام ماڻهن جي سمجهه کان ضرور ٻاهر آهي.

سنڌ جي آبپاشي واري وزير مراد علي شاهه جي وفاقي وزير کي خط لکڻ کانپوءِ صوبي جي چيف ايگزيڪيوٽو سيد قائم علي شاهه ساڳئي قسم جو خط وزير اعظم کي لکيو، جنهن جو تدارڪ اهو ٿيو ته وزير اعظم سي جي لنڪ ڪئنال تي هفتي تائين پاڻي کڻڻ جو موقعو فراهم ڪندي ايندڙ اڱاري تي اجلاس گهرايو آهي. سنڌ حڪومت جي نمائندن جي عقل جو دنگ اتي به نه ٿيو، انهن هڪ ٻيو جيڪو قدم کنيو، ان ته اسان جهڙن عام ماڻهن جو مٿو ئي ڦيرائي ڇڏيو. هڪ طرف سنڌ حڪومت چوي ٿي ته سنڌ ۾ پاڻي کوٽ آهي، فصل نه پيا ٿين، تنهن ڪري مهرباني ڪري تڪراري سي جي لنڪ ڪئنال نه کوليو، ته ٻئي ارسا جي وقتي چيئرمين جي سي جي لنڪ ڪئنال کولڻ واري غير قانوني فيصلي جي ٻئي ڏينهن ڪوٽڙي ڊائون اسٽريم لاءِ ڪجهه سئو ڪيوسڪ پاڻي جاري پنجاب ۽ ٻين کي اهو موقعو ڏنو ويو ته اهي اهو چئي سي جي لنڪ ڪئنال کولڻ کي جسٽيفاءِ ڪن ته سنڌ ۾ پاڻي کوٽ ختم ٿي وئي، هاڻي ته پاڻي اضافي آهي، تنهن ڪري ته سنڌ حڪومت ڊائون اسٽريم ڪوٽڙي ۾ پاڻي جاري ڪري ڇڏيو. جيتوڻيڪ ڪوٽڙي ڊائون اسٽريم ۾ پاڻي جاري ڪرڻ پڇڙي وارن جو حق آهي، پر ڪڏهن ڪي فيصلا يا عمل مخالف کي موقعو نه ڏيڻ لاءِ وقت سر مناسب حالتن ۾ ڪرڻ ئي بهتر هوندو آهي.

qrodnani@hotmail.com

The Kawish Group of Publication
B/2 Civil Line Hyderabad,Sindh Pakistan.
Phone:+92 (22) 2780026 begin_of_the_skype_highlighting +92 (22) 2780026 end_of_the_skype_highlighting,2780027,2780525 Fax: +92 (22) 2780772, 2781167
Email: kawish12@yahoo.com ---- thekawish_hyd@yahoo.com

ارسا" هڪ مفلوج ادارو" : ايم بي ابڙو

2010-07-19T10:34:00.000-07:00

وزيراعظم يوسف رضا گيلانيءَ چشما لنڪ بئراج کي غير قانوني طور تي کولڻ خلاف نوٽيس وٺندي سنڌ جي نمائندي ۽ وفاق جي نمائندي جن ٻنهي جو تعلق سنڌ سان آهي، بشير ڏهر ۽ محمد خان ميمڻ جون استعيفائون واپس وٺڻ لاءِ زور ڀريو آهي، جڏهن ته وقتي چيئرمين شفقت مسعود کي غير قانوني طور تي چشما لنڪ ڪئنال کولڻ تي عهدي تان لاهي ڇڏيو آهي ۽ هاڻي هو صرف پنجاب جي نمائندي طور تي ڪم ڪندو رهندو. اهڙو فيصلو پڻ تمام گهڻي بحث مباحثي کان پوءِ ڪيو ويو، هڪ لمحي ته ملڪ جو وزيراعظم سيد يوسف رضا گيلاني هلندڙ اجلاس مان ڪاوڙجي اٿي هليو ويو ۽ هدايتون ڏيندي چيو ته چئني صوبن جا وزير اعليٰ گڏجي ويهي هي معاملو حل ڪن، ٻه اجلاس وزيراعظم جي موجودگي ۾ ٿيا پر ڪو به کڙ تيل نه نڪتو، ايئن ٽيون اجلاس آبپاشي وزيرن جو ٿيو جنهن اجلاس ۾ اهو طئي ڪيو ويو ته چشما لنڪ بئراج سنڌ جي مرضيءَ کان سواءِ نه ٿو کولي سگهجي ۽ وقتي چيئرمين شفقت مسعود جو ڪيل فيصلو سراسر غلط هو تنهن ڪري ان کي ارسا جي چيئرمين شپ تان هٽايو وڃي، افسوس جهڙي ڳالهه اها آهي جو جنهن ماڻهو پنهنجي غلط فيصلي سان باقي ٻين صوبن جي زراعت کي تباهه و برباد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ سنڌ صوبي جي حصي جو 67 هزار ڪيوسڪ پاڻي غير قانوني طور تي کڻي پنجاب کي فائدو ڏنو، ان کي بجاءِ ڪنهن وڏي سزا جي صرف ۽ صرف چيئرمين شپ تان هٽائي ان کي ارسا ۾ پنجاب صوبي جو نمائندو مقرر ڪيو آهي، پنجاب هميشه ڏاڍ ۽ زور تي سنڌ جي حصي جي پاڻيءَ تي ڌاڙا هنيا آهن، اهو ئي سبب آهي جو سنڌ جون زمينون سڪي خشڪ ٿي ويون آهن ۽ ٻئي طرف وري پنجاب صوبي ۾ هميشه ”بمپر“ فصل لهندا آهن، هتي سوال اهو ٿو پيدا ٿئي ته سنڌ جي حصي جو چورايل پاڻي 67 هزار ڪيوسڪ پنجاب جي حصي مان واپس ڪٽي ڏنو وڃي پر اهڙي جرئت شايد سنڌ جي حڪمرانن ۾ نه آهي، هن وقت ملڪ جو صدر صاحب پڻ سنڌ صوبي سان تعلق رکي ٿو ان کان علاوه ٽنهي صوبن ۾ حڪومت پڻ پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي آهي پوءِ به سنڌ جي پاڻيءَ تي ڌاڙا لڳندا هجن ته پوءِ آخر اسان ڪڏهن ۽ ڪهڙي ٽائيم پنهنجي حصي جو پاڻي وٺي سگهنداسين، جنهن جو جواب ته شايد چونڊيل نمائنده ئي ڏئي سگهن پر تاريخ ٻڌائي ٿي ته جنهن ڏينهن کان اسين هن ملڪ پاڪستان ۾ شامل ٿيا آهيون ان ڏينهن کان وٺي سنڌ صوبي جي پاڻيءَ تي ڌاڙا لڳڻ شروع ٿي ويا آهن، پنجاب پنهنجا ٽي درياهه انڊيا کي کپائي ڏنا ۽ هاڻي لٺ کڻي سنڌو درياهه تي بيهي رهيا آهن ته هي پاڻي اسان جو آهي ۽ اسان جي مرضي آهي ته ڪيترو به پاڻي کڻون. ٻئي طرف وري انڊيا آهي جيڪو سنڌ طاس معاهدي جي کلئي نموني ڀڃڪڙي ڪري رهيو آهي ۽ ڊيمن جي مٿان ڊيم ٺاهي رهيو آهي ۽ پنجاب صوبي جي ٽن درياهن جهلم، راوي ۽ چناب جيڪي مقبوضه ڪشمير مان ايندڙ پاڻيءَ سان ڀربا آهن، انهن ٽنهي درياهن جي پاڻيءَ کي روڪرائڻ لاءِ ڊيم ٺاهي رهيو آهي، جن ۾ بگهليار ڊيم، گنگا ڪشن ڊيم ۽ وولم ڊيم شامل آهن. انهيءَ کان علاوه به ٻيا ڪيترائي ڊيم ٺاهڻ لاءِ ڪوششون ڪري رهيو آهي پر پاڪستان حڪومت سنڌ طاس معاهدي جي کلم کلا ڀڃڪڙي تي خاموش تماشائيءَ وارو ڪردار ادا ڪري رهيو آهي ۽ بنا ڪنهن فڪر جي خاموش آهي، جڏهن ته سنڌ پاڻي جي جائز حصي گهرڻ تي سراپا احتجاج بڻجي پيو وڃي. سنڌ کي 1991ع واري ٺاهه موجب جيڪو پڻ نواز شريف جي دور حڪومت ۾ طئي ڪيو ويو هو ۽ 1991ع ٺاهه موجب سنڌ جي ڪوٽڙي ڊائون اسٽريم لاءِ 10 ملين فوٽ پاڻي مقرر ڪيو ويو هو، جنهن جو مقصد سمنڊ جي پاڻيءَ کي اڳتي اچڻ کان روڪڻ هو ۽ تمر جي ٻيلن کي قائم رکڻ لاءِ مٺي پاڻيءَ جو بندوبست ڪرڻ هو. ان کان علاوه آبي جيوت توڙي اتي رهندڙ ماڻهن کي صاف ۽ مٺو پاڻي ڏيڻ هو پر افسوس جو هن عوامي حڪومت جي هوندي جيڪي پاڻ کي سنڌ جا وارث سڏرائي رهيا آهن، گذريل اڍائي سالن ۾ 1991ع جي معاهدي تي عمل ڪرائي نه سگهيا آهن، صرف سکڻا دلاسا ۽ آسرا ڏئي ٽائيم پورو ڪري رهيا آهن ٻئي طرف وري انهن جا نمائندا چئنلن تي ويهي چون ٿا ته سنڌ ۾ پاڻيءَ جو ڪو به بحران نه آهي ۽ سنڌ جا فصل بمپر فصل ٿي لهندا، ٺيڪ ٻئي ڏينهن تي ارسا جي چونڊيل دستوري ميمبر عبدالرقيب چارج سنڀالڻ کان هڪدم پوءِ چشما لنڪ بئراج کولڻ جو حڪم ڏنو ۽ اڳ ۾ 13000 هزار ڪيوسڪ چورايو پيو ويو پر هن جي اچڻ سان 15000 هزار ڪيوسڪ پاڻي چشما لنڪ بئراج ۾ ڇڏيو ويو آهي، جڏهن هن کان پڇيو ويو ته چشما لنڪ بئراج سنڌ جي اجازت کان سواءِ نه وهائڻو آهي ته هن چيو ته انهن جي اجازت کان پوءِ اهو لنڪ کوليو اٿئون هاڻي خبر نه آهي ته انهن ڪهڙن سنڌ جي نمائندن کان اجازت ورتي آهي جن احتجاجن استعيفائون ڏنيون آهن اهي ڪيئن اجازت ڏيندا اهي ڳالهيون سمجهه کان بالاتر آهن، جيڪڏهن سنڌ جا نمائندا چشما لنڪ ڪئنال بئراج کولرائڻ لاءِ راضي هئا ته پوءِ ٽائيم زيان ڪرڻ جي يا استعيفائون ڏيڻ جي ڪهڙي ڳالهه هئي بهرحال ڳالهه سنئين سڌي آهي ته زور اڳيان زاري آهي، سنڌ جا چونڊيل نمائندا هن وقت وفاق جي لولي پاپ اڳيان خاموش آهن ۽ صدر صاحب سڀ سَي پهلَي پاڪستان واري فارمولي تي عمل ڪندي سنڌ جي عوام جي احتجاج کي پٺي ڏئي بيهي رهيو آهي، هڪ طرف سنڌ جا فصل گهٽ پاڻيءَ سبب سڪي رهيا آهن، سنڌ جو عوام سڙيل ٻيجارو کڻي روڊن ۽ رستن تي سراپا احتجاج آهن ۽ بک، بدحالي سبب ٻچا کپائي رهيا آهن، نوجوان نوڪريون نه ملڻ سبب خودڪشيون ڪري رهيا آهن، ڪي مجبور انسان گڙدا ۽ جگر جا ٽڪرا کپائڻ لاءِ چونڪن تي سرعام هوڪا ڏئي رهيا آهن سنڌ جا هاري مسلسل 50 سالن کان پاڻيءَ جي هٿرادو قلت سبب پريشان آهن ۽ انهن سوچيو هو ته هي عوامي حڪومت ايندي ئي اسان جا مسئلا حل ٿي ويندا، بيروزگارن کي روزگار ملندو ۽ سڪي ويل خشڪ زمينن کي پاڻي ملندو، رهيل قرض لاهي وٺبا پر افسوس جو گذريل اڍائي سالن کان صرف ۽ صرف آسرا ملندا رهيا، پاڻيءَ تي ڌاڙا جيڪي اڳي جنرلن جي حڪومتي دور ۾ لڳندا هئا اهي ڌاڙا هينئر به جاري آهن، پاڻيءَ جي هٿرادو قلت اڳي به ساڳئي هئي ۽ هاڻي به ساڳئي آهي، ماڻهن جون اميدون ۽ خواهشون ٽٽي ڀورا ڀورا ٿي ويون آهن، فل مئنڊيٽ سان چونڊيل نمائندا ۽ انهن جي بي حسي ڏسي وفاق پرستي تان ارواهه ئي کڄي ويو آهي، هن وقت سنڌ پاڻيءَ جي ڦڙي لاءِ تڙپي رهي آهي، سنڌ جون زمينون سڪي رهيون آهن، سنڌ ۾ مردن کي غسل ڏيڻ لاءِ پاڻي ڪو نه ٿو ملي، سنڌ جا هاري وڏيرن جا قرضي بڻايا ويا آهن، ڀاڻ ۽ زرعي دوائن جو مقرض نه ٿو لهي، تنهن ڪري هينئر سنڌ جي چونڊيل نمائندن کي گهرجي ته هو سنڌ جي عوام جي جذبن جو احترام ڪن ۽ پاڻيءَ جي معاملي تي پنجاب سان احتجاج ڪن ۽ پنهنجو ڦريل حق حاصل ڪن ته جيئن سنڌ جا هاري ناري فصل پوکي خوشحال بڻجن، ارسا کي صحيح نموني آزاد ادارو بڻائين.

