ΝΕΩΤΕΡΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ

Το άγνωστο υπόμνημα του Θεμιστοκλή Σοφούλη το 1944 και τα πολιτικά παρασκήνια

2026-05-15T10:43:46.172+03:00

*Η μεγάλη στιγμή της απελευθέρωσης. Ο Γεώργιος Παπανδρέου υψώνει την ελληνική σημαία,

στο βράχο της Ακρόπολης

*Οι αντιθέσεις προς τον Γ. Παπανδρέου

*Η θέση μας έναντι της Βουλγαρίας

Γράφει ο Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης

Οι πρώτες μέρες μετά την απελευθέρωση της Ελλάδας από τον Ναζιστικό ζυγό, δεν ήταν καθόλου ανέφελες. Αυτό αποδείχθηκε άλλωστε με τα αιματηρά γεγονότα, που ξέσπασαν στις αρχές Δεκεμβρίου 1944 και έμειναν γνωστά με την ονομασία «Δεκεμβριανά». Υπενθυμίζεται ότι πρωθυπουργός της Ελλάδας είχε αναδειχθεί τότε με την αποφασιστική στήριξη των Άγγλων, ο Γεώργιος Παπανδρέου, ο οποίος εισήλθε στην Αθήνα και ύψωσε την γαλανόλευκη στην Ακρόπολη, στις 13 Οκτωβρίου 1944.

Το πολιτικό και διπλωματικό κλίμα για την Ελλάδα, ήταν άκρως επιβαρυμένο. Δεν ήταν μόνο ο εμφανής εσωτερικός κίνδυνος από την πλήρη κυριαρχία σε ολόκληρη τη χώρα του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ που με υποκίνηση του ΚΚΕ απέβλεπε στην κατάληψη της εξουσίας. Ήταν και η αδύναμη διπλωματικά θέση της Ελλάδας. Εξαιτίας αυτού γεγονότος, λαμβάνονταν αποφάσεις, που την αφορούσαν, χωρίς την παρουσία της και τη γνώμη της.

Σε όλα αυτά, πρέπει να προστεθεί και η χρόνια ασυμφωνία των πολιτικών αρχηγών, που ταλάνιζε και εξακολουθεί να ταλανίζει τη χώρα. Η ασυμφωνίας αυτή μάλιστα, έγινε φανερή εκείνες τις μέρες και οφείλονταν κατά ένα μέρος στην άκαμπτη και υπεροπτική στάση του Παπανδρέου, ο οποίος στηριγμένος στην ισχύ των νικητών Άγγλων, σε πολλές και κρίσιμες περιπτώσεις απέφευγε την ενημέρωση των άλλων πολιτικών αρχηγών, ακόμα και αυτών, που προέρχονταν από την ίδια πολιτική μήτρα, τον βενιζελισμό.

Ένας από αυτούς, που διαφώνησε ευθέως με τον Γεώργιο Παπανδρέου, ήταν και ο Θεμιστοκλής Σοφούλης, που έφερε τον τίτλο του αρχηγού το κόμματος των Φιλελευθέρων.

Από τις πρώτες μέρες της απελευθέρωσης, υπέβαλε υπόμνημα προς τον πρωθυπουργό Γεώργιο Παπανδρέου. Αντίγραφά του επιδόθηκαν στην Αγγλική και την Αμερικανική πρεσβεία.

Το υπόμνημα αυτό διασώζεται στα Αμερικανικά Εθνικά Αρχεία και παρουσιάζει ενδιαφέρον γιατί αναφέρεται κυρίως στις συνέπειες της Βουλγαροκρατίας σε Ανατολική Μακεδονία και Θράκη και στο γεγονός ότι η Ελλάδα, δεν κλήθηκε να παραστεί στις συνομιλίες για τη συνθήκη με την ηττημένη Βουλγαρία σύμμαχο των Ναζί. Έχει ημερομηνία 10 Νοεμβρίου 1944.

Οι Αμερικανοί διπλωμάτες της πρεσβείας εξέφρασαν τότε, γνωρίζοντας την εσωτερική πολιτική κατάσταση της χώρας μας, την άποψη ότι από την ανακοίνωση των όρων ανακωχής που δόθηκαν στη Βουλγαρία από τους συμμάχους, διάφορα μέλη του κόμματος των Φιλελευθέρων εξέφρασαν την αποδοκιμασία τους για τις μεθόδους με τις οποίες επιτεύχθηκαν και για την αποτυχία του κ. Παπανδρέου να ενημερώσει ακόμη και το υπουργικό του συμβούλιο για το περιεχόμενο και τις διατάξεις τους πριν τους προσφερθούν.

Ο Θεμιστοκλής Σοφούλης, ηγέτης του κόμματος των Φιλελευθέρων και πιθανώς ο πιο ισχυρός από τους ηγέτες του παλιού βενιζελικού κόμματος, απέστειλε υπόμνημα στον πρωθυπουργό και παρέδωσε στη Βρετανικές και την Αμερικανική Πρεσβεία.

*Ο Θεμιστοκλής Σοφούλης

Το υπόμνημα Σοφούλη

Στο υπόμνημα επισημαίνεται καταρχάς ότι είναι μια μακροχρόνια συνήθεια οι Έλληνες πρωθυπουργοί να συμβουλεύονται τους αρχηγούς των διαφόρων πολιτικών κομμάτων, συμπεριλαμβανομένων και εκείνων της αντιπολίτευσης, για σημαντικά θέματα εξωτερικής πολιτικής. Αυτό το έθιμο έχει ακολουθηθεί από όλες τις πρόσφατες κυβερνήσεις, συμπεριλαμβανομένης και αυτής της δικτατορίας Μεταξά. Ενόψει, ωστόσο, του γεγονότος ότι ο Παπανδρέου αγνόησε πλήρως αυτή την πρακτική, ο Σοφούλης, σύμφωνα με το υπόμνημά του, αποφάσισε να καταφύγει σε αυτό το μέσο για να γνωστοποιήσει τις απόψεις του και εκείνες του κόμματός του, σχετικά με τους όρους της ανακωχής με τη Βουλγαρία.

Τα πιο σημαντικά από τα σημεία του είναι τα εξής:

α) Από όλους τους εχθρούς της Ελλάδας, η Βουλγαρία προκάλεσε τη μεγαλύτερη ζημιά εντός της Ελλάδας. Ωστόσο, η Ελλάδα δεν εκπροσωπήθηκε ούτε στην υπογραφή της ανακωχής ούτε διέθετε εκπρόσωπο στην επιτροπή, που διορίστηκε για την εφαρμογή των όρων της ανακωχής.

β) Δεν προβλέπονταν να μπορούν να επιβληθούν κυρώσεις κατά της Βουλγαρίας σε περίπτωση που παραβίαζε τους όρους της ανακωχής. Διατυπώνονταν επίσης αντιρρήσεις για τον ορισμό της Βουλγαρίας ως συνεμπόλεμου, όπως δίνεται στο άρθρο 1 του Μέρους Γ.

γ) Δεν υπάρχει ορισμός των εδαφικών αλλαγών, που κατέστησαν απαραίτητες από τη βουλγαρική επιθετικότητα. Ούτε υπήρχε καμία πρόβλεψη για στρατιωτική κατοχή από τους Έλληνες ανακτημένων εδαφών. Η Βουλγαρία εξακολουθούσε να κατέχει τμήματα της Θράκης (νομοί Ξάνθης και Ροδόπης), τα οποία σύμφωνα με τους όρους της ανακωχής αναγνωρίζονταν ως ελληνικά.

δ) Δεν υπάρχει καμία διάταξη στους όρους της ανακωχής, που να διασφαλίζει τη μελλοντική ουδετερότητα των Βουλγάρων, που ο Σοφούλης περιέγραφε ως «ο ληστής» και « ο Πρώσος των Βαλκανίων».

ε) Παρά την τρομερή καταστροφή που προκλήθηκε στο έδαφος που είπε καταλάβει η Βουλγαρία, δεν υπάρχει καμία ρήτρα που να εγγυάται την αποκατάσταση των καταστροφών που προκλήθηκαν σε ελληνικά μακεδονικά και θρακικά εδάφη.

*Το αμερικανικό έγγραφο για το υπόμνημα Σοφούλη

ζ) Ένας από τους όρους της ανακωχής πρόβλεπε ότι η Βουλγαρική επικράτεια (σε γη, θάλασσα και αέρα) θα τεθεί στη διάθεση της Ρωσικής Ανώτατης Διοίκησης. Αυτό ουσιαστικά θέτει αυτή τη χώρα, υπό την επιχειρησιακή εξουσία των Ρώσων, μια προϋπόθεση απαράδεκτη για την Ελλάδα.

η) Μια άλλη ρήτρα υπονοούσε- πάντα κατά τον Σοφούλη- ότι ο Βουλγαρικός Στρατός θα πρέπει να αποστρατευτεί ή μάλλον να μειωθεί σε ποσόστωση σε καιρό ειρήνης μόλις σταματήσουν οι εχθροπραξίες με τη Γερμανία. Ο Σοφούλης αμφισβητούσε κατά πόσον αυτό είναι ένα επαρκώς ενδελεχές μέτρο, ρωτώντας μάλιστα κατά πόσον ο Βουλγαρικός Στρατός δεν θα έπρεπε να διαλυθεί πλήρως, ώστε να μην αποτελέσει ξανά απειλή για την βαλκανική ειρήνη.

θ) Το Άρθρο 4 πρόβλεπε την απελευθέρωση και τον επαναπατρισμό των Συμμάχων αιχμαλώτων πολέμου και των πολιτικών κρατουμένων. Και ρωτούσε, πώς θα διασφαλιστεί αυτό, όταν κανένας Έλληνας δεν εκπροσωπείται στην Επιτροπή, η οποία συστάθηκε για την επιβολή των όρων της ανακωχής ( σ.σ. προφανώς είχε κατά νουν τους απαχθέντες Έλληνες, που είχαν σταλεί στα τάγματα καταναγκαστικής εργασίας, τα λεγόμενα «ντουρντουβάκια).

ι) Παρόλο που οι όροι της ανακωχής πρόβλεπαν τον επαναπατρισμό των ομήρων που είχε αρπάξει η Βουλγαρία, δεν υπήρχε καμία πρόβλεψη για την επανεγκατάσταση των χιλιάδων προσφύγων, που διέφυγαν από τη Θράκη και τη Μακεδονία, στην υπόλοιπη Ελλάδα, για να ξεφύγουν από τη βουλγαρική καταπίεση.

κ) Σύμφωνα με τους όρους, η Βουλγαρία έπρεπε να επιστρέψει στην Ελλάδα «σε καλή κατάσταση» οτιδήποτε είχε ληφθεί από το ελληνικό έδαφος. Και πάλι ο Σοφούλης ρωτούσε πώς θα διασφαλιστεί αυτό χωρίς την παρουσία Ελλήνων για την αξιολόγηση των επιστρεφόμενων αντικειμένων.

Οι Αμερικανοί διπλωμάτες της πρεσβείας, σχολίαζαν ότι το υπόμνημα παρουσίαζε κάτι περισσότερο από ένα πρόσκαιρο ενδιαφέρον, καθώς συνόψιζε με έντονες, αλλά ψύχραιμες εκφράσεις, τα συναισθήματα πολλών μελών όχι μόνο του κόμματος των Φιλελευθέρων, αλλά και εκείνων των άλλων πολιτικών ομάδων, που αντιμετώπιζαν την εξωτερική πολιτική του Γεωργίου Παπανδρέου με αυξανόμενη ανησυχία. Θεωρούσαν όμως ότι από τότε που οι όροι της βουλγαρικής ανακωχής είχαν παραδοθεί και είχαν γίνει δεκτοί, δεν μπορούν να γίνουν πολλά για να αλλάξουν . Το υπόμνημα του Σοφούλη, ωστόσο, θεωρήθηκε ως προειδοποίηση για το μέλλον και σαφής υπόδειξη προς τον Παπανδρέου ότι εάν επιθυμούσε τη συνεχή υποστήριξη της συντηρητικής κοινής γνώμης, πρέπει στο εξής να συμβουλεύεται το υπουργικό του συμβούλιο και τους αναγνωρισμένους ηγέτες όλων των κομμάτων, πριν λάβει σημαντικές αποφάσεις.

Τη σχετική Έκθεση για λογαριασμό της πρεσβείας των ΗΠΑ είχε συντάξει ο υπολοχαγός RALPH E. KENT, βοηθός του Ναυτικού Ακόλουθου.

*Ένα από τα αμερικανικά έγγραφα των ημερών της απελευθέρωσης

Το παρασκήνιο έβραζε

Οι μέρες της απελευθέρωσης της Ελλάδας, είχαν στοιχεία διαρκούς αναβρασμού, καχυποψίας, οξύτητα και … πολλά παρασκήνια. Η αμερικανική πρεσβεία με τις μυστικές υπηρεσίες παρακολουθούσαν στενά τις εξελίξεις, αλλά τηρούσαν διακριτική στάση. Τον πρώτο λόγο είχαν οι Άγγλοι.

Έχουν ενδιαφέρον πάντως οι αναφορές που έφταναν από την Αθήνα στο Στέιτ Ντιπάρτμεντ, γιατί δίνουν μια εικόνα της πολιτικής κατάστασης εκείνων των κρίσιμων ημερών, όπως φαίνονταν στα μάτια των συμμάχων μας. Έτσι, σύμφωνα με ορισμένες αναφορές προς την Ουάσιγκτον, «η πλειοψηφία του ελληνικού λαού ανησυχούσε για το γεγονός ότι η Αμερική δεν συμμετείχε ενεργά στα ελληνικά προβλήματα». Η βρετανική πολιτική εργάζονταν μέσω του Παπανδρέου και του πρέσβη της βαθύτερα, για την επικράτηση του Βασιλιά Γεώργιου Β΄ με τις ένοπλες δυνάμεις. Οι αμερικανοί θεώρησαν μάλιστα ότι υπήρξε μεγάλη έκπληξη, που ο Άγγλος στρατηγός Σκόμπι στις 3 Νοεμβρίου, ανέλαβε τα καθήκοντα του Στρατιωτικού Διοικητή της Αθήνας.

Η δίωξη του κατοχικού πρωθυπουργού Ιωάννη Ράλλη και των Ταγμάτων Ασφαλείας παρουσίαζε δυσκολίες λόγω του γεγονότος ότι συνεργάστηκαν με τον Παπανδρέου και τους Βρετανούς πριν από την απελευθέρωση, έλγαν οι διπλωμάτες της πρεσβείας των ΗΠΑ!!!

Στις 11 Νοεμβρίου 1944, οι Αμερικανοί ανέμεναν σύντομα την άφιξη «του Μπέη Μαυρομιχάλη» στην Αθήνα, όπως ακριβώς έγραφαν. Ο Πέτρος Μαυρομιχάλης εθεωρείτο βασιλικός και ζούσε στην Κωνσταντινούπολη. Άνθρωποι του Ιωάννη Ράλλη ισχυρίζονταν ότι έρχεται με ειδική αποστολή από τη βρετανική κυβέρνηση και ότι μετά την άφιξή του θα υπάρξουν αλλαγές στην ελληνική κυβέρνηση.

Σύμφωνα με μια άλλη αναφορά, ο στρατηγός Σκόμπι επισκέφθηκε τον καθηγητή Ζέρβα, αδελφό του στρατηγού και ηγέτη του ΕΔΕΣ, και του πρότεινε να ενταχθεί στο υπουργικό συμβούλιο. Ο καθηγητής Ζέρβας αρνήθηκε. Αναφέρονταν τότε στην Αθήνα, ότι ο στρατηγός Σκόμπι είπε πως οι Βρετανοί μέσω μιας καμουφλαρισμένης κατοχής, θα απέτρεπαν τον εμφύλιο πόλεμο και ότι η Αγγλία θα έφερνε πίσω τον Βασιλιά.

*Ο λαός πανηγύριζε στους δρόμους την αποχώρηση των Γερμανών

Κύκλοι κοντά στον Σοφοκλή Βενιζέλο διέδιδαν φήμες ότι το ΚΚΕ θα αποσχιστεί από το ΕAM στις επερχόμενες εκλογές. Ο Βενιζέλος ζήτησε επίσης από τους ηγέτες της Λέσχης Εφέδρων Αξιωματικών να βοηθήσουν στην αναδιοργάνωση του κόμματος των Φιλελευθέρων. Απάντησαν ότι δεν πρέπει να περιμένει τη βοήθειά τους εκτός αν ήταν πρόθυμος να συνεργαστεί με το ΕΑΜ, μετέδιδαν οι άνθρωποι της πρεσβείας των ΗΠΑ προς την Ουάσιγκτον. Οι αριστεροί Βενιζελικοί υπό τον πρώην βουλευτή Κυρέλο σε συνάντηση στις 31 Οκτωβρίου αποφάσισαν να καλέσουν τον Βενιζέλο σε μια προσπάθεια να τον πείσουν να συνεργαστεί με το ΕΑΜ. Φίλοι του πρώην βουλευτή Χαβίνη διέδιδαν ότι γίνονται προετοιμασίες για μια νέα δικτατορία υπό τον Βασιλιά Γεώργιο Β΄ και τον στρατηγό Γεώργιο Βεντήρη.

Ο υπουργός Στέφανος Στεφανόπουλος προσπαθούσε να σχηματίσει μια δημοκρατική ομάδα εντός του Λαϊκού Κόμματος. Ήταν αντίθετος στη συνεργασία με το ΕΑΜ, διότι όπως έλεγε, το ΕΑΜ είχε γίνει εντελώς κομμουνιστικό.

Μία άλλη διάδοση των ημερών έλεγε, ότι μεταξύ των πλουσίων στην Αθήνα ή την Αλεξάνδρεια θα είναι ο υποψήφιος για πρωθυπουργός σε περίπτωση βασιλικής τροπής των γεγονότων. Έλεγαν οι διαδοσίες ότι… ο βασιλιάς τον εμπιστεύεται!!! Οι ίδιες ομάδες έλεγαν ότι ο Κωνσταντίνος Τσαλδάρης και ο Κωνσταντίνος Ρέντης έλαβαν πολλά χρήματα από το εξωτερικό!!! Φήμες, φήμες, φήμες…

Πάντως συνομιλίες ελάμβαναν χώρα μεταξύ του ΕΑΜ και αριστερών στοιχείων του βενιζελικού κόμματος σχετικά με πιθανή συνεργασία κατά τη διάρκεια των επικείμενων εκλογών. Ορισμένοι πρώην βουλευτές των Φιλελευθέρων αναμένονταν να ακολουθήσουν το παράδειγμα του στρατηγού Νεόκοσμου Γρηγοριάδη, του Σταμάτη Χατζήμπεη και άλλων και να ενταχθούν στο ΕΑΜ.

Παράλληλα, Βρετανικές προπαγανδιστικές ομάδες εργάζονταν ταχύτατα για την επανίδρυση της Αγγλο-Ελληνικής Ένωσης. Σχεδίαζαν να εκδώσουν μεταφράσεις αγγλικών βιβλίων. Ελπίζουν να αναδιοργανώσουν τις οργανώσεις τύπου ΧΑΝ, ΧΕΝ, ΧΑΝΘ κ.λπ. Ενδιαφέρονταν επίσης πολύ για τα κινήματα των νέων, ειδικά για τους Προσκόπους και τις Οδηγούς.

Οι μέρες της απελευθέρωσης του 1944, παρουσιάζουν εξαιρετικό ιστορικό ενδιαφέρον, καθώς τότε υπέβοσκαν οι μεγάλες πολιτικές συγκρούσεις, που τα αποτελέσματά τους υπήρξαν τραγικά, καθώς η χώρα οδηγήθηκε στον αιματηρό εμφύλιο πόλεμο. Τότε εξάλλου άρχισε να κυοφορείται η υπαγωγή της Ελλάδας στην αμερικανική σφαίρα επιρροής, που επισημοποιήθηκε το 1947 με το δόγμα Τρούμαν.

Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης

ΠΗΓΗ

*Συλλογή αμερικανικών εγγράφων Vlanton (ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ)

Οι τελευταίοι στίχοι του Λορέντζου Μαβίλη στο Δρίσκο, το 1912

2026-04-08T10:42:00.001+03:00

*Η δραματική στιγμή στο Δρίσκο. Ο Λορέντζος Μαβίλης πεσμένος στο χώμα, δέχεται τις πρώτες βοήθειες. Λίγα λεπτά μετά, παρέδωσε το πνεύμα...

Γράφει ο Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης

Ο Λορέντζος Μαβίλης, αποτελεί σήμερα, ένα από καλύτερα παραδείγματα ηρωικής μορφής της νεώτερης Ελλάδας. Διακρίθηκε ως ποιητής των σονέτων και ως πολιτικός, αλλά και ως εθελοντής με ανιδιοτελή προσφορά προς την πατρίδα, όταν αυτή αντιμετώπιζε δύσκολες στιγμές. Καθαγιάστηκε στην εθνική συνείδηση με τον ένδοξο θάνατό του στη μάχη του Δρίσκου του 1912.

Ο ποιητής που ήταν Κερκυραίος, αλλά γεννήθηκε στην Ιθάκη το 1860, πήρε μέρος στην επανάσταση της Κρήτης το 1896. Συμμετείχε στον ατυχή πόλεμο του 1897 ως εθελοντής. Στον πόλεμο εκείνο με δικά του χρήματα, είχε εξοπλίσει σώμα 70 Κερκυραίων εθελοντών, οι οποίοι πολέμησαν στην Ήπειρο. Ήταν μέλος της Εθνικής Εταιρείας, στην οποία τον μύησε ο Παύλος Μελάς. Σχετικές πληροφορίες διέσωσε ο φίλος του πεζογράφος Κώστας Πασαγιάννης στο περιοδικό «Γράμματα» το 1913. Εξελέγη βουλευτής στην Α΄ Αναθεωρητική Βουλή του 1910 (σ.σ. Λαυρέντιος Μαβίλης, όπως ήταν το βαφτιστικό του όνομα). Πολέμησε εθελοντικά με τους Γαριβαλδινούς στους Β Βαλκανικούς Πολέμους, αν και ήταν πρώην βουλευτής και είχε τότε ηλικία 52 ετών. Με άλλα λόγια υπήρξε ένας φωτεινός φάρος φιλοπατρίας και εθελοντισμού. Ένα παράδειγμα, από αυτά που λείπουν στις μέρες μας, τόσο πολύ. Έντονη δράση, με ανιδιοτέλεια και όραμα να στηριχθεί η αγωνιζόμενη Ελλάδα.

*Ο Γαριβαλδινός δημοσιογράφος Αμιλκάρε Ποτζολίνι, που είδε το θάνατο του Μαβίλη.

Ο ηρωικός θάνατος στη μάχη του Δρίσκου

Η ιστορική μάχη του Δρίσκου, κρίθηκε με αναγκαστική υποχώρηση των ελληνικών δυνάμεων, που πολέμησαν με πρωτοφανή ανδρεία. Στη φάση εκείνη, έχασε τη ζωή του μαχόμενος, ο Λορέντζος Μαβίλης. Τις συνθήκες του θανάτου, περιέγραψε ο Ιταλός δημοσιογράφος, Γαριβαλδινός μαχητής και αυτός Αμιλκάρε Ποτζολίνι.

Στη διάρκεια της μάχης, τραυματίσθηκε ο συνταγματάρχης Αλέξανδρος Ρώμας, επικεφαλής των Ελλήνων Γαριβαλδινών. Το, αντικατέστησε ο Γαριβαλδινός λοχαγός Μαβίλης ο οποίος ατυχώς, έπεσε νεκρός μετά από 10 λεπτά. «Μια σφαίρα Ντουμ- Ντουμ τον εύρεν εις το στόμα και ετέρα εις τον λάρυγγα» διηγήθηκε ο Ποτζολίνι. Ήταν 28 Νοεμβρίου 1912.

Η εφημερίδα «Πατρίς» έγραψε σε σχόλιό της:

«Αι τελευταίαι λέξεις, με τας οποίας αποχαιρέτισε την ζωήν η ποιητική ψυχή του Μαβίλη, πρέπει να μείνουν ως επιτάφιος του ανδρός με τα μεγάλα ιδανικά.

Την στιγμήν καθ’ ήν ο Μαβίλης εξέπνεε εις τας χείρας του Γάλλου ιατρού, όστις προσεπάθει να του παράσχη τας τελευταίας βοηθείας, είπε κλείων τους οφθαλμούς:

-Ωνειρευόμην κάθε τιμήν όταν ήλθα να πολεμήσω. Δεν ήλπιζα όμως την τιμήν να δώσω την ζωήν μου δια την δόξαν της Ελλάδος».

*Ο Γαριβαλδινός ταγματάρχης Χ. Γιοβάνης, που διέσωσε τους τελευταίους στίχους του Μαβίλη

Οι τελευταίοι στίχοι

Οι τελευταίοι στίχοι είχαν γραφεί από τον Μαβίλη, με πολύ μικρά γράμματα σε ένα επισκεπτήριο του ήρωα ποιητή και παραδόθηκαν από τον ίδιο τον ποιητή προ του θανάτου στον συμπολεμιστή του ταγματάρχη του σώματος των Γαριβαλδινών Χρήστο Γιοβάνη, ο οποίος τους διέσωσε. Πρόκειται για δύο μικρά ποιήματα.

Το πρώτο ποίημα με τίτλο «ΤΟΥ ΚΑΚΟΥ- Γραμμένο στο ίδιο πλοίο» είναι το ακόλουθο:

Σου αρέσαν τα σονέτα μου

Κι αγάλι- αγάλι εψυχοπόνεσες κ’ εμένα

Και χάρισές μου, ωμορφομάτα μου, μ’ ένα

Φίλημα την καρδιά σου τη μεγάλη,

Ποιος ερράγισε τ’ άλυκο ανθογυάλι

Και αντίς αίμα νερό θωρώ χυμένα

Και τ’ άνθια της αγάπης μαραμένα;

Είχε ο γιαλός της γλύκας γυρογυάλι;

Και το δεύτερο ποίημα:

«Μισοκρύβεται έν’ άχαρο βιβλίο

Σκονισμένο, παληό στο ράφι,

Το εδιάβασες μια μέρα σ’ ένα πλοίο

Και δεν καλοθυμάσαι ούτε τι γράφει

Μα μια στάλα ζωής πιωμένη σώχει

Κι’ ακόμα, δεν το παραρρίχνεις, όχι»

Η εφημερίδα «Πατρίς» που τα δημοσίευσε το 1912 σημείωνε χαρακτηριστικά:

«Και τα δύο, όπως όλοι οι στίχοι του Μαβίλη, θαύματα μουσικής και αισθήματος, γίνονται ακόμη πολυτιμότερα, διότι αποτελούν το κύκνειο άσμα του ποιητού, ο οποίος εκοιμήθη δια παντός εις τα Ηπειρώτικά χώματα. Το δεύτερον εκ των δύο ποιημάτων, χωρίς τίτλον, εγράφη εις το βουνόν Δρίσκον όπου και εφονεύθη ο ποιητής».

Ο Λορέντζος Μαβίλης, υπήρξε κορυφαίος Έλληνας ποιητής και μαχητικός υπερασπιστής της δημοτικής γλώσσας, την οποία υπηρέτησε με αξιοσημείωτη συνέπεια στα σονέτα του. Ως βουλευτής, αγωνίστηκε για την καθιέρωσή της. Έμεινε ιστορική η φράση του στη Βουλή: «Χυδαία γλώσσα δεν υπάρχει, υπάρχουσι χυδαίοι άνθρωποι».

Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης

*Υστερόγραφο

Για τη μάχη του Δρίσκου, που έχει μεγάλο ενδιαφέρον, διαβάστε στο

https://sitalkisking.blogspot.com/2015/01/1912.html

Οι ελληνικές «κόκκινες γραμμές» μέσα από τη δίνη του πολέμου

2026-02-10T09:13:00.000+02:00

*Από αριστερά: Ο πρέσβης Κίμων Διαμαντόπουλος και ο υπουργός Εμπορικής Ναυτιλίας Σταύρος Θεοφανίδης στη Νέα Υόρκη (από το The Ahepan Magazine του 1942).

*Η Ομάδα Ειρηνευτικών Στόχων

των Ευρωπαϊκών Εθνών.

*Μια άγνωστη συνεδρίαση

στη Νέα Υόρκη το 1942.

Γράφει ο Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης

Είναι γνωστό ότι σήμερα η μοναδική διαφορά που έχει η Ελλάδα με την Τουρκία σήμερα είναι ο καθορισμός της ΑΟΖ και της υφαλοκρηπίδας. Η Ελλάδα δεν προβάλλει καμιά εδαφική αξίωση, κάτι που αποτελεί πλέον πάγια θέση της χώρας μας από το 1922.

Πριν περάσουμε όμως στη ιστορική αφήγηση, ας ξεκαθαρίσουμε τους όρους ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδα.

Το ακρωνύμιο ΑΟΖ σχηματίζεται από τα αρχικά των λέξεων Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη. Πρόκειται για τη θαλάσσια έκταση, μέσα στην οποία ένα κράτος παράκτιο κράτος έχει δικαίωμα έρευνας ή άλλου είδους εκμετάλλευσης των πόρων, που πιθανόν να έχει εκεί η θάλασσα, συμπεριλαμβανομένης της παραγωγής ενέργειας από το νερό και τον άνεμο. Εκτείνεται πέραν της ζώνης των χωρικών υδάτων μιας χώρας, που συνήθως είναι τα 12 ναυτικά μίλια, στα 200 ναυτικά μίλια από την ακτογραμμή.:

Υφαλοκρηπίδα: Πρόκειται για τη θαλάσσια ζώνη παράκτιων κρατών, που εκτείνεται στο τμήμα του θαλάσσιου βυθού και πέρα από την αιγιαλίτιδα ζώνη μέχρι να συναντήσει βάθος 200 μέτρων. Όταν δύο κράτη έχουν θαλάσσια σύνορα σε κοντινή απόσταση όπως η Ελλάδα και η Τουρκία ακολουθείται η μέση γραμμή.

Όλα αυτά αφορούν το σήμερα. Οι κόκκινες γραμμές όμως των εθνικών διεκδικήσεων της Ελλάδας, τέθηκαν ουσιαστικά το 1922 μετά την Μικρασιατική Καταστροφή. Ωστόσο δεν ξεθώριασαν με το πέρασμα των χρόνων και κυρίως κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, όταν η Ελλάδα βρέθηκε υπό τριπλή εχθρική Κατοχή και η κυβέρνησή της ήταν εξόριστη στο Κάιρο.

Τα έθνη που μάχονταν για την ελευθερία, δεν έπαψαν να έχουν προβληματισμούς για την μεταπολεμική κατάσταση. Ανάμεσά τους και η Ελλάδα.

Ανεπίσημα από πολύ νωρίς είχαν αρχίσει οι επαφές των κρατών για να δημιουργηθεί μια κοινή πλατφόρμα για τις μεταπολεμικές επιδιώξεις όλων. Ήταν αυτή η πλατφόρμα που οδήγησε το 1945 στη δημιουργία του ΟΗΕ.

*Η καταστροφή της Σμύρνης. Οδυνή σελίδα της ιστορίας μας.

Η Ομάδα των Ειρηνευτικών Στόχων

Μια τέτοια επιμέρους προσπάθεια είχε εκδηλωθεί από τις ΗΠΑ το 1942. Μιλάμε για την ξεχασμένη σήμερα Ομάδα για τους Ειρηνευτικούς Στόχους των Ευρωπαϊκών Εθνών.

Η Ομάδα αυτή πραγματοποίησε σειρά συνεδριάσεων για να εξετάσει τους ειρηνευτικούς στόχους των ελεύθερων εθνών μετά τη λήξη του πολέμου. Η δέκατη τέταρτη συνεδρίασή της, έγινε τη Δευτέρα 16 Μαρτίου 1942, στην οδό Ι-5 East 65th Street, της Νέας Υόρκης και αφορούσε τους στόχους και τις προσδοκίες της Ελλάδας.

Παραβρέθηκαν οι Hamilton Fish Armstrong, εισηγητής- πρόεδρος, καθώς και οι Mose L. Never ερευνητής, Frank Altschu, Illiam Diebold Jr., Allen W. Dulles, Grayson Kirk, Tracy B. Kittredge, Illia P. Maddox, H. Mallory, James G. McDonald, Philip E. Moselv, R. Sharp, George N. Shuster, G. Stine.

Kαλεσμένοι εκείνης της βραδιάς ήταν ο Σταύρος Θεοφανίδης, υπουργός Εμπορικής Ναυτιλίας της Ελλάδας και ο Κίμων Π. Διαμαντόπουλος, πρεσβευτής της Ελλάδας στις Ηνωμένες Πολιτείες. Παρουσιάζοντας τους καλεσμένους της βραδιάς, τον Σταύρο Θεοφανίδη, υπουργό Εμπορικής Ναυτιλίας, και τον Κίμωνα Διαμαντόπουλο, που είχε διατελέσει παλαιότερα πρεσβευτής της Ελλάδας στη Βουλγαρία το 1935) στη Μόσχα το 1950 στην Αλβανία και αλλού, ο πρόεδρος Άρμστρονγκ αναφέρθηκε στην προσωπικότητά τους και στους μεταπολεμικούς στόχους της κατεχόμενης Ελλάδας.

Δεν υπάρχουν εδαφικές διεκδικήσεις μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας, ανέφερε ο διπλωμάτης Διαμαντόπουλος. Όταν ρωτήθηκε για εδαφικά προβλήματα, υποστήριξε ότι δεν πρέπει να προκύψουν δυσκολίες μεταξύ των δύο όμορων χωρών. Μετά την αποτυχία της περιπέτειας της Σμύρνης, η Ελλάδα- είπε- εγκατέλειψε οριστικά όλες τις επιδιώξεις της για τουρκικό έδαφος. Αυτή η αποτυχία ήταν μια μεγάλη καταστροφή για την Ελλάδα. Την ανάγκασε όπως και τους Έλληνες που κατοικούσαν εκεί, να φύγουν από τη Μικρά Ασία, παρά τους παλαιούς δεσμούς τους εκεί. Παρ' όλα αυτά, η Ελλάδα αποδέχτηκε αυτή την κατάσταση ως οριστική. Δεν έγινε αναθεωρητική χώρα αναθεωρητική...

Συμφιλιώθηκε με την ιδέα της συνεργασίας. Η αίσθηση της ήταν ότι θα ήταν καλύτερο για την πλευρά της, για την Ευρώπη, αν θυσίαζε τις φιλοδοξίες της, αν και ήταν δικαιολογημένες, και εγκαθίστατο εντός των καθορισθέντων συνόρων της έναντι της Τουρκίας. Ούτε τώρα ούτε στο μέλλον θα προβάλει «οποιεσδήποτε εδαφικές αξιώσεις κατά της Τουρκίας».

*Τουρκική ειρωνική γελοιογραφία για την καταβαράθρωση της Μεγάλης Ιδέας.

Ο Σταύρος Θεοφανίδης, που γεννήθηκε το 1896, ήταν Έλληνας έμπορος, βουλευτής και υπουργός της εξόριστης κυβέρνησης του Καΐρου, κατά την περίοδο της γερμανικής Κατοχής. Διορίστηκε υπουργός Εμπορικής Ναυτιλίας στην κυβέρνηση του Εμμανουήλ Τσουδερού. Θήτευσε από τις 20 Απριλίου 1941 ως τις 14 Απριλίου 1944. Είχε εκλεγεί βουλευτής με το κόμμα των Φιλελευθέρων το 1932 και το 1936.

Μιλώντας στην Ομάδα για τους Ειρηνευτικούς Στόχους των Ευρωπαϊκών Εθνών, σχολίασε ότι υπήρχε μια πολύ βαθιά και σημαντική αλλαγή στην ελληνική πολιτική. Οι Έλληνες- εξήγησε- είχαν από καιρό έντονη επιθυμία να εξασφαλίσουν την Κωνσταντινούπολη. Ήταν η Μεγάλη τους Ιδέα - το κέντρο της πολιτικής τους σκέψης. Κι όμως, την εγκατέλειψαν. Προς όφελος της ειρήνης, γύρισαν την πλάτη σε έναν σκοπό που για γενιές θεωρούνταν σχεδόν ιερός. Και κάνοντας αυτό, κατέστησαν δυνατές για πρώτη φορά από την ανεξαρτησία τους, τις καλές σχέσεις με τους Τούρκους και συνέβαλαν ανυπολόγιστα στην ειρήνη της Ευρώπης.

*Η έκδοση του ΕΚΠΑ

Μια άποψη του καιρού μας

Και μια πρόσφατη άποψη για τη στάση της Ελλάδας έναντι της Τουρκίας. Έχει δημοσιευθεί στον συλλογικό τόμο που εξέδωσε το Πανεπιστήμιο Αθηνών με τίτλο «ΤΑ ΔΙΑΚΟΣΙΑ ΧΡΟΝΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ, ΔΟΜΕΣ ΚΑΙ ΘΕΣΜΟΙ».

Προέρχεται από κείμενο του κ. Αντώνη Κλάψη, το οποίο τιτλοφορείται «ΜΕΤΑ ΤΗ ΜΕΓΑΛΗ ΙΔΕΑ: ΔΙΛΗΜΜΑΤΑ ΕΝΟΣ «ΣΥΝΤΗΡΗΤΙΚΟΥ» ΚΡΑΤΟΥΣ, 1922-1940». Ο κ. Κλάψης είναι επίκουρος καθηγητής, στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου. Συγκεκριμένα, ο κ. Κλάψης γράφει:

«Μετά το 1922, η εξωτερική πολιτική της Ελλάδας είχε ως κεντρικούς στόχους την προάσπιση της εθνικής της κυριαρχίας και τη διαφύλαξη της εδαφικής της ακεραιότητας. Η αποδοχή του status quo συνδυαζόταν με την ανάγκη αφοσίωσης στην εσωτερική ανασυγκρότηση. Αυτή την επιλογή επέβαλε, ανάμεσα στα άλλα, η προσήλωση αφ’ ενός στην επούλωση των πληγών μετά από δεκαετία πολεμικών συγκρούσεων, αφ’ ετέρου στην αποκατάσταση του πλέον του ενός εκατομμυρίου προσφύγων της Μικρασιατικής Καταστροφής. Τον νέο διπλωματικό προσανατολισμό ενστερνίστηκε το σύνολο της πολιτικής ηγεσίας της χώρας, τόσο της βενιζελικής όσο και της αντιβενιζελικής παράταξης. Όπως ήταν φυσικό, η διακομματική συναίνεση του προσέδωσε αξιοσημείωτη σταθερότητα. Έτσι, ουσιαστικά μοναδική εξαίρεση από τον κανόνα αποτέλεσε η περίοδος της δικτατορίας του Θεόδωρου Πάγκαλου (Ιούνιος 1925-Αύγουστος 1926), κατά τη διάρκεια της οποίας επιδιώχθηκε η νεκρανάσταση του μεγαλοϊδεατισμού, με αποτελέσματα τα οποία υπήρξαν βλαπτικά για τη διεθνή θέση της Ελλάδας και για την εξυπηρέτηση των εθνικών της συμφερόντων».

*Στις 7 Μαρτίου 1948, τα Δωδεκάνησα έγινε Ελληνικά. Ο αντιναύρχος Περικλής Ιωαννίδης και ο δήμαρχος Ρόδου Γαβριήλ Χαρίτος, με κοπέλες που αντιπροσωπεύουν τα νησιά, γιορτάζουν την απελευθέρωση.

Κύπρος και Δωδεκάνησα

Στη συνεδρίαση του 1942 στη Νέα Υπόρκη συζητήθηκε και το ζήτημα των Δωδεκανήσων και της Κύπρου.

Ο πρόεδρος Άρμστρονγκ, έθεσε το ζήτημα της ελληνικής θέσης όσον αφορά τα Δωδεκάνησα και την Κύπρο. Ο Κίμων Διαμαντόπουλος είπε ότι η Ελλάδα θα επιμείνει στην κατοχύρωση υπέρ της, των Δωδεκανήσων. Με εξαίρεση ενός μικρού αριθμού, κατοικούνται εξ ολοκλήρου από Έλληνες, είπε. Δικαίως, ανήκουν στην Ελλάδα.

Η περίπτωση της Κύπρου- συνέχισε- είναι παρόμοια. Οι Έλληνες αποτελούν τη συντριπτική πλειοψηφία των κατοίκων της και θα πρέπει η Κύπρος, να δοθεί στην Ελλάδα. Σε ερώτηση για το πώς θα ενεργούσαν οι Τούρκοι σε μια τέτοια περίπτωση, ο κ. Διαμαντόπουλος ήταν βέβαιος ότι δεν θα έφερναν καμία αντίρρηση.

Μάλλον αισιόδοξη έως και ουτοπική ήταν η πρόβλεψη αυτή, όπως αποδείχθηκε εκ των υστέρων.

Όταν ρωτήθηκε εάν η Ελλάδα έχει αποικιακές βλέψεις, ο Διαμαντόπουλος είπε, ότι η Ελλάδα δεν επιθυμεί να αποκτήσει πολιτικό έλεγχο σε οποιαδήποτε υπερπόντια περιοχή. Ωστόσο, θα ήθελε να της επιτραπεί η ελεύθερη πρόσβαση σε αποικιακές περιοχές, «ειδικά θα ήθελε να της δοθούν ευκαιρίες στη Λιβύη και την Κυρηναϊκή».

Ο Philip E. Mosely, ρώτησε για το είδος της πρόσβασης που είχε κατά νου, ο πρεσβευτής. Δηλαδή, αναφερόταν στο εμπόριο ή στον εποικισμό; Ο Διαμαντόπουλος απάντησε ότι πιστεύει ότι πρέπει να επιτραπούν και τα δύο. Οι Έλληνες, είπε, έχουν εμπορικές ικανότητες, που τους δίνουν το δικαίωμα να απαιτούν αυξημένες εμπορικές ευκαιρίες. Ταυτόχρονα, η ραγδαία αύξηση του πληθυσμού στη χώρα, καθιστά απαραίτητο να έχουν κάποιο είδος μετανάστευσης.

Ο Mosely παρατήρησε ότι η εγκατάσταση Ελλήνων στη Λιβύη θα είχε ως αποτέλεσμα την εκδίωξη των ιθαγενών Αράβων. Κατά τη γνώμη του, θα ήταν καλύτερο για τους Έλληνες να στραφούν στην Αίγυπτο ως διέξοδο για την εμπορική τους δραστηριότητα.

*Μετά τον μεγάλο πόλεμο, εμείς στην Ελλάδα, είχαμε εμφύλιο.

Η μεταπολεμική πολιτική κατάσταση στην Ελλάδα

Η συζήτηση στη Νέα Υόρκη, εισήλθε και στο κρίσιμο ζήτημα της μεταπολεμικής πολιτικής δομής της Ελλάδας.

Ο Άρμστρονγκ ρώτησε για τη μελλοντική πολιτική δομή της Ελλάδας. Ο Θεοφανίδης πίστευε ότι η συνταγματική μοναρχία θα συνεχιστεί. Σύμφωνα- είπε- με τα λόγια του Ελευθέριου Βενιζέλου, το σύστημα της Ελλάδας είναι μια «Βασιλευόμενη Δημοκρατία» μια δημοκρατία δηλαδή με Βασιλιά. Είναι απαραίτητη στην Ελλάδα, υποστήριξε, για σταθερότητα.

Ο Βενιζέλος- υπενθύμισε- ο οποίος συγκρούστηκε με τον Βασιλιά Κωνσταντίνο, αναγνώρισε την ανάγκη του βασιλικού θεσμού. Η τελευταία του επιστολή, πριν πεθάνει, ολοκληρώνονταν με την αναφώνηση «Ζήτω ο Βασιλιάς». Δεδομένης της γνωστής διορατικότητας του μεγάλου Έλληνα πολιτικού, οι απόψεις του για το θέμα έχουν μεγάλο βάρος. Δεν υπάρχει κίνδυνος- συνέχισε- ο Θεοφανίδης, να καταφύγει η Ελλάδα, σε μια νέα δικτατορία μετά τον πόλεμο. Η δικτατορία του Μεταξά, «αν και ατυχής, μπορεί να εξηγηθεί από τις ειδικές συνθήκες που επικρατούσαν εκείνη την εποχή στην Ελλάδα και τις αρνητικές επιπτώσεις της διεθνούς κατάστασης». Δεν θα μπορούσε να διαρκέσει υπό κανονικές συνθήκες. Ο λαός της Ελλάδας είναι πολύ βαθιά δημοκρατικός για να επιτρέψει οποιοδήποτε τέτοιο καθεστώς μετά τον πόλεμο.

Ο Άρμστρονγκ ρώτησε για τη μεταχείριση που θα προτιμούσε η Ελλάδα για τα ηττημένα έθνη. Ο Θεοφανίδης πίστευε ότι θα ήταν απαραίτητοι οι εσωτερικοί έλεγχοι, που θα έφταναν μέχρι το τέλος. Τα ηττημένα έθνη θα έπρεπε να αφοπλιστούν, τα πολιτικά τους καθεστώτα θα έπρεπε να υπόκεινται σε στενή επιτήρηση, η οικονομική τους ζωή, ιδιαίτερα η βιομηχανική τους δραστηριότητα και το εξωτερικό τους εμπόριο, θα έπρεπε να ρυθμιστούν και τα εκπαιδευτικά τους συστήματα, θα έπρεπε να τεθούν υπό εξωτερικό έλεγχο.

Μέσα στη δίνη του φοβερού πολέμου, η Ελλάδα συζητούσε με τα συμμαχικά κράτη το μεταπολεμικό μέλλον των χωρών, προσδοκώντας σε ένα κόσμο ειρηνικό και δίκαιο, με ανάπτυξη και ευημερία. Άσχετα, αν στην πορεία διαψεύσθηκαν οι προσδοκίες της με έναν αιματηρό και καταστρεπτικό εμφύλιο πόλεμο.

Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης

ΠΗΓΗ

*Συλλογή Vlanton (ΕΛΙΑ- ΜΙΕΤ)

Πώς βρέθηκε το Διδυμότειχο υπό κατηγορία, από τον πράκτορα της OSS Αλέκο Γεωργιάδη, το 1945!!!

2026-01-18T09:24:00.001+02:00

*Το έγγραφο της OSS, που έθετε το Διδυμότειχο υπό κατηγορία.

Γράφει ο Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης

Το Διδυμότειχο, ο μητροπολίτης του Ιωακείμ (κατά κόσμον Σιγάλας) αξιωματικοί και ηγετικές προσωπικότητες της πόλης, βρέθηκαν μετά την απελευθέρωση από το Ναζιστικό ζυγό, να κατηγορούνται- και αυτό είναι άγνωστο- ότι ήθελαν ακόμα και να εκτελέσουν τον Ελληνοαμερικανό πράκτορα της OSS Αλέκο Γεωργιάδη, ο οποίος από τα τέλη του 1943 έως την απελευθέρωση του 1944, δρούσε από την Αδριανούπολη.

Η βαριά αυτή κατηγορία, διατυπώθηκε από τον ίδιο τον Γεωργιάδη το 1945 και έφτασε στα γραφεία της OSS στην Αθήνα και είναι προφανές ότι υπηρεσιακά έφτασε τελικά στην Ουάσιγκτον. Όμως το μοναδικό στοιχείο, που προσκόμισε στην υπηρεσία του ο Γεωργιάδης, ήταν… μια κουβέντα καφενείου στην Νέα Ορεστιάδα!!!

Πριν εξιστορήσουμε την απίστευτη αυτή ιστορία, ας δούμε αρχικά τι σημαίνει OSS. Η οργάνωση αυτή ήταν η μυστική υπηρεσία των ΗΠΑ κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η οποία μεταπολεμικά εξελίχθηκε στην γνωστή μας σήμερα CIA. Ο Γεωργιάδης επιλέχθηκε λόγω της γνώσης της γλώσσας και άλλων προσόντων του και τοποθετήθηκε στην Αδριανούπολη. Του δόθηκε μάλιστα και διπλωματική κάλυψη και εμφανίζονταν ως γραμματέας του ελληνικού προξενείου.

Ο τότε διευθυντής του προξενείου Γ. Καλούτσης, με τον οποίο ο Γεωργιάδης ήρθε πολλές φορές σε ρήξη, σε έγγραφό του προς τον έλληνα πρεσβευτή Π. Ραφαήλ στην Άγκυρα, τόνιζε: «Ο διορισμός ούτος εγένετο ίνα διευκολυνθή η εγκατάστασις πράκτορος της Ο.Σ.Σ. πλησίον των τουρκικών συνόρων προς Ελλάδα και Βουλγαρίαν ίνα καταστή δυνατή εκ της επικαίρου εκείνης θέσεως, η οποία άλλως θα ήτο απρόσιτος εις αμερικανικήν υπηρεσίαν, δοθέντος ότι η Τουρκία δεν στέργει την ίδρυσιν νέων προξενείων εν Θράκη, η συλλογή πληροφοριών περί της εν Νομώ Έβρου και Βουλγαρία καταστάσεως!..».

Από τη θέση εκείνη στήριξε το αντιστασιακό κίνημα του νομού Έβρου ποικιλοτρόπως. Κυρίως με όπλα, αλλά και χρήματα, με φάρμακα και άλλα υλικά.

Ο Γεωργιάδης είχε άμεση επαφή με τους αντάρτες του Έβρου και ειδικά με τον γνωστό καπετάν Οδυσσέα, ο οποίος καταδικάστηκε από τους αντάρτες του για τα εγκλήματά του και μετά από ανταρτοδικείο εκτελέστηκε και τάφηκε στο χωριό Λευκίμη Σουφλίου. Προηγουμένως όμως είχε εκτελέσει τον ταγματάρχη Σταθάτο, που επιχειρούσε να δημιουργήσει αντάρτικο με εντολή της εξόριστης ελληνικής κυβέρνησης. Εκτέλεσε επίσης τον Πορτοκαλλίδη από τις Φέρες και την ομάδα του, συνολικά ένδεκα άτομα… Και πολλούς άλλους...

Οι σχέσεις πάντως του Ελληνοαμερικανού πράκτορα με τον πρόξενο Καμπαλούρη και το προσωπικό του προξενείου ήταν από την αρχή προβληματικές. Ο Γεωργιάδης θεωρούσε ότι όλοι ήταν όργανα των Βρετανών.

*Το Διδυμότειχο κατά την Κατοχή. Διακρίνεται χωρίς στέγη, το κτίριο που είχε καεί στη μεγάλη πυρκαγιά του 1933.

Η κατηγορία κατά του Διδυμοτείχου

Ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή. Με ημερομηνία 18 Ιουνίου 1945, έφυγε από την Αθήνα ένα έγγραφο για το Κάιρο. Συντάκτης ο Τσαρλς Φ. Έντσον (CHARLES F. EDS0N), λοχαγός, Αρχηγός OSS στην Αθήνα. Αποδέκτης ο λοχαγός Λώρενς Ρ, Χιούστον, αναπληρωτής SSO/NETO (;) στο Κάιρο.

Από το έγγραφο του Έντσον προκύπτει ότι ο Γεωργιάδης τον είχε ενημερώσει με επιστολή του στις 12 Ιουνίου ότι:

«Στο Διδυμότειχο, πραγματοποιήθηκε συνάντηση μεταξύ ανώτερων Ελλήνων αξιωματικών, του Επισκόπου και εθνικιστών ηγετών. Κατά τη διάρκεια αυτής της συνάντησης, ο υπολοχαγός Γεωργιάδης έγινε αντικείμενο συζήτησης.

Ελήφθη η απόφαση να συλληφθεί ο υπολοχαγός Γεωργιάδης στο επόμενο ταξίδι του στην περιοχή του Έβρου. Τέσσερις πρώην συνεργάτες του ενοχλήθηκαν ιδιαίτερα και διαφώνησαν έντονα με την απόφαση, υπενθυμίζοντας τον πραγματικό ρόλο που έπαιξε έναντι του λαού της επαρχίας κατά την περίοδο της εχθρικής κατοχής. Μερικοί από τους πρώην συνεργάτες του έφυγαν από τη συνάντηση θυμωμένοι. Αυτοί οι φίλοι του υπολοχαγού Γεωργιάδη πιστεύουν ότι πίσω από αυτή τη στάση βρίσκονται ο Νομάρχης (Επαρχιακός Κυβερνήτης) και ο Επίσκοπος. Υποψιάζονται επίσης βρετανική ενθάρρυνση από αυτούς τους άνδρες».

Εδώ να σημειώσουμε ότι νομάρχης Έβρου, που είχε διορισθεί από την κυβέρνηση Γεωργίου Παπανδρέου, ήταν ο Δημήτριος Μυτιληνιός (όπως ήταν το σωστό επώνυμό του και υπηρέτησε αρχικά στον Έβρο από 6 Μαρτίου έως 2 Οκτωβρίου 1945). Ο αναφερόμενος «Επίσκοπος» ήταν ο Μητροπολίτης Διδυμοτείχου, Ορεστιάδος και Σουφλίου Ιωακείμ, παλαιός αγωνιστής του Μακεδονικού Αγώνα και αργότερα μητροπολίτης Κερασούντος, όταν ο Τοπάλ Οσμάν έσφαζε τους Ποντίους.

*Ο Μητροπολίτης Διδυμοτείχου, Ορεστιάδας και Σουφλίου Ιωακείμ.

Ο Έντσον στο έγγραφό του ξεκαθαρίζει:

«Ειλικρινά, νομίζω ότι η συζήτηση για σύλληψη ήταν απλώς συζήτηση και τίποτα περισσότερο. Θεωρώ πολύ απίθανο ότι οποιοσδήποτε Έλληνας αξιωματούχος ή εθνικιστής εξτρεμιστής θα τολμούσε να συλλάβει έναν Αμερικανό αξιωματικό, αν και η πιθανότητα μιας τέτοιας υπερβατικής πράξης ίσως δεν μπορεί να αποκλειστεί εντελώς. Ο φόβος μου είναι μάλλον ότι ο υπολοχαγός Γεωργιάδης μπορεί να υποστεί όχι μόνο πράξεις εσκεμμένης παρεμπόδισης του έργου του (οι οποίες έχουν ήδη γίνει εμφανείς σε προηγούμενα ταξίδια πρόσφατα) αλλά και στην πραγματικότητα σωματική επίθεση. Δεν υπάρχει ακόμη πραγματική ασφάλεια στην ελληνική ύπαιθρο».

Συνεχίζοντας εκφράζει την άποψη πως αν συνέβαινε κάτι, όπως π.χ. πυροβολισμοί από μια πλαγιά κάπου σε μια απομακρυσμένη περιοχή, δεν θα υπήρχαν Αμερικανοί μάρτυρες του περιστατικού και των δραστών της επίθεσης, που θα μπορούσαν πολύ εύκολα να διαφύγουν. Ο υπολοχαγός Γεωργιάδης είναι ένας από τους πολύ λίγους, πιθανώς ο μόνος ικανός εξωτερικός παρατηρητής των ατυχών γεγονότων που συμβαίνουν τώρα σε αυτήν την περιοχή. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η παρουσία του στην Ανατολική Μακεδονία και Θράκη είναι εντελώς ανεπιθύμητη για τα στοιχεία, που βρίσκονται τώρα στην εξουσία, εννοώντας την κυβέρνηση Παπανδρέου, στον νομό Έβρου, συμπεριλαμβανομένων των Βρετανών!

Ο Έντσον υπενθυμίζει ότι διέταξε τον Γεωργιάδη να μην επιστρέψει στην Ανατολική Μακεδονία ή Θράκη χωρίς συγκεκριμένες εντολές από τον ίδιο. Προς το παρόν, θα επιχειρούσε μόνο στη Θεσσαλονίκη και την Κεντρική Μακεδονία. Εξετάζονταν μάλιστα στην OSS σχέδια για την κάλυψη της περιοχής από άλλον αξιωματικό.

*Ο Αλέκος Γεωργιάδης

Ο ανταγωνισμός ΗΠΑ- Αγγλίας στη Θράκη

Ένα σημαντικό απόσπασμα, που δείχνει τον μεγάλο ανταγωνισμό των μυστικών υπηρεσιών των μεγάλων συμμαχικών δυνάμεων στη Θράκη, περιέχει μια αδρή εικόνα άγνωστων γεγονότων, που εξελίσσονταν πίσω από κλειστές πόρτες.

Ο Γεωργιάδης είχε ως έδρα το ελληνικό προξενείο στην Αδριανούπολη για κάλυψη και διέθετε ελληνικό διπλωματικό διαβατήριο. Εκείνη την εποχή, η OSS αναλάμβανε τις επιχειρήσεις πληροφοριών στον Έβρο από τους Βρετανούς με επίσημη συμφωνία με την ISLD/Κωνσταντινούπολη (σ.σ. άγνωστη βρετανική μυστική υπηρεσία), υπό τη διοίκηση του συνταγματάρχη Γκίμπσον. Οι Βρετανοί αντιμετώπισαν σοβαρές δυσκολίες στον Έβρο λόγω των προσπαθειών τους να συνδυάσουν την πολιτική δραστηριότητα, με τις επιχειρήσεις πληροφοριών. Ως μέρος της συμφωνίας, ο υπολοχαγός Γεωργιάδης ανέλαβε ό,τι είχε απομείνει από τα βρετανικά δίκτυα. Ήταν σαφώς κατανοητό ότι η OSS επρόκειτο να αντικαταστήσει την ISLD στην περιοχή.

Κατά τη γνώμη του Έντσον, η βρετανική πρόθεση ήταν να χρησιμοποιήσει τις επιχειρήσεις του OSS στην περιοχή ως «κόκκινη ρέγγα» (σ.σ. πρόκειται για μια μεταφορά, ένα αμερικανικό ιδίωμα, που σημαίνει, κάτι που αποσπά την προσοχή από το κύριο θέμα ή το στόχο). Θα ήταν καλύτερα- έγραφε- να μπορούν να συνεχίσουν τις μέχρι τώρα ανεπιτυχείς δραστηριότητές τους, στόχος των οποίων ήταν να αντικαταστήσουν τους αντάρτες του ΕΛΑΣ στον Έβρο με μια «εθνικιστική» αντάρτικη ομάδα πιστή στην εξόριστη κυβέρνηση του Καΐρου. Ότι αυτή ήταν η πρόθεσή τους φάνηκε από τη συνέχεια.

*Ο Αλέκος Γεωργιάδης (πρώτος από αριστερά) με αντάρτες του Έβρου.

Οι βρετανικές προσπάθειες να αντικαταστήσουν τον ΕΛΑΣ στον Έβρο δεν σταμάτησαν. Οι διαταγές που είχε ο Γεωργιάδης από το Κάιρο ήταν σαφείς: Έπρεπε να απέχει απολύτως από την υποστήριξη οποιασδήποτε πολιτικής ομάδας και να περιοριστεί αποκλειστικά στη συλλογή πληροφοριών. Δεν μπορεί να αμφισβητηθεί ότι αυτές οι διαταγές ανάγκασαν τον Γεωργιάδη να συναινέσει στην ύπαρξη του ΕΛΑΣ στον Έβρο, αλλά η συναίνεση δεν είναι συνώνυμη με την υποστήριξη, έγραφε ο Έντσον στο ίδιο έγγραφο. Οι Έλληνες προξενικοί υπάλληλοι στην Αδριανούπολη ήταν έξαλλοι με τον Γεωργιάδη για την άρνησή του να συνεργαστεί μαζί τους στα σχέδιά τους. Από καιρό σε καιρό υποβλήθηκαν καταγγελίες εναντίον του από το Ελληνικό Υπουργείο Εξωτερικών, μερικές από τις οποίες έφτασαν στον Αμερικανό Πρέσβη στην Ελλάδα, στο Κάιρο. Αυτές οι καταγγελίες αποτελούν την αρχή της κατηγορίας ότι ο Γεωργιάδης είναι «αριστερός» συμπέραινε ο αμερικανός λοχαγός.

Η βρετανική και η ελληνική προσπάθεια αντικατάστασης του ΕΛΑΣ συνεχίστηκαν. Διείσδυσαν πράκτορες και έγινε προσπάθεια να δημιουργηθεί κρυφά μια άλλη οργάνωση, που θα αντιτίθεται στον ΕΛΑΣ. Αφού μελετήθηκαν προσεκτικά τα έγγραφα και εντοπίστηκαν τα άτομα που ανήκαν σ’ αυτήν την οργάνωση, ο ΕΛΑΣ σκότωσε όλους τους ηγέτες (σ.σ. κατά πάσα πιθανότητα ο Έντσον υπονοεί τις δολοφονίες Σταθάτου, Πορτοκαλλίδη και άλλων από τον Οδυσσέα κυρίως). Αυτή η εξέλιξη φυσικά δεν ικανοποίησε τους Έλληνες προξενικούς υπαλλήλους στην Αδριανούπολη, ούτε αύξησε την συμπάθειά τους για τον Γεωργιάδη.