www.awamiawaz.com

چشما ڪئنال بند ڪرائڻ ۾ ناڪاميءَ بعد سنڌين کي ڀاشا ڊيم جو تحفو ڏيندڙ پيپلز پارٽي: اسد چانڊيو

2010-07-19T10:32:00.000-07:00

سنڌ ۽ سنڌوءَ جي پاڻيءَ تي ميري اک رکي، پنهنجا درياهه ڀارت کي وڪرو ڪندڙ ”ڏاڍي مڙس“ پنجاب”ارسا“ جي سنڌ ۽ وفاق جي ميمبرن جا اعتراض پاڻ ئي رد ڪري ڇڏڻ ۽ وفاق جي نمائندي سان غنڊاگردي بعد زوري کوليل چشما جهلم لنڪ ڪئنال، سنڌي عوام جي زبردست احتجاج جي ڪري، فقط هڪ ڏينهن بند رکڻ بعد، ٻيهر کولي ڇڏيو آهي. ايئن ڪرڻ کان اڳ ”ڏاڍن مڙسن“ ان ڳالهه کي ڏسڻ جي ڪابه ضرورت محسوس ناهي ڪئي، نه وري سنڌين جي نمائندگي ڪندڙ سنڌ حڪومت کين اُها ڳالهه محسوس ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي سگهي ته، جنهن وقت سنڌ ۾ پاڻي نه هئڻ ڪري، خريف جي فصلن جي پوکائي ناهي ٿي سگهي، سنڌ جا آبادگار ۽ هاري سڪل ٻيجارا کڻي، پنهنجي معاشي تباهيءَ تي روزانو روڊن تي اچي ماتم ڪري رهيا آهن، ان وقت پنجاب پوڇڙ جي زمينن کي سرسبز ڪرڻ لاءِ، چشما جهلم لنڪ ڪئنال کولڻ جو ضد ڪيئن ٿو ڪري سگهي!، ۽ جيڪڏهن اهڙو ضد ڪيو به وڃي ته پوءِ ان کي پورو ڪرڻ جو غير آئيني، غير قانوني ۽ سنڌين جي وات مان مانيءَ جو گرهه کسڻ وارو ڪم ڪيئن ٿو ڪري سگهجي!؟

1972ع ۾ صوبن وچ ۾ پاڻي بابت ٿيل ٺاهه ۾ اهو طئي ڪيو ويو هو ته، چشما جهلم لنڪ ڪئنال ۾ پاڻي فقط ان حالت ۾ ڇڏي سگهبو، جڏهن سنڌ جي ضرورت کان وڌيڪ پاڻي سنڌو درياهه ۾ موجود هوندو، جيئن پنجاب جي پوڇڙ ۾ ٿيندڙ فصلن کي بچائي سگهجي. اهو ڪم مڪمل طور عارضي ۽ تڏهن ڪري سگهڻ جهڙو هوندو، جڏهن سنڌ جي پاڻيءَ جي ضرورت پوري ٿيڻ بعد بaه، سنڌوءَ ۾ اضافي پاڻي موجود هوندو. اڄ جڏهن سنڌو درياهه ۾ سنڌ جون ضرورتون پوريون ڪري سگهڻ جيترو ته ٺهيو پر ايترو پاڻي به موجود نه آهي، جو درياهه جي شروع وارن اتر سنڌ جي ضلعن ۾ فصلن جي پوکائي ته پري رهيو، پر ٻج به پوکي سگهجي، پنجاب کي چشما جهلم لنڪ ڪئنال کولڻ جي اجازت ملي چڪي آهي!

ٻه هفتا اڳ ارسا جي ان وقت جي وقتي چيئرمين شفقت مسعود طرفان جڏهن وفاق جي نمائندي بشير ڏهر سان منهن ماري ۽ ذري گهٽ هٿين پوڻ بعد، ٻئي ڏينهن ئي چشما سميت گريٽر ٿل ڪئنال کولڻ جهڙي ارهه زورائيءَ وارو فيصلو سامهون آيو هو ته، نه رڳو سنڌ حڪومت ان کي سنڌي ماڻهن سان سخت ناانصافي قرار ڏيندي، وفاق سان احتجاج جو اعلان ڪيو پر سنڌ حڪومت ۾ ويٺل وزيرن ۽ صلاحڪارن ان زورآوريءَ جي جواب ۾ پنجاب لاءِ بندرگاهه، گئس ۽ هاءِ ويز بند ڪرڻ جو به چتاءُ ڏنو.

پنجاب جي اهڙي رويي تي هڪ طرف سنڌ جي عوام جي نمائندگي ڪندڙ تنظيمن جا زوردار احتجاج شروع ٿي ويا ته، ٻئي پاسي جيئي سنڌ قومي محاذ جي سڏ تي، پاڻيءَ تي لڳل ان ڌاڙي خلاف سنڌين مڪمل طور پنهنجو ڪاروبار بند رکي، حڪمرانن تي واضح ڪيو ته اهي پاڻيءَ معاملي تي پاڻ سان ٿيندڙ ناانصافين کان نه رڳو باخبر آهن پر ان خلاف آواز اٿارڻ به ڄاڻن ٿا.

ان سڄي صورتحال ۾ جڏهن پنجاب سنڌ جي حقن کي لتاڙي به، پنهنجا مفاد پورا ڪرڻ لاءِ بي نقاب ٿي سامهون اچي چڪو هو، سنڌ حڪومت ۽ سنڌ جي عوام جي آواز ۾ ڪو فرق نظر نه پئي آيو، تڏهن پيپلز پارٽي جي ”بي باڪ“ سڌ سماءَ واري سيڪريٽري فوزيا وهاب پشاور ۾ صحافين سان ڳالهائيندي انڪشاف ڪيو ته: ”سنڌ ۾ پاڻيءَ جي ڪابه کوٽ نه آهي، روڊن ۽ رستن تي احتجاج ڪندڙ سنڌي ڪوڙ پيا ڳالهائين، سنڌ جي زمينن جي بنجر بڻجي وڃڻ جون ڳالهيون نه رڳو ڪوڙيون آهن، پر سنڌ ۾ بمپر فصل به ٿي رهيا آهن، ان باوجود پاڻي نه هئڻ جي اجائي واويلا ڪئي پئي وڃي“.

فوزيا وهاب جي اهڙي موقف جتي سنڌي ماڻهن ۽ انهن جي نمائندگي ڪندڙ مختلف پارٽين کي چيڙائي وڌو، اتي پنهنجي پاڻ کي ڪوڙو ڪوٺيو وڃڻ تي به پيپلز پارٽي سنڌ جي اڳواڻن توڙي حڪمرانن ڪو ردعمل ڏيکارڻ ۽ پنهنجي ئي پارٽيءَ جي سڌ سماءَ واري سيڪريٽري جي غلط فهمي دور ڪرڻ جي ڪابه ڪوشش نه ڪئي،۽ پوءِ جي واقعن ثابت ڪيو ته حڪمران پيپلز پارٽي جي پاڻي معاملي تي پاليسي اها نه آهي، جيڪا اسان قائم علي شاهه، مراد علي شاهه، قيصر بنگالي، نادر مگسي، مخدوم جميل ۽ سسئي پليجو جي واتان ٻڌي رهيا آهيون، ان عوامي پارٽي جي پاليسي اُها آهي جيڪا محترمه فوزيا وهاب صاحبه پشاور ۾ ڏني هئي، يعني پاڻي معاملي تي سنڌي ڪوڙ ڳالهائي، ويچاري پنجاب کي بدنام ڪري رهيا آهن.

وزيراعظم يوسف رضا گيلاني 11 جولاءِ تي ڪراچي آيو، جنهن آڏو پيپلز پارٽي سنڌ جي صدر ۽ وڏي وزير سيد قائم علي شاهه ۽ آبپاشي واري وزير مراد علي شاهه، پنجاب جي زورآوريءَ خلاف جڏهن احتجاج ڪيو ته وزيراعظم صاحب کين هڪ ڏينهن انتظار ڪرڻ جو چئي، ٻئي ئي ڏينهن ٿيندڙ سنڌ ڪابينا جي خاص اجلاس ۾ اهو معاملو کڻڻ جي خاطري ڪرائي، پر ٻئي ڏينهن ڪابينا اجلاس جي هڪ صوبائي وزير طرفان ڏنل بريفنگ ۾ ٻڌايو ويو ته: ”وزيراعظم سنڌ کي چشما جهلم لنڪ ڪئنال زوري کولڻ وارو معاملو کڻڻ کان ئي روڪي ڇڏيو آهي“.

سنڌ سان جاري اهو مذاق اتي ئي پورو نه ٿيو جو، ارسا طرفان چشما جهلم لنڪ ڪئنال کي زوري کولڻ سنڌ سان زيادتي قرار ڏئي، ان کي بند ڪرڻ واري فيصلي تي فقط هڪ ڏينهن عمل ٿي سگهيو ۽ اوچتو ئي اوچتو ارسا ان ڌاڙيل ڪئنال کي ٻيهر کولي پهرئين ڏينهن ئي 15 هزار ڪيوسڪ پاڻي پنجاب کي ڏئي ڇڏيو ۽ ان تي سنڌ حڪومت طرفان ڪو احتجاج جو آواز اٿارڻ بجاءِ وڏي وزير ڪراچي پريس ڪلب ۾ تقريب کي خطاب ڪندي پنهنجي بيوسيءَ ۽ بنا ڪجهه حاصل ڪرڻ جي پنهنجي اڳ واري موقف تان هٿ کڻي اهو انڪشاف ڪيو ته: ”کيس پاڻي ۽ بجلي واري وفاقي وزير راجا پرويز اشرف ٻڌائي ڇڏيو آهي ته، سنڌ کي پنهنجي ضرورت کان وڌيڪ پاڻي ملي رهيو آهي“. وڏي وزير جي ان معصوميت کي ڪهڙو نالو ڏجي جو هن، هر دور ۾ وفاق ۽ پنجاب جي سنڌ سان ٿيندڙ ظلم ۽ ناانصافين ۾ برابر جي شريڪ پاڻي ۽ بجلي واري وفاقي وزارت ۽ ان ۾ پنجاب جي مفادن جي تحفظ لاءِ پاڻ کي وقف ڪري رکيل راجا پرويز اشرف جي ان ڳالهه تي يقين ڪري ڇڏيو ته: ”سنڌ ۾ پاڻي جي کوٽ ناهي رهي، ان کي پنهنجي ضرورت کان به وڌيڪ پاڻي ڏنو پيو وڃي“.

ڪجهه ڏينهن اڳ، پاڻي معاملي تي هڪ موقف پيپلز پارٽي جي ترجمان فوزيا وهاب جو هو ته ٻيو سنڌ جي وڏي وزير قائم علي شاهه جو، جيڪي هڪ ٻئي کان بلڪل ابتڙ ۽ مختلف ماڻهن جي نمائندگي ڪندڙ هئا، اڄ خوش قسمتيءَ سان ٻنهيءَ جو موقف هڪ ٿي چڪو آهي!، اها ٻي ڳالهه آهي ته سنڌ جا هاري ۽ آبادگار اڄ به سڪل ٻيجارا کڻي روڊن تي ماتم ڪري رهيا آهن، آبادگارن جون تنظيمون پاڻي نه ملڻ تي احتجاج جا چتاءُ ڏئي رهيون آهن، سموريون قوم پرست تنظيمون احتجاجي تحريڪن جون تاريخون سامهون آڻي رهيون آهن، پر اسان جي سنڌ حڪومت پنهنجي عوام کي خوش خبري ٻڌائي ڇڏي آهي ته: ”سنڌ ۾ پاڻي هاڻي ضرورت کان به وڌيڪ موجود آهي، راجا پرويز اشرف جي ڳالهه تي اعتبار نه ڪرڻ جو ڪو جواز آهي ئي نه، توهان اڃا به احتجاج جاري رکي، هروڀرو پيا پارٽي ترجمان فوزيا وهاب جي ڳالهه کي صحيح ثابت ڪيو“.

پاڻيءَ جي معاملي ۽ چشما جهلم لنڪ ڪئنال کي زوري کولڻ واري معامري تي اڄ تائين جيڪو ڪجهه ٿيو آهي، لڳي ٿو ته اهو فقط پنجاب جي هٺ ڌرميءَ تي پردو وجهڻ لاءِ هو، پنجاب جي شفقت مسعود، ارسا ميمبرن سان بدتميزي ڪري کين استعيفيٰ ڏيڻ تي مجبور ڪري وڌو هو، سي جي ۽ گريٽر ٿل ڪئنال کي ارسا جي منظوري بنا، ڏنڊي جي زور تي کولڻ واري عمل جو ڪنهن به پليٽ فارم تي دفاع ڪرڻ ممڪن نه هو، ان ڪري وزيراعظم سنڌ حڪومت ۽ ارسا کي استعمال ڪري، کانئن اهو ساڳيو فيصلو ڪرائي ورتو آهي، جنهن جو دفاع پنجاب جي حڪمرانن ۽ وفاقي حڪومت لاءِ ممڪن نه هو. سي جي ڪئنال کي زوري کولڻ بعد ٽن ڏينهن اندر 57 هزارڪيوسڪ پاڻي کنيو ويو هو، هاڻي قانوني گهرجون پوريون ڪرڻ بعد، ان جو وهڪرو روزانو 15 هزار ڪيوسڪ پاڻي آهي. سنڌ ۾ سخت کوٽ دوران سي جي ڪئنال ذريعي لڳايل سنڌ جي پاڻيءَ تي ڌاڙو ڪنهن به صورت ۾ قانوني نٿو ٿي سگهي، چاهي اهو ارسا جي منظوري سان هنيو وڃي يا ان کي به باءِ پاس ڪري ”ڏاڍ مڙسيءَ“ ذريعي.

اسان سنڌ حڪومت ۽ پيپلز پارٽيءَ جي قيادت کان به ڪهڙي شڪايت ڪيون، جيڪا پارٽي ۽ جيڪا حڪومت پنجاب جي طاقتور ڌرين طرفان پيدا ڪيل غنڊن کي منهن ڏيڻ بجاءِ، ساڻن مفاهمت ڪرڻ تي مجبور هجي، اُها خود پنجاب ۽ ان جي مفادن جو تحفظ ڪندڙ سگهارن ادارن ۽ فردن سان ڪيئن ٿي منهن ڏئي سگهي!؟ اسان پنهنجي ضرورت هٿان مجبور ٿي جيڪڏهن اهڙي ڪا اميد قائم ڪريون به ٿا ته، پوءِ ان جي پوري نه ٿي سگهڻ جي سئو سيڪڙو امڪان لاءِ به تيار رهڻ گهرجي. پ پ جا سنڌي اڳواڻ جيڪڏهن پنهنجي پارٽي جي ترجمان فوزيا وهاب کي به قائل ڪرڻ جي صلاحيت ۽ همت نٿا رکن ته، پوءِ کانئن پنجاب ۽ ان جي سگهارن ادارن کان سنڌ جون ضرورتون مڃائڻ جي اميد ڪندڙ ئي پاڻ کي ٺيڪ ڪري وٺن. موجوده رياستي وهنوار ۾ سنڌ جو ڪيس اقتدار جي ايوانن ۾ ويهي مڃرائڻ جو ڪم ٿيڻو ئي ناهي، ڀلي حڪمران پارٽي ڪهڙي به هجي، اهو ڪم سنڌ جي عوام کي پاڻ ڪرڻو آهي ۽ پنهنجي طاقت ۽ سگهه ذريعي ڪرڻو آهي.

سنڌ حڪومت جيڪا سي جي ڪئنال جي کلڻ کي سنڌ سان زيادتي قرار ڏئي رهي هئي، ان عجيب طريقي سان گڏيل قومن جي مفادن واري ڪائونسل جي اجلاس ۾ ڀاشا ڊيم جي اڏاوت تي به راضپو ڏيکاري ڇڏيو آهي! پ پ سنڌ جي قيادت کي ڪيس وڙهڻو هو پنهنجي عوام جو، پر سندن موجودگيءَ ۾ هر فيصلو ٿي رهيو آهي، پنجاب جي مفادن جو!

لڳاتار ڌَڪ کائڻ کان پوءِ هاڻي اسان کي روايتي سياست ڪندڙ سياستدانن مان جان ڇڏائڻ لاءِ سوچڻ گهرجي، ڪا ڪوشش ته ڪجي، ٿي سگهي ٿو اسان کي فوري طور بهترين قيادت نه به ملي، پر ڪا نئين قيادت ته ملي سگهي ٿي، اهڙي قيادت، جنهن جو محور پنهنجي ذات نه، 5 ڪروڙ سنڌين جي خوشحالي ۽ سندن مفادن جو تحفظ ڪرڻ هجي.

asadchandio71@yahoo.com

www.awamiawaz.com

2010-07-19T10:28:00.001-07:00

هوشو شيدي: ديش پريمي

2010-03-22T22:55:00.001-07:00

اڄ کان سئو ٻه سال اڳ تائين ماڻهن کي غلام بنائي انهن جي وڪري کي قانوني حيثيت مليل هئي. انسان جو ڪاروبار ڪندڙ ماڻهن کي غلام بنائي باقاعدي انهن جا ٻيڙا ڀري نڪرندا هئا. يورپ، آمريڪا ۽ ايشيا غلامن جي خريداري جون وڏيون منڊيون هيون. اڄ انهن خطن ۾ جيڪي شيدي نسل جا ماڻهو آباد آهن، انهن جي ابن ڏاڏن کي انوقت جي مهذب سڏائيندڙن غلام ڪري اتي آندو هو. دنيا ۾ وڌ ۾ وڌ آفريڪا کنڊ جا ماڻهو غلامي جو شڪار ٿيا.

اڻويهين صدي ڌاري جڏهن آمريڪا ۾ گھرو ويڙهه ٿي هئي تڏهن غلام شيدين کي غلامي ختم ڪرڻ واري آسري تي فوج ۾ ڀرتي ڪيو ويو هو. تقريبن ڏيڍ لک شيدي نسل جا ماڻهو فوج ۾ ڀرتي ڪيا ويا هئا، جڏهن ته اسان هتي سنڌ ۾ رهندڙ شيدي نسل جي ماڻهن کي ڏسون ٿا ته انهن جي شڪل شبيهه به بلڪل آفريڪي شيدين جهڙي آهي. انهن جا وڏڙا به ڪنهن زماني ۾ وڪرو ٿي سنڌ پهتا هئا يا ڪنهن تحفو ڪري سنڌ موڪليا هئا ۽ پوءِ سنڌ اچڻ کان بعد اهي شيدي نسل جا ماڻهو هلي هلي سنڌ جي ريتن رسمن کي اپنائي سنڌ ڌرتي جو اٽوٽ حصو بنجي ويا.

1843ع ۾ جڏهن انگريزن ست سمنڊ پار ڪري سنڌ کي غلام بنائڻ چاهيو ته سنڌ تي ٽالپرن جي حڪمراني هئي پر انگريزن سان انتهائي جوانمردي ۽ بيباڪي سان جنهن شخص هوش محمد عرف هوشو شيدي مهاڏو اٽڪايو اهو به ان شيدي نسل مان هو. هوشو ذات جو قمبراڻي هيو، سرچارلس نيپيئر جي ڀاءُ وليم نيپيئر پنهنجي ڪتاب”ڊي ڪانڪيوسٽ آف سنڌ“ ۾ لکيو آهي ته جنگ ۾ انگريزن جي شڪست ويجھي هئي ۽ سرچارلس ميدان ڇڏي ڀڄڻ وارو هو ته اوچتو ڪنهن مير شير محمد جرنيل هوشو شيدي سان غداري ڪري ناريجن جي ڳوٺ ۾ ميربحرن جي بارود خاني کي باهه ڏئي ڇڏي اها حالت ڏسي انگريزن جا حوصلا بلند ٿيا پر هوشو زندگي جي آخري گھڙين تائين وڙهندو رهيو ۽ نيٺ شهيد ٿيو. و ليم لکي ٿو ته”هوشو شيدي انتهائي منظم طريقي سان جنگ وڙهي رهيو هو ۽ هو جنگ جي فن ۾ ڪنهن به انگريز جنرل کان گھٽ نه هو.“ هڪ هنڌ جان جيڪب لکي ٿو ته ”مون سنڌ ۾ سمورين لڙاين ۾ حصو ورتو ۽ دٻي واري لڙائي پڻ وڙهيم پر مون هوشو جهڙو بي ڊپو ۽ سرڪش جرنيل نه ڏٺو.“

جرنيل هوشو جنگ دوران دشمنن سان وڙهندي اهو نعرو بلند ڪيو ته ” مرسون مرسون پر سنڌ نه ڏيسون“ ۽ اهو نعرو هوشو جي سڃاڻپ بنجي ويو اڄ به سنڌ جي حقن توڙي آزادي حاصل ڪرڻ لاءِ جوڌا ڌارين لٽيرن کي للڪاريندا آهن ته انهن جي زبان مان به سڀ کان اول اهي ئي هوشو وارا لفظ نڪرندا آهن ته ” مرسون مرسون پر سنڌ نه ڏيسون“ ۽ منهنجو ايمان آهي ته جيستائين چنڊ ستارا رهندا تيستائين هوشو وارو اهو نعرو به فضائن ۾ گوجندو رهندو ۽ سنڌ به آباد رهندي.