*Ο Οδυσσέας με αντάρτες του.

Σε ένα σημείο του εγγράφου αυτού ο Έντσον αποκαλεί τον επικεφαλής του ΕΛΑΣ Οδυσσέα, «χασισοφάγο»!!! (hashish-eating «Odysseas»). Επιπλέον σε ένα άλλο αμερικανικό έγγραφο, αναφέρεται ότι μετά την εκτέλεση του Οδυσσέα, βρέθηκαν στα προσωπικά του αντικείμενα, χασίς και ράβδοι χρυσού!!!

Συνεχίζοντας, υπενθυμίζει μεταξύ άλλων ότι ο Γεωργιάδης έκανε τις διαπραγματεύσεις για τη διείσδυση μιας αποστολής SO (Sicago Operation) στον Έβρο, η οποία έγινε με την έγκριση του Υπουργείου Εξωτερικών και ήταν η μόνη αμερικανική αποστολή SO που επιχειρούσε στην Ελλάδα, χωρίς να λαμβάνει υπόψη τους Βρετανούς (σ.σ. πρόκειται για την αποστολή Κέλλις, που ανατίναξε γέφυρες στον Έβρο). Ο υπολοχαγός Γεωργιάδης κατηγορήθηκε τότε για «εξοπλισμό των κομμουνιστών».

«Κατά την παρούσα φάση- καταλήγει ο Έντσον- η κυρίαρχη φατρία στην ελληνική Θράκη αποτελείται ακριβώς από αυτά τα άτομα που αντιτάχθηκαν σφοδρά στον ΕΛΑΣ, που τους καταδίωξε από την περιοχή. Είναι πράγματι έκπληξη το γεγονός, ότι αυτοί οι άνθρωποι έχουν μια πολύ αρνητική άποψη για τον υπολοχαγό Γεωργιάδη. Σε αυτήν την περιοχή βρίσκεται τώρα, όπως λέει ο ίδιος, ως σεσημασμένο άτομο».

Αυτή την εντύπωση είχαν για την πλειοψηφία των κατοίκων της Θράκης (σ.σ. χρησιμοποιείται η λέξη κυρίαρχη) οι Αμερικανοί το 1945…

*Η επιστολή του Αλέκου Γεωργιάδη προς τον Τσαρλς Έντσον.

Τι συνέβη σε καφενείο της Ορεστιάδας;

Ας επανέλθουμε όμως στο θέμα της κατηγορίας κατά του Διδυμοτείχου από τον Ελληνοαμερικανό πράκτορα της OSS Αλέκο Γεωργιάδη.

Στις 5 Ιουνίου 1945, ο Γεωργιάδης σε επιστολή προς τον Έντσον εξιστορεί τι συνέβη, όπως του τα αφηγήθηκε ο έμμισθος πληροφοριοδότης του Χριστόδουλος Καραστεφάνου, κάτοικος Ορεστιάδας.

«Σε ένα καφενείο στη Νέα Ορεστιάδα- γράφει ο Γεωργιάδης- έγινα το θέμα της συζήτησης. «Ήταν ο Αλέκος ο Αμερικάνος Κουκουές;» (δηλαδή «κομμουνιστής») ήταν το ερώτημα που τέθηκε σε μια ομήγυρη. Όλοι οι πρώην πράκτορές μου και όσοι με γνώριζαν εκεί κατά τη διάρκεια της κατοχής και αργότερα, είπαν ότι ήταν δύσκολο ακόμη και να το σκεφτώ αυτό. Μερικοί εθνικιστές που ήταν είτε στη Θεσσαλονίκη είτε στην Αθήνα ως πρόσφυγες και πρόσφατα έφτασαν στη Νέα Ορεστιάδα, επέμειναν ότι ήμουν, επειδή βοήθησα το ΕΑΜ δίνοντάς τους όπλα. Όταν τους είπαν ότι δεν έπρεπε να μιλάνε έτσι, επειδή δεν γνώριζαν, όντας απόντες, είπαν ότι ο Αρχιεπίσκοπος από το Διδυμότειχο επισκεπτόταν το σπίτι ενός ντόπιου επιχειρηματία και εκεί έκανε τη δήλωση, ότι ο Αλέκος ο Αμερικάνος ήταν η αιτία για όλα αυτά, επειδή έδωσε στους κομμουνιστές όπλα.

Η παρέα στο καφενείο ρώτησε στη συνέχεια τον Καραστεφάνου αν με γνώριζε ως «Κουκουέ». Φοβούμενος ότι οι εθνικιστές και οι αξιωματικοί της Εθνοφρουράς που ήταν εκεί «θα του καταλόγιζαν φταίξιμο», μου είπε ο ίδιος, ότι τους είπε, πως «νόμιζε ότι ήμουν φιλο-κομμουνιστής». Εφόσον αυτό μπορεί να συμβεί στο εγγύς μέλλον, έχω μια περιγραφή της ιστορίας γραμμένη από τον ίδιο τον αφελή, την οποία σας στέλνω για τα αρχεία σας».

Συνεχίζοντας ο Γεωργιάδης εξήγησε ότι θεωρούσε όλο αυτό, μια εθνικιστική προπαγάνδα για να τους δυσφημίσει σε εκείνη την περιοχή, ώστε να μην μπορούν να παρακολουθούν τις πράξεις τους. Ταυτόχρονα, το θεωρούσε και ως δράση εναντίον τους, καθώς οι άνθρωποι του Έβρου, συμπεριλαμβανομένων των εθνικιστών, γνώριζαν τις δραστηριότητες τους εκεί και ήταν φιλικοί προς αυτόν.

Πίστευε απόλυτα, ότι η δουλειά του πρόξενου της Αδριανούπολης Καμπαλούρη, είναι αυτή που του έχει προκαλέσει πολλά προβλήματα στην Τουρκία. Τον βοηθούσε σε αυτή τη βρώμικη δουλειά ο Μητροπολίτης Ιωακείμ, του οποίου η φήμη κατά τον Γεωργιάδη, είχε εδραιωθεί στον Έβρο ως φιλογερμανού, καθώς και ο νέος νομάρχης, Μυτιληναίος (σ.σ. Μυτιληνιός πιο σωστά), ο οποίος ήταν ηγέτης του ΕΔΕΣ και ένθερμος υποστηρικτής του Μεταξά.

*Η αναφορά για τις δραστηριότητες του Καραστεφάνου.

Ποιος ήταν ο Καραστεφάνου;

Ας δούμε τώρα ποιος ήταν ο Καραστεφάνου, που μετέφερε στο Γεωργιάδης τις καφενειακές συζητήσεις που είχαν γίνει στην Ορεστιάδα.

Σύμφωνα με έγγραφη αναφορά δραστηριοτήτων του ίδιου του Καραστεφάνου, που ο Γεωργιάδης την είχε επισυνάψει στην επιστολή του προς τον Έντσον ο Καραστεφάνου, τον Ιούνιο του 1945, προσλήφθηκε ως σύνδεσμος μεταξύ του Ελληνικού Προξενείου στην Αδριανούπολη και των πρακτόρων της υπηρεσίας σε Ορεστιάδα - Διδυμότειχο - Τρίγωνο.

Προσλήφθηκε από τον Έλληνα λοχαγό, Ιωάννη Δεμερτζή και υπηρέτησε μέχρι τα τέλη Σεπτεμβρίου 1943, όταν η δράση αυτής της υπηρεσίας έγινε γνωστή στους Γερμανούς και διαλύθηκε. Στη συνέχεια προσλήφθηκε από μια νέα αμερικανική αποστολή υπό τον Γεωργιάδη. Αυτή η αποστολή είχε πάει στην Αίγυπτο στα μέσα Οκτωβρίου του ίδιου έτους, και από εκεί έφτασε στην Αδριανούπολη. Ο Καραστεφάνου υπηρέτησε ως σύνδεσμος μέχρι τον Φεβρουάριο του 1944, όταν έγινε γνωστή η δράση του στους Γερμανούς και αναγκάστηκε να καταφύγει στον ΕΛΑΣ (στον οποίο ανήκε ο αδελφός του), όπου υπηρέτησε ως ομαδάρχης.

Επειδή δεν συμφωνούσε- όπως έγραφε ο ίδιος- με τους ηγέτες αυτού του σώματος και με την ιδεολογία τους, γιατί ήταν κομμουνιστές, και επειδή έμαθε ότι οργανωνόταν μια εθνικιστική ομάδα, απευθύνθηκε σ’ αυτήν την ομάδα με σκοπό να συνεργαστεί μαζί τους. Αυτό έγινε γνωστό στους κομμουνιστές και μη έχοντας άλλη διέξοδο, διέφυγε στην Τουρκία. Οι Τούρκοι ήθελαν να τον επιστρέψουν στην Ελλάδα και τον κράτησαν περιορισμένο για οκτώ ημέρες. Ειδοποίησε τον Γεωργιάδη και ως αποτέλεσμα των προσπαθειών του μέσω των τουρκικών αρχών, στάλθηκε στην Αίγυπτο ως πρόσφυγας. Ζήτησε από τον Γεωργιάδη ένα πιστοποιητικό που να βεβαιώνει για τις υπηρεσίες μου, αλλά για λόγους ασφαλείας αρνήθηκε να του δώσει τέτοιο πιστοποιητικό.

Έφυγε από την Αδριανούπολη στις 24 Μαΐου και έφτασε στο Χαλέπι στις 31 Ιουλίου 1944. Στη συνέχεια, κατέληξε στην Παλαιστίνη με μια ομάδα 360 ατόμων. Από αυτούς, όλοι στρατολογήθηκαν από την ελληνική κυβέρνηση εκτός από τον Καραστεφάνου. Οι ελληνικές αρχές της Μέσης Ανατολής μπορεί να ήταν καχύποπτες σχετικά με τις σχέσεις του με τον ΕΛΑΣ.

Τελικά επιστρατεύτηκε τον Νοέμβριο του 1944, αλλά τον κράτησαν στο στρατόπεδο για μήνες ακόμη, ενώ άλλοι στάλθηκαν να ενταχθούν στις μονάδες τους. Γι' αυτό, ενημέρωσε τον Έλληνα πρόξενο στην Παλαιστίνη και του είπε την ιστορία του. Του είπε μάλιστα ότι είχε συνεργαστεί με τον Αμερικανό Γεωργιάδη στην Αδριανούπολη, ο πρόξενος σχολίασε, ότι συχνά ενημέρωνε πως ο Αμερικανός ήταν κομμουνιστής. Το ίδιο είπε και ένας Έλληνας που συνεργαζόταν με βρετανική υπηρεσία στην Παλαιστίνη. Ο Καραστεφάνου απάντησε: «Μας θεωρούσαν κομμουνιστές αφού είχαμε εκτελέσει τέτοια υπηρεσία και είχαμε κινδυνεύσει από τους Γερμανούς, τους ίδιους τους αντάρτες, τους Τούρκους και από μισθοφόρους;».

Όταν επέστρεψε στον Έβρο, άκουσε διαδόσεις ότι ο Γεωργιάδης ήταν φίλος των κομμουνιστών και τους υποστήριζε. Πληροφορήθηκε ότι οι αναφορές προέρχονταν από βασιλικούς, που είχαν φτάσει πρόσφατα στον Έβρο. Συχνά, φοβούμενος τις ελληνικές και βρετανικές αρχές και για να καθησυχάσει τυχόν υποψίες που μπορεί να είχαν οι ανώτεροί του γι’ αυτόν, έλεγε ότι υποθέτει πως ο Αμερικάνος ήταν φίλος των κομμουνιστών.

«Καταλαβαίνοντας ότι είχα αδικήσει τον Γεωργιάδη, προσπάθησα να τον συναντήσω για να του ζητήσω συγγνώμη. Έμαθα ότι βρισκόταν στη Θεσσαλονίκη και πραγματοποίησα μια συνάντηση μέσω του Αμερικανικού Προξενείου. Αυτή η κατάθεση είναι το αποτέλεσμα αυτής της συνάντησης και ελπίζω να ξεκαθαρίσει το θέμα» κατέληγε ο Καραστεφάνου.

Αυτό ήταν ένα άγνωστο περιστατικό, που το Διδυμότειχο, και ηγετικές προσωπικότητές του βρέθηκαν να κατηγορούνται για συνωμοσία με στόχο τη δολοφονία Ελληνοαμερικανού πράκτορα της OSS. Τα μόνα στοιχεία που προσκόμισε ο Γεωργιάδης στην υπηρεσία του, ήταν οι καφενειακές συζητήσεις της Ορεστιάδας.

Δεν πρέπει πάντως να λησμονείται η εθνική δράση του Μητροπολίτη Ιωακείμ Σιγάλα και το γεγονός ότι ο ΕΛΑΣ, που γνώριζε το ποιον του, πριν επιτεθεί για να ελευθερώσει το Διδυμότειχο από τους Ναζί, ζήτησε από τον Ιωακείμ να μεσολαβήσει για να παραδοθούν οι Γερμανοί ώστε να αποφευχθεί η αιματοχυσία. Ο Γερμανός διοικητής κράτησε αγέρωχη στάση και απέρριψε τη μεσολάβηση. Το αποτέλεσμα ήταν να συντριβεί η γερμανική δύναμη, κάποιοι να σκοτωθούν, άλλοι να μπορέσουν να ξεφύγουν μέσω του ποταμού Έβρου προς την Τουρκία και άλλοι να πνιγούν.

Σύμφωνα με αμερικανικές πηγές, από τις 28 έως τις 31 Αυγούστου 1944, οι αντάρτες συνέλαβαν 284 αιχμαλώτους και κατέλαβαν πυρομαχικά και όπλα από τις φρουρές του Διδυμοτείχου και των Φερών, 60 σιδηροδρομικά βαγόνια με τρόφιμα, τεθωρακισμένα οχήματα και 14 αυτοκίνητα.

Η ελευθερία, ήρθε δολιχοδρομώντας μέσα από δύσβατες ατραπούς και κακούς οιωνούς, για όσα θα ακολουθούσαν τα επόμενα χρόνια.

Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης

ΠΗΓΕΣ

*Αμερικανικά Εθνικά Αρχεία (συλλογή εγγράφων Vlanton, ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ)

Οι μέρες της απελευθέρωσης του Έβρου το 1944. «Με σημαίες και με τραγούδια…».

2026-01-08T09:55:00.002+02:00

*Ο κόσμος του Διδυμοτείχου γιορτάζει την απελευθέρωση από το Ναζιστικό ζυγό. Η μεγαλη εκδήλωση έγινε στο γήπεδο της πόλης. Εικονίζονται ο επικεφαλής του ΕΑΜ Μιχάλης Παρασχίδης και ο υπεύθυνος ασφαλείας Ανέστης Τάσιογλου.

Γράφει ο Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης

Απελευθέρωση της Ελλάδας από του Ναζί, άρχισε από την νομό Έβρου, το καλοκαίρι του 1944. Είναι γνωστό ότι το Διδυμότειχο- η πρώτη πόλη που απελευθερώθηκε με μάχη από τις δυνάμεις του ΕΛΑΣ- ένιωσε τον αέρα τη λευτεριάς στις 29 Αυγούστου. Ο κόσμος ξεχύθηκε στους δρόμους με σημαίες και με τραγούδια, ανύποπτος για το δράμα του εμφυλίου που θα έρχονταν λίγο αργότερα να βυθίσει τη χώρα, σε ερείπια. Μαζί με το θάνατο, το δάκρυ, την οδύνη και το μίσος.

Πολλοί σήμερα, αγνοούν τα γεγονότα της απελευθέρωσης και την ατμόσφαιρα που επικράτησε τότε, τους πρώτους μήνες Θα επιχειρήσουμε σήμερα να αντιληφθούμε, τι επικρατούσε τότε στον Έβρο, με βάση τις πληροφορίες που ανιχνεύονται στα Εθνικά Αρχεία των ΗΠΑ (και στη συλλογή Vlanton). Είναι γνωστό ότι η περιοχή του νομού Έβρου, που είχε παραμείνει υπό Γερμανική κατοχή και δεν είχε παραχωρηθεί στη Βουλγαρία, βρέθηκε στο ενδιαφέρον των αμερικανικών μυστικών υπηρεσιών, οι οποίες με αλλεπάλληλες αναφορές , ενημέρωναν την Ουάσιγκτον για τις εξελίξεις στον κρίσιμο αυτό νομό.

Μέχρι τις 2 Σεπτεμβρίου 1944, o Bόρειος Έβρος συμπεριλαμβανομένων του Διδυμοτείχου, της Ορεστιάδας και του Πυθίου, είχαν απελευθερωθεί. Η πολιτική διοίκηση που ανέλαβαν οι δυνάμεις του ΕΑΜ λειτουργούσε στην αρχή ομαλά και αποτελεσματικά. Σύμφωνα με τον διοικητή των αντάρτικων δυνάμεων στο Διδυμότειχο, οι αντάρτες πολεμούσαν ακόμα κοντά στο Σουφλί ενάντια στη γερμανική φρουρά (εκτιμώμενη σε 200 άνδρες) και στις ενισχύσεις (500-600) που έφτασαν από την Αλεξανδρούπολη την 1η Σεπτεμβρίου.

Η πειθαρχία μεταξύ των ανταρτών έδειχνε να είναι καλή. Ήταν ενθουσιώδεις και εκτελούσαν τα καθήκοντά τους πρόθυμα και δυναμικά. Ο νόμος και η τάξη επικρατούσαν σε κάθε γωνιά του Έβρου επειδή τα μέλη των επιτροπών, ήταν καλά οργανωμένα από τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής, τόσο από ντόπιους όσο και από εισαγόμενους κομμουνιστές οργανωτές. Η πλειοψηφία του- έλεγαν οι Αμερικανοί- ήταν αντικομμουνιστική, αλλά ήταν ανοργάνωτη και όλοι φοβούνταν να αντιταχθούν ανοιχτά στα επιθετικά, καλά εκπαιδευμένα και πειθαρχημένα κομμουνιστικά στοιχεία. Αυτοί οι αντικομμουνιστές, ανέφεραν οι Αμερικανικές υπηρεσίες, έλπιζαν στην άφιξη των συμμάχων ώστε να μπορούν να εκφράσουν ανοιχτά τις απόψεις τους.

Οι ηγέτες των κομμουνιστών στον Έβρο, γνώριζαν αυτή την αντίθεση και προωθούσαν μια έντονη προπαγανδιστική εκστρατεία, επαινώντας τον ρόλο που έπαιξαν κατά τις σκοτεινές μέρες της κατοχής, υπογραμμίζοντας μάλιστα ότι χωρίς εξωτερική βοήθεια έδιωξαν τον εχθρό από το νομό. Η προπαγάνδα που χρησιμοποίησαν οι κομμουνιστές ήταν αληθινή και ως εκ τούτου πολύ δύσκολο να αντιμετωπιστεί, παρατηρούσαν οι Αμερικανοί. Οι κομμουνιστές είχαν σημειώσει τη μεγαλύτερη πρόοδο στις οργανώσεις νεολαίας.

Σε ό,τι αφορά το μάχιμο κομμάτι του αντιστασιακοί κινήματος, υπολόγιζαν οι Αμερικανοί πράκτορες, ότι οι ένοπλοι αντάρτες στον Έβρο αριθμούσαν πλέον πάνω από 25.000 άνδρες. Οι περισσότεροι άνδρες χαρακτηρίζονταν «εφεδρείες» και οργανώνονταν σε ομάδες στα χωριά τους.

*Διδυμότειχο: Παρέλαση Ελασιτών ανταρτών κατά την απελευθέρωση. Στο σπίτι με τα δύο μπαλκόνια, δολοφονήθηκε από τον ΕΛΑΣ το 1942,
ο νομάρχης Ιωάννης Φραγκούλης.

Με σημαίες και με τραγούδια…

Τις μέρες της απελευθέρωσης υπήρξε γενικός πανηγυρισμός σε όλο τον βόρειο Έβρο. Ελληνικές σημαίες αναρτήθηκαν παντού και περιστασιακά εμφανίζονται αμερικανικές, βρετανικές και ρωσικές σημαίες, πιθανώς λόγω της μικρής προσφοράς ξένων σημαιών. Διάφορες μπάντες έπαιζαν- όχι τον Εθνικό Ύμνο- αλλά επαναστατικά πατριωτικά τραγούδια, που συνέθεσαν και τραγούδησαν πρόσφατα η ΕΠΟΝ (η κομμουνιστική οργάνωση της νεολαίας) και ο ΕΛΑΣ.

Εν τω μεταξύ επειδή υπήρχαν διάφορα επείγοντα αιτήματα από τον Έβρο, ο πρωθυπουργός Γεώργιος Παπανδρέου σε συνεννόηση με τον υπουργό Οικονομικών Αλέξανδρο Σβώλο, αποφάσισαν αμέσως να στείλουν τους υπουργούς Πορφυρογένη (ΚΚΕ) και Λαμπριανίδη στον Έβρο ως εκπροσώπους της ελληνικής κυβέρνησης, η οποία σημειωτέον μπήκε στην Αθήνα και ύψωσε την ελληνική σημαία στην Αθήνα στις 13 Οκτωβρίου 1944.

Στο Διδυμότειχο το περιφερειακό Λαϊκό Δικαστήριο ξεκίνησε στις 30 Σεπτεμβρίου 1944 τη δίκη 18 κατηγορουμένων πληροφοριοδοτών των Γερμανών, παρά το διάταγμα της ελληνικής κυβέρνησης εναντίον τέτοιων δικών από Λαϊκά Δικαστήρια που είχε ανακοινώσει ο Παπανδρέου από τις 4 Σεπτεμβρίου. Μέχρι τις 2 Οκτωβρίου, κατά τις Αμερικανικές πληροφορίες, οκτώ άτομα είχαν δικαστεί. Από αυτούς, τέσσερις καταδικάστηκαν σε θάνατο, δύο αφέθηκαν ελεύθεροι και για δύο αναβλήθηκαν οι δίκες για συγκέντρωση περαιτέρω πληροφοριών.

Σπίτια στον Έβρο, που κάηκαν κατά τη διάρκεια της γερμανικής υποχώρησης, περίπου 250 συνολικά, ξαναχτίζονται γρήγορα από τους κατοίκους. Αναμένονταν ότι μέσα σε δύο ή τρεις εβδομάδες τα σπίτια θα ήταν κατοικήσιμα. Ωστόσο, τα κλινοσκεπάσματα και τα έπιπλα που καταστράφηκαν έπρεπε να αγορασθούν από έξω.

Οι Γερμανοί που κρατούνταν στο Διδυμότειχο, κατανεμήθηκαν στο Σουφλί, την Κορνοφωλιά και τις Φέρες, όπου θα βοηθούσαν τους ντόπιους πολίτες να ξαναχτίσουν τα καμένα σπίτια. Όλη η απαραίτητη ξυλεία είχε κοπεί και βρίσκονταν στο Σουφλί. Οι ίδιοι οι κρατούμενοι ζήτησαν άδεια να εργαστούν.

*Φωτογραφία του Διδυμοτείχου από Γερμανό στρατιώτη (Αρχείο Μιλτιάδη Δημητριάδη).

Ο άγνωστος δήμιος των Ναζί, με έδρα το Διδυμότειχο

Έχει ενδιαφέρον γιατί είναι άγνωστο γεγονός, ότι οι Αμερικανοί πράκτορες είχαν εντοπίσει τουλάχιστον από τον Μάρτιο του 1944 τον αρμόδιο για τις εκτελέσεις ομήρων. Επρόκειτο για τον Γερμανό αξιωματικό, που ως υπεύθυνος έδινε διαταγές για την εκτέλεση ομήρων στο Διδυμότειχο, την Ορεστιάδα και τις Φέρες και ήταν ο υπολοχαγός Καρλ Κούλνερ διοικητής της Γκεστάπο στο Διδυμότειχο. Ο υπολοχαγός Κούλνερ, διέταξε τις εκτελέσεις παρά τις αντιρρήσεις του λοχαγού Μάγιερ, του Kreiskommandant στο Διδυμότειχο. Από τότε είχαν ψυχρανθεί οι σχέσεις αυτών των δύο. Ο υπολοχαγός Κούλνερ είχε υπηρετήσει ως λοχίας κατά τη διάρκεια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου υπό τον τότε λοχαγό, και πλέον στρατάρχη Ρόμμελ.

Ο λοχίας Χαρτ Κλάινερ, ο οποίος διοικούσε την Αστυνομία στην Ορεστιάδα, θεωρήθηκε υπεύθυνος για τους θανάτους πέντε ομήρων, που εκτελέστηκαν εκεί. Ο Λοχίας Κλάινερ ήταν Τσέχος, που έζησε στη Γερμανία πριν από τον πόλεμο και εργάστηκε στον τραπεζικό κλάδο.

*Μοναστηράκι Έβρου: Εικόνα από σαμποτάζ των ανταρτών στη σιδηροδρομική γραμμή.

Στο στρατόπεδο των πρακτόρων των ΗΠΑ

Στις αρχές του 1944 ο γνωστός Ελληνοαμερικανός πράκτορας με έδρα την Αδριανούπολη, Αλέκος Γεωργιάδης, αντιμετώπισε προβλήματα υγείας και χρειάστηκε νε μεταβεί στην Κωνσταντινούπολη για θεραπεία και για υπηρεσιακές συνεννοήσεις. Στη συνέχεια αναχώρησε αεροπορικώς για το Κάιρο συνοδευόμενος από τον ταγματάρχη Έντουαρντς.

Τότε στην αμερικανική πρεσβεία της Άγκυρας, παραιτήθηκε η πράκτορας Βιρτζίνια Γκρέις, η οποία όμως θα επέστρεφε στις 4 Φεβρουαρίου στην Τουρκική πρωτεύουσα για να βοηθήσει τις αμερικανικές μυστικές υπηρεσίες στις δραστηριότητές τους στην Ελλάδα.

Σύμφωνα με τα έγγραφα της συλλογής Vlanton ο Αλέκος Γεωργιάδης απηύθυνε πρόσκληση στις νέες ομάδες των ανταρτών στο Βόρειο Έβρο για μια συνάντηση, αλλά αυτοί δεν εμφανίστηκαν στο σημείο συνάντησης που είχε οριστεί, όπου τους ανέμενε ο πράκτορας Μάρτι. Αυτός πάντως ανέφερε ότι οι τρεις επικεφαλής Ρέγκας, Μήτας και Πετριτζίκης πλαισιώθηκαν από άλλους επτά άνδρες με κάποια πολιτική ικανότητα.

*Η ιδιόγραφη υπογραφή του Ελληνοαμερικανού πράκτορα Αλέκου Γεωργιάδη

Όταν επέστρεψε ο Αλέκος Γεωργιάδης στην Αδριανούπολη και άρχισε τις επαφές του με τους αντάρτες οι Αμερικανοί πληροφορήθηκαν τα πρώτα νέα για την αναδιοργάνωση που έλαβε χώρα στον Έβρο μετά την έλευση του Αθηνόδωρου Κατσαβουνίδη Η άφιξη του Αθηνόδωρου στον Έβρο με τέσσερις βοηθούς απευθείας από το αρχηγείο του ΚΚΕ, οδήγησε σε ραγδαίες εξελίξεις κατά το δεύτερο δεκαπενθήμερο του Φεβρουαρίου. Ο Οδυσσέας, ηγέτης κατά τη διάρκεια του περασμένου έτους, οδηγήθηκε σε δίκη ως απατεώνας και εκτελέστηκε.

Υπήρχαν τότε στις μυστικές υπηρεσίες αρκετά πειστικά στοιχεία ότι ο Οδυσσέας ήταν επίσης «Βουλγαρογερμανός πράκτορας». Συνάδελφοι του Οδυσσέα που εξακολουθούσαν να κρατούνται εν αναμονή της δίκης τους ήταν: ο Κώστας (σ.σ. δεν προσδιορίζεται ποιος Κώστας), που θεωρείται υπεύθυνος για τον θάνατο του ταγματάρχη Σταθάτου (;) ο Τηλέμαχος, επικεφαλής του Τάγματος Θανάτου, που τρομοκρατούσε τους κατοίκους του Έβρου, ο Φλέσσας, σωματοφύλακας του Οδυσσέα· και ο Μπαγιώτας (Μίμης), Γραμματέας του τοπικού τμήματος του ΚΚΕ.

*Βούλγαροι αντιναζιστές του αντάρτικου τάγματος Βασίλ Λέφσκι, φωτογραφημένοι στο Διδυμότειχο το 1944

Η ατμόσφαιρα που επικρατούσε

Τέλη του 1944 και αρχές του 1945 οι Αμερικανοί υπολόγιζαν ότι περίπου το 75% της περιφερειακής και τοπικής ηγεσίας στη Θράκη βρίσκονταν στα χέρια των κομμουνιστών. Η κομμουνιστική ηγεσία ήταν ιδιαίτερα ισχυρή στο Σουφλί, την Αλεξανδρούπολη, τη Καβάλα, τις Σέρρες, τη Δράμα, την Ξάνθη, το Διδυμότειχο και την Κομοτηνή (κατά σειρά σχετικής ισχύος). Η συζήτηση για τον «ταξικό πόλεμο» ήταν συνηθισμένη μεταξύ των ηγετών της αριστεράς

Ο Λάμπρος (Νίκος Κανακαρίδης), γενικός γραμματέας του ΕΑΜ Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης, πρόσφυγας από τη Μικρά Ασία, παλιό μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος και πρώην καθηγητής στο Λύκειο Καβάλας, ήταν ο πραγματικός ηγέτης της περιοχής.

Έκανε συχνά ταξίδια στη Βουλγαρία από τη βάση του στην Κομοτηνή.

Έτσι, η δημόσια τάξη είχε διατηρηθεί άριστα στις πόλεις και τα χωριά. Δεν υπήρχαν κλοπές, ούτε καβγάδες, ούτε εγκλήματα, εκτός από τις πολιτικές συλλήψεις.

Στον Έβρο ειδικά, ο προεδρεύων στη Νομαρχία είχε αντικατασταθεί, για λόγους υγείας, και η έδρα της τοπικής αυτοδιοίκησης μεταφέρθηκε από το Διδυμότειχο στην Αλεξανδρούπολη. Ο νέος πρόεδρος της Νομαρχίας ορίσθηκε ο Τζεβελέκης (Βύρων), πρώην δεξί χέρι του καπετάν Οδυσσέα, ο οποίος ως γνωστόν εκτελέστηκε από του αντάρτες του.

Οι Αμερικανοί θεωρούσαν ότι ο δικηγόρος Τζεβελέκης δεν ήταν πολύ ικανός και ότι τον καθοδηγούσε εύκολα ο Λάμπρος.

Στην περιοχή της Κομοτηνής η πολιτική τρομοκρατία ήταν μεγαλύτερη.

Η Κομοτηνή, μια παραδοσιακά συντηρητική πόλη με μεγάλη μουσουλμανική μειονότητα, είχε μια ισχυρή δημοκρατική οργάνωση, με μεγάλη συμμετοχή. Μόλις ξεκίνησαν οι συγκρούσεις των Δεκεμβριανών στην Αθήνα, οι επικεφαλής της οργάνωσης συνελήφθησαν ως κερδοσκόποι και ως μέλη της «μαύρης αντίδρασης» και η λέσχη που διατηρούσαν έκλεισε εντελώς. Τα μέλη της οργάνωσης σιωπούσαν λόγω τρόμου.

Ο Τούρκος πρόξενος στην Κομοτηνή δήλωνε ότι το 90% των εκεί Μουσουλμάνων θα ψήφιζαν το δημοκρατικό ψηφοδέλτιο στις προσεχείς εκλογές. Δήλωνε επίσης ότι οι κομμουνιστές εκεί, διατηρούσαν στενές διασυνδέσεις με το Βουλγαρικό Κομμουνιστικό Κόμμα και έχουν καθημερινές επαφές στα σύνορα, και ότι 3.000 τουφέκια και άφθονα πυρομαχικά είχαν φτάσει στα χέρια του ΕΛΑΣ τον τελευταίο μήνα από τους Βούλγαρους. Οι συνθήκες στη Βουλγαρία, και πάλι σύμφωνα με τον Τούρκο πρόξενο, ήταν πολύ χειρότερες από ό,τι στην Ελλάδα. Οι Βούλγαροι Κομμουνιστές, ενθαρρυμένοι και βοηθούμενοι από τους Ρώσους, δημιουργούσαν χάος.

Οι συνθήκες στην Ξάνθη, τις Σέρρες και τη Δράμα ήταν παρόμοιες με εκείνες στην Έβρο και την Κομοτηνή.

Μιας μορφή προειδοποιητικής τρομοκρατίας στον Έβρο, ήταν η διάδοση φημών από την πλευρά των κομμουνιστών, ότι αν το κόμμα τους χάσει, στις προσεχείς εκλογές θα χυθεί πολύ αίμα. Αυτό έδειχνε να αποτελεί μέρος της τρομοκρατικής τους πολιτικής, συμπέραινα οι Αμερικανοί πράκτορες. Οι Τούρκοι από την πλευρά τους διαμαρτυρήθηκαν στην ελληνική πρεσβεία στην Άγκυρα ότι το ΕΑΜ διαδίδει αντιτουρκική προπαγάνδα και απαιτεί την επιστροφή της Ανατολικής Θράκης στην Ελλάδα. Η πηγή των ΗΠΑ πάντως ανέφερε, ότι δεν υπήρχαν στοιχεία αντιτουρκικής προπαγάνδας στη Θράκη.

*Αμερικανικό έγγραφο, που περιγράφει την ατμόσφαιρα στον Έβρο κατά τη φάση της απελευθέρωσης

Κάνει την εμφάνισή της η ΟΥΝΡΑ

Το Δεκέμβριο του 1944 στα χέρια του ΕΛΑΣ, υπήρχαν 200 Γερμανοί κρατούμενοι, που ήταν καλά στην υγεία τους. Το μόνο αναγνωρισμένο νόμισμα ακόμα ήταν το Βουλγαρικό λέβα, το οποί στην ελεύθερη αγορά είχε μηδαμινή αξία. Μία αγγλική λίρα ισοδυναμούσε με 3.000 λέβα, αν και το ΕΑΜ είχε καθορίσει ως επίσημη ισοδυναμία. Μία αγγλική λίρα προς 600 λέβα.

Τον Ιανουάριο του 1945 η κατάσταση στη Θράκη ήταν δραματική λόγω έλλειψης βασικών ειδών διαβίωσης, όπως είναι τα φάρματα τα είδη ένδυσης και υπόδησης κ.ά. Η ΟΥΝΡΑ έκανε την εμφάνισή της και διένειμε κάποια είδη, όμως οι ανάγκες ήταν τεράστιες. Ο κόσμος έλεγε στους αξιωματούχους της ΟΥΝΡΑ στη Θράκη: «Για όνομα του Θεού, πείτε στην κυβέρνησή σας την πραγματική κατάσταση του λαού μας και δηλώστε ότι η μεγάλη μας ελπίδα είναι στην Αμερική. Δεν έχουμε καμία εμπιστοσύνη στους Βρετανούς, οι οποίοι χρησιμοποιούν την ανακούφιση για να μας επιβάλουν πολιτικά ζητήματα. Θα πολεμήσουμε μέχρι θανάτου για την ελευθερία μας. Η έκκληση είναι τόσο ειλικρινής όσο και γενική και ότι τα φάρμακα, τα παπούτσια και τα ρούχα, πρέπει να φτάσουν σύντομα σε αυτήν την περιοχή».

*Το επίμαχο απόσπασμα από τα Αμερικανικά Εθνικά Αρχεία.

Και κάτι, που πιθανόν να οφείλεται σε κακή μετάφραση, γιατί δεν προκύπτει από άλλες πηγές. Στα τέλη Μαρτίου του 1945, ο επικεφαλής του ΕΛΑΣ Έβρου Βαγγέλης Κασάπης, γνωστός ως καπετάν Κρίτων εκφώνησε ομιλία στο Διδυμότειχο, δηλώνοντας ότι η Μακεδονία και η Θράκη, θα παραχωρούνταν στη Βουλγαρία!!! Η πληροφορία αυτή περιέχεται σε έγγραφο της OSS, για την πολιτική κατάσταση στην Ανατολική Μακεδονία και Θράκη, με ημερομηνία 19 Απριλίου 1945.

Το Φεβρουάριο του 1945 οι διώξεις των αριστερών άρχισαν να γενικεύονται. Οι Αμερικανοί με βάση τις πληροφορίες που συγκέντρωναν είχαν την αίσθηση ότι οι ηγέτες του ΕΑΣ σε Θράκη και Ανατολική Μακεδονία είχαν ελάχιστες ελπίδες αμνηστίας και, ως εκ τούτου, «άρχισαν να ετοιμάζονται να αντισταθούν στη σύλληψη».

Οι πληροφορίες έλεγαν ότι μονάδες του ΕΛΑΣ, μετακινούνταν σε αμυντικές θέσεις στα βουνά, σε μια γραμμή βόρεια των Σερρών- Δράμας- Ξάνθης και Κομοτηνής. Επίσης είχε ακουστεί ότι έχουν σταλεί αποθέματα τροφίμων από τον ΕΛΑΣ στην περιοχή γύρω από το Κάτω Νευροκόπι, ακριβώς νότια των βουλγαρικών συνόρων. Πηγές θεωρούσαν ότι, εκτός εάν εκδιωχθούν βίαια, «οι ΕΛΑΣίτες δεν θα παραιτηθούν από την εξουσία τους σε μια περιοχή που έχει τελούσε πλήρως υπό τον έλεγχό τους τελευταίους μήνες. Στους κύκλους επικρατούσε γενικά η άποψη ότι μια «αποχώρηση στη Βουλγαρία με τη βοήθεια των Βουλγάρων Κομμουνιστών» θα αποτελούσε την έσχατη λύση».

Στον Έβρο ο καπετάν Τηλέμαχος, πρώην Πολιτικός Επίτροπος του ΕΛΑΣ από το Πύθιο και πρωτοπαλίκαρο του Οδυσσέα, επέστρεψε λόγω των διώξεων των αριστερών, στα βουνά για να ξαναρχίσει την αντάρτικη ζωή με μια μικρή ομάδα πρώην μελών του ΕΛΑΣ.

*Από μια επίσκεψη του νομάρχη Έβρου Ιωάννη Φραγκούλη στις Φέρες (Αρχείο συλλόγου "Βήρα").

Εύρισκαν καταφύγιο στο Χάσκοβο

Αρκετές χιλιάδες Έλληνες αριστεροί που διέφυγαν από την Ελλάδα μετά τον Ιανουάριο του 1945, όταν άρχισαν οι διωγμοί, βρίσκονταν στο γειτονικό Χάσκοβο της Βουλγαρίας. Πηγές των αμερικανικών μυστικών υπηρεσιών εκτιμούσαν ότι το σύνολο αυτών των φυγάδων στο Χάσκοβο υπερέβαιναν τις 25.000 και πίστευαν ότι οι Βούλγαροι είχαν κάνει στο Χάσκοβο ένα είδος γενικού σημείου συγκέντρωσης γι’ αυτούς τους φυγάδες.

Οι Έλληνες κομμουνιστές ηγέτες από τον Έβρο που είχαν καταφύγει στη Βουλγαρία και οι οποίοι θεωρούνταν από τις ελληνικές αρχές ως οι πιο επικίνδυνοι και οι πιο ενεργοί στην προσπάθεια διατήρησης επικοινωνιών μεταξύ τους στη Βουλγαρία και των κομμουνιστών που εξακολουθούν να παραμένουν στον Έβρο, ήταν ο Μάνος (γνωστός ως Καπετάν Μάνος), ο Αγγελάκης, ο Κόλιας και ο Ψυράκης. Μια άλλη υποπηγή ανέφερε, ότι ο ταγματάρχης του ΕΛΑΣ, Παπαδόπουλος, ο οποίος ήταν προηγουμένως αρτοποιός στη Νέα Ορεστιάδα και στη συνέχεια έγινε διοικητής του ΕΛΑΣ εκεί, κατέφυγε στη Βουλγαρία από το Μάιο του 1945. Ένα από τα κύρια σημεία διέλευσης για τους αριστερούς αγγελιοφόρους μεταξύ Βουλγαρίας και Βόρειου Έβρου ήταν ανατολικά των Δικαίων.

Η ίδια υποπηγή πίστευε ότι πιστεύει ότι αυτή η επικοινωνία θα διακοπεί, με την τοποθέτηση επτά ή οκτώ χωροφυλάκων σε κάθε ένα από τα χωριά που πλαισιώνουν τα Δίκαια ανατολικά και δυτικά.

Στον Έβρο εν τω μεταξύ το 1945 κανένα μέλος της παλιάς κομμουνιστικής οργάνωσης του νομού δεν εμφανίζονταν… Οι ηγέτες συνελήφθησαν και άλλοι διέφυγαν στη Βουλγαρία. Η διαφυγή τους ήταν εύκολη, καθώς αυτό ήταν το τελευταίο τμήμα της Ελλάδας, που καταλήφθηκε από βρετανικές και ελληνικές εθνικές δυνάμεις τον Απρίλιο του 1945.

Μερικές μικρές ένοπλες ομάδες, που επανδρώνονταν από πρώην άνδρες του ΕΛΑΣ κυκλοφορούσαν στα βουνά του κεντρικού και βορειοδυτικού Έβρου μέχρι τις αρχές Αυγούστου 1945. Από τότε δεν σημειώθηκαν περιστατικά, που να μπορούν να αποδοθούν σε τέτοιες ομάδες. Ένας αξιωματικός που διοικούσε ένα λόχο Εθνοφρουράς στο Μικρό Δέρειο, εξηγούσε συγκεκριμένα ότι οι εκτεταμένες δασικές πυρκαγιές στην περιοχή του δεν μπορούν να αποδοθούν σε τέτοιες ομάδες, όπως υποστήριζαν ορισμένα δημοσιεύματα αθηναϊκών εφημερίδων που τις απέδιδαν σε κομμουνιστές. Αντίθετα, οι δασικές πυρκαγιές φαίνονταν να έχουν ξεκινήσει από χωρικούς και βοσκούς που σκόπευαν να επωφεληθούν από την προμήθεια ξυλείας ή να αυξήσουν την έκταση γης κατάλληλης για βοσκότοπους.

Πάντως όπως γράφει και ο Βαγγέλης Κασάπης ή Κρίτων («Ο εμφύλιος στον Έβρο» έκδοση 1999) στις αρχές Μαρτίου 1945, έφτασαν στο νομό Έβρου αγγλικά στρατεύματα (κυρίως αποικιακά). Στους Άγγλους παραδόθηκε ο οπλισμός του 81^ου συντάγματος του ΕΛΑΣ, όπως όριζε η συμφωνία της Βάρκιζας. Μια μεγάλη ποσότητα όπλων θάφτηκε με απόλυτη μυστικότητα από τον καπετάν Κρίτωνα στα ορεινά της Κορνοφωλιάς. Στις 29 Μαρτίου αποβιβάστηκαν στην Αλεξανδρούπολη και οι δυνάμεις του 101 Τάγματος Εθνοφυλακής του Ελληνικού Στρατού.

*Εικόνα του Διδυμοτείχου κατά την Κατοχή.

Η «Απαγορευμένη Ζώνη»

Η περίφημη «Απαγορευμένη Ζώνη» του Έβρου που συζητιόταν έως τη δεκαετία του 1980 περίπου και η Τουρκία ισχυρίζονταν ότι επιβλήθηκε από την Ελλάδα για να ελέγχονται οι ορεινοί μουσουλμανικοί πληθυσμοί της Ροδόπης, επιβλήθηκε το Σεπτέμβριο του 1945 από τις τοπικές στρατιωτικές αρχές. Αρκετά χρόνια αργότερα είχε γίνει αποδεκτή και από το ΝΑΤΟ ως τμήμα των συνόρων του Δυτικού κόσμου σε σχέση με τις χώρες του λεγόμενου Παραπετάσματος.

Σύμφωνα με έγγραφο της συλλογής Vlanton κάποια στιγμή τον Σεπτέμβριο του 1945, οι ελληνικές στρατιωτικές αρχές στον Έβρο, με τη συνεργασία των τοπικών πολιτικών αρχών, χαρακτήρισαν ένα τμήμα του Έβρου ως «απαγορευμένη ζώνη». Σε αυτή τη ζώνη, η μετακίνηση των πολιτών περιοριζόταν σε όσους είχαν εξασφαλίσει ειδική άδεια από τις πολιτικές και αστρονομικής αρχές, για κάθε συγκεκριμένο ταξίδι.

Η ζώνη δεν ήταν σαφώς καθορισμένη και περιγράφηκε ποικιλοτρόπως από αξιωματικούς και άλλους ως «επικίνδυνη περιοχή του Έβρου μεταξύ Βουλγαρίας και Τουρκίας» ή «εντός 30 χιλιομέτρων από τα τουρκικά και βουλγαρικά σύνορα» ή «οπουδήποτε προσπαθούν να κινηθούν οι κομμουνιστές». Υπήρξε μάλιστα αμηχανία, ακόμη και στο αρχηγείο του συντάγματος της Εθνοφρουράς στην Καβάλα, ενώ γεννήθηκε η εντύπωση ότι υπήρχε κάτι «αυθαίρετο ή αμφισβητήσιμης νομιμότητας» στο μέτρο αυτό.

*Η φωτογραφία αυτή υπάρχει σε άρθρο του John Mancini, που δημοσιεύθηκε το 2009 στο αμερικανικό blog Warfare History NETWORK με την ακόλουθη λεζάντα σε μετάφραση: "Κατηγορούμενος ως προδότης, αυτός ο Έλληνας αντάρτης ανακρίνεται εκτενώς σχετικά με πληροφορίες που παρείχε στους Γερμανούς. Ο αιχμάλωτος εκτελέστηκε αργότερα από τους Αντάρτες του Έβρου" .

Και απαράδεκτα «καμώματα»

Κατά τη διάρκεια ενός ταξιδιού στη Θράκη, ο Αμερικανός υποπλοίαρχος Τόμας Σπένσερ ήταν φιλοξενούμενος του νέου Γενικού Διοικητή Θράκης, που τοποθέτησε η κυβέρνηση Γεωργίου Παπανδρέου, του Αλέξανδρου Παπαθανάση, με την ευκαιρία της πρώτης επίσκεψής του στις πόλεις Σουφλί, Διδυμότειχο και Ορεστιάδα.

Μονάδες της Εθνοφρουράς είχαν εισέλθει σε αυτές τις πόλεις μόλις μία ημέρα πριν από την άφιξη του Γενικού Διοικητή. Αλλά όπως παρατήρησε ο Σπένσερ «κάπως δυστυχώς, οι μονάδες που στάλθηκαν σε αυτήν την περιοχή είχαν στρατολογηθεί στην Πελοπόννησο και έτσι ήταν προφανώς διατεθειμένες να περιφρονούν αυτούς, που ένας αξιωματικός περιέγραψε ως «αυτούς τους μισούς Τούρκους». Η υποδοχή φαίνεται να ήταν αρκετά εγκάρδια παρ' όλα αυτά, αυτό συνέβη, σίγουρα».

Από την Αλεξανδρούπολη βόρεια, γινόταν όλο και πιο φανερό ότι, αν και οι ίδιες οι πόλεις δεν είχαν υποφέρει πολύ άσχημα κατά την περίοδο της κατοχής, υπήρχε αρκετή λανθάνουσα ανησυχία για το μέλλον. Ο πιο συχνά εκφρασμένος φόβος ήταν ότι οι Βούλγαροι, υποστηριζόμενοι από τους Ρώσους, ίσως να ήταν ακόμη σε θέση να προωθήσουν την αξίωσή τους για διέξοδο στο Αιγαίο, οπότε οι πόλεις στα βόρεια, θα βρίσκονταν σε έναν «διάδρομο» τόσο άβολο όσο ο πολωνικός». Πολωνικός διάδρομος, είναι η γνωστή διεκδικούμενη από Γερμανούς και Πολωνούς, λωρίδα του Ντάντσιχ.

Οι μέρες της απελευθέρωσης του 1944 και όσες ακολούθησαν ήταν ημέρες χαράς παρά τα τεράστια προβλήματα, που άφησε πίσω της η Κατοχή αλλά και ελπίδων. Μόνο που εκείνες οι ελπίδες άργησαν να εκπληρωθούν γιατί δυστυχώς για την Ελλάδα, ακολούθησαν τα χρόνια του εμφυλίου, που βύθισαν ολόκληρη τη χώρα στην καταστροφή, όταν όλα τα κράτη, έσπευσαν να επιτύχουν ανόρθωση, ανάπτυξη και πρόοδο.

Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης

ΠΗΓΕΣ

*Εθνικά Αρχεία ΗΠΑ (συλλογή Vlanton στον ΕΛΙΑ- ΜΙΕΤ)

Τελικά ήρθαν Ρώσοι στον Έβρο και στη Βόρεια Ελλάδα, με την απελευθέρωση του 1944;

2025-11-20T09:20:00.008+02:00

*Υποδοχή Σοβιετικών αξιωματικών στη Αλεξανδρούπολη, μετά την απελευθέρωση της πόλης από τις βουλγαρικές κατοχικές δυνάμεις, το φθινόπωρο του 1944 (Καθημερινή)

Γράφει ο Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης

Γύρω από τα γεγονότα της απελευθέρωσης από την Γερμανική Κατοχή, πλανάται πάντα ένα ερώτημα. Ήρθαν Ρώσοι στη Θράκη, αφού οι δυνάμεις του στρατηγού Τολμπούχιν, είχαν καταλάβει τη Βουλγαρία και ήταν εύκολο να προελάσουν και στη Βόρεια Ελλάδα;

Είναι γνωστό ότι η απελευθέρωση με μάχες άρχισε από το Διδυμότειχο στις 29 Αυγούστου 1944, όταν έγινε η μεγάλη επίθεση των δυνάμεων το ΕΛΑΣ και η αμαχητί παράδοση της γερμανικής φρουράς των Φερών την προηγούμενη μέρα το απόγευμα.

Οι Αμερικανικές υπηρεσίες πληροφοριών ανέφεραν προς το Κάιρο, ότι από τις 28 έως τις 31 Αυγούστου οι αντάρτες συνέλαβαν 284 Γερμανούς αιχμαλώτους και κατέλαβαν πυρομαχικά και όπλα από τις φρουρές του Διδυμοτείχου και των Φερών και 60 σιδηροδρομικά βαγόνια τροφίμων, τεθωρακισμένα οχήματα και άλλα 14 αυτοκίνητα. Υπολογίζεται περίπου ότι οι ένοπλοι αντάρτες στον Έβρο αριθμούσαν πλέον πάνω από 25.000 άνδρες. Οι περισσότεροι ανήκαν στον λεγόμενο εφεδρικό ΕΛΑΣ και ήταν οργανωμένοι σε ομάδες.

*'Ενα από τα έγγραφα που αναφέρει την παρουσία Ρώσων στρατιωτικών στη Θράκη (συλλογή Vlanton)

Ρώσοι σε Θράκη και Ανατολική Μακεδονία

Η ταχεία προέλαση των Ρώσων, που μπήκαν στη Βουλγαρία, στις 8 Σεπτεμβρίου 1944, επέτρεψε στον Κόκκινο Στρατό να καταλάβουν ουσιαστικά τη γειτονική χώρα χωρίς αντίσταση. Την επομένη, το ελεγχόμενο από τους κομμουνιστές "Πατριωτικό Μέτωπο" κατέλαβε πραξικοπηματικά την εξουσία στην Σόφια. Σε λίγες μέρες, τα σοβιετικά στρατεύματα είχαν φράσει στα ελληνοβουλγαρικά σύνορα Εν τω μεταξύ, οι Γερμανοί βρίσκονταν ακόμα στην Ελλάδα (αποχώρησαν στις 30 Οκτωβρίου από την Θεσσαλονίκη), αλλά οι Σοβιετικοί δεν πέρασαν τα σύνορα για να "τσακίσουν τους ναζί"! Το γεγονός αυτό δημιούργησε μεγάλη αμηχανία στα ανώτατα κλιμάκια του ΚΚΕ, που άρχισαν να ονειρεύονται, ότι οι Ρώσοι θα μπουν και στην Ελλάδα. Η προσδοκία αυτή πήρε και μυθολογικές διαστάσεις μεταξύ των οπαδών του, αλλά κατάντησε ανέκδοτο.

Οι κομμουνιστές στην Ελλάδα, στις συζητήσεις τους εύχονταν «Νοτιότερα Τολμπούχιν!» όπως το 1904 στον Ρωσοϊαπωνικό πόλεμο, κάποιοι ευφάνταστοι δημοσιογράφοι στην Αθήνα, υπεδείκνυαν με στρατηγικό στόμφο στα άρθρα τους στο Ρώσο στρατηγό Κουρομπάτκιν, πώς να κινήσει τα στρατεύματά του, με την προτροπή «Δεξιότερα Κουρομπάτκιν»!!!

Άλλωστε το φθινόπωρο του 1944 δεν γνώριζαν, αυτό που προέκυψε αργότερα με τη περίφημη συμφωνία της Γιάλτας μεταξύ των ηγετών των τριών μεγάλων συμμαχικών δυνάμεων του Β' Παγκοσμίου Πολέμου (ΗΠΑ, Ηνωμένο Βασίλειο και ΕΣΣΔ) τον Φεβρουάριο του 1945. Δηλαδή την απόφαση να καθορίσουν τη μεταπολεμική μορφή του κόσμου. Με άλλα λόγια στη Γιάλτα τέθηκε η βάση για την επιρροή της Σοβιετικής Ένωσης στην Ανατολική Ευρώπη.

*Ο Σοβιετικός στρατάρχης Φιοντόρ Τολμπούχιν

Ρώσοι αξιωματικοί όμως ήρθαν στη Βόρεια Ελλάδα, σύμφωνα με πληροφορίες, που είχε η Αμερικανική μυστική υπηρεσία OSS,

Μια πρώτη καταγραφή για πιθανή παρουσία Ρώσων σε ελληνικό έδαφος, βρίσκουμε στα Εθνικά Αρχεία των ΗΠΑ. Συγκεκριμένα αναφέρθηκε στην OSS, ότι στις 10 Σεπτεμβρίου, η ρωσική κόκκινη σημαία κυμάτισε στη Δράμα για δύο ώρες. Η πηγή δεν γνώριζε αν υψώθηκε από τον ΕΛΑΣ ή τους Βούλγαρους.

Πολλά από τα προβλήματα στη Δράμα μπορεί να προκλήθηκαν τότε από τις προσπάθειες δύο Βούλγαρων πολιτικών ακτιβιστών, οι οποίοι ανήκαν στο φασιστικό κόμμα και πίεζαν για μια μεγαλύτερη Βουλγαρία. Διεύθυναν την εφημερίδα «Μπελόμορ», η οποία εκδίδονταν στην Ξάνθη κατά τη διάρκεια της Κατοχής.

Μια άλλη καταγραφή παρουσίας Ρώσων έχουμε από πληροφορίες της Αμερικανικής μυστικής υπηρεσίας OSS στις αρχές Οκτωβρίου 1944. Σύμφωνα με αυτήν:

Καθημερινά διατυπώνονταν παράπονα εναντίον των τοπικών ηγετών του ΕΑΜ για διάφορους λόγους κυρίως για την έλλειψη ποικίλων ειδών, αλλά και για τις τρομοκρατικές μεθόδους που χρησιμοποιούσαν οι κομμουνιστές του Έβρου, εναντίον των πολιτικών τους αντιπάλων.

Η εντύπωση που είχαν οι πληροφοριοδότες των Αμερικανών ήταν ότι νόμος και η τάξη επικρατούσαν σε κάθε γωνιά του Έβρου, επειδή οι επιτροπές του ΕΑΜ ήταν καλά οργανωμένες από τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής, τόσο από ντόπιους κομμουνιστές όσο και από εισαγόμενους από άλλα μέρη διοργανωτές. Ελληνικές σημαίες κυμάτιζαν παντού και μερικές συμμαχικές σημαίες (πιθανώς λόγω της μικρής προσφοράς). Μπάντες έπαιζαν- όχι τον Εθνικό Ύμνο- αλλά επαναστατικά πατριωτικά τραγούδια, που συνέθεσαν και τραγούδησαν εκείνο τον καιρό, η ΕΠΟΝ και ο ΕΛΑΣ.

Η πλειοψηφία του λαού, θεωρούσαν οι Αμερικανικές υπηρεσίες, ότι είναι αντικομμουνιστική, αλλά ο πληθυσμός ήταν ανοργάνωτος και φοβόταν να αντιταχθεί ανοιχτά στα επιθετικά, καλά εκπαιδευμένα και πειθαρχημένα κομμουνιστικά στοιχεία. Αυτοί οι αντικομουνιστές έλπιζαν στην άφιξη των συμμαχικών δυνάμεων, ώστε να είναι σε θέση να εκφράσουν ανοιχτά τις απόψεις τους.

Από ένα έγγραφο της OSS προκύπτει ότι Ρώσοι αναμένονταν να φτάσουν στη Δράμα ανά πάσα στιγμή και ότι αεροσκάφη με ρωσικά διακριτικά πραγματοποίησαν αναγνωριστική πτήση επάνω από την πόλη σε πολύ χαμηλό ύψος το πρωί της 20ης Σεπτεμβρίου.

Στις 6 Οκτωβρίου, κατά τις αναφορές των Αμερικανών προς το Γενικό Στρατηγείο στο Κάιρο, τρεις Ρώσοι αξιωματικοί, ο ανώτερος ήταν ένας συνταγματάρχης, εμφανίσθηκαν στην Αλεξανδρούπολη και πραγματοποίησαν σύσκεψη με εκπροσώπους του Βουλγαρικού Στρατού και του ΕΑΜ. Αργότερα την ίδια ημέρα, οι Ρώσοι αναχώρησαν για την Κομοτηνή.

*Αναμνηστική Φωτογραφία με Ρώσους & Βρετανούς αξιωματικούς. Από αριστερα ο Απόστολος Ευφραιμιδης ο Δάσκαλος Χρήστος Χριστιδης,ο γιατρός Ι.Μαδεμζογλου και ο Δήμαρχος Κωνσταντινιδης.» (Αρχείο Αλεπάκου).

Για την παρουσία τους στην Αλεξανδρούπολη, ο δικηγόρος και ιστορικός Πέτρος Αλεπάκος έγραψε (Κυριακή 24 Μαρτίου 2013).

«Μετά την μεταστροφή της Βουλγαρίας τον Σεπτέμβρη του 1944 υπό το βάρος των ρωσικών στρατιών, στις 10 Σεπτέμβρη 1944, το 81ο Σύνταγμα του ΕΛΑΣ μπήκε αμαχητί στην Αλεξανδρούπολη. Την ημέρα εκείνη στην πόλη μας συναντήθηκαν αξιωματικοί και οπλίτες του σοβιετικού Κόκκινου Στρατού της στρατιάς του Τολμπούχιν που όπως προαναφέραμε είχε φθάσει στα Ελληνοβουλγαρικά σύνορα, με αξιωματικούς του Βρετανικού στρατού. Σε ανάμνηση του γεγονότος οι σύμμαχοι και μετέπειτα αντίπαλοι έβγαλαν αναμνηστική φωτογραφία στην οποία εμφανίζονται ο δάσκαλος Απόστολος Ευφραιμίδης, ο δάσκαλος από το Σουφλί Χρήστος Χρηστούδης, ο ιατρός Ιωάννης Χρυσάφη Μαδεμτζόγλου και ο εαμίτης Δήμαρχος Χρήστος Κωνσταντινίδης».

Στις 8 Οκτωβρίου, μια ρωσική στρατιωτική ομάδα αποτελούμενη από έναν συνταγματάρχη, λοχαγούς, έναν αξιωματικό και υπαξιωματικούς πέρασε από το Σουφλί, καθ' οδόν προς το Διδυμότειχο. Ένας εκπρόσωπος δήλωσε ότι είχαν έρθει για να βοηθήσουν στην απελευθέρωση της Ελλάδας μαζί με τους Συμμάχους… και τους Βουλγάρους!

Οι Ρώσοι έτυχαν θερμής υποδοχής από το ΚΚΕ. Τελικά πήγαν και αυτοί στην Κομοτηνή με μέλη του κόμματος.

Η κάθοδος των Ρώσων στα Βαλκάνια, δημιουργούσε ορισμένες προοπτικές για τις εξελίξεις που θα ακολουθούσαν.

Διάφοροι Έλληνες αξιωματικοί με τους οποίους είχαν συζητήσει οι υπηρεσίες, ανέφεραν ότι πιστεύεται, πως η Ελλάδα ελπίζει να εξασφαλίσει μια αναπροσαρμογή των συνόρων της βόρειας περιοχής της με τη Βουλγαρία, προκειμένου να προστατευτεί καλύτερα από τον βορρά. Οι προαναφερθέντες Έλληνες αξιωματικοί πίστευαν ότι η Ρωσία θα υποστηρίξει την Ελλάδα στις συνοριακές της διεκδικήσεις.