اهڙي دلير جرنيل هوش محمد شيدي جي ڄمڻ جي ڪا مستند تاريخ ته ڪو نه ٿي ملي پر جيئن ته هوشو، مير فتح علي خان جي پٽ مير صوبدار خان ٽالپرن جو گھرو دوست ۽ هم عمر هيو، ان ڪري انگريزن پنهنجن ڪتابن ۾ سندس ڄمڻ جو سن 1801ع لکيو آهي. هوشو به پنهنجي پيءُ وانگر مير فتح علي جي حويلي ۾ ملازم هيو. هوشو مير صوبدار جو جانثار دوست هيو ان ڪري هر مشڪل مرحلي تي هوشو، مير صوبدار جو ساٿ ڏنو. ايتري تائين جو جڏهن مير صوبدار پنهنجي چاچي مير ڪرم علي خان خلاف بغاوت ڪئي تڏهن به هوشو ساڻس گڏ هيو. انگريزن جڏهن سنڌ کي غلام بنائڻ لاءِ پنهنجون اکيون هر وقت سنڌ ڏانهن رکيون ته انهن سڀ کان اول ميرن مان انهن شهزادن کي ڳولي پنهنجي اثر ۾ رکڻ جي ڪوشش ڪئي جن کي پئسي ۽ اقتدار جي لالچ هئي اهڙي طرح ٻين شهزادن سان گڏ انگريز مير صوبدار کي پاڻ سان گڏڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا پر هوشو، مير صوبدار کي جواب ڏنو ته هاڻي توسان ڪنهن به صورت ۾ ساٿ نه ڏبو ڇو ته تون پنهنجن ماڻهن ۽ وطن سان غداري ڪري غيرن کي سنڌ جا رستا ڏيکاري رهيو آهين. هوشو مير صوبدار کي هڪ دوست جي حيثيت ۾ ڏاڍو سمجھايو ته انگريز سنڌ جا دشمن آهن، انهن جي چالن ۾ توکي نه اچڻ گھرجي! هن مير صوبدار کي چيو ته سنڌ کي خطرو آهي. هن مهل سڀ ويڇا وساري ڇڏ ۽ پنهنجي چاچي جي مدد ڪر. پر صوبدار کي انگريزن فتح کانپوءِ جيڪي اقتدار جا خواب ڏيکاريا هئا ان ڪري هن کي خوابن ۾ به صرف اقتدار نظر پئي آيو! اهڙي طرح مير صوبدار انگريزن جي هر ممڪن مدد ڪندو رهيو.

مير صوبدار ۽ ٻين شهزادن جي غداري سبب انگريزن 11 جنوري 1843ع تي حملو ڪري امام ڳڙهه وارو قلعو فتح ڪري ورتو. جيڪو خيرپور جي ميرن جو هو. 17 فيبروري 1843ع تي حيدرآباد کان 7 ميل پري مياڻي جي جنگ لڳي، مير صوبدار حيدرآباد واري قلعي اندر موجود هو، جڏهن مياڻي جي جنگ ۾ هن کي انگريزن جي فتح ۽ ميرن جي هارائڻ جي خبر پئي ته هن قلعي اندر مڻ مٺائي جا ورهايا، هوشو هڪ ڀيرو وري مير صوبدار کي سمجھائيندي چيو ته ”پنهنجن کي مارائي سرداري بچائڻ ديش سان دشمني آهي، عوام جو ساٿ ڏي ۽ سورمن وانگر وڙهه“. هوشو جي انهن گفتن تي مير صوبدار تپي لال ٿي ويو ۽ هوشو کي سزا جا دڙڪا ڏئي چيائين ته ”منهنجي اکين آڏو ٽري وڃ“. مياڻي واري جنگ جي چئن ڏينهن بعد 12 فيبروري 1843ع تي انگريز سپاهي حيدرآباد جي قلعي ۾ داخل ٿي ويا، اتي پڄي انگريزن مير محمود خان سميت پنهنجي وفادار صوبدار کي به قلعي مان ڪڍي قيد ڪيو ۽ کيس چيائون ته ”جڏهن تون پنهنجن جو وفادار نه ٿئين ته اسان تو مان ڪهڙي اميد رکون!“.

جرنيل هوشو جئين ته ڌرتي جو سچو سپوت ۽ هڪ وطن پرست جرنيل هو، اهڙيون حالتون ڏسي هوشو جي دل ۾ انگريزن لاءِ نفرت ۽ ڪاوڙ وڌي وئي. هوشو سپاهي ساڻ ڪري حيدرآباد ڇڏي مير شير محمد ڏانهن ميرپور خاص روانو ٿي ويو. مير شير محمد جيڪو به ديش پريمي هو ۽ اڳ ۾ ئي انگريزن سان مهاڏو اٽڪائڻ جو فيصلو ڪري چڪو هو، کيس هوشو جهڙي دلير ۽ بهادر جي ته هن کي ضرورت هئي. هوش جو هن وٽ پهتو ته هن جي همٿ ۽ قوت اڃا وڌي ويئي. مير شير محمد 10 مارچ 1843ع تي فوج وٺي حيدرآباد ڏانهن روانو ٿيو. 23 مارچ 1843ع تي سرچارلس نيپئر به پنهنجي فوج وٺي ڦليلي واهه ٽپي آيو ۽ هيڏانهن مير شير محمد ۽ جرنيل هوشو به فوج وٺي حيدرآباد کان 8 ميل پري ٽنڊو الهيار روڊ تي دٻي جي ميدان تي پڄي ويا. 23 مارچ تي سنڌي فوج ۽ انگريزن وچ ۾ دوبدو ويڙهه شروع ٿي. سنڌي فوج جي مقابلي ۾ انگريزن وٽ جديد ترين هٿيار هئا. سنڌي جوان پنهنجي ڌرتي جي وجود لاءِ لاغرض ٿي وڙهندا ۽ ڪرندا رهيا، هوش محمد، جيڪو جنگي گرن کان سٺي ريت واقف هيو، جرنيل هوشو شيدي جنگ دوران جيڪا صف بندي ڪئي هئي ان انگريزن کي پريشان ڪري وڌو هو. کاٻي پاسي سپاهين جا جٿا بيهاريا ويا هئا، ساڄي پاسي سپاهين جي جٿي پويان دٻو ڳوٺ جتي به ماڻهن کي گڏ ڪري بيهاريو ويو هو ۽ گھرن کي سوراخ ڪيا ويا هئا. کاٻي پاسي توبون هيون جيڪي ٻئي نمبر نالي جي پويان هيون سڀني جي آڏو سمورو جهنگ ڪٽي صاف ڪيو ويو هو. الگزينڊر لکي ٿو ته ”صف بندي ۾ انهي کان وڌيڪ مهارت ٻي ڪا به نه ٿي ٿي سگهي ۽ ان پٺيان صرف هڪ ذهن هيو ۽ اهو ذهن هڪ غلام هوشو شيد جو هو، ۽ اسان جي خوش قسمتي آهي جو هوشو ان جنگ ۾ ئي ختم ٿي ويو. الينگزيڊر جي انهن مٿين چيل لفظن مان اندازو ٿئي ٿو ته جرنيل هوش محمد ڪيتري جنگي مهارت رکندو هو ۽ انگريز کانئس ڪيترو ڊنل هئا!

سرچارلس نيپئر غدارن ذريعي هوشو جي لشڪر جو اندازو لڳائڻ کانپوءِ حملي جو حڪم ڏنو انگريز فوج به پنهنجي پوري قوت سان حملو ڪيو پر سنڌي لشڪر سندن حملي کي ناڪام ڪري ڇڏيو ان مهل انگريزن محسوس ڪيو ته سنڌي فوج کين کاٻي پاسي کان گھيري ۾ آڻن لاءِ جھنگ اندران اڳتي وڌي رهي آهي ته انگريزن پنهنجي توب خاني کي سنڌي فوج مٿان بارود جو مينهن وسائڻ جو حڪم ڏنو. ان وقت جي لحاظ کان جديد هٿيارن کان محروم سنڌي فوج بارود جي برسات کان بچڻ لاءِ پناهه ڳولڻ شروع ڪئي ته مٿن انگريزن جي سنڌ هارس، بمبئي ڪيولري ۽ بنگال ڪيولري جيڪي تمام گهڻي سکيا ورتل ريجمينٽس هيون انهن حملو تيز ڪري ڇڏيو. ان دوران هوشو مير شير محمد کي صلاح ڏني ته فوج کي پٺتي هٽائي سپاهين کي هڪ ڏينهن جو آرام ڏيون ۽ پوءِ نئين سر مورچا بندي ڪيون ته جئين ٻئي ڏينهن وڌيڪ توانائي سان وڙهي سگهون پر کين اهو موقعو ئي نه مليو.

هوشو شيدي ڌرتي جي آزادي برقرار رکڻ واري جذبي سان ايترو سرشار هو جو آخر تائين سنڌي سپاهين کي سورهه ٿي سوڀ ماڻهن لاءِ همٿائيندو رهيو ۽ انتهائي مشڪل گھڙين ۾ سپاهين ۾ اتساهه ۽ قومي جذبو بيدار ڪرڻ لاءِ هوشو اهو نعرو هڻندو رهيو ته ”مرسون مرسون سنڌ نه ڏيسون“. اهي هوشو جون جذبي واريو هڪلون ئي هيون جو انگريزن جي جديد هٿيارن ۽ توبن جي موجودگي ۾ سنڌي سپاهي تلوارن سان وچ ميدان ۾ لهي آيا. سرن مٿان سر ڪرندا رهيا، آخر دم تائين سنڌي وڙهندا رهيا، ان دوران هوشو، مير شير محمد کي جنگ مان نڪري وڃڻ لاءِ چيو ۽ کيس اٺ تي ويهاري موڪلي ڇڏيو. ان کانپوءِ هوشو زندگي جي آخري هچڪي تائين پنهنجي ماتر ڀومي جو نمڪ ملهائيندي وڙهندو رهيو ۽ هڪ سئو جانثارن سميت نيٺ شهيد ٿي ويو پر هڪ انچ به پٺتي نه هٽيو.

اڄ 23 مارچ آهي ۽ سنڌ جي ان سورهيه سپورت جرنيل هوش محمد شيدي جي 166 هين ورسي آهي. اڄوڪي ڏينهن تي سندس وفاءِ حب الوطني کي ياد ڪندي کيس لک سلام پيش ڪيون ٿا. هوشو نسلي طور ميرن جو ملازم ضرور هيو پر هن ۾ سنڌ ڌرتي جو ان ۽ پاڻي گردش ڪري رهيا هئا، ان ڪري هن اها ويڙهه انگريزن سان ميرن جو اقتدار بچائڻ لاءِ نه وڙهي هئي پر سنڌ ڌرتي جي مان ۽ مريادا ڌارين جي لتاڙ کان بچائڻ لاءِ وڙهي هئي ڇو ته اڪثر مير ته انگريزن آڏو هٿيار فٽا ڪري چڪا هئا پر هي شيدي نسل جو هڪ غريب سنڌي انگريزن جي غلامي قبولڻ لاءِ تيار نه هو.