Η Ρωσία φάνηκε να μην κινείται με ταχύτητα όσον αφορά την Ελλάδα, γνωρίζοντας ότι παρά την προπαγάνδα των Λαϊκών Δημοκρατιών, ο κομμουνισμός δεν ήταν γενικά δημοφιλής στην Ελλάδα. Το ΕΑΜ έδειχνε να ανησυχεί ελάχιστα για αυτό το πρόβλημα των συνόρων.

Μια σημαντική γενικότερη πληροφορία έδωσαν οι Αμερικανοί. Η Ρωσική Αποστολή στην Ελλάδα- ισχυρίζονταν- είπε στο ΕΑΜ στην Αθήνα, να «συμφωνήσει με οποιεσδήποτε απαιτήσεις της Εθνικής Κυβέρνησης», η οποία είχε σχηματισθεί στο Κάιρο.

*Οι πληροφορίες για τις συμβουλές που έδινε στο ΕΑΜ ο "Λευκός" (Συλλογή Vlanton)

Ο «Λευκός» (προφανώς ψευδώνυμο) ο οποίος ήταν μέλος της Κεντρικής Επιτροπής του ΕΑΜ, δήλωσε σε μια συνάντηση αντιπροσώπων ότι οι Ρώσοι ήταν αδύναμοι και φτωχοί, επομένως, το ΕΑΜ πρέπει να συμμορφωθεί με τις απαιτήσεις της Βρετανίας μέσω της Εθνικής Κυβέρνησης. Είπε επίσης, ότι οι αντιπρόσωποι θα πρέπει να διαδώσουν μια φήμη ότι η Βρετανία έχει υποσχεθεί στη Βουλγαρία τα εδάφη της Θράκης και της Μακεδονίας και στην Τουρκία τα νησιά Δωδεκάνησα, τη Σάμο, τη Χίο και τη Μυτιλήνη. Εν τω μεταξύ, η πολιτική του ΕΑΜ δεν πρέπει πλέον να είναι πολιτική αλλά στρατιωτική, προκειμένου να κερδίσει την πλήρη υποστήριξη του λαού. Αυτή η αλλαγή, είπε, πρέπει να πραγματοποιηθεί πριν φτάσει η Εθνική Κυβέρνηση στην Ελλάδα, διαφορετικά ο λαός δεν θα ακούσει το ΕΑΜ.

Γιατί οι Ρώσοι δεν προχώρησαν;

Πάντα πλανάται το ερώτημα, γιατί οι Ρώσοι δεν κατέλαβαν και τη Βόρεια Ελλάδα; Η συμφωνία της Γιάλτας δεν υπήρχε ακόμα… Αρχές και εξουσία δεν υπήρχαν στην Ελλάδα…

Είναι σαφές πως ο Στάλιν αντιλαμβάνονταν ότι οι Βρετανοί, δεν ήθελαν τους Ρώσους στη Μεσόγειο. Και η Ρωσία ήταν αδύναμη ακόμα από τις συνέπειες του πολέμου με τους Γερμανούς.

Σύμφωνα με ένα άρθρο της «Καθημερινής» (15/1/2024) που το υπογράφουν ο Τζων Ιατρίδης και ο Ελίας Βλάντον, μια σοβιετική έκθεση με ημερομηνία 17-18 Σεπτεμβρίου 1944 σημείωνε ότι μια βρετανική στρατιωτική αποστολή είχε φτάσει από τη Δράμα στη Σόφια και ήρθε σε επαφή με αξιωματικούς του επιτελείου του Σοβιετικού στρατάρχη Φιοντόρ Τολμπούχιν, ο οποίος ηγείτο των σοβιετικών στρατευμάτων στα Βαλκάνια. Οι Σοβιετικοί και οι Βρετανοί αξιωματικοί «συζήτησαν το αίτημα για απόσυρση των βουλγαρικών στρατευμάτων από την Αιγαιακή Μακεδονία και Θράκη». Ο Στάλιν έδωσε εντολή στον Τολμπούχιν λίγες ημέρες αργότερα «να [αποφύγει] κάθε πολιτική συζήτηση με τους εκπροσώπους της Βρετανίας και των ΗΠΑ. Οι συνομιλίες επρόκειτο να διεξαχθούν απευθείας στη Μόσχα».

Μια εξήγηση για την υπόθεση αυτή, έδωσε και ο Γενικός Γραμματέας του ΚΚΕ Χαρίλαος Φλωράκης στην παρουσία ενός βιβλίου για τα γεγονότα εκείνης της εποχής και τα αποτύπωσε ο «Ριζοσπάστης» στις 25/6/1998, ως εξής:

«Μετά την ήττα, ο Ζαχαριάδης είχε πάει και είχε δει τον Στάλιν στην Κριμαία. Σε μια συνεδρίαση της ΚΕ τον ρωτάω:

- Δε ρώτησες τον Στάλιν, γιατί ο Τολμπούχιν που είχε φτάσει 40 χιλιόμετρα από τα σύνορα δεν προχώρησε να μπει στην Ελλάδα;

-Τον ρώτησα, μου απαντάει ο Ζαχαριάδης:

- "Και τι σου είπε;", του λέω.

- Μου απάντησε: "Ποιος μας κάλεσε;".

Ξεχνάμε ότι ο ΕΛΑΣ συμμετείχε στο στρατηγείο της Μέσης Ανατολής; Τι σήμαινε αυτή η συμμετοχή; Ό,τι αποφάσιζε το στρατηγείο της Μέσης Ανατολής, εμείς, σαν ΕΛΑΣ, ήμασταν υποχρεωμένοι να το τηρήσουμε.

Ξεχάσαμε ότι βάλαμε την υπογραφή μας να είναι ο Σκόμπι αρχιστράτηγος; Ο Στάλιν τον έβαλε τον Σκόμπι; Είναι ορισμένα πράγματα, τα οποία πρέπει κάπως με σοβαρότητα να τα αντιμετωπίζουμε».

*Ο Τολμπούχιν με αξιωματικούς του

Έχουν δημοσιευθεί κατά καιρούς και άλλες πληροφορίες ότι το δεύτερο δεκαπενθήμερο του Σεπτεμβρίου περίπου 250 αξιωματικοί και στρατιώτες του Κόκκινου Στρατού έφθασαν στην Ανατολική Μακεδονία και Θράκη, που δήλωναν ότι έχουν εντολή να περιμένουν εκεί τις μονάδες τους.

Είναι γεγονός όμως ότι στις 20 Σεπτεμβρίου του 1944, ο Γιώργος Ερυθριάδης (Πετρής) συνοδευόμενος από τον Λευτέρη Ματσούκα και δύο εκπροσώπους των Βούλγαρων παρτιζάνων, τον Νικολάι Ράτσεφ και τον Ιβάν Ράντεφ πήγαν στη Σόφια και ζήτησαν από το στρατάρχη Τολμπούχιν την αποστολή σοβιετικού στρατού στη Θράκη και τη Μακεδονία, προκειμένου να αποκόψει την αποχώρηση των Γερμανών από την Ελλάδα προς τη Γιουγκοσλαβία. Ο Τολμπούχιν τους είπε πως είχε εντολή από τον Στάλιν να μην περάσει τα σύνορα.

Σε τηλεγράφημά του προς τον Λεωνίδα Στρίγκο και τον Μάρκο Βαφειάδη, στις 14 Οκτωβρίου 1944, ο Ερυθριάδης ανέφερε ότι 250 Ρώσοι στρατιώτες είχαν ήδη φθάσει στην Κομοτηνή, Ξάνθη και Δράμα και αναμένονταν νέες δυνάμεις.

Ο μυστηριώδης Ράντεφ

Τις πρώτες μέρες του Οκτωβρίου 1944 κουμάντο στην Δράμα, έδειχνε να κάνει ο Βούλγαρος συνταγματάρχης Ράντεφ. Ήταν μια σκοτεινή φυσιογνωμία, για την οποία οι Αμερικανοί μας δίνουν αξιοσημείωτες πληροφορίες μιας πηγής τους.

Η πηγή ανέφερε, ότι ο συνταγματάρχης Ράντεφ, ηγέτης των Βούλγαρων παρτιζάνων, νυν πολιτικός επίτροπος για την περιοχή της Δράμας, είναι Βούλγαρος κομμουνιστής παλαιότερα γνωστός ως «Εφραίμ». Τελικά από μια σειρά αντικρουόμενων αναφορών η πηγή διαπίστωσε ότι επρόκειτο στην πραγματικότητα για τον Ιωάννη Ροδόπουλο, Έλληνα υπήκοο, ο οποίος είχε λάβει τη βουλγαρική υπηκοότητα αλλά όχι νόμιμα και ο οποίος καταδικάστηκε σε φυλάκιση από ελληνικά δικαστήρια σε δύο περιπτώσεις.

Σημειώθηκαν επίσης κάποιες μετακινήσεις Βουλγαρικών στρατευμάτων, οι οποίες φάνηκε να υποδηλώνουν ότι ο Ράντεφ συγκέντρωνε δυνάμεις με σκοπό την εξάλειψη των αντικομουνιστικών ανταρτικών μονάδων του Αντών Τσαούς. Οι νεοαφιχθέντες περιλάμβαναν παρτιζάνους και τακτικούς Βούλγαρους, και κάποιους αντάρτες του ΕΛΑΣ, για τους οποίους πίστευαν οι Αμερικανοί ότι προέρχονταν από την Κομοτηνή. Ορισμένοι ένοπλοι φορούσαν τη στολή του Βουλγαρικού Στρατού με το σήμα του ΕΛΑΣ στη δεξιά πλευρά του πηλικίου τους.

Σημαντική κινητικότητα Βούλγαρων σημειώθηκε από τις 2 Σεπτεμβρίου 1944. Έφτασαν στη Δράμα κάποιοι τακτικοί αξιωματικοί του Βουλγαρικού στρατού και εγκατέστησαν το στρατηγείο τους, ενώ αντιπροσωπεία του ΕΑΜ- ΕΛΑΣ, αναχώρησε από τη Δράμα στις 20 Σεπτεμβρίου για την Ξάνθη, για να υποδεχτεί όπως είπαν τον Ρωσικό στρατό!!!

Πηγή των Αμερικανών, έδωσε την ακόλουθη εξήγηση για το γεγονός ότι η Καβάλα και η Δράμα βρίσκονταν υπό τη διοίκηση του ΕΑΜ- ΕΛΑΣ με τα Βουλγαρικά στρατεύματα τα οποία είχαν λάβει εντολή από την Κυβέρνηση της Σόφιας να υποστηρίξουν πλήρως τη διοίκηση του ΕΑΜ, εάν χρειαστεί και με τη χρήση βίας. Αυτό σήμαινε κατά τους Αμερικανούς, ότι παρόλο που το ΕΑΜ- ΕΛΑΣ διοικούσε τη Δράμα και την Καβάλα, ήταν στην πραγματικότητα σε θέση το κάνει αυτό, μόνο και μόνο, και επειδή υποστηρίζονταν από τον Βουλγαρικό Στρατό.

Μερικοί ηγέτες του ΕΑΜ- ΕΛΑΣ έδειχναν να προσπαθούν να δημιουργήσουν μια αυτόνομη Μακεδονία. Κάποιοι όμως πίστευαν, ότι πολλοί Έλληνες κομμουνιστές στην περιοχή της Δράμας είχαν εξαπατηθεί από τις προσπάθειες του συνταγματάρχη Ράντεφ, πολιτικού επιτρόπου για την περιοχή της Δράμας, και άλλων Βουλγάρων κομμουνιστών ότι και αυτοί οι Έλληνες, δεν θέλουν να αποσχιστούν από την Ελλάδα.

«Υπάρχουν, επομένως, σοβαροί λόγοι- έγραψαν τότε οι Αμερικανοί- να υποψιαστούμε ότι οι Βούλγαροι χρησιμοποιούν το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ για να προωθήσουν τα δικά τους συμφέροντα».

Κατά τους Αμερικανούς πράκτορες ο Ράντεφ ήταν Έλληνας με το επώνυμο Ροδόπουλος, Έφυγε κρυφά από την Ελλάδα το 1927 όταν είχε καταδικαστεί σε θάνατο. Στη συνέχεια, διέφυγε στη Βουλγαρία, όπου έλαβε τη βουλγαρική υπηκοότητα.

Κατά την εβδομάδα, πιθανώς 15-21 Οκτωβρίου, ο Ράντεφ επισκέφθηκε την Ξάνθη, την Καβάλα και τη Δράμα και είχε επαφή με Έλληνες κομμουνιστές.

Ένας ανιψιός του, ζούσε στην Καβάλα με το όνομα Ροδόπουλος.

Οι Αμερικανοί ανέφεραν ακόμα ότι μεταξύ 16 και 20 Σεπτεμβρίου 1944, υπογράφηκε συμφωνία μεταξύ του Ράντεφ και του Πετρή (Γιώργου Ερυθριάδη) και πιθανώς και άλλων Ελλήνων κομμουνιστών στην Ξάνθη, η οποία περιείχε τα κύρια σημεία του Συμφώνου του Πετριτσίου. Περιλάμβανε διάταξη για βοήθεια προς τους Έλληνες κομμουνιστές από Βούλγαρους παρτιζάνους και για μια αυτόνομη Μακεδονία.

Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης

ΠΗΓΕΣ

*Συλλογή Αμερικανικών εγγράφων Vlanton (EΛIA- MIET)

*Αρχείο εφημερίδων "Καθημερινή" και "Ριζοσπάστης".

Η Μαρία Κάλλας «Πηγή» της OSS, το 1945 στις ΗΠΑ

2025-10-29T11:45:00.001+02:00

*Η δισέλιδη έκθεση της OSS, για τις πληροφορίες που εδωσε η Μαρία Κάλλας, όταν μετανάστευσε στις ΗΠΑ, στις 15 Οκτωβρίου του 1945.

Γράφει ο Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης

Η διεθνούς φήμης Ελληνίδα υψίφωνος Μαρία Κάλλας, υπήρξε «Πηγή» της αμερικανικής υπηρεσίας πληροφοριών OSS (Office of Strategic Services) το 1945. Η υπηρεσία αυτή κάλυπτε τον τομέα των πληροφοριών και των μυστικών επιχειρήσεων των ΗΠΑ κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Δημιουργήθηκε το 1941 από τον πρόεδρο Ρούζβελτ και αντικαταστάθηκε το 1946 επί προεδρίας Τρούμαν, από την γνωστή μας CIA.

Η Μαρία Κάλλας, όπως είναι γνωστόν, εγκατέλειψε την Ελλάδα το 1945 και πήγε στις ΗΠΑ, όπου ζούσε ο πατέρας της, θέλοντας να κάνει καριέρα τραγουδίστριας της όπερας στο εξωτερικό.

Στα Εθνικά Αρχεία των ΗΠΑ και στη συλλογή εγγράφων Vlanton, έχει διασωθεί μια έκθεση για όσα κατέθεσε για την πολιτική κατάσταση στην Ελλάδα η Κάλλας, στην υπηρεσία πληροφοριών OSS, στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Στην έκθεση αυτή εκτός από τα στοιχεία ταυτότητας της Κάλλας και του ονόματός της στη προμετωπίδα, η Ελληνίδα καλλιτέχνης χαρακτηρίζεται ως «Πηγή» (Source) και όχι ως «Πράκτορας» (agent). Αυτό σημαίνει ότι δεν είχε στην υπηρεσία αυτή θέση πράκτορα με αρμοδιότητες κατασκοπίας ή άλλου είδους επιχειρησιακές αρμοδιότητες, παρά μόνο την περιστασιακή παροχή κάποιων πληροφοριών, που προφανώς της ζητήθηκαν.

Σύμφωνα με τα στοιχεία που καταγράφονται στο διασωθέν έγγραφο η «Πηγή» (Μαρία Κάλλας), ηλικίας 21 ετών τότε είχε γεννηθεί στην πόλη της Νέας Υόρκης από Ελληνοαμερικανούς γονείς. Πήγε στην Ελλάδα το 1937 και διέμεινε εκεί έως την επιστροφή της στις ΗΠΑ στις 15 Οκτωβρίου 1945, με το πλοίο «M/S Gripsholm». Είχε φοιτήσει σε δημόσια σχολεία στη Νέα Υόρκη πριν πάει στην Ελλάδα, όπου σπούδασε μουσική και γλώσσα. Η «Πηγή» παράλληλα τραγουδούσε όπερα, αν και προς το παρόν ήταν άνεργη. Είναι έξυπνη- έγραψαν οι Αμερικανοί- και εμφανίστηκε συνεργάσιμη όταν έδωσε συνέντευξη στις 26 Νοεμβρίου 1945. Η «Πηγή» δεν δίστασε να δηλώσει ότι οι συμπάθειές της ήταν δεξιές.

*Η Μαρία Κάλλας, όταν πλέον είχε απογειώσει την καριέρα της

Στη συνομιλία της με ανθρώπους της OSS, ανέφερε ότι οι κομμουνιστές στην Ελλάδα είναι καλά οργανωμένοι αλλά παραμένουν μειοψηφία. Μέσω του ΕΛΑΣ προσπαθούν να αναλάβουν τον έλεγχο και θα κάνουν άλλη μια προσπάθεια αν τους δοθεί η ευκαιρία (σ.σ. Υπενθυμίζεται ότι η χώρα είχε δοκιμασθεί σκληρά από τα Δεκεμβριανά του 1944). Η Ελλάδα δεν θα χάσει τίποτα από ελεύθερες εκλογές τώρα ή στο μέλλον. Η «Πηγή» πιστεύει ότι η εναλλακτική λύση στη βρετανική στάση στην Ελλάδα, θα είναι ο ανοιχτός πόλεμος και ότι δεν πρέπει να γίνει καμία προσπάθεια να επιβληθεί η μοναρχία στην Ελλάδα, καθώς αυτό θα ευθυγράμμιζε τις δημοκρατικές και σοσιαλιστικές ομάδες με τους Κομμουνιστές.

Η «Πηγή» επανέλαβε την άποψη ότι οι κομμουνιστές στην Ελλάδα είναι «πολύ καλά οργανωμένοι, οπλισμένοι και απλώς περιμένουν μια άλλη ευκαιρία» για να επιχειρήσουν να καταλάβουν την εξουσία. Η πρώτη απόπειρα έγινε το 1944, όταν ο ΕΛΑΣ «προκάλεσε εμφύλιο πόλεμο». Αυτός- ο ΕΛΑΣ δηλαδή δήλωσε η «Πηγή»- στελεχώθηκε κυρίως από τις τάξεις των ανέργων και των μη απασχολήσιμων. Κατά τη διάρκεια της κατοχής των Γερμανών, αυτοί κατέφυγαν στα βουνά και αυτοαποκαλούνταν Αντίσταση. Στην πραγματικότητα, από όσο μπορούσε να παρατηρήσει η «Πηγή», έδωσαν ελάχιστες ή καθόλου μάχες και η αξία τους όσον αφορά την καταπολέμηση των Γερμανών ήταν μηδενική. Πολλοί από αυτούς τους στρατολογητές του ΕΛΑΣ ήταν προκατειλημμένοι.

Η ίδια συνέχισε, ότι οι περισσότεροι δεν ήταν κομμουνιστές όταν εντάχθηκαν, αλλά υπέστησαν πλήρη κατήχηση ενώ ήταν στα βουνά. Τους είπαν, ότι μόλις οι Γερμανοί εκδιωχθούν, θα καταλάβουν αυτοί τη χώρα και θα μοιράσουν την περιουσία και τον πλούτο. Κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής, αυτή η προκατάληψη βοήθησε να εξασφαλίσουν σχεδόν οτιδήποτε ήθελαν από άποψη τροφίμων και εφοδίων και μετά την απελευθέρωση νόμιζαν ότι μπορούσαν να συνεχίσουν να το κάνουν.

Προχώρησαν και λεηλάτησαν και όταν, άλλες ομάδες προσπάθησαν να ανασυνταχθούν, ξέσπασαν μάχες. Σε ορισμένα τμήματα της Ελλάδας, οι υπόλοιποι έκαναν καλή δουλειά ως ομάδα αντίστασης, αλλά όχι γύρω από την Αθήνα. Η πιο αποτελεσματική αντίσταση προσφέρθηκε από Έλληνες, που συνεργάστηκαν με τις διάφορες βρετανικές και συμμαχικές αποστολές πληροφοριών στην Ελλάδα, και αυτοί οι Έλληνες δεν ήταν με την πλευρά της προκατάληψης όταν ξέσπασε ο εμφύλιος πόλεμος.

*Η Μαρία Κάλλας, σε νεανική ηλικία

Η «Πηγή» συνέχισε λέγοντας ότι κατά τη γνώμη της, οι κομμουνιστές δεν διοικούν σε καμία περίπτωση την πλειοψηφία στην Ελλάδα, αλλά έχουν τη δύναμη που συνοδεύει την οργάνωση. Εάν διεξαχθούν ελεύθερες εκλογές ήταν πεπεισμένη ότι οι κομμουνιστές θα είχαν κακή απόδοση, αλλά μια πρώτη ελεύθερη εκλογή, κατά τη γνώμη της, θα ήταν αδύνατη αυτή τη στιγμή ή στο εγγύς μέλλον.

Αν και η «Πηγή» δήλωσε ότι προσωπικά της άρεσε η μοναρχία, δεν ήταν της άποψης ότι η Ελλάδα ήταν διατεθειμένη να δεχτεί την επιστροφή του βασιλιά. Αισθάνεται ότι θα ήταν πολύ άσοφο για την Αγγλία να υποστηρίξει τους βασιλικούς σε μεγάλο βαθμό, επειδή αυτό θα έκανε πολλούς από τους δημοκράτες και σοσιαλιστές να ευθυγραμμιστούν με τους κομμουνιστές και εκτός από το βασιλικό ζήτημα, αυτές οι δύο ομάδες δεν έχουν καμία συμπάθεια προς την κομμουνιστική θέση.

Γενικά, συμπέραναν οι Αμερικανοί που εξέταζαν την Κάλλας:

Η «Πηγή» συμφωνεί με τη βρετανική στάση στην Ελλάδα. Εάν οι Βρετανοί αποσυρθούν ή δείξουν κάποια αποδυνάμωση, η «Πηγή» είναι πεπεισμένη ότι «θα ξεσπάσει ξανά εμφύλιος πόλεμος». Επίσης πιστεύει ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες θα πρέπει «να υποστηρίξουν τους Βρετανούς στην Ελλάδα μέχρι να γλιτώσει η Ελλάδα τον ανοιχτό πόλεμο». Τελικά, η «Πηγή» ελπίζει ότι θα εμφανιστεί στην Ελλάδα ένας άνθρωπος επί σκηνής, που θα είναι σε θέση να σχηματίσει κυβέρνηση, η οποία θα εξασφαλίσει λαϊκή υποστήριξη και θα είναι σε θέση να κρατήσει υπό έλεγχο την κομμουνιστική μειονότητα.

*Απόσπασμα από την κατάθεση της Μαρίας Κάλλας στην OSS, τo 1945.

Άλλα βιογραφικά της Κάλλας

Στη διασωθείσα έκθεση, που αφορά την Μαρία Κάλλας, αναφέρονται και διάφορα άλλα βιογραφικά στοιχεία της.

Η «Πηγή» γεννήθηκε στη Νέα Υόρκη στις 4 Δεκεμβρίου 1923. Φοίτησε σε δημόσια σχολεία στη Νέα Υόρκη μέχρι την ηλικία των 13 ετών, όταν πήγε στην Ελλάδα με τη μητέρα και την αδερφή της, οι οποίες έφτασαν στις 5 Μαρτίου 1937. Ο πατέρας της παρέμεινε στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ήταν φαρμακοποιός με άδεια ασκήσεως επαγγέλματος και ιδιοκτήτης των φαρμακείων Protopapas Drug Stores, στην οδό Eighth Avenue 619, στη Νέα Υόρκη.

Υπενθυμίζεται επίσης στην έκθεση, ότι η «Πηγή» διέμενε στην Αθήνα μέχρι την επιστροφή της στις Ηνωμένες Πολιτείες στις 15 Οκτωβρίου 1945 με το πλοίο «M/S Gripsholm». Στην Ελλάδα έλαβε ιδιαίτερα μαθήματα μουσικής και γλώσσας και φοίτησε στα ωδεία της Αθήνας. Στις αρχές του 1939, έγινε μέλος της Βασιλικής Όπερας ως τραγουδίστρια όπερας και ήταν σε αυτόν τον οργανισμό μέχρι την επιστροφή της στις Ηνωμένες Πολιτείες. Την άνοιξη του 1945, η «Πηγή» βρισκόταν σε περιοδεία συναυλιών στη Θεσσαλονίκη, η οποία διήρκεσε ένα μήνα.

Κατοικούσε στην Αθήνα. Η μητέρα της, η αδελφή της, ένας παππούς και γιαγιά και οι θείοι και οι θείες της εξακολουθούσαν να διαμένουν στην Ελλάδα. Ένας θείος της , ο δρ. Louris, (σ.σ. Ίσως να εννοούν τον γυναικολόγο Νικόλαο Λούρο) ήταν πρώην προσωπικός γιατρός της Βασιλικής Οικογένειας της Ελλάδας.

Η Κάλλας διέμενε τότε με τον πατέρα της στο 544 West, 157th οδό, στη Νέα Υόρκη και αναζητούσε μια ευκαιρία να ακολουθήσει την καριέρα της στις ΗΠΑ, έγραφαν οι Αμερικανοί υπηρεσιακοί παράγοντες.

Την έκθεση αυτή υπογράφει ο συνταγματάρχης- Διευθυντής Σ. Β. Κόνσταντ.

Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης

ΠΗΓΗ

Συλλογή εγγράφων Vlanton (ΕΛΙΑ- ΜΙΕΤ)

Στην Ορεστιάδα, η παρουσίαση του βιβλίου "Η απώλεια της Ανατολικής Θράκης - Ο φοβερός Οκτώβριος του 1922"

2025-10-15T15:56:00.020+03:00

Σε μια κατάμεστη από κόσμο αίθουσα της Βιβλιοθήκης του Φιλεκπαιδευτικού Συλλόγου Αδριανουπόλεως (Ευριπίδου 65, Νέα Ορεστιάδα) πραγματοποιήθηκε το Σάββατο ν11 Οκτωβρίου, η παρουσίαση του βιβλίου του Παντελή Στεφ. Αθανασιάδη: "Η απώλεια της ανατολικής Θράκης - Ο τρομερός Οκτώβριος του 1923".

Κεντρικός ομιλητής ήταν ο συγγραφέας Παντελής Αθανασιάδης, ενώ συμμετείχαν και οι Γεώργιος Ρυζιώτης και Δημήτριος Κιηγμάς.

Κατά την παρουσίαση του βιβλίου φωτίστηκαν στιγμές από τις διπλωματικές κινήσεις πριν και κατά την υπογραφή συνθηκών στο Παρίσι, τη Λωζάννη, τα Μουδανιά κατά την περίοδο 1919-1923, οι οποίες οδήγησαν στην άδικη απώλεια της Ανατολικής Θράκης. Τονίστηκαν οι δύσκολες και απάνθρωπες στιγμές που έζησε ο ελληνικός πληθυσμός κατά τη διαδικασία του βίαιου εκτοπισμού του από τα χωριά και τις πόλεις της Ανατολικής Θράκης από το 1914 (το λεγόμενο «Μαύρο Πάσχα των Θρακών») μέχρι και το 1923, με έμφαση τον στον φοβερό Οκτώβριο του 1922.

Η παρουσίαση ξεκίνησε με προλόγους των προέδρων των τριών συνδιοργανωτών Συλλόγων: του Δημητρίου Κιηγμά, προέδρου του Φιλεκπαιδευτικού Συλλόγου Αδριανουπόλεως, του Αθανασίου Λυμπερίδη, προέδρου του Συλλόγου Απογόνων Καραγατσιανών και Αδριανουπολιτών "Η Ορεστιάδα" και του Ιωάννη Σαρσάκη, προέδρου του " Ιστορικού και Πολιτιστικού Συλλόγου Διδυμοτείχου Καστροπολίτες - Γνώση και Δράση".

Μετά το πέρας της παρουσίασης του βιβλίου δόθηκε στο κοινό η δυνατότητα για ερωτήσεις προς τον συγγραφέα και ακολούθησε διάλογος.

Η εκδήλωση ολοκληρώθηκε με απονομή τιμητικών πλακετών από τους τρεις Συλλόγους προς τον συγγραφέα και ιστορικό ερευνητή Παντελή Αθανασιάδη.

Για αρκετή ώρα πριν και μετά την παρουσίαση του βιβλίου ο συγγραφέας υπέγραψε για το κοινό αφιερώσεις σε αντίτυπα του βιβλίου του, τα οποία διανεμήθηκαν δωρεάν στους παρευρισκομένους από το Ίδρυμα Χαριλάου Κ. Κεραμέως. Το βιβλίου δεν πωλείται, διατίθεται δωρεάν από το Ίδρυμα.

Την εκδήλωση παρακολούθησε πλήθος κόσμου, μεταξύ των οποίων ο Σεβασμιότατος Μητροπολίτης Διδυμοτείχου, Ορεστιάδος και Σουφλίου κ.κ. Δαμασκηνός, ο Υφυπουργός Ψηφιακής Διακυβέρνησης κ. Χρήστος Δερμεντζόπουλος, ο Βουλευτής Έβρου και πρώην υπουργός Αγροτικής Ανάπτυξης κ. Σταύρος Κελέτσης, εκπρόσωπος του Βουλευτή Έβρου κ. Αναστασίου Δημοσχάκη, η Αντιπεριφερειάρχης Παιδείας και Πολιτισμού της Περιφέρειας Ανατολικής Μακεδονίας- Θράκης κ. Φανή Μπαχαρίδου, οι Αντιδήμαρχοι Ορεστιάδας κ. Ευαγγελία Μπραϊκούδη και Παντελής Δημούτσης, ο καθηγητής Κοινωνιολογίας και Περιβαλλοντικής- Δασικής Εκπαίδευσης στο Τμήμα Δασολογίας και Διαχείρισης Περιβάλλοντος και Φυσικών Πόρων της Σχολής Επιστημών Γεωπονίας και Δασολογίας του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης (Ορεστιάδα). κ. Ευάγγελος Μανωλάς, εκπρόσωποι φορέων και συλλόγων, συγγενείς του συγγραφέα και πλήθος κόσμου από το Βόρειο Έβρο.

Η ομιλία του Παντελή Αθανασιάδη

Κυρίες και κύριοι

Συμπατριώτισσες και συμπατριώτες

Φίλες και φίλοι της Θράκης,

Σας ευχαριστώ θερμά, που ήρθατε απόψε εδώ στην παρουσίαση του βιβλίου μου με τίτλο «Η απώλεια της Ανατολικής Θράκης- Ο φοβερός Οκτώβριος του 1922».

Θα αρχίσω εκφράζοντας τις άπειρες ευχαριστίες μου προς το Κοινωφελές Ίδρυμα Χαριλάου Κ. Κεραμέως, το οποίο ανέλαβε την έκδοση του βιβλίου μου. Αυτό το βιβλίο με τα πνευματικά του δικαιώματα, το παραχώρησα αφιλοκερδώς και το Ίδρυμα αποφάσισε να το διαθέτει δωρεάν σε Θρακικούς συλλόγους, εκπαιδευτικά ιδρύματα κ.λπ. Το βιβλίο δεν θα το βρείτε να το αγοράσετε πουθενά. Δεν πωλείται, διατίθεται δωρεάν. Ευχαριστώ επίσης την Θρακικής καταγωγής επιμελήτρια της έκδοσης φιλόλογο και συγγραφέα Βασιλική Τσακόγλου.

Ευχαριστίες επίσης εκφράζω και στον Φιλεκπαιδευτικό Σύλλογο Αδριανουπόλεως, τον Σύλλογο Απογόνων Καραγατσιανών και Αδριανουπολιτών και τον Ιστορικό και Πολιτιστικό Σύλλογο Διδυμοτείχου «Καστροπολίτες- Γνώση και Δράση» και σε όσους συνέδραμαν και οργάνωσαν τη σημερινή παρουσίαση και τη δωρεάν διανομή αντιτύπων του βιβλίου, στην Ορεστιάδα.

Είμαι ικανοποιημένος από την υποδοχή του βιβλίου από το κοινό. Πρώτος ο Πολιτιστικός Σύλλογος Διδυμοτείχου και Περιφερείας των εν Αθήναις με την πρόεδρό του κυρία Σίσσυ Καζακίδου και το δραστήριο Διοικητικό Συμβούλιό του, οργάνωσαν παρουσίαση στο Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Αθηναίων. Ο ίδιος σύλλογος οργάνωσε σε συνεργασία με το Δήμο Διδυμοτείχου, άλλη παρουσίαση στην πινακοθήκη Ναλμπάντη στο Διδυμότειχο. Και τώρα, χάρη στις προσπάθειες των Καστροπολιτών και του παρισταμένου Γιάννη Σαρσάκη έχουμε την παρουσίαση στην Ορεστιάδα. Τους ευχαριστώ όλους από τα βάθη της καρδιάς μου.

Όταν πάρετε το βιβλίο στη χέρια σας και το ξεφυλλίσετε, θα διαπιστώσετε ότι περιλαμβάνει θέματα σχετικά με τα δεινοπαθήματα των κατοίκων της Ανατολικής Θράκης κυρίως κατά το διάστημα, που αυτό το κομμάτι της Ελλάδας έζησε ελεύθερο μετά από σκλαβιά 550 και πλέον ετών. Δηλαδή από τις αρχές του 20ου αιώνα έως το 1923, με τελευταίο το Καραγάτς, που και αυτό υποχρεώθηκε να ακολουθήσει τη μοίρα και της υπόλοιπης Ανατολικής Θράκης. Μια μοίρα που την αποφάσισαν «σύμμαχοι» (εντός εισαγωγικών) υποκύπτοντας στις απαιτήσεις του Μουσταφά Κεμάλ και αναμετρώντας τα γεωστρατηγικά τους συμφέροντα. Και όλοι ξέρουμε ότι τα γεωστρατηγικά συμφέροντα των κρατών δεν έχουν ηθική βάση απαραιτήτως.

Όπως αντιλαμβάνεστε, δεν ήρθα στην αγαπημένη Ορεστιάδα, που έκανα ένα μέρος της στρατιωτικής μου θητείας στο Πυροβολικό, εκεί στην εκκλησία της Αγίας Βαρβάρας, για να αυξήσω τις πωλήσεις του βιβλίου. Ήρθα για να σας παροτρύνω να διαβάσετε το βιβλίο και μετά; Ε!!! και μετά να το δανείσετε σε συγγενείς και φίλους, που δεν θα το βρίσκουν αλλού.

Και το λογικό ερώτημα: Τι προσφέρει το βιβλίο; Τα γεγονότα του Οκτωβρίου 1922 είναι γνωστά. Ναι, είναι γνωστά και σε αδρές γραμμές όλοι τα γνωρίζουμε. Τολμώ να πω όμως ότι στο βιβλίο υπάρχουν και σημαντικές λεπτομέρειες, αποτέλεσμα μακροχρόνιων ερευνών, εντελώς άγνωστες.

Για παράδειγμα: Έως τώρα γνωρίζαμε τις περιγραφές του ξεριζωμού από τις περίφημες ανταποκρίσεις του Χεμινγουέι στην εφημερίδα του Καναδά «Τορόντο Σταρ». Σημαντικές και μοναδικές… Παρένθεση: Άραγε τιμήσαμε τη μνήμη του νομπελίστα συγγραφέα, που έκανε γνωστό το δράμα των Ανατολικοθρακιωτών μας διεθνώς; Συνεχίζω… Όσοι στα κατοπινά χρόνια έγραφαν για εκείνο τον ξεριζωμό για να δώσουν εντονότερο χρώμα στα κείμενά τους, για να τα εμπλουτίσουν και να τα κάνουν συναισθηματικότερα, έβαζαν και τις λίγες λέξεις που έγραψε ο Χεμινγουέι περιγράφοντας ένα δραματικό τοκετό που είχε δει, επάνω σε έναν αραμπά. Τώρα, διαβάζοντας το βιβλίο θα διαπιστώσουμε ότι δραματικούς τοκετούς στα βοϊδάμαξα ή στο χώμα περιέγραψαν και οι διοικητές των μεγάλων στρατιωτικών σχηματισμών… Σε μια περίπτωση μάλιστα είχαμε και δίδυμα αγοράκια στον σιδηροδρομικό σταθμό της Τυρολόης. Παρέμειναν όμως άγνωστα όλα αυτά, έως σήμερα.

Κάτι άλλο: Στο πολύτιμο Ιστορικό Αρχείο του Υπουργείου Εξωτερικών, βρήκα να υπάρχει ένας φάκελος, γεμάτος πόνο και δάκρυ.

Περιέχει 126 σελίδες ενδιαφερόντων εγγράφων, δακτυλογραφημένων ή χειρογράφων. Το περισσότερα από αυτά- και εδώ είναι το ενδιαφέρον- περιέχουν εκθέσεις διοικητών μεγάλων στρατιωτικών σχηματισμών για τα γεγονότα της άδικης εκκένωσης. Στις εκθέσεις αυτές, που πολλές φορές υπερβαίνουν τις τυπικές λιτές στρατιωτικές διατυπώσεις, ξεχειλίζει ο πόνος, η εθνική οδύνη και η λύπη για τα παθήματα του άμαχου πληθυσμού. Η αφηγηματικότητα συγκρίνεται ακόμα και με την αφηγηματικότητα του μεγάλου συγγραφέα Έρνεστ Χεμινγουέι, που βρέθηκε στην Αδριανούπολη και περιέγραψε το δράμα των Ανατολικοθρακιωτών με τις ανταποκρίσεις του.

Θεωρώ και επιμένω, ότι το περιεχόμενο αυτών των ιστορικών εκθέσεων, δεν πρέπει να παραμένει τόσα χρόνια μετά, στους φακέλους του Υπουργείου, όπου, ναι μεν φυλάσσονται και δεν καταστράφηκαν και διατίθενται στους ερευνητές της Ιστορίας, αλλά αυτά τα συγκλονιστικά στοιχεία πρέπει να είναι προσβάσιμα σε όλους τους πολίτες και ειδικά σε όλους τους Θράκες, που η ιστορία του τόπου τους, δεν διδάσκεται πουθενά. Οι φιλότιμες προσπάθειες του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου και των φοιτητών, μεταπτυχιακών και διδακτορικών, αλλά και κάποιων άλλων συλλογικών φορέων της Θράκης, αποδείχθηκε ότι δεν αρκούν. Είναι καθήκον όλων όσων σχετίζονται με τη Θράκη, να φροντίσουν το περιεχόμενο του φακέλου αυτού, να μπορέσει να φτάσει σε όλα τα σπίτια, σε όλα τα σχολεία και σε όλες τις δημόσιες και δημοτικές βιβλιοθήκες του τόπου μας. Να γίνει κοινό κτήμα.

Έτσι για να έχετε μια ιδέα καταφεύγω στην αναφορά του συνταγματάρχη Γεωργίου Ζήρα με τίτλο «ΕΚΘΕΣΙΣ δεινοπαθημάτων Θρακών Ελλήνων προσφύγων». Είναι γραμμένη όχι σαν υπηρεσιακό έγγραφο με τις στεγνές διατυπώσεις, αλλά πλημυρισμένη από συναισθήματα εθνικής λύπης, περιγράφει τι συνέβη στην Ανατολική Θράκη από τη στιγμή που ανακοινώθηκαν οι αποφάσεις των στρατηγών της Αντάντ στα Μουδανιά για άμεση εκκένωση στρατού και πληθυσμού. Συντάχθηκε στις 19 Νοεμβρίου 1922- αφού είχαν περάσει στη Δυτική Θράκη- και αποτελεί σημαντικό ντοκουμέντο για τα δεινά της Ανατολικής Θράκης. Γράφει για τους Θράκες: «Ως άλλοι Σουλιώται και Παργινοί επισκέπτονται τους τάφους των προσφιλών των άλλοτε υπάρξεων, τους οποίους δια τελευταίαν φοράν ραίνουσι με δάκρυα, αναπέμπουσι την τελευταίαν προσευχήν των επί των Εκκλησιών εις τας οποίας άλλοτε τοσάκις είχαν συνενώσει τας προσευχάς των δια την απελευθέρωσίν των και ετοιμάζονται να απέλθουν δια το άγνωστον».

Ιδιαίτερο βάρος έχει και η έκθεση του διοικητή της Β΄ Μεραρχίας υποστράτηγου Κωνσταντίνου Μανέτα. Τι εικόνα είχε ο υποστράτηγος Μανέτας από την πορεία των καταδιωγμένων προσφύγων της Ανατολικής Θράκης; Σας διαβάζω. «Μητέρες άνευ τέκνων και νήπια αναζητούντα τας μητέρας αυτών, πολλάκις ανέκοψαν με συγκινητικάς κραυγάς τον δρόμον των στρατιωτών της Μεραρχίας, οίτινες εις πολλούς εκ τούτων διευκόλυνον την πορείαν, διαθέτοντες πολλάκις εκ των μεταγωγικών του Δημοσίου δια την μεταφοράν των».

Μέσα από τις σελίδες του βιβλίου, θα πληροφορηθείτε τι συνέβαινε στην Αθήνα με τους Θράκες βουλευτές. Οι βουλευτές, καταργημένοι από το κίνημα Πλαστήρα- Γονατά, κινητοποιήθηκαν προς πάσα κατεύθυνση, αρκετά νωρίτερα.

Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του βουλευτή Κωνσταντίνου Φίλανδρου που κατήγγειλε το 1924 πλέον, μέσα στη Βουλή χωρίς να διαψευσθεί, ότι το 1922 οι Θράκες βουλευτές, που είχαν πληροφορίες από πρεσβευτή μεγάλης δυνάμεως και έβλεπαν τη ραγδαία κατάρρευση του μετώπου της Μικράς Ασίας συνέταξαν ένα υπόμνημα, προειδοποιώντας ότι κινδυνεύει η Θράκη. Το παρέδωσαν εμπιστευτικά στον υπουργό Δικαιοσύνης Χαράλαμπο Βοζίκη, ο οποίος εκπροσωπούσε προσωρινά τον πρωθυπουργό Δημήτριο Γούναρη, που απουσίαζε στο εξωτερικό. Και αυτός δεν έκανε τίποτα. Όταν μάλιστα ρωτήθηκε τι έγινε με το υπόμνημα, παραδέχθηκε ότι το ξέχασε στην τσέπη του σακακιού του!!!

Οι βουλευτές της Θράκης στις 3 Σεπτεμβρίου 1922 άρχισαν να τηλεγραφούν στους ισχυρούς ηγέτες της Γης. Ιστορικά τηλεγραφήματα… Δύο Θράκες βουλευτές ο Εξηντάρης και ο Μανουηλίδης πήγαν επειγόντως στον πρωθυπουργό Νικόλαο Τριανταφυλλάκο θέλοντας να μάθουν τι συνέβαινε με τις Δυνάμεις της Αντάντ και το μέλλον της Θράκης. Ο πρωθυπουργός εκνευρίσθηκε και φέρθηκε με σκαιότητα στους δύο Θράκες βουλευτές!!!

Στο βιβλίο αυτό, έδωσα βάρος στα γεγονότα της τελευταίας δεκαετίας πριν από τον ξεριζωμό του Ελληνισμού από την Ανατολική Θράκη.

Στόχος μου ήταν να νικηθεί η λήθη. Να μην υπάρξει άλλη άγνοια της ιστορίας μας και να μην υπάρξει λησμοσύνη. Να μείνει δηλαδή ζωντανή η ανάμνηση μια περιοχής με δημιουργικούς κατοίκους, που αγάπησαν τον τόπο τους, τον οποίο πότιζαν καθημερινά με τον ιδρώτα του μόχθου τους. Και κυρίως για να τα μάθουν οι νεώτεροι. Και όπως είπε κάποτε ο Αθηναίος ρήτωρ και πολιτικός στη δίκη κατά Λεωκράτους «αρμόσσει πάσι τοις νεωτέροις ακούσαι».

Τα θέματα αυτά του βιβλίου δεν καλύπτουν το σύνολο της ιστορίας της Ανατολικής Θράκης. Αυτό δεν ήταν εφικτό. Η έκδοση όμως αυτή η οποία θα σας διανεμηθεί φιλοδόξησε να φωτίσει και να κάνει γνωστά τα γεγονότα της τελευταίας δεκαετίας πριν από το διωγμό από μια περιοχή στην οποία άνθισε για χιλιάδες χρόνια ο Ελληνισμός, που ξεριζώθηκε βάναυσα. Που εκδιώχθηκε από μια γη, την οποία οι φιλόπονοι κάτοικοί της την καλλιεργούσαν και την έκαναν ένα πραγματικό παράδεισο δημιουργίας σε σύγκριση με την λεγόμενη Παλαιά Ελλάδα.

Εδώ θα σας αφηγηθώ κάτι, που δεν υπάρχει μέσα στο βιβλίο. Το έγραψα παλαιότερα και είναι χαρακτηριστικό, γιατί δείχνει πόσο πολύτιμη ήταν η Θράκη για την υπόλοιπη Ελλάδα. Και είναι και σήμερα η Θράκη μας, το ίδιο πολύτιμη, για όσους μπορούν να το καταλάβουν!!!

Στην Αθήνα το 1920, ήταν πολλοί εκείνοι, που εκτός από την ύψιστη σημασία της απελευθέρωσης μιας ελληνικής περιοχής, είδαν το γεγονός αυτό ως ευκαιρία τόνωσης των οικονομικών του κράτους. Με άλλα λόγια έβλεπαν τη Θράκη, ως ένα Ελδοράδο για την Ψωροκώσταινα.

Έτσι η κυβέρνηση Βενιζέλου αποφάσισε την έκδοση Λαχειοφόρου Δανείου 300.000.000 δρχ. για να καλυφθούν τα έξοδα που αντιμετώπιζε το κράτος, τόσο με τις εκστρατείες απελευθέρωσης της Θράκης, όσο και με τις αναπτυξιακές και άλλες ανάγκες. Οι εγγραφές μάλιστα ήταν επιτυχείς από την πρώτη μέρα, με πρώτο εγγραφέντα το βασιλέα Αλέξανδρο.

Πολλές από τις διαφημίσεις του Λαχειοφόρου Δανείου στις εφημερίδες είχαν ως σημείο αναφοράς τον πλούτο και την παραγωγικότητα της Θράκης.

Το «Έθνος» σε πρωτοσέλιδη διαφήμισή του για το δάνειο (στις 11 Απριλίου 1920), έγραφε με μεγάλα κεφαλαία γράμματα: «ΑΙ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΑΙ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΟΥΝ ΟΤΙ Η ΠΡΟΣΑΡΤΩΜΕΝΗ ΘΡΑΚΗ ΠΑΡΑΓΕΙ ΟΣΑ ΠΑΡΗΓΕΝ ΟΛΟΚΛΗΡΟΣ Η ΠΑΛΑΙΑ ΕΛΛΑΣ- ΕΓΓΡΑΦΕΙΤΕ ΕΙΣ ΤΟ ΔΑΝΕΙΟΝ ΔΙΑ ΝΑ ΚΑΛΛΙΕΡΓΗΣΩΜΕΝ ΤΟΝ ΠΛΟΥΤΟΝ ΤΗΣ».

Η βασική διαφήμιση όμως, όπως δημοσιεύθηκε στον Τύπο της εποχής έλεγε άλλα, πιο ενδιαφέροντα πράγματα. Την ανακάλυψα και την δημοσίευσα πριν από λίγα χρόνια. Σας διαβάζω και παρακαλώ προσέξτε. Το ίδιο το κράτος τα έλεγε.:

Η ΘΡΑΚΗ ΜΑΣ ΔΙΔΕΙ:

ΜΙΑΝ ΑΚΟΜΗ ΘΕΣΣΑΛΙΑΝ ΕΙΣ ΣΙΤΟΠΑΡΑΓΩΓΗΝ

ΜΙΑΝ ΑΚΟΜΗ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΝ ΕΙΣ ΑΜΠΕΛΟΥΡΓΙΑΝ

ΜΙΑΝ ΑΚΟΜΗ ΚΡΗΤΗΝ ΕΙΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΝ ΕΣΠΕΡΙΔΟΕΙΔΩΝ

ΕΝ ΑΚΟΜΗ ΛΑΥΡΙΟΝ ΕΙΣ ΜΕΤΑΛΛΕΙΑ

ΜΙΑΝ ΑΚΟΜΗ ΚΥΜΗΝ ΕΙΣ ΑΝΘΡΑΚΟΠΑΡΑΓΩΓΗΝ

ΕΝΑΝ ΑΚΟΜΗ ΥΜΗΤΤΟΝ ΕΙΣ ΜΕΛΙΣΣΟΚΟΜΙΑΝ

ΕΝΑΝ ΑΚΟΜΗ ΠΑΡΝΑΣΣΟΝ ΕΙΣ ΤΥΡΟΚΟΜΙΑΝ.

Η ΘΡΑΚΗ ΜΑΣ ΔΙΔΕΙ:

ΜΙΑΝ ΑΚΟΜΗ ΕΛΛΑΔΑ ΕΙΣ ΠΛΟΥΤΗ

ΔΙΑ ΝΑ ΚΑΛΛΙΕΡΓΗΣΟΥΜΕ ΤΟΥΣ ΠΟΡΟΥΣ ΤΗΣ

Σας ευχαριστώ όλους. Εύχομαι καλό διάβασμα.

Ορεστιάδα 11 Οκτωβρίου 2025

2025-10-09T10:28:00.002+03:00

Αγωνιώδης έκκληση από το Διδυμότειχο προς το Στρατηγείο της Μέσης Ανατολής

2025-09-20T23:01:00.001+03:00

*Απόσπασμα της άγνωστης έως σήμερα επιστολής του 1944

*Ανέκδοτη ιστορική επιστολή

από το 81 Σύνταγμα του ΕΛΑΣ

στις 6 Σεπτεμβρίου 1944.

*Πείνα στερήσεις και αθλιότης.

*Γύμνια και ανυποδησία.

Γράφει ο Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης

Το Διδυμότειχο, είχε την τύχη να απελευθερωθεί πολύ νωρίτερα από άλλες πόλεις, από την Γερμανική Κατοχή. Απελευθερώθηκε με επίθεση δυνάμεων της Αντίστασης στις 29 Αυγούστου 1944! Οι Γερμανοί αποχωρώντας άφησαν πίσω τους στερήσεις και αθλιότητα.

Τα γεγονότα εκείνων των ημερών ήταν άκρως σημαντικά. Το απόγευμα της προηγούμενης μέρας 28 Αυγούστου 1944 είχαν απελευθερωθεί οι Φέρες του Έβρου, όταν οι Γερμανοί κυκλώθηκαν από πλήθος λαού πολιτών και κυρίως νεολαίας. Αντιλαμβανόμενοι το μάταιο της συνέχισης ενός αγώνα που είχε αρχίσει να χάνεται, κάποιοι παραδόθηκαν αυτοβούλως.

Στο Διδυμότειχο όμως, όπου υπήρχε σημαντική δύναμη Γερμανών χρειάστηκε να διεξαχθεί μάχη μεταξύ των ανταρτών της Αντίστασης και των ναζιστών, που αρνήθηκαν να παραδοθούν, όταν τους πρότεινε ο μητροπολίτης Ιωακείμ (κατά κόσμον Σιγαλές) και επιτροπή προκρίτων. Στο Διδυμότειχο και τα πέριξ, υπήρχε το 81ο Σύνταγμα του ΕΛΑΣ με καπετάνιο τον Βαγγέλη Κασάπη- Κρίτωνα (σ.σ. το 81^ο Σύνταγμα υπήρχε και προ του πολέμου στον Έβρο και έτσι οι Ελασίτες ονόμασαν τις δυνάμεις τους 81ο Σύνταγμα Πεζικού για λόγους ιστορικούς). Οι αντάρτες κύκλωσαν την πόλη από το βράδυ της προηγούμενης μέρας.

Οι συγκρούσεις πήραν έκταση και στην περιοχή του σιδηροδρομικού σταθμού, που βρίσκεται έξω από την πόλη. Η μάχη κράτησε έως τη 1 μ.μ. Οι Γερμανοί που επιβίωσαν, αποπειράθηκαν να διασχίσουν τον κάμπο και να φτάσουν στο ποταμό Έβρο για να περάσουν στην Τουρκία. Οι νεκροί και οι πνιγμένοι, υπερέβησαν τους 30.

Οι αντάρτες είχαν 4 νεκρούς και 7 ελαφρά τραυματίες. Νεκροί ήταν οι Γουρίδης Σταύρος (Μπάμπης) από την Ορεστιάδα, στρατιωτικός του 1^ου λόχου, Πολυσίδης Βαγγέλης (Βάγγος) διμοιρίτης από τους Πετράδες, Γκαρούδης Βαΐτσης εφεδροελασίτης από το Ελληνοχώρι και Μπακλαβάρας Λευτέρης από το Σουφλί.

Τραυματίες ήταν οι Στεφάνου Χρίστος από το Σουφλί, Κόνσουλας Δημήτριος από την Κορνοφωλιά, Καρπούζας Χαράλαμπος από το Σουφλί, Δελημπαλτάς Γιώργος από το Διδυμότειχο, Τότιας Κωνσταντίνος από το Σουφλί, Σταματόπουλος Παύλος από το Χειμώνιο και Γκίντσογλου Κώστας από το Διδυμότειχο. Η κηδεία των φονευθέντων υπήρξε πάνδημη. Αλλά και οι Γερμανοί θάφτηκαν. Οι τάφοι τους υπήρχαν σε ειδικό χώρο, δίπλα στο νεκροταφείο Διδυμοτείχου.

Η 29η Αυγούστου 1944 ημέρα Τρίτη, ήταν η μέρα της λευτεριάς για το Διδυμότειχο. Αμέσως μετά τη φυγή των Γερμανών τελέσθηκε δοξολογία στην εκκλησία της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, εκεί κοντά, που ήταν το στρατηγείο των ανταρτών, σε ένα ακραίο καφενείο στις παρυφές της πόλης.. Μετά τη δοξολογία έγιναν στην πλατεία ομιλίες από τον εξώστη του σχεδόν μοναδικού τότε υψηλού οικήματος του αρτοποιού Παναγιώτη Ψωμά, στις οποίες αριθμητικά υπερτερούσαν οι ομιλητές του ΚΚΕ.

*Η γιορτή της απελευθέρωσης στο Διδυμότειχο. Ο επικεφαλής του ΕΑΜ Μιχάλης Παρασχίδης και ο υπεύθυνος Λαϊκής Ασφάλειας Ανέστης Τάσιογλου

Η απελευθέρωση του Διδυμοτείχου, επισφραγίσθηκε με παρέλαση ανταρτών στους κεντρικούς δρόμους της πόλης και με μια παλλαϊκή γιορτή στο γήπεδο, όπου συνέρρευσε ο κόσμος, για να παραστεί στην έπαρση της ελληνικής σημαίας.

Στις 31 Αυγούστου 1944, έγινε η κηδεία των Ελασιτών που σκοτώθηκαν στη μάχη απελευθέρωσης του Διδυμοτείχου. Η νεκρώσιμη τελετή έγινε στην πλατεία, αλλά την ώρα που ο Ιωακείμ διάβαζε το Ευαγγέλιο, ακούσθηκε ο βόμβος ενός αεροπλάνου. Αμέσως… διαλύθηκε η κηδεία, γιατί όλοι έσπευσαν να καλυφθούν!!! Ατάραχος έμεινε μόνο ο μητροπολίτης Διδυμοτείχου με το Ευαγγέλιο ανά χείρας. Το βράδυ μίλησε στην πλατεία ο «συναγωνιστής Λάμπρος» (Λάμπρος Κανακαρίδης) στέλεχος του ΚΚΕ. Την ώρα που μιλούσε, του έδωσαν ένα σημείωμα ότι οι Γερμανοί ξεκίνησαν από την Αλεξανδρούπολη και κατευθύνονται προς το Διδυμότειχο. Έπεσε πανικός και διαλύθηκε η ομιλία του κομμουνιστικού στελέχους. Και στις επόμενες μέρες συνεχίζονταν οι ομιλίες από στελέχη του ΚΚΕ.

Έτσι στις 6 Σεπτεμβρίου μίλησαν ο γραμματέας της περιφερειακής οργάνωσης Αγαμέμνων Βασιλείου τέως πρόεδρος Πρωτοδικών Έβρου, και οι δύο δικηγόροι Μιχάλης Παρασχίδης (κατά την Κατοχή γραμματέας Αχτιδικής Επιτροπής του ΚΚΕ) και Παναγιώτης Τζεβελέκης για τη σημασία της ψήφου και τον τρόπο εκλογής μελών του Λαϊκού Συμβουλίου της Αυτοδιοίκησης.

*Βούλγαροι αντάρτες της ομάδας Βασίλ Λέφσκι φωτογραφημένοι στο Διδυμότειχο

Στις 14 Σεπτεμβρίου επανήλθε στη Διδυμότειχο ο συνταγματάρχης του ΕΛΑΣ Κρίτων (Βαγγέλης Κασάπης) συνοδευόμενος από τέσσερις Βούλγαρους αξιωματούχους και μίλησε στην πλατεία της Δημαρχίας. Στις 23 Σεπτεμβρίου κατέφθασε στο Διδυμότειχο και ο Βούλγαρος συνταγματάρχης Γκεμιτζήεφ, ο οποίος μίλησε για διεθνοποίηση της Μακεδονίας- Θράκης!!!

*Τα γραμματόσημα της Αυτοδιοίκησης Έβρου ΕΑΜ- ΕΛΑΣ τιμολογημενα σε... λέβα

Αυτή με λίγα λόγια ήταν η κατάσταση στο Διδυμότειχο, που απελευθερώθηκε, αλλά ελληνική κυβέρνηση δεν υπήρχε. Ο πρωθυπουργός Γεώργιος Παπανδρέου, μπήκε στην Αθήνα στις 13 Οκτωβρίου 1944. Εκπρόσωποι της ελληνικής κυβέρνησης πρέπει να έφτασαν στο Διδυμότειχο ίσως τον Απρίλιο του 1945. Έως τότε υπήρχε η λεγόμενη Αυτοδιοίκηση Έβρου ΕΑΜ- ΕΛΑΣ, που είχε κυκλοφορήσει ελληνικά γραμματόσημα με δική της επισήμανση και τιμολόγηση σε… λέβα!!! Επίσης είχαν ελέγξει όλα τα διαθέσιμα τρόφιμα και άλλα είδη πρώτης ανάγκης, τα οποία διένειμαν με δελτία.

Η κατάσταση όμως ήταν τραγική τις μέρες της απελευθέρωσης. Παντού στερήσεις… Ανείπωτη αθλιότητα…

Η ανέκδοτη επιστολή του 81^ου Συντάγματος Πεζικού προς το Στρατηγείο της Μέσης Ανατολής

Η κατάσταση φαίνεται πως έγινε άκρως πιεστική στο Διδυμότειχο και σε όλο τον νομό Έβρου… Μοναδική συγκροτημένη αρχή ήταν το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ. Έτσι αποφασίστηκε να στραφούν προς το Στρατηγείο της Μέσης Ανατολής στο Κάιρο, για ανθρωπιστική βοήθεια. Στρατιωτική βοήθεια ήδη είχε φτάσει νωρίτερα, με πλοίο, που ξεφόρτωσε τα όπλα στις εκβολές του ποταμού Έβρου.

Υπενθυμίζεται ότι η γνωστή συμφωνία της Καζέρτας είχε υπογραφεί αργότερα στις 26 Σεπτεμβρίου 1944. Οι όροι της συμφωνίας αυτής, όριζαν ότι όλες οι ανταρτικές δυνάμεις που δρούσαν στην Ελλάδα, θα υπάγονταν στις διαταγές της ελληνικής κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας, η οποία στη συνέχεια θα τις έθετε υπό τις διαταγές του στρατηγού Ρ. Σκόμπυ, που θα ηγούνταν των βρετανικών απελευθερωτικών δυνάμεων στην Ελλάδα. Οι στρατιωτικοί ηγέτες του ΕΛΑΣ (ΚΚΕ) και του ΕΔΕΣ (Ζέρβας) αναλάμβαναν την υποχρέωση να απαγορεύσουν στις ανταρτικές μονάδες, οποιαδήποτε δράση, που θα απέβλεπε στην κατάληψη της εξουσίας.