1843ع ۾ انگريز ڌاريا سنڌ لتاڙي رهيا هئا ته هوشو انهن جي ناپاڪ قدمن کي روڪيندو ويو هن موت کي ڳلي لاتو پر ڌرتي ماءُ مٿان ڌارين جو پاڇو برداشت نه ڪيو.

www.awamiawaz.com

ويڙها ويران ڪندڙ قبائلي جهيڙا

2010-03-22T11:45:00.000-07:00

اعجاز علي کوسو

سنڌ صوفين، درويشن،ساڌن ۽ سنتن جي ڌرتي آهي.جتي هميشه پيار امن دوستي ۽ ڀائچاري جا درس ڏنا ويندا هئا ذات پات کان هٽي ڪري انسان ذات جو نعرو بلند ڪندڙ اسان جي سنڌ جا اهي عظيم صوفي بزرگ جن مذهبن کي ملائي فرقن کي ختم ڪيو ذات پات جي اونچ نيچ کي دفن ڪري انسان ذات کي هڪ ئي ڌاڳي ۾ پروڙي ڇڏيو اهو انسانيت وارو ئي درس هو جن ملن، مولوين،

پنڊتن، پادرين، سردارن، نوابن ۽ غلامن کي احساس ڏيارو ته انسان جو وجود ئي خدا جي وحدانيت جو جيئرو جاڳندو ثبوت آهي ڇو ته خدا جو اهو فرمان ته مان توهان جي نهن کان به وڌيڪ توهان جي ڪريب آهيان مان مراد ته انسان کي پنهنجو رب ايترو ته قريب آهي جيترو انسان تصور ڪري سگهي ٿو انسان جي دل ۾ ئي خدا سمايل آهي جيڪڏهن جو پنهنجي دل کي خدا جو گهر سمجهي ان ۾ نفرت، ويڇا،گلا ۽ غيبت بدران پيار محبت سچائي ۽ برداشت جو ٻوٽو پوکي ۽ مالڪ حقيقي جي تصور ۽ ان جي ذڪر ۽ فڪر سان انهي ٻوٽي جي آبياري ڪري ان مان جيڪي گل ڦٽي نڪرندا سي هن ڌرتي ۽ان تي رهندڙ انسان ذات لاءِ اهڙي هٻڪار بڻجي ويندا جنهن جي خوشبو سان انسانيت کي هڪ نئون وجود ملي سڳهي ٿو پر ان لاءِ شرط اهو ئي آهي ته انسان پهريان ئي پاڻ کي سڃاڻي ۽ پنهنجي وجود کي پروڙي ڏسي پر اڄ جو انسان خدا جي خوف کان وانجهيل آهي ڪوڙي انا ۽ خود فريبي سندس وجود کي بي پاڙي جيان وڪوڙي ڇڏيو آهي جتي قانون ٻوڙو۽ گونگو هجڻ سان گڏ منڊو ۽ ٽنڊو به هجي ته اتان جو سماج انارڪي جي ڪهڙين حدن تائين پهچي سگهي ٿو اهو ڏسڻ لاءِ اسان جي سنڌ دنيا اڳيان هڪڙو مثال آهي روزانو قبيلائي جهيڙن ۾ ڪيترائي گهر ويران ٿيو ٿا وڃن ڪيترائي معصوم ٻارڙا يتيم ۽ عورتون بيواهه ٿيو ٿيون وڃن اهي ٻارڙا جن جو عمر اڃا راند روند جي هجي ٿي تن کي ڊوڙائي ڊوڙائي ڳولين جو کاڄ بڻايو وڃي هڪ ٻئي سان خونن جا انگ اکر برابر ڪرڻ لاءِ عورتن ۽ پوڙهن کي به راڪيٽ لانچر جهڙن موت مار هٿيارن جو نشانو بڻايو ٿو وڃي انسانيت سوز اهڙيون ڪاروايون پاڻي جي واري تان،مينهن جي چوري تان،سڱاوتي تڪرار تان شروع ٿين ٿيون جنهن ۾ ڪيتريون ئي بيگناهه جانيون ذات پات جي چڪر ۾ ضايع ٿين ٿيون.

سوال هي آهي ته اهو سڀ ڪجهه آخر ڇو ٿو ٿئي؟ انهي جا ڪارڻ ڪهڙا آهن؟۽ اهڙين ڪارواين کي روڪڻ لاءِ حڪومت اپاءُ ڇو ڪو نه ٿي وٺي هي ۽ اِن جهڙا انيڪ سوال ماڻهن جي ذهنن ۾ گردش ڪن ٿا پر بنيادي ڳاگهه اها آهي ته قانون ۽ انصاف جو بنيادي سرشتو ايترو ته ڪمزور ٿي چڪو آهي جو ماڻهن پاڻ هٿيار کڻي ورتا آهن بظاهر اسان لاءِ اهي ڳالهيون ننڍڙيون ۽ بي وزن آهن ته مينهن جي چوري، پاڻي جو وارو، معمولي رقم جي ڏيتي ليتي تان انسان انسان جو خون ٿو وهائي ڇڏي پر حقيقت ۾ ڏسجي ته هڪ ماڻهو جي گذر سفر ۽ ٻچن جي پيٽ پالڻ لاءِ کيس ٻه چار جريب ٻني جو سهارو آهي ۽ جڏهن ڪو هن جو پاڻي روڪيندو ته هو دانهون ڪوڪون ڪندو انصاف لاءِ پاڏائيندو سردارن، ڀوتارن،پوليس آفيسرن، ڪورٽ ۽ ڪچهرين ۾ انصاف لاءِ دانيهندو ۽ جڏهن کيس ڪو به ٻڌڻ وارو نه هوندو ۽ هر جاءِ تان مايوس ٿيڻ کان پوءِ هو پنهنجي هٿن ۾ هٿيار ٿو کڻي ته ان جو ذميوار ڪير آهي؟ انهي جو ذميوار اسان جو معاشرو آهي،اسان جو عدالتي نظام آهي، اسان جاچونڊيل نمائندا ۽ حڪومتِ وقت آهي جنهن جو ڪم پارليامينٽ ويهي قانون سازي ڪري ادارن کي مضبوط ڪرڻ آهي نه ڪي پنهنجا من پسند ڪامورا ۽ پوليس آفيسر مقرر ڪرائي پنهنجا جائز ۽ ناجائز ڪم وٺڻ آهي.

اڄ اسان جا ڳوٺ وسنديون ۽ واهڻ هڪ ٻئي لاءِ نو گو ايريا بڻيل آهن اهي جهيڙيندڙ ڳوٺاڻا پنهنجي بچاءُ لاءِ ۽ جهيڙيندڙ ڌر کي منهن ڏيڻ لاءِ پنهنجي برادري جي ماڻهن کي پاڻ وٽ ترسائي سڄي رات مورچن ۾ پهريدارن ۽ چوڪيدارن جيان ڄاڳي راتيون گذارن ٿا وڏي انگ ۾ ترسيل ماڻهن جي کاڌ خوراڪ جو بندوبست ڪرڻ لاءِ وٽن هڪڙو ئي دڳ باقي وڃي بچي ٿو اهو آهي ڦر لٽ ڪرڻ وارو دڳ. اڪثرجهيڙيندڙ هٿياربند سج لٿي کان پوءِ روڊن رستن تي اچو ٿا بيهن ۽ ڦر لٽ ڪري پنهنجو گذر سفر به ڪن ٿا ۽ هٿيار بارود به خريد ڪن ٿا اتر سنڌ ۾ جهيڙيندڙ اهڙين قبيلن جا چڱامڙس جهيڙا ڪرائي ماڻهو مارائي پنهنجن قبيلن کان مهوار اڳاڙيون ڪن ٿا هڪ طرف غريب پورهيت ،هاري ۽ ڪجهه ننڍا ملازم انهن جهڙين سبب پنهنجو زندگيون بچائڻ لاءِ روزگار ۽ ملازمتون ڇڏي پنهنجن گهرن ۾ محصور ٿيو ٿا وڃن بيروزگاري ۽ غربت وٽن گهر ڪريو ٿي وڃي ته ٻئي طرف انهن کي پنهنجي قبيلن جي مالي مدد ڪرڻ لاءِ چڱا مڙس ايترو ته مجبور ٿا ڪن جو وٽن ڏيڻ لاءِ ڪجهه ڪو نه هجي ٿو ته پوءِ انهي جي گهر ۾ ٻچن جي پيٽ پالڻ لاءِ پيل داڻا به پاڻ سان کنيو وڃن يا سندن گهر ۾ بيٺل اها ٻڪري جيڪا ڪنهن ميصوم ٻار جي پيٽ جي بک وسائڻ لاءِ کير جو آخري سهارو هجي ٿي تنهن کي به ڪن مان وٺي ڪاهيو وڃن جيڪڏهن ڪو ڪڇي ته ان کي چڱا مڙس ۽ سردار اهو چئي خاموش ڪرائي ٿا ڇڏين ته توهان جي قبيلي جي بقا لاءِ وڙهندڙ اهي مجاهد ڪٿان کائيندا ۽ هٿيار خريد ڪرڻ لاءِ به پئسه کپن توهان کي پنهنجي قبيلي جي بقاعزت ۾ ناموس لاءِ هر حال ۾ مدد ڪرڻي آهي.

آخر انسانيت جو خون وهائيندڙن جي اهڙي ڪاروبار کي روڪڻ لاءِ ڪير اٿندو؟ جيڪو انهن اٻوجهه ماڻهن کي سمجهائي ته توهين جن پيرن،ميرن ۽ سردارن تان سر گهوري پنهنجي قبيلي جي ڪوڙي ناموس لاءِ هڪ ٻئي جو ناحق خون وهائي ٿا ڇڏيو خدارا ڪجهه هوش ڪريو پنهنجن ٻچن کي يتيم ٿيڻ کان بچايو، پنهنجن ٻچن کي تعليم ڏيارو نه ڪي انهن کي ننڍڙي عمر ۾ هٿيار کڻڻ سيکاريو پنهنجا ڳوٺ ڳليون ۽ وٿاڻ آباد ڪريو،ڦر لٽ ڪندڙ پيرن،سردارن ۽ جڙتو رئيسن جي چوڻ ۾ اچي هڪ ٻئي جو ناحق خون نه ڪريو. ڪير آهي جيڪو اهڙو عَلم بلند ڪري، ته عبدالرحيم گرهوڙي جي اها اڳ ڪٿي سڀني سنڌ واسين کي ياد ڏياري جنهن ۾ هن لکيو ته سنڌ کي ڪنڌاران لڳندي اڄ اسان جي چوڌاري ڪنڌاري يلغار ٿيندي پئي وڃي ۽اسين پنهنجي جيجل ماءُ سنڌڙي جي حفاظت ڪرڻ بدران ۽ هڪ سنڌي قوم بڻجڻ بدران ذات پات ۽ اونچ نيچ جهڙي نه سلجهندڙ سُٽ کي سلجهائڻ ۾ لڳا پيا آهيون پنهنجا ڳوٺ اجاڙي رهيا آهيون اسين پنهنجن ئي مستقبل جي معمارن کان تعليم ۽ قلم جهڙو هٿيار کسي انهن کي جاهل،مجرم ۽ محڪوم بڻائي رهيا آهن اسين هڪ ٻئي جي خون جا پياسا بڻجي پنهنجي چوڌاري بيٺل دشمن کي ڄڻ ته دڳ ڏيئي رهيا آهيون اسان بک ۽ بد حالي جي هن دور ۾ بکون ڪاٽي پنهنجي ٻچن جي وات مان گرهه کسي هٿيار ۽ بارود خريد ڪري رهيا آهيون اسين پلاند ڪري ڏاڍا سُرها ٿا ٿيون، معصوم ٻارڙن کي يتيم بڻائي،ونين کان پنهنجا ور کسي ۽ مائرن جون جهوليون خالي ڪري اسين خوشي وچان فائرنگون ٿا ڪريون. قوم جي ويري سردارن،جاگيرادرن پيرن ۽ رشوت خور آفيسرن کان پڇاڻو ڪيو وڃي ته هنن سنڌ سان آخر اهڙ ڪم ڇو ڪيو آهي نالي ماتر سردارن ۽ ڀوتارن پنهنجون عدالتون لڳائي جِرڳائي نظام کي قائم ڪري پنهنجو تسلط قائم ڪري مسڪين ۽ غريب ڳوٺاڻن کي هيسائي پنهنجي کوکلي سرداري نظام کي عدالتن مٿان حاوي ڪري ڇڏيو آهي.