Η αδημοσίευτη επιστολή από το Διδυμότειχο, που έχει ημερομηνία 6 Σεπτεμβρίου 1944, είναι καλογραμμένη και σε άπταιστη καθαρεύουσα, που σημαίνει ότι θα είχε γραφεί από εγγράμματο άτομο. Δεν αποκλείεται συντάκτης να ήταν ο επικεφαλής του ΕΑΜ Διδυμοτείχου Μιχάλης Παρασχίδης. Δεν γνωρίζουμε…

Δεν παύει όμως να αποτελεί ιστορικό ντοκουμέντο για την κατάσταση που επικρατούσε στο Διδυμότειχο της απελευθέρωσης. Η επιστολή βρέθηκε στα Αμερικανικά Εθνικά Αρχεία (συλλογή Vlanton) και είναι η ακόλουθη:

Ε.Λ.Α.Σ. Εν Διδυμοτείχω τη 6 Σεπτεμβρίου 1944

------

81 Σύνταγμα Πεζικού

-----------

Π ρ ο ς

Το Στρατηγείον Μέσης Ανατολής

Έχομε την τιμήν να γνωρίσωμεν Υμίν ότι κατόπιν 7ημέρων επιθετικών επιχειρήσεων του 81 Συντάγματος Πεζικού, τη ενεργώ συμπράξει και ολοκλήρου του Λαού, ο Νομός Έβρου κατώρθωσε να απελευθερωθή από τον βάρβαρον φασιστικόν ζυγόν.-

Η ελευθερία όμως αύτη ευρίσκει τον ηρωικόν Λαόν του Έβρου εις ελεεινήν και αθλίαν κατάστασιν.-

Άπαντα τα γεωργικά προϊόντα του έχουν διαρπαγεί ή καταστραφή υπό του κατακτητού. Ο τόπος έχει τελείως αποστραγγισθή.-

Πείνα στερήσεις και άλιωτης μαστίζουν τον λαόν.-

Γύμνια και ανυποδησία αυξάνουν έτι περισσότερον τα δεινά του, και μάλιστα εις τα πρόθυρα του χειμώνος.-

Όλαι αι λαϊκαί τάξεις ευρίσκονται εις οικτράν κατάστασιν προ παντός δε οι πρόσφυγες και οι τελείως άποροι. Οι υπάλληλοι ωσαύτως λόγω του εξευτελισμού του ελληνικού χαρτονομίσματος δεν δύνανται να προμηθευθούν σχεδόν τίποτε εκ των αναγκαιούντων αυτοίς ειδών και διατελούν ως εκ τούτου, εις αληθινήν απόγνωσιν.-

Εις επίμετρον αι τελευταίαι πολεμικαί επιχειρήσεις πολλαπλασίασαν τας συμφοράς του λαού του Έβρου.-

Λυσσών ο κατακτητής εξ αιτίας των κτυπημάτων άτινα εδέχετο κατά την διάρκειαν των επιθετικών ενεργειών μας, έκαυσε και κατέστρεψε παν ό,τι ηδύνατο εις σημείον ώστε ο λαός να ευρίσκεται σήμερον εις αληθώς δεινήν θέσιν.-

Συμφορά και ερήμωσις έχει απλωθεί απ άκρου εις άκρον του Νομού μας.-

Το ν’ αντιμετωπισθούν αι άμεσαι αυταί και επιτακτικαί ανάγκαι του τόπου μας με μόνας τας ιδίας του δυνάμεις άνευ της υμετέρας πολυτίμου συνδρομής, είναι πάντι αδύνατον.-

Έχομεν πεποίθησιν ότι οι ηρωικοί Σύμμαχοί μας μετά των οποίων διεξάγομεν σκληρόν αγώνα κατά του κοινού εχθρού, θα ευαρεστηθώσι να έλθωσιν όσον το δυνατόν τάχιστα αρωγοί προς τον σκληρώς δοκιμασθέντα και αναξιοπαθούντα σήμερον Λαόν του Έβρου, ίνα τω παράσχωσι την δέουσαν ενίσχυσιν και ανακούφισιν εκ των δεινών του.-

Οι κάτοικοι του νομού Έβρου ανερχόμεναι εις 150.000 ψυχάς έχουσιν άμεσον ανάγκην ιδίως

α) τροφίμων ήτοι αλεύρων, ελαίου, βουτύρου, σάπωνος, ορύζης, ζυμαρικών, οσπρίων και παντός άλλου απαραιτήτου δια την συντήρησιν είδους,

β) γάλακτος δια τα παιδιά,

γ) φαρμάκων,

δ) πετρελαίου και βενζίνης και

ε) ιματισμού και υποδήσεως,-

Υποβάλλομεν όθεν θερμοτάτην έκκλησιν προς Υμάς όπως ευαρεστούμενοι, προς σωτηρίαν του μετά σκληράν πάλην απελευθερωθέντος λαού του Έβρου και προς επούλωσιν των κατά την διάρκειαν του πολέμου προξενηθεισών πληγών του, μεριμνήσετε και αποσταλώσι το ταχύτερον ανάλογοι ποσότητες, εκ των ανωτέρων ειδών άνευ της παροχής των οποίων ο νομός Έβρου, αν και ελεύθερος, επαπειλείται από καταστροφήν.-

Το 81 Σύνταγμα Πεζικού

*Αυτά που ζητούσε το 81ο Σύνταγμα Πεζικού από το Γενικό Στρατηγείο Μέσης Ανατολής

Δεν γνωρίζουμε αν το Στρατηγείο της Μέσης Ανατολής ανταποκρίθηκε σ’ αυτήν την αγωνιώδη έκκληση και έστειλε ανθρωπιστική βοήθεια στον νομό Έβρου. Εκεί πάντως, άρχισαν να μπαίνουν αφανώς σε λειτουργία οι διαδικασίες του μεγάλου σπαραγμού που τα επόμενα χρόνια βύθισε την Ελλάδα στο αίμα και την απελπισία. Πρώτη και άμεση ενέργεια με εντολή του ΚΚΕ, ήταν αμέσως μετά τη συμφωνία της Βάρκιζας (12 Φεβρουαρίου 1945) να κρυφτούν όπλα στα ορεινά, βορειοδυτικά της Κορνοφωλιάς… Τραγικά χρόνια…

*Από τις μέρες της Αυτοδιοίκησης Έβρου ΕΑΜ- ΕΛΑΣ Νοσοκόμες του παλαιού νοσοκομείου Διδυμοτείχου με μαχητή του ΕΑΜ- ΕΛΑΣ

Εκλογές για Λαϊκή Επιτροπή

Εν τω μεταξύ συνέβαιναν και άλλα σημαντικά γεγονότα σύμφωνα με τις αναφορές των Αμερικανών.

Στα έγγραφα της συλλογής Vlanton, υπάρχει έγγραφο με ημερομηνία λήψης της πληροφορίας 6 Σεπτεμβρίου 1994, στο οποία γνωστοποιείται ότι στον νομό Έβρου «οι ηγέτες του EAΜ στον Έβρο, ως επί το πλείστον κομμουνιστές, υποστηρίζουν μια «λαϊκή δημοκρατία». Την Κυριακή 10 Σεπτεμβρίου (οι Γερμανοί είχαν εκδιωχθεί μέχρι τις 6 Σεπτεμβρίου) είχε προγραμματιστεί ότι αυτός ο λαός θα εξέλεγε «διοικητικά όργανα σε χωριά και πόλεις σε όλη την απελευθερωμένη περιοχή», η οποία περιελάμβανε όλο τον υπό γερμανική κατοχή Έβρο».

Δηλαδή θα εξέλεγε την λεγόμενη Λαϊκή Επιτροπή, που θα την αποτελούσαν 5-15 άνδρες ή γυναίκες της πόλης ή του χωριού. Αυτή θα είναι η ανώτατη αρχή, υπεύθυνη για κάθε διοικητική δραστηριότητα και θα έχει την εποπτεία και τον έλεγχο κάθε δραστηριότητας της πόλης. Θα πρέπει να υποβάλλει έκθεση στον λαό κάθε μήνα. Ο λαός έχει το δικαίωμα να ανακαλέσει οποιοδήποτε μέλος αυτής (και οποιασδήποτε άλλης) επιτροπής. Κάθε μέλος της Λαϊκής Επιτροπής θα μπορούσε να παραπεμφθεί ενώπιον του Λαϊκού Δικαστηρίου για οποιοδήποτε πλημμέλημα τυχόν θα διέπραττε.

Τα Λαϊκά Δικαστήρια, θα εκλέγονται από τον λαό και θα ενεργούν ως δικαστικά όργανα του λαού. Στις οι αποφάσεις τους θα μπορούν να ασκηθούν έφεση στον λαό απευθείας.

Μια ομάδα δικηγόρων εργάζονταν εκείνες τις μέρες επάνω σε ένα σύνολο κανόνων και νόμων, που θα ακολουθούνταν από τα λαϊκά δικαστήρια, με προβλέψεις κυρώσεων για την παραβίασή τους.

Η Λαϊκή Ασφάλεια ή Αστυνομία, είναι αυτή που θα εκτελεί τις εντολές της Λαϊκής Επιτροπής και του λαϊκού δικαστηρίου. Θα υπάρχει Εκπαιδευτική Επιτροπή, για την επίβλεψη των σχολείων και της εκπαιδευτικής, και θρησκευτικής προπαγάνδας.

Επίσης θα υπάρχει και Επιτροπή Θρησκευμάτων, για τη φροντίδα των εκκλησιών και της θρησκευτικής δραστηριότητας. Θα κατευθύνει και θα προωθεί την καλύτερη κατανόηση των καθηκόντων της θρησκευτικής εκπαίδευσης.

Την ίδια ημέρα, δηλαδή στις 10 Σεπτεμβρίου, προβλέπονταν επίσης η εκλογή αντιπροσώπων από κάθε πόλη ή χωριό για μια Γενική Συνέλευση για την κυβέρνηση της Ελληνικής Εθνικής Κυβέρνησης (η πηγή προσθέτει- σημείωναν οι Αμερικανοί στην αναφορά τους- ότι οι εντολές για την εκλογή αυτών των αντιπροσώπων έφτασαν στους ηγέτες του ΕΑΜ στον Έβρο πριν από την ανακοίνωση της Ενωμένης Εθνικής Κυβέρνησης της Ελλάδας. Δηλαδή οι ηγέτες του ΕΑΜ στον Έβρο τα γνώριζαν πριν το επίσημο ΕΑΜ ενταχθεί στην ελληνική κυβέρνηση στην εξορία). Κάθε άνδρας ή γυναίκα άνω των 17 ετών (ενδεχομένως των 18) έχει το δικαίωμα να ψηφίσει. Κάθε άνδρας ή γυναίκα άνω των 2Ο είναι επιλέξιμος για οποιοδήποτε αξίωμα. Στο Κάιρο όπου έφθασαν τελικά αυτές οι πληροφορίες στις 26 Σεπτεμβρίου 1944^οι Αμερικανοί σημείωσαν ότι αυτό το σχέδιο περί των επιτροπών πόλεων και χωριών αντιστοιχούσε σχεδόν ακριβώς με τα σχέδια για την τοπική αυτοδιοίκηση, που σκιαγράφησε το EAM στον παράνομο Τύπο κατά τη διάρκεια του Σεπτεμβρίου και του Οκτωβρίου του 1943!!!

Πολλά πράγματα δεν γνωρίζουμε για αυτές τις εκλογές. Ωστόσο από ένα έγγραφο, που έφτασε στο Κάιρο στις 30 Σεπτεμβρίου, πληροφορούμαστε ότι οι Αμερικανοί πράκτορες σχημάτισαν την εντύπωση ότι «οι ακραίοι αριστεροί ηγέτες του ΕΛΑΣ» δεν ήταν ευχαριστημένοι με τα αποτελέσματα των εκλογών στον Έβρο. «Η πλειοψηφία των εκλεγμένων ήταν δημοκράτες", έλεγαν. Οι εξτρεμιστές προσπαθούν απεγνωσμένα να κρατήσουν τον έλεγχο. Υπάρχουν φήμες (σ.σ. μεταξύ τους) ότι ορισμένοι από τους γνωστούς δημοκράτες είναι μαύροι αντιδραστικοί και ότι ορισμένοι από αυτούς που έχουν εκλεγεί προσπαθούν να σαμποτάρουν τον αγώνα του λαού για τη νέα τάξη. Ισχυρίζονται ότι είναι οι σωτήρες της Ελλάδας, της Ευρώπης και του κόσμου. Ανοιχτά εξακολουθούν να υποστηρίζουν τη Λαϊκή Δημοκρατία, αλλά στην πραγματικότητα είναι «αδίστακτοι». Η πλειοψηφία του λαού είναι συντηρητικοί δημοκράτες. Η μόνη ελπίδα του λαού έγκειται στην πλήρη απελευθέρωση της Ελλάδας και την άφιξη συμμαχικών δυνάμεων» έγραφαν οι Αμερικανοί. Είχε ήδη υπογραφεί η συμφωνία της Καζέρτας.

Στις 2 Οκτωβρίου 1944 στην Νέα Βύσσα, η φρουρά του ΕΛΑΣ συνέλαβε έξι πολίτες, μερικοί από τους οποίους ήταν νεοεκλεγέντες αξιωματούχοι. Ο λόγος της σύλληψης φαίνονταν να είναι, ότι μιλούσαν κατά του νέου καθεστώτος. Το ίδιο συνέβαινε και σε άλλες πόλεις. Εν τω μεταξύ το σφυροδρέπανο και η ρωσική σημαία βρίσκονταν παντού σε τοίχους και επίσημα κτίρια του νομού Έβρου. Ο ΕΛΑΣ άρχισε να έχει πολλά βουλγαρικά τουφέκια και άφθονα πυρομαχικά. Οι άνδρες του ήταν καλύτερα ντυμένοι από ό,τι ήταν πριν και όλοι φορούσαν γερμανικές στολές (που εγκατέλειψαν οι Γερμανοί κατά τη φυγή τους) με μόνα αλλαγμένα τα διακριτικά του πηλικίου. Τότε δηλαδή προς τα μέσα του φθινοπώρου 1944, υπολογίζονταν ότι οι ένοπλοι άνδρες του ΕΛΑΣ, έφταναν τις 5.000.

Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης

ΠΗΓΗ

Εθνικά Αρχεία ΗΠΑ, Συλλογή Vlanton (ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ)

1943: Η μαύρη Ναζιστική Κατοχή στη Θράκη

2025-09-12T10:44:00.005+03:00

*Ο νομάρχης Έβρου Σταύρος Ευταξίας, με Γερμανούς αξιωματικούς σε δημόσια εκδήλωση (Αρχείο Γιώργου Αγγέλη)

Γράφει ο Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης

Το 1943, ήταν ένας ακόμα χρόνος, που η Θράκη όπως και όλη η Ελλάδα, στέναζε κάτω από την μπότα τριών κατακτητών, Γερμανών, Ιταλών και Βουλγάρων. Ειδικότερα δύο νομοί της Θράκης (Ροδόπης και Ξάνθης) όπως και η Ανατολική Μακεδονίας, παραχωρήθηκαν από τους Γερμανούς στους συμμάχους τους Βουλγάρους, που προσπάθησαν να αλλοιώσουν ην εθνογραφική σύνθεση του πληθυσμού, εποικισμούς και άλλα βίαια μέτρα.

Κορυφαίο γεγονός του 1943 ήταν η άγρια εκτέλεση από τους αντάρτες του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ του καπετάν Οδυσσέα (Γαλεάδη) Καυκάσιου καπνεργάτη από την Ξάνθη, του ταγματάρχη Γεώργιου Σταθάτου, με τρόπο ειδεχθή και παρά το γεγονός ότι ο Σταθάτος είχε συμφωνήσει να συνεργασθεί με τους αντάρτες (Λεπτομέρειες για το θάνατο του Σταθάτου μπορείτε να βρείτε στο https://sitalkisking.blogspot.com/2021/01/1943.html). Η φοβερή και βάρβαρη αυτή δολοφονία έγινε στις 23 Δεκεμβρίου 1943, στα υψώματα της Δαδιάς. Μαζί με το Σταθάτο εκτελέστηκαν με τον ίδιο τρόπο και άλλα 11 άτομα, που τελικά αποκεφαλίστηκαν και τα κεφάλια τους εκτέθηκαν στο δημόσιο δρόμο Σουφλίου- Αλεξανδρούπολης. Η σορός του αείμνηστου Σταθάτου, δεν βρέθηκε ποτέ!!!

*Η βουλγαρική κατοχή στην Αλεξανδρούπολη

Ταύτιση Γερμανών και Βουλγάρων

Οι Βούλγαροι είχαν ταυτιστεί με τους Ναζιστές σε όλα σχεδόν…

Ένας Βούλγαρος Εβραίος, άγνωστης αξιοπιστίας, που επισκέφθηκε τη Βουλγαρία, τον Ιανουάριο του 1943 πληροφόρησε τις Αμερικανικές Υπηρεσίες Πληροφοριών, ότι οι Εβραίοι της Ξάνθης, Καβάλας, Δράμας και Δεδέαγατς έχουν σταλεί στην Πολωνία. Κανένας Βούλγαρος Εβραίος δεν έχει σταλεί μέχρι τότε σε στρατόπεδο συγκέντρωσης.

Οι Εβραίοι της Φιλιππούπολης (Πλόβντιβ), του Κουστεντίλ και της Ιάμπολης (Γιάμπολ) συγκεντρώθηκαν ένα πρωί και επιβιβάστηκαν σε φορτηγά για να φύγουν, αλλά αργότερα ήρθαν διαταγές να απελευθερωθούν. Λέχθηκε τότε ότι ο Μητροπολίτης της Φιλιππούπολης έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην απελευθέρωσή τους.

Ο Γερμανός πρέσβης Μπέκερλς, βρίσκονταν πίσω από τον Γκαμπρόφσκι, υπουργό Εσωτερικών, τον Μπέλλεφ επίτροπο για Εβραϊκά Θέματα (ο τελευταίος στάλθηκε στη Γερμανία ειδικά για να μελετήσει τα εβραϊκά «μέτρα» στο αντιεβραϊκό τους κράτος). Ο γνωστός συνταγματάρχης Πάντεφ είναι ένας άλλος Βούλγαρος που είχε διαπράξει πολλές βιαιότητες εναντίον των Εβραίων.

Ένα μεγάλο εργοστάσιο στο Κάρλοβ, που οι Γερμανοί είχαν αποθηκεύσει υλικά τους κάηκε από σαμποτέρ στις αρχές του 1943.

Από άλλο έγγραφο της συλλογής Vlanton πληροφορούμαστε ότι στις 3 μ.μ. της 3ης Μαρτίου 1943, όλοι οι Εβραίοι της Αλεξανδρούπολης συνελήφθησαν και στάλθηκαν σε άγνωστους προορισμούς.

Επίσης όλοι οι Έλληνες της Αλεξανδρούπολης ενημερώθηκαν ότι έπρεπε να αναχωρήσουν πριν από το τέλος Μαρτίου. Διαφορετικά θα ήταν υποχρεωμένοι να αποκτήσουν τη βουλγαρική υπηκοότητα!!!

*Βούλγαροι στο λιμάνι της Αλεξανδρούπολης

Χειρότερος και από τους Ναζί…

Τον Ιανουάριο του 1943 έφτασε στις Αμερικανικές υπηρεσίες η πληροφορία ότι ο Βούλγαρος νομάρχης της Αλεξανδρούπολης απαλλάχθηκε οριστικά από τη θέση του και μετατέθηκε, λόγω διαφωνίας του για την πολιτική που ακολούθησαν οι Γερμανοί. Ο Βούλγαρος επέμενε στην υιοθέτηση των αυστηρών μέτρων που είχε εφαρμόσει κατά τη διάρκεια της θητείας του στη Δράμα. Η βουλγαρική μετανάστευση συνεχίζονταν, αλλά σε μικρότερο βαθμό από ό,τι τους τελευταίους μήνες.

Από πηγή άγνωστης αξιοπιστίας, η Αμερικανική Υπηρεσία έλαβε αναφορά, σχετικά με στρατιωτικές υποθέσεις στην Κατεχόμενη Θράκη.

Στις 23 Ιανουαρίου 1943, ένα αυτοκίνητο με τρεις Γερμανούς και δύο Βούλγαρους αξιωματικούς, που προέρχονταν από την κατεύθυνση του Ορτάκιοϊ έφτασε στις Καστανιές, όπου οι αξιωματικοί παρέμειναν για μισή ώρα και στη συνέχεια έφυγαν για το Ορτάκιοϊ.

Στα Μαράσια υπήρχε μια Γερμανική Κομανταντούρ και ένα Βουλγαρικό Αρχηγείο Μυστικής Αστυνομίας. Υπήρξε η ιδέα να σχηματιστούν ομάδες τριάντα χωροφυλάκων υπό έναν Γερμανό αξιωματικό για δράση εναντίον των ανταρτών.

Στον νομό Έβρου, οι Γερμανοί στρατιώτες βρίσκονταν σε κατάσταση νευρικής ανησυχίας. Ένας Γερμανός στρατιώτης στο Διδυμότειχο, ο οποίος μόλις είχε επιστρέψει από άδεια στη Γερμανία, αυτοκτόνησε επειδή η οικογένειά του είχε πέσει θύμα αεροπορικών επιδρομών και το σπίτι του είχε καταστραφεί.

Στις βουλγαροκρατούμενες περιοχές δεν σταμάτησε η μεταφορά Ελλήνων στα «ντουρντουβάκια» δηλαδή στα καταναγκαστικά έργα της Βουλγαρίας. Έλληνες από 15 έως 60 ετών είχαν κληθεί το Μάιο του 1943 στην Ανατολική Μακεδονία και τη Δυτική Θράκη με διατάγματα πολιτικής επιστράτευσης. Μεταφέρονταν κυρίως στη Βουλγαρία για κατασκευή δρόμων. Η μεταχείριση των Ελλήνων στην Ανατολική Μακεδονία και τη Δυτική Θράκη είχε επιδεινωθεί. Δεν τους επιτρέπονταν να αναλαμβάνουν τίποτα άλλο εκτός από χειρωνακτική εργασία. Τους επιτρέπονταν λίγο νερό, οι μερίδες τροφίμων τους είχαν μειωθεί, και καύσιμα και ηλεκτρισμός δεν τους παρέχονταν.

*Το Διδυμότειχο κατά τη διάρκεια της Γερμανικής Κατοχής

Η Βουλγαρική προπαγάνδα

Η Βουλγαρική προπαγάνδα, που διαδίδονταν στα κατεχόμενα στις ελληνικές περιοχές, επαινούσε έντονα τα Βουλγαρικά επιτεύγματα στις κατεχόμενες επαρχίες της Ελλάδας. Ένα άρθρο που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Pariser Zeitung» στις 2 Ιανουαρίου 1943 στο Παρίσι, επαινούσε τις βελτιώσεις που πραγματοποιήθηκαν στην Ανατολική Μακεδονία και Θράκη από την κυβέρνηση της Βουλγαρίας αριθμώντας τα ακόλουθα:

Ίδρυση 2150 σχολείων. Ίδρυση εθνικού θεάτρου στη Δράμα και Καβάλα. Ίδρυση εθνικής βιβλιοθήκης στην Κομοτηνή. Επέκταση σιδηροδρομικού δικτύου. Βελτίωση του φωτισμού σε πόλεις και χωριά. Βελτίωση στην καλλιέργεια καπνού και άλλων τοπικών προϊόντων. Εγκατάσταση 200.000 Βουλγάρων (που προηγουμένως… εξορίστηκαν από την ελληνική κυβέρνηση πριν από 20 χρόνια) στη νεοπροσαρτημένη επαρχία.

Η συνολική Βουλγαρική πολιτική απέβλεπε στην εθνογραφική αλλοίωση των περιοχών που είχαν καταλάβει Έτσι στις 19 Μαΐου 1943 όλοι οι Έλληνες στην Αλεξανδρούπολη ενημερώθηκαν ότι μέχρι το τέλος Μαρτίου 1944 θα θεωρούνται ως έχοντες λάβει τη βουλγαρική υπηκοότητα!!!

Στην Ξάνθη και την Κομοτηνή, περίπου 800 νέοι Έλληνες είχαν συλληφθεί με την αιτιολογία ότι είναι κομμουνιστές. Αναφέρθηκε ότι θα κρατηθούν ως όμηροι. Παρόμοιες συλλήψεις πραγματοποιήθηκαν και στην Αλεξανδρούπολη σε μικρότερη κλίμακα. Στα χωριά κοντά στην Αλεξανδρούπολη η κυκλοφορία απαγορεύεται μετά τις 7 μ.μ.

Στις 10 Φεβρουαρίου 1943, Γερμανοί και Βούλγαροι εξέτασαν την περιοχή Δεδέ Κόσιου, που βρίσκεται ανάμεσα στις Καστανιές και στα Ρίζια. Σε αυτή τη θέση οι Βούλγαροι είχαν οχυρώσεις κατά τη διάρκεια των Βαλκανικών Πολέμων. Οι ίδιοι Γερμανοί και Βούλγαροι εξέτασαν τη θέση Καρτάλ-Τεπές, ανάμεσα στα χωριά Στέρνα και Ρίζια. Μετά την αναγνώριση των οχυρώσεων, οι Βούλγαροι έφυγαν με οχήματα προς Διδυμότειχο. Οι Βούλγαροι φορούσαν πολιτικά ρούχα. Την ίδια μέρα, άλλοι Γερμανοί αξιωματικοί, έφτασαν στις Καστανιές. Εξέτασαν τον δρόμο ανάμεσα στο πρώην Ελληνικό στρατιωτικό φρουραρχείο και το περιβάλλον έξω από το χωριό.

Στις 15 Φεβρουαρίου, τρεις Γερμανοί αξιωματικοί μαζί με τρεις Βούλγαρους έφτασαν στις Καστανιές με πολιτικά ρούχα. Με επικεφαλής τον πρόεδρο του χωριού, επιθεώρησαν διάφορα κτίρια της κοινότητας, όπως και το τελωνείο, το οποίο διέθετε τέσσερα δωμάτια σε καλή κατάσταση. Σε αυτό το τελωνείο είχαν ήδη επισκευάσει παράθυρα και πόρτες που είχαν αφαιρεθεί από τους κατοίκους. Στις 19 Φεβρουαρίου 1943, Γερμανοί αξιωματικοί έφιπποι μαζί με τρεις Βούλγαρους έφτασαν στη θέση Χασάν Τεπέ, όλοι τους με πολιτικά ρούχα. Πέρασαν μισή ώρα εξετάζοντας τη θέση. Η θέση Χασάν Τεπέ βρίσκεται ανάμεσα στα χωριά Καβύλη και Νέα Βύσσα. Κατά τη διάρκεια της πολιορκίας της Αδριανούπολης από τους Έλληνες, το 1920, αυτή η θέση χρησιμοποιήθηκε από το Ελληνικό βαρύ Πυροβολικό για τον βομβαρδισμό της πόλης.

*Αντάρτες του ΕΛΑΣ Έβρου

Οι Γερμανοί ενοχοποιούσαν τους Έλληνες

Σε κάποια φάση έγινε γνωστό ότι έχουν αναφερθεί διάφορα πατριωτικά σαμποτάζ στη Θράκη. Αυτά προέρχονταν από ανεξάρτητη πηγή η οποία ήταν σε στενή επαφή με την Νομαρχία Έβρου. Οι Αμερικανοί πληροφοριοδότες έμαθαν ότι ο νομάρχης Έβρου κλήθηκε στο Kreis-Kommandantur στο Διδυμότειχο. Η συνομιλία διήρκεσε δύο ώρες και αφορούσε κυρίως τις συχνές πράξεις σαμποτάζ στην περιοχή του Έβρου. Οι Γερμανοί επέμειναν ότι αυτές οι πράξεις σαμποτάζ διαπράχθηκαν από Έλληνες πατριώτες, αλλά ο νομάρχης υποστήριξε ότι ήταν έργο χυδαίας προπαγάνδας με σκοπό την ενοχοποίηση των Ελλήνων. Οι Γερμανοί παραπονέθηκαν επίσης ότι οι Έλληνες έδειχναν παθητική στάση απέναντί τους. Ο νομάρχης έφυγε με την αίσθηση ότι αν συνέβαινε κάτι σε οποιονδήποτε από τους Γερμανούς στον Έβρο, δεν θα ήθελε να είναι υπεύθυνος για τα αποτελέσματα. Προφανώς όλοι φοβούνταν τα βάρβαρα αντίποινα των Ναζί…

*Από τα έγγραφα της συλλογής Vlanton (ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ)

Τους ενδιέφεραν τα γουρούνια!!!

Από πηγή που την θεωρούσαν αξιόπιστη οι Αμερικανοί, άντλησαν περί τις 16 Φεβρουαρίου 1943, τις πληροφορίες ότι στην περιοχή του Έβρου, οι Γερμανοί είχαν αρχίσει να επιτάσσουν βοοειδή και χοίρους, τα οποία μεταφέρονταν με φορτηγά στο Διδυμότειχο. Στις Καστανιές για παράδειγμα επιτάχθηκαν τριάντα βόδια και πολλά γουρούνια. Δέκα γουρούνια τουλάχιστον επιτάχθηκαν από κάθε χωριό. Πολλά από αυτά επρόκειτο να σταλούν στη Μυτιλήνη και τη Θεσσαλονίκη.

Στα Μαράσια, η επίταξη πραγματοποιήθηκε από την Ελληνική Χωροφυλακή, αλλά οι Βούλγαροι κάτοικοι της περιοχής αντιστάθηκαν στην Γερμανική εντολή με τσεκούρια και άλλα εργαλεία διαθέσιμα. Ως αποτέλεσμα, ορισμένοι Βούλγαροι αγρότες διέφυγαν στη Βουλγαρία και άλλοι συνελήφθησαν από τους Γερμανούς και στάλθηκαν στη Θεσσαλονίκη Η τιμή των γερμανικών μάρκων του Ράιχ στην περιοχή του Έβρου μειώθηκε από 400 δραχμές σε 60 δραχμές.

Στον Ίασμο, κοντά στην Ξάνθη, εγκαταστάθηκαν 173 βουλγαρικές οικογένειες. Οι Έλληνες εκδιώχθηκαν από τα σπίτια τους, προκειμένου να δημιουργηθεί χώρος για τους έποικους και δεν τους επιτράπηκε να πάρουν τα υπάρχοντά τους ή τρόφιμα. Στη συνέχεια, έπρεπε να βρουν χώρο σε άλλα ελληνικά νοικοκυριά. Όλοι οι Έλληνες υποχρεώθηκαν να σπείρουν τη γη τους, ακόμα και εκείνοι που δεν είχαν βόδια.

Οι Έλληνες λάμβαναν μόνο 200 γραμμάρια καλαμποκίσιου ψωμιού την ημέρα, εκτός από τις Τρίτες, όταν η μερίδα μειώνονταν στα 100 γραμμάρια. Άλλα τρόφιμα που μειώνονταν στη αγορά καθημερινά, διανέμονταν αποκλειστικά στους Βουλγάρους μέσω καρτών.

*Μάιος 1943. Οι Εβραίοι του Διδυμοτείχου, οδηγούνται στο σιδηροδρομικό σταθμό για να μεταφερθούν με τρένα στα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης

Το Ολοκαύτωμα «φτάνει» και στον Έβρο

Στις 20 Φεβρουαρίου ο Γερμανός στρατιωτικός διοικητής του Σουφλίου, με τους αξιωματικούς του, έκαναν ειδική σύσκεψη. Κατά τη διάρκεια της συζήτησης, έγινε κατανοητό ότι σύντομα οι Εβραίοι του νομού Έβρου θα συγκεντρωθούν για μεταφορά στη Θεσσαλονίκη. Αναμένονταν διαταγή από το αρχηγείο του Αιγαίου.

Στις 3 Μαρτίου 1943, στην Αλεξανδρούπολη, κατά τις Αμερικανικές πληροφορίες, συνελήφθησαν όλοι οι Εβραίοι και τα μέλη των οικογενειών τους. Ο Βούλγαρος νομάρχης Αλεξανδρούπολης έλαβε μέτρα και κατά του ελληνικού πληθυσμού. Από τις 3 Μαρτίου 1943, δεν επιτρεπόταν η είσοδος Ελλήνων ή Αρμενίων στα μεγαλύτερα καφέ ή εστιατόρια. Ο νομάρχης διέταξε επίσης οι Έλληνες να υποβάλουν γραπτή αίτηση εγκατάλειψης της περιοχής. Έφυγαν τότε πολλοί Έλληνες κυρίως προς τον γερμανοκρατούμενο νομό Έβρου. Η ημερομηνία απόκτησης βουλγαρικής υπηκοότητας για τους «Έλληνες υπηκόους» στην Αλεξανδρούπολη έχει παραταθεί έως τις 5 Νοεμβρίου 1943. Οι λίγοι εναπομείναντες Έλληνες στην περιοχή της Αλεξανδρούπολης στρατολογούνταν για καταναγκαστική εργασία.

Σε πόλεις του νομού Έβρου, έπιπλα και είδη οικιακής χρήσης επιτάσσονταν και συγκεντρώνονταν στην Ορεστιάδα. Υπήρχε στον κόσμο η πληροφορία ότι αυτά τα έπιπλα θα σταλούν στη Γερμανία για διανομή στον πληθυσμό σε βομβαρδισμένες περιοχές και ότι παρόμοια μέτρα έχουν ληφθεί σε όλες τις κατεχόμενες χώρες της Ευρώπης.

Πριν από μερικές ημέρες έγινε γνωστό ότι ο Βούλγαρος νομάρχης Αλεξανδρούπολης, Ιβάνοφ, ανακλήθηκε στη Σόφια. Το ηθικό των Βουλγάρων σε πτωτική τροχιά διαπίστωναν οι αμερικανικές υπηρεσίες πληροφοριών και γνωστοποιούσαν στην Ουάσιγκτον στις 22 Απριλίου 1943, τα ακόλουθα για ύπαρξη Βουλγαρικών στρατιωτικών δυνάμεων:

-Ορτάκιοϊ. Ένα σύνταγμα.

-Μανδρίτσα. Ένα τάγμα.

-Μικρό Δέρειο. Ένας λόχος.

-Αισύμη. Περίπου 6000 Βούλγαροι νεοσύλλεκτοι συγκεντρώθηκαν σε αυτήν την περιοχή.

Το Βουλγαρικό ηθικό κατέπεσε. Δάσκαλοι και διανοούμενοι περιφέρονταν στα χωριά για να ενθαρρύνουν τον λαό και να ανυψώσουν το ηθικό του.

Στις 20 Σεπτεμβρίου 1943, έγινε γνωστό στους Αμερικανούς ότι διέφυγαν δύο σημαντικά άτομα από τον Έβρο προς την Τουρκία για να φτάσουν στη Μέση Ανατολή. Επρόκειτο για πηγές και συνεργάτες των συμμαχικών δυνάμεων. Ο ένας ήταν ο Νικόλαος Βαφειάδης, φαρμακοποιός, ο οποίος ήταν Δήμαρχος Διδυμοτείχου μέχρι την ημερομηνία της απόδρασής του.

Ο δεύτερος ήταν ο Δημήτριος Ζάχος, δημοσιογράφος.

Και οι δύο διέφυγαν από τον Έβρο τον Αύγουστο του 1943 και ανακρίθηκαν από τις αρμόδιες συμμαχικές υπηρεσίες του Χαλεπίου Συρίας.

*Ο Σταύρος Ευταξίας στο Διδυμότειχο (αριστερά). Αρχείο Γιώργου Αγγέλη)

Ποιος ήταν ο νομάρχης Ευταξίας

Οι Αμερικανοί ενδιαφέρθηκαν και για τον νομάρχη Έβρου Σταύρο Ευταξία. Ο Ευταξίας έγραφαν σε μια αναφορά τους, χωρίς να παραθέτουν έγκυρα ντοκουμέντα παρά μόνο φημολογίες, είναι ένας από τους πολυάριθμους Έλληνες αξιωματούχους που είχαν σπουδάσει στη Γερμανία. (Σημείωση των Αμερικανών. Οι Γερμανοί, όπως είναι γνωστό, πολλά χρόνια πριν από τον πόλεμο επιδοτούσαν Έλληνες φοιτητές στη Γερμανία, τους αντιμετώπιζαν με μεγάλη ευγένεια και κατέβαλαν κάθε δυνατή προσπάθεια να τους κερδίσουν ως πιθανούς πεμπτοφαλαγγίτες.)

Έως το 1941, ο Ευταξίας ήταν αξιωματούχος του Υπουργείου Τύπου και Τουρισμού. Κατά τη γερμανική κατοχή διορίστηκε διευθυντής λογοκρισίας του Τύπου. Ήταν συγγραφέας αρκετών άρθρων στην εφημερίδα των Αθηνών «Καθημερινή», επιτιθέμενος στους Βρετανούς και την Ελεύθερη Ελληνική Κυβέρνηση. Ήταν σε στενή επαφή με την Γερμανική Πρεσβεία, με έναν ανώτερο Ιταλό αξιωματικό και με τον στρατηγό Δεμέστιχα, ο οποίος έπαιξε καθοριστικό ρόλο στο να διοριστεί νομάρχης Έβρου. Ενώ βρισκόταν στον Έβρο, φέρεται από μια πηγή (Σημείωση: Και από πολλές άλλες πηγές) ότι ενδιαφερόταν κυρίως για τον πλουτισμό του μέσω συμπαιγνίας με εμπόρους της μαύρης αγοράς, στους οποίους εξέδιδε άδειες εξαγωγής σιταριού στην Αθήνα, έναντι αμοιβής και επίσης ότι είχε κάνει δημοσιεύσεις υπέρ του Άξονα, και ότι είχε παραμελήσει τις πιθανότητες να βοηθήσει στην απόδραση πατριωτών καταδικασμένων σε εκτέλεση. Τον Μάρτιο του 1943, εισήχθη, κατόπιν επιθυμίας του Ελληνικού Προξενείου στην Αδριανουπόλεως, στην τοπική Πατριωτική Οργάνωση. Σε αυτό, αμέσως, σύμφωνα με την πηγή "1", άρχισε να προσπαθεί να σχηματίσει ένα δικό του προσωπικό κόμμα και η πηγή τον υποψιαζόταν ότι επιθυμούσε κυρίως να εξασφαλίσει για τον εαυτό του όσο το δυνατόν περισσότερα από την αναγνώριση για το έργο που έκαναν άλλοι άνδρες σε αυτήν την οργάνωση. Η πηγή "2" προσέθετε ότι από τότε και στο εξής έγινε επίσης πιο απερίσκεπτος στις «αταξίες» του, νιώθοντας σίγουρος για την αποδοχή του στο υπουργείο Εσωτερικών εάν η κυβέρνηση των Αθηνών τον ανακαλούσε.

Όσον αφορά τις συμπάθειες και τις δραστηριότητες του Ευταξία πριν από το 1941, μια αξιόπιστη γνώμη θα μπορούσε να ληφθεί από τον κ. Γεώργιο Σεφεριάδη νυν διευθυντή του Ελληνικού Υπουργείου Πληροφοριών (σ.σ. πρόκειται για τον γνωστό ποιητή Γιώργο Σεφέρη).

Ο Σεφεριάδης ήταν επικεφαλής του Τμήματος Ξένου Τύπου στο Υπουργείο Τύπου την εποχή που ο Ευταξίας ήταν επίσης σε αυτό το Υπουργείο. Ήταν γνωστός ως αγγλόφιλος, σε αξιωματούχους της Βρετανικής Πρεσβείας. Η πηγή «11», ο οποίος ήταν αξιωματούχος της νομαρχίας, κατονόμασε τρεις Γερμανούς αξιωματικούς ως έχοντες αντιβουλγαρικά αισθήματα: τον Στρατηγό Φον Κλάιστ, τον Επιτελάρχη Βοήθειας, που στάθμευε στον Έβρο, και τον υπολοχαγό Πέτσκλιτ στην Αστυνομία της περιοχής. Λέγεται ότι ο τελευταίος είχε προειδοποιήσει τον Ευταξία πότε να διαφύγει στην Τουρκία.

*Επιτύμβια στήλη με τα ονόματα εκτελεσθέντων από τους Ναζί στο Διδυμότειχο

Εκτελέσεις και συλλήψεις

Η ζωή στον Έβρο κυλούσε με όλες τις δυσκολίες της Κατοχής. Στις 20 Οκτωβρίου 1943, στον Κέραμο της περιοχής Ορεστιάδας, οι αντάρτες συνέλαβαν τον Ιωάννη Αλεξιάδη. Τον έδεσαν και τον οδήγησαν στο κέντρο της πόλης, όπου συγκεντρώθηκαν οι κάτοικοι της πόλης. Οι αντάρτες ρώτησαν τους ανθρώπους αν είχαν παράπονα εναντίον αυτού του ανθρώπου και όταν οι άνθρωποι εξέφρασαν τα συναισθήματά τους, ο συλληφθείς εκτελέσθηκε επί τόπου!!!

Στον Κέραμο, ένας δασοφύλακας από το Διδυμότειχο εκτελέσθηκε από τους αντάρτες, γιατί ενημέρωνε τους Γερμανούς για τις κινήσεις των ανταρτών.

Στις 25 Οκτωβρίου, οι αντάρτες συνέλαβαν έναν άνδρα μαυραγορίτη που έμπαινε στην Τουρκία. Μετά από ένα ξυλοδαρμό, παραδέχτηκε ότι είχε σκοτώσει πάνω από 40 άνδρες, που προσπαθούσαν να περάσουν μέσω Έβρου στην Τουρκία και έκλεβε τα χρήματά τους. (σ.σ. μάλλον πρόκειται για κάτοικο της Λυκόφης, που η περίπτωση του έγινε αργότερα μυθιστόρημα από τον Νίκο Κυτόπουλο, το οποίο αρχικά είχε κυκλοφορήσει στην Ουγγαρία).

Στις 18 Οκτωβρίου, ο Γερμανός κυβερνήτης του Έβρου πήγε σε μια επιθεώρηση με έναν άνδρα με πολιτικά, ο οποίος κατά τις φήμες ήταν Βούλγαρος ταγματάρχης που έκανε δουλειά στις Βουλγαρικές μυστικές υπηρεσίες στον Έβρο.

*Τον εκτέλεσαν γιατί προσπαθούσε να διαφύγει στη Μέση Ανατολή

Στο μικρό χωριό Νεοχώρι κοντά στην Ορεστιάδα, ολόκληρη η οικογένεια του Δρόσου Δροσίδη, ιδιοκτήτη αλευρόμυλου και κατοίκου της πόλης, δολοφονήθηκε για άγνωστους λόγους!!!

Στις 23 και 24 Οκτωβρίου, οι γερμανικές αρχές του Διδυμοτείχου συνέλαβαν τους πολίτες, Νικόλαο Καλογιανίδη και Βασίλη Πάγκαλο, καθώς και ένα νεαρό άνδρα ονόματι Τζιμ, για άγνωστους λόγους.

Τη νύχτα της 29ης προς 30ή Οκτωβρίου, μια ομάδα ανθρώπων σε ένα κάρο που επέστρεφε από το Διδυμότειχο, στη διασταύρωση δρόμου Καστανεών και Ριζίων, ξαφνικά σταματήθηκε από τέσσερις ένοπλους άνδρες. Δήλωσαν ότι είναι από την «ομάδα Π» των Ελλήνων ανταρτών. Τελικά δεν παρενόχλησαν κανέναν. Δύο ένοπλοι άνδρες αναγνωρίστηκαν από τα μέλη της ομάδας στο κάρο, ως Βούλγαροι πράκτορες, που δρούσαν στον Έβρο. Από αυτούς τους τέσσερις, ο ένας ονομάζονταν Παύλος, ο άλλος ονομάζεται Γιώργος και ο τρίτος ήταν γιος ενός άνδρα ελληνικής καταγωγής από τα Μαράσια. Το όνομα του τέταρτου άνδρα δεν έγινε γνωστό.

Ο τρίτος νομάρχης Έβρου στο Διδυμότειχο

Στις 6 Νοεμβρίου, ένας νέος Έλληνας Νομάρχης ονόματι Γεώργιος Φλωρίδης, έφτασε στο Διδυμότειχο από την Αθήνα. Προηγουμένως ήταν γραμματέας στο Ελληνικό υπουργείο Εσωτερικών. Ο Γερμανός νομάρχης Έβρου που αντικαθιστούσε προσωρινά τον διαφυγόντα στη Μέση Αναστολή Σταύρο Ευταξία, είχε πλέον εγκατασταθεί στο Σουφλί και έπαψε να «ασκεί τις εξουσίες του ως νομάρχης». Ήταν ο τρίτος νομάρχης. Ο πρώτος ο Ιωάννης Φραγκούλης δολοφονήθηκε από τον ΕΛΑ, το 1942, ο δεύτερος ο Σταύρος Ευταξίας διέφυγε το 1943 στη Μέση Ανατολή.

Οι Γερμανοί περιπολούσαν τακτικά στην περιοχή Γκιαούρ Αντά κοντά στις Φέρες.

Οι αντάρτες του Έβρου εκτέλεσαν δύο άτομα, από το Δορίσκο.

Στις 20 Νοεμβρίου 1943, οι Αμερικανοί είχαν πληροφορίες ότι στην Αλεξανδρούπολη υπήρχαν Βούλγαροι στρατηγοί. Ο συνολικός αριθμός των Βούλγαρων αξιωματικών στην Αλεξανδρούπολη ήταν 500, οι περισσότεροι μεγαλύτερης ηλικίας. Υπήρχαν μόνο τρεις Γερμανοί αξιωματικοί εκεί.

Βούλγαροι στρατιώτες νεότερων κλάσεων είχαν κληθεί στην Αλεξανδρούπολη, όπου τους έδωσαν στολές και ελαφρύ οπλισμό και στη συνέχεια αποστέλλονταν αμέσως στην περιοχή της Θεσσαλονίκης.

Είναι γνωστό ότι κατά τη διάρκεια της Κατοχής ήταν απαγορευμένες οι ραδιοφωνικές συσκευές. Ως αποτέλεσμα πρόσφατης γερμανικής διαταγής, οι ραδιοφωνικοί δέκτες στην Αλεξανδρούπολη απαγορεύονταν στους κατοίκους, συμπεριλαμβανομένων των Βουλγάρων και των Γερμανών. Ο προσωπικός ραδιοφωνικός δέκτης, που ανήκε στον Βούλγαρο νομάρχη Αλεξανδρούπολης είχε αποσυρθεί από τους Γερμανούς.

Στις 24 Νοεμβρίου 1943 Γερμανική δύναμη ενός λόχου (άγνωστης ταυτότητας) έφτασε στον Έβρο για να υπηρετήσει ως πρόσθετη συνοριακή φρουρά προς την πλευρά της Τουρκίας. Ήταν οπλισμένοι με αυτόματα όπλα. Την συνόδευε η φήμη ότι αυτή η δύναμη έκαψε πολλά χωριά στην Ήπειρο, από όπου είχαν έρθει απευθείας. Οι αντάρτες του Έβρου εν τω μεταξύ ελέχθη ότι είχαν αποκτήσει σημαντικό κύρος μεταξύ του λαού της επαρχίας ως αποτέλεσμα των δραστηριοτήτων τους εναντίον των τοπικών Γερμανών πληροφοριοδοτών, διαπίστωναν οι Αμερικανοί.

Οι πληροφορίες αυτές ασφαλώς δεν είναι πλήρεις και από τις κεραίες των Αμερικανών πρακτόρων διέφευγαν και πολλά άλλα γεγονότα. Ωστόσο και με αυτές μόνο τις πληροφορίες επιχειρήσαμε να ανασυστήσουμε το κλίμα της δύσκολης εκείνης εποχής, στη Θράκη.

Το δραματικό έτος 1943, έκλεισε με την δολοφονία του ταγματάρχη Γεώργιου Σταθάτου, όπως προαναφέραμε στην αρχή, με εντολή του καπετάν Οδυσσέα, επικεφαλής του ΕΛΑΣ . Αλλά και το τέλος του Οδυσσέα δεν άρχισε να έρθει. (Διαβάστε σχετικά στο https://sitalkisking.blogspot.com/2019/05/1944.html#more)

Ήταν μια από τις μελανότερες σελίδες της Κατοχής στη Θράκη…

Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης

ΠΗΓΗ

Συλλογή Vlanton (ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ)

Κατοχή 1942: Κραυγή από τον Έβρο. «Τσολάκογλου παραιτήσου»!!!

2025-08-25T08:50:00.005+03:00

*Η πρώτη σελίδα της ανέκδοτης επιστολής του νομάρχη Σταύρου Ευταξία

*Αδημοσίευτα στοιχεία

για τις βουλγαρικές ωμότητες

*Ο νομάρχης Έβρου καλεί

τον πρωθυπουργό να παραιτηθεί

Γράφει ο Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης

Η Βουλγαρική κατοχή στην Θράκη και την Ανατολική Μακεδονία, από το 1941 έως το 1944, ήταν από τις χειρότερες που δοκίμασε ο πληθυσμός των άτυχων αυτών περιοχών. Ασκήθηκε κάθε είδους βαρβαρότητα, χωρίς έλεος με αντικειμενικό στόχο να αλλοιωθεί η φυσιογνωμία της περιοχής εθνογραφικά. Όπως είναι γνωστό, ο νομός Έβρου εξαιρέθηκε και παρέμεινε υπό Γερμανική κατοχή με ελληνικές πολιτικές αρχές (νομάρχης, δήμαρχοι και πρόεδροι κοινοτήτων). Σ΄ αυτό το κρίσιμο διάστημα, πρωτεύουσα του νομού Έβρου, είχε καταστεί το Διδυμότειχο.

Νομάρχης Έβρου είχε σταλεί από την κυβέρνηση της Αθήνας ο δημοσιογράφος Σταύρος Ευταξίας, μετά τη δολοφονία από αντάρτες του ΕΛΑΣ, το βράδυ της Μεγάλης Πέμπτης του προκατόχου του Ιωάννη Φραγκούλη. Οι νομάρχες, είχαν ως αποστολή μεταξύ άλλων να ενισχύουν ποικιλότροπα τον Ελληνισμό των κατεχομένων από τους Βουλγάρους περιοχών. Έτσι είχαν επαφές, όσες μπορούσαν να έχουν στις συνθήκες της Κατοχής και να ενισχύουν τους συμπατριώτες μας. Κυρίως στη διατήρηση των ελληνικών σχολείων και στην αποφυγή της εγγραφής Ελλήνων στους καταλόγους των Βουλγάρων, με βουλγαρικά ονόματα πλέον!!! Ήταν οι λεγόμενοι περιφρονητικά «βουλγαρογραμμένοι».

Στα έγγραφα της συλλογής Vlanton εντόπισα άγνωστες επιστολές του νομάρχη Έβρου Σταύρου Ευταξία προς τον πρωθυπουργό της συνθηκολόγησης Γεώργιο Τσολάκογλου. Προέρχονται τα έγγραφα των Αμερικανικών μυστικών υπηρεσιών που ενημέρωναν την Ουάσιγκτον για την δραματική κατάσταση της Ελλάδας. Οι Αμερικανοί πράκτορες αποκαλούσαν σχεδόν σε όλες τις αναφορές τους τον στρατηγό Τσολάκογλου «Πρωθυπουργό μαριονέτα» (puppet Prime Minister).

*Ο νομάρχης Σταύρος Ευταξίας σε περιοδεία του, συνοδευόμενος από έφιππους χωροφύλακες

Κεραυνοί προς Τσολάκογλου από τον Έβρο

Στις 4 Νοεμβρίου 1942 οι Αμερικανοί πράκτορες στέλνουν στην υπηρεσία τους μια επιστολή του νομάρχη Σταύρου Ευταξία προς τον πρωθυπουργό Γεώργιο Τσολάκογλου, με την διευκρίνιση ότι «δεν έχουμε κανένα λόγο να αμφιβάλλουμε για την αυθεντικότητά της επιστολής μας, αν και η πηγή μας είναι στην κατεχόμενη Ελλάδα». Σε άλλο σημείωμα διευκρινίζεται ότι η πηγή δεν αποκάλυψε, πώς απέκτησε αυτή την επιστολή. Σήμερα δεν γνωρίζουμε αν αυτή η επιστολή, υπεκλάπη ή διέρρευσε από το γραφείο του νομάρχη στο Διδυμότειχο ή αν υπεκλάπη στην Αθήνα από το γραφείο του πρωθυπουργού. Γιατί μάλλον αποκλείεται να διέρρευσε από εκεί… Αυτά όμως είναι λεπτομέρειες, γιατί το περιεχόμενο της επιστολής έχει ιδιαίτερο ιστορικό ενδιαφέρον για την φοβερή κατάσταση που άρχισε να επικρατεί στις βουλγαροκρατούμενες περιοχές. Από την επιστολή προκύπτει ότι ο νομάρχης Ευταξίας με άδεια των γερμανικών αρχών πήγε στην Αλεξανδρούπολη αρκετές φορές και είχε ενημερώσει την κυβέρνηση ζητώντας να γίνει κάτι για την ανακούφιση του καταπιεζόμενου άγρια ελληνικού πληθυσμού.

Επειδή όμως έως το τέλος της μισητής Κατοχής η κατάσταση σταδιακά εκτραχύνονταν, αντί να εξομαλύνεται, συμπεραίνουμε ότι οι Γερμανοί δεν έκαναν τίποτα για να ικανοποιήσουν τον πρωθυπουργό τους αν τους ζήτησε κάτι σχετικό και άφηναν τους Βούλγαρους συμμάχους τους ανενόχλητους.

Ολόκληρη η επιστολή του νομάρχη Έβρου. Τσολάκογλου παραιτήσου!!!

Ας δούμε όμως ολόκληρο το κείμενο της εξαιρετικής επιστολής του Ευταξία, που κυριολεκτικά «βγάζει γλώσσα» στον πρωθυπουργό- μαριονέττα των Γερμανών, αυτός ένας νομάρχης διορισμένος από το ίδιο τον Τσολάκογλου:

4 Νοεμβρίου 1942

Αγαπητέ κύριε Πρωθυπουργέ,

Πριν από λίγο καιρό, με άδεια των τοπικών γερμανικών αρχών, επισκέφτηκα την πρωτεύουσα Αλεξανδρούπολη, η οποία βρίσκεται τώρα υπό βουλγαρική κατοχή.

Σας έχω ήδη περιγράψει λεπτομερώς στις αναφορές μου τις άθλιες συνθήκες και το απερίγραπτο μαρτύριο, που υφίσταται ο ελληνικός πληθυσμός του τμήματος της Θράκης το οποίο οι Βούλγαροι έχουν καταλάβει υπό την φτέρνα του άτιμου και δειλού εισβολέα.

Αλλά είναι άλλο πράγμα να το ακούς από μακριά και άλλο να το βλέπεις επί τόπου. Όπου κι αν πήγαινα, γυναίκες και παιδιά μου φιλούσαν τα χέρια και πολλοί έσκυβαν για να φιλήσουν τα χρώματα της ελληνικής σημαίας, την οποία φορούσα περήφανα στην κομβιοδόχη μου. Δύο λέξεις ψιθύριζε κάθε στόμα: «Σώστε μας».

Παρά την προσεκτική παρακολούθηση στην οποία υποβλήθηκα από τις βουλγαρικές αρχές, παρά την ασφυκτική ατμόσφαιρα στρατιωτικής κατοχής που με περιέβαλλε, κατάφερα να επισκεφτώ ακόμη και τα «περίχωρα», συνοδευόμενος από τον Γερμανό Λιμενάρχη της Αλεξανδρούπολης, κ. Wik.

Δεν παρέλειψα να διαμαρτυρηθώ έντονα για την άθλια κατάσταση των Ελλήνων κατοίκων, την κατάσχεση της κινητής και κτηματικής τους περιουσίας, την ατίμωση τόσων πολλών οικογενειών, την στέρηση ψωμιού και εργασίας, και για τόσα άλλα πράγματα που είναι αδύνατον να περιγραφούν, ακόμη και σε εκείνους των Βουλγάρων αξιωματούχων, που με προσέγγισαν κρυφά, ιδιαίτερα στον ταγματάρχη, ο οποίος είναι Διοικητής της πόλης, και σε έναν Επίτροπο ονόματι Ίλκωφ, έναν δηλαδή συνταξιούχο ανώτερο αξιωματικό.

Εξοχότατε, λυπάμαι για το συμπέρασμα στο οποίο αναγκάστηκα να καταλήξω, και σας ζητώ συγγνώμη που πήρα το θάρρος να σας πω ότι είναι αδύνατο να υπάρχει ελληνική κυβέρνηση στην Αθήνα σε μια εποχή όπου χιλιάδες από τον λαό μας βρίσκονται υπό την κυριαρχία του βάρβαρου Βουλγάρου, και σε μια στιγμή που ελληνικό αίμα ποτίζει το έδαφος της Θράκης, το οποίο έχει αιματοβαφεί τόσο συχνά στο παρελθόν. Κατά την ταπεινή μου γνώμη, η ελληνική κυβέρνηση θα πρέπει να υποβάλει μια πολύ έντονη διαμαρτυρία στη γερμανική κυβέρνηση σχετικά με τα τεκταινόμενα και να απαιτήσει την άμεση λήψη μέτρων για την προστασία των Ελλήνων στη Θράκη, που βρίσκονται υπό βουλγαρική κατοχή.

Εάν η απάντηση είναι αρνητική ή μη ικανοποιητική, παρακαλώ συγχωρήστε με που εκφράζω την πεποίθηση ότι η κυβέρνηση πρέπει να παραιτηθεί. Μια ελληνική κυβέρνηση που δεν μπορεί να προστατεύσει τα συμφέροντα του λαού της είναι ανάξια του ονόματός της. Πολεμήσαμε σαν ήρωες εναντίον δύο αυτοκρατοριών.

Ηττηθήκαμε, αλλά δεν επιτρέπεται στην ηρωική μας ήττα για την οποία μιλάει όλος ο κόσμος, να δεχτούμε την ατίμωση της Φυλής μας από έναν βάρβαρο λαό.

Με τιμή και σεβασμό

Σταύρος Ευταξίας

Νομός Έβρου.

Πρόκειται για επιστολή- κόλαφο αν αναλογισθεί κανείς τις συνθήκες της Κατοχής. Άγνωστη έως σήμερα, αλλά χαρακτηριστική για την κλίμακα αξιών που υπήρχε στην ελληνική κοινωνία.

*Η επιστολή με την άρνηση του νομάρχη Σταύρου Ευταξία

«Όχι» του Ευταξία στον Τσολάκογλου

Η απειθαρχία όμως του Ευταξία προς την κυβέρνηση της Αθήνας συνεχίσθηκε. Τα βράδυ της 14^ης Νοεμβρίου 1942, έφτασε κυβερνητική διαταγή, μέσω της Γενικής Διοίκησης Μακεδονίας να μεταβούν κάποιοι νομάρχες της Βορείου Ελλάδος στην Αθήνα.

Την επομένη ο νομάρχης Σταύρος Ευταξίας έστειλε επιστολή στον πρωθυπουργό Γεώργιο Τσολάκογλου με τη οποία εξηγεί τους λόγους που δεν του επιτρέπουν να αφήσει τον νομό του και να επισκεφτεί την Αθήνα. Ιδιαίτερη επισήμανση κάνει στον κίνδυνο των Βούλγαρων κομιτατζήδων που εμφανίσθηκαν στην ύπαιθρο και τρομοκρατούσαν τον πληθυσμό. Την επιστολή αυτή που διασώθηκε στα Αμερικανικά Εθνικά Αρχεία, παρέδωσε σε πράκτορες των ΗΠΑ η ίδια πηγή, όπως και την προηγούμενη επιστολή. Η επιστολή αυτή είχε γραφεί από τον Ευταξία στις Φέρες.

"15-11-1942

Αγαπητέ κύριε Πρωθυπουργέ,

Έλαβα την τηλεγραφική σας διαταγή με αριθμό 66369 προς τη Γενική Διοίκηση της Μακεδονίας μόλις χθες το βράδυ και σπεύδω να απαντήσω.Η επιδείνωση των συνθηκών στη Θράκη, οι δραστηριότητες των συμμοριών των κομιτατζήδων και η αβέβαιη στάση των γειτονικών χωρών με εμποδίζουν να έρθω στην Αθήνα προς το παρόν.Η αναχώρησή μου θα προκαλούσε φόβουςστους ειρηνικούς κατοίκους και θα προκαλούσε επεισόδια, αν όχι αναταραχές,μεταξύ των πολιτών.

Τα εγκληματικά στοιχεία, δυστυχώς υποστηριζόμενα από τα τοπικά, προσπαθούν εδώ και καιρό να δημιουργήσουν μια άνομη κατάσταση, που θα προωθούσε τα άτιμα αντεθνικά τους σχέδια".

Ο Ευταξίας αναφέρεται και στη δράση μαυραγοριτών, καταγγέλλοντας μάλιστα ότι συνέλαβε και έστειλε πίσω στην Αθήνα με συνοδεία δημόσιο υπάλληλο για τέτοια παράνομη δράση. Ο συγκεκριμένος υπάλληλος είχε διορισθεί από την κυβέρνηση στο Διδυμότειχο. Γνωστοποιεί επίσης ότι συνελήφθησαν παρά τη μικρή δύναμη της Χωροφυλακής 25 άτομα επικίνδυνα, επειδή είχαν έρθει σε επαφή με τους κομιτατζήδες. Και συνέχιζε:

«Εκτός από όλα τα παραπάνω, η θέση όλων των Ελλήνων στην περιοχή της Θράκης υπό βουλγαρική κατοχή, έχει γίνει ακόμη πιο κρίσιμη τις τελευταίες ημέρες, ιδιαίτερα από τότε που η επαρχία της Αλεξανδρούπολης διοικήθηκε από έναν Βούλγαρο Μακεδόνα, ο οποίος ήταν νομάρχης της Δράμας κατά τη διάρκεια της φρικτής σφαγής των Ελλήνων. (σ.σ. εννοεί τη φοβερή σφαγή του Δοξάτου τον Οκτώβριο του 1941). Χθες το πρωί έλαβα μια διαμαρτυρία από τους Έλληνες της Αλεξανδρούπολης, οι οποίοι μου λένε ότι οι Βούλγαροι κατακτητές τους, αφού κατάσχεσαν όλη την κινητή περιουσία τους και τα χωράφια τους, τους πέταξαν έξω στους δρόμους. Δυστυχώς δεν έχουν την απαραίτητη οικονομική βοήθεια από την κυβέρνηση».

Ο Ευταξίας εξηγεί ότι δεν υπήρχε πλέον ενημέρωση για την τύχη πολλών οικογενειών, που διώχθηκαν από τους Βούλγαρους, αν και πολλές οικογένειες είχαν σφαγιασθεί στα σύνορα των νομών.

*Το Διδυμότειχο με τη σβάστικa στην πλατεία του

Μόνο μια κουβέρτα

Εν τω μεταξύ, από μια πηγή άγνωστης αξιοπιστίας, οι Αμερικανοί έλαβαν μια αναφορά με ημερομηνία 15 Δεκεμβρίου 1942, σχετικά με τη Θράκη, που κατεχόταν από τους Βούλγαρους. Υπήρχαν ορισμένες πληροφορίες για τις βουλγαροκρατούμενες περιοχές και κυρίως για την Αλεξανδρούπολη.

Ο Βούλγαρος νομάρχης της Αλεξανδρούπολης είχε απαλλαγεί οριστικά από τη θέση του και μετατέθηκε, λόγω διαφωνίας του σχετικά με την πολιτική που ακολουθούσε ο Γερμανός Στρατιωτικός Διοικητής. Ο νομάρχης επέμενε στην υιοθέτηση των αυστηρών μέτρων, που είχε εφαρμόσει κατά τη διάρκεια της θητείας του.

Η βουλγαρική μετανάστευση συνεχίζονταν, αλλά σε μικρότερο βαθμό από ό,τι τους τελευταίους μήνες. Ελληνικές οικογένειες στην ευρύτερη περιοχή της Αλεξανδρούπολης αναζητούσαν καταφύγιο στον Έβρο για να αποφύγουν τα καταπιεστικά μέτρα που έλαβαν οι Βουλγαρικές αρχές. Κατά την αναχώρησή τους, επετράπη να πάρουν μόνο μια κουβέρτα και κανένα άλλο προσωπικό τους περιουσιακό στοιχείο. Σαράντα πέντε τέτοιες οικογένειες είχαν διασκορπισθεί σε διάφορα χωριά του νομού Έβρου και η δεινή τους θέση είχε καταστεί τραγικότερη.

Ο δημοσιογράφος Σταύρος Ευταξίας, γόνος πολιτικής οικογένειας, διέφυγε τελικά στην Μέση Ανατολή μέσω Τουρκίας στις 18 Μαΐου 1943, όταν αντελήφθη ότι οι Γερμανοί ετοιμάζονται να συλλάβουν για τις διάφορες δραστηριότητές του υπέρ του Ελληνισμού.

Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης

Η συλλογή Vlanton φωτίζει πτυχές της ζωής στην Κατεχόμενη Θράκη του 1942

2025-08-18T09:41:00.001+03:00

*Ένα από τα χαρακτηριστικά έγγραφα της συλλογής Vlanton.

Γράφει ο Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης

Το Ελληνικό Λογοτεχνικό Αρχείο (ΕΛΙΑ) σε συνεργασία με το Μορφωτικό Ίδρυμα της Εθνικής Τράπεζας, προχώρησαν σε μια σημαντική πρωτοβουλία, που θα βοηθήσει αποφασιστικά τους ερευνητές, που ασχολούνται με την ιστορία της Γερμανικής Κατοχής στη Ελλάδα. Συγκεκριμένα ψηφιοποίησε τα χιλιάδες έγγραφα της συλλογής Vlanton και τα διαθέτει ελεύθερα στο Διαδίκτυο.

Η συλλογή Vlanton αποτελείται από έγγραφα των αμερικανικών υπηρεσιών πληροφοριών, τα οποία αφορούν την Ελλάδα κατά την περίοδο της Κατοχής και τα πρώτα χρόνια μετά την απελευθέρωση. Περιλαμβάνονται μαρτυρίες σχετικές με εγκλήματα των Ναζί, αναφορές πληροφοριοδοτών για τα σχέδια και τη δράση κομμουνιστικών και ακροδεξιών οργανώσεων και εμπιστευτικές εκτιμήσεις των Αμερικανών για τις παρεμβάσεις των Βρετανών στις πολιτικές εξελίξεις στην Ελλάδα. Η συλλογή συγκροτήθηκε από τον ερευνητή Elias Vlanton (Ηλίας Βλαντανόπουλος) ο οποίος μελετά στις ΗΠΑ, επί τέσσερις και πλέον δεκαετίες, τα αποχαρακτηρισμένα αμερικανικά έγγραφα, που αφορούν την Ελλάδα.

Οι επιμέρους πληροφορίες που μπορεί να αντλήσει κανείς μελετώντας τα πολύτιμα αυτά ντοκουμέντα, βοηθούν αποφασιστικά να ανασυσταθεί η ζοφερή ατμόσφαιρα της εποχής εκείνης σε όλο τον ελληνικό χώρο που είχα κατακτηθεί, είχε τεμαχιστεί και είναι διανεμηθεί σε Γερμανούς, Ιταλούς και Βουλγάρους.

Ειδικό ενδιαφέρον παρουσιάζει η περιοχή της Θράκης, δύο νομοί της οποίας, η Ξάνθη και η Ροδόπη, μαζί με νομούς της Ανατολικής Μακεδονίας είχαν παραχωρηθεί στη Βουλγαρία, ενώ ο νομός Έβρου παρέμεινε υπό την στρατιωτική διοίκηση των Γερμανών, ενώ οι πολιτικές αρχές (νομάρχης και δήμαρχοι) είχαν αφεθεί στους Έλληνες. Η περιοχή της Αλεξανδρούπολης ειδικά παραχωρήθηκε στους Βουλγάρους για να έχουν διέξοδο στο Αιγαίο. Πρωτεύουσα του νομού κατέστη το Διδυμότειχο.

*Οι δολοφονηθέντες, νομάρχης Έβρου Ιωάννης Φραγκούλης (αριστερά) και δήμαρχος Σουφλίου Πασχάλης Νάνος (δεξιά)

Οι φοβερές πολιτικές δολοφονίες του 1942

Το λαό του Έβρου το 1942, πέραν των επιμέρους γεγονότων, συντάραξαν δύο πολιτικές δολοφονίες, που δυστυχώς οφείλονταν σε χέρια ελληνικά και οι δράστες των ειδεχθών αυτών πράξεων καθώς και οι ηθικοί αυτουργοί τους, δεν συνελήφθησαν για να πληρώσουν.

Επρόκειτο για τη δολοφονία του νομάρχη Έβρου Ιωάννη Φραγκούλη το βράδυ της Μεγάλης Πέμπτης, όταν επέστρεψε στο σπίτι του από την Ακολουθία των 12 Ευαγγελίων. Η δεύτερη ήταν η δολοφονία του δημάρχου Σουφλίου Πασχάλη Νάνου στις 3 Αυγούστου.

Εν τω μεταξύ άρχισαν να εμφανίζονται οι πρώτες αντιστασιακές ομάδες στο χωριά και στα ορεινά του νομού Έβρου.

Το έτος 1942 ήταν δραματικό για όλους τους Έλληνες. Στις μεγάλες πόλεις θέριζε τον κόσμο η πείνα. Νεκροί από έλλειψη φαγητού στους δρόμους… Αλλά και νεκροί από τα βάρβαρα αντίποινα των Γερμανών. Φρίκη παντού…

*Έλληνες φαντάροι στη Μέση Ανατολή (Φωτογραφία Χρήστου Κιογλή)

Αρχίζουν οι διαφυγές προς τη Μέση Ανατολή

Με βάση λοιπόν τα έγγραφα της συλλογής Vlanton θα επιχειρήσουμε για άλλη μια φορά να ζήσουμε στην ατμόσφαιρα της Κατοχής στο νομό Έβρου.

Στα μέσα του 1942- χαρακτηριστικό ήταν αυτό φαινόμενο πατριωτισμού- είχαν ενταθεί οι διαφυγές Ελλήνων πατριωτών από τον ποταμό Έβρο προς Τουρκία για να φτάσουν στη Μέση Ανατολή. Οι Γερμανοί θέλησαν να ελέγξουν το φαινόμενο. Τον Ιούλιο του 1942 βρίσκουμε να ειδοποιούν τις αρχές Χωροφυλακής να επιβάλουν απαγόρευση κυκλοφορίας μετά τις 8 μ.μ. εκτός αν υπάρχει άδεια των γερμανικών αρχών. Όσοι συλλαμβάνονταν χωρίς τέτοια άδεια θα τιμωρούνταν για ανυπακοή σε στρατιωτικές διαταγές. Η Αστυνομία υποχρεώνονταν να καταρτίσει καταλόγους των ξένων, που έμεναν στα ελληνικά παραποτάμια χωριά.

Προς τα τέλη του Αυγούστου 1942 οι Αμερικανικές υπηρεσίες Πληροφοριών , γνωστοποιούσαν στις ΗΠΑ ότι οι διάφορες γερμανικές φρουρές στον Έβρο στελεχώνονταν από Αυστριακούς στρατιώτες παλαιοτέρων κλάσεων ή από Αυστριακούς στρατιώτες που είχαν τραυματιστεί και είχαν αναρρώσει. Οι Αυστριακοί, έλεγαν οι πληροφορίες, συμπεριφέρονταν καλύτερα στον πληθυσμό από ό,τι οι Γερμανοί και είχαν την άποψη ότι η ρωσική αντίσταση δεν θα κατατροπωθεί και ότι η Γερμανία θα ηττηθεί.

*Ανακοινώσεις του νομάρχη Σταύρου Ευταξία προς τους αγρότες του Έβρου

Ο φόρος της δεκάτης

Ο Σεπτέμβριος ήταν ο μήνας που είχαν ήδη συγκεντρωθεί από τους δήμους μεγάλες ποσότητες δημητριακών, από τον λεγόμενο φόρο της δεκάτης. Με το ισχύον τότε φορολογικό σύστημα οι αγρότες έδιναν το 1/10 της παραγωγής τους στην αυτοδιοίκηση ως φόρο. Ο νομάρχης Σταύρος Ευταξίας (που αντικατέστησε τον δολοφονηθέντα Ιωάννη Φραγκούλη) με εγκύκλιό του στους προέδρους των κοινοτήτων ζητούσε να σχηματισθούν ομάδες πολιτοφυλακής από κατάλληλα άτομα, σε συνεργασία με τις τοπικές αστυνομικές αρχές για τη φύλαξη των αποθηκών που περιείχαν τη συγκεντρωμένη δεκάτη.

Επίσης ζητούσε να επαληθεύσουν τυχόν στρέμματα που καλλιεργούνται πέραν του ορίου, για συμπληρωματικές εισπράξεις. Εφιστούσε επίσης την προσοχή στη μη τήρηση του ορίου των επιτρεπόμενων ξένων καλλιεργειών.

Ο νομάρχης Ευταξίας προειδοποιούσε τους αλευρόμυλους, να μην επιτρέπουν την άλεση οποιωνδήποτε δημητριακών χωρίς την προσκόμιση της απόδειξης για την δεκάτη της παραγωγής. Επιπλέον απαγόρευσε την εξαγωγή ζώων από τις Γερμανοκρατούμενες περιοχές στη Βουλγαρία. Ο αστυνομικός διοικητής Διδυμοτείχου Δρεμπέλας, διευκρίνιζε στις υπηρεσίες του, ότι όχι μόνο απαγορεύεται η εξαγωγή ζώων στη Βουλγαρία, αλλά απαγορεύεται ακόμα και η βόσκηση τους!!!

Ο Σεπτέμβριος είναι και ο μήνας που ανοίγουν τα σχολεία. Στις μεγάλες πόλεις Βουλγαροκρατούμενης Θράκης άνοιξαν από ένα ή δύο σχολεία για τα παιδιά των Βουλγάρων αξιωματούχων και των στρατιωτικών και όσων Αρμενίων ήθελαν να στείλουν τα παιδιά τους.

*Το Γερμανικό έγκλημα εις βάρος της Θράκης

Οι πιέσεις για να γραφούν οι Έλληνες ως Βούλγαροι

Εν τω μεταξύ στα μέσα του μηνός οι Αμερικανικές μυστικές υπηρεσίες ειδοποιούσαν ότι στις βουλγαροκρατούμενες περιοχές άρχισαν οι διώξεις. Οι Βούλγαροι ασκούσαν πιέσεις στο ελληνικό στοιχείο να επιλέξει τη βουλγαρική υπηκοότητα. Μάλιστα για να τους δοθεί το «προνόμιο» αυτό, όπως το θεωρούσαν, έπρεπε να πληρώσουν 2.000 λέβα. Οι διώξεις του ελληνικού στοιχείου που δεν επέλεγε τη βουλγαρική υπηκοότητα άρχισαν να αυξάνονται και υπήρχαν επιπλέον στοιχεία για λεηλασίες και τρομοκρατία. Τα ελληνοβουλγαρικά σύνορα φυλάσσονταν στενά, τα συνοριακά φυλάκια είχαν αυξηθεί και οι περιπολίες ήταν συχνές. Η μετακίνηση κατοίκων από τη μία περιφέρεια στην άλλη, ή πιο συγκεκριμένα από τον ένα νομό στον άλλον, απαγορεύονταν αυστηρά. Η κυκλοφορία των κατοίκων σε εξωτερικούς χώρους απαγορεύονταν μετά τις 6.30 μ.μ. Ταυτόχρονα μειώθηκε στις βουλγαροκρατούμενες περιοχές και η μερίδα του ψωμιού κατ’ άτομο για τους Έλληνες, ημερησίως.

*Στην Αλεξανδρούπολη έδιναν 45 δράμια της οκάς, την ημέρα.

*Στην Κομοτηνή, την Ξάνθη και τη Δράμα 60 δράμια την ημέρα.

*Στις Σέρρες 75 δράμια την ημέρα.

Το φθινόπωρο του 1942 ήταν εμφανής και η έλλειψη διαφόρων άλλων ειδών. Στα Αμερικανικά έγγραφα της συλλογής Βλάντον διαβάζουμε ότι στο νομό Έβρου υπήρξε έλλειψη ελαιολάδου, αφού ελιές δεν καλλιεργούνταν πλην της Μάκρης, η οποία ανήκε πλέον στους Βούλγαρους. Τυπικά ήταν αδύνατο να προμηθευτεί κανείς στην περιοχή του Έβρου ελαιόλαδο. Αντίθετα εύρισκε κανείς δημητριακά, φασόλια κ.λπ. Η συγκομιδή φασολιών εκτιμήθηκε στην περιοχή του Έβρου σε περίπου 25.000 τόνους.

Μια άλλη πληροφορία που έφτασε στους Αμερικανούς από τα δίκτυα κατασκοπεία, στις 15 Σεπτεμβρίου 1942 ανέφερε ότι στο Διδυμότειχο κλήθηκαν για υποχρεωτική εργασία άνδρες της κλάσης του 1920. Επρόκειτο για 250 άτομα, ανάμεσα στο οποία υπήρχαν και 50 Εβραίοι. Εν μεταξύ έγινε γνωστό ότι οι Γερμανοί ετοίμασα λίστα με 20-25 ονόματα ανδρών που ήθελαν να τα στείλουν στη Γερμανία για εργασία. Ανάμεσά τους υπήρχαν και Αρμένιοι.

Από τον Οκτώβριο του 1942 και νωρίτερα, οι Βούλγαροι είχαν εγκαταστήσει γραφείο των μυστικών υπηρεσιών τους στα γερμανοκρατούμενα Μαράσια. Γερμανοί τελωνειακοί εγκαταστάθηκαν στο Πύθιο, τη Νέα Βύσσα, τα Μαράσια και τα Δίκαια.

Πληροφορίες για τα πρώτα αντάρτικα

Τον ίδιο μήνα στις συμμαχικές δυνάμεις της Μέσης Ανατολής έφταναν αναφορές του συνταγματάρχη Ξένου για το οπλισμό των ανταρτών, σε όλο τον ελληνικό χώρο. Οι ελληνικές αντάρτικες δυνάμεις- κατά τον Ξένο- είχαν άφθονο απόθεμα τυφεκίων και πυρομαχικών, που έμειναν στους αγρότες όταν ο Ελληνικός Στρατός υποχώρησε. Πιθανότατα-έγραφε- είναι αρκετά καλά εξοπλισμένοι με ελαφρά πολυβόλα και πιθανώς έχουν ένα αρκετά μεγάλο απόθεμα πυρομαχικών για αυτά τα όπλα. Ωστόσο, είναι αμφίβολο αν έχουν πολλά βαριά πολυβόλα και πιθανώς σχεδόν καθόλου τα ανάλογα πυρομαχικά. Κατά πάσα πιθανότητα δεν υπάρχει καθόλου πυροβολικό, στους αντάρτες.

Υπάρχουν αρκετά τρόφιμα στα ορεινά χωριά για να εφοδιάσουν τις ομάδες των ανταρτών, ειδικά επειδή όλοι οι αγρότες θα τους βοηθήσουν στα όρια της δύναμής τους. Η κατάσχεση τροφίμων σε αυτές τις ορεινές περιοχές είναι πολύ δύσκολη για τις δυνάμεις κατοχής του Άξονα.

Ο ανταρτοπόλεμος διεξάγονταν, κατά τον συνταγματάρχη Ξένο, σύμφωνα με τον παραδοσιακό ελληνικό τρόπο, σχεδόν το ίδιο είδος πολέμου, που διεξήγαγαν οι κλέφτες εναντίον των Τούρκων.

Η κατοχή ήταν η εποχή τον μαυραγοριτών, οι οποίοι επινοούσαν διάφορα κόλπα για να κερδίζουν εις βάρος των άλλων. Σε μια περίπτωση όπως ανέφεραν οι αμερικανικές μυστικές υπηρεσίες, ένας μαυραγορίτης έμπορος παρακάμπτοντας τις γερμανικές κατοχικές δυνάμεις όταν πληροφορήθηκε πως οι Γερμανοί θα μάζευαν για τις ανάγκες τους 100.000 οκάδες αμυγδάλων, πήγε στα γύρω χωριά και συγκέντρωσε την παραγωγή αμυγδάλων. Στους Γερμανούς παρέδωσε την ποσότητα που ήθελαν χωρίς υπερβολική τιμή. Τα υπόλοιπα όμως τα πούλησε στη μαύρη αφορά, κερδίζοντας μεγάλα ποσά!!!

Τον Νοέμβριο του 1942 παρατηρήθηκε αύξηση του ρυθμού εποικισμού οικογενειών από τη Βουλγαρία, που τις εγκαθιστούσαν στις περιοχές της Αλεξανδρούπολης και της Καβάλας. Κάποιες ομάδες εποίκων κατευθύνθηκαν προς την Κομοτηνή, τις Σάπες και τη Δράμα. Για να καταλάβει κανείς το μέγεθος του βουλγαρικού εποικισμού με στόχο να αλλοιωθεί η φυσιογνωμία της περιοχής, σε ένα έγγραφο αναφέρεται ότι στο σταθμό της Κομοτηνής στις 2 Οκτωβρίου είχαν φτάσει 1.000 Βούλγαροι και προσεχώς αναμένονταν άλλες 6.000. Επρόκειτο για πάμπτωχους Βούλγαρους, που τους εγκαθιστούσαν σε σπίτια ελληνικών οικογενειών.

Το πρόγραμμα των Βουλγάρων ήταν να αλλοιώσουν πληθυσμιακά τις κατεχόμενες περιοχές, με την συνεχή μεταφορά εποίκων. Στις 9 Δεκεμβρίου 1942 σύμφωνα με μια έγκυρη πηγή, οικογένειες Βουλγάρων μεταναστών είχαν εγκατασταθεί στα ακόλουθα χωριά: Άβας, Ποταμός, Αμφιτρίτη, Μάκρη, Απαλός, Νέα Χηλή και Συκαράγη. Σε αυτούς τους μετανάστες είχε χορηγηθεί δάνειο ύψους 50.000 λέβα, για μια περίοδο δέκα ετών, άτοκο, καθώς και τους δόθηκαν σπόροι και ζώα, για να αρχίσουν να καλλιεργούν.

Η καταναγκαστική εργασία ήταν εφεύρημα των Βουλγάρων. Έστελναν ομαδικά εργάτες σε βαριές εργασίες στη Βουλγαρία. Τα απαίσιας μνήμης «ντουρντουβάκια». Στη συλλογή Βλάντον εντοπίσαμε ένα τηλεγράφημα της 28ης Δεκεμβρίου 1942 σταλμένο από πράκτορες της OSS, που έλεγε ότι οι Βούλγαροι υποχρεώνουν Έλληνες χωρικούς να εργάζονται νυχθημερόν στα καταναγκαστικά έργα τους. Από το νομό Έβρου πήραν 176 εργάτες και τους έστειλαν να εργασθούν υποχρεωτικά στη Γερμανία. Ανάμεσά τους ήταν και 6 γυναίκες. Όλοι τους έφυγαν μέσω Σβίλεγκραντ.

Οι εγγλέζικες λίρες και ποιοι τις καρπώθηκαν

Ευρύτατες συζητήσεις για πολλά χρόνια και μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, είχε προκαλέσει το θέμα της χρηματικής βοήθειας, που οι Άγγλοι είχαν χορηγήσει στη ελληνική αντίσταση, δεξιά και αριστερή, και μάλιστα σε χρυσές λίρες. Ταυτόχρονα οι Έλληνες είχαν επιφυλάξεις για την Αγγλική πολιτική στην Ελλάδα. Πίστευαν μάλιστα τότε το 1942 ακόμα, ότι σημειώθηκε μια σειρά από «περιττές και επικίνδυνες εμπειρίες με τη Βρετανική Ιντέλιτζενς Σέρβις».

Έλεγαν οι Αμερικανοί ότι ο πρωθυπουργός Εμμανουήλ Τσουδερός, είχε πει πως οι Βρετανοί επικοινώνησαν με κάθε άτομο που προσποιήθηκε ότι είχε έστω και ένα ίχνος πληροφορίας και διένειμαν μεγάλα ποσά σε «υποκριτές και «λάθος άτομα», μέχρι που «η απάτη της αφαίμαξης των Βρετανών» έγινε αστείο μεταξύ των Ελλήνων στην Αίγυπτο!!! Δεν έλαβαν καμία συμβουλή από κανέναν αξιωματούχο Έλληνα ούτε για το τι να κάνουν, ούτε πώς να «προχωρήσουν» ούτε σε ποιον να απευθυνθούν. Οι πράκτορές τους εργάστηκαν ανεξάρτητα από τις ελληνικές μυστικές υπηρεσίες και συχνά, ντροπιαστικά και για αντικρουόμενους σκοπούς. Δεν υπήρξε ανταλλαγή πληροφοριών ούτε καν για σκοπούς ελέγχου. Αν και ο πρωθυπουργός δεν διευκρίνισε συγκεκριμένες περιπτώσεις, δήλωνε ότι υπήρξαν σοβαρά λάθη, υπονοώντας και απώλεια ζωών.

Πάντως δεν ήταν και λίγοι αυτοί που επωφελήθηκαν από τις αγγλικές λίρες για την αντίσταση και αυτό φάνηκε στον καιρό της ειρήνης αργότερα, όταν ξεφύτρωναν από το πουθενά δουλειές και χρηματοδοτήσεις.

Αυτή ήταν η περιρρέουσα ατμόσφαιρα στην κατεχόμενη Ελλάδα και κυρίως στη Θράκη. Αλλά θα χρειαστεί να συνεχίσουμε με το επόμενο έτος 1943.

Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης

Στη Θράκη των ονείρων, του 1920, με άλλη ματιά

2025-07-24T10:25:00.003+03:00

*Τα ελληνικά στρατεύματα εισέρχονται στην Αδριανούπολη. Στιγμες ιστορικές.

Γράφει ο Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης

Το 1920, ήταν η χρονιά, που πήραν σάρκα και οστά τα όνειρα 500 και πλέον χρόνων, στην υποταγμένη στους Οθωμανούς Θράκη. Τα κύρια γεγονότα, που οδήγησαν στην απελευθέρωση διαδοχικά των μεγάλων πόλεων, είναι λίγο πολύ γνωστά. Άρχισαν από τις 14 Μαΐου 1920 με την απελευθέρωση της Δυτικής Θράκης και ολοκληρώθηκαν τον Ιούλιο με την απελευθέρωση της Ανατολικής Θράκης.

Σήμερα θα επιχειρήσουμε μια διαφορετική προσέγγιση σε εκείνες τις δοξασμένες μέρες, με κάποια γεγονότα, όπως είχαν καταγραφεί από τον ελληνικό και διεθνή Τύπο και μας μεταφέρουν την ατμόσφαιρα που επικρατούσε τότε στη Θράκη, όπου οι πάντες αδημονούσαν να δουν την πατρίδα τους ελεύθερη.

Το ευτύχημα είναι ότι ο τόπος και ο πληθυσμός του, δεν ταλαιπωρήθηκαν από μακρές πολυήμερες και αιματηρές μάχες, διότι οι δύο δυνάστες του, Τούρκοι και Βούλγαροι, ως σύμμαχοι των Κεντρικών Αυτοκρατοριών της Τριπλής Συμμαχίας (Γερμανία, Αυστροουγγαρία και Ιταλία) ήταν ηττημένοι του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου και δεν είχαν δυνάμεις αντιπαράθεσης στον προελαύνοντα ελληνικό στρατό. Ωστόσο υπήρξαν και περιστατικά ένοπλων συγκρούσεων, που δεν έκριναν το τελικό αποτέλεσμα ως προς τις ελληνικές απελευθερωτικές προσδοκίες. Όπως για παράδειγμα η αντίσταση που επιχείρησε από την Αδριανούπολη ο Τζαφέρ Ταγιάρ και είχε άδοξη και κωμικοτραγική κατάληξη, η αιματηρή επίθεση Τουρκοβουλγάρων κομιτατζήδων της συνεργασίας Φουάτ Μπαλκάν και Τάνε Νικολώφ στο χωριό Πετρωτά, η μάχη στη γέφυρα της Αδριανούπολης κ.λπ.

*Από την επίθεση τουρκοβούλγαρων κομιτατζήδων στο χωριό Τοκμάκιοϊ (σημερινοί Μεταξάδες) τις μέρες της Απελευθέρωσης (Εφημερίδα "Εστία")

Ας αρχίσουμε την προσέγγισή μας από το φημισμένο Καραγάτς το οποίο απελευθέρωσε στις 15 προς 16 Μαΐου 1920 η Μεραρχία Ξάνθης, που διοικούσε ο υποστράτηγος Λεοναρδόπουλος.

Το Καραγάτς γιόρτασε την ελευθερία του με μια σπουδαία πρωτοβουλία. Άλλαξε την ονομασία του με μια νέα ονομασία, που ανταποκρίνονταν στις ιστορικές του ρίζες. Η κίνηση αυτή επισημάνθηκε αμέσως από τον Τύπο. Κάποιες εφημερίδες έγραψαν ότι η πόλη που το όνομά της θυμίζει… ξέσχισμα του χασέ (!!!) επανέρχεται εις την ελευθερίαν με το παλαιό ωραίο της όνομα: Ορέστεια. Με αυτό το όνομα είδαν το φως της δημοσιότητας τότε διάφορες ανταποκρίσεις. Η Ορέστεια, που στη πορεία της έγινε Ορεστιάδα.

Αρχή με fake news

Υπήρξαν και… fake news στη φάση της απελευθέρωσης της Θράκης; Ναι υπήρξαν!!! Στις 14 Μαΐου 1920 κυκλοφόρησαν φήμες στην πόλη της Κομοτηνής ότι έχουν τοιχοκολληθεί δήθεν, επαναστατικές προκηρύξεις κατά των ελευθερωτών Ελλήνων. Ο απεσταλμένος της «Εστίας» περίεργος για το γεγονός, έσπευσε να το διαπιστώσει… Και βλέποντας έναν όμιλο Μουσουλμάνων να διαβάζει κάτι σε ένα τοίχο, θέλησε να δει τι διάβαζαν… Περιχαρής διαπίστωσε ότι διάβαζαν την προκήρυξη του επιτρόπου της κυβερνήσεως Χαρίσιου Βαμβακά, γραμμένη στα Τουρκικά!!!

Δύο από τα πολλά τηλεγραφήματα που έφτασαν στην κυβέρνηση της Αθήνας και εκθείαζαν την λειτουργία επί Ελληνικής διοικήσεως της ισότητας, της ισοπολιτείας και της ισονομίας προέρχονταν από το χωριό Τσαουσλή Διδυμοτείχου (σήμερα ονομάζεται Κυανή). Το ένα, το υπέγραφε ο μουχτάρης (δήμαρχος) του χωριού Αμπντουλάχ Εφέντη. Το άλλο οι Τούρκοι προύχοντες του χωριού, που εκπροσωπούσαν και τους υπόλοιπους Τούρκους.

Στις 18 Μαΐου η Κομοτηνή φόρεσε τα καλά της για να τιμήσει ένα σημαντικό γεγονός… Η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου που την είχαν πάρει οι Βούλγαροι περνούσε ξανά σε χέρια ελληνικά. Στην τελετή καθαγιασμού χοροστάτησε ο μητροπολίτης Τραπεζούντος Χρύσανθος (κατά κόσμον Φιλιππίδης) με καταγωγή από τη Γρατινή Κομοτηνής.

Όταν οι σύμμαχοι αποφάσισαν την εκδίωξη των Βουλγάρων από τη Δυτική Θράκη, φαίνεται πως δεν υπολόγισαν σωστά τα όρια της εξάπλωσης του Ελληνισμού στη Χερσόνησο του Αίμου. Έτσι έμειναν υπό Βουλγαρικό ζυγό, οι κατοικούμενες από Έλληνες περιοχές του Ορτάκιοϊ , της Μάνδριτσας κ.λπ. παρά τις παρακλήσεις των Ορτακινών προσωπικά στον Αρχιστράτηγο των στρατευμάτων της Ανατολής Φρανσαί Ντ’ Εσπεραί.

Στις αρχές Ιουνίου 1920 είδαν το φως τις δημοσιότητας καταγγελίες, ότι στην περιοχή του Ορτάκιοϊ είχαν διασκορπισμοί κομιτατζήδες, όπως και στη Μάνδριτσα. Αρχηγοί των συμμοριών ήταν οι Τάνεφ, Ρουσόφ και Δημόφ. Πολλοί Βούλγαροι που απομακρύνθηκαν από τη Δυτική Θράκη, συνωστίζονταν στη Μάνδριτσα, όπου κατέστρεφαν χωράφια που ανήκαν σε Έλληνες.

Ο ανταποκριτής των «Τάϊμς» του Λονδίνου έστειλε από την Κωνσταντινούπολη ανταπόκριση, ότι οι Έλληνες στρατιώτες που βρίσκονταν στις προφυλακές της Αδριανούπολης, ανυπομονούσαν να εισέλθουν στην πόλη. Και όταν ο Ταγιάρ κήρυξε την αυτονομία της Ανατολικής Θράκης, κάποιοι Τούρκοι στρατιώτες χαιρέτισαν το γεγονός με βολές έναντι των δικών μας, οι οποίοι ανταπέδωσαν αμέσως τα πυρά. Οι Έλληνες αξιωματικοί με δυσκολία μπόρεσαν να συγκρατήσουν τους στρατιώτες, οι οποίοι χωρίς να λογαριάζουν τίποτα ήθελαν να προχωρήσουν μπροστά, κατά τον Άγγλο ανταποκριτή.

*Ο Αντώνιος Σαχτούρης με την επίσημη διπλωματική στολή του

Εν όψει της απελευθέρωσης της Ανατολικής Θράκης, εκεί κοντά, έφτασε πανέτοιμος για όλα και ο νέος ύπατος αρμοστής Αντώνιος Σαχτούρης. Περίμενε στο Δεδέαγατς (σήμερα Αλεξανδρούπολη). Εκεί συγκέντρωσε και τους υπαλλήλους που προορίζονταν για τις νεοαπελευθερωθείσες περιοχές και τους μίλησε. Έπρεπε να είναι προετοιμασμένοι.

Οι Βούλγαροι το έφεραν βαρέως

Και ενώ όλα πήγαιναν καλά. Ο ευρωπαϊκός Τύπος, εντόπισε την μη υποκρυπτόμενη μοχθηρία των ηττημένων Βουλγάρων. Οι ευρωπαϊκές εφημερίδες υπογράμμιζαν ότι η γειτονία του Ταγιάρ με τη Δυτική Θράκη άνοιγε την όρεξη της Βουλγαρίας, που ξυπνούσε τις τυχοδιωκτικές της τάσεις και παρουσίαζε μια κινητικότητα την οποία χαρακτήριζαν «αυθάδη πρόκληση»!!! Ορισμένες ευρωπαϊκές εφημερίδες ζητούσαν «ελαφρότατο τρίξιμο των οδόντων της Βουλγαρίας» από την Ελλάδα.

Kαι ενώ τα μάτια όλων ήταν στραμμένα στην επικείμενη απελευθέρωση της Ανατολικής Θράκης, τα ελληνικά όπλα που πολέμησαν στο πλευρό των συμμάχων στην Ουκρανία το 1919 εναντίον των μπολσεβίκων, δεν είχαν για τη δράση τους, την ανάλογη προβολή. Έτσι υπήρξε έκπληξη όταν αναγγέλθηκε τον Ιούλιο του 1920 ότι ήταν έτοιμη ογκώδης και λεπτομερής ιστορία της δράσης των ελληνικών δυνάμεων από τον διευθυντή της «Νέας Εφημερίδος» Ιωάννη Μουρέλο. Ο Μουρέλος ως λοχαγός του Α΄ Σώματος Στρατού είχε πάρει μέρος σε ολόκληρη την εκστρατεία και είχε γνώση των γεγονότων.

Οι «σύντροφοι» του Ισλάμ

Ένα γεγονός που επισήμαναν οι δημοσιογράφοι, έδειχνε ακροθιγώς τις αλλαγές οι οποίες έρχονταν σιγά- σιγά στην Τουρκία, που την καθοδηγούσε πλέον Μουσταφά Κεμάλ. Ο ανταποκριτής του «Νταίηλυ Εξπρές» στην Κωνσταντινούπολη Πέρσιβαλ Φίλιπς μετέδωσε στο Λονδίνο ότι ο Κεμάλ, εξέδωσε μια φλογερή προκήρυξη, αλλά με όρους μπολσεβικικούς. Για πρώτη φορά απευθύνονταν στους οπαδούς του στην Ανατολία που τους αποκαλούσε όπως πάντα αδελφούς του Ισλάμ, αλλά τώρα πρόσθεσε και μια νέα λέξη. Τους αποκαλούσε και «συντρόφους»!!! Η αρχή της εκκοσμίκευσης του Ισλαμισμού.

Η προετοιμασία απελευθέρωσης της Αδριανούπολης άρχισε από τις 10 Ιουλίου 1920 μετά την έκδοση σχετικής διαταγής από το Γενικό Στρατηγείο. Ήταν μεσάνυχτα όταν άρχισαν οι στρατιώτες με ασυγκράτητο ενθουσιασμό να διαβαίνουν τον ποταμό Έβρο από γέφυρες εκστρατείας μεταξύ Σουφλίου και Κορνοφωλιάς και σε κάποια άλλα σημεία του.

Έως την ώρα εκείνη, στο Καραγάτς, τα δύο αντίπαλα στρατεύματα στέκονταν αντιμέτωπα στο μέσο της λεωφόρου που οδηγούσε στην Αδριανούπολη, ακριβώς στους δύο οικίσκους, που ήταν το ελληνικό και το τουρκικό τελωνείο. Όταν δόθηκε η διαταγή τα ελληνικά στρατεύματα προέλασαν έως την λίθινη γέφυρα στην οποία σταματούσε το τρένο της Κωνσταντινουπόλεως. Ταυτόχρονα προώθησαν τις γραμμές τους σε όλο το μήκος του ποταμού Έβρου μπροστά από την Αδριανούπολη καταλαμβάνοντας όλη την παραποτάμια δασώδη περιοχή από τη γέφυρα των Μαρασίων και το Μποσνάκιοϊ έως το Μουσταφά Πασά (σήμερα Σβίλεγκραντ Βουλγαρίας). Ήταν τόσο κοντά, που οι Τούρκοι δεν μπορούσαν πλέον να τους βομβαρδίσουν γιατί κινδύνευαν να πλήξουν … και τα δικά τους στρατεύματα.

Τα fake news και τότε όπως και τώρα, δεν έλειψαν ποτέ. Η εφημερίδα του Λονδίνου «Νταίηλυ Εξπρές» δημοσίευσε στις 11 Ιουλίου τηλεγράφημα του ανταποκριτή της από την Κωνσταντινούπολή ότι οι Ελληνικές προφυλακές εισήλθαν στην Αδριανούπολη και ότι οι Τούρκοι υποχωρούντες, ανατίναξαν όλες τις γέφυρες επί του ποταμού Έβρου, καθώς και την μεγάλη ιστορική γέφυρα του Ουζούν Κιοπρού (Μακρά Γέφυρα). Επίσης οι Τούρκοι ανατίναξαν όλες τις γέφυρες της Τσατάλτζας έως το Λουλέ Μπουργκάς και τις γέφυρες επί του ποταμού Εργίνη και του Τουρλού Ντερέ. Ο Ταγιάρ διέταξε επίσης την εκκένωση της Αδριανούπολης και άλλων πόλεων της Ανατολικής Θράκης. Τελικά τίποτα από αυτά δεν συνέβη…

*Η Μακρά Γέφυρα (Ουζούν Κιοπρού)

Στον τομέα του ποταμού Έβρου βομβάρδισαν πάντως τα ελληνικά προγεφυρώματα στο Κούλελη Μπουργκάς (σήμερα Πύθιο) χωρίς εντυπωσιακά αποτελέσματα. Μια επίθεση μετά από προπαρασκευή Πυροβολικού οι Τούρκοι επιχείρησαν, η οποία όμως αποκρούσθηκε με ευχέρεια.

Παράλληλα, τα στρατεύματα που είχαν αποβιβασθεί από πολεμικά πλοία στη θάλασσα του Μαρμαρά, άρχισαν την προέλασή τους προς την Τυρολόη, που την κατέλαβαν στις 5 το απόγευμα και αμέσως στράφηκαν προς Δυσμάς με στόχο την κατάληψη του Μουρατλή, που απείχε περί τα 35 χιλμ.

Ο βασιλεύς Αλέξανδρος, που ήδη βρίσκονταν στο Δεδέαγατς, ξεκίνησε προς την γραμμή των επιχειρήσεων για να παρακολουθεί εκ του σύνεγγυς τις κινήσεις των ελληνικών δυνάμεων.

Στις 11 Ιουλίου βρίσκονταν στο Διδυμότειχο, όπου δέχθηκε τους αντιπροσώπους των κοινοτήτων και συνομίλησε μαζί τους. Ειδικά ο πρόεδρος των Μουσουλμάνων Αλή Μπέης που συνοδεύονταν και από τον ιμάμη Χουλουσή, εξέφρασε την ικανοποίησή του για την απόλυτη ελευθερία που απολάμβαναν όλοι οι κάτοικοι της πόλης ανεξαρτήτως φυλής και θρησκεύματος, αλλά και την αφοσίωση των ομοδόξων του προς το πρόσωπο του βασιλέως Αλέξανδρου.

*Η μεγάλη μέρα της Aπελευθέρωσης με τον βασιλέα Αλέξανδρο παρόντα στην Αδριανούπολη

Η ιστορική μέρα Aπελευθέρωσης της Αδριανούπολης

Η 13^ηΙουλίου 1920, ήταν μια ιστορική μέρα. Τα ελληνικά στρατεύματα απελευθέρωσαν την Αδριανούπολη και μπήκε μέσα θριαμβευτής ο βασιλιάς Αλέξανδρος, ο οποίος είχε διαμείνει στην οικία του δημάρχου Αλτιναλμάζη. Η υποδοχή του από τον κόσμο υπήρξε αποθεωτική. Οι Αδριανουπολίτες έστρωνα χαλιά να περάσει ο Αλέξανδρος και τον έραιναν με λουλούδια. Αυτά είναι γνωστά. Από εκείνη την αξέχαστη μέρα, στις δέλτους της ιστορίας παραμένει ανεξίτηλο το ανακοινωθέν του Αρχιστράτηγου Λεωνίδα Παρασκευόπουλου. Είναι η ζώσα ιστορία. Αξίζει να το ξαναδιαβάσουμε:

«Μέτωπο Θράκης: Αποβατική φάλαγξ εξακολουθήσασα ταχείαν προέλασιν επί της οδού Μπαμπά Εσκή- Αδριανουπόλεως, συνεδέθη μετά της Στρατιάς Θράκης, παρά το Σαλού-κιοϊ. Ο εχθρός διασπαρείς, έφυγε πανικόβλητος, απορρίπτων τα όπλα του.

Η Αδριανούπολις παρεδόθη. Αι επιχειρήσεις κατά των κυρίων δυνάμεων του Ταγιάρ, αρξάμεναι την πρωΐαν της 7^ης τρέχοντος δια της εις Ραιδεστόν αποβάσεως δύνανται να θεωρηθούν λήξασαι. Διήρκεσαν ημέρας. Η συνδυασμένη ενέργεια της Στρατιάς Θράκης από του Έβρου και της αποβατικής φάλαγγος Ραιδεστού επέτυχε τελείως.

Ξένοι ανώτεροι αξιωματικοί παρακολουθούντες εκφράζονται ενθουσιωδώς δια την επιτυχίαν των ελιγμών, την θαυμασίαν ορμήν και την δραστηριότητα των στρατευμάτων».

Από την επομένη της εισόδου των ελληνικών στρατευμάτων στην Αδριανούπολη, άρχισε η εγκατάσταση των ελληνικών αρχών. Με μεγάλη ταχύτητα μάλιστα εγκαταστάθηκαν οι αρχές και σε άλλες πόλεις της Ανατολικής Θράκης. Αυτοί που μπήκαν μεταξύ των πρώτων στην Αδριανούπολη ήταν Έλληνες και ξένοι δημοσιογράφοι. Οι Ευρωπαίοι δημοσιογράφοι με την βοήθεια των ελληνικών αρχών, έστειλαν μακρές ανταποκρίσεις περιγράφοντας τον ενθουσιασμό του πληθυσμού για την απελευθέρωση καθώς και για τη απαράμιλλη αξιοπρέπεια του ελληνική στρατού.

Ήταν το όνειρο της απελευθέρωσης, που ζωντάνευε!!! Ήταν οι προσδοκίες των υπόδουλων που θέριευαν τις ελπίδες τους.

Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης

Υστερόγραφο

Για το ίδιο αντικείμενο, διαβάστε και τα ακόλουθα παράπλευρα θέματα:

*https://sitalkisking.blogspot.com/2016/05/1920.html

*https://sitalkisking.blogspot.com/2017/04/blog-post_21.html

*https://sitalkisking.blogspot.com/2023/01/1920.html

Η ζωή στον Έβρο κατά τη διάρκεια της Κατοχής

2025-06-24T09:36:00.006+03:00

*Γερμανοί αξιωματικοί στο Διδυμότειχο (Αρχείο Γ. Αγγέλη)

Γράφει ο Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης

Η παρουσία κατακτητών στη χώρα που γεννήθηκες αποτελεί σε κάθε περίπτωση τραυματική εμπειρία για κάθε λαός, όταν μάλιστα στο διάβα της ιστορίας αποδείχτηκε ότι δεν υπήρξε εθελόδουλος. Αντίθετα μάλιστα πίστευε πάντα στη ελευθερία του και πάντα αγωνίζονταν γι’ αυτήν θυσιάζοντας ζωές και περιουσίες.

Η τελευταία οδυνηρή κατάκτηση της Ελλάδας από τους Γερμανούς, τους Ιταλούς και τους Βουλγάρους από το 1941 έως το 1944 έχει σωρεύσει απαίσιες μνήμες. Ο νομός Έβρου αποτελεί μια ιδιότυπη περίπτωση διότι γλίτωσε κατά την ομολογία όλων των Βορειοελλαδιτών τα χειρότερα γιατί παρέμεινε υπό Γερμανική Κατοχή και δεν παραδόθηκε στους Βουλγάρους όπως οι άλλοι νομοί της Θράκης και της Ανατολικής Μακεδονίας. Κοινή πεποίθηση: Καμιά Κατοχή δεν είναι καλή, αλλά η Βουλγαρική ήταν τρισχειρότερη!!!

Ας αναλογισθούμε αυτό με κάποια δόση υπερβολής, πίκρας και ειρωνείας αυτό που έλεγαν οι αρχαίοι Έλληνες: Δυοίν κακοίν προκειμένοιν το μη χείρον, βέλτιστον…

Η ζωή στον Έβρο κατά τη διάρκεια της Κατοχής δεν έπαψε να έχει τις δυσκολίες της και τα καθημερινά της προβλήματα. Αυτός ο νομός απέκτησε ξαφνικά πανελλήνιο ενδιαφέρον γιατί όλοι ήθελαν να φτάσουν εκεί διασχίζοντας Γερμανοκρατούμενες και Βουλγαροκρατούμενες περιοχές, για να διασχίσουν τον ποταμό, να βρεθούν στην Τουρκική επικράτεια και να προωθηθούν στη Μέση Ανατολή, όπου ήδη η εξόριστη ελληνική κυβέρνηση, πολεμούσε με τους συμμάχους, τον ναζισμό. Άλλοι πάλι έφταναν εκεί για να προμηθευτούν γεωργικά προϊόντα για τη διατροφή τους, κυρίως αλεύρι, καλαμπόκι, ηλιέλαιο κ.λπ.

*Η πλατεία του Διδυμοτείχου κατά την Κατοχή. Διακρίνεται στα δεξιά το αρτοποιείο Παναγιώτη Ψωμά (Αρχείο Μιλτιάδη Δημητριάδη)

Οι διαρροές από το ποτάμι

Οι διαρροές από τον ποταμό Έβρο προς των Τουρκία, άρχισαν νωρίς. Είτε επρόκειτο για μεμονωμένα άτομα, είτε επρόκειτο για οργανωμένες ομαδικές διαφυγές. Όλοι ήθελαν να βρεθούν στη Μέση Ανατολή να τεθούν στη διάθεση της εξόριστης ελληνικής κυβέρνησης και να πολεμήσουν το φασισμό και τον ναζισμό.

Η Τουρκία όπως προκύπτει από αναρίθμητα περιστατικά, έπαιζε το ρόλο του «επιτήδειου ουδέτερου». Έτσι πολλές φορές, οι μεθοριακές αρχές της, διευκόλυναν τους διαφεύγοντες για να τα έχουν καλά με τους συμμάχους, ενώ άλλες φορές παρέδιδαν διαφεύγοντες στους Γερμανούς!!! Υπάρχουν πάμπολλες σχετικές αφηγήσεις. Στο Διδυμότειχο δρούσε οργάνωση πατριωτών, που συντόνιζε τις διαφυγές προς Μέση Ανατολή μέσω του ποταμού Έβρου.

Όπως για παράδειγμα στην περίπτωση της διαφυγής ομάδας 20 εθελοντών, στις 30 Αυγούστου 1941, που αναγκάσθηκαν να φτάσουν έως και την Κωνσταντινούπολη, όπου διέμειναν τέσσερις μέρες, για να πάρουν θεωρήσεις στα διαβατήριά τους. Και οι υπηρεσίες επικαλούνταν άγνοια των διαδικασιών που θεσπίστηκαν τότε εκτάκτως, ενώ απουσίαζαν σκόπιμα ο νομάρχης και ο αστυνομικός διευθυντής.

Η επόμενη ομάδα των 70 ατόμων πέρασε στην Τουρκία στις 17 Σεπτεμβρίου 1941, συμπτωματικά την ημέρα που επέστρεψε ο αστυνομικός διευθυντής Αδριανούπολης. Αυτός από την πρώτη στιγμή άρχισε να αντιδρά και με διάφορα προσχήματα, κράτησε την αποστολή εθελοντών στην Αδριανούπολη για οκτώ επιπλέον μέρες, αγνοώντας τις διευθετήσεις που είχε κάνει το προξενείο με τον νομάρχη Αδριανούπολης. Όταν τελικά κανονίσθηκε το ζήτημα με επέμβαση ακόμα και της ελληνικής πρεσβείας της Άγκυρας δόθηκαν διαταγές όχι μόνο να επιτραπεί η περαιτέρω αποστολή των διαφευγόντων προς την Αδριανούπολη, αλλά να διευκολυνθούν για τη μετάβασή τους στην Αίγυπτο και όσοι είχαν καταφύγει από τα νησιά στην Μερσίνα, όπως και όσοι μεμονωμένα κατέφθαναν στην Τουρκία. Ειδικά στην Αδριανούπολη Τούρκοι μυστικοί αστυνομικοί είχαν διασκορπισθεί στην περιοχή, φθάνοντας έως τις Καστανιές για να ανακαλύψουν κρυμμένους Έλληνες.

Μια άλλη αποστολή εθελοντών για τη Μέση Ανατολή έγινε στις 23 Σεπτεμβρίου. Αλλά και σ’ αυτήν την περίπτωση η στάση της Αστυνομίας ήταν αρνητική. Διαρκώς πρόβαλε διάφορα προσκόμματα και περιέφερε την αποστολή στους κεντρικούς δρόμους της Αδριανούπολης για να δημιουργεί αρνητικές εντυπώσεις κατά των διαφευγόντων, παρά την προσπάθεια του προξενείου να γίνονται οι αποστολές με πλήρη μυστικότητα. Είχε μισθώσει μάλιστα και ένα οίκημα κατάλληλο για την προσωρινή παραμονή των εθελοντών, σε απομακρυσμένο σημείο της πόλης.

Ο αστυνομικός διευθυντής της Αδριανούπολης ήταν ένα φανατικός γερμανόφιλος, ο οποίος στις συζητήσεις με τον Έλληνα πρόξενο Νικόλαο Καμπαλούρη τάσσονταν υπέρ της γερμανικής νίκης και της καταστροφής των συμμάχων!!!

*Εικόνα από το Σουφλί κατά την Κατοχή

Με λίρες Τουρκίας μόνον;

Γύρω από το θέμα της χρηματοδότησης της αντίστασης με χρυσές λίρες Αγγλίας υπάρχει μια αρκετά ανεπτυγμένη μυθολογία, αλλά στοιχεία γύρω από αυτά τα ζητήματα συνήθως δεν υπάρχουν ή δεν εμφανίζονται. Είναι όμως ομολογημένο το γεγονός της ποικίλης βοήθειας που έλαβαν οι αντάρτες του Έβρου μέσω του Ελληνοαμερικανού πράκτορα της OSS, Αλέκου Γεωργιάδη, ο οποίος δρούσε με την κάλυψη του ελληνικού προξενείου της Αδριανούπολης, λόγω του ονόματός του.

Είναι γνωστές εξάλλου δύο μεγάλες περιπτώσεις προώθησης όπλων για τους αντάρτες του Έβρου, που είναι απίθανο να μην περιλάμβαναν και χρυσές λίρες Αγγλίας για τις ανάγκες του αγώνα.

Η πρώτη γνωστή περίπτωση αναφέρεται στα Αμερικανικά Εθνικά Αρχεία. Πράγματι στις 15 Μαΐου 1944, βρετανικό αεροπλάνο έκανε ρίψεις οπλισμού σε πεδίο που είχε διαμορφωθεί στα ορεινά της Λευκίμης, στην τοποθεσία Γιαγκίν Αλάν, ανάμεσα στους ορεινούς όγκους της Γκύμπραινας και του Ίντσαλι.

Η άλλη γνωστή μεγάλη αποστολή οργανώθηκε από τους Αμερικανούς. Με την μεσολάβηση του αξιωματικού του Ναυτικού Τζων Άθενς, που δρούσε στο Κάιρο, φορτώθηκε από την Κύπρο ένα καΐκι, το οποίο έφερε όπλα στις εκβολές του ποταμού Έβρου. Εκεί πήγαν πολλά βοϊδάμαξα Εβριτών αγροτών, φόρτωσαν τα όπλα και τα μετέφεραν στα αντάρτικα λημέρια. Συνολικά από αέρα και θάλασσα συγκεντρώθηκαν 750 ατομικά τυφέκια και εξοπλίστηκαν με αυτά νέοι αντάρτες από τη Δαδιά, την Κορνοφωλιά, το Σουφλί και από άλλα μέρη του Έβρου.

Η ίδια η Ελλάδα, χώρα κατεχόμενη με εξόριστη κυβέρνηση, διέθεσε και αυτή χρήματα για τον αγώνα. Χρήματα ελάχιστα. Ειδικά στο νομό Έβρου τα χρήματα που δίνονταν ήταν… χάρτινες λίρες Τουρκίας!!!

Από κάποια στοιχεία που έγιναν γνωστά, στην Αδριανούπολη λειτουργούσε Κέντρο Επαφής με το νομό Έβρου. Μέσω αυτού οι σύμμαχοι και η Ελληνική κυβέρνηση από το Κάιρο πραγματοποιούσαν τις συνεργασίες με πρόσωπα και ομάδες που δρούσαν κατά των Γερμανών στον όμορο νομό. Η αγγλική υπηρεσία της Κωνσταντινούπολης χρηματοδοτούσε το Κέντρο Επαφής της Αδριανούπολης δαπανώντας 9.000 λίρες Τουρκίας μηνιαίως από τα κονδύλια του μυστικού πολέμου. Η ελληνική κυβέρνηση έδινε 300 λίρες Τουρκίας για τον αγώνα κατά των Γερμανών και 1.000 λίρες Τουρκίας για να βοηθά οικογένειες εκτελεσμένων αγωνιστών του Έβρου από τους Γερμανούς. Οι Άγγλοι πολύ σύντομα περιέκοψαν αυτά τα κονδύλια κατά το ένα τρίτο. Τελικά έγινε γνωστό ότι από την 1^η Σεπτεμβρίου 1944 οι αγγλικές μυστικές υπηρεσίες θα αποχωρούσαν από τη Θράκη και η δικαιοδοσία τους θα περιέρχονταν στις αντίστοιχες αμερικανικές μυστικές υπηρεσίες.

Από τα Αμερικανικά Εθνικά Αρχεία είναι γνωστό άλλωστε ότι ο Ελληνοαμερικανός πράκτωρ Αλέκος Γεωργιάδης που περνούσε κρυφά στον Γερμανοκρατούμενο νομό Έβρου στις 3 Δεκεμβρίου 1943, μιλώντας στα αντάρτικα λημέρια είχε υποσχεθεί ως μέλος της Υπηρεσίας Πληροφοριών των ΗΠΑ ότι μπορεί να τους εφοδιάζει «με χρήματα και είδη πρώτης ανάγκης ή άλλο τι, το οποίον θα ηδυνάμην να αγοράσω εις Τουρκίαν και να τους το αποστείλω» ανέφερε στο ελληνικό προξενείο.

Από την καθημερινή αλληλογραφία της ελληνικής πρεσβείας με το υπουργείο Εξωτερικών στο Κάιρο προκύπτουν γνωστοποιήσεις, ότι η συμμαχική υπηρεσία Αδριανούπολης επιχορηγούσε το αντάρτικο Έβρου.

Το στρατόπεδο προσφύγων στη Μακρά Γέφυρα

Στη Μακρά Γέφυρα, οι Τούρκοι δημιούργησαν ένα στρατόπεδο όπου διέμεναν τελικά οι διαφεύγοντες έως ότου ρυθμισθεί η προώθησή τους προς την Αίγυπτο ή την Παλαιστίνη. Αλλά και από αυτό το στρατόπεδο οι Τούρκοι, τον Ιούλιο του 1942 παρέδωσαν στους Γερμανούς τους Έλληνες Σταμάτιο Λύρη και Χρ. Καραολάνη. Εκείνες τις μέρες μερικοί διαφεύγοντες συνελήφθησαν από την αστυνομία και παραπέμφθηκαν στις δικαστικές αρχές και καταδικάσθηκαν για παράνομη διάβαση των συνόρων. Πάντως η συμπεριφορά των υπευθύνων στο στρατόπεδο της Μακράς Γέφυρας ήταν σαφώς καλύτερη από τη συμπεριφορά του νομάρχη και του αστυνομικού διευθυντή Αδριανούπολης.

Ο νομάρχης ήταν αγγλόφιλος και ο αστυνομικός διευθυντής γερμανόφιλος και μεταξύ τους συνεχώς υπέβοσκε μια αντιπαλότητα γιατί φοβόταν ο ένας μήπως τον παρεξηγήσει ο άλλος και τανάπαλιν και προκύψουν μεγαλύτερα προβλήματα καριέρας γι’ αυτούς του δύο!!!

*Κατοχή, στην Ορεστιάδα

Άγνωστοι ήρωες του Έβρου

Υπήρξαν ήρωες για τους οποίους δεν μάθαμε ποτέ τίποτα. Ένας τέτοιος ήρωας που αξίζει να ξέρουμε το όνομά του και να το μνημονεύουμε, είναι ο Σταμάτιος Μηντιούρης από τα Λάβαρα, ο οποίος έδρασε εθνικά, συνελήφθη και βασανίσθηκε. Παρά τις φοβερές πιέσεις των Γερμανών επέδειξε θάρρος και αξιοθαύμαστο πατριωτισμό. Δεν αποκάλυψε κανένα μυστικό της οργάνωσης στην οποία ανήκε και δρούσε. Τελικά εκτελέσθηκε τον Ιούλιο του 1943.

Σε μια περίπτωση, εντελώς ξεχασμένη σήμερα, στις 23 και 24 Ιουνίου του ίδιου έτους οι Γερμανοί εκτέλεσαν στο Διδυμότειχο συνολικά οκτώ άτομα, τα οποία συμμετείχαν σε αντιστασιακές οργανώσεις. Μεταξύ των εκτελεσθέντων ήταν και ένας από τους συνεργάτες του προξενείου της Αδριανούπολης. Το όνομά του παρέμεινε άγνωστο γιατί δεν γράφτηκε σε κανένα έγγραφο. Όμως έγινε αναφορά ότι «καθ’ όλον το διάστημα της προς τον τόπον εκτελέσεως πορείας του, εζητωκραύγαζεν υπέρ της Ελλάδος και απέθνησκεν με τας λέξεις «Ζήτω η Ελλάς». Τιμημένο παλληκάρι του Έβρου….

*Γερμανοί στρατιώτες γυαλίζουν τις μπότες τους σε λούστρους, στην πλατεία Διδυμοτείχου (Αρχείο Μ. Δημητριάδη)

Γερμανικές μπαγαμποντιές και άλλες αθλιότητες.

Τον Νοέμβριο του 1943- σύμφωνα με πληροφορίες που είχαν φτάσεις στην εξόριστη κυβέρνηση στο Κάιρο- άγνωστοι τοποθέτησαν εκρηκτικές ύλες στη σιδηροδρομική γέφυρα που υπήρχε μεταξύ Ορεστιάδος και Θουρίου, ενώ επρόκειτο να περάσει τουρκική αμαξοστοιχία. Πρόλαβαν οι Γερμανοί και βρήκαν τα καψούλια, τα καλώδια και τον δυναμίτη.