اهڙا فيصلا ڪندي کين ڪو احساس ۽ ڪهل به ڪو نه ٿو اچو ته جيڪڏهن هڪ ڌر 10 خون ڪري ٿي ۽ ٻي ڌر 9 خون ڪري ٿي ته 9 خون 9 خونن ۾ پاڙي باقي هڪ خون جو ڏنڊ رکيو وڃي ٿو ۽ چيو وڃي ٿو توهان جو ٺاهه ٿي ويو. او چڱا مڙس 19 گهر اجڙي ويا تون انهن لاءِ ڪجهه ڪو نه سوچيو اهي بيگناهه ۽ واٽ ويندي جيڪي ماريا ويا تن جو عيوضو ٻين خونن ۾ تو پاڙي ڇڏيو هي تنهنجي ڪهڙي عدالت آهي. ٿورو گهڙي کن لاءِ سوچيو ته جيڪڏهن اسان جي معاشري ۾ پاڻ کي عدل ۽انصاف جو عَلم بردار سڏائيندڙ سرپنچ اهڙا جرڳا ڪندا ۽ جيڪڏهن انصاف ڪندڙن جي حد اها آهي ته پوءِ ڏوهاري، مجرم ۽ هڪ جابر جي انتها ڇا هوندي اسان کي هاڻي قبيلائي سوچ مان ٻاهر نڪرڻو پوندو اسان کي هڪ قوم ٿيڻو پوندو جيڪا پنهنجي قديم سنڌو ندي تي راتاها هڻندڙن سان مهاڏو اٽڪائيندي،جيڪا سنڌي قوم کي اقليت ۾ تبديل ڪندڙن جي ارادن کي پاش پاش ڪري ڇڏيندي جيڪا سردارن، جاگيردارن،ميرن ۽ پيرن جي چنگل مان آزاد ٿي پنهنجي نسلن کي باوقار سنڌي قوم جو درجو ڏياريندي جيڪا قوم شاهه،سچل،۽ سامي جي هن ڌرتي تي امن جي پکيڙن کي پاليندي ۽ نپائيندي اچو ته وچن ڪريون اچو ته وچن ڪريون....

For Feed Back: feedback_aijaz@yahoo.com

www.sindhhyd.com

ع40 جي ٺهراءُ تحت نئين قانون ساز اسيمبلي جوڙي قومن کي خودمختيار حيثيت ڏني وڃي :سنڌ ترقي پسند پارٽي جو يوم مادر وطن جلسي ۾ مطالبو

2010-03-22T11:41:00.000-07:00

سنڌ ترقي پسند پارٽي جي سالگرهه جي موقعي تي سنڌ جي قومپرستن، دانشورن، اديبن گهر ڪئي آهي ته 40ع جي قرارداد تي عمل ڪري صوبن کي خودمختياري ڏني وڃي، سنڌي ٻولي کي قومي ٻولي تسليم ڪري سنڌ جا وسيلا سنڌين حوالي ڪيا وڃن. ڪالهه ايس ٽي پي جي سالگرهه جي موقعي تي ڪوٺايل مادر وطن جلسي ۾ سنڌ جي ڪنڊ ڪڙڇ مان هزارين ماڻهن شرڪت ڪري سنڌ جي انچ انچ جي حفاظت ڪرڻ جو وچن ورجايو. تقريب کي خطاب ڪندي ايس ٽي پي جي چيئرمين ڊاڪٽر قادر مگسي چيو ته حيدر چوڪ تي لکين ماڻهن گڏ ٿي وچن ورجايو آهي ته هو رت جي آخري ڦڙي تائين وطن جي آزادي لاءِ وڙهندا رهندا. هن چيو ته سنڌ جي ماڻهن مان موهن جي دڙي جي مهڪ اچي ٿي، اسان سڀ گڏجي هن وطن کي هڪ باوقار ملڪ بڻائينداسين. اسان دنيا جي امن لاءِ ڀرپور ڪردار ادا ڪري سگهون ٿا. ڇو ته اسان هن وطن جا وارث آهيون. هن چيو ته بلدياتي ، صوبائي ۽ قومي اسيمبلي جي اليڪشن ۾ 5 قومپرست پارٽيون گڏجي اليڪشن وڙهنديون، سنڌ جا نوجوان ڏنڊا کڻي ووٽ ڏيڻ ايندا، جيڪڏهن ڌانڌلي ٿي ته دما دم مست قلندر ٿيندو. سنڌ جي ٽوپي ۽ اجرڪ وارن هارين ۽ مزدورن کي وطن جو مالڪ بڻائينداسين. هن چيو ته اها حڪومت جي خوشفهمتي آهي ته سنڌ جي عوام کي اٽي، لٽي ۽ اجهي جي چڪر ۾ ڦاسائي ساڻن اٽڪلون ڪري سندن زمين، تاريخ ۽ تهذيب کسي ويندي. هن چيو ته هزارين سالن کان اسان سنڌ جا مالڪ آهيون، هي زمين اسان جي مادر وطن آهي، جنهن جا اسان محافظ آهيون، هن چيو ته 40 جي قرارداد موجب ملڪ ۾ شامل ٿياسين پر قومن کي خودمختياري ڏيڻ وارو واعدو وفا نه ڪيو ويو. 63 سالن ۾ ملڪي تاريخ ۾ مذهب، رياست ملڪ مفادن جي بنياد تي لکين ماڻهن کي ماريو ويو آهي. اسان وڌيڪ ڏاڍ برداشت نه ڪنداسين. سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي جي سيد جلال محمود شاهه چيو ته اسان ملڪ ۾ حق حڪمراني چاهيون ٿا، اسان کي برابري جي بنياد تي حق ڏنا وڃن. هن چيو ته پ پ حڪومت پراڻي آدمشماري تي صحيح ڪري سنڌ سان ناانصافي ڪئي آهي. عوامي تحريڪ جي صدر اياز لطيف پليجو چيو ته اسلام آباد ۽ وزير اعليٰ هائوس ۾ عهدن جي بازار لڳي پئي آهي، سنڌ ۾ غربت ايتري آهي، جو مائرون ٻچا وڪرو ڪري رهيون آهن، هن وقت مفاهمت جي نالي تي ملڪ جي سوديبازي ٿي رهي آهي. هن چيو ته اسان مفاهت نه حق حاصل ڪرڻ لاءِ مقابلو ڪنداسين. سنڌ سيوو موومينٽ جي شاهه محمد شاهه چيو ته سنڌ جي آزادي، خوشحالي، قدرتي وسيلن، 40 جي قرارداد تحت سنڌ کي حق ڏيارڻ لاءِ ميدان تي نڪتل آهيون. ان موقعي تي ايس ٽي پي جي اڳواڻن نند لال مالهي، حيدر شاهاڻي، حيدر شاهه، ڊاڪٽر رجب ميمڻ ۽ ٻين پڻ خطاب ڪيو. ان موقعي تي ٺهراءَ پيش ڪندي گهر ڪئي وئي آهي ته پاڪستان کي گهڻ قومي ملڪ سمجهندي ان ۾ موجود پنج قومن سنڌي، بلوچ، سرائڪي، پختون ۽ پنجابي کي تاريخي پس منظر ۽ علحيده قومون تسليم ڪندي پاڪستاني قوميت واري تصور، مذهبي يا مسلم رياست کي رد ڪندي 1940ع جي ٺهراءُ جي روشني ۾ ملڪ ۾ شامل سمورين قومن جي آزاد ۽ خود مختيار حيثيت کي تسليم ڪندي ملڪ جي نئين سر تشڪيل ڪئي وڃي، جنهن ۾ سمورين قومن کي برابري واري حيثيت حاصل هجي، هن ملڪ کي سيڪيولرزم جي بنياد تي نئين سر تعمير ڪري ملڪ جو نالو اسلامي جمهوريه پاڪستان جي بجاءِ عوامي جمهوريه پاڪستان رکيو وڃي. يوم مادر وطن ميڙاڪي ۾ ٺهراءُ پاس ڪندي وڌيڪ گهر ڪئي وئي ته ملڪ کي هلائڻ لاءِ 62 سالن ۾ متفقه آئين ٺهي نه سگهيو آهي، 1973ع جو آئين قومن جي وجود جو انڪاري آهي، هر ايندر حڪمران پنهنجن اقتداري مفادن لاءِ1973ع جي آئين ۾ ايتريون ترميمون ڪيون آهن، جو 1973ع جو آئين پنهنجي اهميت ۽ افاديت وڃائي چڪو آهي. ملڪ ۾ قومن جي برابري جي بنياد تي نئين آئين ساز اسيمبلين جون چونڊون ڪرائي ملڪ کي نئون آئين ڏنو وڃي، جيڪو سمورين قومن لاءِ قابل قبول هجي. سنڌ سنڌين جو مادر وطن آهي سنڌ تي صرف سنڌين جي حق حاڪميت کي تسليم ڪرڻ 1954ع کان پوءِ آيل ڪنهن به ڌاريئي کي ووٽ داخل ڪرڻ، سڃاڻپ ڪارڊ ٺهرائڻ ۽ جائيداد خريد ڪرڻ جو حق کسيو وڃي،1954ع کان پوءِ آيل ڌارين، بهارين، بنگالين، برمين، افغانين، هندستانين، پنجابين، پٺاڻن سميت سمورن ڌارين کي سنڌ مان نيڪالي ڏني وڃي، اردو ٻولي قومي ٻولي واري تصور کي رد ڪندي چيو ويوآهي ته ملڪ ۾ شامل پنجن قومن جي مادري زبانن سنڌي، بلوچي، سرائڪي، پنجابي، ۽ پشتو کي ملڪ جو قومي ٻوليون قرار ڏئي هر صوبي جي مادري ٻولي کي صوبي جي سرڪاري ٻولي لاڳو ڪئي وڃي، موجوده اين ايف سي ايوار کي رد ڪندي گهر ڪئي ته سنڌ جي ڪوئلي، تيل ۽ گئس سميت سمورين قدرتي ۽ مالياتي وسيلن تي سنڌ جو حق تسليم ڪندي وسيلن تي سنڌ کي مالڪي جا اختيار ڏنا وڃن، سنڌ مان پيدا ٿيندڙ روينيو جي وصولي ۽ خرچ جا اختيار سنڌ جي حوالي ڪيا وڃن. سنڌو درياهه سنڌ جي هزارن سالن جي تاريخ ۽ تهذيب جو اهڃاڻ آهي، پنج ڪروڙ سنڌين جي جياپي جو بنيادي ذريعو آهي. سنڌو درياهه جي پاڻي تي سنڌ جو بنيادي ۽ دائمي حق آهي، سنڌ جي پاڻي تي پنجاب گذريل ڏيڍ صدي کان ڌاڙا هڻي رهيو آهي، سنڌ ۾ پاڻي جي کوٽ سبب زراعت تباهه ۽ سرسبز زمين بنجر بڻجي ويئي آهي،ٺهراءُ ۾ گهر ڪئي وئي ته چشما جهلم لنڪ ڪينال، تونسئه پنج ند ڪينال فور طور بند ڪري گريٽر ٿل ڪينال جو منصوبو رد ڪيو وڃي ۽ سنڌو درياهه تي ڪالاباغ ڊيم سميت ڪو به ڊيم نه ٺاهيو وڃي، سنڌ ۾ مهانگائي بيروزگاري، بدامني ۽ لاقانونيت جو خاتمو آني سنڌ جي ماڻهڻ کي روز مرهه جون شيون سستي اگهه تي مهيا ڪيو وڃن، سنڌ جي نوجوانن جي لاءِ روزگار جو بندوبست ڪيو وڃي ۽ هر شهري جي جان مال جو تحفظ ڪيو وڃي. سنڌ ۾ امن امان لاءِ خالص سنڌي ماڻهن تي ٻڌل خودمختياري پير املٽر فورس جوڙيو وڃي. مطالبو ڪيو ته شهيد بينظير ڀٽو جي مک قاتل پرويز مشرف سميت سمورن قاتلن کي گرفتار ڪرڻ ۽ سنڌ ترقي پسند پارتي جي پنج نقاطي تحريڪ دوران 10 جون تي ڪراچي ۾ شهيد ٿي ويل ايس ٽي پي ڪارڪن حسن منگسي، براد ڪلمتي ۽ ڪراچي ۾ ڌارين جي مزاحمت ڪندي شهيد ٿيندڙ جمن گٽڪي جي قاتلن کي فوري طور گرفتار ڪري ڪيفر ڪردار تائين پهچايو وڃي، جنرل مشرف جي اين آر بي تحت جوڙيل بلدياتي نظام کي رد ڪندي چيو آهي ته نسلي ۽ لساني بنيادن تي حيدرآباد ۽ ڪراچي جي ڪيل تقسيم کي ختم ڪري ڪراچي ۽ حيدرآباد ٻنهي شهرن جي پراڻي حيثيت بحال ڪئي وڃي. بلوچستان ۾هلندڙ فوجي آپريشن فوري طور تي بند ڪري بلوچستان مان فوج سميت پئرا ملٽري فورسز کي واپس ڪيو وڃي. بلوچستان سميت سڄي ملڪ مان گم ٿيل سمورن سياسي ڪارڪنن جسقم اڳواڻ آڪاش ملاح، نور محمد خاصخيلي سميت سمورن ڪارڪنن کي آزاد ڪيو وڃي، ڪراچي ۾ ڪميونٽي پوليس جي نالي ۾ ايم ڪيو ايم جي دهشتگردن تي ٻڌل فورس ختم ڪيو وڃي، ڪراچي جي تعليمي ادارن ۾ سنڌي شاگردن جي داخلا تي بندش، ڪراچي جي سرڪاري توڙي غيرسرڪاري ادارن ۾ مقامي ڊومسائيل جي قانون کي ختم ڪري سنڌي شاگردن کي داخلائون ڏنيون وڃن ۽ سنڌي نواجونن کي ڪراچي ۾ روزگار ڏنو وڃي، ڪراچي ۾ سنڌين جا تاريخي، قديمي ڳوٺ ڊاهڻ ۽ ڌارين بهارين، بنگالين، افغانين جي ڪچين آبادين کي پڪو ڪرڻ واري سازش بند ڪري ايم ڪيو ايم پاران مخلتف پراجيڪٽس جي نالي ۾ ڪراچي جي قيمتي زمينن جو نيلامي بند ڪئي وڃي. هنن مطالبو ڪيو آهي ته سنڌ جي تعليمي بورڊن ۽ يونيورسٽين تان گورنر جا اختيار ختم ڪري بورڊن ۽ يونيورسٽين جا سمورا اختيار سنڌ جي تعليمي واري وزارت جي حوالي ڪيا وڃن، ٺهراءُ يڪراءَ سان منظور ڪيون ويون.