Μεταξύ του πληθυσμού όμως διαδίδονταν ότι η γέφυρα υπονομεύθηκε από τους ίδιους τους Γερμανούς και για πολιτικούς λόγους, αλλά και το κυριότερο, να υποχρεώσουν τους κατοίκους να φυλάγουν τη σιδηροδρομική γραμμή σε όλο το μήκος της εκεί. Γεγονός που άρχισε αμέσως, με υποχρέωση φύλαξης της σιδηροδρομικής γραμμής από άνδρες των κλάσεων 1940 και 1941.

Έκαναν όμως οι Ναζί και άλλες αθλιότητες.

Στις 15 Νοεμβρίου 1943 πάλι στο Θούριο δύο Γερμανοί στρατιώτες του Φρουραρχείου Ορεστιάδας υποβοηθούμενοι και από έναν «Έλληνα» συνεργάτη τους τον Αλ. Μ. παρέσυραν έξω από το χωριό τη δασκάλα δήθεν για να την μεταφέρουν στο Διδυμότειχο για εργασία που είχε και αφού ασέλγησαν επάνω της όλη τη νύχτα, την παράτησαν στα χωράφια. Καθάρματα…

Τα γουρουνόπουλα της Νέας Βύσσας και των Καστανεών

Οι κατακτητές, που φρόντιζαν να καλοτρώνε ακόμα και εις βάρος των λαών που κατακτούσαν, φαίνεται πως από το 1942 τουλάχιστον είχαν ανακαλύψει ότι τα γουρουνόπουλα της Νέας Βύσσας και των Καστανεών, ήταν ιδιαιτέρως νόστιμα και άρχισαν να απαιτούν να τους παραδοθούν από τη Νέα Βύσσα 50 χοίρο , από τις Καστανιές άλλοι 35 κλπ.

Εκείνη τη χρονιά, στις 16 Νοεμβρίου ένας Γερμανός αξιωματικός της Γκεστάπο κατέφθασε στη Νέα Βύσσα και συναντήθηκε με τον δήμαρχο Παπαναστασίου. Μεταξύ άλλων ζήτησε να μάθει, αν οι κάτοικοι του Έβρου γενικά είχαν πληροφορηθεί ότι οι Άγγλοι και οι Αμερικανοί πούλησαν την Ελλάδα στην συνάντηση των ηγετών των συμμάχων στη Μόσχα, στους… Ρώσους και ότι ο νομός Έβρου θα παραχωρηθεί από τους Ρώσους στους Βουλγάρους. Και τελικά ζήτησε από τον Παπαναστασίου να συστήσει στους κατοίκους… να συνεργάζονται με τους Γερμανούς για το συμφέρον τους!!! Χοντροκομμένη προπαγάνδα…

Αυτά που περιγράφηκαν εδώ, είναι μικρά περιστατικά της οδυνηρής κατοχικής καθημερινότητας. Η πραγματική, η μεγάλη και συνολική ιστορία για την Κατοχή στον νομό Έβρου δεν έχει γραφεί ακόμα. ‘Ο,τι έχει γραφεί είναι ευπρόσδεκτη συμβολή.

Η ζωή στο νομό Έβρου κυλούσε πάντα με προβλήματα, αλλά και με άσβεστες ελπίδες για την πολυπόθητη λευτεριά. Η οποία ήρθε πολύ νωρίς. Το Διδυμότειχο απελευθερώθηκε με μάχη που έδωσαν οι αντάρτες του ΕΛΑΣ, στις 29 Αυγούστου, πολύ νωρίτερα μάλιστα και από ευρωπαϊκές πόλεις.

Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης

ΠΗΓΕΣ

*Eθνικά Αρχεία OSS, ΗΠΑ

*Ιστορικό Αρχείο Υπουργείου Εξωτερικών

*Βαγγέλης Κασάπης (Κρίτων) «Στον Κόρφο της Γκύμπρενας» Εκδόσεις Κάλβος, 1977.

Ναζιστική Κατοχή. Η κατάσταση που επικρατούσε στον νομό Έβρου

2025-05-29T10:40:00.001+03:00

*Η πρώτη σελίδα του ενδιαφέροντος κειμένου για τον νομό Έβρου

*Ανέκδοτα στοιχεία

*Δρούσαν 570 ένοπλοι αντάρτες

*Μία ασπιρίνη 1.000 δραχμές

Γράφει ο Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης

Μια αδρή εικόνα της κατάστασης που επικρατούσε στον νομό Έβρου τον Απρίλιο του 1944 και υπό τον ζυγό της Ναζιστικής Κατοχής, μας δίνει ένα ανυπόγραφο χειρόγραφο κείμενο έξι σελίδων, που γράφτηκε στην Αδριανούπολη, στις 3 του μηνός, προφανώς προς χρήση του Ελληνικού Προξενείου της πόλης και των υπαλλήλων του, που εργάζονταν εκεί. Δεν γνωρίζουμε λεπτομέρειες για τον συντάκτη του κειμένου, το οποίο επιγράφεται «Η παρούσα κατάσταση εν Έβρω- Ανταρτικά».

Για να κατανοήσει κανείς σήμερα τα γεγονότα εκείνων των ημερών θα πρέπει να εξηγήσουμε, ότι το κείμενο αυτό, γράφτηκε μετά την άγρια εκτέλεση του ταγματάρχη Γεώργιου Σταθάτου με εντολή του καπετάν Οδυσσέα, αρχηγού των ανταρτών του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ στα ορεινά της Δαδιάς (23/12/1943), και την έλευση στον Έβρο του Αθηνόδωρου Κατσαβουνίδη (με καταγωγή από τις Φέρες) ο οποίος ως απεσταλμένος του ΚΚΕ από την Θεσσαλονίκη μεθόδευσε την σύλληψη και εκτέλεση του Οδυσσέα, με απόφαση του ανταρτοδικείου. Ο Έβρος έβγαινε μέσα από ένα φοβερό τούνελ τρομοκρατίας που είχε επιβάλει ο Οδυσσέας (Για τα γεγονότα αυτά και για καλύτερη αντίληψη της κατάστασης διαβάστε στο https://sitalkisking.blogspot.com/2021/01/1943.html και στο https://sitalkisking.blogspot.com/2019/05/1944.html#more).

*Ο Γεώργιος Σταθάτος με τη σύζυγό του Ελένη

Ο συντάκτης του κειμένου αυτού δείχνει να έχει γνώση της κατάστασης και εκφράζει απόψεις, όπως:

1) Ο κόσμος που ήταν τρομοκρατημένος από τις εκτελέσεις επί αρχηγίας του καπετάν Οδυσσέα, εξακολουθούσε ακόμη να δυσπιστεί και απέφευγε να πάρει ενεργό μέρος στα «Ανταρτικά». Κυρίως οι συντηρητικοί και δημοκρατικοί πολίτες,

2) Υπήρχαν ακόμα διάφορες ανεξάρτητες οργανωμένες ομάδες, που ήταν κατά της κομμουνιστικής αρχηγίας του ΕΛΑΣ. Ανάμεσά τους είχαν διεισδύσει πράκτορες των Γερμανών και των Βουλγάρων «οίτινες κεντρίζουν τους δυσαρεστημένους. Το τοιούτον πιθανόν να προκαλέση συντόμως ταραχάς».

3) Οι Γερμανοί μετέφεραν τότε (Απρίλιος 1944) μισθοφόρους από τη Θεσσαλονίκη στον Έβρο.

4) Οι Γερμανοί ενέτειναν την προπαγάνδα τους κατά του κομμουνισμού, γεγονός που έδειχνε να αποτελεί τέχνασμα, για να συνδυάσουν τη δυσαρέσκεια του εντόπιου πληθυσμού κατά της δράσης των ανταρτών υπό τον Οδυσσέα.

5) Οι Γερμανοί μετακινούν δυνάμεις από τη μια πόλη στην άλλη διαδίδοντας ότι ορισμένα χωριά θα καταστραφούν τελείως διότι είναι κομμουνιστικά και υποστηρίζουν τους κομμουνιστές, όπως ονόμαζαν τότε τους αντάρτες.

6) Η απροθυμία των κομμουνιστών να εγκαταλείψουν την αρχηγία του ΕΑΜ- ΕΛΑΣ «και η έλλειψη σθένους πάντων των πιθανών αρχηγών των αποκαλουμένων «Δημοκρατικών» εν Έβρω, οίτινες θα ηδύναντο να αναδειχθούν και να επισπεύσουν τη λύση. Εάν παρουσιάζετο τοιούτος αρχηγός, πιστεύω ότι θα επιτύγχανε να ισορροπήσει τας δυνάμεις και το ΕΑΜ- ΕΛΑΣ θα επανέκτα αυτομάτως γόητρον και εμπιστοσύνην παρά τοις ενταύθα κατοίκοις ών το ηθικόν είναι ακόμη λίαν ακμαίον παρ’ όλα όσα υπέστησαν εις το παρελθόν και από μέρους του εχθρού και από το Αρχηγείον των Ανταρτικών.

*Ο καπετάνιος του ΕΛΑΣ Οδυσσέας (Γαλεάδης) υπεύθυνος για το λουτρό αίματος στον Έβρο

Ο εφιάλτης των εκτελέσεων επί Οδυσσέως

Έχει ενδιαφέρον το τμήμα του χειρογράφου, που αναφέρει τον εφιαλτικό αριθμό των εκτελέσεων από το καθεστώς του καπετάν Οδυσσέα.

«Τελικώς υπολογίζεται- γράφει- ότι εν Έβρω εφονεύθησαν περί τα 800 πρόσωπα εις χρονικόν διάστημα ενός έτους. Εξ αυτών 275 ήσαν Γερμανοί και Βούλγαροι πληροφορηταί. Οι υπόλοιποι εφονεύθησαν λόγω προσωπικών αντιζηλιών και προηγουμένων διαφορών (μίση, φθόνοι) καθώς επίσης και περίπου 150 δια μαύρην αγοράν και εκμετάλλευσιν της δυστυχίας και της πτώχειας του λαού».

Ο συντάκτης του κειμένου, θεωρεί αναγκαία την ύπαρξη προσώπων ικανών και ψύχραιμων , στερημένων από κάθε πολιτική υστεροβουλία για να αναλάβουν την ηγεσία της εθνικής αντίστασης στον Έβρο, αλλά όπως διαπίστωνε τότε «δυστυχώς δεν υπάρχουν τοιαύτα πρόσωπα ή ίσως υπάρχουν αλλ’ έχουν αποσυρθή είς τα «κελύφη» των και αρνούνται να εξέλθουν. Είναι κρίμα ότι οι περισσότεροι εκ των πλέον φωτισμένων (μορφωμένων) ανθρώπων εγκατέλειψαν την περιοχήν δια να μεταβούν εν ασφαλεία εις Μέσην Ανατολήν».

*Εικόνα από τη βουλγαρική Κατοχή στην Αλεξανδρούπολη

Ο αριθμός των ανταρτών στον Έβρο

Σύμφωνα με το ίδιο κείμενο η συνολική δύναμη του ΕΛΑΣ στο νομό Έβρου ανέρχονταν σε περίπου 570 άνδρες οπλισμένους και περίπου 5.000 οργανωμένους, που αποτελούσαν τις εφεδρείες, παρέμεναν στα σπίτια τους έως ότου οπλισθούν και χρειαστούν για κάποια αποστολή.

Οι οπλισμένοι ήταν διαιρεμένοι σε ομάδες των 10-25 ανδρών και σκορπισμένοι ανά τον Έβρο εκτελώντας διάφορα καθήκοντα για το ΕΑΜ και τον ΕΛΑΣ. Ζητούσαν να βρεθούν αξιωματικοί για να τους διοικήσουν και να τους οργανώσουν όπως στο παλαιό 81^ο Σύνταγμα Πεζικού της Αλεξανδρούπολης. Χρειάζονταν όμως βοήθεια γιατί δεν έχουν ούτε τα απαραίτητα για το έργο τους. Κάθε ομάδα έχει επικεφαλής ένα πρώην υπαξιωματικό του Ελληνικού Στρατού. Οι περισσότεροι αντάρτες τότε, είχαν υπηρετήσει στην Αλβανία και στη Δυτική Μακεδονία όσο διαρκούσε η Ιταλική και η Γερμανική εισβολή. Τα πολιτικά τους φρονήματα ήταν κυρίως δημοκρατικά με την εξαίρεση των λιγότερων κομμουνιστών. Οι κομμουνιστές στο ΕΑΜ-ΕΛΑΣ δεν υπερέβαιναν τους 100, αλλά κρατούσαν τα ηνία.

*Εικόνα της Κατοχής από την Ορεστιάδα

Η προσωπική γνώμη του συντάκτη του κειμένου ήταν πως όταν εμφανισθούν στις εκεί ακτές οι συμμαχικές δυνάμεις «θα εξαφανισθεί τελείως η «κομμουνιστική λύσις. Οι κάτοικοι γενικώς είναι υπέρ των Συμμάχων και ελπίζουν (ανυπομονούν) να ίδουν τας συμμαχικάς δυνάμεις ερχομένας να απελευθερώσουν αυτούς εκ του βαρβάρου ζυγού των Γερμανών και Βουλγάρων. Οι αντάρται θα επεθύμουν πολύ να εργασθούν κατά του εχθρού (Γερμανού και Βουλγάρου) λαμβάνοντες διαταγάς εκ του Συμμαχικού Στρατηγείου Μέσης Ανατολής. Επιθυμούν σφοδρώς να αναγνωρισθούν και οπλισθούν ούτως ώστε να δύνανται να υπηρετήσουν όσον χρειάζονται και καθ’ οιονδήποτε τρόπον ήθελον διαταχθή. Πιστεύω ότι είναι ειλικρινείς εις τούτο και το να δοθή προσοχή εις αυτούς υπό των αρμοδίων αρχών θα εβοήθει σημαντικώς την κατάταξίν των παρά το πλευρόν των Συμμάχων».

*Ενα χρήσιμο έγγραφο με σημαντικές ημερομηνίες

Η οικονομική κατάσταση

Η οικονομική κατάσταση στον Έβρο κατά τη διάρκεια της ναζιστικής κατοχής απασχόλησε τον συντάκτη αυτού του σημαντικού κειμένου.

Είναι γεγονός και το γνωρίζουμε και από άλλες πηγές, αλλά και από αφηγήσεις των κατοίκων, η περιοχή αυτή επλήγη ίσως λιγότερο από άλλα μέρη της χώρας αν και οι γενικότερες συνθήκες ήταν δυσμενείς. Η περιοχή παρήγε άφθονα φασόλια, σιτάρι, αυγά, γάλα και κρέας (σχετικά διαβάστε στο https://sitalkisking.blogspot.com/2017/05/blog-post_26.html).

Επιφανειακά το γεγονός αυτό φαίνονταν πολύ ικανοποιητικό για τα δεδομένα εκείνη της άγριας εποχής. Αλλά η πραγματικότητα ήταν κάπως διαφορετική. Το χρήμα δεν είχε πλέον καμιά αξία. Το εμπόριο διεξάγονταν με βάση πρωτόγονα ανταλλακτικά συστήματα, που τα εκμεταλλεύονταν οι μαυραγορίτες, οι οποίοι σε πολλές περιπτώσεις ενθαρρύνονταν από τις Γερμανικές δυνάμεις κατοχής και μερικές φορές συνεργάζονταν μαζί τους.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχουν τα παραδείγματα τιμολόγησης διαφόρων ειδών. Ακόμα και αν έχει κάποιος μεγάλο απόθεμα σιταριού αυτό εξαντλείται τάχιστα γιατί ανταλλάσσονταν 40 κιλά σιταριού με ένα κιλό σαπουνιού. Επίσης 40 κιλά σιταριού ανταλλάσσονταν με ένα κιλό ελαιολάδου. Μία ασπιρίνη κόστιζε 1.000 δραχμές. Κινίνο και attebrine (σ.σ. φάρμακα για την ελονοσία) ήταν λίαν δυσεύρετα. «Οι άνθρωποι και κυρίως τα παιδιά αποθνήσκουν καθημερινώς λόγω ελλείψεως φαρμάκων» τονίζονταν στην έκθεση αυτή.

Ο συντάκτης της έκθεσης, καταλήγοντας επισημαίνει:

«Λυπούμαι διότι δεν έχω την ικανότητα να περιγράψω καλύτερον την κατάστασιν των καλών αυτών ανθρώπων εις μίαν περιοχήν της Ελλάδος τόσον σκληρά από αιώνων δοκιμαζομένων λόγω της θέσεως αυτής πλησίον των συνόρων τριών διαπληκτιζομένων εθνών. Συμπεραίνων επιθυμώ να δηλώσω ότι οι άνθρωποι αυτοί, το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ και η αδιοργάνωτη μάζα, δύνανται να αποδώσουν κάτι καλόν εις τον κοινόν κατά του εχθρού αγώνα εάν καθοδηγηθούν δεόντως και κατά τον πρέποντα τρόπον».

Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης

Το κλίμα στην Αδριανούπολη λίγο πριν από την απελευθέρωση του 1920.

2025-05-17T19:51:00.007+03:00

*Ο Γεώργιος Τσαγρής

*Ανέκδοτες πληροφορίες

*Ο άτυχος Γεώργιος Τσαγρής

*Οι Γάλλοι ήθελαν προτεκτοράτο

Γράφει ο Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης

Ο Γεώργιος Τσαγρής, έφεδρος υπίατρος το 1920, κατά την εποχή δηλαδή της απελευθέρωσης της Θράκης υπηρετούσε αποσπασμένος στον Διεθνή Ερυθρό Σταυρό, στην Αδριανούπολη. Εκτός από τα κύρια καθήκοντα του για την περίθαλψη ασθενών και παροχή φαρμάκων ενημέρωνε κρυφά και τις ελληνικές στρατιωτικές δυνάμεις για την κατάσταση στην ευρύτερη περιοχή όπου υπηρετούσε. Επιπλέον στήριξε αποφασιστικά τον Μητροπολίτη Πολύκαρπο ενόψει της εισόδου του ελληνικού στρατού στην Αδριανούπολη, τον Ιούλιο του 1920.

Ο Απρίλιος εκείνης της χρονιάς παρουσίαζε ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Είχε αρχίσει με διακήρυξη του Τούρκου συνταγματάρχη Τζαφέρ Ταγιάρ, ότι κηρύσσει την ανεξαρτησία της Θράκης και δεν αναγνωρίζει πλέον την κυβέρνηση του σουλτάνου, η οποία είχε υπογράψει της ανακωχή με τους συμμάχους της Αντάντ.

Στις 11 Απριλίου όμως, οι ειδήσεις, έδιναν σάρκα και οστά στα όνειρα των Θρακών. Η Συνδιάσκεψη των πρωθυπουργών στο Σαν Ρέμο, συζήτησε και καθόρισε τα σύνορα των ευρωπαϊκών εδαφών της Τουρκίας. Σε επίσημη ανακοίνωση, η Ελλάδα έπαιρνε ολόκληρη τη Θράκη έως τη γραμμή της Τσατάλτζας καθώς και την Χερσόνησο της Καλλίπολης, η οποία θα αποτελούσε μέρος της κυριαρχίας της, αλλά θα τελούσε υπό τον έλεγχο της Διεθνούς Επιτροπής των Δαρδανελίων. Στην Κωνσταντινούπολη εγκαταστάθηκαν Ύπατοι Αρμοστές των Συμμαχικών Δυνάμεων.

Στη φάση αυτή ο ρόλος του Τσαγρή, φαίνεται τώρα από σημειώματά του, που βρέθηκαν σε διάφορες καίριες υπηρεσίας και θα αναπτυχθούν παρακάτω.

Ο Γεώργιος Τσαγρής γεννήθηκε στο χωριό Βισταγή του Ρεθύμνου και σταδιοδρόμησε σαν γιατρός. Έπαιξε σπουδαίο ρόλο στην απελευθέρωση της Αδριανούπολης τον Ιούλιο του 1920 μαζί με τον Μητροπολίτη Πολύκαρπο Μετά την απελευθέρωση της Θράκης εξελέγη βουλευτής Αδριανούπολης, την 1^η Νοεμβρίου 1920. Τον φοβερό Οκτώβριο του 1922 όταν εκδιώχθηκε ο Ελληνισμός από τα εδάφη της Ανατολικής Θράκης, ο Τσαγρής μαζί με τους άλλους Θράκες βουλευτές είχε κινηθεί και αυτός σε διάφορες ενέργειες για να προληφθεί αυτή η απώλεια. Είχε αγαπήσει τη Θράκη…

Επανεξελέγη βουλευτής Ρεθύμνης το 1923- 1925. Διορίσθηκε νομάρχης Ρεθύμνου το 1941.

Υπήρξεν όμως άτυχος. Σκοτώθηκε από βομβαρδισμό των Γερμανών στις 22 Μαΐου 1941, κατά τη διάρκεια της μάχης της Κρήτης.

*Η Αδριανούπολη

Οι αποκαλυπτικές αναφορές του Τσαγρή

Μεγάλης αξίας για την κατάσταση που επικρατούσε στην Αδριανούπολη λίγο πριν από την απελευθέρωσή της από τον Ελληνικό στρατό και ενώ ο Τζαφέρ Ταγιάρ είχε αρχίσει να κινείται οργανώνοντας την δική του αντίσταση σ’ αυτό το ενδεχόμενο, είναι οι αναφορές του Τσαγρή τον Απρίλιο του 1920, προς τον Αρχηγό της Ελληνικής Στρατιωτικής Αρχής, που έδρευε στην Κωνσταντινούπολη.

Ο Τσαγρής με ψυχραιμία και αντικειμενικότητα περιέγραφε την ατμόσφαιρα, που ήταν τεταμένη εξαιτίας των κινήσεων του Ταγιάρ, αλλά και της προσμονής των Ελλήνων, που περίμεναν το ελληνικό στρατό να μπει στην πόλη.

Η πρώτη και βασική πληροφορία ήταν οι προθέσεις του Ταγιάρ να συνεργασθεί με τους Βουλγάρους, πραγματοποιούσε επαφές με Βουλγάρους αξιωματικούς επί Βουλγαρικού εδάφους και είχε την πρόθεση να μεταβεί στη Σόφια.

Από τις 22 Απριλίου 1920 είχε αρχίσει να εντείνεται η τουρκική προπαγάνδα για ανακήρυξη της αυτονομίας της Θράκης με ημερομηνία 9 Μαΐου. Στο λεγόμενο Στραταρχείο της πόλης πραγματοποιήθηκε και μια συνεδρίαση των μελών του Θρακικού Κομιτάτου, που προσπαθούσε να συντάξει μια διακήρυξη σχετική με το κίνημα αυτό.

Στη συνεδρίαση αυτή- κατά τις πληροφορίες του Τσαγρή- ο Ταγιάρ δήλωσε ότι είναι αδύνατον οι Έλληνες να καταλάβουν την Ανατολική Θράκη, αφού δεν διαθέτουν παρά μόνο δύο Μεραρχίες, αυτές της Ξάνθης και των Σερρών και αυτές τελείως ελλιπείς, Αυτές οι δύο Μεραρχίες ισχυρίζονταν με έπαρση, δεν μπορούν να παραταχθούν απέναντι σε 9.000 άνδρες του Τουρκικού στρατού με τα 110 τηλεβόλα, καθένα από τα οποία διαθέτει 500 οβίδες. Στη δύναμη αυτή θα προστεθούν και 15.000 κομιτατζήδες καλά οργανωμένοι. Επιπλέον θα σημειωθεί και αντιπερισπασμός των αδελφών Οθωμανών των περιφερειών Ξάνθης και Γκιουμουλτζίνας.

Ο Τύπος της Αθήνας, δημοσίευε διαφορετικούς αριθμούς. Οι εφημερίδες έγραφαν ότι ο Ταγιάρ διέθετε 90 τηλεβόλα και 20 χιλιάδες άνδρες, από τους οποίους οι 12 χιλιάδες ήταν άτακτοι Τούρκοι και Βούλγαροι. Στα στελέχη του στρατού του, περιλαμβάνονταν και Βούλγαροι αξιωματικοί.

-Εν γένει τα πάντα έχουν οργανωθεί τόσο καλά, ώστε είναι αδύνατη η προέλαση του Ελληνικού Στρατού, διακήρυσσε ο Ταγιάρ.

*O Τζαφέρ Ταγιάρ

Οι λόγοι, που εκφωνούσε δημόσια, βασίζονταν στη διακήρυξη περί αυτονομίας της Θράκης. Η ιδέα της αυτονομίας έλεγαν όλοι στην Αδριανούπολη προέρχονταν από τις συνεχείς υποσχέσεις του Γάλλου λοχαγού Ζαμπά, ο οποίος όπως γνωρίζουμε από άλλες πηγές δρούσε παρασκηνιακά ώστε να καταστεί η Θράκη Γαλλικό προτεκτοράτο.

Ο Τσαγρής ανέφερε επίσης πληροφορίες, πως θα διορισθεί Γενικός Πολιτικός Διοικητής παρά τω στρατηγώ Αντουάν Σαρπύ ο δήμαρχος Αδριανούπολης Σεφκέτ Μπέης. Κατά τον Ταγιάρ, όσοι συντελέσουν στην αυτονομία θα αμειφθούν αναλόγως, όπως έδειξε και το παράδειγμα της Διασυμμαχικής Θράκης, όπου σε πολλές εμπιστευτικές θέσεις διορίσθηκαν Τούρκοι. Σαν παράδειγμα για να πείσει ο Ταγιάρ ανέφερε την περίπτωση του φανατικού Νεότουρκου ανθυπολοχαγού Νασμή, ο οποίος είχε διορισθεί στην υπηρεσία πληροφοριών Διδυμοτείχου, όπου υποχρεώθηκε να αλλάξει το όνομά του και να μην συναναστρέφεται με άλλον Τούρκο για λόγους μυστικότητας.

Ο υπασπιστής του Ταγιάρ, ο Τζεμάλ Μπέης πρότεινε στον πολιτικό Νηίρ Μπέη να λάβει μέρος στην συνέλευση της 9^ης Μαΐου. Ο Νηίρ Μπέης έθεσε όμως σαν όρο να του δοθεί ο λόγος τιμής του Ταγιάρ και του Σεφκέτ, ότι πρώτον, θα έχει ελευθερία του λόγου και δεν θα διακόπτεται όταν ομιλεί και δεύτερον δεν θα πάθει τίποτα για όσα θα πει και δεν θα καταδιωχθούν οι ομόφρονες οπαδοί του. Δεν του δόθηκε όμως άμεση απάντηση.

Ο νομάρχης Αδριανούπολης κατά τις πληροφορίες του Τσαγρή διέταξε την άρση της λογοκρισίας και απαγόρευσε την έκδοση διαβατηρίων για την Βουλγαρία για να σταματήσει το κύμα φυγής των κατοίκων. Πάντως ο τεφτερντάρης (σ.σ. ο αρμόδιος για την είσπραξη φόρων) έφτασε στην Αδριανούπολη μεταφέροντας 100.000 τουρκικές λίρες.

*Ο Γεώργιος Τσαγρής

Ο Έλληνας υπίατρος, είχε πληροφορίες και από το Αρχηγείο της Χωροφυλακής. Σύμφωνα με αυτές, πλείστοι οπαδοί του Ανζαβούρ κατέφυγαν από τη Βίγα των Δαρδανελίων, απέναντι στην Καλλίπολη και τα Γανόχωρα. (σ.σ. Ο Ανζαβούρ υπήρξε αρχηγός ατάκτων Κιρκασίων και είχε ταχθεί κατά των Κεμαλικών, προσφέροντας υπηρεσίες στον Ελληνικό στρατό της Μικράς Ασίας). Ο νομαρχεύων Σεφκέτ Μπέης έδωσε εντολή να συλληφθούν και να φυλακιστούν όλοι. Με τη διαταγή αυτή συμφωνούσε και ο βουλευτής Καλλιπόλεως Σακήρ Μπέης. Ανάμεσα στους συλληφθέντες υπήρχε και ένας Έλληνας ονόματι Μουτούσης, παλαιότερα οπαδός του Ελληνικής καταγωγής λήσταρχου Καραμπιγιούκ (σ.σ. για τον Καραμπιγιούκ διαβάστε στο https://sitalkisking.blogspot.com/2022/08/blog-post_29.html#more). Ο Μουτούσης μετά το θάνατο του Καραμπιγιούκ μαζί με άλλους Έλληνες της περιοχής Μαλγάρων είχαν ενωθεί με τον Κιρκάσιο Ανζαβούρ. Για τη σύλληψη του Μουτούση είχαν δοθεί 100 λίρες Τουρκίας στον αποσπασματάρχη διοικητή Χωροφυλακής Καλλίπολης και ανά 50 λίρες στους δύο ανθυπολοχαγούς συνοδούς. Τελκά είχαν συλληφθεί τότε 78 οπαδοί του Ανζαβούρ και φυλακίστηκαν.

Κάτι που είχε βάλει σε υποψία του Τούρκους και το πληροφορήθηκε ο Τσαγρής ήταν η πληροφορία που περιείχε κρυπτογραφικό τηλεγράφημα του διοικητή Χωροφυλακής Ραιδεστού ότι ελληνικό πολεμικό πλοίο που προσέγγισε στις ακτές της Ηράκλειας, αποβίβασε τρείς αξιωματικούς και ένα άγημα για πραγματοποίηση ανίχνευσης της περιοχής που διήρκεσε έξι ώρες.

Μια άλλη πληροφορία του Τσαγρή ήταν ότι για τις οργανώσεις αντίστασης του Ταγιάρ στην Ξάνθη και την Γκιουμουλτζίνα μετέβαινε για συνεννοήσεις οδηγίες ο βουλευτής της Τουρκικής Βουλής Τζελάλ Μπέης «Νευροκοπλής» φανατικός Νεότουρκος, που αργότερα είχε εκλεγεί και βουλευτής της Βουλγαρικής Βουλής (Σοβράνιε). Ο Τζελάλ Μπέης πήρε το τρένο με τον Χασάν Ταχσίν από το Καραγάτς στις 6 Μαΐου για Κομοτηνή. Κατά τον Τσαγρή επρόκειτο για επικίνδυνη αποστολή, γιατί την ίδια μέρα αναχώρησε για τη Σόφια η σύζυγός του, που έκλαιγε συνέχεια. Η καμαριέρα του ξενοδοχείου τη ρώτησε γιατί κλαίει και αυτή της εξήγησε ότι ο σύζυγός της μεταβαίνει στην Κομοτηνή για να να οργανώσει αντίσταση κατά των Ελλήνων και δεν ήξερε αν θα τον ξαναδεί!!! Ο Χασάν Ταχσίν από την πλευρά του που πρόσφατα είχε μνηστευθεί την γυναικαδέλφη του Τζελάλ, όταν την αποχαιρέτισε της είπε ότι τώρα τουλάχιστον θα υπάρχει κάποιος να τον κλάψει εάν στην εκτέλεση του καθήκοντός του προς την πατρίδα του συμβεί κάτι κακό!!!

Πρόσωπο ενδιαφέροντος είχε καταστεί ο μυστηριώδης Γάλλος λοχαγός Ζαμπά, που τον ρωτούσαν οι Τούρκοι αν στον ελληνικό στρατό που θα προελάσει στην Ανατολική Θράκη θα υπάρχουν και Γάλλοι αξιωματικοί. Ζητούσαν επίσης πληροφορίες, που θα είναι ο επικεφαλής της ελληνικής δύναμης προέλασης, αν και οι ίδιο συχνά είχαν πληροφορίες για τις κινήσεις των Ελλήνων.

Στον Ζαμπά είχε μιλήσει και ο Μητροπολίτης Πολύκαρπος και του εξήγησε πως αν εξαιρέσει λίγους που είναι πέριξ του Ταγιάρ, οι λοιποί Τούρκοι θα υποδεχθούν τον Ελληνικό στρατό. Ο Γάλλος λοχαγός έσπευσε και ενημέρωσε τον Ταγιάρ και αυτός με τη σειρά του τα είπε στο δήμαρχο Σεφκέτ.

Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι ο Γάλλος στρατιωτικός διοικητής Καραγάτς αποκαλούσε ειρωνικά την Αδριανούπολη «Domaine Anglais» δηλαδή «Αγγλική περιφέρεια».

Ο Τσαγρής μετέδιδε πληροφορίες που αφορούσαν τις εκτός Αδριανουπόλεως περιοχές και κυρίως τις πολιτικές εκτιμήσεις των συμμάχων διοικητών.

Ο στρατιωτικός διοικητής Σουφλίου Γάλλος αξιωματικός Μπονζέ μετέδιδε ότι οι Έλληνες κάτοικοι δεν κρύβουν τη χαρά τους, που την εξωτερικεύουν, ώστε να υπάρχει κίνδυνος επεισοδίων. Υπήρχαν στην περιοχή Βούλγαροι κομιτατζήδες, οι οποίοι όπως πίστευε ο Γάλλος αξιωματικός έλαβαν υπόψη τους το μοιραίο για τη Βουλγαρία, αλλά διακήρυτταν με πείσμα ότι και ένας μόνο Έλληνας στρατιώτης αν έρθει, αυτοί θα κάψουν τα χωριά!!! Βούλγαροι αξιωματικοί και στρατιώτες πίστευαν ενδόμυχα ότι τελικά η Γαλλική κυβέρνηση δεν θα θελήσει να βοηθήσει μια ελληνική κατοχή εκεί.

Τελικά δεν ήταν μόνο ο λοχαγός Ζαμπά, που δούλευε στο παρασκήνιο για να γίνει η Θράκη γαλλικό προτεκτοράτο. Υπήρχαν και άλλοι, που έκαναν τέτοιες σκέψεις. Ιδού τι μετέδιδε ο Τσαγρής για τον Γάλλο, που διοικούσε το Διδυμότειχο.

Ο στρατιωτικός διοικητής Διδυμοτείχου Γάλλος αξιωματικός Κορνέτ, γνωστοποιούσε ότι στην περιοχή του πλεόναζε εντυπωσιακά το ελληνικό στοιχείο και οι Βούλγαροι είχαν πεισθεί ότι γι’ αυτούς επήλθε το μοιραίον και συμπλήρωνε: «Οι Έλληνες καίτοι πλεονάζουν, μας αγαπούν και μας συμπαθούν και αν επρόκειτο να γίνει μυστική ψηφοφορία θα εψήφιζαν όλοι υπέρ ημών και θα είχομεν την πλειονοψηφίαν. Εάν όμως η ψηφοφορία γίνει φανερά το πατριωτικόν αίσθημα και η εντροπή θα κινήσει τους πάντας να ψηφίσουν υπέρ της Ελλάδος»!!! Γαλλικά αποικιοκρατικά όνειρα…

Ο στρατιωτικός διοικητής του Καραγάτς Λεφέβρ πληροφορούσε τους προϊσταμένους του ότι εκεί υπήρχε και εξακολουθούσε να ενεργεί δραστήρια, η ελληνική προπαγάνδα. Για τους Βούλγαρους έλεγε ότι ήταν ήρεμοι εκεί.

*Τουρκικά στρατεύματα στην Αδριανούπολη

Εν τω μεταξύ ο Ταγιάρ εκινείτο να εξασφαλίσει Βουλγαρική βοήθεια στο εγχείρημα του να αντισταθεί στην προέλαση του Ελληνικό στρατού στην Ανατολική Θράκη.

Ο Τσαγρής πληροφορούσε ότι στις 24 Απριλίου 1920 ο Τζαφέρ Ταγιάρ μετέβη τη νύχτα από την αμαξιτή οδό άρα αυτό ήταν εν γνώσει των Γάλλων, στο Βιράν Τεκέ του Μουσταφά Πασά (σ.σ. σημερινό Σβίλεγκραντ) 22 χιλμ από την Αδριανούπολη. Εκεί συναντήθηκε με Βούλγαρους πληρεξούσιους με τους οποίους καθόρισε τις λεπτομέρειες της συνεργασίας τους. Και όταν επανήλθε στην Αδριανούπολη δήλωσε στους συνεργάτες του ότι επέτυχε τέλεια συμφωνία και ότι η Βουλγαρία θα διαθέσει, μόλις προελάσει ο Ελληνικός στρατός, 15.000 κομιτατζήδες σε ομάδες των 100-150 ανδρών. Όλοι θα προέρχονται από τον τακτικό στρατό, θα έχουν τους αξιωματικούς τους και τα αναγκαία εφόδια. Αμέσως μετά ο Ταγιάρ πήγε και στις Σαράντα Εκκλησίες.

Ο πολυπράγμων λοχαγός Ζαμπά, συναντήθηκε με τον Βαλή (νομάρχη) Αδριανούπολης και προσπάθησε να τον πείσει για τις απόψεις του περί αυτονομίας της Θράκης υπό Γαλλική προστασία. Ο Βαλής θέλοντας να τον αποφύγει απάντησε ότι οι υπηρεσίες του είναι αποκλειστικά διοικητικές και δεν έχει το δικαίωμα να αναμιχθεί σε τέτοια ζητήματα, εφόσον μάλιστα δεν έχει σχετική κυβερνητική διαταγή.

Εν τω μεταξύ ο Μουφτής Μεστάν εφέντης φανατικός οπαδός του Ταγιάρ επανήλθε από την Κωνσταντινούπολη με άλλες αντιλήψεις μετά την υπόσχεση του σουλτάνου ότι θα τον διορίσει στην πρωτεύουσα.

Ο Τσαγρής στο σημείο αυτό επεσήμαινε ότι γίνονταν προσπάθειες να κοινοποιηθεί το γεγονός αυτό στους κατοίκους, ότι δηλαδή ο Μουφτής επανήλθε με μετριοπαθείς απόψεις έναντι του σκληρού και αδιάλλακτου Ταγιάρ.

Τελικά εξέφραζε την άποψη ότι ο Ταγιάρ θα επιχειρήσει να αντισταθεί στην προέλαση του ελληνικού στρατού στην Ανατολική Θράκη, παρά το γεγονός ότι πολλοί Τούρκοι παρέμεναν απαθείς, χωρίς καμιά διάθεση ενδιαφέροντος.

Στις 8 Ιουνίου 1920 ανακοινώθηκε ότι οι Τούρκοι έπληξαν επί 30 λεπτά με Πυροβολικό ελληνικές θέσεις του Κούλελι Μπουργκάς (σημερινό Πύθιο). Τα πυρά ανταπέδωσε το ελληνικό Πυροβολικό, ενώ ένα ελληνικό αεροπλάνο που απογειώθηκε αμέσως έρριξε μερικές βόμβες κατά των βαλλουσών τουρκικών πυροβολαρχιών. Στον τομέα του Καραγάτς ο εχθρός έπληξε με πυρά Πεζικού ελληνικές θέσεις χωρίς αποτέλεσμα. Στη Γαλλική συνοικία του Καραγάτς, μια οικία πήρε φωτιά από τους βομβαρδισμούς.

Εν τω μεταξύ από τις 8 Ιουλίου είχε αρχίσει και η απόβαση ελληνικών στρατευμάτων στα λιμάνια Σουλτάνκιοϊ, Ηράκλειας και Ραιδεστού από τα ελληνικά πολεμικά πλοία. Αριθμός μεταγωγικών πλοίων, συνοδευόμενα από τα θωρηκτά «Αβέρωφ» και «Κιλκίς» καθώς και τα αντιτορπιλικά «Λέων», «Αετός» και «Ιέραξ» μετέφεραν ελληνικές δυνάμεις και άρχισε η κατάληψη της Ραιδεστού και άλλων πόλεων της παραλιακής ζώνης από την θάλασσα του Μαρμαρά. Επί του «Αβέρωφ» επέβαινε ο βασιλεύς Αλέξανδρος, ο οποίος φορώντας στολή ναυάρχου εισήλθε στην μόλις απελευθερωθείσα Ραιδεστό, όπου έγινε δεκτός με μεγάλο ενθουσιασμό.

*Ο Τζαφέρ Ταγιάρ, αιχμάλωτος πλέον (σημειώνεται με σταυρό) εισέρχεται στο στρατιωτικό νοσοκομείο της Αθήνας.

Η κατάληψη της Ανατολικής Θράκης έγινε συγκροτημένα, ενώ ο Ταγιάρ συνελήφθη από Έλληνες χωρικούς κάτω από κωμικοτραγικές συνθήκες, φορτώθηκε δεμένος σε ένα βοϊδάμαξο και παραδόθηκε στον Ελληνικό στρατό (για τις συνθήκες σύλληψης του Ταγιάρ, διαβάστε στο https://sitalkisking.blogspot.com/2016/05/1920.html). Μεταφέρθηκε στην Αθήνα ως αιχμάλωτος πολέμου και τελικά τον Απρίλιο του 1923 αντηλλάγη με τον Έλληνα αιχμάλωτο των Τούρκων υποστράτηγο Νικόλαο Κλαδά (λεπτομέρειες της ανταλλαγής θα βρείτε στο https://sitalkisking.blogspot.com/2022/04/blog-post_25.html).

Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης

Και άλλο αποκαλυπτικό έγγραφο για τη συμπεριφορά του Τουρκικού όχλου κατά την εκδίωξη των Ελλήνων από την Ανατολική Θράκη

2025-03-14T10:23:00.007+02:00

*Η περιγραφή επιθέσεων κατά τρένων και σιδηροδρομικών σταθμών

Γράφει ο Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης

Η ιστορική έρευνα συνήθως είναι ανεξάντλητη και πολύ συχνά φέρνει στο φως πάντα νέα στοιχεία, που πλουτίζουν τις δέλτους της, αλλά και την δική μας γνώση. Η περιπέτεια που έζησε η Ανατολική Θράκη το 1922, όταν παραδόθηκε αμαχητί στους Τούρκους από τις Μεγάλες Δυνάμεις της Αντάντ, είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Διότι η περίπτωση αυτής της ιστορικής περιοχής του Ελληνισμού δεν μελετήθηκε εξαντλητικά από τους ιστορικούς.

Έσχατο παράδειγμα η δημοσιοποίηση αναφορών των μεγάλων στρατιωτικών σχηματισμών, που έδρευαν τότε στην Ανατολική Θράκη και διατάχτηκαν να περάσουν δυτικά του ποταμού Έβρου, δηλαδή στη Δυτική Θράκη. Οι αναφορές αυτές αποτελούν σημαντικά αυθεντικά ντοκουμέντα.

Ντοκουμέντα με μεγάλο ενδιαφέρον, αποτελούν και τα δημοσιογραφικά κείμενα αν και ενίοτε μπορούν να εντοπισθούν υπερβολές για λόγους εντυπωσιασμού ή αποκρύψεις πτυχών των γεγονότων για λόγους πολιτικούς ή άλλους. Ντοκουμέντα μπορούν να χαρακτηρισθούν και ορισμένα λογοτεχνικά κείμενα που περιγράφουν την ατμόσφαιρα κάποιας εποχής, αλλά και εκεί μπορούν να εντοπισθούν ανακρίβειες και υποκειμενισμοί. Τα υπηρεσιακά έγγραφα και ιδίως τα στρατιωτικά συνήθως αποτελούν αυθεντικότερες πηγές. Οι αξιωματικοί που τα υπογράφουν οφείλουν να είναι ακριβείς κατά το δυνατόν, τόσο γιατί έχουν καθήκον, όσο και γιατί οι αναφορές τους αποτελούν και αυτές στοιχεία της περαιτέρω προαγωγής. Πόσο μάλιστα όταν, πρόκειται για αναφορές που σχετίζονται με κρίσιμα γεγονότα…

Η συνεχής έρευνα λοιπόν, έχει τώρα να παρουσιάσει κάποιες δραματικές πτυχές του Ελληνισμού, όταν το 1922 εκδιώχθηκε βίαια από την Ανατολική Θράκη, όπου ήταν ριζωμένος από χιλιάδες χρόνια. Στις 23 Φεβρουαρίου η ιστοσελίδα αυτή δημοσίευσε άρθρο με τίτλο «Λεπτομερειακή περιγραφή εγκλημάτων του Τουρκικού όχλου κατά των διωγμένων Ελλήνων, τον Οκτώβριο του 1922, στην Ανατολική Θράκη». Νέα έρευνα αποκαλύπτει ένα επί πλέον έγγραφο προερχόμενο από το ΙΙΙ Επιτελικό Γραφείο της Στρατιάς Θράκης. Το έγγραφο αυτό αναφέρεται σε επιθέσεις Τούρκων ατάκτων κατά των συγκοινωνιών, σιδηροδρομικών σταθμών κ.λπ. από τις αρχές Σεπτεμβρίου μέχρι 14 Νοεμβρίου 1922. Από την ανάγνωση της έκθεσης αυτής προκύπτει ότι σε ορισμένες επιθέσεις, συνέπρατταν και Βούλγαροι κομιτατζήδες.

Η έκθεση αυτή, που συντάχθηκε στις 17 Νοεμβρίου 1922, προφανώς στην Αλεξανδρούπολη, όπου είχε εγκατασταθεί η Στρατιά Θράκης, με διοικητή τον υποστράτηγο Κωνσταντίνο Νίδερ, βρίσκεται σήμερα στο Ιστορικό και Διπλωματικό Αρχείο του υπουργείου Εξωτερικών.

*Εικόνα της βίαιης εκκένωσης της Ανατολικής Θράκης

Το πλήρες περιεχόμενό της, άγνωστο μέχρι σήμερα, είναι το ακόλουθο:

ΣΤΡΑΤΙΑ ΘΡΑΚΗΣ

ΕΠΙΤΕΛΕΙΟΝ

ΓΡΑΦΕΙΟΝ ΙΙΙον

Ε Κ Θ Ε Σ Ι Σ

Των γενομένων υπό Τούρκων ατάκτων προσβολών κατά συγκοινωνιών, σιδ/κών συρμών κ.λπ. από αρχών Σ/βρίου μέχρι 14 Ν/βρίου ε.έ.

-----

9^ην Σεπτεμβρίου. Επιβατική αμαξοστοιχία Αδριανουπόλεως – Δεδέαγατς επυροβολήθη παρά 200μελούς συμμορίας μεταξύ Σουφλίου και σιδ/κού σταθμού Μπιντικλί (χιλ. 59, σ.σ. πρόκειται για το σημερινό Τυχερό). Ετραυματίσθησαν 7 πολίται, 1 στρατιώτης. Εις χιλ. 59.500 ανευρέθησαν δύο βόμβαι τοποθετημέναι επί σιδηροδρομικής γραμμής και παραπλεύρως χειροβομβίδες και Τουρκικαί εφημερίδες.

*Αναχώρηση στρατού και λαού από το Αλπουλού Ανατολικής Θράκης

9^ην Σεπτεμβρίου. Νύκτα 20 συμμορίται επετέθησαν καθ’ ημετέρου φυλακίου σιδ/κής γραμμής Αν. Καρίκιοϊ μεταξύ Κούλελη και Αλπουλού. Εφονεύθη είς των συμμοριτών (καταγόμενος εκ Χαριουπόλεως) ετραυματίσθη ελαφρώς είς στρατιώτης.

10^ην Σεπτεμβρίου. 11^ην ώραν άμαξα ταχυδρομική Ανακτορίου - Μηδείας συνοδευομένη υπό 7 χωρικών, 4 οπλιτών υπέστη αιφνιδιαστικήν επίθεσιν ενεδρευόντων κομιτατζήδων Αν. Ανηλίου. Εις βοήθειαν προσέτρεξαν φυλάκιον Ανηλίου και Αστυνομική δύναμις Σουλτάν Μπακτσέ. Αποτέλεσμα αιφνιδιασμού φόνος ενός χωροφύλακος, τραυματισμός δύο και εξαφάνισις τετάρτου και ενός διόπου. Δύναμις επιτεθέντων 35 ένοπλοι ομοιομόρφων ενδεδυμένοι., οίτινες μετά επίθεσιν κατηυθύνθησαν προς όγκον Στράγγα Βαλκά.

16^ην Σεπτεμβρίου. Άγνωστοι επυροβόλησαν δια κυνηγετικού όπλου σκοπόν μας παρά χιλ. 12.200 σιδ/κής γραμμής Δεδέαγατς - Αδριανουπόλεως άνευ αποτελέσματος. Αντιπυροβοληθέντες ετράπησαν εις φυγήν.

20^ην Σεπτεμβρίου. Απόσπασμα 61^ου Συντάγματος συνεπλάκη προς τετραμελή συμμορίαν περί το χωρίον Μπουρουνσούζ (10 χιλ. Β. του Παυλίκοϊ). Αποτέλεσμα φόνος δύο , σύλληψις αρχηγού και ενός συμμορίτου εισέτι. Είς των συλληφθέντων απέθανεν είτα εκ των τραυμάτων του.

22^αν Σεπτεμβρίου. Συμμορία 50 ανδρών ενεδρεύουσα 4 περίπου χιλιόμετρα Β.Α. Σουλτάν Μπαξέ (Μηδείας) επετέθη κατά αμάξης εφ΄ ής επέβαινον δύο στρατιώται. Ετραυμάτισε τον ένα και εφόνευσε δύο Οθωμανούς και ένα Έλληνα.

*Έφευγαν όπως- όπως!!!

29^ην Σεπτεμβρίου. Δεκαμελής περίπου ομάς κομιτατζήδων επετέθη κατά ημετέρου φυλακίου σιδ/κής γραμμής 5 χιλ. Ανατ. Κίρκα. Μετά συμπλοκήν μιας περίπου ώρας ομάς απεσύρθη. Ετραυματίσθη είς στρατιώτης. Κάτοικοι χωρίου Καρά Καγιά απουσίαζον άπαντες κατά συμπλοκήν. Μετά μεσονύκτιον 29^ης εικοσαμελής συμμορία Κομιτατζήδων επεδόθη εις υπονόμευσιν γραμμής και τραβερσών παρά γέφυραν 5 χιλ. Αν. σταθμούς Κίρκα. Σκοπός φυλακίου γεφύρας αντιληφθείς κρότον σκαπάνης έσπευσεν προς τα εκεί, οπόθεν πυροβοληθείς αντεπυροβόλησε.

30^ην Σεπτεμβρίου. Νύκτα ημέτερον φυλάκιον σιδ/κής γραμμής 6 χιλ Ν.Α. Ποροΐων συνεπλάκη προς τριμελή συμμορίαν. Αποτέλεσμα τραυματισμός συμμορίτου.

3^ην Οκτωβρίου. Οθωμανοί επετέθησαν κατά Ελλήνων προσφύγων και απεπειράθησαν να καταστρέψωσι ξυλίνην γέφυραν παρά χωρίον Δογατζέ (Β. Σιδ/κής Γραμμής).

2^αν ώραν φυλάκιον σιδ/κής γραμμής μεταξύ Αλπουλού και Παυλίκιοϊ επυροβολήθη παρ’ αγνώστων, οίτινες αντιπυροβοληθέντες ετράπησαν εις φυγήν.

5^ην Οκτωβρίου. Κάτοικοι χωρίου Τσερκέζ Μουσελίμ (10 χιλ. Β. Χαιρεπόλεως) προσέβαλον κινουμένους πρόσφυγας φονεύσαντες τινάς εξ αυτών.

6^ην Οκτωβρίου. Εις Μακράν Γέφυραν αφίκετο αστυνομικός σταθμάρχης Τσερκέζ Μουσελίμ μετά δύο χωροφυλάκων άπαντες τραυματισμένοι παρά κατοίκων Οθωμανών, απελευθερωθέντες παρ’ αδειούχων στρατιωτών,

7^ην Οκτωβρίου. Φάλαγξ αυτοκινήτων μεταβαίνουσα εκ 40 Εκκλησιών εις Βιζύην επυροβολήθη παρά χωρίον Πυργιαλί υπό κατοίκων άνω χωρίου.

11^ην Οκτωβρίου, 11^ην ώραν ομάς ενόπλων επιχειρήσασα εισέλθη χωρίον Σκοπόν συνεπλάκη μετά εκεί Αστυνομικού σταθμού. Απώλεια αυτής είς νεκρός, δύο τραυματίαι και 4 αιχμάλωτοι.

12^ην Οκτωβρίου. Εξαμελής ομάς επετέθη κατά του υπ΄ αριθμ. 30 φυλακίου σιδ/κης γραμμής μεταξύ Κίρκα και Μπόντιμα.

*Ο φοβερός Οκτώβριος του 1922, στην Ανατολική Θράκη

13^ην Οκτωβρίου. 5^ην ώραν ομάς διακοσίων περίπου ατάκτων επετέθη κατά του φυλακίου σιδ/κης γραμμής παρά το 236 χιλ. Δυτ. Μάνδρας. Αποσταλείσα ενίσχυσις εβλήθη εκ του χωρίου Κατράτζας.

23^ην Οκτωβρίου. Περί 20^ην ώραν άγνωστοι ένοπλοι επετέθησαν κατά ανδρών 37^ου φυλακίου 307 σιδ/κής γραμμής. Επηκολούθησε συμπλοκή άνευ αποτελέσματος.

Δέκα άγνωστοι επετέθησαν κατά φυλακίου σήραγγος σιδ. γραμμής 4 χιλ. Δυτ. Μπουκίων αποκρουσθέντες.

2^αν Νοεμβρίου. Ημέτερα φυλάκια υπ΄ αρ. 37 και 38 από Κιρκά προς Ποταμόν προσεβλήθησαν υπό 50μελούς συμμορίας ώραν 22^ανως και σοδ/κον σταθμόν Κιρκά. Διερχομένη αμαξοστοιχία προσεβλήθη φονευθέντος ενός πρόσφυγος και τραυματισθέντων επτά.

15^ην Νοεμβρίου 24^ην ώραν βόμβα εκραγείσα επί σιδ/κής γραμμής 2 χιλ. Βορ. Φερρών κατέστρεψε ράβδους επί μήκους τριών μέτρων ανορυχθείσης τάφρου βάθους ενός μέτρου.

Εν Στρατηγείω τη 17^η Νοεμβρίου 1922

Το

ΙΙΙον Γραφείον Στρατιάς

(Υπογραφή δυσανάγνωστη)

*Το τέλος του ιστορικού εγγράφου της Στρατιάς Θράκης

Συμπέρασμα: Βασικά το Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο της Θράκης, αλλά και όλοι οι άλλοι θεσμικοί φορείς της περιοχής, οφείλουν να ενθαρρύνουν και ειδικά μέσω των νέων επιστημόνων και ιστορικών, την συνεχή, εντατική και εις βάθος έρευνα της ιστορίας της ενιαίας Θράκης και την διάχυση αυτών των εργασιών σε σχολεία, μουσεία και συλλόγους, αλλά και στις βιβλιοθήκες των σπιτιών. Η ιστορία της Θράκης, στο παρελθόν δεν αξιοποιήθηκε όπως έπρεπε από την εθνική ιστοριογραφία, τώρα πρέπει να σπάσει τα κελύφη, που την κρατούσαν αγνοημένη και να γίνει κοινό κτήμα.

Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης

Η ΧΙΙ Μεραρχία για τον διωγμό των Ελλήνων της Ανατολικής Θράκης. «…ίνα διασώσωσιν την ζωήν και την τιμήν των»!!!

2025-03-02T10:40:00.003+02:00

*Η μνημειώδης έκθεση της ΧΙΙ Μεραρχίας

*Μακρές οδοιπορίες, γυμνοί και νήστεις

*Η τρομερή Οδύσσεια της Ανατολ. Θράκης

*Η αγαπημένη Μεραρχία των Θρακών

Γράφει ο Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης

H ιστορική XII Μεραρχία, που υφίσταται και σήμερα με την ονομασία ΧΙΙ Μηχανοκίνητη Μεραρχία Πεζικού «Έβρου» και εδρεύει στην Αλεξανδρούπολη, είναι ο μεγάλος στρατιωτικός σχηματισμός, που από το 1920 και μετά, συνδέθηκε με ακατάλυτους δεσμούς με τη Θράκη και το λαό της, τόσο σε καιρούς πολέμου, όσο και σε καιρούς της ειρήνης.

Το Μάιο του 1920, αρχίζει η μεγάλη αγάπη και η σύνδεση της ΧΙΙ Μεραρχίας με τη Θράκη. Η Μεραρχία αυτή που προϋπήρχε από το 1913, συμμετείχε στην της Δυτικής Θράκης, μετά από σκλαβιά περίπου 550 ετών.

Τον Ιούνιο του 1920 η Μεραρχία μεταφέρθηκε στη Μικρά Ασία και πήρε μέρος σε επιχειρήσεις εναντίον Τούρκων ατάκτων. Τον επόμενο μήνα μεταφέρθηκε στην Θράκη. Από τις 23 Απριλίου 1920 είχε πλέον έδρα την Ξάνθη με διοικητή τον υποστράτηγο Κωνσταντίνο Μαζαράκη- Αινιάν και συμμετείχε μαζί με άλλες μονάδες του ελληνικού στρατού στην απελευθέρωση της Ανατολικής Θράκης. Τότε- μήνας Ιούλιος- ήταν που εισήλθε θριαμβευτικά στην Αδριανούπολη ο Ελληνικός στρατός και ο βασιλεύς των Ελλήνων Αλέξανδρος. Αμέσως μετά την απελευθέρωση άρχισαν να στατεύονται και οι Θράκες. Η ΧΙΙ Μεραρχία είχε επανδρωθεί κυρίως με Θράκες οπλίτες.

Γρήγορα όμως, ως ετοιμοπόλεμη επαναφέρθηκε στη Μικρά Ασία και πήρε μέρος σε πολλές μάχες, φθάνοντας έως τον ποταμό Σαγγάριο. Το Μάιο του 1921 (από 29 Μαΐου έως τις 10 Ιουλίου 1921) η Μεραρχία είχε διοικητή τον πρίγκιπα Ανδρέα, παππού του σημερινού βασιλιά της Αγγλίας Κάρολου.

Μετά την άδοξη εγκατάλειψη της Μικράς Ασίας, η ΧΙΙ Μεραρχία διασπάσθηκε και ένα τμήμα της έφθασε στην Ανατολική Θράκη και κυρίως στις περιοχές της Χαιρέπολης (Χαϋράμπολου σήμερα) και της Τυρολόης (Τσορλού σήμερα). Από εκεί, έφτασε στις Φέρες όπου ανασυγκροτήθηκε και παρέμεινε εκεί μέχρι της υπογραφής της συνθήκης Ειρήνης, το 1923. Στη συνέχεια ανέλαβε τον τομέα προκάλυψης στη ζώνη του Διδυμοτείχου. Αργότερα και μέχρι το έτος 1940, αλλά και μέχρι σήμερα η ΧΙΙ Μεραρχία παρέμεινε στη Θράκη.

Η ΧΙΙ Μεραρχία με την πλούσια ιστορία και τη συμμετοχή με πλείστες όσες νικηφόρες μάχες από το 1913, είχε την ατυχία να ζήσει τον βίαιο εκπατρισμό των Ελλήνων της Ανατολικής Θράκης. Βίωσε όλο το δράμα του Ελληνισμού.

Αξίζει να διαβαστεί, κυρίως από τους Θράκες των νεώτερων γενεών.

Το πλήρες κείμενό της είναι το ακόλουθο:

*Η ΧΙΙ Μεραρχία στο Σαγγάριο.

XII Μεραρχία (τέως Ανεξάρτητος).

Επιτελείον

Γραφείον ΙΙον

Έκθεσις

«Περί των δεινοπαθημάτων των εξ Ανατολικής Θράκης

Προσφύγων και των κατ’ αυτών βιαιοτήτων των Τούρκων κατοίκων»

Δια της συμβάσεως των Μουδανιών η Ανατολική Θράκη εξεχωρείτο εις την Τουρκίαν. Οι Έλληνες κάτοικοι άμα τω ακούσματι ήρχισαν ετοιμαζόμενοι προς εγκατάλειψιν των πάντων και καταφυγήν εις το Ελληνικόν έδαφος, ίνα διασώσωσι την ζωήν και την τιμήν των. Η γνώσις ότι εις Ελλάδα έχουσι ήδη καταφύγει εκατοντάδες χιλιάδων προσφύγων εκ Μικράς Ασίας και ότι ως εκ τούτου η ζωή και λόγω ελλείψεως στέγης και λόγω ελλείψεως των εν γένει αναγκαίων ήτο δυσκολωτάτη και προβληματική, εμβάλλει αυτούς εις σκέψεις.

Το να εγκαταλείψωσι τας περιουσίας των και να ριφθώσιν εις το σκοτεινόν και πλήρες φανερών δυσκολιών άγνωστον φέρει τούτους εις κατάστασιν να τρέμωσιν εξ αγωνίας. Η εποχή του έτους απειλεί τρομερά της ζωής των και δη των ασθενεστέρων, της ζωής την οποίαν μέλλει να διέλθωσιν εν υπαίθρω άνευ των αναγκαίων εφοδίων, τους φέρει εις απόγνωσιν.

Η ταχεία αναχώρησις και η έλλειψις μεταφορικών μέσων δεν επιτρέπει αυτοίς να παραλάβωσιν ούτε την κινητήν περιουσίαν και τους αναγκάζει να υποβληθώσιν εις μακράς οδοιπορίας γυμνοί και νήστεις.

Τα πάντα μαρτυρούσιν ότι μεγαλυτέρα και τρομερωτέρα δυστυχία τους αναμένει από της στιγμής της εγκαταλείψεως της στέγης των.

Εις το αγωνιώδες δίλημμα «τι να κάμωμε;» ορθούται η σκέψις «Έρχονται οι Τούρκοι!». Διερωτώνται μη τυχόν δεν είναι αληθές και ζητούσι πληροφορίας από κάθε διαβάτην από κάθε γνωστόν και άγνωστον, τον οποίον συναντούν. Όλοι τους βεβαιούσιν ότι Τούρκοι έρχονται, αλλ’ ότι θα ληφθώσιν τοιαύτα μέτρα, υπό των συμμάχων δυνάμεων, ώστε να προστατεύονται πλήρως η ζωή, η τιμή και η περιουσία των. Δεν θέλουσι να πιστεύσωσι, θέλουν να ελπίζουν, ότι όλοι δεν τους λέγουν την αλήθειαν, ότι έρχονται οι Τούρκοι. Τα μέτρα τα οποία βεβαιούσιν ότι θα ληφθώσιν προς προστασίαν των γνωρίζουσι πώς θα τα εφαρμόσωσιν οι Τούρκοι. Γνωρίζουσι ότι τους περιμένει η σφαγή και η ατίμωσις ευθύς ως οι Τούρκοι εισέλθωσιν εις την πατρίδα των. Μη τα τελευταία εν Μικρά Ασία γεγονότα δεν τοις τω απέδειξαν; Τοις αναγγέλεται τέλος επισήμως ότι ο Ελληνικός στρατός μέλλει ν’ αποχωρήση οριστικώς μέχρι της 15^ης Οκτωβρίου εις Δυτικήν Θράκην παραδίδων την χώραν εις Συμμαχικά στρατεύματα, μεθ’ ά θα αφικνείτο Τουρκική χωροφυλακή και μετά τη ειρήνην ως απόλυτος κύριο η Τουρκία.

Ουδεμία πλέον σκέψις, ουδείς δισταγμός.

Αποφασίζουσι να εγκαταλείψωσι τα πάντα δια να αποφύγωσι τους Τούρκους. Να φύγουν μακράν από την αχαλίνωτον θηριωδίαν των Τούρκων και ας γίνη ό,τι γίνη.

Την ζωήν των δεν γνωρίζουν αν θα σώσουν, αλλά την τιμήν των ασφαλώς. Δια την τιμήν αυτήν και μόνον θυσιάζουν τα πάντα και ρίπτονται εις το άγνωστον, αν και είναι βέβαιον, ότι τους περιμένει μεγαλυτέρα δυστυχία. Η προθεσμία είναι μικρά. Πρέπει να σπεύσωσι. Αλλά πώς θα αναχωρήσωσι; Δια τίνος μέσου θα διανύσωσι τόσας μεγάλας αποστάσεις; Δια του σιδηροδρόμου αδύνατον, καθ’ όσον δεν χορηγούνται βαγόνια. Εις Λουλέ Μπουργκάς εύπορος οικογένεια επλήρωσε έξ χιλιάδας δραχμάς εις την Εταιρείαν δι’ έν μόνον βαγόνιον μέχρι Δεδέαγατς και το οποίον δεν τοις εχορηγήθη, διότι ο σιδηρόδρομος επετάχθη. Έν μόνον μέσον παρέμενεν. Ο αραμπάς. Αλλά τι να φορτωθή επί ενός αραμπά; Σκεύη διάφορα, τρόφιμα απαραίτητα τουλάχιστον δια τας ημέρας πορείας, ενδύματα και κλινοσκεπάσματα προς προφύλαξιν από του ψύχους ή τα μικρά παιδιά, οι γέροντες και αι γυναίκες. Ό,τι ήτο δυνατόν. Τα λοιπά εγκαταλείπονται.

* Η σφραγίδα της ΧΙΙ Μεραρχίας το 1922

Αλλ’ υπήρχον πολλαί οικογένειαι , τουλάχιστον το 1/3 αι οποίαι δεν είχον αραμπά. Να παραμείνωσι δεν ήτο δυνατόν. Προστρέχουσιν εις τας αρχάς και ζητούσι μέσα να μεταφέρωσιν τ’ απαραίτητα μέχρι των σιδηροδρομικών σταθμών. Τοις υποδεικνύεται ότι δεν υπάρχει ελπίς αμέσου αναχωρήσεως εκείθεν. Αδιαφορούσιν. Θέλουσι να φθάσωσιν εκεί το ταχύτερον φοβούμενοι μη τυχόν εγκαταλειφθώσι μετά την αναχώρησιν των Ελλήνων. Συσσωρεύονται εις τους σιδ/κους σταθμούς νήστεις, εκτεθειμένοι εις την βροχήν και το ψύχος.

Παραμένουσι εκεί επί πολλάς ημέρας. Γέροντες και παιδιά αποθνήσκουσι. Εν τούτοις ουδείς απομακρύνεται της θέσεώς του, ουδείς θέλει να επιστρέψει εις την οικίαν του. Μένουσι πάντοτε εκεί και ελπίζουσι ότι οι σύμμαχοι και η Ελληνική κυβέρνησις οικτείροντες την θέσιν των θέλουσι μεριμνήσει δια την μεταφοράν των. Η τρομερά κατάστασις των επί των σιδ. σταθμών συσσωρευομένων πείθει τους έχοντας αραμπάδες να τεθώσιν εν κινήσει δι’ αυτών. Η πορεία είναι μακρά. Αι οδοί δύσκολοι, καταστάσαι έτι δυσκολώτεραι ως εκ των βροχών. Ελπίζουσι να υπερβώσιν τα εμπόδια. Φορτούσιν επί του αραμπά ό,τι είναι δυνατόν, αναβιβάζουν επ’ αυτών τους προσφιλείς γέροντας, λαμβάνους εις τας αγκάλας τα πεφιλημένα μικρά και αρχίζουσι να βαδίζωσι καθ’ ομάδας προς την Δυτικήν Θράκην. Άρχεται η τρομερά Οδύσσεια. Μετά ολοήμερον πορείαν φθάνωσιν εις ένα ανοικτό χώρον, ένθα αποφασίζουσι να διανυκτερεύσωσι ίνα αύριον εξακολουθήσουν πάλιν την πορείαν. Εις τας δυσκολίας όμως του καιρού, της αποστάσεως και της καταστάσεως των οδών προστίθεται κίνδυνος φοβερός. Τούρκοι χωρικοί εξοπλισμένοι, σχηματίσαντες συμμορίας συρρέουσιν εις τας ακολουθουμένας οδούς και επιτίθενται κατά των διερχομένων ομάδων προσφύγων. Φονεύουσι τούτους, διαρπάζουσι τα κτήνη των, τους αραμπάδες, τας γυναίκας των, ληστεύουσι αυτούς και φονεύουσι όσα ζώα δεν δύνανται να αρπάσωσι. Κατά την πορεία της Μεραρχίας από Χαιρεπόλεως μέχρι Μακράς Γεφύρας πολλά παρόμοια έλαβον χώραν και συνελέγησαν πληροφορίαι περί των ως άνω, υπό Τούρκων κατοίκων της περιοχής διαπραχθέντων κατά των διερχομένων προσφύγων εγκλημάτων. Εις πολλά σημεία της οδού, ιδία δ’ εκατέρωθεν του χωρίου Πόπκιοϊ, συνηντήθησαν ίπποι και βόες φονευμένοι, αραμπάδες κατεστραμμένοι και διηρπαγμένοι, σίτος, ενδύματα και κλινοσκεπάσματα διασκορπισμένα περί τα 1.000 μέτρα ανατολ. Καντίκιοϊ ανευρέθησαν επίσης εντός χαράδρας πολλοί αραμπάδες διηρπαγμένοι. Κατά τας πληροφορίας Τούρκων κατοίκων αυτού του χωρίου ανήκον εις Έλληνας πρόσφυγας, οι οποίοι αφού εληστεύθησαν απήχθησαν εις τα όρη.

*Η έδρα της ΧΙΙ Μηχανοκίνητης Μεραρχίας Πεζικού "Έβρο" στην Αλεξανδρούπολη

Οι ίδιοι κάτοικοι επληροφορήθησαν ότι όχι μόνον οι κάτοικοι της πέριξ περιοχής ελάμβανον μέρος εις τας κατά των προσφύγων επιθέσεις, αλλά και έτεροι εκ της περιοχής Κεσσάνης- Μαλγάρων προς δε ότι υπό τοιούτων ατάκτων είχον απαχθή Ελληνίδες γυναίκες. Κατά πληροφορίας δεκαπενταετούς παιδός Έλληνος εκ Τυρολόης, την 6^ην Οκτωβρίου ο πατήρ του και πέντε άλλοι Έλληνες, ενώ διήρχοντο οδηγούντες το ποίμνιόν των μεταξύ των χωρίων Πόπκιοϊ- Καραπουρτζάκ υπέστησαν επίθεσιν υπό ατάκτων Τούρκων και το μεν ποίμνιόν των διηρπάγη, αυτοί δ’ εφονεύθησαν κατά την ομολογίαν του παιδός (διαφυγόντος) μη ανευρεθέντες δε κατά τας ερεύνας τμημάτων της Μεραρχίας διελθόντων εκείθεν την πρωίαν της επομένης. Κατά πληροφορίας της Υπομοιραρχίας Χαιρεπόλεως, αλλά και των Τούρκων κατοίκων των διαφόρων χωρίων οι Τούρκοι κάτοικοι του χωρίου Τσερκέζ Μουσελίμ ού μόνον κατά των προσφύγων είχον επιτεθεί και είχον φονεύσει πολλούς και είχον διαρπάσει τας περιουσίας των, αλλά και κατά ημετέρων αποσπασμάτων είχον αντισταθή και είχον τραυματίσει δια πελέκεως έλληνα χωροφύλακα. Συλληφθέντων τινων εκ τούτων υπό τμημάτων ημών διελθόντων εκείθεν κατά την πορείαν της Μεραρχίας δια των μερών τούτων και κρατουμένων παρ’ ημίν. Κάτοικοι του χωρίου Πόπκιοϊ είχον πυροβολήσει κατά των ανιχνευτών της Μεραρχίας. Είς των κατοίκων Τσερκέζ Μουσελίμ απεπειράθη να κτυπήσει δια πελέκεως ημέτερον στρατιώτην αποσταλέντος προς επιβολήν της τάξεως εκεί αποσπάσματος.

Μέχρι Μακράς Γεφύρας πρόσφυγες δεν συναντώνται ή ελάχιστοι. Τα ελληνικά χωρία είναι κενά. Η Χαιρέπολις και η Μακρά Γέφυρα κατά τα 2/3 Ελληνικαί, επίσης. Παντού αι οικίαι των Ελλήνων είχον διαρπαγή. Παντού όπου μέχρι προ τινων ημερών ευρίσκοντο Έλληνες συναντάται η νέκρα και η ερήμωσις.

Από δε της Μακράς Γεφύρας ήρξατο συναντωμένη, η ζωντανή, η αφάνταστος δυστυχία. Καθ’ όλον το μήκος της οδού μέχρι Φερετζίκ η κίνησις καθίσταται δυσκολώτατη. Κατά μικρά διαστήματα σειραί αραμπάδων κινούνται. Όπου εκατέρωθεν της οδού υπάρχει χώρος ανοικτός και ισοϋψής προς την οδόν άλλοι ευρίσκονται συσσωρευμένοι. Πάσαι αι οδοί και οι πέριξ χώροι των κατωκημένων τόπων γέμουσι τοιούτων. Πέριξ αυτών κινούνται, ίστανται ή κάθηνται συντετριμμέναι και απεγνωσμέναι υπάρξεις ανθρώπων. Μικρά παιδία πειναλέα κλαυθμηρίζουσι και τρέμουσιν εκ του ψύχους. Γυναίκες ρακένδυτοι αλλά και καλώς ενδεδυμέναι βαδίζουσι γυμνόποδες και μέχρι του γόνατος βουτηγμέναι εις την λάσπην. Άνδρες κατάκοποι και κύπτοντες υπό το βάρος της συμφοράς σας ατενίζουσιν απέλπιδες. Γέροντες μη δυνάμενοι ν’ ανθέξωσιν εις την τόσην δυστυχίαν και τας τόσας κακουχίας κατάκεινται ετοιμοθάνατοι πολλοί δε αποθνήσκουσι ενταφιαζόμενοι υπό των δικών των παραπλεύρως της οδού του μαρτυρίου των.

Κατάβρεκτοι, νήστεις, διψασμένοι, τρέμοντες εκ του ψύχους βαδίζουσιν ή ίστανται απορούντες πού να μεταβώσι και τι να γίνωσι, ήσυχοι όμως ότι οι Τούρκοι δεν δύνανται να τους θίξωσι και περί ενός μόνον όντες βέβαιοι, ότι δεν κινδυνεύουσι πλέον απ’ αυτούς. Κατά την αναχώρησιν των κατοίκων της Ανατολικής Θράκης η Μεραρχία δια των κατά τόπους τμημάτων τοις παρέσχεν πάσαν ευκολίαν εις την εξεύρεσιν των μέσων μεταφοράς (αραμπάδων) των ελαχίστων δυναμένων να παραληφθώσιν ειδών εκ των περιουσιών των. Αξιωματικοί των Σιδ. Σταθμών και Στρατιώται επέβλεψαν εις την επιβίβασιν προσφύγων εις διαφόρους σιδ. σταθμούς. Πάσα δε ασφάλεια παρεσχέθη εις τας καθ’ οδόν ομάδας των φευγόντων προσφύγων κατά των προσβολών των χωρικών Τούρκων.

Τ.Τ. 925 τη 8 Νοεμβρίου 1922

Η

ΧΙΙ Μεραρχία
(υπογραφή δυσανάγνωστη)

*Η πέμπτη και τελευταία σελίδα της έκθεσης της ΧΙΙ Μεραρχίας

Η έκθεσή της ΧΙΙ Μεραρχίας για τα θλιβερά γεγονότα του Οκτωβρίου 1922 στην Ανατολική Θράκη, που εναπόκειται στο Ιστορικό και Διπλωματικό Αρχείο του υπουργείου Εξωτερικών, είναι μνημείο ενσυναίσθησης για τον πόνο των διωγμένων και κυρίως των γερόντων, των ασθενών, των παιδιών και των γυναικών. Είναι χειρόγραφη και έχει συνταχθεί στις 8 Νοεμβρίου 1922. Αυθεντική, συναισθηματική, σαφής, περιγραφική, η έκθεση αυτή δίνει όλες τις διαστάσεις της τραγωδίας εκείνης.

Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης

Λεπτομερειακή περιγραφή εγκλημάτων του Τουρκικού όχλου κατά των διωγμένων Ελλήνων, τον Οκτώβριο του 1922, στην Ανατολική Θράκη

2025-02-23T11:01:00.009+02:00

*Η έκθεση της III Μεραρχίας με τα συγκλονιστικά ντοκουμέντα

*Ντοκουμέντο της ΙΙΙ Μεραρχίας

*Το σύνθημα «γιάγμα, κεσίμ γιασίμ».

*Ακατάσχετη λεηλασία σε ελληνικά σπίτια

Γράφει ο Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης

Η III Μεραρχία, που τον φοβερό Οκτώβριο του 1922 βρέθηκε στην Ανατολική Θράκη, εκτός από την καταπληκτική σε αφήγηση λεπτομερειακή περιγραφή των τραγικών γεγονότων της εκκένωσης, από τον Μέραρχο Βλάση Τσιρογιάννη (Βλέπε σχετικά στο https://sitalkisking.blogspot.com/2025/02/blog-post_16.html) έχει αφήσει ως ιστορική παρακαταθήκη και ένα άλλο ντοκουμέντο μεγάλης αξίας.

Πρόκειται για μια αναλυτική περιγραφή των εγκλημάτων, που πραγματοποίησε ο τουρκικός όχλος εις βάρος των Ελλήνων, οι οποίοι είτε με τα βοϊδάμαξα είτε με τα πόδια προσπαθούσαν να περάσουν τον ποταμό Έβρο, για να βρεθούν διωγμένοι στην ελεύθερη Ελλάδα.

Είναι γνωστό με τη συνθήκη των Μουδανιών, που λειτούργησε ως ταφόπετρα της Μεγάλης Ιδέας, αποφασίσθηκε οι στρατοί Ελλάδας και Τουρκίας να μην βρεθούν αντιμέτωποι στην Ανατολικής Θράκη, για να μην επαναληφθούν οι συγκρούσεις. Για το λόγο αυτό αναπτύχθηκαν συμμαχικές στρατιωτικές δυνάμεις για λόγους τάξης και ασφάλειας. Όμως καμία τάξη δεν υπήρξε και καμία ασφάλεια. Άλλωστε όλοι οι παράγοντες στρατιωτικοί και πολιτικοί αντιλαμβάνονταν ότι οι δυνάμεις αυτές δεν ήταν επαρκείς ούτε ικανές να εξασφαλίσουν την ευταξία στη διαδικασία της εκκένωσης. Γιατί οι σύμμαχοί στρατηγοί στα Μουδανιά, θέλοντας να παραδώσουν περιοχή αυτή στον Μουσταφά Κεμάλ, δεν υπολόγισαν έναν άγνωστο γι’ αυτούς παράγοντα, τον Τουρκικό όχλο!!!

Είναι γνωστό, ότι οι Τούρκοι μεταβάλλονται πολύ γρήγορα από φιλήσυχοι πολίτες σε επιθετική μάζα με αρπακτικά και δολοφονικά ένστικτα. Και αυτό φάνηκε από την πρώτη μέρα της εκκένωσης, όταν από τα χωριά από τα οποία περνούσαν οι φάλαγγες των άτυχων προσφύγων ξεπρόβαλλαν αγριεμένοι Τούρκοι, για να αρπάξουν ότι βρουν, να ατιμάσουν και αν χρειαστεί να σκοτώσουν. Ιστορικά την τάση αυτή των Τούρκων έχει απεικονίσει ένα σύνθημα τριών λέξεων που χρησιμοποιήθηκε στα χρόνια των διωγμών κατά των Ελλήνων. «Γιάγμα, γιασίμ, κεσίμ». (Yagma, kesim, yasim). Η τρομακτική αυτή φράση στα χείλη του όχλου σήμαινε «Λεηλασία, σφαγή, καταστροφή». Ένα εφιαλτικό σύνθημα, που πήγαζε θα έλεγε κανείς από τα σπλάχνα τους, από τα βάθη του DNA τους, όταν διαμορφώνονταν οι κατάλληλες συνθήκες.

*Στα Βρετανικά κινηματογραφικά αρχεία, έχει διασωθεί ένα ολιγόλεπτι φιλμ από τη Θράκη του 1922. Στο φίλμ αυτό υπάρχει η ακόλουθη ενδεικτική επιγραφή.

"Έξω από τη χώρα της δουλείας.

Συγκλονιστικές εικόνες που απεικονίζουν

την τραγωδία της ελληνικής «ΕΞΟΔΟΥ»

από την Τουρκοκρατία στη Θράκη".

Η απαρίθμηση των εγκλημάτων που έγιναν τον Οκτώβριο του 1922 σε περιοχές της Ανατολικής Θράκης (περιοχές Βρύσεως, Γένας, Πέτρας, Σκοπού, Σκοπέλου κ.λπ.) περιλαμβάνεται σε ένα δισέλιδο δακτυλογραφημένο κείμενο, που έχει διασωθεί στο Ιστορικό και Διπλωματικό Αρχείο του υπουργείου Εξωτερικών.

Αυτό το κείμενο, με τις πληροφορίες του, που αξίζει να γίνει κτήμα όλων των Θρακών και όχι μόνον, είναι το ακόλουθο:

Ε Κ Θ Ε Σ Ι Σ

- - - - - -& - - -& - - &- - - - -

Εις την επαρχίαν Μπουνάρ Χισσάρ έλαβον χώραν εις βάρος των Ελληνικών χωρίων τα εξής:

1.- Οι Μουσουλμάνοι κάτοικοι του χωρίου Μάνδρας απέχοντος μίαν περίπου ώραν από του Ελληνικού χωρίου Τσόγγαρα δις επέπεσαν καθ’ ομάδας κατά των υπολειφθεισών ελαχίστων Ελληνικών οικογενειών του χωρίου τούτου και διήρπασαν πάσας τας οικίας του χωρίου και τας αποθήκας των σιτηρών. Δύναμις χωρικών αποσταλείσα εις Τσόγγαρα την 6^ην Οκτωβρίου προς μεταφοράν των υπολειφθεισών 9 Ελληνικών οικογενειών εις Μπουνάρ Χισσάρ υπέστη επίθεσιν ενόπλων χωρικών Μουσουλμάνων μόλις διαφυγούσα και δυνηθείσα ίνα διασώση τας εν λόγω οικογενείας.

2.- Εις το χωρίον Ρουμπεϊλή Μουσουλμάνοι κάτοικοι του χωρίου τούτου προ ακόμη της εκκενώσεως των συγχωρίων των Ελλήνων εκ Καυκάσου και υπό τα όμματα των αναχωρούντων μετέφεραν εις τα εαυτών οικήματα πάντας τους δημητριακούς καρπούς των καθώς και όλον το εις καπνόν απόθεμα των Χριστιανών.

3.- Εις το χωρίον Γιαντζικλάρ εκκενωθέν πλήρως υπό των Ελλήνων κατοίκων του επέπεσαν οι κάτοικοι του πλησίον χωρίου της Μανδρίτσης την 5^ην Οκτωβρίου αφού αφήρεσαν ό,τι εγκατελείφθη εκείσε συμπαρέλαβον μεθ’ εαυτών και αυτά τα παραθυρόφυλλα οικιών τινων μη σεβασθέντες μ η δ έ τ η ν ω ς Ε κ κ λ η σ ί α ν χ ρ η σ ι μ ο π ο ι ο υ μ έ ν η ν μ ι κ ρ ά ν α ί θ ο υ σ α ν τ ο υ σ χ ο λ ι κ ο ύ κ τ ι ρ ί ο υ.

4.- Εις το χωρίον Χαμψάμπεη (Κολύμπες) οι σύνοικοι των αποχωρησάντων Ελλήνων Μουσουλμάνοι εγένοντο αμέσως κύριοι του εγκαταλειφθέντος πλούτου εις δημητριακά.

5.- Εις το χωρίον Κ ο υ ρ ο ύ Δ ε ρ έ οι Μουσουλμάνοι του άνω χωρίου μετά του γείτονος χωρίου Ακβεράν μετά την απογύμνωσιν των οικημάτων των Χριστιανών αφήρεσαν και τα σανιδώματα τ η ς η μ ι τ ε λ ο ύ ς ε κ ε ί Ε κ κ λ η σ ί α ς τ ο υ Α γ ί ο υ Κωνσταντίνου.\\

*Σκηνές και κάρα στην ελληνική όχθη του ποταμού Έβρου

6.- Εις την κώμην Γ έ ν α η γενομένη διαρπαγή δύναται ν’ αναχθή εις πλήρη δήωσιν καθ’ ότι όλα τα εγκαταλειφθέντα εκεί έπιπλα, φορέματα, σκεύη και δημητριακά αξίας πλέον των 8.000.000 δραχμών εντός δύο ημερών διηρπάγησαν υπό των Μουσουλμάνων του χωρίου Μανδρίτσης- Γένης- Χαντζή- Καραμουζάκ, αι οικίαι των αδελφών Παπαδοπούλου εκ των πλουσιωτέρων κατοίκων της κώμης καθώς και η μεγάλη αυτών αποθήκη διηρπάγησαν εξ ολοκλήρου θραυσθέντων και των υαλοπινάκων των παραθύρων. Όλη η εξ οίνου παραγωγή του χωρίου υπερβαίνουσα τας 100.00 οκάδας οίνου κατεστράφη διατρηθέντων των περιεχόντων τούτον βαρελίων. Ουδέν εκ των τη κώμη ευρισκομένων 20 περίπου εμπορικών καταστημάτων διεσώθη εκ της διαρπαγής.

7.- Όσον δ΄αφορά αυτήν την έδρα της πόλεως (Βρύσεως) Μπουνάρ Χισσάρ ουδέν εκ των εκκενωθέντων υπέρ 700 Ελληνικών οικιών απηλλάγη της δηώσεως. Οι Μουσουλμάνοι τόσον της κωμοπόλεως όσον και των πέριξ χωρίων προέβησαν καθ΄ ομάδας εις ακατάσχετον λεηλασίαν ούτως ώστε και κατά την πρώτην ημέραν της αφίξεως του Γαλλικού ουλαμού διήρπασαν 300 σάκκους σίτου ανήκοντας εις το Ελληνικόν Δημόσιον εξ ών μετά δύο ημέρας κατόπιν επιμόνου επεμβάσεως του Γάλλου Στρατιωτικού Διοικητού επεστράφησαν μόνον 118 σάκκοι. Άπασαι αι οικίαι και τα διάφορα εμπορικά καταστήματα εσκυλεύθησαν μετά μανίας. Μεταξύ των δηωθεισών οικιών ελεηλατήθη και η οικία του Ειρηνοδίκου Ν. Ρουμελιώτου διαρπαγεισών των αποσκευών του καθ’ όν χρόνον ούτος ευρίσκετο εν τω Γραφείω του.

8.- Την 8^ην Οκτωβρίου ευρέθη φονευμένος επί της Δημοσίας οδού Μπουνάρ Χισσάρ- 40 Εκκλησιών και προ του χωρίου Καραμουζάκ ο γέρων Μηνάς Ράπτης κάτοικος Μπουνάρ Χισσάρ, εν ώ μετέβαινε μετά του όνου του εις 40 Εκκλησίας προς αναχώρησιν.

9. Επίσης αγνοείται η τύχη γέροντός τινός ού το όνομα αγνοείται υπό των κατοίκων του χωρίου Τσόγγαρα αποσταλλέντος υπό των συγχωρίων του εις Μπουνάρ Χισσάρ ίνα ειδοποιήση τας Αρχάς περί των εκεί γενομένων υπό των Τούρκων βιαιοπραγιών.

*Αεροφωτογραφία από το σιδηροδρομικό σταθμό των Σαράντα Εκκλησιών (Βρετανικά αρχεία PATHE)

10.- Καθ’ όλην την περιφέρειαν της κωμοπόλεω ς Μπουνάρ Χισσάρ εγκατελείφθησαν τα ακόλουθα:

Δημητριακά οκάδες 2.800.000 αξίας 7.000.000

Καπνός ‘’ 30.000 ‘’ 1.000.000

Οίνος ‘’ 250.000 ‘’ 1.000.000

Λαχανοφυτείαι ‘’ αξίας ως έγγιστα 1.500.000

Έπιπλα, σκεύη και είδη ρουχισμού 8.000.000

Είδη εμπορίου τρόφιμα κ.λπ. 2.000.000

Υπό τας αυτάς συνθήκας και εν τη αυτή ανεχώρησαν οι κάτοικοι της πόλεως των 40 Εκκλησιών.

Άμα δε τη αποχωρήσει του Ελληνικού Στρατού εις τα παρά των Χριστιανών κατοικούμενα χωρία Σ κ ο π ό ν, Π έ τ ρ α ν, Σ κ ό π ε λ ο ν, επέπεσαν εκ των πέριξ χωρίων Μουσουλμάνοι κάτοικοι και διάφοροι Τσέται και κυριολεκτικώς ερήμωσαν ταύτα, αφαιρέσαντες ουχί μόνον την κινητήν περιουσίαν και σιτηρά , αλλά και αυτάς τας θύρας και τα παράθυρα των οικιών μ η φ ε ι σ θ έ ν τ ε ς μ η δ έ τ ω ν ι ε ρ ώ ν σ κ ε υ ώ ν κ α ι κ ε ι μ η λ ί ω ν τ ω ν Ν α ώ ν, τοιαύτη δε ήτο η μανία προς λεηλασίαν ώστε ήλθον εις σύγκρουσιν μεταξύ των οι λαφυραγωγούντες και ως επληροφορήθην εις το χωρίον Πέτρα εφονεύθησαν και ετραυματίσθησαν αρκετοί εις δεν την κωμόπολιν Σ κ ο π ό ς πριν έτι αναχωρήση εκείθεν ο Αστυνομικός σταθμός επετέθησαν δις κατ’ αυτού επί σκοπώ λεηλασίας της πόλεως και κατά τας συμπλοκάς εφονεύθη είς Οθωμανός, ετραυματίσθησαν δύο και συνελήφθησαν τέσσερες αιχμάλωτοι οίτινες και απεστάλησαν προς την Γενικήν Στρατ. Διοίκησιν Ανατολικής Θράκης.

*Έτσι κλείνει η έκθεση για τη συμπεριοφρά του Τουρκικού όχλου στην Ανατ. Θράκη το 1922

Αισχίστην δε διαγωγήν επέδειξεν ο Μουφτής 40 Εκκλησιών Αγγιάς ως και ο υιός αυτού Σαμπήτ και τινες των προκρίτων της Μουσουλμανικής εν 40 Εκκλησίαις κοινότητος, οίτινες τα πάντα εμηχανεύθησαν όπως αφ΄ενός καταστήσωσι δυσχερεστέραν την διοίκησιν των Πολιτικών και Στρατιωτικών Αρχών και δια των τελευταίων των οποίων πολλάκις και την ζωήν επεβουλεύθησαν, αφ’ ετέρου δεν εν ώ εφορτώνετο η υπολειπομένη παρά των Σιδ/κω Σταθμώ ξυλεία του εποικισμού 40 Εκκλησιών και τηλ/κοι στύλοι, ούτοι εξηνάγκασαν τους εργάτας πρώτον μεν δια θρησκευτικών λόγων είτα δε δια ποινής θανάτου μη εργασθώσιν και ούτω εματαίωσαν την φόρτωσιν μέρους της ξυλείας του εποικισμού και ολοκλήρου του ποσού των τηλ/κων στύλων ανερχομένου του των ποσού των 4.500 περίπου χιλιάδων. Εις αυτούς δε οφείλεται και η στηθείσα ενέδρα μεταξύ των χωρίων Γενιτζέ και Χάφσας (Νίκης) εν τινί χαράδρα ήτις εξόντωσε απόσπασμα Χωροφυλακής εξ ενός Ανθυπομοιράρχου , δύο ενωμοταρχών και 33 χωροφυλάκων. Καθ ΄άπασαν την περιφέρειαν 40 Εκκλησιών εγκατελείφθησαν εντός της πόλεως 40 Εκκλησιών εμπορεύματα ανερχομένης της αξίας αυτών εις το ελάχιστον εις 2.500.000 Δραχ. εις σιτηρά και νομήν αξίας περί τα 5.000.000, οικιακά έπιπλα, σκεύη και λοιπά αξίας ενός εκατομμυρίου. Εις την κωμόπολιν Σ κ ο π ό ς εμπορεύματα, σκεύη, έπιπλα 1 και ½ εκατομμυρίου, σιτηρά και νομή περί το 1 και ½ εκατομμύριον , οίνος και οινόπνευμα περί το εκατομμύριον. Εις το χωρίον Σ κ ό π ε λ ο ς σκεύη και έπιπλα αξίας 350.000 Δραχμών, σιτηρά και τροφαί περί το εκατομμύριον. Εις το χωρίον Π έ τ ρ α οικιακά σκεύη, έπιπλα κ.λπ. αξίας 600.000 δραχμών. Σιτηρά και νομή περί τα 2 εκατομμύρια, εις δε τα υπόλοιπα χωρία της περιφερείας εις τα οποία υπήρχον πρόσφυγες εγκατελείφθησαν εις οικιακά σκεύη κ.λπ. αξίας περί το 1 εκατομμύριον. Προς δε τας εν τη πόλει εγκαταλειφθείσας οικίας εγκατεστάθησαν πλείστοι όσοι Οθωμανοί και Τουρκόγυφτοι, τούτο δε ως επληροφορήθην έλαβεν χώραν και εις τα εγκαταλειφθέντα Χριστιανικά χωρία.

ΔΙΑ ΤΗΝ ΑΚΡΙΒΕΙΑΝ

ΤΟ

ΙΙον ΓΡΑΦΕΙΟΝ

(Υπογραφή δυσανάγνωστη)

Οι αργοκίνητες φάλαγγες με τα βοϊδάμαξα και οι πεζοί, ήταν εύκολος στόχος για τους ανεξέλεγκτους όχλους, που αφού είχαν λεηλατήσει τα σπίτια και τις περιουσίες των Ελλήνων, έσπευδαν να αρπάξουν και από τα κάρα τα ελάχιστα υπάρχοντα των προσφύγων. Γράφτηκαν τότε πολλά προσωπικά και οικογενειακά δράματα, που με το πέρασμα του χρόνου ίσως ξεχάστηκαν. Όμως η γενική εικόνα του δράματος του Ελληνισμού της Ανατολικής Θράκης, δεν πρόκειται να λησμονηθεί ποτέ!!!

Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης

Ανατολική Θράκη: Έφυγαν με φοβερή βροχή… «άλλαι δε γεννώσι καθ’ οδόν». Σε μια νύχτα υπό βροχή γέννησαν έξι γυναίκες στην Τυρολόη!!!

2025-02-16T13:13:00.012+02:00

* Η κεφαλίδα της συγκλονιστικής έκθεσης του Μέραρχου Βλάση Τσιρογιάννη

* Η συγκλονιστική έκθεση Τσιρογιάννη

*Δάκρυσε και ο Νάνσεν στην Θράκη

*Γεννούσαν στο ύπαιθρο υπό βροχή

Γράφει ο Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης

Ο Βλάσης Τσιρογιάννης, υπήρξε ένας εξαίρετος αξιωματικός, που πολέμησε για να μεγαλώσει η Ελλάδα. Αλλά με πόνο ψυχής έζησε τον Οκτώβριο του 1922 και τα γεγονότα, που συρρίκνωσαν την Ελλάδα, με την ουσιαστική παράδοση της Ανατολικής Θράκης στους Τούρκους, που δεν πολέμησαν για να την πάρουν. Παράδοση, που ανέλαβαν και διεκπεραίωσαν οι Μεγάλες Δυνάμεις της εποχής.

Ο Τσιρογιάννης, που γεννήθηκε στην Αμφιλοχία το 1872, κατατάχθηκε αρχικά ως εθελοντής στον Ελληνικό Στρατό και πήρε μέρος στον ατυχή Ελληνοτουρκικό Πόλεμο του 1897. Φοίτησε σε στρατιωτικές σχολές και το 1904 πήγε στη Μακεδονία όπου έδρασε στην περιοχή της Στρώμνιτσας με το ψευδώνυμο Ντάλης.

Πολέμησε στους Βαλκανικούς Πολέμους ως ταγματάρχης, ενώ στην Μικρασιατική Εκστρατεία ήταν διοικητής μεικτού αποσπάσματος στην κατάληψη της Κιουτάχειας, Ως αρχηγός Πεζικού της ΙΧ Μεραρχίας πολέμησε στα Σαγγάριο και στη συνέχεια απομακρύνθηκε από το Στράτευμα για λόγους πολιτικούς. Επανήλθε το 1922 όταν οι συνταγματάρχες Πλαστήρας και Γονατάς ανέτρεψαν την κυβέρνηση της Αθήνας και τοποθετήθηκε ως διοικητής της ΙΙΙ Μεραρχίας Πεζικού στη Θράκη. Πέθανε το 1928.

Όταν όλα είχαν τελειώσει στη Δυτική Θράκη και το Στράτευμα μαζί με τους Έλληνες της Ανατολικής Θράκης, είχαν περάσει δυτικά του Έβρου, οι διοικητές των μεγάλων στρατιωτικών σχηματισμών συνέταξαν εκθέσεις για την τραγωδία της εκδίωξης του Ελληνισμού από εκείνο το κομμάτι που σήμερα στους χάρτες το ονομάζουν Ευρωπαϊκή Τουρκία!!! «Ευρωπαϊκή»…

Ο Τσιρογιάννης, υπέβαλε στο Β’ Σώμα Στρατού με ημερομηνία 20 Νοεμβρίου έκθεση για τις θυσίες και τα δεινοπαθήματα των Θρακών, που διώχτηκαν από τις πατρίδες τους.

Η έκθεση αυτή ίσως είναι, από καλύτερα κείμενα που έχουν γραφεί για την απώλεια της Ανατολικής Θράκης. Με ακριβείς περιγραφές για τα επιμέρους γεγονότα, με συγκινητική προσέγγιση στα βάσανα του κόσμου αποτελεί ένα μνημειώδες ντοκουμέντο, αυθεντικό, αλλά και σπαρακτικό. Φυλάσσεται στο Ιστορικό και Διπλωματικό Αρχείο του υπουργείου Εξωτερικών και θα ήταν ευχής έργο να παραχωρηθούν αντίγραφά του σε όλα τα Μουσεία που λειτουργούν στη Θράκη, ώστε να εκτίθεται καδραρισμένο στους επισκέπτες.

Ο εμπειροπόλεμος Μέραρχος Βλάσης Τσιρογιάννης, με βλέμμα διεισδυτικό, περιγράφει με λεπτομέρειες τα τραγικά γεγονότα, συναγωνιζόμενος τους έμπειρους δημοσιογράφους της εποχής του.

Οι θεσμικοί φορείς της Θράκης, έχουν καθήκον να φροντίσουν ώστε οι εκθέσεις των μεγάλων στρατιωτικών σχηματισμών για τα γεγονότα του φοβερού Οκτωβρίου 1922, θα γίνουν κοινό κτήμα των Θρακών. Η διαφύλαξη τέτοιων αυθεντικών ντοκουμέντων υπήρξε πράξη επαινετέα. Αλλά τώρα που έχουν εκλείψει οι γενιές που έζησαν εκείνα τα γεγονότα, είναι χρήσιμο τα ντοκουμέντα αυτά, να φτάσουν στα σπίτια των Θρακών για να διαβάζονται. Από τις βιβλιοθήκες των πλούσιων, έως τα ράφια των φτωχών σπιτιών.

Η καταπληκτική αυτή και αδημοσίευτη έκθεση, συνετάχθη στις 20 Νοεμβρίου και υποβλήθηκε στη Στρατιά Θράκης.

Από αυτή την ταπεινή ιστοσελίδα προτρέπω όλους τους φίλους να διαβάσουν την έκθεση του Μέραρχου Τσιρογιάνη. Γιατί πραγματικά αξίζει:

*Ο Μέραρχος Βλάσης Τσιρογιάννης

Β’ ΣΩΜΑ ΣΤΡΑΤΟΥ ΙΙΙ ΜΕΡΑΡΧΙΑ

############## ############

Έ κ θ ε σ ι ς

Περί των θυσιών και δεινοπαθημάτων των μεταναστευσάντων εξ

Ανατολ. Θράκης μεταναστευσάντων

#####################

Κατά την τραγικήν εκρίζωσιν του Ελληνισμού της Μ. Ασίας, την κατά χιλιάδας αποχώρησιν εξ αυτής Τούρκων (σ.σ. εδώ μάλλον πρόκειται για λάθος της δακτυλογράφησης, γιατί είναι φανερό πως εννοούσε, τους Έλληνες) Αρμενίων και Κιρκασίων, ο Ελληνισμός της Ανατολ. Θράκης υφίσταται την αυτήν τύχην.

Το πλείστον των προσφύγων Μικρασιατών της Βορείου Μικρασίας , είχε διαπεραιωθεί εις Ανατ. Θράκην πριν δε εισέτι συνέλθη εκ του τρόμου και εκ της επελθούσης συμφοράς, υπεχρεούτο να υποστή τα αυτά μαρτύρια.

Οι πληθυσμοί της Αν. Θράκης ακούοντες τας φρικτάς αφηγήσεις των δυστυχών Μικρασιατών κατελαμβάνοντο υπό πανικού και ενώ ουδεμία εισέτι απόφασις είχε ληφθή περί της Πατρίδος των ωσεί να διαισθάνοντο την επερχομένη συμφοράν παρέλυσαν εις τας διαφόρους εργασίας των, και ανέμενον αγωνιωδώς το αποτέλεσμα. Ουδείς έστεργε να πιστεύση τούτο, ουδείς διενοείτο ότι και η Χριστιανική Ευρώπη θα ηγείτο παρά πάντα Θείον και ανθρώπινον Νόμον να παραδώση και πάλιν την χώραν των, δια την ελευθερίαν της οποίας εχύθη τόσον αίμα εις τους αγρίους και απολιτίστους Τούρκους.

Ότε όμως υπό του Τύπου επληροφορήθησαν τα αποτελέσματα της διασκέψεως των Μουδανιών, ότι δηλαδή απεφασίσθη ανέκκλητα υπό των Δυνάμεων η παράδοσις της Ανατ. Θράκης εις την Τουρκίαν και ότι όσοι των κατοίκων Ελλήνων επιθυμούσι δύνανται να παραμείνωσιν εις τας εστίας των όσοι δε δεν επιθυμούσι δύνανται να απέλθωσιν εις την ελευθέραν Ελλάδα, ο δε Ελληνικός Στρατός ώφειλεν εντός 15νθημέρου να εκκενώση την Ανατ. Θράκην, είναι αδύνατον να περιγραφή τι επηκολούθησε.

Ουδέποτε δια μέσου των αιώνων η Ιστορία έχει να παρουσιάση παρομοίαν τραγωδίαν.

Καίτοι 15 όλας ημέρας μετά την αποχώρησιν του Ελληνικού Στρατού η Αν. Θράκη κατελαμβάνετο δια την τήρησιν της τάξεως και ασφαλείας υπό Διασυμμαχικών Στρατευμάτων, εν τούτοις όμως οι ατυχείς πληθυσμοί ως μόνην προστασίαν μόνον τον Ελληνικόν Στρατόν εθεώρουν, ουδεμίαν δ’ εμπιστοσύνην είχον εις τα Διασυμμαχικά Στρατεύματα, διότι αι δυνάμεις αυτών ήσαν μικραί και επομένως ουχί ικαναί, ίνα προλάβωσι κακουργήματα των Τούρκων και διότι δια τινας εκ τούτων υπήρχε ερριζωμένη η ιδέα του φιλοτουρκισμού.

*Αρχίζει η μεγάλη και άδικη φυγή (Βρετανικά αρχεία PATHE)

Ένεκα τούτου δε άπαντες έσπευδον εγκαταλείποντες τας περιουσίας των, να φύγωσιν το ταχύτερον συναποκομίζοντες μόνον μερικά των κινητών α, των πραγμάτων.

Ούτω, οι μεν διαθέτοντες μεταγωγικά μέσα, συναποκομίζοντες ότι ταύτα ηδύναντο να μεταφέρωσι, σχηματίζοντες καραβάνια και έχοντες κατά νουν μόνον την μάχαιραν του κατακτητού να αποφύγωσιν, ανεχώρουν πεζή προς Δυτικήν Θράκην, οι δε μη δυνάμενοι να διαθέσωσι μεταγωγικά μέσα συνεκεντρούντο με ό,τι ηδύναντο να παραλάβωσι μεθ’ εαυτών εις τους Σιδ. Σταθμούς και εις διαφόρους λιμένας, ίνα απέλθωσι Σιδηροδρομικώς ή ατμοπλοϊκώς.

Η Μεραρχία κατά την παραμονήν της εν Αν. Θράκη εστάθμευεν εις την περιοχήν της Τυρολόης- Συλημβρίας- Μηδείας- Ανακτορίου.

Ειδικώς εις την περιοχήν ταύτην συνέβαινον τα εξής:

Οι κάτοικοι της Τυρολόης και των περιχώρων αυτής άμα τη αγγελία της αποφάσεων των Συμμάχων περί της τύχης της Πατρίδος των, εκινήθησαν ως μία μάζα και ως να κατεδιώκοντο υπό εχθρού προς τον Σιδ. Σταθμόν Τυρολόης, μεταφέροντες μαζύ των παν ό,τι ήτο δυνατόν δια των προχείρων μεταφορικών μέσων. Οι πλείστοι τούτων μη έχοντες ούτε τα μέσα ταύτα έσπευδον και εζήτουν κλαίοντες από τας Στρατιωτικάς Αρχάς να χορηγηθή αυτοίς μέσον τι δια να μεταφέρουν από τα χωρία των μόνον τα προς το ζην. Εις τούτους παρεχωρήθησαν υπό των Στρατ. Αρχών μέσα μεταφοράς (αραμπάδες) οίτινες εχρησιμοποιούντο δια Στρατιωτικάς ανάγκας, αγγαρείαι δε στρατιωτών διετίθεντο προς φόρτωσιν των ειδών των επί των συρμών. Έβλεπέ τις καθ’ οδόν γέροντας, οίτινες μόλις ηδύναντο να κινηθούν εν τη εστία των να σπεύδουν πεζή υπό βροχήν και άλλαι να γεννώσιν καθ οδόν. Παρά τον σιδ. Σταθμόν γυνή της χωρική εγέννησε δύο άρρενα υπό τας χειρίστας καιρικάς συνθήκας, εκτεθειμένη εις το ύπαιθρον και καλούσα πάντα διαβάτην διερχόμενον έμπροσθέν της με φωνάς συγκινητικάς να καλέση ιατρόν όπως της παράσχη τας βοηθείας του δια το δύσκολον του τοκετού, ενώ είχον περικυκλώσει ταύτην τα τρία τέκνα της, άτινα βλέποντα την μητέρα των να κλαίη και να φωνάζη έκλαιον και ταύτα συγκινούντα τους πάντας.

Εις ταύτην παρεχωρήθη έν δωμάτιον του σιδ. σταθμού Τυρολόης, τροφή δια τας ημέρας άς διέμεινεν εν αυτώ και ιατρική βοήθεια υπό του Ιατρού του Φρουραρχείου Τυρολόης.

Την νύκτα της 3^ης Οκτωβρίου υπό βροχήν εν τω σιδ. Σταθμώ Τυρολόης εγέννησαν 6 γυναίκες και παρέμειναν εκεί εν υπαίθρω ουχί μόνον κατά την νύκτα εκείνη, αλλά επί πολλά εισέτι ημερονύκτια καθημερινώς δε εν τω Σιδ. Σταθμώ ελάμβανον χώραν τοκετοί υπό τας άνω περιπτώσεις.

Μικρά παιδία διέτρεχον τα πλησίον του σιδ. Σταθμού καπηλεία ζητούντα τεμάχιον άρτου. Περιετριγύριζον τους Στρατιωτικούς καταυλισμούς ζητούντα σταγόνα ροφήματος και ολίγον φαγητόν. Εις ταύτα παρείχοντο παν ό,τι ήτο δυνατόν. Οι δε στρατιώται βλέποντες την οικτράν των κατάστασιν συνεκινούντο τόσον ώστε επροτίμων να στερήσουν τον εαυτόν των και να χορηγήσουν τον άρτον και το συσσίτιόν των εις τα παιδία ταύτα.

Εις Σηλύμβριαν εστάθμευε το 18^ον Συν/μα Πεζικού . Οι κάτοικοι της Σηλυμβρίας ήταν κατά τα ¾ Έλληνες. Οι όλοι κάτοικοι ανήρχοντο εις 8 χιλιάδας, είχον δε καταφύγει εις αυτήν και περί τας 6 χιλιάδες πρόσφυγες της Μικράς Ασίας.

Και οι κάτοικοι της πόλεως ταύτης και των περιχώρων, άμα τη αναγγελία της επιδικάσεως της Θράκης εις τους Τούρκους, παρά τας παροτρύνσεις των Στρατ. και Πολιτικών Αρχών όπως μη κατέλθωσιν αμέσως και όλοι εις την παραλίαν, ούτοι ως μόνην σωτηρίαν εγκαταλείποντες τα πάντα και αλλόφρονες κατήλθον εις την παραλίαν και επεζήτουν ως μόνην σωτηρίαν την εις τα πλοία επιβίβασίν των, μη συναποκομίζοντες ειμή ελάχιστα των τιμαλφών αντικειμένων και ολίγα σιτηρά.

*Η φυγή με τα ιστιοφόρα

Ούτως εντός δύο ημερών συνεκεντρώθησαν εις την παραλίαν περί τας 16 χιλιάδας.

Αι χιλιάδες αύται ανέμενον ημέραν και νύκτα την σειράν επιβιβάσεώς των, υφιστάμενοι μετά καρτερίας την πείναν και την δίψαν, την ζέστην και το δριμύ ψύχος της νυκτός. Πατέρες, μητέρες και γέροντες, υπεβαστάζοντο υπό των τέκνων των, παιδιά δε μόλις ιδόντα το φως του ηλίου υφίστανται τα καιρικάς μεταβολάς εν τη παραλία, γυναίκες πλείσται ασθενείς και γέροντες εύρον τον θάνατον εν τη παραλία. Η όλη όψις συγκινητική και αφαντάστου αθλιότητος.

*Ο Νάνσεν στην Ανατολική Θράκη με πρόσφυγες

Της τραγικής ταύτης τραγωδίας παρέστη αυτόπτης μάρτυς και αυτός ούτος ο Αντιπρόσωπος της Κοινωνίας των Εθνών κ. Φρίντγιοφ Νάνσεν, όστις δεν ηδυνήθη να κρατήσει τα δάκρυα του, με όλας τας προσπαθείας άς κατέβαλεν ίνα ενθαρρύνη και συγκρατήση τον δυστυχή τούτον πληθυσμόν εκ του πανικού, συμβουλεύων αυτούς όπως παραμείνωσι και παραλάβωση μεθ’ εαυτών παν ό,τι είχον κινητόν και ό,τι είχε δοθή αρκετή προθεσμία προς παραλαβήν των σιτηρών και άλλων ειδών. Αλλ’ ούτοι εις ουδένα έδιδον εμπιστοσύνην, ειμή μόνον εις την παρουσίαν του Ελληνικού Στρατού, της μόνης των ελπίδος και παρηγορίας και μόνον ερώτημά των ήτο πόσας ημέρας θα μείνη ο Ελληνικός Στρατός, ώστε να δυνηθούν να παραλάβουν υπό την προστασίαν αυτού και μόνον παν το δυνάμενον να παραληφθή.

Τα μέσα της επιβιβάσεως ήσαν μόνο δύο βενζινάκατοι και μερικά πλοιάρια, μία δε και μόνη αποβάθρα, μη ούσα ικανή δια την επιβίβασιν τόσου πληθυσμού, κατεχομένου υπό μόνης της επιθυμίας να εγκαταλείψη το πατρώον έδαφος προς αποφυγήν της ατιμώσεως. Τούτου ένεκα το 18^ον Συν/μα Πεζικού κατέβαλεν υπερανθρώπους προσπαθείας δια τε των Αξιωματικών και οπλιτών του, ίνα αφ’ ενός μεν μη η τάξις διασαλευθεί, αφ’ ετέρου όπως η επιβίβασις γίνη όσον το δυνατόν κανονική. Περίπολοι διέτρεχον την πόλιν νυκτός τε και ημέρας με επικεφαλής Αξιωματικούς, άλλοι δε Αξιωματικοί, ερρύθμιζον και επέβλεπον την επιβίβασιν, της λοιπής δυνάμεως ασχολουμένης εις την φόρτωσιν και μεταφοράν των ειδών των εκπατριζομένων αδελφών των, εκτελούντων και χρέη ακόμη αχθοφόρων και λεμβούχων. Πλείστοι των Αξιωματικών και οπλιτών ημίγυμνοι, ερρίπτοντο εις την θάλασσαν ίνα βοηθήσωσιν την φόρτωσιν των περιουσιών των κακή τη τύχη εκπατριζομένων Ελλήνων, καθ’ όσον δεν ήτο δυνατόν να χρησιμοποιηθή η μόνη αποβάθρα, λόγω της μεγάλης συσσωρεύσεως.

Οι στρατιώται μας τον άρτον των και αυτό το συσσίτιον των, διένειμον εις τα κατατρυχόμενα υπό της πείνης γυναικόπαιδα, τα δε κλινοσκεπάσματα των προσέφερον δια την θέρμανσιν κατά την νύκτα των γερόντων και μικρών παιδίων, επιδείξαντες όλην των την ψυχικήν θλίψιν προ της αθλιότητος, ήτις εμάστιζε τους δυστυχείς Έλληνας αδελφούς μας.

Τας τρεις πρώτας ημέρας επεβιβάσθησαν περί τας 6 χιλιάδας, ελλείψει ατμοπλοίων την δε τετάρτην και πέμπτην ημέραν, περί τας 4 χιλιάδας. Το δε υπόλοιπον παρέμεινεν εις την παραλίαν, ότε ήλθε διαταγή της αποχωρήσεως του Ελληνικού Στρατού.

Η απόγνωσις των εναπομεινάντων έφθασεν εις το κατακόρυφον. Οι πρώτοι έσπευδον να ακολουθήσωσι το Σύνταγμα εγκαταλείποντες τα πάντα εις δε το τμήμα του Συμμαχικού Στρατού, ουδεμίαν εμπιστοσύνην είχον, εξώρκιζον δε τους στρατιώτας κλαίοντες και οδυρόμενοι να μην τους εγκαταλείψωσι.

Δευτέρα όμως διαταγή ανέστειλε την πρώτην μέχρι της 7^ης 8/βρίου ότε κατορθώθη η επιβίβασις και του υπολοίπου πληθυσμού.

Το 6^ον Σύν/μα Πεζικού εστάθευεν εις την περιφέρειαν Σεράϊ. Και οι κάτοικοι της περιφερείας ταύτης άμα τω αγγέλματι έσπευσαν εις τους σιδ. σταθμούς, οι δε έχοντες μεταγωγικά μέσα φορτώνοντες επ’ αυτών ότι ηδύναντο να μεταφέρωσιν, ανεχώρουν πεζή εις της Δυτικήν Θράκην.

Το 6^ον Συν/μα Πεζικού παρέσχε πάσαν δυνατήν συνδρομήν εις τους κατοίκους του Ανακτορίου, διευκολύναν κατά πολύ την μετακίνησιν αυτών δια της χορηγήσεως των ιδίων αυτού μεταφορικών μέσων και δια της επιτάξεως αραμπάδων κ.λπ.

Ουχ’ ήττον όμως οι δυστυχείς ούτοι εγκατέλειψαν τας οικίας των πλήρεις επίπλων και τροφίμων άτινα προώριζον δια την συντήρησίν των κατά τον παρόντα χειμώνα.

Την νύκτα της 2-3 8/βρίου ε.έ. παραμονήν της αναχωρήσεώς του Συντάγματος εξ Ανακτορίου (Σεράϊ) περί το μεσονύκτιον κατέφθασαν υπό βροχήν και ψύχος δριμύ, Έλληνες κάτοικοι της κωμοπόλεως Μηδείας, η οποία άμα τη αναχωρήσει εκείθεν του Ελληνικού Στρατού , εγκατέλειψαν την πατρικήν στέγην, μη αναμείναντες τον κατάπλουν εις τον λιμένα των ατμοπλοίων προς επιβίβασίν των , καίτοι είχε καταφθάσει εις Μηδείαν εγκαίρως Απόσπασμα Γαλλικού Ιππικού. Εις τούτους το Σύνταγμα εχορήγησε περί τους 50 αραμπάδας, ίνα δι’ αυτών μεταφέρωσι την επομένην τους γέροντας, τα παιδία των και τινας ασθενήσαντας εκ του ψύχους και της κοπώσεως κατά την πορείαν της νυκτός ταύτης.

*Όλοι έτρεχαν στο περάσματα του ποταμού Έβρου για να περάσουν στη Δυτική Θράκη

Χαρακτηριστικόν της απογνώσεως των εκτοπιζομένων κατοίκων, είναι το κάτωθι τηλ/μα ληφθέν κατά την προμνησθείσαν νύκτα.

Διοικητήν του Συν/ματος Πεζικού

Ανακτόριον προς διευκόλυνσιν

Κάτοικοι Βιζύης ποιούνται έκκλησιν εις φιλάνθρωπα υμών αισθήματα όπως ευαρεστηθήτε και χορηγήσητε αυτοίς αριθμόν τινα αραμπάδων εξ υμετέρας περιοχής προς διευκόλυνσιν μεταναστεύσεως. Γυναίκες, παιδία και γέροντες εν απογνώσει, καθισταμένης αδυνάτου της μεταναστεύσεως λόγω εξαντλήσεως μεταγωγικών μέσων περιοχής των, ικετεύουσιν υμάς όπως φανήτε χρήσιμος, εις την κρίσιμον ταύτην περίπτωσιν.

Δ ή μ α ρ χ ο ς

(Υπογρ. Μιχαλόπουλος)

*Τα καραβάνια των προσφύγων στους κάμπους της Ανατολικής Θράκης

Την φάλαγγα του Συντάγματος κατά τα κινήσεις της, προς Έβρος, ηκολούθουν ομάδες προσφύγων προς προστασίαν, καθ’ όσον πολλαί τοιαύται ομάδες κινούμεναι μεμονωμέναι, ενέπεσαν εις χείρας κακοποιών στοιχείων, υφ’ ών εληστεύθησαν και εκακοποιήθησαν παντοιοτρόπως. Προς δε εσημειώθησαν και φόνοι προσφύγων παρά τοιούτων κακοποιών.

Οι Τούρκοι κάτοικοι Μυριοφύτου και των πέριξ χωρίων, αρχάς 8/βρίου διέπραξαν πολλάς βιαιοπραγίας κατά των ομογενών, άλλους μεν φονεύσαντες, άλλους δε τραυματίσαντες και άλλους ληστεύσαντες, αφαιρούντες τα κτήνη και λοιπά υπάρχοντά των.

Προς καταδίωξιν και καταστολήν των άνω, απεστάλη, κατόπιν διαταγής της Στρατιάς, απόσπασμα του 18^ουΣυντάγματο Πεζικού, όπερ εύρεν πολλούς φονευθέντες και τραυματίας, ούς και περισυνέλεξεν.

Επίσης εις τον κόλπον Ξηρού παρά το χωρίον Πλωμάριον, κατέπλευσαν λόγω τρικυμίας περί τα 8 ιστιοφόρα επί των οποίων ήσαν περί τα 40 άτομα Αρμενίων προσφύγων, προερχομένων εκ Κων/πόλεως. Ούτοι άμα ως απεβιβάσθησαν εις παραλίαν, εδέχθησαν όλως αιφνιδίως πυροβολισμούς εκ Τούρκων χωρικών και ηναγκάσθησαν να διασκορπισθώσιν. Αποσταλέν υπό του 12^ου Συν/ματος απόσπασμα κατώρθωσε να περισυλλέξη περί τα 30 άτομα εκ των ανωτέρων προσφύγων άνευ των αποσκευών των.

Τούτους επεβίβασεν ατμόπλοιον δια Θεσσαλονίκην.

Ομοίως εις την περιφέρειαν Καδίκιοϊ διεπράχθησαν πλείσται βιαιοπραγίαι, αναγκασθέντων των Χριστιανών να εγκαταλείψωσι τα χωρία των.

Ομοίως οι Τούρκοι της περιοχής Ραιδεστού- Μαλγάρων, επετέθησαν κατά των διερχομένων προσφύγων και άλλους μεν ελήστευσαν, άλλους εκακοποίησαν. Ως εκ τούτου, εστάλη εις Μάλγαρα είς λόχος του 12^ου Συν/ματος Πεζικού. Προς καταδίωξιν τούτων είχον σχηματισθή αποσπάσματα εκ 15-20 ανδρών με Αξιωματικούς επί κεφαλής, άτινα περιώδευον τα χωρία περιοχής Περιστάσεως- Καδήκιοϊ- Εξαμίλια κ.λπ.

Την 8ην 8/βρίου λόχος του Ανεξαρτήτου Συν/ματος Μηχανικού αποσταλείς χωρίον Καραστεράν προς σύλληψιν εχθρικής ομάδος ήτις προσέβαλε διερχομένους εκ χωρίου τούτου πρόσφυγας, εδέχθη κατ’ αρχάς πυρά εκ των οικιών, βραδύτερον δε εκυκλώθη υπό προστρεξάντων ενόπλων εκ των πέριξ χωρίων. Μετά την συμπλοκήν ο λόχος αποσυρθείς εκτός του χωρίου εξηκολούθησε συμπλοκήν μέχρις 11.30 ώρας

Ενισχυθείς εν τω μεταξύ εξετέλεσεν την εντολήν του. Συνελήφθησαν 30 όμηροι οίτινες και απεστάλησαν εις το Γ΄ Σώμα Στρατού. Η δύναμις υπελογίσθη εις 130 άνδρας, διοικητής της συμμορίας ταύτης ο Λοχαγός Μεμέτ Βέης ελθών εκ Κων/πόλεως μέσω Σεράϊ. Απώλειαι του εχθρού εξηκριβωμέναι 8. Ημέτεροι είς στρατιώτης ελαφρώς τραυματίας και εν κτήνος.