سنڌوءَ جون موجون موٽائڻ جي لاءِ ڪجهه نه ڪجهه ڪرڻو پوندو...

2010-03-15T05:35:00.001-07:00

مظهر خاصخيلي

پاڪستان جي وزيراعظم يوسف رضا گيلاني جي آڏو سنڌ مان چونڊيل نمائندن ۽ پ پ اڳواڻ احتجاج ڪندي کيس چيو ته سنڌ جي سامونڊي پٽي سان سنڌ جي 16 لک ايڪڙ زمين سمنڊ ڳڙڪائي ويو آهي، جڏهن ته سامونڊي پٽي سان روز لهرون ٽڪرائڻ سبب سوين ڳوٺ پاڻي هيٺ آيل آهن، هي اها سنڌ آهي جنهن سنڌ سدائين هن ملڪ جي باقي صوبن کي مشڪل ويل ۾ ڪم اچي انهن جي تڪليفن کي پنهنجي تڪليف سمجهي پنهنجا سمورا وسيلا به ٻين صوبن جي حوالي ڪيا آهن. ڇا هن وقت جڏهن سنڌ جا اصل مالڪ ان ۾ رهندڙ سنڌ ڄاوا تڪليف ۾ آهن انهن کي پنهنجي حق کان محروم رکڻ ڪٿان جو انصاف آهي ۽ جڏهن سنڌ جي حصي جو سالن کان وٺي پنجاب پاڻي کنيو آهي ته پوءِ هاڻي ان پنجاب کي سنڌ جو پاڻي موٽائي ڏيڻ ۾ ڪهڙي تڪليف ٿي ٿئي.

اڄ اها صورتحال آهي جو سنڌ جا سالن کان وهندڙ واهه بند ڪيا ويا آهن ۽ پنجاب سالن کان بند ڪيل واهه کولي رهيو آهي، ان مسئلي تي پنجاب اندر موجود مسلم ليگ ن جي حڪومت خاموش ڇو ويٺي آهي، اهو سوال سنڌي ماڻهن کي ڪير ٻڌائي سگهي ٿو جڏهن ته 1991ع واري پاڻي ٺاهه به وقت ٿيو هو جڏهن ملڪ جو وزيراعظم ميان نواز شريف پاڻ هو ۽ ان وقت به سمورن سياسي ڌرين ان 1991ع واري پاڻي ٺاهه کي رد ڪري ڇڏيو هو ۽ ان کان به وڌيڪ اهم ڳالهه اها آهي ته سنڌ جو ان وقت آبپاشي جو صوبائي وزير مسرور جتوئي هو جنهن پنهنجي زبان سان ڪافي جاين تي اهو اعتراف ڪيو آهي ته هن 1991ع واري پاڻي ٺاهه تي سنڌ جي نمائندگي طور صحيح نه ڪئي هئي، ڇو ته ان ٺاهه ۾ به سنڌ سان ظلم ٿيل آهي ته پوءِ ان ٺاهه تان ميان نواز شريف ۽ ان جي مسلم ليگ ن جي باقي باقيات ڇو پنهنجو منهن موڙي رهي آهي ۽ ان 1991ع جي ٺاهه تحت به سنڌ کي پاڻي نٿو ڏنو وڃي ۽ جڏهن اهڙي صورتحال هجي ته پوءِ اهي پنجاب اسٽيبلشمينٽ جا دادلا مسلم ليگ ن جا اڳواڻ ۽ چونڊيل نمائيندا ٻڌائين ته سنڌ کي ڇا ڪرڻ گهرجي.

جڏهن سنڌ سان سمورن پاسن کان ناانصافي جي انتها ڪئي وڃي ۽ جيڪي پاڻ پاڻي جا ٺاهه ڪرائڻ ۽ ان جي خلاف پاڻ ڪم ڪن پوءِ اڃا به سنڌ ۽ سنڌي ماڻهو صبر ڪن ته پوءِ مورڳي هن ملڪ اندر صرف پنجاب ۽ ان جا رهواسي هن ٻين صوبن ۽ اتان جي رهواسين جو هجڻ يا نه هجڻ ضروري ته ناهي، جيڪڏهن ان سڄي مسئلي تي خاص ڪري اسان جون سياسي پارٽيون سنجيدگي سان نه ٿيون سوچن ته هو نه رڳي پنهنجي قوم پر پنهنجي وطن جون به وڏي ۾ وڏيون ڏوهي آهن، ڪالهه جن ماڻهن ڳالهيون ڪيون ٿي ته پاڻي جو ٺاهه 1991ع وارو ٿيل آهي ان تي عمل ڪرايو وڃي، اڄ اهي ماڻهو پاڻ ان ٺاهه جي خلاف آهن، ڇا پنجاب اسيمبلي مان چشما جهلم پاور رٿا جي حق ۾ پاس ڪرايل قرارداد مسلم ليگ ن جو صحيح عمل آهي، يا هرو ڀرو سنڌ سان ناانصافي جي انتها آهي، ان باري ۾ به اسان جي ان پنهنجو پاڻ کي اصول پرست سڏرائيندڙ سياسي پارٽي جي انهن اڳواڻن کي پنهنجي جيءُ ۾ جهاتي پائي ڏسڻ گهرجي، ڇو ته هاڻي سنڌ ۽ سنڌي ماڻهن پنهنجي مٿان ڪافي ظلم ۽ ناانصافيون برداشت ڪيون آهن، ان جي ڪري سنڌ ۾ هاڻي وڌيڪ سهپ ناهي رهي ۽ سنڌ مڪمل مزحمت ڪرڻ جي موڙ تي اچي بيٺي آهي.

اها ڳالهه به ان پنجاب جي مٿي ڦريل اسٽيبلشمينٽ کي پنهنجي ذهن ۾ ويهارڻ گهرجي، ڇو ته جيڪڏهن هاڻي سنڌ جي ڳالهه نه مڃي وئي ته سنڌ اندر اهڙو انقلاب اچي ويندو جنهن سان گهڻن جا گهر جلي ويندا ۽ پوءِ سنڌ ان جي ڏوهي نه هوندي. جڏهن ملڪن اندر ناانصافي عروج تي هوندي آهي اهي ملڪ ڪڏهن به قائم رهي ناهي سگهندا، ان جي ڪري اسان جي هن پياري پاڪستان جي انهن خااص ڪري پنجاب جي اسٽيبلشمينٽ کي پنهنجي ذهن مان ڪنهن به ننڍي صوبي سان هروڀرو ناانصافي ڪري پنهنجو پاڻ کي ڏاڍو مڙس مڃرائڻ وارو رويو مٽائڻو پوندو ۽ ڪٿي ائين نه ٿئي ته پاڻي مٿي تان وهي وڃي ۽ اسان ان کان پوءِ ويهي چئون ته اسان جي غلطي هئي ان جي ڪري هاڻي هي وقت آهي ته جيڪو به غلط هجي ان کي غلط چئجي ان کان پوءِ اسان جو ملڪ ترقي جي نئين رستي تي هلي سگهي ٿو، باقي رڳو جيڪڏهن پنجاب صوبي جي انهن ڪجهه ماڻهن جي بياري ۾ سوچيو ويندو ته پوءِ يقينن ٻين ۾ احساس محرومي پيدا ٿيندي ۽ هاڻي سنڌ، بلوچستان ۽ سرحد جا رهواسي هڪ پاسي ٿي بيٺا آهن ۽ پنجاب صوبي جا عام ماڻهو به انهن صوبن جي حمايت ڪن ٿا پر پنجاب جا ڪجهه ضلعا اهڙا آهن جن مان اسٽيبلشمينٽ جي اڪثريت ان سوچ جي آهي ته هو سالن کان وٺي جيئن هن ملڪ کي هلائيندا آيا آهن ائين هي ملڪ هلندو رهندو، جڏهن ته وزيراعظم يوسف رضا گيلاني جي صدارت ۾ سنڌ جي چونڊيل نمائندن جو اجلاس جيڪو وزيراعليٰ جي هائوس ۾ ٿيو ان وقت انهن سمورن ميمبرن وزيراعظم جي آڏو اها ڳالهه کليل نموني سان رکي ته پنجاب جي حڪومت سنڌ سان پاڻي جي مسئلي تي مسلسل زيادتي ڪندي ٿي اچي، ڇو ته ڪجهه سالن کان وٺي سنڌ جو پاڻي پنجاب ارسا جي اجلاسن ۾ اهو چئي کڻندو آيو آهي ته جڏهن پاڻي جي کوٽ ٿيندي ۽ سنڌو ۾ لاٿ ايندي ته پنجاب پنهنجي حصي مان سنڌ کي پاڻي منگلا مان موٽائي ڏيندو، پر ان ڳالهه تان به پنجاب ڦري ويو آهي.

جڏهن ته پنجاب 31 جنوري تائين سنڌو مان 41.0 ايم اي ايف پاڻي کنيو هو جيڪو سنڌ کي پنجاب کي هن مهيني اندر واپس ڪرڻو هو پر پنجاب صرف 1.0 ايم اي ايف پاڻي سنڌ کي منگلا مان پنجند ذّريعي واپس ڪيو آهي، باقي سنڌ کي ٻيو پاڻي 3.0 ايم اي ايف منگلا مان ڏيڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو آهي ۽ اهڙي ناانصافي خلاف سنڌ جي ارسا جي نمائندن اجلاس دوران بار بار ڳالهائيندي پنجاب مٿان اهو دٻاءُ وڌو ته هنن کي پنهنجو کنيل پاڻي واپس ڏنو وڃي، ڇو ته هن وقت سنڌ وٽ پاڻي جي تمام گهڻي کوٽ آهي ۽ مٿان کان ڪڻڪ جي فصلن کي پاڻي ج يتمام گهڻي ضرورت آهي ۽ ان کان به وڌيڪ سنڌ جي لاءِ ڏکوئيندڙ صورتحال اها آهي ته سامونڊي لهرون تيزي سان سنڌ جي ساحلي پٽي سان ٽڪرائڻ جي ڪري ڏينهون ڏينهن سنڌ جي هزارين ايڪڙ زمين کارو پاڻي پائيندو ٿو وڃي ۽ هن وقت تائين لکين ايڪڙ سرڪاري انگن اکرن موجب سمونڊ پائي ويو آهي، ان صورتحال هوندي به سنڌ کي پنهنجي حصي جو صحيح پاڻي نه ڏيڻ ڪٿان جو انصاف چئبو، هي ڪهڙي مذاق سنڌ سان ڪئي ٿي وڃي ۽ خاص ڪري هڪ اهڙي حڪومت جي وقت ۾ جنهن کي سنڌي ماڻهو پنهنجي حڪومت سمجهن ۽ چون ٿا.

جڏهن اڳوڻي آمر پرويز مشرف جي دور ۾ سنڌ سان ناانصافيون ٿينديون هيون ته ان تي احتجاج ٿيندو هو پر هن حڪومت سان ته احتجاج ڪرڻ کانسواءِ به سنڌي ماڻهن جا اهي ناتا آهن ڇو ته سنڌي ماڻهن سدائين پ پ کي پنهنجي پارٽي سمجهي ان جي هر تڪليف کي پنهنجي تڪليف سمجهيو آهي ۽ سدائين آمرن سان سنڌ جي رهندڙ سنڌي ماڻهن پ پ جي ڪري ٽڪر کاڌو آهي ۽ هن وقت جڏهن سڄي سنڌ ۾ پاڻي جي سخت کوٽ آهي ۽ ڏينهون ڏينهن سمونڊ سنڌ جون آباد ٿيندڙ زمينون پائي رهيو آهي ان وقت پ پ جي سموري قيادت کي صرف ڳالهيون ڪرڻ نه گهرجن پر ان جي لاءِ عملي قدم کڻڻ تمام ضروري آهي ۽ پ پ کي سنڌ جو موقف صرف ميڊيا جي آڏو نه رکڻ گهرجي پر سنڌ جو پنجاب پاران کنيل پاڻي ڦورن سنڌ کي واپس ڏيارڻ جو اعلان ڪرڻ گهرجي ۽ وزيراعظم جيڪا ڳالهه ڪراچي ۾ ڪئي آهي ته پاڻي جي مسئلي ۽ سي جي لنڪ ڪينال واري پاور منصوبي واري مسئلي تي بين الصوبائي رابطا ڪاميٽي واري 11 فيبروري تي ٿيندڙ اجلاس ۾ ڪافي اڳڀرائي ٿي ويندي ۽ ڇا جيڪڏهن پنجاب ان جي باوجود به سنڌ جو موقف نه مڃي وته وزيراعظم پوءِ ڪهڙو فيصلو ٻڌائيندو اهو ته ڪجهه ڏينهن اندر معلوم ٿي ويندو پر جيڪڏهن بين الصوبائي رابطا ڪاميٽي جي اجلاس ۾ به سنڌ جي اهم مسئلن کي حل ڪرڻ جي لاءِ اعلان نه ڪيا ويا ته پوءِ سنڌ ۽ سنڌي ماڻهو آزاد هوند ا۽ ان کان پوءِ سنڌ جي انهن سمورن جوڌن کي پنهنجي سنڌوءَ جون موجون موٽائڻ جي لاءِ ڪجهه نه ڪجهه ڪرڻو پوندو، ڇو ته خدا نه ڪري سنڌو سڪي وڃي ۽ ان کان پوءِ باقي سنڌ ڪهڙي هوندي ان جو تصور به ڪرڻ ڏکيو آهي، ان جي ڪري سنڌو جي وارثن کي سنڌ جو وجود موٽائڻ جي لاءِ روڊن ۽ رستن تي اچڻو پوندو، ڇو ته جڏهن حق ناهن ملندا ته انهن کي ڇني وٺبو آهي ۽ اهو ڪم زنده قومن جو آهي ۽ سنڌي ماڻهو هڪ زنده قوم ۽ بهادر آهي.

www.sindhhyd.com

ڪراچيءَ تي دعويدارن جون اکيون کُلڻ گهرجن

2010-03-15T05:33:00.000-07:00

وحيد گُل ميمڻ

ڪراچيءَ جو بندر روڊ جتي ڪجهه وقت اڳ جڏهن ايم ڪيو ايم يا جماعت اسلامي طرفان ڪا ريلي ڪڍي ويندي هئي ته ان کي ملين مارچ جو نالو ڏنو ويندو هو پر 2009ع ۾ جيئي سنڌ قومي محاذ طرفان جڏهن ساڳئي روڊ تي ريلي ڪڍي وئي ته ان ۾ سنڌ جي ڪنڊ ڪڙڇ مان سنڌي ٽوپيون ۽ اجرڪ اوڍي هزارين ماڻهن شرڪت ڪئي ۽ مبصرن جو خيال هو ته ريليءَ ۾ 50 هزار کان وڌيڪ ماڻهن شرڪت ڪئي، پر تنهن باوجود به پاڻ کي قومي ميڊيا سڏرائيندڙ اخبارن انهي ريلي کي اها ڪوريج نه ڏني جيڪا ڏيڻ گهرجي ها، بهرحال وري ساڳئي روڊ تي عوامي تحريڪ

طرفان ريلي ڪڍي وئي جنهن ۾ به سنڌ جي ڪنڊ ڪڙڇ مان هزارين ماڻهن شرڪت ڪئي ۽ هاڻي وري سنڌ ترقي پسند پارٽيءَ طرفان “ڪراچي سنڌ آهي” جي نالي سان ريلي ڪڍي وئي جنهن ۾ به ڪراچي جي ٻهراڙين سميت ڪنڊ ڪڙڇ مان هزارين ماڻهن سنڌي ٽوپيون ۽ اجرڪ اوڍي شرڪت ڪئي، انهيءَ ريلي دوران بندر روڊ “سنڌ سنڌين جي آهي” ۽ “سنڌ جا وارث سنڌي ئي آهن” جا نعرا گونجي رهيا هئا ۽ سنڌ جي مالڪي جي دعويداري ڪندڙن لاءِ اهو کُليل پيغام آهي ته هو ڪنهن غلط فهميءَ جو ئي شڪار آهن ۽ سنڌ جا اصل وارث پنهنجي ڌرتيءَ جي مالڪي واري ذميواري کان ڪنهن به ريت غافل نه ٿي سگهندا.

جسقم جي ڪراچي ۾ ڪڍيل ريليءَ جي ڪجهه ڏينهن کانپوءِ هڪ صحافي دوست ڪچهريءَ دوران ٻڌايو هو ته ڪراچيءَ ۾ سندس دوست جيڪو ڪراچيءَ ۾ هڪ اخبار جو رپورٽر آهي، ان کي مالڪن ۽ ايڊيٽر طرفان جسقم جي ريلي واري خبر بابت هدايت ڏني وئي ته هو ان ريلي جي 150 اکرن کان وڌيڪ خبر نه ڏئي جنهن تي هُن احتجاج ڪندي موقف اختيار ڪيو ته ايڏي وڏي ريليءَ جي خبر150 اکرن ۾ ڪيئن ٿي پوري ٿي سگهي ۽ اهڙي صورت ۾ هو اها خبر نه ٿو ڏئي سگهي، جنهن تي کيس پهرين 50 اکر ۽ وري ٻيهر 50 اکر وڌي مليا ۽ آخر ۾ کيس اڍائي سئو اکرن تي مشتمل خبر ڏيڻ لاءِ چيو ويو. انهيءَ دوست جي انهي ڳالهه تي ڪنهن حد تائين حيرت ته ٿي پر قومي ميڊيا سڏرائيندڙن لاءِ بهرحال هڪ تصور به منهنجي ذهن ۾ ضرور جنم ورتو. اهو اتفاق آهي يا ڪنهن جي طرف کان خاص هدايتون ڏنيون وڃن ٿيون جو هڪڙن جي ريلين کي ته ملين مارچ جو نالو ڏنو وڃي ٿو ۽ ٻين جي خبر لاءِ ماپا مقرر ڪيا وڃن ٿا.

سنڌ تي راتاهن جي تاريخ ته پراڻيآهي، هلاڪو کان چنگيز ۽ چارلس نيپئر تائين جي قصن سان تاريخ ڀريل آهي پر اصل وارثن جي موجودگي ۾ ڪراچيءَ تي مالڪي جون دعوائون ويجهي ماضي جي هڪ اهڙي ڪهاڻي آهن جنهن کي شايد حقيقت جو روپ ڪڏهن به حاصل نه ٿي سگهي پر سازشي عنصرن کي اهو جواب ئي ڪافي آهي ته سنڌ جو ماڻهو معاشي بدحاليءَ سميت ڪيترن ئي مسئلن جو شڪار ڇو نه هجي پر اهو ڪڏهن به پنهنجن شهرن ۽ وسيلن جي مالڪي واري ويڙهه تان هٿ ڪنهن به صورت ۾ نه کڻندو.

حيرت جي ڳالهه اها آهي ته ڪجهه ڏينهن اڳ اي اين پي سنڌ جي صدر شاهي سيد به ڪراچي پختونن جو شهر هجڻ جي ڳالهه ڪئي. اردو ڳالهائيندڙ ته ڪراچيءَ تي مالڪيءَ جون دعوائون ڪندا رهيا آهن ۽ کانئن شايد اهو وسري ويو آهي ته کين اسان جي وڏن پاڻ وٽ پناهه ۽ پنهنجين ملڪيتن تي مالڪيءَ جو حق ڏئي اهڙو ٿورو ڪيو جنهن کي هو ته سڄي عمر نه لاهي سگهندا پر سندن اولاد به اهي ٿورا لاهي نه ٿو سگهي. اردو ڳالهائيندڙن جون اهي دعوائون ٻڌائين ٿيون ته هو شايد هتان جي اصل رهواسين جا اهي ٿورا وساري چڪا آهن ۽ هو مالڪن جي موجودگيءَ ۾ سندن گهر تي مالڪيءَ جي دعويٰ ڪري رهيا آهن. پشاور کي ته پختونن جو شهر چئي سگهجي ٿو پر ڪراچيءَ کي ڪهڙي بنياد تي پختونن جو شهر چيو وڃي اها ڳالهه سمجهه کان ٻاهر آهي!. اها ڳالهه مڃي به وٺجي ته ڪراچيءَ ۾ سنڌي ڳالهائيندڙن جو انگ گهٽ آهي پر ان جو اهو مطلب هرگز ناهي ته ڪو ڌارين جي لوڌ کي هو پنهنجي شهرن تي مالڪيءَ جون دعوائون ڪرڻ جي اجازت ڏيندا. سنڌي ۾ چوندا آهن “آئي ڏنڊو کڻڻ ۽ بڻجي وئي بورچياڻي” سو شاهي سيد کي اهو وسارڻ نه گهرجي ته هو جيڪڏهن اڄ ڪراچيءَ ۾ آباد به آهن ته اهي صرف ڪمائڻ خاطر هتي آيا آهن ۽ ڪراچي سنڌين جو شهر آهي، هو ۽ هميشه رهندو.

ڪراچيءَ جي مالڪيءَ جي دعويدارن کي هاڻي ته اکيون کولڻ گهرجن ته ڪراچي ئي اصل ۾ سنڌ آهي ۽ سنڌ جي ڪهڙي به ڪنڊ ۾ رهندڙ هر ماڻهو جو ڪراچيءَ سان به اوترو ئي چاهه آهي جيترو هو پنهنجي ننڍپڻ وارا ڏينهن گذارڻ واري ڳوٺ سان رکي ٿو. ان ڪري کين اهڙيون دعوائون نه ڪرڻ گهرجن جن سان سنڌ جي اصل وارثن جا زخم وري تازا ٿين ۽ وري ڪا اهڙي لهر اڀري جو واري جي اڏيل سمورين ديوارن کي ڀڃي ڀورا ڪرڻ لاءِ ڪافي هجي.

E-mail: waheedgul07@yahoo.com

www.sindhhyd.com

ڪراچي نَه جاگير- ذاتي سندءِ....

2010-03-15T05:27:00.000-07:00