* Ο Στρατός εκκενώνει την Ανατολική Θράκη (Βρετανικά αρχεία PATHE)

Τα δεινοπαθήματα των ούτω οδικώς μεταναστευόντων προσφύγων είναι απερίγραπτα. Εβάδιζον υπό βροχήν και καθ΄ οδόν τα μεταγωγικά των μέσα ηχρηστούντο και ούτως εγκατέλειπον εις τας οδούς και τα ελάχιστα άτινα συναπεκόμιζον. Ο Στρατός εβοήθει παντοιοτρόπως τους πρόσφυγας τούτους μεριμνών δια την μεταφοράν των αποσκευών, άς εγκατέλειπον καθ’ οδόν στεγάζων αυτούς κατά τας σταθμεύσεις και παρέχων δια των ιατρών του ιατρικήν περίθαλψιν.

Πολλοί εκ των δυστυχών τούτων προσφύγων διακομιζόμενοι ασθενείς, ως και παιδιά ανήλικα έθνησκον καθ’ οδόν.

Η Στρατιωτική Υπηρεσία και αι Πολιτικαί Αρχαί πολυτρόπως εθεράπευον τας ανάγκας των προσφύγων, εις πολλά δε Ελληνικώτατα και εγκαταλελειμένα χωρία, συγκέντρωσαν διάφορα μηχανήματα αγροτικά οίον άροτρα, αλωνιστικάς μηχανάς και μεγάλας ποσότητας σίτου, κριθής και αραβοσίτου, άς ηδυνήθησαν να μεταφέρωσι σιδηροδρομικώς παρ’ όλας τας παρουσιασθείσας αντιδράσεις εκ μέρους και αυτών των διασυμμαχικών επιτροπών.

Ούτως εξεκενούτο η Αν. Θράκη. Οι δυστυχείς πρόσφυγες απεβιβάζοντο υπό των αμαξοστοιχιών ως επί το πλείστον εις τους κατά μήκος του Έβρου Σιδ. Σταθμούς.

Εκεί νέα μαρτύρια, νέα αναμονή δια την μεταφοράς εις το Εσωτερικόν εν ώ ατελεύτητος σειρά αραμπάδων διήκεν από Διδυμοτείχου μέχρι Δεδέαγατς, όπου καταυλισμός χιλιάδων προσφύγων οίτινες ανέμενον εκεί την αποστολήν των εις το εσωτερικόν.

Η ελπίς προς τον Ελληνικόν Στρατόν των προσφύγων δεν διεψεύσθη. Ούτος υπήρξε το μόνον στήριγμα και η μόνη βοήθεια κατά την επελθούσαν συμφοράν.

Αυτός ήδη είναι και η μόνη ελπίς επανόδου των εις το Πάτριον έδαφος, την οποίαν η Ελληνική ψυχή θεωρεί προσεχή.

Στρατηγείον τη 20η Νοεμβρίου 1922

Διοικητής της Μεραρχίας

Βλ. Τσιρογιάννης

* Η υπογραφή του Μέραρχου Τσιρογιάννη

Η έκθεση του Τσιρογιάννη και των άλλων στρατιωτικών διοικητών, που πικράθηκαν γιατί υποχρεώθηκαν να παραδώσουν αμαχητί ελληνική γη, γιατί είδαν δίπλα τους το δράμα των ξεριζωμένων Ανατολικοθρακιωτών, αποτελούν παρακαταθήκες διαχρονικές και υπομνήσεις απαράγραπτες για τις επερχόμενες γενεές. Όλοι έχουν καθήκον να μην επιτρέψουν, όσα χρόνια και αν περάσουν, η Ιστορία να μην προσπεράσει αδιάφορα από την Ανατολική Θράκη και το δράμα της. Η «ατελεύτητος σειρά αραμπάδων» ας γίνει ατελεύτητη υπόμνηση αυτού του καθήκοντός μας!!!

Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης

Στρατηγός Κ. Μανέτας: Έκθεση δεινοπαθημάτων του Ελληνισμού της Ανατολικής Θράκης.

2025-02-10T18:53:00.004+02:00

*Ο στρατηγός Κωνσταντίνος Μανέτας

*Ένα κείμενο, γροθιά στο στομάχι

*Ανέκδοτη δυναμική περιγραφή

Γράφει ο Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης

Ο υποστράτηγος Κωνσταντίνος Μανέτας, που τον φοβερό Οκτώβριο του 1922 βρέθηκε ως διοικητής Μεραρχίας στην ευρύτερη περιοχή των Σαράντα Εκκλησιών, υπήρξε ένας εμπειροπόλεμος αξιωματικός, με συμμετοχή σε όλους του πολέμους της εποχής τους. Πήρε μέρος στους Βαλκανικούς Πολέμους και στη Μάχη του Κιλκίς τραυματίσθηκε σοβαρά. Έλαβε μέρος στο Κίνημα Εθνικής Αμύνης, στο Μακεδονικό Μέτωπο, στην Ουκρανική Εκστρατεία και στη Μικρασιατική Εκστρατεία, ως διοικητής Μεραρχίας. Το 1921 τέθηκε σε διαθεσιμότητα για πολιτικούς λόγους (ως βενιζελικός) και επανήλθε στο στράτευμα μετά το Κίνημα των Γονατά- Πλαστήρα, τον Σεπτέμβριο του 1922. Αργότερα ανέπτυξε και πολιτική δράση.

Οι ρίζες του ανάγονταν στους Κολοκοτρωναίους. Η μητέρα του Ζωίτσα Κολοκοτρώνη, ήταν κόρη του Γενναίου Κολοκοτρώνη, γιου του Γέρου του Μωρηά.

Η έκθεσή του για τα δεινοπαθήματα του Ελληνισμού της Ανατολικής Θράκης, που εναπόκειται στο Ιστορικό και Διπλωματικό Αρχείο του Υπουργείου Εξωτερικών, αποτελεί σημαντικό τεκμήριο για τα δραματικά γεγονότα του Οκτωβρίου 1922, όταν ξεριζώθηκαν οι Έλληνες κάτοικοι μέσα σε ασφυκτικές προθεσμίες, με απόφαση των Δυνάμεων της Αντάντ.

Πρόκειται για ένα κείμενο περιγραφικό, με συναισθηματισμό, αλλά και άμεση γνώση των γεγονότων, που αξίζει να διδάσκεται στα σχολεία της Θράκης, για να έχουν γνώση οι νεώτερε γενιές, που πλέον δεν έχουν την τύχη μετά από τόσα χρόνια να έχουν γιαγιάδες και παππούδες, που θα τους αφηγούνται τις ιστορίες του μεγάλου εκείνου διωγμού. Ο στρατηγός Μανέτας αναφέρεται ακόμα και σε τοκετούς στα βοϊδάμαξα κατά τη διάρκεια της φυγής των Θρακών, όπως είχε κάνει και ο διάσημος Έρνεστ Χεμινγουέι στις ανταποκρίσεις του από την Αδριανούπολη προς την καναδική εφημερίδα «Τορόντο Σταρ».

Η πολύτιμη αυτή έκθεση φέρεται να έχει συνταχθεί στο χωριό Καδήκιοϊ στις 8 Νοεμβρίου 1922. Στη Θράκη, Ανατολική και Δυτική κατά την εποχή της Τουρκοκρατίας, απαντώνται τουλάχιστον τρία χωριά με το όνομα Καδήκιοϊ, δηλαδή το χωριό του κατή, με άλλα λόγια του ιεροδικαστή των Μουσουλμάνων.

*Η ιστορική έκθεση του υποστράτηγου Κ. Μανέτα.

Το πρώτο βρίσκονταν στην Ανατολική Θράκη, άρα η έκθεση του Μανέτα αποκλείεται να συντάχθηκε εκεί στις 8 Νοεμβρίου, αφού ο ελληνικός στρατός είχε εκκενώσει την Ανατολική Θράκη εντός του Οκτωβρίου. Το επόμενο χωριό Καδήκιοϊ είναι το σημερινό χωριό Δίκαια κοντά στο Τριεθνές των συνόρων Ελλάδα, Βουλγαρίας και Τουρκίας. Το τρίτο χωριό Καδήκιοϊ, είναι η σημερινή Μάνη της περιοχής Διδυμοτείχου. Φαίνεται να είναι ο πιθανότερος τόπος σύνταξης αυτής της έκθεσης. Διότι σε κάποιο σημείο της αναφέρεται ότι οι άνδρες της Μεραρχίας διέθεσαν τα δικά τους μεταγωγικά μέσα συνοδεύοντας 50 οικογένειες από την Χαριούπολη, έως την περιοχή Διδυμοτείχου.

Σε κάθε περίπτωση, η έκθεση αυτή αξίζει να διαβαστεί κυρίως από τους Θράκες, που πρέπει να γνωρίζουν από πρώτο χέρι τις συνθήκες του βίαιου εκπατρισμού των προγόνων τους από την Ανατολική Θράκη τον Οκτώβριο του 1922.

Ας δούμε το πλήρες κείμενο της συγκλονιστικής περιγραφής του υποστράτηγου Κ. Μανέτα:

*Κωνσταντίνος Μανέτας

VII ΜΕΡΑΡΧΙΑ Εμπιστευτική – Επείγουσα

Αριθ. Ε. Π. 1868/ΙΙον

ΕΚΘΕΣΙΣ

Δεινοπαθημάτων Ελληνισμού Ανατολικής Θράκης

Η Β΄ Μεραρχία φθάσασα εκ 40 Εκκλησιών εις Μουρατλή και παραμείνασα εκεί επί τριήμερον, διετάχθη όπως εγκαταλείψη την Ανατολικήν Θράκην την 2αν Οκτωβρίου. Άπαντες οι άνδρες μετά συγκινήσεως έλαβον την Δ/γην της εκκενώσεως του Ελληνικωτάτου τούτου μέρους.

Η Μεραρχία ευρέθη προ μεγίστων δυσχερειών δια την μέχρι τέλους τακτικήν πορείαν αυτής καθ’ όλην την διάρκειαν της πολυημέρου κινήσεώς της από 40 Εκκλησιών- Μπαμπά Εσκή (Αρτίσκος)- Μουρατλή- Χαριούπολις- Ουζούν Κιουπρού (Μακρά Γέφυρα) Καδήκιοϊ, αφ΄ ενός μεν λόγω ελλείψεως μεταγωγικών τοπικών μέσων τα οποία εξ ολοκλήρου σχεδόν είχον διατεθεί δια τους δυστυχείς πρόσφυγας, αφ’ ετέρου διότι πολλαχού της πορείας αυτής η Μεραρχία ηναγκάσθη να διαθέση ίδια μεταγωγικά μέσα δια την μεταφοράν των στερουμένων τοιούτων προσφύγων.

Η κίνησις αύτη της Μεραρχίας θα παραμείνη ιστορική και ανεξίτηλος εις την μνήμην όλων των ανδρών αυτής, διότι κατ΄ αυτήν παρέστημεν μάρτυρες μια των τραγικωτέρων Εθνικών περιπετειών, ασυνήθων ως προς την έκτασιν εις τον πολυετή ιστορικόν βίον του Ελληνισμού. Είναι η αναστάτωσις και φυγή του Θρακικού Ελληνισμού, όστις ανάστατος εκ της αποφάσεως της συμβάσεως των Μουδανιών προς την φυγήν και μόνο ετράπη, διότι αύτη μόνο απέμεινεν εις αυτόν, μετά την νέαν τύχην των εστιών του. Πανικόβλητος ο Θρακικός Ελληνισμός κατέλειπε τα πάντα έρημα και γην πατρικήν με τους προγονικούς τάφους και κτήματα και περιουσίαν δια να σωθή πέραν του Έβρου, όπου μόνον η παρουσία του Ελληνικού Στρατού εξησφάλιζε την δυστυχισμένην ζωήν του. Εις την φυγήν δεν υστέρησαν ουδ’ αυτοί οι γέροντες ουδ’ αυτοί οι ανάπηροι και ασθενείς και τα παιδία, οίτινες αδυνατούντες να παρακολουθήσωσι τους οικείους αυτών εν τη συγχύσει και τω τρόμω της φυγής απεχωρίσθησαν και απεμονώθησαν των συγγενών αυτών.

Μητέρες άνευ τέκνων και νήπια αναζητούντα τας Μητέρας αυτών πολλάκις ανέκοψαν με συγκινητικάς κραυγάς τον δρόμον των στρατιωτών της Μεραρχίας, οίτινες εις πολλούς εκ τούτων διευκόλυνον την πορείαν, διαθέτοντες πολλάκις εκ των μεταγωγικών του Δημοσίου δια την μεταφοράν των.

*Συνετελέσθη... εγκαίρως!!!

Συγκεκριμένως η Μεραρχία κατά την εν Χαριουπόλει επισταθμίαν της, προ των συγκινητικών παρακλήσεων 50 οικογενειών ομογενών της Χαριουπόλεως. Αίτινες δι’ έλλειψιν μεταφορικών μέσων είχον απομείνει εκεί, ηναγκάσθη να διαθέση ίδια αυτής μεταγωγικά δια την μεταφοράν αυτών μέχρι Διδυμοτείχου υπερφορτώσασα τα ίδιά της κτήνη και απορρίψασα ίδιον υλικόν. Οι πρόσφυγες απετέλεσαν φάλαγγα ακολουθούσαν εις την ουράν της Μεραρχίας συνοδευομένην υπό στρατιωτών ημών. Τις δύναται να μένη απαθής και ψύχραιμος θεατής, προ της νέας ταύτης Οδυσσείας;

Η Ανατολική Θράκη είχε μεταβληθεί εις έν κολοσσιαίον στρατόπεδον το οποίον εσχημάτιζον οι καταυλιζόμενοι πρόσφυγες. Φάλαγγες ανθρώπων και αραμπάδων διήκουσαι από του εσωτερικού προς τον Έβρον ανέκοπτον πολλαχού τον δρόμον της Μεραρχίας. Ο συνωστισμός και η σπουδή των φευγόντων ήτο αφάνταστος.

Αι φάλαγγες των προσφύγων κινούμεναι επί ημέρας ολοκλήρους υπό ραγδαιοτάτην βροχήν και εκτεθειμέναι εις του χειμώνος τον παγετόν και τους ανέμους, απέβησαν ούτω τα μόνα θύματα της κακοδαιμονίας του Έθνους, εις τα οποία μόνη βοήθεια ήτο η παροχή μιας ακόμη βοαμάξης δια την ταχυτέραν φυγήν.

Τόση ήτο η σπουδή και τόσος ο πανικός.

Αλλά το σημείον της ανθρωπίνης δυστυχίας τούτων το τραγικώτερον ήτο η εις στενάς ατραπούς καθυστέρησις της πορείας ολοκλήρου της κινουμένης φάλαγγος των προσφύγων δια την θραύσιν μιας βοαμάξης του μέσου της συνοδείας η οποία ανέκοπτεν όλον τον δρόμον. Δια τον ένα συνέπασχον και καθυστέρουν πάντες, όστις απελπιζόμενος τέλος κατέλειπε χαμαί το πολύτιμον της αμάξης φορτίον, δια να ακολουθήση με μόνον τα ζώα της αμάξης και το γυμνητεύον σώμα του. Ουδείς ηδύνατο να παραλάβη του άλλου τας αποσκευάς, διότι ήτο άγνωστον ποία τύχη ανέμενεν και αυτόν.

*Ασθενείς και υγιείς, όλοι στο χώμα

Εντεύθεν και εκείθεν των στενών της φυγής ατραπών η Μεραρχία συνήντα πολλαχού κατακειμένας αμάξας με το σύνηθες φορτίον των. Ήσαν αι άμαξαι των προσφύγων ασθενών οι οποίοι μη δυνάμενοι να ακολουθήσουν ανέκοπτον τον δρόμον των, οι οποίοι καταβληθέντες εκ των κακουχιών και ψυχορραγούντες ικέτευον τους διαβαίνοντας να θάψωσιν αυτούς εις την πατρώαν γην…

Ήσαν αι άμαξαι των αρτιτόκων μητέρων, των οποίων ο άκαιρος τοκετός παρήγεν ή θνήσκον βρέφος ή προυκάλει της μητρός τον θάνατον.

Παρεμέριζον εκεί ωχροί γέροντες, καταρώμενοι το άθλιον γήρας, το οποίον στερεί την σωματικήν αντοχήν η οποία απητείτο δια να αντιμετωπίσουν τας κακουχίας του εκπατρισμού.

Αλλά διατί έφευγον πανικόβλητοι οι Θράκες;

Την απάντησιν έδιδον τυπικήν και ξηράν όλοι οι φεύγοντες: «Τους γνωρίζομεν τους Τούρκους». Τα παραδείγματα του παρελθόντος ήσαν απτά και πρόσφατα. Ο φανατισμός ο Τουρκικος ήτο και είναι και θα είναι γενικός και χαρακτηρίζει όλους τους Τούρκους από του ευπαιδεύτου αστού μέχρι του αγρότου των χωρίων. Απόδειξις τούτου είναι ότι Οθωμανοί επίσημοι τυχόντες παντοίων περιποιήσεων εκ μέρους της Ελληνικής Διοικήσεως πολιτικής και στρατιωτικής επρωτοστάτησαν εις τους διωγμούς εναντίον των εναπομεινάντων Ελλήνων, αποδείξαντες ούτω ότι η ευγνωμοσύνη και φιλανθρωπία είναι αισθήματα άγνωστα παρ’ αυτοίς. Τα κακούργα των ένστικτα εξεδηλώθησαν ευθύς ήδη κατά την φυγήν.

Τμήμα της φάλαγγος των εκ Χαριουπόλεως προσφύγων ούς παρέλαβεν η Μεραρχία, παρασυρθέν εν τω σκότει της νυκτός και απομακρυνθέν της όλης συνοδείας, υπέστη εν Τσερκέζ – Μουσελίμ (της Χαριουπόλεως) αγρίαν επίθεσιν υπό χωρικών Οθωμανών, οίτινες κρεουργήσαντες τρεις εκ των προσφύγων και τραυματίσαντες δύο στρατιώτας της συνοδείας ελήστευσαν τας αποσκευάς αυτών και απήγαγον των κόλπων της οικογενείας αυτής 20έτιδα νεάνιδα προς ατίμωσιν.

Τους καταχθονίους των Οθωμανών σκοπούς και τας κακάς προθέσεις χαρακτηρίζει το κάτωθι γεγονός, όπερ ανέφερεν εις τον Διοικητήν της Μεραρχίας Υποδιοικητής Χαριουπόλεως κ. Μαυρογένης και υπέπεσεν εις την αντίληψιν της Μεραρχίας.

Οι Οθωμανοί κάτοικοι του χωρίου Πόπκιοϊ της περιφερείας Χαριουπόλεως κατέκαυσαν αυτοί οι ίδιοι μέρος του χωρίου των δια να εμφανισθώσιν αύριον μετά την άφιξιν των Κεμαλικών ως θύματα των Ελλήνων και ζητήσωσιν εις αντικατάστασοιν των καλυβών αυτών τας πλουσίας οικίας των εγκαταλειφθέντων Ελληνικών χωρίων.

Τα ανωτέρω επεισόδια και ιδίως το πραξικόπημα του Τσερκέζ- Μουσελίμ προυκάλεσαν ευλόγως μέγαν αντίκτυπον εις τας ψυχάς των στρατιωτών της Μεραρχίας, ηπειλήθη δε προς στιγμήν εκ του ψυχικού αναβρασμού διασάλευσις της τάξεως με τάσεις αντιποίνων κατά των Οθωμανών χωρικών, τα οποία όμως εγκαίρως και δραστηρίως προέλαβεν η Μεραρχία, τάξασα πολλάς περιπόλους ανά τα Τουρκικά χωρίας και αποφεύγουσα να επισταθμεύση εντός ή εγγύς Τουρκικών συνοικισμών.

*Ο πένθιμος χείμαρρος της Ανατολικής Θράκης

Τοιαύτη η τύχη των Θρακών, όπως εδημιουργήθη εκ των τελευταίων γεγονότων.

Η Ιστορία δεν θα μείνη απαθής προ του ανθρωπίνου τοιούτου μαρτυρίου.

Πέραν του Έβρου έν συναίσθημα εκυριάρχει εις τας ψυχάς των διαβαινόντων. Η εκ της σωτηρίας και ασφαλείας χαρά εκτοπίζουσα προς στιγμήν τον πόνον του εκπατρισμού, εφαίδρυνε προσκαίρως τα πρόσωπα των προσφύγων, οίτινες ασφαλείς εκ του κινδύνου του Ασιανού, εκεί παρά τον Έβρον νοσταλγούντες έρριπτον ύστατον ήδη βλέμμα προς την γενέτειραν αυτών αποχαιρετίζοντες το γνώριμον έδαφος και καταρώμενοι τους πωλητάς της τύχης αυτών.

Καδήκιοϊ τη 8^η Νοεμβρίου 1922

Μέραρχος

Κ. ΜΑΝΕΤΑΣ

Υποστράτηγος

Δια την ακρίβειαν Αριθ. Εμ. 1455/ΙΙ

13-11-22

Το

ΙΙον Επιτελ. Γραφείον

ΑΠΟΔΕΚΤΑΙ

Δ΄ Σ. Στρατού- Γραφείον ΙΙον

Στρατιά Θράκης- Γραφείον ΙΙον

Ιον, ΙΙον,ΙΙΙον Γραφεία.

Μεραρχία Αδριανουπόλεως (υ.τ.α.)

*Υπογραφή: Ο Μέραρχος Κ. Μανέτας υποστράτηγος

Στην έκθεση αυτή παρατηρούμε, ότι ο στρατηγός Μανέτας που είχε ανατραφεί στο περιβάλλον των Κολοκοτρωναίων, με πατριωτικές αρχές και αξίες, υπερβαίνοντας την συνήθη φρασεολογία των στρατιωτικών εγγράφων, αφήνει να ξεχυθεί μέσα από τις γραμμές του κειμένου του, ο πραγματικός εθνικός σπαραγμός που διακατείχε τους περισσότερους Έλληνες, που έβλεπαν να παραχωρείται αμαχητί εθνικό έδαφος, να ξεριζώνονται χιλιάδες Έλληνες και με την άδεια των ευρωπαϊκών δυνάμεων να επιτρέπεται στην Τουρκία να πατήσει ξανά σε ευρωπαϊκό έδαφος, από οποίο είχε διωχθεί.

Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης

Η έκθεση του συνταγματάρχη Ζήρα, γεμάτη συναίσθημα αλλά και οδύνη

2025-02-02T11:23:00.001+02:00

*Η έκθεση του συνταγματάρχη Γ. Ζήρα διοικητή της ΧΙ Μεραρχίας

*Περιγραφή της δραματικής φυγής

από την Ανατολική Θράκη το 1922

Γράφει ο Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης

Με άσχημα συναισθήματα τον Οκτώβριο του 1922 οι στρατιωτικοί, εγκατέλειπαν την Ανατολική Θράκη, στην οποία μετά από λίγες ημέρες θα εγκαθίσταντο οι Τούρκοι, με προτροπή μάλιστα των Μεγάλων Δυνάμεων. Θα την καταλάμβαναν χωρίς να δώσουν καμιά μάχη, χωρίς να ρίξουν ούτε μία σφαίρα. Σε δραματικότερη θέση βρέθηκε ο άμαχος πληθυσμός, δηλαδή οι γηγενείς Θράκες, υποχρεώθηκαν μέσα σε ασφυκτικές προθεσμίες να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους και τις περιουσίες τους και να φύγουν στο άγνωστο μόνο με όσα μπορούσαν να μεταφέρουν οι ίδιοι.

Συμπτωματικά και οι καιρικές συνθήκες εκείνων των ημερών ήταν οι χειρότερες δυνατές. Το σκηνικό στην Ανατολική Θράκη ήταν εφιαλτικό. Έκλαιγαν οι διωγμένοι, έκλαιγε και ο ουρανός…

Οι μαρτυρίες που διασώθηκαν από εκείνο τον ξεριζωμό του Ελληνισμού, προφορικές και γραπτές, είναι οδυνηρές. Ταυτόχρονα αποτελούν την ιστορική παρακαταθήκη για να μην ξεχασθούν ποτέ γεγονότα, τα οποία έχουν χαραχθεί στο συλλογικό υποσυνείδητο των Ελλήνων, σαν βαθειά αγιάτρευτη πληγή του Έθνους.

Ιδιαίτερη σημασία έχουν οι εκθέσεις των μεγάλων στρατιωτικών σχηματισμών, οι οποίες διασώθηκαν και πρέπει να θεωρούνται, η πρώτη ύλη για την συγγραφή των περιπετειών της αγνοημένης από την Εθνική ιστοριογραφία, ελληνικής γης της Ανατολικής Θράκης. Αυτής της γης, που για χίλια και πλέον χρόνια έτρεφε την πρωτεύουσα του Βυζαντίου την Κωνσταντινούπολη και στο έδαφός της αναπτύχθηκαν πολλές άλλες πόλεις και χωριά με δραστήριους και δημιουργικούς Έλληνες και σπουδαία Παιδεία.

*Οι φάλαγγες με τους αραμπάδες (Αρχείο βρεtανικών κινηματογραφικών επικαίρων PATHE)

Οι εκθέσεις αυτές, που διασώθηκαν, βρίσκονται για τους μελετητές στο Ιστορικό και Διπλωματικό Αρχείο του υπουργείου Εξωτερικών. Πρόκειται για αυθεντικές περιγραφές της άδικης εκκένωσης της Ανατολικής Θράκης, κατά κανόνα αδημοσίευτες. Είναι κείμενα που πρέπει να ερευνηθούν από τους μελετητές και τα Πανεπιστήμιά μας. Η ιστοσελίδα αυτή άρχε να δημοσιεύει σταδιακά αυτές τις στρατιωτικές εκθέσεις που δίνουν ανάγλυφα το δράμα του Θρακικού Ελληνισμού.

Σήμερα θα παρουσιάσουμε την έκθεση του συνταγματάρχη Γεώργιου Ζήρα διοικητή της ΧΙ Μεραρχίας, η οποία ήταν στρατοπεδευμένη στο Καραγάτς, όπου κατέφθαναν και συνωστίζονταν για να περάσουν τον ποταμό Έβρο, οι φάλαγγες των διωγμένων Ελλήνων.

Ο Γεώργιος Ζήρας ήταν εμπειροπόλεμος αξιωματικός. Πήρε μέρος ως νεαρός ανθυπολοχαγός στον Μακεδονικό Αγώνα. Πολέμησε στους Βαλκανικούς Πολέμους και στην Μικρά Ασία. Το 1923 πήρε μέρος στο αποτυχημένο κίνημα των στρατηγών Γαργαλίδη και Λεοναρδόπουλου. Ήταν αντιβενιζελικός. Πέθανε το 1927.

*Μακρά Γέφυρα: Ελληνικά στρατιωτικά τμήματα, εκκενώνουν την περιοχή

Ακολουθεί η έκθεση του συνταγματάρχη Γεωργίου Ζήρα, διοικητή της ΧΙ Μεραχίας:

ΧΙ ΜΕΡΑΡΧΙΑ

Επιτελ. Γραφείον ΙΙον

Αριθ. Ε.Π. 8493/2701/ΙΙ

ΕΚΘΕΣΙΣ

Δεινοπαθημάτων Θρακών Ελλήνων προσφύγων

#####################

Δεν είχε παρέλθει εισέτι η σκληρά εντύπωσις του ατυχήματος της Μ. Ασίας ότε απαίσιοι θρύλοι ήρχισαν να διαδίδωνται, ότι η Ελληνική Θράκη έμελλε να επανέλθη και πάλιν υπό τον ζυγόν των Τούρκων.

Ουδείς το επίστευεν. Ουδείς ήθελε να παραδεχθή ότι η ημισέληνος έμελλε να κυματίση επί εδαφών, εις ά τόσον αίμα εχύθη δια την απελευθέρωσιν των. Εις πάντας είχε χαραχθή αμετάτρεπτος ιδέα ότι, η Θράκη θα μείνη Ελληνική ή αύτη θα είναι ο τάφος των. Πλην πόσον ηπατήθησαν εις τας ελπίδας των. Οι ισχυροί της Γης απεφάσισαν να την παραδώσουν εις τους Τούρκους. Προ της αποφάσεως ταύτης οι Θράκες έπρεπε να υποκύψουν, ο δε Στρατός αμαχητεί να παραδώση ταύτην εις τους Κεμαλικούς.

Η απόφασις λαμβάνεται. Οι Θράκες θα εγκαταλείψωσι την πατρώαν γην, προτιμώντες

την πενίαν, την δυστυχίαν την εξορίαν, από τας ατιμώσεις και τας σφαγάς, τας δηώσεις των Κεμαλικών. Εις την μνήμην των ακόμη είναι νωπά τα αίσχη των Κεμαλικών εις την Μ. Ασίαν. ‘Αλλως τε την δουλείαν υπό τους Τούρκους εγνώριζον πολύ καλά.

Εκ του σημείου τούτου άρχονται τα μαρτύρια, τα δεινά των Θρακών εγκαταλειπόντων την γενέτειραν γην δια να αποφύγωσι την δουλείαν, δια να μη επανίδωσι την Τουρκικήν κυριαρχίαν.

Ως άλλοι Σουλιώται και Παργινοί, επισκέπτονται δια τελευταίαν φοράν τους τάφους ων προσφιλών των άλλοτε υπάρξεων τους οποίους δια τελευταίαν φοράν ραίνουσι με δάκρυα, αναπέμπουσι την τελευταίαν προσευχήν των επί των Εκκλησιών εις τας οποίας άλλοτε τοσάκις είχον συνενώσει τας προσευχάς των δια την απελευθέρωσιν και ετοιμάζονται να απέλθουν δια το άγνωστον.

Πλην τα μεταφορικά μέσα είναι ανεπαρκή, αι δε αποσκευαί των εις τας οποίας προσετίθετο η εφετεινή μεγάλη σιτοπαραγωγή, μεγάλαι. Έπρεπε να γίνη εκλογή τι θα παρελάμβανον μαζί των είς ή δύο αραμπάδες κατά μέσον όρον αντεστοίχουν δια μίαν εκάστην οικογένειαν. Δι΄ αυτών έπρεπε να μεταφερθώσιν.

Εγκαταλείπουσι τα πάντα. Ούτε ιματισμόν δεν δύνανται να μεταφέρωσιν δια των διατιθεμένων μέσων και όμως αντί παντός άλλου προτιμούν εικόνας των οικείων των, τας εικόνας των Αγίων, μετά των οποίων τόσαι αναμνήσεις τους συνδέουσιν και τίθενται εις πορείαν με όλα τα γλίσχρα ταύτα μέσα, δια πορείαν ήτις έμελλε να διαρκέση ημέρας ολοκλήρους, έως ότου διαπεραιωθώσιν εις την Δυτικήν Θράκην.

Έβλεπέ τις ατελεύτητον σειράν από αραμπάδες, ανθρώπους πάσης ηλικίας και φύλου, γέροντας, μόλις δυναμένους να βαδίσουν , γυναίκας, αίτινες πρώτην φοράν εξήρχοντο του οίκου των, φέρουσαι μεθ’ εαυτών νήπια ή ακολουθούμεναι υπό ετέρων μικρών παιδίων. Παντού είναι εζωγραφισμένη η κατήφεια και η θλίψις. Πάντες κλαίουσι δια την απροσδόκητον δυστυχίαν . Και όμως φεύγουν , φεύγουν , δια να μην ατενίσουν τας ορδάς του Κεμάλ.

Βαδίζουν ημέρας και νύκτας. Κοιμώνται εις το ύπαιθρον βρεχόμενοι και υπομένοντες πάσας τας κακουχίας του καιρού όστις υπήρξε κατά την εποχήν της μεταναστεύσεώς των λίαν δυσμενής, επαυξάνων τας δυστυχίας του. Aπό τας κακουχίας ταύτας πολλοί ευρίσκουσιν τον θάνατον, τον οποίον πολλοί επικαλούνται, ίνα απαλλαγώσιν των δεινών.

Εις τας πορείας λαμβάνουν χώραν γεγονότα απίστευτα. Έβλεπέ τις γυναίκας, αίτινες δια πρώτην φοράν εξήρχοντο των οικιών των, γέροντας κύπτοντες υπό το βάρος των ετών των, παιδία αμάθητα και αβροδίαιτα να βαδίζουν εις τον πηλόν και εις τας σχηματισθείσας μικράς λίμνας επί ημέρας ή βοηθούντα τον αραμπάν των να εξέλθη εκ των λάκκων, εισερχόμενα εντός αυτών, γυμνόποδα.

Πολλοί αραμπάδες καταστρέφονται και τότε τα ολίγα μεταφερόμενα είδη ή εγκαταλείπονται ή μεταφέρονται υπ’ αυτών των ιδίων.

*Οι δραματικές στιγμές της εκκένωσης (Αρχείο PATHE)

Και δεν ήρκουν μόνον αυτά. Οι μέχρι προ ολίγου κάτοικοι Τούρκοι απολαμβάνοντες της ισοπολιτείας με τους Έλληνας ευρίσκοντες πάντοτε το δίκαιόν των όπου και αν κατέφευγον, έστω και δια την παραμικροτέραν ζημίαν προστατευόμενοι από τας επιδρομάς κομιτατζήδων υπό την προστασίαν του Στρατού μας, εν τούτοις παρ’ όλας τας χάριτας ταύτας, ήρχισαν να επιτίθενται κατά των δυστυχών Θρακών, πολλοί δε τούτων εύρισκον τον θάνατον υπό την μάχαιραν του αγρίου επιδρομέως.

Επί του σημείου τούτου, αρίστη υπήρξεν η διαγωγή του στρατού μας. Καίτοι προκαλούμενοι υπό των Τούρκων, καίτοι είχον εις την διάθεσίν των τα χωρία τα οποία ηδύναντο να καύσωσιν, εν τούτοις υπακούοντες εις δοθείσας Διαταγάς, έτρεχον μόνον εις βοήθειαν των προσφύγων και επροστάτευον αυτούς από τας επιδρομάς των Τούρκων. Διαγωγή αληθώς αρίστη, διότι καίτοι εγκατέλειπον την Θράκην άνευ μάχης, καίτοι εις την Θράκην είχον τας ωραιοτέρας αναμνήσεις των και είχον συνδεθή εν αυτή, εν τούτοις χάριν γενικωτέρων συμφερόντων, χάριν αυτής της Πατρίδος, έπνιγον παν αίσθημα και υπεχώρουν κανονικώς. Διαγωγή, η οποία δεν είναι κατωτέρα της των Σπαρτιατών κατά την εν Πλατεαίς μάχην.

Υπό τας κακουχίας και τα δεινά ταύτα, εβάδιζον οι δυστυχείς πρόσφυγες της Θράκης προς τας Γεφύρας του ΄Εβρου, ίνα καταφύγωσιν εν ασφαλεία εις την Δυτικήν Θράκην.

Αι Στρατιωτικαί αρχαί παρέχουσιν παν μέσον ευκολίας αλλά αδύνατον να επαρκέσωσιν εις τας μεγάλας απαιτήσεις των προσφύγων.

Η Μεραρχία ευρίσκετο τότε εις την περιοχήν Αδριανουπόλεως. Από Αδριανουπόλεως μέχρι Ορεστιάδος (σ.σ. Καραγάτς) έβλεπε τις σειράν ατελεύτητον βοδαμαξών μέχρι τοιούτου συνωστισμού ώστε πολλαί τούτων παρέμενον επί του αυτού σημείου επί δύο και τρεις ημέρας διότι δεν ηδύναντο ως εκ του συνωστισμού να κινηθώσιν. Και όσοι μεν τούτων εγκαθίστανται εις τα πλησίον της Ανατολ. Όχθης του Έβρου χωρία δια των βοδαμαξών μετεφέροντο μέχρις εκεί, όσοι όμως έμελλον να εγκατασταθώσιν μακράν, δεν εγνώριζον πού να μεταβώσιν διήρχοντο όπως όπως τον Έβρον και εγκαθίσταντο εις οιανδήποτε γωνίαν της περιφερείας Ορεστιάδος, άστεγοι, γυμνοί, πεινώντες και περιφερόμενοι τήδε κακείσε εκ της απελπισίας των. Ο Σταθμός είναι πλήρης. Τα πέριξ ομοίως, το κρηπίδωμα , εφ΄ ού επιβιβάζονται τα υλικά του Στρατού και οι Στρατιώτες, βρίθουσιν ανθρώπων απηλπισμένων. Αι οικίαι της Ορεστιάδος επληρώθησαν. Παντού ένθα υπάρχει κενός χώρος πληρούται και ολόκληρον το ανθρώπινον υλικόν αναμένει να αποχωρήση. Υποφέρουν τα πάνδεινα, παραμένοντες εις το ύπαιθρον όπου έβρεχεν, όπου άνεμος επάγωνεν, τα μικρά παιδία απέθνησκον εις τας αγκάλας των μητέρων.

*Υπογραφή: Μέραρχος Γ. Ζήρας

Η προθεσμία λήγει την 7^ην Νοεμβρίου. Αι Κεμαλικαί Αρχαί εγκαθίστανται πλέον εις την Αδριανούπολιν, η διαρροή των προσφύγων έληξε πλέον σχεδόν πάντες οι πρόσφυγες ευρίσκοντο επί της δεξιάς όχθης του Έβρου ρίπτουσιν δια τελευταίαν φοράν βλέμματα εις τας εγκαταλειφθείσας Πατρίδας των και με λυγμούς αποστέλλουσι το ύστατον χαίρε. Ποίος γνωρίζει μετά πόσον χρόνον θα επανίδωσιν την γενέτειραν Πατρίδα των. Ποίος γνωρίζει πότε να ανατείλη και πάλιν ο ήλιος της Ελευθερίας.

Αποχωρούν προς το εσωτερικόν ζητούντες την σωτηρίαν των από την μητέρα Ελλάδα.

Ήδη η Ανατολική Θράκη είναι πλέον έρημος. Εκεί όπου άλλοτε εβασίλευεν η τάξις, η ασφάλεια, ένθα ήκμαζεν ο Ελληνισμός, η βιομηχανία ήδη υπό το πέλμα του κατακτητού, σιγά τον παν. Η εστία του Πολιτισμού μετεφέρθη αλλαχού, ίνα από εκεί ετοιμασθή δια νέαν λάμψιν.

Τ.Τ. 928 τη 19-11-1922

Μέραρχος

Γ. ΖΗΡΑΣ

Συν/χης

Ακριβές αντίγραφον

Το Κοινοποιείται

ΙΙον Επιτελ. Γραφείον Στρατιάν Θράκης επί υπ΄ αριθ. 3112/4284

Διαταγής της. Δ. Σ. Στρατού

(υπογραφή δυσανάγνωστη) (υ.τ.α.)

ΧΙ Μεραρχία

ΣΤΡΑΤΙΑ ΘΡΑΚΗΣ

Αριθ. Εμπιστ. Πρωτ. 4809

Ελήφθη τη 23-11-1922

*Κείμενο για το θάνατο του Γεωργ. Ζήρα στην εφημερίδα "Σκριπ" στις 12 Νοεμβρίου 1927

Τα κείμενα των μεγάλων στρατιωτικών σχηματισμών για τη βίαιη εκκένωση της Ανατολικής Θράκης κατά κανόνα θεωρούνται αυθεντικές πηγές ιστορίας. Οι στρατιωτικοί διοικητές που υποβάλλον εκθέσεις φροντίζουν να είναι ακριβείς στις περιγραφές και τα άλλα στοιχεία, διότι ουσιαστικά κρίνεται και η σταδιοδρομία των ίδιων και η περαιτέρω βαθμολογική εξέλιξή τους. Κατά συνέπεια αποτελούν πρώτης τάξεως ιστορικές πηγές όταν αναφέρονται σε σημαντικά ιστορικά γεγονότα.

Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης

«Τουρκικαί συμμορίαι εφόνευον και αφήρπαζον τους αραμπάδες»!!! Το δράμα της εκκένωσης της Ανατολικής Θράκης, σε αναφορά του Δ΄ Σώματος Στρατού

2025-01-27T10:28:00.002+02:00

*Η ενδιαφέρουσα αναφορά του Δ΄ Σώματος Στρατού για την άδικη εκκένωση της Ανατολ. Θράκης

*Άγνωστα και ανέκδοτα έγγραφα

Γράφει ο Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης

Στο Διδυμότειχο, στις 9 Νοεμβρίου 1922, συνέταξε την αναφορά του το Δ΄ Σώμα Στρατού για την βίαιη εκκένωση της Ανατολικής Θράκης το 1922. Αυτό συνέβη όταν το Σώμα, διέβη τον ποταμό Έβρο και στρατωνίσθηκε στο Διδυμότειχο, όπου ανασυγκροτήθηκε ώστε να είναι ετοιμοπόλεμο αν το απαιτούσαν οι συνθήκες. Όμως δεν χρειάσθηκε ποτέ, αν και το ήθελαν πολλοί αξιωματικοί και στρατιώτες, να βαδίσουν προς την Κωνσταντινούπολη.

Η διατεταγμένη από τις συμμαχικές δυνάμεις εκκένωση της Ανατολικής Θράκης από τον ελληνικό στρατό και τον γηγενή χριστιανικό πληθυσμό, αποτέλεσε έκτοτε μιαν αγιάτρευτη πληγή. Αφετηρία της υπήρξε η διάσκεψη των στρατηγών των συμμαχικών δυνάμεων στο Μουδανιά. Μια διάσκεψη που θεωρητικά μεν συγκλήθηκε για να υπογραφεί συνθήκη ανακωχής μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας, στην πράξη όμως υπέκρυπτε την εκκένωση.

*Οι στρατηγοί των συμμάχων στα Μουδανιά

Ο Έλληνας αντιπρόσωπος στρατηγός Αλέξανδρος Μαζαράκης αρνήθηκε να την υπογράψει και αποχώρησε από τα Μουδανιά στις 27 Σεπτεμβρίου 1922, αλλά η κυβέρνηση των συνταγματαρχών Γονατά και Πλαστήρα, υποχρεώθηκε λίγο αργότερα να καλύψει πολιτικά τις αποφάσεις που είχαν ληφθεί στα Μουδανιά και να αρχίσει η εγκατάλειψη των εδαφών της Ανατολικής Θράκης, από τον ακμάζοντα Ελληνισμό. Με άλλα λόγια η στρατιωτική κυβέρνηση της Αθήνας λίγες μέρες μετά τις αποφάσεις που ελήφθησαν στα Μουδανιά, αποφάσισε να προσχωρήσει η Ελλάδα στο πρωτόκολλο της ανακωχής, που είχαν υπογράψει στα Μουδανιά, οι σύμμαχοι και οι Τούρκοι. Κάποιοι στρατιωτικοί σκέφθηκαν να βαδίσουν κατά της Κωνσταντινούπολης, αλλά ο Βενιζέλος έσπευσε να βάλει φρένο στις προθέσεις τους με το ακόλουθο τηλεγράφημα:

«Σας παρακαλώ να ανακοινώσητε Επαναστατικήν Επιτροπήν εις απάντησιν τηλεγραφήματος Υπουργείου ότι πάσα ιδέα προελάσεως μέχρι Βοσπόρου αποκλείεται εφ’ όσον τούτο θα μας έφερε εις οξείαν αντίθεσιν και σχεδόν βεβαίαν σύγκρουσιν προς Συμμάχους Δυνάμεις, άς ο μεν Κεμάλ δύναται αδεώς να προκαλεί μάλιστα κατόπιν της νίκης του, ημείς δε ως εκ της νησιωτικής θέσεώς μας δεν θα ηδυνάμεθα ακινδύνως να προκαλέσωμεν εν ουδεμιά περιπτώσει και μάλιστα μετά ήτταν μας εν Μ. Ασία».

Ας δούμε όμως το πλήρες κείμενο της ιστορικής αυτής αναφοράς, η οποία εναπόκειται στο Ιστορικό και Διπλωματικό Αρχείο του υπουργείου Εξωτερικών:

Αριθ. Ε.Π. 15324/4540/ΙΙ Διδυμότειχο 9 Νοεμβρίου 1922

Επιτελείον Γραφείον ΙΙον

Το Δ΄ Σώμα Στρατού

Προς

ΤΗΝ ΣΤΡΑΤΙΑΝ ΘΡΑΚΗΣ

Γραφείον ΙΙον

Αλεξανδρούπολιν

-----------------------

Λαμβάνω την τιμήν ν’ αναφέρω υμίν τα κάτωθι εις εκτέλεσιν της υπ’ αριθ. 3112/4284/ΙΙ Δ/γής υμών:

Ο χριστιανικός πληθυσμός Ανατ. Θράκης κατελήφθη υπό παγερού τρόμου μαθών την απόφασιν των Δυνάμεων περί νέας υποδουλώσεως και παραδόσεως του εις χείρας των τούρκων. Ούτος έχων πικράν και μακράν πείραν των τουρκικών θηριωδιών προυτίμησε να θυσιάση τας οικίας του και τα ανθούντα χωρία του και ό,τι δια μακρών κόπων είχεν αποκτήσει εγκαταλείπων ταύτα εις την διάθεσιν του κατακτητού, εγκαταλείπων ταύτα εις την διάθεσιν του κατακτητού, όπως αποφύγη την τουρκικήν μάχαιραν.

Ήτο απολύτως αδύνατον να μεταπεισθώσιν οι δυστυχείς ούτοι όπως παραμείνωσιν εις τας εστίας των, διότι η μεγίστη συμφορά των Μικρασιατών εις την παραλίαν της Σμύρνης και των λοιπών εκεί πόλεων, υπό τας όψεις μάλιστα ισχυρών ευρωπαϊκών στόλων, εδίδαξεν αυτούς να μην εμπιστευθώσιν επ’ ουδενί λόγω, την ζωήν των εις τους τούρκους.

Την συμφοράν του ταύτην επεδείνου η συνθήκη των Μουδανιών, καθ’ όσον η δια ταύτης δοθείσα αυτώ προθεσμία τον ηνάγκασε ν’ απέλθη εκ των εστιών του εγκαταλείπων τα πάντα, επιτραπέντος αυτώ όπως συμπαραλάβη μόνο ότι ήταν ικανός να φέρη δια των χειρών του. Έντρομοι απήρχοντο πάντες από των πρώτων ημερών της υπογραφής της συνθήκης οδοιπορούντες υπό το δριμύ θρακικόν ψύχος και τας συνεχείς φθινοπωρινάς βροχάς, με κατεύθυνσιν προς την Δυτ. Θράκην. Η αποχώρησίς των διενεργήθη κατά συνεχείς και ατελειώτους φάλαγγας οδοιπόρων, ών έν μέρος ωδήγει και αριθμόν τινά αραμπάδων.

*Οι ατελείωτες φάλαγγες οδοιπόρων και αραμπάδων

Επί ενός εκάστους τούτων εφορτούντο τα είδη πρώτης ανάγκης περισσοτέρων οικογενειών, το πλείστον όμως των μεταγωγικών τούτων μέσων λόγω των μεγάλων αποστάσεων, άς διήνυον και των δυσαναλόγων φορτίων των εθραύοντο καθ’ οδόν και ούτω το μεγαλύτερον μέρος των προσφύγων κατέφθανον εις Δυτικήν Θράκην με τας χείρας τελείως κενάς. Η Γαλλική Εταιρεία των Ανατολ. Σιδηροδρόμων προ των οφθαλμών της οποίας εξηπλούτο μέλαινα η δυστυχία χιλιάδων ανθρώπων, ού μόνον δεν ήλθεν αυτοίς αρωγός, αλλά τουναντίον ανενδότως δύναται τις ειπείν μέχρι τέλους ηρνείτο την αίτησιν των αρμοδίων αρχών δια την συγκρότησιν ειδικών συρμών προς μεταφοράν των προσφύγων. Ως εκ τούτου οι εκ Θράκης αναχωρούντες χριστιανοί ηναγκάζοντο να πορεύωνται δι΄ερήμων και δασωδών οδών, γινόμενοι στόχος επιθέσεων τουρκικών συμμοριών, αίτινες σχηματιζόμεναι εκ των εκάστοτε παρακειμένων τουρκικών χωρίων εφόνευον και αφήρπαζον τους αραμπάδες με τα επ΄ αυτών αντικείμενα. Ούτω π.χ. τούρκοι έχοντες ορμητήριον το Τσερκές Μουσελίμ εφόνευσαν την 5^ην Οκτωβρίου 10 χριστιανούς πρόσφυγας , ετραυμάτισαν δε ένα ενωμοτάρχην και δύο χωροφύλακας, οίτινες απηλευθερώθησαν από τας χείρας των τούρκων κατόπιν υπό στρατ. Αποσπασμάτων διερχομένων εκείθεν.

Εις Μπουγιούκ Ζαλούφ της περιοχής Μ. Γεφύρας οι εκεί τούρκοι, επετέθησαν κατά 50 ελληνικών οικογενειών αποκεκλεισμένων εκεί λόγω ελλείψεως μεταφορικών μέσων και του φόβου προσβολής των υπό των τούρκων.

Επίσης εις Μαργίσταν έλαβε χώραν επίθεσις τούρκων κατά οδοιπορούντων προσφύγων, τραυματισάντων και απαγαγόντων νεάνιδας.

Επί της οδού Χαριουπόλεως- Μουσελίμ τούρκοι συνέλαβον πολλάς αμάξας κατακρεουργήσαντες τους επ’ αυτών πρόσφυγας, άπαντες κάτοικοι της Μαργίστης. Ένοπλοι τούρκοι ελλόχευον εις διάφορα σημεία της οδού Χαριουπόλεως- Μ. Γεφύρας, ένθα λόγω των βροχών η διάβασις ήταν δυσχερής και προυκαλούντο συγκεντρώσεις προσφύγων και επετίθεντο κατά των σημείων τούτων φονεύοντες και διαρπάζοντες.

Εις Σπαρτίκιοϊ τούρκοι ετραυμάτισαν πρόσφυγας και ήρπασαν τους αραμπάδες.

*Εικόνα της δραματικής φυγής, με άκρως δυσμενείς καιρικές συνθήκες

Υπό τοιαύτας συνθήκας απεχώρει ο χριστιανικός πληθυσμός εξ Ανατολ. Θράκης. Επί της θλίψεως λόγω του εκπατρισμού του προσετίθεντο αι εκ των τουρκικών επιθέσεων συγκινήσεις, η επί εβδομάδας ολοκλήρους υπό τας βροχάς και το ψύχος διαμονή των, η επί ημέρας νηστεία των λόγω των οποίων οι μεν ασθενέστεροι και τα παιδιά απέθνησκον εν μέση οδώ, οι δε λοιποί συντετριμμένοι μόλις κατώρθωνον να συρθώσιν επί της Δυτικής όχθης του Έβρου.

Τα ολίγα ταύτα συγκεκριμένα επεισόδια εγένοντα ημίν ι. Αλλά τίνες ακριβώς εις τα προς τον Εύξεινον μέρη (Μήδειαν, Βιζύην κ.λ.π.) έχουσι συμβή φρικαλεότητες, μόνον μία επισταμένη έρευνα ήθελεν αποκαλύψει.

(υπογραφή δυσανάγνωστη)

ΣΤΡΑΤΙΑ ΘΡΑΚΗΣ

Αριθ. Εμπιστ. Πρωτ. 4261

Ελήφθη τη 11-11- 1922

Αριθ. Εμ. 1417/ΙΙ

11-11- 22

*Έτσι κλείνει η αναφορά του Δ΄ Σώματος Στρατού για τα γεγονότα του Οκτωβρίου 1922

Η αναφορά αυτή του Δ΄ Σώματος Στρατού, υπερβαίνοντας τον συνήθη τρόπο γραφής των στρατιωτικών εγγράφων, μεταφέρει τον επιβαρυμένο ψυχισμό, όσων ζούσαν εκ του σύνεγγυς, τα θλιβερά εκείνα γεγονότα και κυρίως των στρατιωτικών, γιατί οι σύμμαχοι της Αντάντ, τους έδεναν τα χέρια για την προσπάθεια επιβολής δυναμικών λύσεων.

Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης

Η δραματική εκκένωση των Σαράντα Εκκλησιών, τον Οκτώβριο του 1922

2025-01-18T12:16:00.001+02:00

*Η κεφαλίδα της ιστορικής αναφοράς για τις Σαράντα Εκκλησίες

*Μια άγνωστη αναφορά

της Χ Μεραρχίας

*Πληθυσμός πανικοβεβλημένος

*Τα δεινά και η βροχή

Γράφει ο Παντελής Στεφ . Αθανασιάδης

Οι Σαράντα Εκκλησιές υπήρξαν πόλη της Ανατολικής Θράκης με δυναμικό ελληνικό στοιχείο, που ακολούθησε τον Οκτώβριο του 1922, τη μοίρα του Ελληνισμού, ο οποίος υποχρεώθηκε μέσα σε δραματικές συνθήκες να εγκαταλείψει τις πατρογονικές εστίες του και να καταλήξει ανέστιος πρόσφυγας, κυρίως σε Μακεδονία και Θράκη.

Η γεωγραφική θέση της πόλης, και ο πληθυσμός της που άκμαζε, οδήγησε το ελληνικό κράτος να ιδρύσει από νωρίς και υποπροξενείο. Από την άλλη πλευρά η ακμή του Ελληνικού πληθυσμού, οδήγησε τους Τούρκους να οργανώσουν κατά καιρούς μεγάλες μετοικεσίες Μουσουλμάνων, που δεν κατόρθωσαν όμως να αλλοιώσουν τον χαρακτήρα της περιοχής αυτής, που βρίσκονταν κοντά στα τουρκοβουλγαρικά σύνορα. Απέτυχαν επίσης και οι Βούλγαροι, παρά την άγρια τρομοκρατία, που είχαν εξαπολύσει με τους αιμοδιψείς κομιτατζήδες.

Οι κάτοικοι των Σαράντα Εκκλησιών έζησαν και αυτοί το δράμα του Ελληνισμού του έτους 1922. Είχε προηγηθεί η στρατιωτική ήττα στη Μικρά Ασία, το κάψιμο της Σμύρνης, η κατακρεούργηση του Μητροπολίτη Χρυσόστομου, το κλίμα των δολοφονιών, και η τρομερή προσφυγιά των Μικρασιατών. Έτσι η Συνθήκη των Μουδανιών, τους βρήκε εξαναγκασμένους από τις άδικες αποφάσεις των Μεγάλων Δυνάμεων να δοκιμάσουν και αυτοί τον εφιάλτη της προσφυγιάς. Τα γεγονότα είναι γνωστά και έχουν περιγραφεί σε αυτή την ιστοσελίδα. Ο Στρατός της Ανατολικής Θράκης, που δεν ηττήθηκε σε καμιά μάχη, έπρεπε να παραδώσει την Ανατολική Θράκη στους Τούρκους. Ο πληθυσμός ριζωμένος από χιλιετίες εκεί έπρεπε να ξεριζωθεί μέσα σε ασφυκτική προθεσμία ενός μηνός. Επρόκειτο για άδικη, βίαιη και εσπευσμένη εγκατάλειψη, υπό δραματικές μάλιστα καιρικές συνθήκες. Ήταν τότε Οκτώβρης μήνας…

*Οι Σαράντα Εκκλησίες σε παλαιά γκραβούρα

Το δράμα των κατοίκων των Σαράντα Εκκλησιών και της περιοχής τους, έχει περιγραφεί με τρόπο λιτό, αλλά και αυθεντικό από το Στρατηγείο της Χ Μεραρχίας, σε αναφορά προς τη Στρατιά Θράκης. Η άγνωστη αυτή αναφορά συντάχθηκε στις 7 Νοεμβρίου 1922, λίγες μέρες δηλαδή μετά την ολοκλήρωση της εκκένωσης της Ανατολικής Θράκης από το στράτευμα και τον Ελληνικό πληθυσμό. Όταν δηλαδή οι οδυνηρές εντυπώσεις, ήταν ακόμα ολοζώντανες και δεν είχαν προλάβει να γίνουν μακρινές μνήμες.

Η ιστορική αυτή αναφορά, βρίσκεται σήμερα στο Ιστορικό και Διπλωματικό Αρχείο του Υπουργείου Εξωτερικών και ίσως να μην έχει δημοσιευθεί από τότε. Ιδού το πλήρες κείμενο:

Αριθ. Ε.Π.6215 Στρατηγείον τη 7^η Νοεμβρίου 1922

Χη ΜΕΡΑΡΧΙΑ

ΠΡΟΣ

ΤΗΝ ΣΤΡΑΤΙΑΝ ΘΡΑΚΗΣ

«Εκτέλεσις της υπ’ αριθ. 3112/4284/2 Δ/γής υμών»

Λαμβάνω την τιμήν εις εκτέλεσιν της υπ’ αριθ. 3112/4884/2 Δ/γής υμών ν’ αναφέρω ότι άμα τη αναγγελία της εκκενώσεως της Ανατολικής Θράκης άπας ο Χριστιανικός πληθυσμός σύσσωμος πανικοβεβλημένος τόσον εκ προηγουμένων γεγονότων της διαγωγής των Τούρκων, όσον και εκ της τελευταίας συμφοράς της Σμύρνης, συνεσσωρεύετο ορμεμφύτως προς τον Σιδ/κόν Σταθμόν 40 Εκκλησιών αφήνων όπισθέν του μεν την καταστροφήν του οίκου του, έμπροσθέν του δε διαβλέπων την αμφιβολίαν της ζωής του.

Μεγάλη αταξία λόγω ελλείψεως μεταφορικών μέσων επήλθεν κατά τας πρώτας ημέρας, καθ’ άς κατόπιν διαταγής της Στρατιάς έδει ο πληθυσμός να κινηθή οδικώς προς Καραγάτς.

*Άλλη μια φωνή αγωνίας, αυτή τη φορά από την πλευρά της Εκκλησίας.

Οι στερούμενοι μεταφορικών μέσων έσπευδον προς τον Σταθμόν εξοικονομούντες ελάχιστα χρήματα εκ της εκποιήσεως τιμαλφών, σκευών και ακινήτων έστιν ότε, αλλά και εκεί ευρίσκοντο προ της απελπισίας , καθ’ όσον η Εταιρεία αισχροκερδούσα και εκμεταλλευόμενη την αναπότρεπτον ανάγκην του πληθυσμού είχεν αναβιβάσει την τιμήν εκάστου φορτηγού βαγονίου εις οκτώ (8) χιλιάδας δραχμών.

Αφ’ ής ελήφθη η διαταγή Στρατιάς ότι αποστέλλονται συρμοί προς μεταφοράν τούτων ο πληθυσμός απαξάπας μεν των περιχώρων 40 Εκκλησιών τα 95% δε των κατοίκων της πόλεως συνεκεντρώθη, δια των διατεθέντων παρά τη Μεραρχία αυτοκινήτων και λοιπών μεταφορικών μέσων, εις τον Σιδ/κον Σταθμόν επιβιβασθείς προ της Μεραρχίας.

Τα δεινά των μεταναστευόντων επέτεινε η επί 48ωρον βροχή ως αν μην ήρκουν η αϋπνία, η διανυκτέρευσις εν υπαίθρω και η στέρησις εν πολλοίς αυτού άρτου.

Εφ΄όσον η Μεραρχία παρέμεινεν εν 40 Εκκλησίαις, παρ’ ουδεμίας Τουρκικής αρχής ή Τούρκων επισήμων παρεσχέθη εμπόδιόν τι εις την μετανάστευσιν.

Λόγω όμως της βραχείας ταχθείσης προθεσμίας προς εκκένωσιν και της ανεπαρκείας μεταφορικών μέσων οι πρόσφυγες ηναγκάσθησαν να καταλίπωσιν μεγάλης αξίας κινητάς περιουσίας και ιδία σιτηρά.

Δια τα συμβάντα μετά την εκκένωσιν της περιφερείας 40 Εκκλησιών υπό της Μεραρχίας πληροφορηθείς ότι διάφορα έκτροπα έλαβον χώραν, επροκάλεσα αναφοράν της τέως Διοικήσεως Χωροφυλακής 40 Εκκλησιών, ήν υποβάλω εν αντιγράφω προσηρτημένως, εν ή περιλαμβάνονται και μεμονωμένα γεγονότα λαβόντα χώραν παρά Τουρκικού πληθυσμού εις βάρος της τιμής, ζωής και περιουσίας των εκπατριζομένων προσφύγων.

ΣΤΡΑΤΙΑ

Αριθ. 4078 (υπογραφή δυσανάγνωστη)

Ελήφθη τη 8-11-1922

Κοινοποίησις

Γ΄ Σώμα Στρατού (υ.τ.α.)

*Το τέλος της ιστορικής αναφοράς για τις Σαράντα Εκκλησίες

Οι Σαράντα Εκκλησίες, παραμένουν στην συλλογική εθνική μνήμη, ως ένα κέντρο ακμάζοντος Ελληνισμού, εν μέσω της δεσπόζουσας τότε Οθωμανικής πλημμυρίδας.

Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης