บทความวิชาการ ประวัติศาสตร์ ชาตินิยม ปกิณกะ

การฟื้นฟูพระราชพิธีพืชมงคล จรดพระนังคัลแรกนาขวัญ

2026-10-06T20:05:00.000-07:00

การฟื้นฟูพระราชพิธีพืชมงคล จรดพระนังคัลแรกนาขวัญ

ราตรี โตเพ่งพัฒน์

นิตยสารรายสองเดือน กรมศิลปากร กระทรวงวัฒนธรรม ปีที่ ๔๙ ฉบับที่ ๓ พ.ค. - มิ.ย. ๒๕๔๙

พระราชพิธีพืชมงคลจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ เป็นพิธีที่จัดขึ้นเพื่อเป็นสิริมงคลและบำรุงขวัญเกษตรกรให้มีความมั่นใจในการทำนา เป็นพระราชพิธีที่องค์พระประมุขของชาวไทยได้ทรงกระทำเป็นราชประเพณีสืบมาช้านานกว่าเจ็ดร้อยปีมาแล้ว

แต่เดิมพระราชพิธีมีแต่พิธีแรกนา ที่เรียกว่าจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ อันเป็นพิธีของพราหมณ์ ซึ่งทำกันมาตั้งแต่สมัยกรุงสุโขทัย สมัยกรุงศรีอยุธยา และตลอดมาถึงสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ ส่วนพิธีพืชมงคล เป็นพิธีสงฆ์ที่เพิ่มขึ้นมาในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว แต่ทั้งสองพิธีนี้กระทำต่อเนื่องกันเป็นงานเดียว จึงเรียกควบกันว่า "พระราชพิธีพืชมงคลจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ"

กำหนดวันพระราชพิธีที่กระทำกันมาแต่เดิมคือ เดือน ๖ ซึ่งตกในราวเดือนพฤษภาคม แต่จะเป็นวันใดนั้นโหรหลวงจะเป็นผู้คำนวณหาฤกษ์ยามที่ดี และกำหนดเป็นปีๆ ไป ดังเช่น พ.ศ. ๒๕๐๓ กำหนดเอาวันที่ ๒ พฤษภาคม หรือ พ.ศ. ๒๕๔๙ กำหนดเอาวันที่ ๑๑ พฤษภาคม เป็นวันแรกนา เป็นต้น

พระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญได้กระทำสืบกันมาจนถึงปี พ.ศ. ๒๔๗๕ เมื่อมีการเปลี่ยนแปลงการปกครอง จึงระงับการพระราชพิธีนี้ ครั้นถึงรัชกาลปัจจุบันพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช ทรงพระราชดำริว่า การพระราชพิธีนี้กระทำเพื่อความเป็นสิริมงคลแก่พืชพันธุ์ธัญญาหารและบำรุงขวัญให้เป็นกำลังใจแก่ประชาชน ซึ่งส่วนมากเป็นเกษตรกร จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ฟื้นฟูขึ้นมาใหม่ พลตรี หม่อมทวีวงศ์ถวัลยศักดิ์ อดีตราชเลขาธิการพระราชวังได้เล่าไว้ในเรื่องพระราชพิธีประจำปีในรัชกาลปัจจุบัน (๒๕๐๙) ว่า

"ในเรื่องพระราชพิธีต่างๆ นั้น ถ้าทำสำหรับประเทศชาติคือเพื่อเป็นสิริมงคลแก่ประเทศชาติและแก่ประชาชนแล้ว ถึงจะลำบากตรากตรำอย่างไร พระองค์ไม่ทรงขัดข้องทั้งนั้น แต่ถ้ากระทำเพื่อเป็นสิริสวัสดิ์สำหรับพระองค์เอง เพื่อให้ทรงพระเกษมสำราญเป็นส่วนพระองค์แล้ว ถ้างดได้ก็ให้งดเสียเถิด ไม่ทรงเห็นว่าเป็นสิ่งสำคัญประการใด ฉะนั้น จึงเห็นได้ว่าพระราชพิธีหรือกิจการใดๆ ที่เกี่ยวกับประเทศและประชาชนแล้ว ไม่ทรงขาดของเหล่านี้ ที่จริงโบราณถือคติว่า ถ้าหากพระเจ้าแผ่นดินทรงพระเกษมสำราญแล้ว ความสมบูรณ์พูนสุขก็ตกอยู่กับประชาชนเป็นเงาตามตัว ฉะนั้น จึงมีกำหนดการให้ทำพิธีที่เป็นสิริมงคลถวายพระมหากษัตริย์เสมอ เพื่อจะได้เป็นสิริมงคลแก่ตัวเองด้วย แต่คติของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวในรัชกาลนี้ ทรงถือว่าถ้าเกี่ยวกับประชาชน เกี่ยวกับพืชพันธุ์ธัญญาหาร เกี่ยวกับกสิกรอะไรต่างๆ อย่างพืชมงคลอย่างนี้ ถึงจะทรงเหน็ดเหนื่อยก็ไม่ว่า"

การฟื้นฟูพระราชพิธีพืชมงคลจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ

ในปีแรกแห่งการจัดพระราชพิธีนั้น โหรหลวงได้กำหนดวันพระราชพิธีเป็นวันที่ ๒ พฤษภาคม ๒๕๐๓ (ขณะนั้นเรียกกันว่าวันรัฐพิธีพืชมงคลจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ) โดยมี หม่อมเจ้าจักรพันธ์เพ็ญศิริ จักรพันธุ์ อธิบดีกรมการข้าว เป็นพระยาแรกนา

งานรัฐพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญที่สนามหลวงเป็นงานที่ผู้คนจำนวนมากให้ความสนใจเข้าชม และเมื่อเสร็จงานพิธีแล้วต่างก็พากันเข้าไปเก็บเมล็ดข้าวที่หว่านไว้ในที่แรกนาจนหมดสิ้น อย่างไรก็ตาม เนื่องจากการจัดงานครั้งนี้เป็นการจัดงานครั้งแรก จึงย่อมมีความขลุกขลักเกิดขึ้นบ้าง ดังที่ น.ส.พ. พิมพ์ไทย ฉบับวันที่ ๔ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๐๓ ได้บรรยายการจัดพระราชพิธีครั้งนี้ตอนหนึ่งว่า

"เมื่อวันที่ ๒ เดือนนี้ อันเป็นวันรัฐพิธีพืชมงคล ที่ท้องสนามหลวง ได้มีประชาชนชายหญิงทั้งไทยและต่างประเทศนับแสนหลั่งไหลกันมายืนกรำแดดดูการประกอบพิธี ซึ่งเป็นไปตามพระราชประเพณีเดิมทุกอย่าง ทั้งนี้ ตามโบราณกาลที่เคยจัดทำกันมา พิธีนี้จะเริ่มก่อนที่จะย่างเข้าสู่ฤดูทำนา เพื่อความสวัสดิมงคล และความเจริญแห่งพืชผลของอาณาประชาราษฎร์
พิธีเริ่มขึ้นเวลา ๔.๕๐ น. หม่อมเจ้าจักรพันธ์เพ็ญศิริ จักรพันธุ์ อธิบดีกรมการข้าว ซึ่งทรงได้รับการแต่งตั้งให้เป็นพระยาแรกนาในปีนี้ ได้เสด็จมายังโรงพิธีพร้อมด้วยเทพี และพระราชครูพิธีศรีวิสุทธิคุณได้นำผ้านุ่งมาเพื่อให้พระยาแรกนาเสี่ยงทายและจะได้นุ่งในพิธี พระยาแรกนาจับได้ผ้า ๖ คืบ ซึ่งเจ้าหน้าที่ได้จัดการนุ่งผ้าให้พระยาแรกนาใหม่ ในการทำนายการเสี่ยงผ้านุ่ง ๖ คืบ ทายว่าน้ำน้อย พระโคตื่นคนหนี
ครั้นเวลา ๙.๐๐ น. พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ได้เสด็จมายังพลับพลาที่ประทับ เพื่อทรงเป็นประธานในพิธี ขณะนั้นแดดเริ่มร้อนจัด แต่ประชาชนยังคงเบียดเสียดกันเข้าชมพระโคทั้งสี่ ที่จะใช้เทียมไถ เป็นเหตุให้พระโคตื่นคน ออกวิ่งหนีกระเจิง ฝ่าฝูงชนไป ๓ ตัว เวลา ๙.๒๐ น. พระยาแรกนาพร้อมด้วยนางเทพี ได้เข้าเฝ้าพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเพื่อกราบบังคมทูลแรกนาตามพิธี แต่ทว่าพระโคที่จะใช้เทียมไถเหลือเพียง ๑ ตัว เทียมไถไม่ถนัด เลยตกลงใช้ข้าราชการกรมปศุสัตว์เทียมไถแทนพระโค ส่วนพระโคที่เหลือ ๓ ตัวนั้น เพียงเดินตามไป"

ในการฟื้นฟูพระราชพิธีพืชมงคลจรดพระนังคัลแรกนาขวัญนั้น พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงมีพระราชดำริจัดทำ "พันธุ์ข้าวทรงปลูกพระราชทาน" ขึ้นแจกจ่ายแก่พสกนิกรที่ได้มีโอกาสร่วมเข้าเฝ้า และทั้งที่มิได้มีโอกาสร่วมเข้าเฝ้าในงานพระราชพิธี เพื่อเป็นสิริมงคลและเป็นมิ่งขวัญในการประกอบอาชีพ ให้เจริญก้าวหน้ายิ่งๆ ขึ้นไป

ดังนั้น ในวันที่ ๑๑ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๐๔ อันเป็นปีที่ ๒ ที่มีการจัดพระราชพิธีพืชมงคลจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ หลังจากเสด็จกลับจากงานพระราชพิธีแล้ว พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้จัดทำ "พันธุ์ข้าวทรงปลูกพระราชทาน" ขึ้น โดยหม่อมเจ้าจักรพันธ์เพ็ญศิริ จักรพันธุ์ พระยาแรกนาและอธิบดีกรมการข้าว (ในสมัยนั้น) เป็นผู้สนองพระราชกระแสรับสั่งที่ทรงให้นำเมล็ดข้าวหอมพันธุ์นางมล ที่พลเอก ถนอม กิตติขจร รองนายกรัฐมนตรี (ยศและตำแหน่งทางการเมืองขณะนั้น) ได้ทูลเกล้าฯ ถวาย ไปปลูกในบริเวณสวนจิตรลดา โดยเลือกพื้นที่ว่างทางด้านสนามม้าราชตฤณมัย ซึ่งพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวสามารถทอดพระเนตรแปลงนาจากพระตำหนักที่ประทับได้ ข้าวที่ปลูกนี้โปรดเกล้าฯ ให้นำไปใช้ในพระราชพิธีพืชมงคลจรดพระนังคัลแรกนาขวัญปีต่อไปแทนพันธุ์ข้าวที่กรมการข้าวเคยจัดเอง

ในการนี้ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวยังได้ทรงขับรถไถเพื่อเตรียมปลูกข้าว ตลอดทั้งทรงหว่านข้าวด้วยพระองค์เองอีกด้วย และเมื่อต้นข้าวในแปลงนาอยู่ในระยะตั้งท้องรอวันออกรวง ก็ได้โปรดเกล้าฯ ให้จัดพิธีทำขวัญข้าวขึ้นให้เป็นไปตามประเพณีโบราณ เพื่อให้ต้นข้าวและรวงข้าวงามอุดมสมบูรณ์ และผลิดอกออกผลดี

เมล็ดพันธุ์ข้าวที่เก็บเกี่ยวได้จากแปลงปลูกที่สวนจิตรลดานี้ กรมการข้าวได้ทำการอบและรมยาป้องกันโรคและแมลงที่เป็นศัตรูข้าว จากนั้นจะนำไปเข้าพิธีพืชมงคลในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม เพื่อใช้ในพิธีแรกนาขวัญ ส่วนที่เหลือในกระบุงคู่หาบทองและหาบเงินของเทพี พระยาแรกนาพร้อมด้วยเทพีจะนำไปปลูกในแปลงนาสวนจิตรลดา ภายหลังจากเสร็จพิธี ณ ท้องสนามหลวง ซึ่งได้ถือเป็นประเพณีที่ปฏิบัติสืบเนื่องกันมาทุกปีเป็นประจำจนถึงปัจจุบันนี้ พันธุ์ข้าวส่วนที่เหลือจากพิธีดังกล่าวแล้วอีกจำนวนหนึ่ง กรมการข้าวจะนำไปบรรจุในซองพลาสติกเล็กๆ พิมพ์ชื่อของพันธุ์ข้าว เป็นจำนวนหลายหมื่นซอง เพื่อแจกจ่ายราษฎรตามพระราชประสงค์

อนึ่ง วันพระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ ซึ่งถือว่าเป็นวันสำคัญยิ่งของเกษตรกรไทยนั้น ต่อมา รัฐบาลได้กำหนดให้วันดังกล่าวเป็น "วันเกษตรกร" ประจำปีด้วย เพื่อให้เกษตรกรได้ระลึกถึงความสำคัญของการเกษตร ซึ่งเป็นสิริมงคลแก่อาชีพของตน ดังนั้น กระทรวงเกษตรและสหกรณ์จึงมีนโยบายให้ส่วนราชการในสังกัดดำเนินการคัดเลือกเกษตรกร และสถาบันเกษตรกรที่มีผลงานดีเด่นในสาขาอาชีพต่างๆ ให้เป็นเกษตรกรดีเด่นแห่งชาติเป็นประจำทุกปี เพื่อยกย่องประกาศเกียรติคุณ และเผยแพร่ผลงานดีเด่นให้สาธารณชนทั่วไปได้รู้จัก และยึดถือเป็นแบบอย่างในแนวทางการปฏิบัติงานสืบต่อไป

ตลอดระยะเวลา ๖๐ ปี ที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จขึ้นเถลิงถวัลยราชสมบัติมาจนถึงปัจจุบัน พระราชกรณียกิจด้านหนึ่งที่ทรงปฏิบัติอย่างต่อเนื่องตลอดมาคือ การที่ทรงตั้งพระราชหฤทัยที่จะให้พสกนิกรของพระองค์ได้มีชีวิตความเป็นอยู่ที่ดีขึ้น โดยเฉพาะประชาชนที่ประกอบอาชีพเกษตรกรรม ซึ่งเป็นคนส่วนใหญ่ของประเทศ พระองค์ทรงตระหนักถึงความเหน็ดเหนื่อย ตรากตรำในงานหนักของชาวไร่ชาวนา และทรงเล็งเห็นภูมิปัญญาที่หยั่งรากลึกอยู่เบื้องหลังพิธีกรรม ความเชื่อที่เกี่ยวเนื่องกับอาชีพนี้ จึงทรงปรารถนาจะให้ประชาชนทั้งหลายได้รับรู้และเห็นความสำคัญของเกษตรกร ดังพระราชดำรัสที่พระราชทานแก่ผู้นำสหกรณ์การเกษตรและสหกรณ์นิคม เมื่อวันที่ ๑๑ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๒๑ ความว่า

"..พิธีแรกนาขวัญที่ท่านทั้งหลายก็ได้เห็น บางคนบอกว่าไม่เห็นเป็นประโยชน์เลย มาไถนาแต่งเป็นเทวดามาไถนากลางกรุงที่สนามหลวง แล้วก็มาหว่านข้าวไม่เห็นเป็นประโยชน์ แต่ว่าอันนี้ขอให้ท่านทั้งหลายไปคิดดีๆ ว่า คนที่อยู่ในกรุงเขาไม่ค่อยได้เห็นการทำนา เขาไม่เข้าใจว่าการทำนานี้มันเหน็ดเหนื่อยแค่ไหน ก็ต้องมีการแสดงบ้างให้ดูให้เห็นว่าการทำนานี่ หรือถ้าไม่ใช่การทำนาก็การปลูกพืชทำกสิกรรมนี้เป็นสิ่งสำคัญมาก สำคัญยิ่งสำหรับประเทศชาติ ถ้าไม่มีใครทำนา ถ้าไม่มีใครทำการเพาะปลูก จะเป็นเพาะปลูกในสิ่งที่จะเป็นวัตถุดิบสำหรับจะไปสร้างอะไรต่ออะไร หรือไปผลิตสิ่งอื่นๆ ประเทศชาติก็ไม่มีทางจะอยู่ได้
โดยเฉพาะในสมัยปัจจุบันการอาชีพเพาะปลูกนี้มีความสำคัญมาก เพราะการเพาะปลูกนี้เป็นจุดเริ่มต้นของชีวิตมนุษย์ ถ้าเราไม่มีการเพาะปลูกก็จะไม่มีวัตถุดิบที่จะมาเป็นอาหารหรือเป็นเครื่องนุ่งห่ม หรือเป็นสิ่งก่อสร้าง ฉะนั้นต้องทำการกสิกรรม ทั่วโลกเดี๋ยวนี้มีความเดือดร้อน ประเทศต่างๆ ที่มาเล่าให้ฟังว่าประเทศโน้นเจริญร่ำรวย เขามีอุตสาหกรรม หมายความว่า มีโรงงานใหญ่ๆ สร้างอะไรต่ออะไรมาขายเรา เดี๋ยวนี้เขากำลังเดือดร้อนเพราะว่าวัตถุดิบเขาไม่มี ทำให้ถึงกับอาจจะอดก็ได้ เขาเดือดร้อนจริงๆ เขาเห็นประเทศอย่างประเทศไทยที่ดูมีอุตสาหกรรมไม่มากนัก แต่มีการกสิกรรมที่ดีและพวกเราก็เป็นกสิกรที่ดี เขาอิจฉา เราเป็นประเทศที่ดีแล้ว อยู่เย็นเป็นสุขได้ในระหว่างที่ประเทศอื่นๆ อาจจะเดือดร้อน
ฉะนั้นการที่แสดงด้วยพิธีแรกนาขวัญในวันพืชมงคลนี้ จึงเป็นการแสดงให้ทั้งชาวกรุงสำนึกว่าการเกษตรนี้สำคัญและเหน็ดเหนื่อย ทั้งทำให้ชาวต่างประเทศ วันนี้ก็มีหลายคนที่มาดู ดูเขาชื่นชม ดูเขารู้สึกสนใจมาก ก็ทำให้ชาวนาชาวสวน ชาวไร่ ได้เป็นที่รู้จักมากขึ้นก็มีประโยชน์..."

การฟื้นฟูการจัดกระบวนพยุหยาตราชลมารค ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช

2026-09-28T21:02:43.475-07:00

การฟื้นฟูการจัดกระบวนพยุหยาตราชลมารค ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช

ราตรี โตเพ่งพัฒน์

กระบวนพยุหยาตราชลมารค คือการจัดริ้วกระบวนเรือเสด็จพระราชดำเนินไปในการต่างๆ ของพระมหากษัตริย์ ทั้งที่เป็นการพระราชพิธีและเป็นการส่วนพระองค์ เช่น พระราชพิธีบรมราชาภิเษก พระราชพิธีการถวายผ้าพระกฐิน การเสด็จไปนมัสการพระพุทธบาท และการต้อนรับราชทูต เป็นต้น

กระบวนพยุหยาตราชลมารคนี้ กล่าวได้ว่าเป็นวิวัฒนาการมาจากการจัดกระบวนทัพเรือในสมัยโบราณที่มีมาตั้งแต่ครั้งกรุงสุโขทัยเป็นราชธานี เรื่อยมาจนถึงสมัยกรุงศรีอยุธยา กรุงธนบุรี จนถึงกรุงรัตนโกสินทร์ แต่เมื่อเกิดการเปลี่ยนแปลงการปกครองใน พ.ศ. ๒๔๗๕ เป็นต้นมา ชาวไทยทั้งหลายมิได้เคยเห็นการจัดกระบวนพยุหยาตราชลมารคกันอีกเลย

จนในปี พ.ศ. ๒๕๐๐ ที่คนในสมัยนั้นมักเรียกกันว่ายุคกึ่งพุทธกาล ทางราชการได้จัดงานประกอบพิธีฉลอง ๒๕ พุทธศตวรรษ ณ มณฑลพิธีท้องสนามหลวง ในส่วนของกองทัพเรือได้จัดพิธีพุทธพยุหยาตราชลมารคและพุทธประทีปบูชา ณ บริเวณท่าราชวรดิฐ แต่เนื่องจากเรือพระราชพิธีมิได้นำมาใช้งานตั้งแต่ พ.ศ. ๒๔๗๕ นับเป็นเวลาถึง ๒๕ ปี เรือหลายลำอยู่ในสภาพชำรุดเสียหายอันเกิดจากการถูกระเบิดทำลายในสมัยสงครามโลกครั้งที่ ๒ การจัดกระบวนเรือจึงไม่สามารถเป็นไปตามรูปแบบกระบวนพยุหยาตราที่ถูกต้องได้

การฟื้นฟูพระราชพิธีพยุหยาตราชลมารค

ในปี พ.ศ. ๒๕๐๒ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้กองทัพเรือจัดกระบวนพยุหยาตราชลมารคในพระราชพิธีทรงบำเพ็ญพระราชกุศลถวายผ้าพระกฐิน ณ วัดอรุณราชวราราม ทั้งนี้ ทรงมีพระราชประสงค์จะรื้อฟื้นโบราณราชประเพณี อีกทั้งทรงปรารถนาจะให้ชาวต่างชาติได้เห็นความเจริญทางศิลปวัฒนธรรม ขนบธรรมเนียมประเพณีของไทยอีกส่วนหนึ่งด้วย ดังที่ พลตรี หม่อมทวีวงศ์ถวัลยศักดิ์ สมัยดำรงตำแหน่งเลขาธิการพระราชวัง ได้บรรยายให้ข้าราชการกระทรวงการต่างประเทศฟัง เมื่อวันที่ ๒๕ สิงหาคม พ.ศ. ๒๕๐๙ ว่า

"เมื่อพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลปัจจุบันได้เสด็จพระราชดำเนินไปที่โรงเก็บเรือพระราชพิธีในคลองบางกอกน้อย ทอดพระเนตรเห็นเรืออยู่ในสภาพชำรุดทรุดโทรมจึงทรงพระราชดำริว่า ถ้าจะให้มีการฟื้นฟูประเพณีการเสด็จพระราชดำเนินถวายผ้าพระกฐินขึ้น โดยกระบวนพยุหยาตราชลมารคนั้น ก็ดูจะไม่เป็นการสิ้นเปลืองอะไรนัก เพราะคนก็ใช้กำลังทหารเรือ เสื้อผ้าเครื่องแต่งกายทำขึ้นเพียงครั้งเดียวก็ใช้ไปได้นานปี ส่วนประโยชน์ที่พึงจะได้รับนั้น มีอยู่มากมายและหลายทางด้วยกัน เช่น เรือพระราชพิธีต่างๆ อันสวยงาม และทรงคุณค่าในทางศิลปะอย่างยิ่งนั้นก็จะได้รับการดูแลรักษา และบูรณะซ่อมแซมให้ดีอยู่เสมอ เป็นการรักษาสมบัติอันมีค่าของชาติให้มีอายุยืนยาวออกไป ทั้งจะได้เป็นการฟื้นฟูขนบธรรมเนียมประเพณีที่บรรพชนของเราได้กระทำมาแล้วแต่ปางก่อนให้ดำรงอยู่ เป็นที่เชิดหน้าชูตาของชาติ เป็นการบำรุงขวัญ และก่อให้เกิดความภาคภูมิใจของคนไทย ทั้งยังเป็นการเผยแพร่วัฒนธรรมของชาติไทยที่มีมาแต่โบราณกาล ให้เป็นที่ประจักษ์แก่สายตาของชาวต่างประเทศอยู่ตลอดกาลด้วย"

นับจากนั้นเป็นต้นมา ก็มีการจัดกระบวนพยุหยาตราชลมารคในงานพระราชพิธีและรัฐพิธีตามแต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ซึ่งหากนับเนื่องมาตั้งแต่ต้นจนถึงปัจจุบัน กระบวนพยุหยาตราชลมารคและขบวนเรือพระราชพิธี (ใช้คำนี้เมื่อพระมหากษัตริย์มิได้ประทับในเรือพระที่นั่ง) ได้ปรากฏแก่สายตาชาวไทยและชาวโลก รวม ๑๕ ครั้ง ดังนี้

๑. พิธีพุทธพยุหยาตราชลมารคและพุทธประทีปบูชาในงานฉลอง ๒๕ พุทธศตวรรษ ระหว่างวันที่ ๑๔ - ๑๖ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๐๐ รวม ๓ คืน

๒. กระบวนพยุหยาตราชลมารค ในการเสด็จพระราชดำเนินถวายผ้าพระกฐิน ครั้งแรก เมื่อ ๑๕ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๐๒

๓. กระบวนพยุหยาตราชลมารค ในการเสด็จพระราชดำเนินถวายผ้าพระกฐิน เมื่อ ๒ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๐๔

๔. กระบวนพยุหยาตราชลมารค ในการเสด็จพระราชดำเนินถวายผ้าพระกฐิน เมื่อ ๒๒ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๐๕

๕. กระบวนพยุหยาตราชลมารค ในการเสด็จพระราชดำเนินถวายผ้าพระกฐิน เมื่อ ๓๐ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๐๗

๖. กระบวนพยุหยาตราชลมารค ในการเสด็จพระราชดำเนินถวายผ้าพระกฐิน เมื่อ ๑๙ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๐๙

๗. กระบวนพยุหยาตราชลมารค ในการเสด็จพระราชดำเนินถวายผ้าพระกฐิน เมื่อ ๒๗ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๑๐ (แก้ไขจากต้นฉบับ ๒๓๗ เป็น ๒๗)

๘. กระบวนพยุหยาตราชลมารค ในโอกาสฉลองกรุงรัตนโกสินทร์มีอายุครบ ๒๐๐ ปี เมื่อ ๕ เมษายน พ.ศ. ๒๕๒๕

๙. กระบวนพยุหยาตราแห่พระพุทธสิหิงค์ เมื่อ ๑๓ เมษายน พ.ศ. ๒๕๒๕

๑๐. กระบวนพยุหยาตราชลมารค ในการเสด็จพระราชดำเนินถวายผ้าพระกฐิน เมื่อ ๒๐ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๒๕

๑๑. กระบวนพยุหยาตราชลมารค ในการเสด็จพระราชดำเนินถวายผ้าพระกฐิน เมื่อ ๑๖ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๓๐

๑๒. กระบวนพยุหยาตราชลมารค ในการเสด็จพระราชดำเนินถวายผ้าพระกฐินเนื่องในโอกาสปีกาญจนาภิเษก เมื่อ ๗ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๓๙

๑๓. กระบวนพยุหยาตราชลมารค ในการเสด็จพระราชดำเนินถวายผ้าพระกฐินเนื่องในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๖ รอบ ๕ ธันวาคม ๒๕๔๒ เมื่อ ๔ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๔๒

๑๔. ขบวนเรือพระราชพิธี ในงานรัฐพิธีที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้รัฐบาลจัดเพื่อต้อนรับบรรดาผู้นำของนานาประเทศ ที่เดินทางมาร่วมในการประชุมเอเปก ๒๐๐๓ ในคืนวันที่ ๒๐ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๔๖

๑๕. ขบวนเรือพระราชพิธี ในงานรัฐพิธีที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้รัฐบาลจัดเพื่อต้อนรับราชอาคันตุกะที่มาร่วมงานราชพิธีฉลองสิริราชสมบัติ ครบ ๖๐ ปี ในเย็นวันที่ ๑๒ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๔๙

คติความเชื่อเรื่องช้างเผือก

2026-09-23T02:25:08.840-07:00

คติความเชื่อเรื่องช้างเผือก

นางณัฏฐภัทร จันทวิช

คติความเชื่อเรื่องช้างเผือกมีต้นกำเนิดมาจากความเชื่อในศาสนาพราหมณ์เกี่ยวกับช้างเอราวัณ พาหนะของพระอินทร์ ซึ่งเกิดจากการกวนเกษียรสมุทร ถือเป็นช้างมงคล อันเป็นอิทธิพลให้กษัตริย์ปรารถนาที่จะประทับบนช้างเผือกเอก ดุจดังพระอินทร์ทรงช้างเอราวัณ นอกจากนี้ คติความเชื่อในพระพุทธศาสนาจากเรื่องพระเวสสันดรชาดกยังกล่าวว่า กษัตริย์พระองค์ใดได้ช้างเผือกมาสู่พระบารมี ดินแดนอาณาจักรนั้นจะมั่งคั่งอุดมสมบูรณ์ด้วยพืชพันธุ์ธัญญาหารนานาชนิด

ดังเช่นเมืองสีพี เมื่อพระเวสสันดรทรงได้ช้างเผือกเอกพระยาปัจจัยนาเคนทร์มาสู่พระบารมี และยังได้พระราชทานแก่แคว้นกลิงคราษฎร์ ซึ่งประสบภาวะข้าวยากหมากแพง เพื่อบันดาลให้ฝนตกต้องตามฤดูกาล บรรเทาความเดือดร้อนด้วยพระเมตตาของพระเวสสันดร อิทธิพลจากพระเวสสันดรชาดกนี้ทำให้ช้างเผือกสีขาวเป็นที่ปรารถนาและแสวงหามาไว้ในราชอาณาจักร ดังปรากฏในประวัติศาสตร์ไทยทุกยุคทุกสมัย แม้กระทั่งในปัจจุบัน

กำเนิดช้างมงคล

ต้นกำเนิดของช้างปรากฏในเรื่องการสร้างโลกว่า พระวิษณุ (พระนารายณ์) ขณะบรรทมอยู่ในเกษียรสมุทร ทรงแสดงเทวฤทธิ์อธิษฐานให้มีดอกบัวผุดขึ้นจากพระนาภี ๑ ดอก ดอกบัวนั้นมี ๘ กลีบ และมีเกสร ๑๗๓ เกสร ทรงนำดอกบัวไปถวายแด่พระศิวะ ซึ่งทรงแบ่งดอกบัวและเกสรออกเป็น ๔ ส่วน มอบให้พระวิษณุ พระพรหม และพระอัคนี

จากจำนวนกลีบและเกสรดังกล่าว เทพเจ้าทรงสร้างช้างขึ้นองค์ละตระกูล จึงมีช้างมงคล ๔ ตระกูล ได้แก่ อิศวรพงศ์ พรหมพงศ์ วิษณุพงศ์ และอัคนิพงศ์ ดังปรากฏในตำราคชลักษณ์

ช้างเผือกเป็นช้างที่บังเกิดจากเทวฤทธิ์แห่งพระอัคนี และทรงบันดาลให้เกิดเทวบุตรผู้มีพระพักตร์เป็นช้าง ๒ องค์ คือ พระพิฆเณศวร และพระโกญจนาเนศวรศิวบุตร จากพระหัตถ์ซ้ายและขวาของพระโกญจนาเนศวรศิวบุตรได้บังเกิดช้างเผือกด้านละ ๓ ช้าง ได้แก่ ช้างเผือกเอก ช้างเผือกโท และช้างเผือกตรี โดยช้างเผือกพัง (เพศเมีย) เกิดจากพระหัตถ์ซ้าย ส่วนช้างเผือกพลาย (เพศผู้) เกิดจากพระหัตถ์ขวา

ลักษณะมงคลของช้างเผือก

ช้างเผือกมีลักษณะมงคล ๑๓ ประการ ได้แก่

๑. มีรูปร่างงาม
๒. งาขวาและงาซ้ายเรียวงามตั้งแต่โคนจรดปลาย
๓. ผิวกายสีดอกบัวแดง
๔. ขนในแต่ละขุมมี ๒ เส้น
๕. ขนโขมดสีน้ำผึ้งใส
๖. ขนสันหลังสีขี้ผึ้งใสเจือแดง
๗. ขนในช่องหูสีขาว
๘. ขนหางสีน้ำผึ้งปนแดงแก่
๙. ดวงตาสีขาวเจือเหลือง
๑๐. เพดานปากสีขาวเจือชมพู
๑๑. อัณฑโกศสีขาวเจือชมพู
๑๒. เล็บสีขาวเจือเหลืองอ่อน
๑๓. ระบายหูและหางงดงาม

จักรวาล พระมหากษัตริย์ และความเชื่อเรื่องช้างมงคล

   ตามคติพราหมณ์หรือฮินดู ช้างเป็นสัญลักษณ์แห่งอำนาจของจักรวาลและความอุดมสมบูรณ์ นอกจากนี้ยังมีคติ “คชลักษมี” ซึ่งเป็นภาพพระลักษมีประทับอยู่ระหว่างช้างสองเชือกที่กำลังรดน้ำมนต์เหนือพระเศียร อันเป็นสัญลักษณ์แห่งความเป็นสิริมงคลอย่างยิ่ง

   ช้างยังเป็นสัญลักษณ์แห่งพลัง ความเฉลียวฉลาด และความรอบคอบ จึงได้รับการยกย่องว่าเป็นสัตว์แห่งเทพเจ้า ร่วมกับม้า วัว และราชสีห์ ตามคติไตรภูมิพระร่วง ซึ่งกล่าวถึงโครงสร้างจักรวาลอันมีเขาพระสุเมรุเป็นศูนย์กลาง และมีสระอโนดาตเป็นต้นกำเนิดสายน้ำศักดิ์สิทธิ์ทั้งสี่ทิศ โดยสายน้ำทางทิศตะวันตกไหลออกจากปากช้าง

   ด้วยเหตุนี้ ช้างจึงเป็นสัตว์ที่สัมพันธ์กับพระราชอำนาจและความสง่างาม การที่พระอินทร์ทรงช้างเอราวัณจึงเป็นสัญลักษณ์แห่งเกียรติยศของพระราชาธิบดี กษัตริย์ทั้งหลายจึงนิยมประทับช้างทั้งในกองทัพและกระบวนพระราชพิธีต่าง ๆ เพื่อแสดงถึงพระราชอำนาจและพระบารมี

จักรวาลและพระมหากษัตริย์กับความเชื่อเรื่องช้างมงคล
   ตามความเชื่อในศาสนาพราหมณ์หรือฮินดู กล่าวว่าช้างเป็นสัญลักษณ์แห่งอำนาจของจักรวาล และเป็นสัญลักษณ์แห่งความอุดมสมบูรณ์อีกรูปแบบหนึ่ง ซึ่งเป็นที่ยอมรับทั้งในพระพุทธศาสนาและศาสนาพราหมณ์หรือฮินดู คือ “คชลักษมี” รูปสัญลักษณ์ที่เกิดจากการนำช้าง ๒ เชือกรดน้ำมนต์ศักดิ์สิทธิ์เหนือเศียรพระลักษมี ศักติแห่งพระวิษณุ ซึ่งมีความหมายเป็นมงคลยิ่ง
นอกจากนี้ ช้างยังเป็นสัญลักษณ์แห่งพลัง ความเฉลียวฉลาด และความรอบคอบด้วย ดังนั้น ช้างจึงได้รับความนับถือว่าเป็นสัตว์แห่งเทพเจ้าประเภทหนึ่งในสี่ประเภท ได้แก่ ช้าง ม้า วัว และราชสีห์ ดังปรากฏรายละเอียดในไตรภูมิพระร่วง อันเป็นหนังสือที่บรรยายถึงโลกซึ่งประกอบด้วยทวีปทั้งสี่ คือ อุตตรกุรุทวีป อมรโคยานทวีป บุรพวิเทหทวีป และชมพูทวีป กับภูมิทั้งสาม คือ กามภูมิ รูปภูมิ และอรูปภูมิ ที่รวมกันเป็นจักรวาล
   มีเขาพระสุเมรุเป็นแกนสำคัญ เหนือยอดเขาพระสุเมรุเป็นที่สถิตของพระอินทร์และเหล่าเทพบริวาร ส่วนเชิงเขาเป็นป่าหิมพานต์ มีสระอโนดาต (อันดาป) เป็นสระสำคัญแห่งโลกสวรรค์ที่ปรากฏในจักรวาล สระนี้มีสายน้ำไหลออกเป็นสาย ๆ ไปตามทิศทั้งสี่ ต้นน้ำแต่ละทิศจะไหลออกจากปากสัตว์ศักดิ์สิทธิ์ทั้งสี่ คือ สายน้ำทิศเหนือไหลออกจากปากวัว สายน้ำทิศตะวันออกไหลออกจากปากม้า สายน้ำทิศใต้ไหลออกจากปากราชสีห์ และสายน้ำทิศตะวันตกไหลออกจากปากช้าง ซึ่งคติความเชื่อนี้เป็นที่ยอมรับในราชอาณาจักรไทยมาแต่โบราณ
   ด้วยเหตุนี้ ช้างจึงเป็นสัตว์ที่สัมพันธ์กับอำนาจและความสง่างาม การที่พระอินทร์ทรงช้างเอราวัณจึงเป็นสัญลักษณ์แห่งเกียรติยศของพระราชาธิบดี ดังนั้น กษัตริย์ทั้งหลายจึงโปรดที่จะประทับช้างเป็นพาหนะ ทั้งในกองทัพและในกระบวนแห่ไปในพระราชพิธีต่าง ๆ เพื่อแสดงความเป็นพระมหากษัตริย์ หากพระมหากษัตริย์องค์ใดทรงมีช้างที่มีสีขาวคล้ายช้างเอราวัณ ย่อมแสดงถึงความมีบุญบารมีแห่งองค์พระมหากษัตริย์นั้น รวมทั้งเป็นสัญลักษณ์แห่งพระเดชานุภาพและความยิ่งใหญ่
   ช้างเป็นสัตว์ที่มนุษย์ให้ความสนใจศึกษารูปลักษณะอย่างละเอียด จนสามารถแบ่งออกตามลักษณะดีอันเป็นมงคล หรือลักษณะอันเป็นอัปมงคล ดังปรากฏในตำราคชลักษณ์ ช้างที่มีลักษณะเป็นมงคลจะถูกคัดเลือกน้อมเกล้าน้อมกระหม่อมถวายเป็นช้างต้น เพื่อเป็นราชพาหนะแห่งพระมหากษัตริย์ และเพื่อทรงประกอบพระราชพิธีรับและขึ้นระวางสมโภชเป็นพระยาช้างต้นต่อไป
   ดังนั้น คำว่า “ช้างต้น” จึงหมายถึงช้างหลวงของพระเจ้าแผ่นดิน ซึ่งแต่เดิมหมายรวมทั้งช้างเผือกและช้างทรงที่เป็นราชพาหนะ ทั้งในเวลาปกติหรือเป็นช้างศึกในยามสงคราม โดยเฉพาะอย่างยิ่งในสมัยหลัง ตั้งแต่รัชกาลที่ ๔ เป็นต้นมา ช้างต้นจะหมายถึงช้างเผือกเป็นสำคัญ
   ราชสำนักไทยโดยคณะพราหมณ์พฤฒิบาศ ได้นำความรู้นี้มาจากอินเดียและเข้าสู่ราชสำนัก เพื่อใช้ตรวจดูลักษณะช้างมงคล ซึ่งเรียกว่า “คชลักษณ์” อาจผสมผสานกับความเชื่อเรื่องจักรวรรดิบุรุษที่กล่าวถึงความเป็นพระจักรพรรดิว่า พระมหากษัตริย์จะสมบูรณ์และเปี่ยมไปด้วยพระบารมีอย่างยิ่ง เมื่อพระองค์ทรงถึงพร้อมด้วยมณีสำคัญ ๗ ประการ หรือสัปตรัตนะ ได้แก่ จักรแก้ว ช้างแก้ว ม้าแก้ว ขุนพลแก้ว ขุนคลังแก้ว นางแก้ว และดวงแก้ว (มณี) ซึ่งช้างแก้วในความเชื่อนี้ก็คือช้างมงคล หรือช้างเผือกนั่นเอง
จากตำราคชลักษณ์ ได้แบ่งลักษณะช้างมงคลออกเป็น ๔ ตระกูล ตามพระนามของเทพเจ้าผู้ทรงให้กำเนิด ได้แก่ พรหมพงศ์ อิศวรพงศ์ วิษณุพงศ์ และอัคนิพงศ์
   ช้างเผือกซึ่งเกิดจากพระโกญจนาเนศวรนั้น เป็นช้างที่อยู่ในตระกูลอัคนิพงศ์ โดยมีพระอัคนีเป็นผู้สร้าง ความเชื่อดังกล่าวถือว่า พระมหากษัตริย์พระองค์ใดได้พบช้างเผือกจำนวนมาก ย่อมแสดงถึงการทรงถึงพร้อมด้วยบุญญาภินิหารบารมีอย่างยิ่ง และมักถวายพระนามพระองค์นั้นว่า “พระเจ้าช้างเผือก” ดังเช่น สมเด็จพระมหาจักรพรรดิแห่งกรุงศรีอยุธยา เป็นต้น

ช้างเผือกคู่พระบารมีแห่งพระมหากษัตริย์
   ช้างเผือกถือเป็นช้างคู่พระบารมีแห่งองค์พระมหากษัตริย์ ตามคติโบราณกล่าวว่า หากเป็นช้างเผือกเอกจะมีฐานะในราชสำนักดุจเจ้าฟ้า ดังจะเห็นได้จากการอัญเชิญ พระกรรภิรมย์ ซึ่งเป็นฉัตร ๕ ชั้นสีขาวเขียนลายยันต์ทอง เข้าร่วมในกระบวนแห่สมโภชด้วย อีกทั้งยังได้รับการยกย่องให้มีตำแหน่งดุจขุนนางชั้นสูง คือเป็น “พระ” “พระยา” หรือ “เจ้าพระยา”
   ลักษณะของช้างเผือกแบ่งออกเป็น ๓ ชนิด ได้แก่ ช้างเผือกเอก ช้างเผือกโท และช้างเผือกตรี โดยพิจารณาจากลักษณะอันเป็นมงคลของสีและลักษณะทางกายภาพที่แตกต่างกัน
ส่วนช้างที่มีลักษณะดี แต่ยังไม่สมบูรณ์ตามตำราคชลักษณ์ กล่าวคือ มีอวัยวะส่วนต่าง ๆ ดีเป็นส่วนมาก แต่ไม่ครบถ้วนตามเกณฑ์ช้างเผือก จะจัดเป็น ช้างสำคัญ ซึ่งรวมถึงช้างสีประหลาด ช้างเนียม หรือช้างสีดอด้วย
   โรงช้างที่ใช้สำหรับช้างซึ่งได้รับการขึ้นระวางนั้น จะแบ่งเป็น โรงยอด และ โรงช่อฟ้า ตามฐานะและความสำคัญของพระยาช้างต้นแต่ละเชือก

ช้างมงคลในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช

   เมื่อมีการพบช้างสำคัญเข้ามาสู่พระบรมโพธิสมภาร ทวยราษฎร์ต่างแซ่ซ้องสรรเสริญด้วยความโสมนัสยินดี และน้อมนำให้มีการประกอบพระราชพิธีรับและขึ้นระวางสมโภชเป็นพระยาช้างต้น หรือนางพระยาช้างต้น ตามราชประเพณีที่สืบทอดและปฏิบัติต่อเนื่องกันมา โดยเฉพาะช้างมงคลที่พบมาสู่พระบารมีในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช ซึ่งได้มีการประกอบพระราชพิธีรับและขึ้นระวางสมโภชแล้วจำนวน ๑๐ เชือก ดังนี้

๑. พระเศวตอดุลยเดชพาหน ภูมิพลนวนาถบารมี ทุติยเศวตกรีกมุทพรรโณภาส บรมกมลาสนวิศุทธวงศ์ สรรพมงคลลักษณคเชนทรชาติ สยามราษฎรสวัสดิประสิทธิ์ รัตนกุญชรนิมิตบุญญาธิการ ปรมินทรพิตรสารศักดิ์เลิศฟ้า

   เป็นช้างเผือกโท นายแปลกคล้องได้ที่จังหวัดกระบี่ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๙๙ ต่อมา พลโท บัญญัติ เทพหัสดิน ณ อยุธยา ประธานกรรมการองค์การสวนสัตว์แห่งประเทศไทย ได้น้อมเกล้าน้อมกระหม่อมถวายเมื่อวันที่ ๑๐ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๐๑ และมีการประกอบพระราชพิธีรับและขึ้นระวางสมโภช ณ โรงช้างต้น สวนจิตรลดา พระราชวังดุสิต เมื่อวันที่ ๑๑ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๐๒

๒. พระเศวตวรรัตนกรี นพิศสิริพงคนัทย์ เอกาทัศน์มงคลสุลักษณ์ ศุภนัยเนตราทิโควรรณ พิษณุพันธุ์ อัครคชาธาร อัฏฐกุลสารดามพหัสดิน ปรมินทรมหาราชพาหน สยามประชาชนสวัสดิคุณเดชอดุลยเลิศฟ้า

   เป็นช้างพลายเผือก ตกที่บ้านนายแก้ว ปัญญาคง ตำบลออนใต้ อำเภอสันกำแพง จังหวัดเชียงใหม่ พันตำรวจเอก นิรันดร ชัยนาม ผู้ว่าราชการจังหวัดเชียงใหม่ ได้น้อมเกล้าน้อมกระหม่อมถวายเมื่อวันที่ ๑๗ มกราคม พ.ศ. ๒๕๐๙ และมีการประกอบพระราชพิธีรับและขึ้นระวางสมโภชที่จังหวัดเชียงใหม่ เมื่อวันที่ ๒๔ มกราคม พ.ศ. ๒๕๐๙ ปัจจุบันล้มแล้ว

๓. พระเศวตสุรคชาธาร บรมนฤบาลสวามิภักดิ์ ศุภลักษณเนตราทิคุณ ทศกุลวิศิษฎพรหมพงศ์ อดุลยวงศ์ภามพหัตถี ประชาชนะสวัสดิวิบูลย์ศักดิ์ อัครสยามนาถสุรพาหน มงคลสารเลิศฟ้า

เป็นช้างพลายเผือกลูกเถื่อน นายเจ๊ฮง หะระตี กำนันตำบลการอ อำเภอรามัน จังหวัดยะลา ได้ลูกช้างพลัดแม่มาเลี้ยงไว้ ต่อมา พันตำรวจเอก ศิริ คชหิรัญ ผู้ว่าราชการจังหวัดยะลา ได้น้อมเกล้าน้อมกระหม่อมถวายเมื่อวันที่ ๙ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๑๑ และมีการประกอบพระราชพิธีรับและขึ้นระวางสมโภชที่จังหวัดยะลา เมื่อวันที่ ๑๑ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๑๑ ปัจจุบันล้มแล้ว

๔. พระศรีเศวตศุภลักษณ์ อรรครัตนกิริณี ดามพหัสพิษณุพงศ์ ดำรงสุทธสกนธ์ สุคนธชาติ เฉลิมราชกฤดาบารมี ศรีตรังคพิเศษสุทธิ์ อุดมสารเลิศฟ้า
เป็นช้างพังเผือก ชื่อเล่นว่า “เจ้าแต๋น” กรมป่าไม้ได้มาจากป่าพนมสารคาม จังหวัดฉะเชิงเทรา และนำไปเลี้ยงไว้ที่วนอุทยานเขาช่อง จังหวัดตรัง ต่อมา ผู้ว่าราชการจังหวัดตรังและอธิบดีกรมป่าไม้ ได้น้อมเกล้าน้อมกระหม่อมถวาย และโปรดเกล้าฯ ให้ประกอบพระราชพิธีรับและขึ้นระวางสมโภช เมื่อวันที่ ๗ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๑๙ ณ โรงช้างต้น สวนจิตรลดา พระราชวังดุสิต

๕. พระเศวตสุทธวิลาส อัฏฐคชชาติพิษณุพงศ์ ดำรงประภาพมหิมัน ตามรพรรณไพศิษฏ์ ผริตวรุตตมมงคล ดาลศุภผลสวัสดิวิบูล อดุลยลักษณ์เลิศฟ้า

เป็นช้างพลายเผือก (สีดอ) ชื่อเล่นว่า “บุญรอด” คนงานของกรมป่าไม้พบลูกช้างในป่าบริเวณแม่น้ำแควน้อย จังหวัดกาญจนบุรี ต่อมาได้นำมาเลี้ยงไว้ ณ วนอุทยานเขาเขียว จังหวัดชลบุรี อธิบดีกรมป่าไม้ได้น้อมเกล้าน้อมกระหม่อมถวาย และโปรดเกล้าฯ ให้ประกอบพระราชพิธีรับและขึ้นระวางสมโภช เมื่อวันที่ ๒๕ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๒๐ ณ โรงช้างต้น สวนจิตรลดา พระราชวังดุสิต

๖. พระวิมลรัตนกิริณี กมุทศรีพรรณโศภิต อัฏฐทิศพงศ์กมลาสน์ อรรคราชทิพยพาหน ถกลกิตติคุณกำจร อมรสารเลิศฟ้า

เป็นช้างพังเผือก ชื่อเล่นว่า “ขจร” นายปรีชา และนางพิมพ์ใจ วารวิจิตร ได้มาจากป่าจังหวัดประจวบคีรีขันธ์ และนำมาเลี้ยงไว้ที่บ้าน ณ ทุ่งสีกัน กรุงเทพมหานคร นายปรีชาและนางพิมพ์ใจ วารวิจิตร ได้น้อมเกล้าน้อมกระหม่อมถวาย และโปรดเกล้าฯ ให้ประกอบพระราชพิธีรับและขึ้นระวางสมโภช พร้อมพระราชทานนาม เมื่อวันที่ ๓๐ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๒๐ ณ โรงช้างต้น สวนจิตรลดา พระราชวังดุสิต

๗. พระศรีนรารัฐราชกิริณี จิตรวดีโรจนสุวงศ์ พรหมพงศ์อัฏฐทิศพิศาล พิเสฐธารธรณิพิทักษ์ คุณารักษกิตติกำจร อมรสารเลิศฟ้า

เป็นช้างพังเผือก ชื่อเล่นว่า “จิตรา” ยายมายิ มามุ ราษฎรบ้านกูมุง หมู่ ๗ ตำบลจะแนะ อำเภอระแงะ จังหวัดนราธิวาส ได้ลูกช้างพลัดแม่จากป่าบนเทือกเขากือชา ต่อมา นายวัชระ สิงคิวิบูลย์ ผู้ว่าราชการจังหวัดนราธิวาส ได้น้อมเกล้าน้อมกระหม่อมถวายเมื่อวันที่ ๒๓ สิงหาคม พ.ศ. ๒๕๒๐ และโปรดเกล้าฯ ให้ประกอบพระราชพิธีรับและขึ้นระวางสมโภชพระราชทานนาม ณ จังหวัดนราธิวาส เมื่อวันที่ ๒๕ สิงหาคม พ.ศ. ๒๕๒๐

๘. พระเศวตภาสุรคเชนทร์ นวเมนทรพาหน สุทธวิมลวิษณุพงศ์ คุณดำรงดามพหัสดินทร์ สุพัชรินทร์ อนันตผล คชมงคลเลิศฟ้า

เป็นช้างพลายเผือก ชื่อ “ภาศรี” นายสุรเดช มหารมย์ เจ้าของไร่ภาศรี ใกล้เขื่อนแก่งกระจาน อำเภอท่ายาง จังหวัดเพชรบุรี ได้มาจากชาวกะเหรี่ยง บ้านหนองปืนแตก ตำบลสองพี่น้อง อำเภอท่ายาง จังหวัดเพชรบุรี ต่อมา นายศุภโยค พาณิชวิทย์ ผู้ว่าราชการจังหวัดเพชรบุรี ได้น้อมเกล้าน้อมกระหม่อมถวายเมื่อวันที่ ๒๕ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๒๑

๙. พระเทพวัชรกิริณี ดามพหัสพิษณุพงศ์ โสตถิธำรงวิสุทธิลักษณ์ อำนรรฆคุณสรรพสกนธ์ วิมลสารโสภิต พิบูลกิตติ์เลิศฟ้า

เป็นช้างเผือก เดิมชื่อ “ขวัญตา” พระปลัดบุญส่ง ธัมมปาโล เจ้าอาวาสวัดเขาบันไดอิฐ อำเภอเมืองเพชรบุรี จังหวัดเพชรบุรี ได้มาจากนายสนิท ศิริวานิช กำนันตำบลเขาน้อย อำเภอปราณบุรี จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ ต่อมา นายศุภโยค พาณิชวิทย์ ผู้ว่าราชการจังหวัดเพชรบุรี ได้น้อมเกล้าน้อมกระหม่อมถวายเมื่อวันที่ ๒๕ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๒๑

๑๐. พระบรมนขทัศ วัชรพาหน์พิษณุพงศ์ โสตถิธำรงอัฏฐคช ดิเรกยศอนันตคุณ อดุลยสารเลิศฟ้า

เป็นช้างพลายเผือกลูกเถื่อน ชื่อ “ดาวรุ่ง” พระปลัดบุญส่ง ธัมมปาโล ได้มาจากราษฎรอำเภอปราณบุรี จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ และนำมาเลี้ยงไว้ที่วัดเขาบันไดอิฐ คู่กับช้างพัง “ขวัญตา” ต่อมา นายศุภโยค พาณิชวิทย์ ผู้ว่าราชการจังหวัดเพชรบุรี ได้น้อมเกล้าน้อมกระหม่อมถวายเมื่อวันที่ ๒๕ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๒๑

พระราชพิธีรับและขึ้นระวางสมโภชช้างสำคัญ

เมื่อคล้องช้างสำคัญได้แล้ว จะนำออกจากป่าเพื่อน้อมเกล้าน้อมกระหม่อมถวายพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว แต่โบราณมีธรรมเนียมปฏิบัติว่า จะต้องนำช้างออกจากประตูป่าโดยมีพระสงฆ์สวดชยันโตและประพรมน้ำพระพุทธมนต์ จากนั้นจึงเตรียมประกอบพระราชพิธีทะนนชัยบาศ ก่อนแห่เข้าสู่เมืองหลวง

ก่อนการประกอบพระราชพิธีทะนนชัยบาศ ยังมีพิธีกรรมสำคัญอีกประการหนึ่งที่หมอช้างจะต้องประกอบ เรียกว่า “พิธีจับเชิง” อันเป็นพิธีเฉพาะของหมอเฒ่าหรือปฏิยายะ และควาญช้าง

พิธีจับเชิงเป็นการไหว้ครูพระเทวกรรมและครูปะกำของปฏิยายะ เพื่อขอให้ครูบาอาจารย์และสิ่งศักดิ์สิทธิ์ประสิทธิประสาทพรแก่ควาญ ซึ่งจะเป็นผู้ฝึกช้างสำคัญที่คล้องได้ ให้รู้จักการเดินเข้าและขึ้นยืนบนเกยเบญพาดได้อย่างถูกต้อง สามารถยืนนิ่งอยู่บนเกยได้เป็นเวลานาน โดยควาญจะใช้เวลาฝึกประมาณ ๒-๔ เดือน

สำหรับพระราชพิธีทะนนชัยบาศนั้น แต่โบราณมากรมพระคชบาลเป็นผู้รับผิดชอบกำหนดพื้นที่และปรับปรุงสถานที่ให้เรียบร้อย พร้อมทั้งจัดสร้างโรงพระราชพิธี ซึ่งประกอบด้วยสิ่งก่อสร้างหลายหลัง เช่น โรงขั้นร่ม โรงรำเชือก ปะรำ ศาลเทวดา และโขลนทวาร

สิ่งของเครื่องใช้ในพระราชพิธีทะนนชัยบาศมีจำนวนมาก ได้แก่ ทองคำทำเป็นรูปเต่า เงินค่าบูชา ผ้าขาว ผ้าพันกุม ผ้าลายพื้นขาว ผ้านุ่ง ผ้านุ่งผ้าห่มครู ผ้านุ่งห่มกล่อมฉันท์ และเทียน ๔ ขนาด หนัก ๖ สลึง ๔ บาท ๑ บาท และ ๑ สลึง โดยแต่ละขนาดใช้ตามจำนวนที่กำหนด

นอกจากนี้ ยังมีเสื่ออ่อน ๔ ผืน ด้ายดิบ ดอกไม้ และใบไม้สำหรับปัดรังควาน (ใบระงับ) ได้แก่ ใบเงิน ใบไทร ใบโพธิ์ ใบมะเดื่อ และใบเลียบ ส่วนใบไม้สำหรับโหมกุณฑ์ ได้แก่ ใบมะม่วง ใบมะเดื่อ ใบทอง ใบเลียบ ใบเงิน ใบรัก และใบพันงู

เครื่องใช้ประเภทภาชนะ ประกอบด้วย หม้อกุมภ์ นางเลิ้ง (ตุ่ม) หม้อข้าว หม้อแกง หม้อทะนน และเตาเชิงกราน

พืชผลที่ใช้ในพิธี ได้แก่ มะพร้าวอ่อน มะพร้าวแก่ ข้าวสารบริสุทธิ์ ข้าวเปลือก งาดิบ ถั่วเขียวดิบ กล้วยน้ำไทย แตงกวา หมากดิบ หมากสง พลู มะกรูด ฝักสัมป้อย ขมิ้นชันสด แป้งผง แป้งหอม ตลอดจนเครื่องกระยาบวชวันละ ๖ สำรับ ทราย น้ำผึ้ง น้ำมันดิบ น้ำมันมะพร้าว ปูน ฟืน และฟืนสกลถิ่น โดยสิ่งของต่าง ๆ มีจำนวนตามที่กำหนดไว้ในแบบพิธี

ในการประกอบพระราชพิธีรับและขึ้นระวางสมโภชช้างสำคัญในแต่ละวันนั้น มีสิ่งสำคัญประการหนึ่งที่ขาดไม่ได้และถือเป็นสัญลักษณ์ของพิธีอันเกี่ยวเนื่องกับการบูชาและการขอพรจากเทพเจ้าและสิ่งศักดิ์สิทธิ์ตามประเพณีไทย คือ บายศรี ซึ่งจะต้องจัดตั้งตลอดทั้ง ๔ วัน แม้จะมีรายละเอียดแตกต่างกันไปบ้างในแต่ละวัน

พิธีกรรมประกอบด้วยทั้งพิธีทางพระพุทธศาสนาและพิธีพราหมณ์ มีการอัญเชิญพระเทวกรรมไปประดิษฐาน ณ ศาลพระเทวกรรมภายในโรงสมโภช

ในวันสุดท้าย เมื่อเสร็จสิ้นการถวายภัตตาหารแด่พระสงฆ์และได้ฤกษ์ตามกำหนด โหรจะลั่นฆ้องชัย พระสงฆ์สวดชัยมงคลคาถา ชาวประโคมบรรเลงเครื่องดุริยดนตรี และพราหมณ์รดน้ำพระพุทธมนต์อาบช้างสำคัญ

หลังจากนั้น กรมพระคชบาลจะแต่งเครื่องประดับให้ช้างด้วยเครื่องมหาดเล็ก แล้วประกอบพิธีเวียนเทียนสมโภช จากนั้นจึงนำช้างสำคัญเดินในขบวนแห่ลอดโขลนทวารลงสู่แพ

ราชบัณฑิตและพราหมณ์ที่ประจำอยู่บนเกยจะประพรมน้ำพระพุทธมนต์ พร้อมทั้งปล่อยไก่ ๑ คู่ และนกเขา ๑ คู่ จากนั้นจึงนำช้างลงแพซึ่งแบ่งเป็น ๓ ห้อง

ภายในแพจะมีพระสงฆ์ ๔ รูป สวดจุฬาทิศตลอดการเดินทางทั้งกลางวันและกลางคืน มีราชบัณฑิตทำพิธีบูชายันต์ทิศทุกวัน ขณะที่พราหมณ์พฤฒิบาศจะอ่านบทดุษฎีคำฉันท์กล่อมลาไพรทุกคืน

ปัจจุบัน พระราชพิธีดังกล่าวได้มีการลดขั้นตอนการปฏิบัติลง และในที่สุดได้ยกเลิกพิธีบางส่วนไปตามกาลสมัย

การรับช้างสำคัญ
เมื่อช้างสำคัญขึ้นจากแพแล้ว พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวจะเสด็จประทับทอดพระเนตรอยู่ ณ พลับพลายก ครั้นได้ฤกษ์ตามกำหนด พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวจะโปรดเกล้าฯ ให้กรมพระคชบาลนำช้างสายสูตรลงไปรับช้างสำคัญขึ้นจากแพ
ชาวอภิรมย์จะเชิญพระเทวกรรมนำหน้าช้างสำคัญขึ้นจากแพ แล้วนำช้างผ่านโขลนทวาร ซึ่งประดับด้วยต้นกล้วย ต้นอ้อย ดอกหมาก ดอกมะพร้าว และราชวัติรั้วไก่
ในขณะที่ช้างสำคัญลอดผ่านโขลนทวาร ราชบัณฑิตและพราหมณ์พฤฒิบาศจะประพรมน้ำพระพุทธมนต์เพื่อความเป็นสิริมงคล จากนั้นพราหมณ์จะปล่อยไก่ ๑ คู่ และนกเขาอีก ๑ คู่ เพื่อประกอบพิธีตามโบราณราชประเพณี
กระบวนแห่ช้างสำคัญ
เมื่อช้างสายสูตรไปรับช้างสำคัญขึ้นจากแพเข้ากระบวนแห่แล้ว จะอัญเชิญเข้าสู่กระบวนแห่เพื่อนำไปยังโรงสมโภช โดยแต่โบราณมากระบวนแห่ช้างสำคัญมีองค์ประกอบอย่างยิ่งใหญ่และเป็นไปตามราชประเพณีอย่างเคร่งครัด
กระบวนหน้า
กระบวนหน้าประกอบด้วย ผู้ถือธงตะขาบและธงมังกรจำนวน ๑๐๐ คน เทวดาคู่แห่ ๑๐๐ คน กลองชนะ ๔๐ คน จ่าปี่ ๑ คน และจ่ากลอง ๑ คน มีแตรฝรั่ง ๑๐ เลา แตรงอน ๒๐ เลา และสังข์ ๒๐ หอย
นอกจากนี้ ยังมีเครื่องสูงห้าชั้น ๖ ชุด เครื่องสูงเจ็ดชั้น ๒ ชุด บังแทรก ๔ คัน และพระกรรภิรมย์ ๓ องค์ พราหมณ์พฤฒิบาศเป่าสังข์ ๑ คู่ พราหมณ์พฤฒิบาศเชิญพระเทวกรรม ๑ คู่ และผู้เชิญกรรชิงเกล็ด ๑ คู่
ในกระบวนยังมีช้างพังเป็นช้างนำ ๑ เชือก ช้างพังสายสูตรผูกติดกับช้างสำคัญ ๑ เชือก และช้างพังมีสายปะกำอีก ๑ เชือก
กรมพระคชบาลถือแส้หวายเดินประกบซ้ายและขวา ข้างละ ๖ คน ส่วนกรมพระคชบาลที่ถือกระบองกลึงเดินประกบซ้ายและขวา ข้างละ ๔ คน และมีกรมพระคชบาลเดินแซงระหว่างแนวกรรชิงเกล็ดอีก ๒๔ คน
กระบวนหลัง
กระบวนหลังประกอบด้วยกรรชิงเกล็ดแห่ตามหลังช้างสำคัญ ๑ คู่ ราชมัลเชิญโต๊ะเงินจัดกล้วย ๑ โต๊ะ โต๊ะจัดอ้อย ๑ โต๊ะ โต๊ะจัดหญ้า ๑ โต๊ะ และหม้อน้ำเงินซ้ายขวา ๑ โต๊ะ
นอกจากนี้ ยังมีกรมพระคชบาลถือแส้ทางม้าเดินแซงนอกซ้ายและขวา ๑ คู่ เครื่องสูงเจ็ดชั้น ๒ คู่ เครื่องสูงห้าชั้น ๔ คู่ บังแทรก ๒ คู่ กรรชิงเกล็ดหน้าวานรเผือก ๑ คู่ คนหามวานรเผือก ๒ คน เทวดาคู่หลัง ๕๐ คน และผู้ถือธงตะขาบกับธงมังกรอีก ๕๐ คน
เมื่อกระบวนแห่ถึงโรงสมโภช จะนำช้างสำคัญเข้ายืนประจำแท่นในโรงสมโภช จากนั้นเชิญพระกรรภิรมย์ไปผูกไว้ที่เสาเฉลียงหน้าโรงสมโภช อัญเชิญพระเทวกรรมประดิษฐานบนศาลมณฑป และตั้งกรงวานรเผือกไว้ที่เฉลียง
พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จพระราชดำเนินประทับ ณ โรงสมโภช แล้วทรงถวายผ้าไตรแพรแด่พระสงฆ์ผู้รับนิมนต์มาเจริญพระพุทธมนต์สตปริตร จำนวน ๓๐ รูป
เมื่อพระสงฆ์ครองผ้าแล้ว พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการ พระราชาคณะถวายศีล และทรงศีล จากนั้นพระสงฆ์เจริญพระพุทธมนต์สตปริตร
ระหว่างพิธี ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานทองคำสำหรับผูกคอช้างสำคัญ ต่อมา ตั้งแต่รัชกาลที่ ๖ เป็นต้นมา ได้พระราชทานเป็นเสมาทองพร้อมสายคล้อง
เมื่อพระสงฆ์สวดมนต์เสร็จแล้ว เจ้าพนักงานกรมพระภูษามาลาและกรมพระแสงในขับไม้กล่อม เมื่อเสร็จพิธี พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จไปประทับยังพลับพลาเพื่อทอดพระเนตรมหรสพสมโภช และเสด็จพระราชดำเนินกลับเมื่อถึงเวลาอันสมควร
วันที่ ๒ ของพระราชพิธี
ในตอนเช้า เจ้าพนักงานกรมพระคชบาลนำช้างนำและช้างสายสูตรมาฝึกช้างสำคัญ พร้อมนำไปอาบน้ำ ณ มณฑปยอด จากนั้นจึงกลับสู่โรงสมโภช
ในตอนเย็น พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จพระราชดำเนินมายังโรงสมโภช ทรงเป็นองค์ประธานในพิธีสงฆ์ โดยพระสงฆ์ ๓๐ รูป เจริญพระพุทธมนต์ทวาทศปริตร
เมื่อเสร็จพิธี ราชบัณฑิตประกอบพิธีบูชาจุลฐทิศ และพราหมณ์พฤฒิบาศตั้งเครื่องกระยาบวช อ่านบทดุษฎีสังเวยกล่อมช้างและขับไม้ เสร็จแล้วจึงเสด็จพระราชดำเนินกลับ
วันที่ ๓ ของพระราชพิธี

ในเวลาเช้า เจ้าพนักงานนำช้างสำคัญออกเดินไปอาบน้ำ ณ มณฑป เช่นเดียวกับการปฏิบัติในวันที่ ๒

ครั้นถึงเวลาเย็น พระสงฆ์จำนวน ๓๐ รูป เจริญพระพุทธมนต์ ธรรมจักรกัปปวัตนสูตร และ มหาสมัยสูตร พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จพระราชดำเนินมาทอดพระเนตรการประกอบพิธี เมื่อเสร็จแล้วจึงเสด็จทอดพระเนตรมหรสพสมโภช

วันที่ ๔ ของพระราชพิธี

ในเวลาเช้า เจ้าพนักงานกรมพระคชบาลจารึกนามช้าง ขณะเดียวกันพราหมณ์จารึกมนต์ลงในอ้อยแดง ระหว่างนั้นกรมพระคชบาลนำช้างสำคัญไปอาบน้ำชำระสี ณ มณฑป แล้วจึงนำกลับมายังโรงสมโภช

เมื่อถึงพิธี พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการและทรงศีล ครั้นได้มงคลฤกษ์ โหรลั่นฆ้องชัย พราหมณ์เป่าสังข์ กรมพระแสงในขับไม้บัณเฑาะว์ ชาวประโคมบรรเลงแตร สังข์ และเครื่องดุริยดนตรี ขณะที่พระสงฆ์เจริญชัยมงคลคาถา

จากนั้น พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จพระราชดำเนินขึ้นเกย ทรงรดน้ำพระพุทธมนต์ และพระราชทานน้ำสรงแก่ช้างสำคัญด้วยพระเต้าศิลา หม้อกุมภ์ทอง หม้อกุมภ์เงิน และพระมหาสังข์

เมื่อเสร็จพิธีแล้ว เจ้าพนักงานเช็ดตัวช้างให้แห้ง และเจ้าพนักงานกรมพระคชบาลประดับช้างสำคัญด้วยเครื่องทองคำกุดั่นประดับพลอย ประกอบด้วยปกตะพอง ตาข่ายทองคำประดับพลอยห้อยหน้าช้าง พู่จามรีจงกลทองคำประดับที่หูช้าง และคลุมผ้าปกหลัง

แล้วพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จประทับ ณ เบื้องหน้าช้างสำคัญ ทรงรับอ้อยแดงจากราชบัณฑิต ๓ ท่อน พระราชทานแก่ช้างสำคัญเพื่อทรงรับขึ้นระวางและพระราชทานนาม จากนั้นทรงเจิมที่งวง

เมื่อถึงช่วงสำคัญของพิธี โหรลั่นฆ้องชัย พราหมณ์เป่าสังข์ กรมพระแสงในขับไม้บัณเฑาะว์ และชาวประโคมบรรเลงเครื่องดุริยดนตรี ขณะที่พระสงฆ์สวดชัยมงคลคาถา เมื่อการขึ้นระวางเสร็จสิ้นจึงหยุดประโคม และพระสงฆ์สวดถวายพระพร

ภายหลังจากนั้น พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงประเคนภัตตาหารและไทยธรรมแก่พระสงฆ์ เมื่อพระสงฆ์ฉันเสร็จแล้ว จึงถวายอนุโมทนา ถวายอติเรก และเดินทางกลับ

ระหว่างที่พระสงฆ์กำลังฉันภัตตาหาร ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานสัญญาบัตร บรรดาศักดิ์ เหรียญวโรชัยภรณ์ และเงินบำเหน็จแก่หมอช้าง ควาญช้างผู้คล้องช้าง ตลอดจนหมอเฒ่าผู้นำคณะ

เมื่อพระสงฆ์กลับแล้ว เจ้าพนักงานตั้งบายศรีแก้ว บายศรีทอง บายศรีเงิน และบายศรีตอง พร้อมต้นไม้ทองและต้นไม้เงินอย่างละคู่ จากนั้นพราหมณ์จุดแว่นให้ผู้รับพระราชทานแว่นเวียนเทียนสมโภช ๓ รอบ แล้วดับเทียนด้วยใบพลู โบกควันจุณเจิมพระยาช้าง ก่อนที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวจะเสด็จพระราชดำเนินกลับ

พิธีแห่พระยาช้างเข้ายืนโรง

เมื่อเสร็จสิ้นพระราชพิธีสมโภชและพระราชทานนามพระยาช้าง ณ โรงสมโภชแล้ว จะมีการจัดพิธีแห่พระยาช้างเข้ายืนประจำโรงช้าง โดยพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เจ้าพนักงานตกแต่งภายในโรงช้างอย่างสมพระเกียรติ

ภายในโรงช้างมีการจัดตั้งโต๊ะหมู่บูชา ประดิษฐานพระพุทธรูปพระชัยเงินหลังช้างและพระชัยนวโลหะ พร้อมทั้งตั้งพระแท่นทรงกราบ พระราชบัลลังก์ ต้นไม้ทอง และต้นไม้เงิน รวมอย่างละ ๒ คู่

ครั้นได้ฤกษ์ตามกำหนด จึงอัญเชิญพระยาช้างเข้าสู่โรงช้าง โดยพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จประทับภายในโรงช้างและทรงเป็นองค์ประธานในพิธีสงฆ์ ทรงประเคนไตรย่ามแก่พระสงฆ์จำนวน ๑๐ รูป ทรงจุดเทียนเครื่องนมัสการและทรงศีล

จากนั้นเสด็จขึ้นประทับบนเกย เมื่อโหรลั่นฆ้องชัยเป็นสัญญาณ พระสงฆ์สวดชัยมงคลคาถา พราหมณ์เป่าสังข์ กรมพระแสงในขับไม้บัณเฑาะว์ และพนักงานประโคมแตรสังข์กับวงปี่พาทย์

พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงหลั่งน้ำพระพุทธมนต์พระราชทานแก่พระยาช้าง และทรงเจิมตามราชประเพณี แล้วเสด็จลงประทับบนพระราชบัลลังก์ เมื่อสิ้นเสียงประโคม พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวจึงเสด็จพระราชดำเนินกลับ

หลังจากนั้น พระสงฆ์จำนวน ๑๐ รูป ยังคงเจริญพระพุทธมนต์ต่อไป ขณะที่เสนาบดีกระทรวงวังประเคนเครื่องไทยธรรมถวายพระสงฆ์

เจ้าพนักงานจัดตั้งบายศรีแก้ว บายศรีทอง บายศรีเงิน และบายศรีตอง จากนั้นพราหมณ์ประกอบพิธีเบิกแว่น เวียนเทียนสมโภช และจุณเจิม เป็นอันเสร็จสิ้นพระราชพิธี

สรุปพระราชพิธีรับและขึ้นระวางสมโภชช้างสำคัญ

รายละเอียดและขั้นตอนในการประกอบพระราชพิธีรับและขึ้นระวางสมโภชช้างสำคัญดังกล่าว เป็นไปตามแบบแผนพระราชพิธีดั้งเดิมในสมัยที่มีการแห่ช้างจากเมืองที่คล้องได้เข้าสู่เมืองหลวง

สำหรับในรัชกาลปัจจุบัน พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ปรับลดระยะเวลาและขั้นตอนบางประการให้เหมาะสมกับสภาพการณ์ปัจจุบัน แต่ยังคงรักษาความถูกต้องและความสมบูรณ์ของราชประเพณีไว้เป็นสำคัญ

การประกอบพระราชพิธีรับและสมโภชขึ้นระวางช้างสำคัญนั้น มีองค์ประกอบสำคัญประการหนึ่ง คือ การกล่อมช้าง ซึ่งเรียกว่า การอ่านฉันท์ดุษฎีสังเวย และ การขับไม้ประกอบซอสามสายกล่อมช้าง อันเป็นพิธีสำคัญที่สืบทอดมาแต่โบราณ

ใน พ.ศ. ๒๕๒๐ และ พ.ศ. ๒๕๒๑ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ได้ทรงแสดงพระปรีชาสามารถด้านภาษาและวรรณศิลป์ ด้วยการทรงพระราชนิพนธ์บทฉันท์ดุษฎีสังเวยกล่อมช้างได้อย่างไพเราะยิ่ง

บทกล่อมช้างดังกล่าวมีเนื้อหาในลักษณะการสั่งสอนและอบรมช้างให้ประพฤติดี สุภาพ และอยู่ในระเบียบแบบแผน อย่างไรก็ตาม สาระสำคัญในบทประพันธ์มิได้มีคุณค่าเฉพาะสำหรับการสอนช้างเท่านั้น หากบุคคลทั่วไปนำหลักคิดและข้อสอนต่าง ๆ ไปประยุกต์ใช้ในการดำเนินชีวิต ก็ย่อมก่อให้เกิดความสุข ความเจริญ และความเป็นสิริมงคลแก่ตนเองได้เช่นกัน

บรรณานุกรม

กระทรวงมหาดไทย. (2505). พระเศวตวชิรพาหุฯ (พิมพ์เป็นอนุสรณ์งานพระราชทานเพลิงศพมหาอำมาตย์ตรี พระยาเพ็ชรพิไสยศรีสวัสดิ์ วันที่ 29 พฤศจิกายน 2505).

จดหมายเหตุเรื่องรับพระยาเศวตกุญชร ช้างเผือกเชือกแรกที่ได้ในรัชกาลที่ 2 ปีวอก พ.ศ. 2355. (2470). ใน งานสมโภชพระเศวตคชเดชน์ดิลก ช้างเผือกเชือกแรกในรัชกาลที่ 7 ปีเถาะ พ.ศ. 2470. โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร.

ณัฏฐภัทร จันทวิช (2539). ช้างต้น สัตว์มงคลแห่งพระจักรพรรดิ. กรมศิลปากร; บริษัทศรีบริวเวอรี่ (ประเทศไทย) จำกัด.

ราชกิจจานุเบกษา. (2501). ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 75 ตอนที่ 15 (14 กุมภาพันธ์ 2501).

ราชกิจจานุเบกษา. (2502). ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 76 ตอนที่ 105 (10 พฤศจิกายน 2502).

ราชกิจจานุเบกษา. (2511). ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 85 ตอนที่ 21 (1 มีนาคม 2511).

ราชกิจจานุเบกษา. (2519). ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 93 ตอนที่ 5 (14 มกราคม 2519).

ราชกิจจานุเบกษา. (2519). ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 93 ตอนที่ 76 (18 พฤษภาคม 2519).

หอสมุดแห่งชาติ. (2344). ตำราช้างฉบับหลวง รัชกาลที่ 2 ว่าด้วยช้างชนิดต่าง ๆ (หนังสือสมุดไทยขาว อักษรไทย ภาษาไทย จ.ศ. 1163 เลขที่ 168).

คำขวัญประจำจังหวัด

2012-07-19T08:27:00.001-07:00

คำขวัญประจำจังหวัด

คำขวัญประจำจังหวัด เป็นคำขวัญที่แต่ละจังหวัดในประเทศไทยแต่งขึ้น เพื่อบ่งบอกถึงเอกลักษณ์ ความภาคภูมิใจ และความโดดเด่นที่มีอยู่ในจังหวัดนั้นๆ แยกตามภาคได้ดังนี้

ภาคกลาง

กรุงเทพมหานคร - ทั้งชีวิต เราดูแล

จังหวัดนนทบุรี - ทุเรียนเหนือชั้น เครื่องปั้นดินเผา เมืองเก่าวัดงาม ตลาดน้ำน่าชม รื่นรมย์สวนสมเด็จ เกาะเกร็ดงามตา พฤกษานานาพันธุ์ บ้านจัดสรรเป็นเลิศ

จังหวัดปทุมธานี - ถิ่นบัวหลวง เมืองรวงข้าว เชื้อชาวมอญ นครธรรมะ พระตำหนักรวมใจ สดใสเจ้าพระยา ก้าวหน้าอุตสาหกรรม

จังหวัดสมุทรปราการ - ป้อมยุทธนาวี พระเจดีย์กลางน้ำ ฟาร์มจระเข้ใหญ่ งามวิไลเมืองโบราณ สงกรานต์พระประแดง ปลาสลิดแห้งรสดี ประเพณีรับบัว ครบถ้วนทั่วอุตสาหกรรม

จังหวัดอุทัยธานี - อุทัยธานี เมืองพระชนกจักรี ปลาแรดรสดี ประเพณีเทโว ส้มโอบ้านน้ำตก มรดกโลกห้วยขาแข้ง แหล่งต้นน้ำสะแกกรัง ตลาดนัดดังโคกระบือ

จังหวัดชัยนาท - หลวงปู่ศุขลือชา เขื่อนเจ้าพระยาลือชื่อ นามระบือสวนนก ส้มโอดกขาวแตงกวา

จังหวัดอ่างทอง - พระสมเด็จเกษไชโย หลวงพ่อโตองค์ใหญ่ วีรไทยใจกล้า ตุ๊กตาชาววัง โด่งดังจักสาน ถิ่นฐานทำกลอง เมืองสองพระนอน

จังหวัดสิงห์บุรี - ถิ่นวีรชนคนกล้า คู่หล้าพระนอน นามกระฉ่อนช่อนแม่ลา เทศกาลกินปลาประจำปี
จังหวัดพระนครศรีอยุธยา - ราชธานีเก่า อู่ข้าวอู่น้ำ เลิศล้ำกานท์กวี คนดีศรีอยุธยา

จังหวัดลพบุรี - วังนารายณ์คู่บ้าน ศาลพระกาฬคู่เมือง ปรางค์สามยอดลือเลื่อง เมืองแห่งดินสอพอง เขื่อนป่าสักชลสิทธิ์เกริกก้อง แผ่นดินทองสมเด็จพระนารายณ์

จังหวัดสระบุรี - พระพุทธบาทสูงค่า เขื่อนป่าสักชลสิทธิ์ ฐานผลิตอุตสาหกรรม เกษตรนำล้ำแหล่งเที่ยว หนึ่งเดียวกะหรี่ปั๊บนมดี ประเพณีตักบาตรดอกไม้งาม เหลืองอร่ามทุ่งทานตะวัน ลือลั่นเมืองชุมทาง

จังหวัดชลบุรี - ทะเลงาม ข้าวหลามอร่อย อ้อยหวาน จักสานดี ประเพณีวิ่งควาย

จังหวัดฉะเชิงเทรา - แม่น้ำบางปะกงแหล่งชีวิต พระศักดิ์สิทธิ์หลวงพ่อโสธร พระยาศรีสุนทรปราชญ์ภาษาไทย อ่างฤๅไนป่าสมบูรณ์

จังหวัดนครนายก - นครนายก เมืองในฝันที่ใกล้กรุง ภูเขางาม น้ำตกสวย รวยธรรมชาติ ปราศจากมลพิษ

จังหวัดปราจีนบุรี - ศรีมหาโพธิ์คู่บ้าน ไผ่ตงหวานคู่เมือง ผลไม้ลือเลื่อง เขตเมืองทวาราวดี

จังหวัดจันทบุรี - น้ำตกลือเลื่อง เมืองผลไม้ พริกไทยพันธุ์ดี อัญมณีมากเหลือ เสื่อจันทบูร สมบูรณ์ธรรมชาติ สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช รวมญาติกู้ชาติที่จันทบุรี

จังหวัดตราด - เมืองเกาะครึ่งร้อย พลอยแดงค่าล้ำ ระกำแสนหวาน หลังอานหมาดี ยุทธนาวีเกาะช้าง สุดทางบูรพา

จังหวัดระยอง - ผลไม้รสล้ำ อุตสาหกรรมก้าวหน้า น้ำปลารสเด็ด เกาะเสม็ดสวยหรู สุนทรภู่กวีเอก

จังหวัดสระแก้ว - ชายแดนเบื้องบูรพา ป่างามน้ำตกสวย มากด้วยรอยอารยธรรมโบราณ ย่านการค้าไทย-เขมร

จังหวัดนครปฐม - ส้มโอหวาน ข้าวสารขาว ลูกสาวงาม ข้าวหลามหวานมัน สนามจันทร์งามล้น พุทธมณฑลคู่ธานี พระปฐมเจดีย์เสียดฟ้า

จังหวัดราชบุรี - คนสวยโพธาราม คนงามบ้านโป่ง เมืองโอ่งมังกร วัดขนอนหนังใหญ่ ตื่นใจถ้ำงาม ตลาดน้ำดำเนินฯ เพลินค้างคาวร้อยล้าน ย่านยี่สกปลาดี

จังหวัดสมุทรสงคราม - เมืองหอยหลอด ยอดลิ้นจี่ มีอุทยาน ร.2 แม่กลองไหลผ่าน นมัสการหลวงพ่อบ้านแหลม

จังหวัดสมุทรสาคร - เมืองประมง ดงโรงงาน ลานเกษตร เขตประวัติศาสตร์

จังหวัดสุพรรณบุรี - สุพรรณบุรี เมืองยุทธหัตถี วรรณคดีขึ้นชื่อ เลื่องลือพระเครื่อง รุ่งเรืองเกษตรกรรม สูงล้ำประวัติศาสตร์ แหล่งปราชญ์ศิลปิน ภาษาถิ่นชวนฟัง

จังหวัดกาญจนบุรี - แคว้นโบราณ ด่านเจดีย์ มณีเมืองกาญจน์ สะพานข้ามแม่น้ำแคว แหล่งแร่น้ำตก

จังหวัดเพชรบุรี - เขาวังคู่บ้าน ขนมหวานเมืองพระ เลิศล้ำศิลปะ แดนธรรมะ ทะเลงาม

จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ - เมืองทองเนื้อเก้า มะพร้าวสับปะรด สวยสด หาด เขา ถ้ำ งามล้ำน้ำใจ

ภาคเหนือ

จังหวัดเชียงใหม่ - ดอยสุเทพเป็นศรี ประเพณีเป็นสง่า บุปผชาติล้วนงามตา นามล้ำค่านครพิงค์

จังหวัดเชียงราย - เหนือสุดในสยาม ชายแดนสามแผ่นดิน ถิ่นวัฒนธรรมล้านนา ล้ำค่าพระธาตุดอยตุง

จังหวัดลำพูน - พระธาตุเด่น พระรอดขลัง ลำไยดัง กระเทียมดี ประเพณีงาม จามเทวีศรีหริภุญไชย

จังหวัดลำปาง - ถ่านหินลือชา รถม้าลือลั่น เครื่องปั้นลือนาม งามพระธาตุลือไกล ฝึกช้างใช้ลือโลก

จังหวัดแพร่ - หม้อห้อมไม้สัก ถิ่นรักพระลอ ช่อแฮศรีเมือง ลือเลื่องแพะเมืองผี คนแพร่นี้ใจงาม

จังหวัดน่าน - แข่งเรือลือเลื่อง เมืองงาช้างดำ จิตรกรรมวัดภูมินทร์ แดนดินส้มสีทอง เรืองรองพระธาตุแช่แห้ง

จังหวัดพะเยา - กว๊านพะเยาแหล่งชีวิต ศักดิ์สิทธิ์พระเจ้าตนหลวง บวงสรวงพ่อขุนงำเมือง งามลือเลื่องดอยบุษราคัม

จังหวัดแม่ฮ่องสอน - หมอกสามฤดู กองมูเสียดฟ้า ป่าเขียวขจี ผู้คนดี ประเพณีงาม ลือนามถิ่นบัวตอง

จังหวัดตาก - ธรรมชาติน่ายล ภูมิพลเขื่อนใหญ่ พระเจ้าตากเกรียงไกร เมืองไม้และป่างาม

จังหวัดอุตรดิตถ์ - เหล็กน้ำพี้ลือเลื่อง เมืองลางสาดหวาน บ้านพระยาพิชัยดาบหัก ถิ่นสักใหญ่ของโลก

จังหวัดเพชรบูรณ์ - เมืองมะขามหวาน อุทยานน้ำหนาว ศรีเทพเมืองเก่า เขาค้ออนุสรณ์ นครพ่อขุนผาเมือง

จังหวัดพิษณุโลก - พระพุทธชินราชงามเลิศ ถิ่นกำเนิดพระนเรศวร สองฝั่งน่านล้วนเรือนแพ หวานฉ่ำแท้กล้วยตาก ถ้ำและน้ำตกหลากตระการตา

จังหวัดสุโขทัย - มรดกโลกล้ำเลิศ กำเนิดลายสือไทย เล่นไฟลอยกระทง ดำรงพุทธศาสนา งามตาผ้าตีนจก สังคโลกทองโบราณ สักการแม่ย่าพ่อขุน รุ่งอรุณแห่งความสุข

จังหวัดพิจิตร - ถิ่นประสูติพระเจ้าเสือ แข่งเรือยาวประเพณี พระเครื่องดีหลวงพ่อเงิน เพลิดเพลินบึงสีไฟ ศูนย์รวมใจหลวงพ่อเพชร รสเด็ดส้มท่าข่อย ข้าวเจ้าอร่อยลือเลื่อง ตำนานเมืองชาละวัน

จังหวัดกำแพงเพชร - กรุพระเครื่อง เมืองคนแกร่ง ศิลาแลงใหญ่ กล้วยไข่หวาน น้ำมันลานกระบือ

จังหวัดนครสวรรค์ - เมืองสี่แคว แห่มังกร พักผ่อนบึงบรเพ็ด ปลารสเด็ดปากน้ำโพ

ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ

จังหวัดนครราชสีมา - เมืองหญิงกล้า ผ้าไหมดี หมี่โคราช ปราสาทหิน ดินด่านเกวียน

จังหวัดชัยภูมิ - ชัยภูมิ เมืองผู้กล้า พญาแล

จังหวัดบุรีรัมย์ - เมืองปราสาทหิน ถิ่นภูเขาไฟ ผ้าไหมสวย รวยวัฒนธรรม

จังหวัดสุรินทร์ - สุรินทร์ ถิ่นช้างใหญ่ ผ้าไหมงาม ประคำสวย ร่ำรวยปราสาท ผักกาดหวาน ข้าวสารหอม งามพร้อมวัฒนธรรม

จังหวัดขอนแก่น - พระธาตุขามแก่น เสียงแคนดอกคูน ศูนย์รวมผ้าไหม ร่วมใจผูกเสี่ยว เที่ยวขอนแก่นนครใหญ่ ไดโนเสาร์สิรินธรเน่ สุดเท่เหรียญทองมวยโอลิมปิก

จังหวัดนครพนม - พระธาตุพนมค่าล้ำ วัฒนธรรมหลากหลาย เรณูผู้ไท เรือไฟโสภา งามตาฝั่งโขง

จังหวัดมหาสารคาม - พุทธมณฑลอีสาน ถิ่นฐานอารยธรรม ผ้าไหมล้ำเลอค่า ตักศิลานคร

จังหวัดกาฬสินธุ์ - เมืองฟ้าแดดสงยาง โปงลางเลิศล้ำ วัฒนธรรมผู้ไท ผ้าไหมแพรวา ผาเสวยภูพาน มหาธารลำปาว ไดโนเสาร์สัตว์โลกล้านปี

จังหวัดร้อยเอ็ด - สิบเอ็ดประตูเมืองงาม เรืองนามพระสูงใหญ่ ผ้าไหมสาเกต บุญผะเหวดประเพณี มหาเจดีย์ชัยมงคล งามน่ายลบึงพลาญชัย เขตกว้างไกลทุ่งกุลา โลกลือชาข้าวหอมมะลิ

จังหวัดอุดรธานี - น้ำตกจากสันภูพาน อุทยานแห่งธรรมะ อารยธรรมห้าพันปี ธานีผ้าหมี่ขิด แดนเนรมิตหนองประจักษ์ เลิศลักษณ์กล้วยไม้หอมอุดรชันไฌน์

จังหวัดหนองคาย - วีรกรรมปราบฮ่อ หลวงพ่อพระใส สะพานไทย - ลาว

จังหวัดบึงกาฬ - สองนางศาลศักดิ์สิทธ์ อิทธิฤทธิ์หลวงพ่อใหญ่ แหล่งน้ำใสหนองกุดทิง สุดใหญ่ยิ่งแข่งเรือยาว หาดทรายขาวเป็นสง่า น่าทัศนาแก่งอาฮง งามน้ำโขงที่บึงกาฬ สุขสำราญที่ได้ยล

จังหวัดสกลนคร - พระธาตุเชิงชุมคู่บ้าน พระตำหนักภูพานคู่เมือง งามลือเลื่องหนองหาน แลตระการปราสาทผึ้ง สวยสุดซึ้งสาวภูไท ถิ่นมั่นในพุทธธรรม

จังหวัดหนองบัวลำภู - ศาลสมเด็จพระนเรศวรมหาราช อุทยานแห่งชาติภูเก้า ภูพานคำ แผ่นดินธรรมหลวงปู่ขาว เด่นสกาวถ้ำเอราวัณ นครเขื่อนขันธ์กาบแก้วบัวบาน

จังหวัดเลย - เมืองแห่งทะเลภูเขา สุดหนาวในสยาม ดอกไม้งามสามฤดู

จังหวัดอุบลราชธานี - เมืองดอกบัวงาม แม่น้ำสองสี มีปลาแซบหลาย หาดทรายแก่งหิน ถิ่นไทยนักปราชญ์ ทวยราษฎร์ใฝ่ธรรม งามล้ำเทียนพรรษา ผาแต้มก่อนประวัติศาสตร์

จังหวัดอำนาจเจริญ - พระมงคลมิ่งเมือง แหล่งรุ่งเรืองเจ็ดลุ่มน้ำ งามล้ำถ้ำศักดิ์สิทธิ์ เทพนิมิตพระเหลา เกาะแก่งเขาแสนสวย เลอค่าด้วยผ้าไหม ราษฎร์เลื่อมใสใฝ่ธรรม

จังหวัดยโสธร - บั้งไฟโก้ แตงโมหวาน หมอนขวานผ้าขิด แหล่งผลิตข้าวหอมมะลิ

จังหวัดมุกดาหาร - หอแก้วสูงเสียดฟ้า ภูผาเทิบแก่งกะเบา แปดเผ่าชนพื้นเมือง ลือเลื่องมะขามหวาน กลองโบราณล้ำเลิศ ถิ่นกำเนิดลำผญา ตระการตาชายโขง เชื่อมโยงอินโดจีน

จังหวัดศรีสะเกษ - ศรีสะเกษ แดนปราสาทขอม หอมกระเทียมดี มีสวนสมเด็จ เขตดงลำดวน หลากล้วนวัฒนธรรม เลิศล้ำสามัคคี

ภาคใต้

จังหวัดชุมพร - ประตูภาคใต้ ไหว้เสด็จในกรมฯ ชมไร่กาแฟ แลหาดทรายรี ดีกล้วยเล็บมือ ขึ้นชื่อรังนก

จังหวัดระนอง - คอคอดกระ ภูเขาหญ้า กาหยูหวาน น้ำแร่ มุกแท้เมืองระนอง

จังหวัดสุราษฎร์ธานี - เมืองร้อยเกาะ เงาะอร่อย หอยใหญ่ ไข่แดง แหล่งธรรมะ

จังหวัดนครศรีธรรมราช - เมืองประวัติศาสตร์ พระธาตุทองคำ ชื่นช่ำธรรมชาติ แร่ธาตุอุดม เครื่องถมสามกษัตริย์ มากวัดมากศิลป์ ครบสิ้นกุ้งปู

จังหวัดตรัง - เมืองพระยารัษฎา ชาวประชาใจกว้าง หมูย่างรสเลิศ ถิ่นกำเนิดยางพารา เด่นสง่าดอกศรีตรัง ปะการังใต้ทะเล เสน่ห์หาดทรายงาม น้ำตกสวยตระการตา

จังหวัดภูเก็ต - ไข่มุกอันดามัน สวรรค์เมืองใต้ หาดทรายสีทอง สองวีรสตรี บารมีหลวงพ่อแช่ม

จังหวัดพังงา - แร่หมื่นล้าน บ้านกลางน้ำ ถ้ำงามตา ภูผาแปลก แมกไม้จำปูน บริบูรณ์ด้วยทรัพยากร

จังหวัดกระบี่ - แหล่งถ่านหิน ถิ่นหอยเก่า เขาตระหง่าน ธารสวย รวยเกาะ เพาะปลูกปาล์ม งามหาดทราย ใต้ทะเลสวยสด มรกตอันดามัน สวรรค์เกาะพีพี

จังหวัดพัทลุง - เมืองหนังโนราห์ อู่นาข้าว พราวน้ำตก แหล่งนกน้ำ ทะเลสาบงาม เขาอกทะลุ น้ำพุร้อน

จังหวัดสงขลา - นกน้ำเพลินตา สมิหลาเพลินใจ เมืองใหญ่สองทะเล เสน่ห์สะพานติณ ถิ่นธุรกิจแดนใต้

จังหวัดยะลา - ใต้สุดสยาม เมืองงามชายแดน

จังหวัดปัตตานี - บูดูสะอาด หาดทรายสวย รวยน้ำตก นกเขาดี ลูกหยีอร่อย หอยแครงสด

จังหวัดนราธิวาส - ทักษิณราชตำหนัก ชนรักศาสนา นราทัศน์เพลินตา ปาโจตรึงใจ แหล่งใหญ่แร่ทอง ลองกองหอมหวาน

จังหวัดสตูล - สตูล สงบ สะอาด ธรรมชาติบริสุทธิ์

แผนพัฒนาเมืองยุทธศาสตร์ทางทะเลสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช

2012-06-21T19:43:00.000-07:00

แผนพัฒนาเมืองยุทธศาสตร์ทางทะเลสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช
The Self Defense Development Plan of the City Ports in the Reign of King Narai the Great (A.D.1656 - 1688)

ธราพงศ์ ศรีสุชาติ

Tharapong Srisuchat

สภาพการณ์สังเขปสมัยสมเด็จพระนารายณ์

นโยบายพัฒนาเมืองยุทธศาสตร์ทางทะเลของสมเด็จพระนารายณ์มหาราช

หลักฐานโบราณคดีที่ปรากฏอยู่ที่เมืองยุทธศาสตร์ทางทะเล

ที่มา thai-archaeology

หลักฐานโบราณคดีที่ปรากฏอยู่ที่เมืองยุทธศาสตร์ทางทะเล

2012-06-21T19:42:00.000-07:00

หลักฐานโบราณคดีที่ปรากฏอยู่ที่เมืองยุทธศาสตร์ทางทะเล

ในที่นี้จะเสนอการสำรวจตรวจสอบหลักฐานทางโบราณคดีที่หลงเหลืออยู่ในปัจจุบันเปรียบเทียบกับแบบแปลนแผนผังที่ลามาร์เข้ามาเขียนไว้เมื่อปีพุทธศักราช ๒๒๓๐ กับข้อมูลเอกสารประวัติศาสตร์เพื่อวิเคราะห์ว่า ร่องรอยสภาพเมืองและป้อมปราการที่เห็นอยู่ในปัจจุบัน

สร้างมาก่อนสมัยการเขียนแบบแปลนแผนผังของลามาร์ หรือมีการสร้างขึ้นตามแบบแปลนแผนผังนี้บ้างหรือไม่ อย่างไร

ลามาร์ได้เดินทางออกจากกรุงศรีอยุธยาไปปฏิบัติภารกิจในเมืองนครศรีธรรมราช พัทลุงและสงขลา เมื่อวันที่ ๒มีนาคม ค.ศ.๑๖๘๖ (พ.ศ.๒๒๒๙) โดยพระบรมราชโองการของสมเด็จพระนารายณ์ เพื่อไปสำรวจ ออกแบบเพื่อเสริมความมั่นคงทางด้านยุทธศาสตร์ให้กับเมืองดังกล่าว และกลับถึงกรุงศรีอยุธยาเมื่อวันที่ ๑๖ มิถุนายน ปีเดียวกัน

เมืองนครศรีธรรมราช ลามาร์ได้บันทึกไว้ว่าเมืองนครศรีธรรมราชตั้งอยู่บนสันทราย กำแพงเดิมค่อนข้างปรักหักพัง มีป้อมเล็กๆหลายป้อมดังที่เขียนอยู่ในแผนผัง ตัวกำแพงมีความหนา ๓ เมตร ในขณะที่ลามาร์เดินทางไปถึงได้มีการก่อสร้างป้อมแล้วเสร็จป้อมหนึ่งโดยใช้เวลาสร้าง ๓ เดือน ป้อมนั้นแข็งแรงดี ส่วนป้อมอื่นๆได้ก่อสร้างหลังจากลามาร์เดินทางกลับกรุงศรีอยุธยาแล้ว

ลามาร์ได้เขียนผังโดยใช้เส้นแรเงาแนวทึบแทนเส้นทางน้ำซึ่งในที่นี้ก็คือคูเมืองที่ล้อมรอบเมืองทั้ง ๔ ด้านนั่นเอง แนวเส้นประแสดงถึงแนวกำแพงเก่าที่ก่อสร้างมาแต่เดิม ส่วนเส้นทึบหมายถึงแนวกำแพงใหม่ซึ่งกำลังสร้าง ลามาร์ได้แนะนำให้ก่อสร้างป้อมใหม่เป็นรูปแฉกดาวเพื่อเสริมแนวป้องกันข้าศึกในรูปแบบใหม่ซึ่งมีประสิทธิภาพกว่าเดิม โดยแนะนำให้สร้างที่กึ่งกลางแนวกำแพงเมืองทิศเหนือและใต้เพื่อเป็นแนวต้านข้าศึกเข้ายึดทางประตูเมืองใหญ่ โดยลามาร์ได้เขียนแนวของป้อมและคูน้ำรูปแฉกดาวลงไปในผังด้วย

จากหลักฐานทางโบราณคดีในปัจจุบันพบว่าแนวกำแพงเมืองทั้ง ๔ ด้าน ตามที่ได้ระบุไว้ในแผนผังและบันทึกของลามาร์ซึ่งสร้างขึ้นในช่วงที่พระยารามเดโชเป็นเจ้าเมืองนครศรีธรรมราชนั้นได้ถูกรื้อเกลี่ยลงในสมัยรัตนโกสินทร์ โดยได้ปรับเปลี่ยนเป็นแนวถนน เหลือแต่กำแพงเมืองด้านทิศเหนือซึ่งเหลือซากอยู่เพียงเล็กน้อย ส่วนคูเมืองทั้ง ๔ ด้านก็ตื้นเขินตามกาลเวลาที่ล่วงไป

แนวป้อมรูปแฉกดาวที่กึ่งกลางแนวกำแพงเมืองด้านเหนือและด้านใต้ ซึ่งลามาร์ได้เขียนลงในแผนผังนั้น ยังไม่พบหลักฐานที่แน่ชัดในปัจจุบันว่าได้มีการก่อสร้างตามแนวความคิดของลามาร์หรือไม่ เพราะสภาพกำแพงเมืองเก่าที่โดนรื้อเกลี่ยลง รวมทั้งการรุกล้ำที่สาธารณะในยุคต่อๆมาได้ทำลายหลักฐานทางโบราณคดีดั้งเดิมไปจนหมด

เมืองพัทลุง จากรายงานของลามาร์ กล่าวว่าเมืองพัทลุงอยู่ใกล้กับเมืองสงขลา และมีสภาพเหมาะสมที่จะใช้เป็นที่มั่นเพราะจะไม่ถูกโจมตีจากกองทัพต่างชาติ เนื่องจากพัทลุงมีป้อมปราการธรรมชาติเป็นภูเขาสูงทั้ง ๓ ด้าน โดยที่กำแพงภูเขาเป็นปราการที่ยากต่อการโจมตีเพราะเป็นหินแข็งแรง

ลามาร์ยังบันทึกไว้ว่าเมืองพัทลุงมีประชากรมากพอประมาณ ในแผนผังลามาร์ได้เขียนแนวเส้นประซึ่งหมายถึงแนวคันรั้วกำแพงเดิมที่ปรากฏอยู่แล้วแต่เป็นไม้และแนวต้นไม้ ส่วนเส้นสีดำจะต้องก่อสร้างเป็นแนวกำแพงอิฐรวมทั้งป้อมรักษาการณ์ตามแนวกำแพงอิฐเป็นระยะๆ

ส่วนป้อมเล็กๆที่มุมเมืองที่ลามาร์เขียนไว้นั้น ลามาร์กล่าวไว้ในรายงานว่าได้ก่อสร้างแล้วเสร็จหลังจากที่ลามาร์เดินทางกลับถึงกรุงศรีอยุธยา

จากหลักฐานที่เหลืออยู่ในปัจจุบันพบว่าเมืองพัทลุงอันเป็นเมืองที่สร้างขึ้นในสมัยอยุธยาตามบันทึกของลามาร์นี้คือเมืองโบราณที่ตั้งอยู่ ณบริเวณที่เรียกว่าเขาไชยบุรี ร่องรอยที่เหลืออยู่คือป้อมที่ลามาร์ได้ใช้ภูเขาเล็กๆทางด้านตะวันออกเฉียงเหนือของตัวเมืองก่ออิฐสร้างให้เป็นป้อม(ปัจจุบันบนยอดเขาเล็กๆลูกนี้เป็นที่ประดิษฐานเจดีย์ขนาดย่อม)

แนวเส้นทึบที่ลามาร์ออกแบบไว้ให้เป็นแนวกำแพงอิฐและป้อมรูปแฉกดาว เข้าใจว่าคงไม่ได้ก่อสร้างเพิ่มเติมจากแนวรั้วไม้เดิม เพราะไม่พบหลักฐานแนวกำแพงอิฐแต่อย่างใด

เมืองสงขลา ลามาร์เดินทางไปสงขลาเพื่อดูทำเลที่ตั้งและประเมินศักยภาพทางด้านวิศวกรรม นาวิกศาสตร์ ตลอดจนยุทธศาสตร์และเส้นทางการค้า เพราะสมเด็จพระนารายณ์ทรงปรารภจะยกเมืองสงขลาให้ฝรั่งเศสใช้เป็นเมืองท่าในการติดต่อกับจีน บอร์เนียว มนิลาและเมืองท่าอื่น ๆ ในภูมิภาคตะวันออกไกล

ลามาร์ซึ่งได้มาสำรวจสภาพภูมิประเทศและความเป็นไปได้ในการพัฒนาให้เป็นเมืองท่าที่สำคัญ โดยในรายงานได้กล่าวถึงสภาพภูมิศาสตร์ที่บอกว่าสงขลาเป็นเกาะ รายงานถึงสภาพชายฝั่ง การงอกตัวของแหลม สันทราย รวมทั้งศึกษาเตรียมการสร้างเขื่อนเพื่อเป็นคันกั้นน้ำเพื่อกันไม่ให้ทรายไหลย้อนจนปิดปากอ่าว รวมทั้งทำเลในการจอดเรือซึ่งลามาร์รายงานว่าสามารถจอดเรือได้ถึง ๘๐ ลำ และสามารถใช้เกาะแมวเป็นที่กำบังคลื่นลมได้ หากเกิดพายุลมแรง เรือสินค้าที่จอดอยู่ก็จะไม่เสียหายมากนัก

เหตุผลอย่างหนึ่งซึ่งประกอบการตัดสินใจในการเลือกสงขลาเป็นเมืองท่าสำคัญ กล่าวคือลามาร์ได้รายงานว่าห่างจากสงขลาไป ๘ กิโลเมตรก็จะพบทุ่งนาซึ่งอุดมสมบูรณ์ไปด้วยต้น

ข้าวพอที่จะเลี้ยงประชาชนได้ ส่วนผักนั้นสามารถหาได้จากปัตตานีซึ่งอยู่ห่างไปทางทะเลเพียง ๖๐ กิโลเมตร ด้านหลังของเมืองสงขลามีทางน้ำภายในที่เดินทางไปทางไทรบุรี (เคดาห์)ได้ ซึ่ง

พระนารายณ์เคยมีพระราชดำริที่จะพัฒนาเส้นทางลัดข้ามคาบสมุทรเป็นเส้นคมนาคมสำคัญ

ศักยภาพอื่น ๆ ของสงขลาอันเหมาะสมที่จะเป็นเมืองท่า คือน้ำจืดหาได้ไม่ยากเพียงแต่ขุดบ่อ น้ำก็จะซึมออกมา ส่วนวัสดุก่อสร้างที่จะใช้ในการสร้างป้อมปราการ ฯลฯ ก็ใช้หินจากหัวเขาแดง เพราะเป็นก้อนหินแผ่นแบนตัดมาใช้ในการก่อสร้างง่าย ส่วนปูนก็หาได้จากเกาะสี่เกาะห้ากลางทะเลสาบสงขลา ซึ่งใช้เวลาในการเดินทาง ๒ วัน สำหรับทรายก่อสร้างหาได้ทั่ว ๆ ไป

ในบรรดาสิ่งก่อสร้างในการป้องกันเมืองนั้น ไม่ปรากฏคูเมือง ยกเว้นคูเมืองด้านทิศตะวันตกทางตอนหน้าของป้อมปืน ส่วนที่เหลือนั้นเป็นกำแพงธรรมดา ๆ บนยอดเขานั้นมีความเป็นไปได้ที่จะสร้างอ่างเก็บน้ำเพื่อกักน้ำฝน เพราะวัสดุในการก่อสร้างหาได้ไม่ยาก

นอกเมืองไม่ปรากฏสิ่งก่อสร้าง แต่ควรจะก่อสร้างป้อมนอกเมืองด้านตะวันตก ส่วนบรรดาค่าก่อสร้างและรายละเอียดอย่างอื่นนั้น ลามาร์ไม่ได้คำนวณไว้เพราะไม่สามารถปีนขึ้นบนยอดเขาได้ และการก่อสร้างทั้งหลายควรจะดูถึงความคุ้มค่าด้วย

เมื่อพิจารณาจากหลักฐานทางโบราณคดีพบว่าป้อมค่ายที่ลามาร์ได้ทำผังไว้นั้น ปัจจุบันยังปรากฏอยู่ครบถ้วนรวมทั้งสิ้น ๑๔ ป้อม คือ

ป้อมบนที่ราบและเชิงเขา จำนวน ๖ ป้อม เป็นป้อมมีผังเป็นรูปสี่เหลี่ยม

ป้อมบนเขาและบนไหล่เขา รวม ๗ ป้อม ลักษณะเป็นป้อมผังรูปสี่เหลี่ยมเช่นเดียวกัน

ป้อมชายฝั่งทะเล ซึ่งปรากฏในผังของลามาร์ปัจจุบันถูกกัดเซาะเมื่อมีการเปลี่ยนแปลงแนวฝั่งทะเลจนปัจจุบันไม่ปรากฏหลักฐานแล้ว

ลามาร์ได้เพียงแต่มาสำรวจศึกษาความเป็นไปได้ในการสร้างเมืองท่าเท่านั้น ไม่ได้เสนอแนวการเสริมความมั่นคงทางด้านทหารแต่อย่างใด อาจจะเป็นเพราะเดิมได้ทำไว้ดีแล้ว เพียงแต่แนะนำการสร้างป้อมนอกเมืองด้านตะวันตกและดำริในการสร้างอ่างเก็บน้ำบนยอดเขา งานส่วนใหญ่ของลามาร์ที่สงขลาจึงเป็นเพียงการศึกษาความเป็นไปได้ของโครงการเมืองท่าตะวันออกของฝรั่งเศสเท่านั้น โดยได้ศึกษางานด้านวิศวกรรม นาวิกศาสตร์ อุตุนิยม พาณิชย์ศาสตร์ พาณิชย์นาวีมากกว่าด้านยุทธศาสตร์

บรรณานุกรม

ศิลปากร, กรม พระราชพงศาวดารฉบับพระราชหัตถเลขา เล่ม ๒ ไอเดียสแควร์

กรุงเทพ, ๒๕๓๕

ศิลปากร, กรม ประชุมพงศาวดารฉบับหอสมุดแห่งชาติ ภาค ๑๒, ภาค ๑๘, ภาค ๓๒,ภาค

๓๔, ภาค ๓๖, ภาค ๓๗, ภาค ๓๘, ภาค ๔๖, ภาค ๔๗, ภาค ๔๘, ภาค ๔๙, ภาค ๔๐,ภาค

๔๑, ภาค ๔๒, ภาค ๔๓, ภาค ๔๔ สำนักพิมพ์ก้าวหน้า พระนคร ๒๕๑๓

ศิลปากร, กรม จดหมายเหตุการแพร่ศาสนาและการเดินทางของบรรดาพระสังฆราช

ประมุขมิสซังและของพระสงฆ์ในปกครองในปี ค.ศ. ๑๖๗๒ - ค.ศ. ๑๖๗๕ (นายปอล

ซาเวีย์ แปล), พิมพ์ครั้งแรก ๒๕๒๓

ศิลปากร, กรม การเดินทางของบาดหลวงตาชารด์ เล่ม ๑ - ๓ ฉบับลายมือเขียนที่คัดมา

จากต่างประเทศ ห้างหุ้นส่วนจำกัดศิวพร กรุงเทพ, พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. ๒๕๒๑

ศิลปากร, กรม จดหมายเหตุการเดินทางครั้งที่ ๒ ของบาดหลวงตาชารด์ ค.ศ. ๑๖๘๗ -

๑๖๘๘ (นายสันต์ ท. โกมลบุตร แปล), โรงพิมพ์คุรุสภาลาดพร้าว กรุงเทพมหานคร, พิมพ์

ครั้งแรก พ.ศ. ๒๕๑๙

ศิลปากร, กรม เอกสารสำคัญทางประวัติศาสตร์แห่งชาติ ของกระทรวงทหารเรือ(ฝรั่ง

เศส) เกี่ยวกับประเทศสยาม ค.ศ. ๑๖๘๔ - ๑๗๐๐ (พ.ศ. ๒๒๒๗ - ๒๒๔๒) โรงพิมพ์การ

ศาสนา, พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. ๒๕๒๔

เศส) เกี่ยวกับประเทศสยาม เล่ม ๒ ค.ศ. ๑๖๘๗ - ๑๗๐๐ (พ.ศ. ๒๒๓๐ - ๒๒๔๓)

(นายสันต์ ท. โกมลบุตร แปล), พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. ๒๕๒๗

เดอ ชัวซีย์,บาดหลวง จดหมายเหตุรายวันการเดินทางไปสู่ประเทศสยามในปี ค.ศ. ๑๖๘๕

และ ๑๖๘๖(สันต์ ท.โกมลบุตร แปล) สำนักพิมพ์ก้าวหน้า กรุงเทพฯ พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ.๒๕๑๖

La Marre. Description du Royaume de Siam 1687 Manuscrit Original, 18 Decembre 1687.

Paris, France.

Service historique de La Marine Vincennes, Cote du document : Recueii 62 Rif . du

cliche No. 52 Recueil 62 No. 74, Plan original. par La Marre, France.

Jacq - Hergoualc’h, Michel Catalogue: Phra Narai, Roi de Siam e Louis XIV.

Musee de l’Orangerie 13 Juin - 13 Juillet 1986 Association Francaise d’ Action

Artistique, PARIS. , 1986.

Jacq - Hergoualc’h, Michel. L’Europe et Le Siam du XVI au XVIII Siecle :

Apport culturels Edition L’Harmattan, Paris., 1993.

นโยบายพัฒนาเมืองยุทธศาสตร์ทางทะเลของสมเด็จพระนารายณ์มหาราช

2012-06-21T19:39:00.004-07:00

นโยบายพัฒนาเมืองยุทธศาสตร์ทางทะเลของสมเด็จพระนารายณ์มหาราช

เหตุที่สมเด็จพระนารายณ์มหาราชขอให้ลามาร์วิศวกรฝรั่งเศสที่พระเจ้าหลุยส์ที่ ๑๔ ส่งมาพร้อมกับราชทูตคณะแรกอยู่ประเทศไทยต่อนั้น มีพระประสงค์จะให้ลามาร์ได้รับสนองพระ

ราชประสงค์ในการจัดวางแผนการก่อสร้างความมั่นคงแข็งแรงเมืองยุทธศาสตร์ทั้งทางบกและทางทะเลบางเมือง ทั้งที่ฝรั่งเศสได้ประโยชน์เองและเป็นประโยชน์เฉพาะประเทศไทยเอง ซึ่งแบ่งออกเป็นกลุ่มเมืองได้ดังต่อไปนี้

๑. กลุ่มราชธานีและเมืองลุ่มน้ำเจ้าพระยา ซึ่งเป็นเมืองยุทธศาสตร์ทางบกและทางทะเลของอ่าวไทย ได้แก่ อยุธยา ลพบุรี บางกอก อินทร์บุรี

๒. กลุ่มเมืองท่าทางฝั่งทะเลอันดามัน ได้แก่ เมืองมะริด

๓. กลุ่มเมืองท่าทางฝั่งทะเลอ่าวไทยหรือฝั่งทะเลตะวันออก ได้แก่ นครศรีธรรมราช พัทลุง สงขลา

พระราชประสงค์ของสมเด็จพระนารายณ์ที่มีต่อการวางแผนพัฒนาเมืองเหล่านี้มีดังต่อไปนี้

๑. กลุ่มเมืองราชธานีและเมืองลุ่มเจ้าพระยา สำหรับอยุธยาต้องการแผนที่และแผนผังเมืองอย่างละเอียด เพื่อกำหนดว่าควรจัดสรรให้ประชากรต่างเชื้อชาติ ศาสนา อยู่ในบริเวณใดบ้าง ตลอดจนเสริมความมั่นคงแข็งแรงของเมือง สำหรับเมืองลพบุรี ต้องการให้เป็นราชธานีอีกแห่งและเป็นเมืองที่มีทางหนีทีไล่เมื่อเกิดกบฏ ทั้งภายในราชสำนักและกบฏอันเกิดจากการแบ่งกลุ่มก๊กของชาวต่างชาติเช่น กบฏแขกมักกะสันเป็นต้น เพราะพระราชฐานในกรุงศรีอยุธยานั้นอยู่ใกล้กับชุมชนชาวต่างชาติ สำหรับเมืองอินทร์บุรีนั้น มีพระประสงค์จะให้วางแนวสร้างป้อมปืนใหญ่เพื่อต่อต้านการรุกรานของ กัมพูชา ลาว และพะโค เนื่องจากทรงเห็นว่าอินทร์บุรีเป็นชุมทางใหญ่ ๓ สายที่จะเป็นจุดยุทธศาสตร์ป้องกันข้าศึกที่จะเข้ามารุกรานกรุงศรีอยุธยาในทางบกได้ สำหรับเมืองบางกอกนั้น เป็นเมืองยุทธศาสตร์ปากอ่าวไทย เรือที่จะเข้ามาค้าขายกับกรุงศรีอยุธยาจะต้องผ่านแม่น้ำเจ้าพระยาเข้ามาทางเมืองบางกอกที่เป็นชัยภูมิป้องกันข้าศึกทางทะเลของไทยมาแต่เดิม และมีป้อมปราการอยู่แล้วทั้งทางฝั่งตะวันตกและตะวันออก สมเด็จพระนารายณ์มีพระประสงค์จะให้กองทหารพร้อมอาวุธปืนใหญ่ของฝรั่งเศสไปประจำอยู่ที่ป้อมนี้ เพื่อรักษาปากน้ำอันเป็นจุดยุทธศาสตร์สำคัญ โดยขอให้ลามาร์ วางแผนการพัฒนาป้อมปราการตลอดจนพัฒนาบางกอกให้เป็นเมืองท่าสำคัญอีกแห่งหนึ่งด้วย

๒. กลุ่มเมืองท่าทางฝั่งทะเลอันดามัน ซึ่งได้แก่เมืองมะริดนั้น เป็นเมืองท่ามาแต่เดิม และเป็นเมืองท่าสำคัญทางฝั่งตะวันตก คู่เคียงกันมากับเมืองตะนาวศรีซึ่งในสมัยนั้นอยู่ในขอบขัณฑสีมาของไทย เมืองนี้เป็นทั้งเมืองยุทธศาสตร์ทางทะเล และสถานีการค้า ที่จะสกัดกั้นเรือที่จะยกพลมาขึ้นบกและเข้าสู่กรุงศรีอยุธยาได้โดยง่าย ขณะเดียวกันก็เป็นฐานกำลังที่จะป้องกันการรุกรานของพม่าได้ด้วย

๓. กลุ่มเมืองท่าทางฝั่งทะเลตะวันออก เมืองนครศรีธรรมราชนั้น เคยเป็นเมืองประเทศราชมาก่อนและยังเป็นเมืองท่าค้าขายมาแต่โบราณ และเป็นฐานที่มั่นของกำลังทหาร สนับสนุนเมืองสงขลาและพัทลุงหากมีการกบฏของเจ้าประเทศราชที่เป็นแขกมลายูในเมืองที่อยู่ใต้ลงไป ส่วนเมืองสงขลานั้นเป็นเมืองที่พวกแขกในไทรบุรี มักยกมาโจมตีและยึดเป็นฐานที่มั่นจนสมเด็จพระนารายณ์ยกกองทัพไปปราบและให้ทำลายป้อมค่ายลง เพื่อกำจัดอิทธิพลมุสลิมไม่ให้มีฐานที่มั่นได้ แต่เมื่อเห็นว่าฝรั่งเศสต้องการเมืองนี้เป็นสถานีการค้า เพื่อแข่งกับฮอลันดาที่ค้าขายอยู่กับเมืองปัตตานี และเพื่อเป็นการป้องกันการกบฏและอิทธิพลของมุสลิม จึงต้องการให้ฝรั่งเศสวางโครงการสร้างป้อมปราการพัฒนาเมืองเพื่อเป็นสถานีการค้าและมีกำลังทหารประจำเช่นกัน สำหรับเมืองพัทลุงนั้นทรงประสงค์จะให้รื้อฟื้นเมือง ป้อมปราการที่จะคุมเส้นทางการค้าและการสกัดกั้นอิทธิพลมุสลิมควบคู่ไปกับเมืองสงขลา

สภาพการณ์สังเขปสมัยสมเด็จพระนารายณ์

2012-06-21T19:38:00.000-07:00

สภาพการณ์สังเขปสมัยสมเด็จพระนารายณ์

สมเด็จพระนารายณ์มหาราชเป็นกษัตริย์ครองกรุงศรีอยุธยา ระหว่าง พ.ศ.๒๑๙๙ ถึง พ.ศ. ๒๒๓๑ (ค.ศ.๑๖๕๖ ถึงค.ศ. ๑๖๘๘) รัชสมัยของพระองค์อยู่ในภาวะเปิดประเทศ ตามหลักฐานประวัติศาสตร์กล่าวว่ามีชนชาติต่างๆ เข้ามาพึ่งพระบรมโพธิสมภาร เข้ามาอาศัยชั่วคราวและถาวรถึง ๔๐ ชาติ ทั้งมารับราชการทหารและประกอบการค้า

สถานการณ์ของประเทศในตอนนั้นมีทั้งการแย่งชิงความเป็นใหญ่ในราชสำนัก สงครามดินแดนระหว่างไทย - พม่า มลายู การแก่งแย่งผลประโยชน์ทางการค้าระหว่างอังกฤษ ฮอลันดา โปรตุเกส และฝรั่งเศส ตลอดจนการแข่งขันการแผ่ลัทธิศาสนาที่แตกต่างกันคือ คริสตศาสนาและศาสนาอิสลาม

หลักสำคัญในการวางนโยบายของสมเด็จพระนารายณ์มหาราชคือ การใช้วิธีทางการฑูต ทั้งในภูมิภาคเดียวกันและกับมหาอำนาจยุโรปที่มีอิทธิพลทางการรบทางทะเล ซึ่งมีกำลังทหารและอาวุธที่ทันสมัย

ด้วยเหตุที่ประเทศไทย (กรุงสยาม) ในสมัยนั้นมีขอบขัณฑสีมากว้างไกล โดยฝั่งตะวันตกก็ครอบคลุมจนถึงตะนาวศรี มะริดที่อยู่ติดทะเลอันดามัน อันเป็นเส้นทางที่เรือเดินทะเลทางยุโรป เปอร์เซีย อินเดีย จะเข้ามาถึงก่อน และทางใต้ซึ่งไปถึงกลันตัน ไทรบุรี และปัตตานี

ที่เป็นประเทศราช ขณะเดียวกันอิทธิพลใน กัมพูชา และเวียดนาม ก็ยังมีอยู่มากประกอบกับในสมัยนั้นไทยเป็นคู่ค้าสำคัญกับจีน ญี่ปุ่น ซึ่งสินค้าจาก ๒ ประเทศนี้เป็นที่ต้องการของชาวอินเดีย เปอร์เซียและฝรั่งตะวันตกโดยเรือสินค้าเหล่านี้จะมาแวะที่เมืองท่าต่างๆ ในประเทศไทย

การติดต่อกับนานาชาติ ตลอดจนเขตแดนที่ขยายลงไปทางใต้มากที่มีเมืองหรือประเทศราชที่ประชาชนนับถือศาสนาอิสลาม ทำให้ต้องมีนโยบายทั้งรับและรุกในรูปแบบต่างๆ ตั้งแต่ยอมให้เป็นประเทศราชปกครองตนเอง นำเจ้าเมืองหรือผู้ปกครองมาไว้รับใช้ใกล้ชิดแต่งตั้งให้มีบรรดาศักดิ์สูงในกรุงศรีอยุธยา หรือให้ไปปกครองเมืองในขอบขัณฑสีมาบางเมือง ยอมให้กระทำพิธีทางศาสนาและสร้างสุเหร่าได้เป็นต้น อิทธิพลของกลุ่มชนที่นับถือศาสนาอิสลามมากขึ้นเป็นลำดับ จึงทรงมีนโยบายที่จะให้มีการเผยแพร่คริสตศาสนาของพวกฝรั่งเพื่อถ่วงดุลฐานอำนาจเดิมของพวกมุสลิมขณะเดียวกันก็หวังเอาฝรั่งมาเป็นพวกและให้ถ่วงดุลอำนาจกันเองระหว่างฝรั่งชาติต่างๆ ที่เข้ามาค้าขายอยู่ในขณะนั้นด้วย

จากหลักฐานประวัติศาสตร์เห็นได้ชัดเจนว่า ในบรรดาฝรั่งชาติต่างๆ ที่เข้ามานั้น สมเด็จพระนารายณ์มหาราชมีพระประสงค์จะมีสัมพันธไมตรีกับฝรั่งเศสมากกว่าชาติอื่น สาเหตุ

มาจากความไม่พอพระทัยการรุกรานและข่มขู่เพื่อให้ได้มาซึ่งสิทธิประโยชน์ทางการค้าของอังกฤษและฮอลันดา ประกอบกับทรงทราบว่าพระเจ้าแผ่นดินฝรั่งเศสในขณะนั้นคือพระเจ้า

หลุยส์ที่ ๑๔ มีพระราชอำนาจเป็นที่น่าเกรงขามในทวีปยุโรป ฝรั่งเศสเองก็ต้องการค้าขายสร้างความร่ำรวยกับประเทศแถบนี้อยู่แล้วและต้องการเผยแพร่คริสตศาสนานิกายโรมันคาทอลิกด้วย ทั้งสองฝ่ายจึงส่งราชทูตเจริญสัมพันธไมตรีซึ่งกันและกัน

จากสัญญาทางพระราชไมตรีระหว่างสองประเทศและจากจดหมายเหตุราชทูต บาดหลวง นายทหารและผู้เกี่ยวข้องทั้งสองฝ่าย แสดงถึงสิทธิประโยชน์แลกเปลี่ยนระหว่างไทยกับฝรั่งเศสในเรื่องสำคัญ ๓ เรื่องคือ

๑. สิทธิทางการเผยแพร่คริสตศาสนา

๒. ผลประโยชน์ทางการค้า เช่นการตั้งบริษัทการค้า การให้ผูกขาดสินค้าบางประเภท

๓. การพัฒนาเมืองยุทธศาสตร์ทางบกและทางทะเล

ในแง่ของฝ่ายไทยที่จะได้รับผลประโยชน์จากทั้ง ๓ เรื่องนั้น ในข้อที่ ๑ เป็นไปโดยทางอ้อม คือการใช้คริสตศาสนา เป็นการถ่วงดุลของศาสนาอิสลามและกลุ่มข้าราชการมุสลิมที่มีอำนาจในราชสำนัก และเป็นเจ้าครองเมืองอยู่หลายเมืองในขณะนั้น ในข้อที่ ๒ เป็นผลประโยชน์ร่วมกัน แต่ฝรั่งเศสน่าจะได้กำไรจากสินค้าผูกขาดบางอย่างที่มุ่งหวัง เช่นดีบุก พริกไทย การมุ่งหวังที่จะผูกขาดหรือทำกำไรจากสินค้าบางตัวนี้ มีผลถึงเป้าหมายที่ฝรั่งเศสจะเลือกทำเลที่ตั้งบริษัทการค้าของฝรั่งเศสและชัยภูมิที่จะตั้งกองกำลังป้อมค่ายเพื่อปกป้องผลประโยชน์ของฝรั่งเศสด้วย ซึ่งจะนำไปสู่ข้อตกลงที่ ๓ อันเป็นข้อที่ปรากฏเรื่องราวมากมายถึงการเจรจา การวางเงื่อนไข การปรับเปลี่ยนสัญญาให้สอดคล้องกับผลประโยชน์ของแต่ละฝ่าย ซึ่งสรุปได้ว่า ฝรั่งเศสต้องการพัฒนาเมืองบางเมืองที่เอื้อต่อการปกป้องผลประโยชน์ทางการค้าและเป็นชัยภูมิที่มั่นที่คนฝรั่งเศสจะมีสิทธิสภาพนอกอาณาเขตเมื่อเกิดความผันแปรทางการเมืองได้ ขณะที่ฝ่ายไทยต้องการให้ฝรั่งเศสอยู่ในฐานะผู้เข้ามาช่วยดูแลร่วมกับฝ่ายไทย และมีกองกำลัง อาวุธ ตลอดจนป้อมปราการที่จะป้องกันข้าศึกที่จะมารุกราน ไม่ว่าจะเกิดจากภัยสงครามแบ่งดินแดน สงครามทางการค้าหรือ ศาสนา

ระหว่างปีพุทธศักราช ๒๒๒๘ - ๒๒๓๑ (ค.ศ.๑๖๘๕ - ๑๖๘๘) อันเป็นช่วงที่ไทยและฝรั่งเศส ต่างฝ่ายต่างส่งทูตไปเจริญสัมพันธไมตรีกันและกันนั้น ทางฝรั่งเศสนอกจากส่งกองทหาร อาวุธยุทโธปกรณ์มาให้ตามที่ไทยเรียกร้องและเพื่อประจำอยู่ตามเมืองท่ายุทธศาสตร์ที่จะปกป้องผลประโยชน์ของฝรั่งเศสแล้ว ก็ยังส่งวิศวกรมาเพื่อทำแผนที่เมืองต่างๆ เพื่อฝรั่งเศสใช้เป็นข้อมูลเลือกทำเลดังกล่าว ที่ปรากฏชื่อและมีผลงานเด่นชัดในเรื่องนี้มี ๒ คน คือ ลามาร์ (Monsieur Lamare)และ โวลองต์ (Monsieur Volant) ลามาร์เข้ามาประเทศไทยพร้อมกับเรือคณะทูตชุดเชอวาลิเอร์ เดอ โชมองต์ ในปี พ.ศ.๒๒๒๘ และตายในประเทศไทยในปีพ.ศ. ๒๒๓๒ คือภายในช่วงที่เกิดเหตุการณ์ผลัดเปลี่ยนแผ่นดินจากสมัยสมเด็จพระนารายณ์ไปเป็นรัชสมัยของสมเด็จพระเพทราชา ลามาร์ได้เข้ามาทำแผนที่และร่างแบบแปลนแผนผังเพื่อพัฒนาเมืองต่างๆ พร้อมบันทึกความเห็นถึงสภาพทำเลที่ตั้งของเมืองนั้นๆ ได้แก่ นครศรีธรรมราช พัทลุง สงขลา อินทร์บุรี บริเวณรอบๆอยุธยา กรุงเทพฯ (บางกอก) ลพบุรี มะริด (Mergui) ลามาร์กล่าวว่าตนได้ทำตามพระบรมราชโองการของพระมหากษัตริย์ไทย แต่ลามาร์เองก็มิได้ประสงค์จะเข้าเป็นข้าราชสำนักไทยจึงปฏิเสธที่สมเด็จพระนารายณ์จะปูนบำเหน็จให้ไปเป็นเจ้าเมืองมะริด แต่ประสงค์จะรับเงินในฐานะวิศวกรของฝรั่งเศสจากพระเจ้าหลุยส์ที่ ๑๔ มากกว่า โครงการพัฒนาเมืองเหล่านี้ในรูปของแบบแปลนแผนผังซึ่งวางแผนว่าควรสร้างป้อมปราการกำแพงเมืองที่ใดอย่างไร ลามาร์ได้ฝากส่งไปกับเรือเพื่อพระเจ้าหลุยส์ที่ ๑๔ทอดพระเนตร นัยว่าจะได้ทรงพิจารณาว่าควรขอเมืองใดให้เป็นที่มั่นของฝรั่งเศสระหว่างภูเก็ต มะริด สงขลา ฯลฯ

สำหรับสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ก็ทรงพอพระทัยผลงานของลามาร์มากและคงจะมีพระดำริที่จะดำเนินการอย่างใดอย่างหนึ่งต่อเมืองยุทธศาสตร์เหล่านี้นอกเหนือจากจะยกให้ฝรั่งเศสดูแล แม้ว่าจะมิได้กล่าวถึงโดยตรง แต่จะเห็นว่านโยบายการสร้างป้อมปราการของเมืองบางกอกได้เริ่มดำเนินการแล้ว แต่เนื่องจากลามาร์เขียนแบบแปลนแผนผังเหล่านี้แล้วเสร็จในปี พ.ศ. ๒๒๓๐ ซึ่งในปีรุ่งขึ้น (พ.ศ.๒๒๓๑) สมเด็จพระนารายณ์มหาราชก็ทรงประชวรและสิ้นพระชนม์ในที่สุด ดังนั้นแผนการที่จะดำเนินการตามนี้จึงอาจหยุดชะงักลง จากหลักฐานทางประวัติศาสตร์ชี้ให้เห็นว่า แบบแปลนแผนผังที่ลามาร์ทำนี้ฝรั่งเศสเองรับไปดำเนินการสร้างป้อมที่เมืองมะริดในปี พ.ศ. ๒๒๓๑ (คศ. ๑๖๘๘) เมื่อเห็นว่าตนจะได้เมืองนี้เป็นที่มั่นและให้ลามาร์ไปทำแผนที่และร่างแบบแปลนแผนผังพัฒนาเมืองภูเก็ตอีกเมืองหนึ่งในปีพ.ศ. ๒๒๓๒ เพื่อประโยชน์ของฝรั่งเศสเอง อันเป็นงานชิ้นสุดท้ายที่ลามาร์ได้ทำไว้นอกเหนือจากที่ดำเนินการตามพระบรมราชโองการของสมเด็จพระนารายณ์มหาราช

โวลองต์ เข้ามาในประเทศไทยเมื่อปีพ.ศ. ๒๒๓๐ (ค.ศ. ๑๖๘๗) และมาทำแผนผังและวางโครงการสร้างป้อมปราการที่เมืองบางกอกเป็นสำคัญ โดยมีหลายอย่างที่มีความเห็นไม่ตรงกันกับลามาร์ แต่ขณะเดียวกันทางฝ่ายฝรั่งเศสเองก็ไม่สู้จะนิยมชมชอบผลงานของโวลองต์นักเพราะเห็นว่าเป็นโครงการที่ใหญ่โตเกินไป หลายปีจึงจะสำเร็จ ต้องการให้มีการดำเนินการอย่างรีบด่วน เพราะขณะนั้นฝรั่งเศสได้เมืองบางกอกเป็นที่มั่นสำคัญ มีกองกำลังทหารรักษาป้อมปราการเดิมที่มีอยู่แล้ว

เนื้อหาที่จะกล่าวต่อไปจะได้พิจารณาใน ๒ เรื่องคือโครงการแบบแปลนแผนผังเมืองเหล่านี้แสดงให้เห็นนโยบายในการพัฒนาเมืองยุทธศาสตร์ของสมเด็จพระนารายณ์มหาราชอย่างไร และจากหลักฐานโบราณคดีแบบแปลนแผนผังเมืองบางเมืองที่เป็นเมืองยุทธศาสตร์ทางทะเลนั้นสภาพก่อนการทำแผนผังและหลังการทำแผนผังมีอะไรที่แตกต่างออกไปบ้าง ในประเด็นนี้จะนำเสนอหลักฐานเฉพาะเมืองท่าทางทะเลในภาคใต้ที่มีข้อมูลทางโบราณคดีได้แก่ นครศรีธรรมราช พัทลุง และสงขลา

ลำดับพัฒนาการทางประวัติศาสตร์กาญจนบุรี สมัยสุโขทัยถึงอยุธยา

2011-11-15T20:30:00.001-08:00

v ลำดับพัฒนาการทางประวัติศาสตร์

สมัยประวัติศาสตร์

กาญจนบุรีสมัยกรุงสุโขทัย (พ.ศ.1781-1921)

ถึงแม้ในจารึกพ่อขุนรามคำแหงจะไม่ได้กล่าวถึงเมืองกาญจนบุรี จึงไม่ปรากฏบทบาททั้งทางด้านทหาร การปกครองหรือการติดต่อค้าขายที่มีความสัมพันธ์กับสุโขทัย แต่จากร่องรอยอิทธิพลขอมที่ปรากฏที่ปราสาทเมืองสิงห์สันนิษฐานว่าเมืองกาญจนบุรีนั้นเป็นเมืองที่สำคัญเมืองหนึ่งอันเป็นเส้นทางสัญจรของพ่อค้า นักเดินทางก่อนที่จะเดินไปยังเมืองต่างๆ เช่น เมืองมะริด เมืองทวาย เป็นต้น ผ่านทางด่านเจดีย์สามองค์ ด่านบ้องตี้

ด่านบ้องตี้ (ถ่ายจากถนนบ้องตี้) อ.ไทรโยค จ.กาญจนบุรี ด่านเจดีย์สามองค์ อ.สังขละบุรี จ.กาญจนบุรี

กาญจนบุรีสมัยกรุงศรีอยุธยา(พ.ศ.1921-2310)

ดินแดนในประเทศไทยเมื่อพุทธศตวรรษที่ 19-24 มีสภาพรัฐโบราณชัดเจนหลายแห่ง เช่น ล้านนา สุโขทัย และกรุงศรีอยุธยา เป็นต้น ในบรรดารัฐเหล่านี้กรุงศรีอยุธยามีอำนาจเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่องตั้งแต่ พ.ศ. 1893 เมื่ออำนาจกรุงศรีอยุธยาแผ่ขยายครอบคลุมพื้นที่กาญจนบุรี เมืองกาญจนบุรีและชุมชนหลายแห่งพัฒนาเป็นเมืองหน้าด่านสำคัญ ตรี อมาตยกุล (2511, หน้า 14) กล่าวว่า “ครั้นเมื่อพระเจ้าอู่ทองสร้างกรุงศรีอยุธยาแล้ว กาญจนบุรีก็เลยกลายเป็นเมืองหน้าด่านของกรุงศรีอยุธยาไป”

เมื่อกรุงศรีอยุธยาได้รับการสถาปนาเป็นราชธานีของอาณาจักรไทย เมืองกาญจนบุรีก็กลายเป็นเมืองที่สำคัญขึ้นมาอย่างเห็นได้ชัดโดยเฉพาะในด้านประวัติศาสตร์สงครามกับพม่า หลักฐานการตั้งถิ่นฐานของชุมชนโบราณในจังหวัดกาญจนบุรีปรากฏร่องรอยทั่วไปในจังหวัดกาญจนบุรีตั้งแต่สมัยก่อนประวัติศาสตร์และมีการพัฒนาขึ้นตามลำดับ ชุมชนหลายแห่งมีการพัฒนาเป็นเมืองอย่างชัดเจนในสมัยกรุงศรีอยุธยาในฐานะเมืองหน้าด่านด้านตะวันตกของกรุงศรีอยุธยา

เจดีย์สามองค์ อ.สังขละบุรี จ.กาญจนบุรี

เมืองหน้าด่านที่ตั้งของจังหวัดกาญจนบุรีเก่านี้ อยู่ทางทิศตะวันตกของประเทศไทยติดกับเขตแดนพม่าโดยมีภูเขาตะนาวศรีเป็นเส้นเขตแดน บริเวณเทือกเขาตะนาวศรีมีช่องทางข้ามไปมาระหว่างชาวไทย พม่า ทวาย มอญและกะเหรี่ยง มีเส้นทางที่เรียกว่า ด่าน อยู่ 2 แห่ง คือด่านพระเจดีย์สามองค์ อยู่ชายแดนอำเภอสังขละบุรี กับด่านบ้องตี้ อยู่ชายแดนอำเภอไทรโยค เมื่อพม่ายกทัพหวังเข้าตีกรุงศรีอยุธยา ทัพของพม่าย่อมใช้เส้นทางที่ใกล้และสะดวก เมื่อพม่าเคลื่อนทัพจากกรุงหงสาวดี ต้องเดินทางผ่านด่านพระเจดีย์สามองค์ ซึ่งเป็นเส้นทางที่ใกล้และสะดวกที่สุด ผ่านอำเภอทองผาภูมิ ข้ามแม่น้ำแควน้อยที่ผาอัน ผ่านไทรโยค(เก่า) ตัดเข้าแควใหญ่ที่ท่ากระดานเข้าเมืองกาญจนบุรีเก่าแล้วเดินทัพเข้าสุพรรณบุรี ก่อนเข้าตั้งทัพชานพระนครกรุงศรีอยุธยา ซึ่งกองทัพกรุงศรีอยุธยาก็ใช้เส้นทางเดียวกันนี้ในการเดินทัพสวนขึ้นไปตีพม่าหรือไล่ต้อนพม่ากลับไปยังดินแดนของตน

แผ่นดินเมืองกาญจนบุรีสมัยกรุงศรีอยุธยา ได้ทำสงครามกับพม่าทั้งสิ้น 24 ครั้ง มีอยู่ 17 ครั้งที่กองทัพไทยกับกองทัพพม่าทำการรบกันในพื้นที่เมืองกาญจนบุรี หรือเดินทัพผ่านไปมาเพื่อทำสงครามต่อกันโดยมีครั้งที่สำคัญๆ ดังนี้

พ.ศ. 2031 สงครามคราวกองทัพไทยตีเมืองทวาย ในสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ

สมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ เมืองทวายซึ่งเป็นเมืองของไทยมาตั้งแต่สมัยกรุงสุโขทัยได้แข็งเมืองเป็นขบถ พระองค์จึงจัดทัพไปตีทวายกลับคืนมา ในพระราชพงศาวดารฉบับหลวงประเสริฐอักษรนิติ์ ระบุถึงเหตุการณ์นี้ว่า “สมเด็จพระบรมราชาธิราชเจ้าเสด็จไปเอาเมืองทวาย” (กรมศิลปากร, 2515, หน้า 451) หมายความถึงว่า สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถทรงโปรดเกล้า ฯ ให้สมเด็จพระบรมราชาธิราช พระราชโอรสเสด็จทัพไปตีเมืองทวาย สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ (2515, หน้า 565) ทรงสันนิษฐานถึงเส้นทางสู่เมืองทวาย ว่า เส้นทางแรกเป็นเส้นทางจากเมืองไทรโยคผ่านด่านบ้องตี้เข้าเมืองตะนาวศรีแล้วเดินทางสู่เมืองทวาย อีกเส้นทางหนึ่งเดินทางจากเมืองไทรโยคผ่านช่องเขาสูงสู่เมืองทวาย ซึ่งเป็นเส้นทางกันดารกว่าด่านบ้องตี้ เส้นทางเดินทัพไปตีเมืองทวาย พ.ศ. 2031 จึงน่าจะใช้เส้นทางใดเส้นทางหนึ่งที่กล่าวมา

พ.ศ. 2081 สงครามคราวกองทัพไทยตีเมืองเชียงกราน ในสมัยสมเด็จ-พระไชยราชาธิราช

ศึกสงครามครั้งแรกที่มีการใช้เส้นทางด่านพระเจดีย์สามองค์คือ เมื่อครั้งสมเด็จพระไชยราชาธิราชยกทัพไปตีเมืองเชียงกราน ซึ่งตั้งอยู่เหนือพระเจดีย์สามองค์ขึ้นไปในปีพ.ศ.2081 จากนั้นอีก 10 ปี คือ พ.ศ.2091 พระเจ้าตะเบงชะเวตี้ได้ยกทัพขนาดใหญ่ มีกำลังพลมากกว่าแสนคนเดินทัพเข้าทางด่านพระเจดีย์สามองค์เป็นครั้งแรก ข้อมูลในพระราชพงศาวดารระบุว่า “เถิงเดือน 11 เสด็จไปเชียงไกรเชียงกราน” (กรมศิลปากร, 2515, หน้า 454) หลังจากนั้นการเดินทัพของพม่าก็ใช้เส้นทางด่านพระเจดีย์สามองค์นี้เป็นส่วนมาก จนถึงกรุงรัตนโกสินทร์

พ.ศ. 2127 สมเด็จพระนเรศวรทรงประกาศอิสรภาพ

เหตุการณ์ครั้งนี้ไม่ได้มีการรบพุ่งหรือมีสงครามกับพม่าโดยตรง เพียงแต่สมเด็จพระนเรศวรมหาราชได้นำทัพครอบครัวไทย มอญ รวมทั้งพระมหาเถรคันฉ่อง พระยาเกียรติ พระยาราม จากเมืองแครงของพม่ากลับเข้ามากรุงศรีอยุธยา

ข้อมูลในคำให้การชาวกรุงเก่าระบุว่า “แล้วออกจากเมืองหงสาจึ่งกวาดต้อนทั้งมอญและลาวไปทั้งพลเก่าและพลใหม่ได้เก้าพันแล้วจึ่งยกมาทางเมืองจิตองแล้วมาทางเมืองเมาะตะมะ แล้วจึ่งมาถึงท่าข้ามน้ำพลัน จึ่งยกมาทางอัตรัน ครั้นถึงสมิแล้วก็รีบมาจนถึง พระเจดีย์สามองค์แล้วจึ่งยกมาคอยท่าอยู่ที่ซอยหน้าภูมิ”

เดิมแผนการเคลื่อนย้ายกำลังคนเป็นหมื่นๆ รวมทั้งช้าง ม้า วัว ควาย นั้นพระองค์ทรงมีพระประสงค์จะเข้าทางด่านแม่ละเมา แต่ทราบว่ากองกำลังพม่ายังมีอยู่ที่กำแพงเพชร จึงนำกำลังคนกลับเข้าทางด่านพระเจดีย์สามองค์แทน

ทำให้ต้องเดินทางผ่านป่าผืนใหญ่ไม่อาจเดินทางผ่านได้ในวันเดียว จำต้องพักข้างแรมในป่า ต่อมากรมป่าไม้จึงประกาศให้ป่าทุ่งใหญ่ที่พระองค์นำกำลังคนเดินทางผ่านมานั้น เป็นป่าทุ่งใหญ่นเรศวร เพื่อเป็นเกียรติแด่สมเด็จพระนเรศวรมหาราช

พ.ศ. 2127 พม่าตีกรุงศรีอยุธยา

พระเจ้าหงสาวดีส่งกองทัพมาตีกรุงศรีอยุธยา โดยประชุมทัพกันที่กำแพงเพชร ฝ่ายกรุงศรีอยุธยารู้การณ์ล่วงหน้าก็เตรียมการรักษาพระนครไว้อย่างดี พระนเรศวรทรงต่อสู้อย่างเข้มแข็ง ท้ายที่สุดกองทัพพม่าก็พ่ายแพ้กลับไปทางด่านพระเจดีย์สามองค์

พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยายังระบุว่า “พระเจ้าหงสาให้พระสาวถีและพระยาพสิมยกพล ลงมายังกรุงพระนครและ ณ วันพุธขึ้น 2 ค่ำ เดือน 2 เพลาเที่ยงคืน แล้ว 2 นาฬิกา 9 บาท เสด็จพยุหยาตราไปตั้งทัพตำบลสามขนอน ครั้งนั้นศึกหงสาแตกพ่ายหนี” (กรมศิลปากร, 2515, หน้า 464)

พ.ศ. 2133 พระมหาอุปราชายกกองทัพตีกรุงศรีอยุธยาครั้งแรก

พระเจ้าหงสาวดีนันทบุเรงนองโปรดให้พระมหาอุปราชายกทัพเข้ามาตีกรุงศรีอยุธยาผ่านทางด่านพระเจดีย์สามองค์ สมเด็จพระนเรศวรเสด็จขึ้นครองราชต่อจากพระราชบิดาซึ่งเสด็จสวรรคต ทรงทราบว่าพม่ายกทัพมาจึงนำกำลังพลไปสกัดพม่าที่ลำน้ำท่าคอย เขตเมืองสุพรรณบุรี พม่ายกทัพมาถึงเมืองกาญจนบุรีไม่เห็นมีกองทัพไทยจึงยกทัพผ่านเข้ามา ฝ่ายไทยจึงแอบซุ่มโจมตีพม่าแตกพ่ายกลับไป

พระราชพงศาวดารระบุถึงเหตุการณ์ในครั้งนั้นว่า “วันอังคารแรม 2 ค่ำ เดือน 12 มหาอุปราชา ยกทัพมาโดยทางกาญจนบุรี ครั้งนั้นได้ตัวพระยาพสิมตำบลจรเข้สามพัน” (กรมศิลปากร, 2515, หน้า 467)

พ.ศ. 2135 พระมหาอุปราชายกกองทัพตีกรุงศรีอยุธยาครั้งที่สอง หรือสงครามยุทธหัตถี

พระเจ้าหงสาวดีไม่สามารถเอาชนะไทยได้ในการรบเมื่อคราว พ.ศ. 2133 จึงให้พระมหาอุปราชากลับมาตีไทยอีกครั้ง โดยยกกำลังเข้ามาทางด่านพระเจดีย์สามองค์เช่นเคย ครั้งนี้สมเด็จพระนเรศวรได้ทำสงครามยุทธหัตถีกับพระมหาอุปราชา จนพระมหาอุปราชาสิ้นพระชนม์ กองทัพพม่าแตกพ่ายกลับไปทางด่านพระเจดีย์สามองค์

ข้อมูลในพระราชพงศาวดารระบุว่า “ครั้งเถิงเดือนยี่ มหาอุปราชายกมาเถิงแดนสุพรรณบุรีแต่ตั้งทัพตำบลพังตรุ”

พ.ศ. 2206 พม่ายกกองทัพมาทางเมืองกาญจนบุรี

ในรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์ พระเจ้าอังวะส่งกองทัพมาปราบมอญที่หนีเข้ามาพึ่งไทยเข้ามาทางเมืองกาญจนบุรี พม่ายกกำลังตามมา สมเด็จพระนารายณ์โปรดให้พระยาสีหราชเดโชไชยยกกำลังไปทางด่านแม่ละเมา ถ้าพม่าไม่ยกมาให้เลยมาช่วยทางเมืองกาญจนบุรีและโปรดให้พระยาโกษาธิบดีเป็นแม่ทัพสกัดทัพพม่าที่ยกเข้ามาทางด่านพระเจดีย์สามองค์

เมื่อทราบว่าทัพพม่ามาถึงไทรโยค กองทัพหลวงตั้งอยู่ท่าดินแดง พระยาโกษาธิบดีจึงรีบยกกองทัพมาที่เมืองกาญจนบุรี แล้วให้กองทัพหน้าไปขัดตาทัพอยู่ที่ตำบลท่ากระดานและด่านกรามช้างริมแม่น้ำแควใหญ่ ฝ่ายกองทัพพระยาสีหราชทราบข่าวก็รีบยกทัพมาจากกำแพงเพชร เมื่อกองทัพพระยาโกษาธิบดีเข้าตีพม่าที่ไทรโยคแล้ว พระยาสรหราชก็พากองทัพไปตีสกัดพม่าด้านหลังที่เมืองสังขละ รบกันอยู่สามวัน พม่าจึงพ่ายแพ้กลับไป (สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ, 2515, หน้า 242-245)

พ.ศ. 2207 สมเด็จพระนารายณ์มหาราชโปรดเกล้า ฯ ให้ยกกองทัพไป ตีพม่า

สมเด็จพระนารายณ์มหาราชเป็นกษัตริย์องค์เดียวที่โปรดให้กองทัพเข้าตีเมืองอังวะของพม่า โดยโปรดให้พระยาโกษาธิบดี(ขุนเหล็ก) ยกกองทัพไปทางด่านพระเจดีย์สามองค์เข้าตีพม่าทางเมืองเมาะตะมะ ตีหัวเมืองตามรายทางได้เมืองจิตตอง เมืองสิเรียม เมืองร่างกุ้ง เมืองหงสาวดี เมืองแปรและเข้าล้อมเมืองพุกามแต่ก็ไม่สามารถเข้าเมืองได้ เพราะขาดเสบียงอาหารจึงจึงยกทัพถอยกลับ ไม่ได้เข้าตีเมืองอังวะตามที่ตั้งใจไว้ (สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ, 2515, หน้า 248-252)

พ.ศ. 2310 สงครามเสียกรุงครั้งที่ 2

ในการยกทัพเข้าตีไทยครั้งนี้พม่าได้เตรียมการ วางแผนต่างๆ มาอย่างดี โดยยกทัพมาตีเชียงใหม่ตั้งแต่พ.ศ.2308 ได้เมืองเชียงใหม่ก็ไม่ยกทัพกลับ พระเจ้ามังระจึงส่งกองทัพมาตีไทยทั้งสองทางคือให้เนเมียวสีหบดีคุมพลมาทางเชียงใหม่ ให้มังมหานรธายกทัพมาทางด่านพระเจดีย์สามองค์เข้าตีกองทัพไทยที่เมืองกาญจนบุรี แล้วค่อยๆ เคลื่อนกำลังพลเข้ามาสมทบกับกองทัพของเนเมียวสีหบดีปิดล้อมพระนคร ถุงฤดูน้ำหลากก็ไม่ยกทัพกลับ แต่เคลื่อนกำลังพลไปตรงที่ดอนแล้วทำนาสะสมเสบียง ระหว่างการปิดล้อมก็มีการรบพุ่งกับทหารไทยอู่เป็นระยะ จนวันก่อนสงกรานต์ปีพ.ศ. 2310 พม่าก็สามารถเข้าพระนครได้ ไทยจึงพ่ายแพ้แก่พม่า รวมระยะเวลาที่พม่าปิดล้อมพระนคร 1 ปี 2 เดือน (สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ, 2515, หน้า 339-371)

จะเห็นได้ว่าตลอดสมัยกรุงศรีอยุธยานั้น เมืองกาญจนบุรีมีบทบาทอย่างมากในฐานะเป็นเมืองหน้าด่าน เป็นเส้นทางเดินทัพทั้งกองทัพไทยและกองทัพพม่า อีกทั้งยังเป็นสมรภูมิสู้รบที่สำคัญอีกด้วย

ลำดับพัฒนาการทางประวัติศาสตร์จังหวัดกาญจนบุรี : สมัยก่อนประวัติศาสตร์

2011-11-15T20:15:00.001-08:00

v ลำดับพัฒนาการทางประวัติศาสตร์

การตั้งถิ่นฐานสมัยก่อนประวัติศาสตร์

จากความอุดมสมบูรณ์ของพื้นที่ ทำให้จังหวัดกาญจนบุรีเป็นพื้นที่ที่มนุษย์เข้ามาตั้งถิ่นฐานอยู่อาศัยมาเป็นเวลานานย้อนกลับไปจนถึงสมัยก่อนประวัติศาสตร์ เป็นยุคสมัยที่มนุษย์ยังดำรงชีวิตด้วยการเก็บของป่าล่าสัตว์และอพยพตามฝูงสัตว์ อาศัยอยู่ตามถ้ำหรือเพิงผา ต่อมาจึงพัฒนามาสู่การดำรงชีวิตด้วยการเพาะปลูก เลี้ยงสัตว์ เริ่มมีการตั้งหมู่บ้านบนที่ราบใกล้แหล่งน้ำซึ่งเหมาะแก่การเกษตรกรรม ต่อมาจึงพัฒนาเทคโนโลยีด้วยการนำโลหะมาใช้ประโยชน์ เกิดการรวมตัวของสังคมที่มีขนาดใหญ่ขึ้น มีการติดต่อสัมพันธ์กับชุมชนอื่นๆ ก่อนหน้าที่จะมีการเขียนหรือจดบันทึก การใช้ลายลักษณ์อักษรที่สามารถปะติดปะต่อเรื่องราวทางประวัติศาสตร์ได้

ดร.แวน ฮิกเกอเรน

(Dr. H.R. Van Heekeren)

การศึกษาเรื่องราวของมนุษย์สมัยก่อนประวัติศาสตร์ในพื้นที่จังหวัดกาญจนบุรี เริ่มต้นขึ้นในช่วงสงครามมหาเอเชียบูรพา (พ.ศ. 2484-2488) เมื่อกองทัพญี่ปุ่นสร้างทางรถไฟเพื่อลำเลียงยุทธโธปกรณ์จากไทยไปพม่าโดยใช้แรงงานเชลยศึกชาวอังกฤษ ออสเตรเลีย ฮอลันดาและอเมริกาที่ถูกจับมาจากประเทศต่างๆ ในบรรดาเชลยเหล่านั้นมีนักโบราณคดีชาวฮอลันดาชื่อ ดร.แวน ฮิกเกอเรน (Dr. H.R. Van Heekeren) ได้ถูกควบคุมตัวมาสร้างทางรถไฟที่เมืองกาญจนบุรี ดร.แวน ฮิกเกอเรนได้พบเครื่องมือหินสมัยก่อนประวัติศาสตร์ เป็นเครื่องมือหินกรวดหน้าเดียวและขวานหินขัดทรงสี่เหลี่ยม จึงได้เก็บซ่อนไว้ เมื่อสงครามสงบมีการนำเครื่องมือหินเหล่านี้ไปตรวจสอบที่พิพิธภัณฑ์พีบอดี้ มหาวิทยาลัยฮาวาร์ด สหรัฐอเมริกา จากการตรวจสอบของ ศ.ฮัลเลม เอช.โมเวียส จูเนียร์(Hallem H. Movius Jr.) พบว่าเครื่องมือหินกรวดเหล่านี้เป็นเครื่องมือหินเก่า คล้ายกับที่พบที่สหพันธ์รัมลายา ประเทศอินโดนีเซีย และประเทศจีน

หลังจากนั้นเป็นต้นมาจึงมีการดำเนินการศึกษาเรื่องราวสมัยก่อนประวัติศาสตร์ในจังหวัดกาญจนบุรีมาตลอด โดยเฉพาะอย่างยิ่งการดำเนินการสำรวจและขุดค้นอย่างเป็นระบบของคณะสำรวจไทย-เดนมาร์ก ระหว่าง พ.ศ.2503-2505 นับว่าเป็นการดำเนินการทางโบราณคดีอย่างเป็นระบบครั้งแรกในประเทศไทย จากนั้นก็มีการสำรวจ ขุดค้นในพื้นที่จังหวัดกาญจนบุรีมาโดยตลอด แหล่งโบราณคดีบางแห่งพบมีการอยู่อาศัยต่อเนื่องเป็นเวลานานหลายยุคหลายสมัย หลักฐานสมัยก่อนประวัติศาสตร์ในจังหวัดกาญจนบุรีสามารถจำแนกเป็นยุคสมัยได้ดังนี้

ยุคหินเก่า(Palaeolithic age) มีอายุระหว่าง 500000- 10000 ปีมาแล้ว มนุษย์ในสมัยนี้จัดเป็นสังคมเก็บของป่าล่าสัตว์ เร่ร่อนตามฝูงสัตว์ ไม่มีถิ่นแน่นอน พบหลักฐานการอยู่อาศัยการดำรงชีวิตอยู่ตามถ้ำหรือเพิงผาและที่ราบริมฝั่งแม่น้ำแควน้อยและแควใหญ่ หลักฐานที่พบได้แก่เครื่องมือหินกรวดกะเทาะหน้าเดียว โดยพบในเขตตำบลบ้านเก่า อำเภอเมือง ตำบลท่าขนุน อำเภอทองผาภูมิ ตำบลไทรโยค อำเภอไทรโยค ตำบลท่ากระดาน อำเภอศรีสวัสดิ์

ยุคหินกลาง(Mesolithic age) มีอายุระหว่าง 10000-6000 ปีมาแล้ว พบหลักฐานเป็นเครื่องหินกะเทาะ ที่มีลักษณะของกลุ่มวัฒนธรรมโหบินเนียน ซึ่งพบครั้แรกที่เมืองโหบินน์ ประเทศเวียดนาม นอกจากเครื่องมือหินกะเทาะแล้วยังพบภาชนะดินเผาแบบธรรมดา โครงกระดูกมนุษย์ กระดูกสัตว์ นอกจากนี้ยังพบประเพณีการฝังศพโดยใส่เครื่องมือ เครื่องใช้ฝังร่วมกับศพ พบที่แหล่งโบราณคดีถ้ำพระ ตำบลไทรโยค อำเภอไทรโยคและถ้ำทะลุ ตำบลบ้านเก่า อำเภอเมือง

ยุคหินใหม่(Neolithic age) มีอายุระหว่าง 6000-4000 ปีมาแล้ว เป็นยุคสมัยที่มนุษย์มีพัฒนาการทางสังคม วัฒนธรรมและเทคโนโลยีไปมาก หลักฐานทางโบราณคดีที่พบมากได้แก่ เครื่องหินขัด ภาชนะดินเผารูปทรงต่างๆ ซึ่งที่โดดเด่นจนเป็นเอกลักษณ์ก็คือ ภาชนะดินเผาทรงหม้อสามขา ซึ่งพบที่แหล่งโบราณคดีบ้านเก่า เครื่องประดับ(ลูกปัด กำไล) โครงกระดูกมนุษย์ กระดูกสัตว์ หลักฐานต่างๆ ที่พบแสดงให้เห็นว่ามนุษย์ในยุคนี้มีการเพาะปลูก เลี้ยงสัตว์ อาศัยอยู่ตามที่ราบใกล้แหล่งน้ำ มีประเพณีการฝังศพโดยฝังนอนหงายเหยียดยาว มีการฝังเครื่องมือเครื่องใช้ร่วมกับศพ แหล่งโบราณคดียุคหินใหม่พบอยู่มากมายในเขตจังหวัดกาญจนบุรี เช่น แหล่งโบราณคดีบ้านเก่า(นายบาง-นายลือ เหลืองแดง) ตำบลบ้านเก่า อำเภอเมือง แหล่งโบราณคดีถ้ำสุธรรม ต.ท่าขนุน อำเภอทองผาภูมิ แหล่งโบราณคดีบ้านท่ามะเดื่อ ต.ปิล๊อก อำเภอทองผาภูมิ ถ้ำผาแดงต.ด่านแม่แฉลบ อำเภอศรีสวัสดิ์ เป็นต้น

รูปโบราณวัตถุลูกปัดหินคาร์เนเลี่ยนและหินอาร์เกตและหินคาร์เนเลี่ยนรูปสิงห์ได้จากแหล่งโบราณคดีบ้านดอนตาเพชร

ยุคโลหะ(Metal age) ในยุคนี้มนุษย์มีการทำเครื่องมือเครื่องใช้ด้วยโลหะคือสำริดและเหล็กแล้ว หลักฐานที่พบแสดงได้เห็นการติดต่อความสัมพันธ์กับอินเดีย แหล่งโบราณคดีที่พบหลักฐานแสดงถึงการติดต่อกับอินเดียคือ แหล่งโบราณคดีบ้านดอนตาเพชร อำเภอพนมทวน โบราณวัตถุที่พบเช่น ภาชนะดินเผา ภาชนะสำริดหล่อเนื้อบางพิเศษ มีรูปลวดลายต่างๆ เครื่องมือเหล็ก เครื่องประดับ เช่น กำไลสำริด ตุ้มหู แหวนและลูกปัดสีต่างๆ นอกจากนี้ยังพบหลุมฝังศพแสดงให้เห็นประเพณีการฝังศพครั้งที่ 2 การทุบทำลายข้าวของเครื่องใช้เพื่อฝังร่วมกับศพ

นอกจากนี้ที่ถ้ำองบะ อำเภอศรีสวัสดิ์ ยังพบกลองมโหระทึกสำริด คล้ายกับที่พบในกลุ่มวัฒนธรรมดองซอน ของเวียดนาม หลักฐานต่างๆ ที่พบในถ้ำแห่งนี้ยังแสดงให้เห็นการใช้พื้นที่ต่อเนื่องมาตั้งแต่ยุคหินเก่า หินกลางและหินใหม่ จนถึงยุคโลหะ เช่น การฝังศพ เครื่องมือหิน ลูกปัดหินและภาชนะดินเผาสีดำ

ถ้ำรูปเขาเขียว ตำบลวังกระแจะ อ.ไทรโยค จ.กาญจนบุรี ภาพเขียนสีภายในถ้ำ ผนังทิศเหนือ

ในพื้นที่จังหวัดกาญจนบุรียังพบภาพเขียนสีสมัยก่อนประวัติศาสตร์อีกหลายแห่งกำหนดอายุ ระหว่าง 4000-2000 ปีมาแล้ว เช่นที่ถ้ำรูป ต.วังกระแจะ อำเภอไทรโยค ถ้ำผาแดง ต.ด่านแฉลบ อำเภอศรีสวัสดิ์ ถ้ำตาด้วง ต.ช่องสะเดา อำเภอเมืองกาญจนบุรี

ต่อมากาญจนบุรีมีผู้คนเข้ามาตั้งถิ่นฐานมาตั้งแต่สมัยก่อนประวัติศาสตร์ จากกลุ่มคนเพียงไม่กี่คนที่อาศัยอยู่ตามถ้ำหรือเพิงผา ก็พัฒนามาเป็นสังคมหรือชุมชนตามพื้นที่ราบริมน้ำ มีการขยับขยายชุมชน มีการติดต่อกับชุมชนต่างดินแดน จากชุมชนเล็กๆ จึงค่อยๆ กลายเป็นเมืองที่มีพัฒนาการมากว่า 1000 ปีมาแล้ว มีโบราณสถานและโบราณวัตถุปรากฏอยู่ที่ปราสาทเมืองสิงห์ แสดงให้เห็นอดีตอันเคยรุ่งเรืองของพื้นที่แห่งนี้ภายใต้อิทธิพลหรือการปกครองขอม สมัยพระเจ้าชัยวรมันที่ 7(พ.ศ. 1400 – 1700) และเมื่ออาณาจักรเสื่อมอำนาจลงสมัยกรุงศรีอยุธยา ไทยก็เข้ามาปกครองดินแดนบริเวณนี้เรื่อยมา

ทรัพยากรธรรมชาติจังหวัดกาญจนบุรี

2011-11-12T20:53:00.001-08:00

v ทรัพยากรธรรมชาติ

จังหวัดกาญจนบุรีเป็นจังหวัดที่มีทรัพยากรธรรมชาติที่หลากหลายทั้งป่าไม้ แร่ธาตุ ดิน น้ำ ฯลฯ อย่างไรก็ตามความอุดมสมบูรณ์ของทรัพยากรเหล่านี้ก็ย่อมมีวันหมดไปไม่วันใดก็วันหนึ่งหรือลดจำนวนลง หากไม่มีการอนุรักษ์หรือนำมาใช้ประโยชน์อย่างคุ้มค่า การพัฒนาที่ดีต้องควบคู่ไปกับการดูแลรักษา การอนุรักษ์ โดยไม่นำทรัพยากรธรรมชาติที่มีอยู่นั้นมาสร้างผลประโยชน์เฉพาะกลุ่มคนหรือนำมาใช้อย่างฟุ่มเฟือย

ทรัพยากรดิน พื้นที่ส่วนใหญ่ของจังหวัดกาญจนบุรีมีภูเขาสลับซับซ้อน พื้นที่ที่เหมาะสำหรับเกษตรกรรมคือ ที่ราบระหว่างภูเขาซึ่งมีแม่น้ำและลำน้ำสายต่างๆ ไหลผ่าน เนื่องจากเป็นบริเวณที่มีหินปูน หินแกรนิต หินแกรไนโอออไรท์ หินไนล์ หินดินดาน หินควอทโซฟีลไลท์ เป็นวัตถุต้นกำเนิดดิน ที่ราบระหว่างหุบเขาและสองฝั่งแม่น้ำจึงมีลักษณะเป็นตะกอนที่เกิดจากการสลายตัวของหินดังกล่าวแล้วถูกน้ำพัดพามาทับถม และเนื่องจากพื้นที่ส่วนนี้มีหินปูนเป็นส่วนใหญ่ ดินจึงมีปฏิกิริยาเป็นกลางหรือเป็นด่าง มีความอุดมสมบูรณ์ปานกลางถึงดี จึงเป็นแหล่งเพาะปลูกพืชไร่ที่สำคัญของประเทศเช่น อ้อย ข้าวโพด มันสำปะหลัง และสับปะรด ส่วนในบริเวณที่ราบต่ำใช้ปลูกข้าวแต่มีเนื้อที่ไม่มากนัก

ทรัพยากรน้ำ จังหวัดกาญจนบุรีมีแหล่งน้ำที่สำคัญ 3 ประเภทคือ

น้ำใต้ดินหรือน้ำบาดาล ต้นกำเนิดของแหล่งน้ำบาดาลส่วนใหญ่มาจากน้ำฝนซึ่งตกสู่ผิวดินลงไปกับเก็บใต้ชั้นดิน พื้นที่ทางตอนบนและทางตะวันตกของจังหวัดซึ่งมีสภาพเป็นที่สูงภูเขา รองรับด้วยหินแปรปริมาณน้ำบาดาลจึงมีน้อยมาก ส่วนพื้นที่ทางตะวันออกและทางใต้ของจังหวัดเป็นที่ราบลุ่ม มีแหล่งน้ำบาดาลสามารถนำขึ้นมาใช้ได้ แต่ยังคงมีปริมาณน้อย

น้ำผิวดิน แหล่งน้ำผิวดินมีต้นน้ำอยู่ทางตอนเหนือของจังหวัดถึงเขตจังหวัดอุทัยธานี ลักษณะทางน้ำเป็นร่องลึกในระหว่างหุบเขา มีธารน้ำบางสายไหลขึ้นไปทางเหนือสู่ประเทศพม่า แต่ลำธารส่วนใหญ่ไหลลงสู่แม่น้ำแควน้อยและแควใหญ่ ก่อนจะรวมตัวกันเป็นแม่น้ำแม่กลอง ส่วนด้านตะวันออกมีลำตะเพินเป็นธารน้ำสำคัญของบริเวณนี้ แหล่งน้ำผิวดินที่สำคัญ ได้แก่ แม่น้ำแควน้อย แม่น้ำแควใหญ่(ศรีสวัสดิ์) แม่น้ำแม่กลอง แม่น้ำลำตะเพิน

น้ำจากการชลประทาน จังหวัดกาญจนบุรีเป็นที่ตั้งของอ่างเก็บน้ำขนาดใหญ่หลายแห่งเพื่อวัตถุประสงค์หลักในการผลิตกระแสไฟฟ้า แต่สิ่งที่ได้รับผลประโยชน์ตามมาคือการชลประทานที่สามารถส่งน้ำให้กับพื้นที่เพาะปลูก เขื่อนที่สำคัญ เช่น เขื่อนศรีนครินทร์ในเขตอำเภอศรีสวัสดิ์ เขื่อนเขาแหลมในอำเภอทองผาภูมิอำเภอสังขละบุรี และเขื่อนวชิราลงกรณ์ในอำเภอท่าม่วง

ลักษณะภูมิอากาศจังหวัดกาญจนบุรี

2011-11-12T20:50:00.001-08:00

v ลักษณะภูมิอากาศ

จังหวัดกาญจนบุรีอยู่ในเขตภูมิอากาศแบบฝนเมืองร้อนเฉพาะฤดู Tropical Savannah หรือมีลักษระ Aw ตามระบบ Koppen กล่าวคือมีอากาศแห้งแล้งในฤดูหนาว ส่วนฤดูร้อนมีลักษณะอากาศแตกต่างกันอย่างเห็นได้ชัด ในช่วงเดือนพฤษภาคมถึงเดือนตุลาคมได้รับอิทธิพลจากลมมรสุมตะวันตกเฉียงใต้ ซึ่งพัดมาจากทะเลอันดามัน ทำให้ช่วงระยะเวลานี้มีฝนตกและความชื้นสูง การแผ่กระจายของฝนในจังหวัดกาญจนบุรีแตกต่างกันอย่างเห็นได้ชัดในบริเวณพื้นที่ตอนบนในเขตอำเภอสังขละบุรี อำเภอทองผาภูมิและอำเภอไทรโยคมีฝนตกค่อนข้างชุกและมีช่วงการกระจายของฝนมากกว่าตอนล่าง ลักษณะภูมิอากาศของจังหวัดกาญจนบุรี แบ่งเป็น 3 ฤดูกาลดังนี้

ฤดูร้อน เริ่มเมื่อลมมรสุมตะวันออกเฉียงเหนือสิ้นสุดลง กล่าวคือประมาณกลางเดือนกุมภาพันธ์ ถึงกลางเดือนพฤษภาคม ในระยะนี้เป็นช่วงของลมฝ่ายใต้พัดมาปกคลุมทำให้อากาศร้อนอบอ้าวทั่วไป โดยมีอากาศร้อนจัดในเดือนเมษายน

ฤดูฝน เริ่มตั้งแต่กลางเดือนพฤษภาคมจนถึงเดือนพฤศจิกายน โดยช่วงนี้เป็นช่วงที่ลมมรสุมตะวันตกเฉียงใต้พัดปกคลุมประเทศไทย ทำให้มีฝนตกในช่วงนี้โดยจะตกชุกที่สุดในเดือนกันยายน

ฤดูหนาว เกิดจากลมมรสุมตะวันออกเฉียงเหนือ ซึ่งมีความกดอากาศสูงจากประเทศจีน ทำให้มีอากาศหนาวเย็นและแห้งแล้งแผ่ลงมาปกคลุมจังหวัดกาญจนบุรีกลางเดือนพฤศจิกายนถึงเดือนกุมภาพันธ์

กล่าวโดยสรุปคือจังหวัดกาญจนบุรีจะได้รับอิทธิพลจากลมมรสุมซึ่งพัดตามฤดูกาล 2 มรสุม คือในช่วงฤดูหนาวจะได้รับอิทธิพลของมรสุมตะวันออกเฉียงเหนือ ทำให้บริเวณจังหวัดกาญจนบุรีประสบกับภาวะอากาศหนาวเย็นและแห้งแล้ง มรสุมอีกชนิดหนึ่งคือ ลมมรสุมตะวันตกเฉียงใต้ในช่วงฤดูฝน ทำให้ฝนตกและอากาศชุ่มชื้น

ลักษณะภูมิประเทศจังหวัดกาญจนบุรี

2011-11-12T20:48:00.001-08:00

v ลักษณะภูมิประเทศ

ลักษณะภูมิประเทศของจังหวัดกาญจนบุรีปะกอบด้วยทิวเขา หุบเขาและที่ราบลุ่มแม่น้ำ โดนพื้นที่ด้านเหนือและตะวันตกของจังหวัดเป็นเทือกเขา แล้วค่อย ๆ ลาดลงด้านทิศใต้และทิศตะวันออก แบ่งออกเป็น 3 เขตใหญ่ ๆ ได้แก่

1. เขตภูเขาและที่ราบสูง

พื้นที่ด้านเหนือของจังหวัด ในอำเภอศรีสวัสดิ์และทองผาภูมิ มีลักษณะเป็นเทือกเขาต่อเนื่องมาจากเทือกเขาถนนธงชัยถัดไปจาด้านตะวันตกของจังหวัดเป็นเทือกเขาตะนาวศรี ซึ่งกั้นพรมแดนระหว่างประเทศพม่าทอดยาวลงไปทางใต้อยู่ในพื้นที่ของำอำเภอสังขละบุรี ทองผาภูมิ ไทรโยค เมืองกาญจนบุรีและด่านมะขามเตี้ย บริเวณนี้เป็นแหล่งกำเนิดต้นน้ำธารของจังหวัด มีภูเขาที่มีความสูงตั้งแต่ 1,000 เมตรขึ้นไป ในตอนเหนือของจังหวัดโดยเฉพาะในบริเวณเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าทุ่งใหญ่นเรศวร เช่น เขาใหญ่ เขาเคลกู เป็นต้น

ส่วนบริเวณที่มีระดับความสูง 400 – 1,000 เมตร เป็นภูเขาในลุ่มน้ำแควใหญ่และแควน้อยในเขตอำเภอสังขละบุรี อำเภอทองผาภูมิ อำเภอศรีสวัสดิ์และอำเภอเมืองกาญจนบุรี และส่วนที่มีความสูง 100 – 400 เมตร อยู่ในเขตภูเขาบริเวณอำเภอไทรโยค อำเภอบ่อพลอยและอำเภอศรีสวัสดิ์

2. เขตที่ราบลูกฟูก

พื้นที่ด้านตะวันออกเฉียงเหนือของจังหวัด มีลักษณะเป็นที่ราบเชิงเขาสลับกับเนินเขาเตี้ย ๆ อยู่ที่บริเวณอำเภอบ่อพลอย อำเภอเลาขวัญและบางส่วนของอำเภอพนมทวน

3. เขตที่ราบลุ่มแม่น้ำแม่กลอง

พื้นที่ทางใต้ของจังหวัดมีลักษณะเป็นที่ราบทำให้ดินมีสภาพความอุดมสมบูรณ์ อยู่ในบริเวณบางส่วนของอำเภอเมืองกาญจนบุรี อำเภอพนมทวน อำเภอท่าม่วงและอำเภอท่ามะกา จึงทำให้เป็นพื้นที่เกษตรกรรมในการปลุกอ้อยและนาข้าวตลอดปี

ลักษณะทางธรณีวิทยาจังหวัดกาญจนบุรี

2011-11-12T20:38:00.001-08:00

v ลักษณะทางธรณีวิทยา

ที่มา โครงการศึกษาเบื้องต้นเพื่อการพัฒนาการท่องเที่ยว จังหวัดกาญจนบุรี โดยการท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย ร่วมกับสถาบันวิจัยสภาวะแวดล้อมจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

โครงสร้างส่วนใหญ่ของจังหวัดเป็นหินที่จัดอยู่ในหมู่หินตะนาวศรี ประกอบด้วย หินปูน หินทราย หินดินดาน และหินแปร ประเภทชนวน หินควอร์ตไซต์ หินซิสต์ ในบรรดาหินเหล่านี้ หินปูนจะพบอยู่เป็นบริเวณกว้างมากที่สุดของจังหวัด ทิวเขาถนนธงชัยกลางและทิวเขาตะนาวศรีมีหินแกรนิตในยุครีเทเซียสเป็นแกนกลางของภูเขาจะเห็นหินแกรนิตปรากฏอยู่ตามบริเวณที่หินซึ่งเคยปกคลุมอยู่จะพบหินในทรายและหินดานปนปูนในยุคแคมเบียน นอกจากนี้ยังมีหินอัคนีชนิดหินบะซอลต์ปรากฏอยู่ในบริเวณเล็ก ๆ ที่อำเภอบ่อพลอย ปัจจุบันเป็นแหล่งขุดพลอยที่สำคัญของจังหวัด

จากโครงสร้างพื้นที่ส่วนใหญ่เป็นแบบ ภูเขาหินปูน (Karts Topography) กล่าวคือ บริเวณที่มีหินปูนรองรับเป็นบริเวณกว้าง มีอาณาเขตต่อเนื่องเข้าไปในจังหวัดราชบี ภูเขามียอดแหลมมีรูปร่างต่าง ๆ สวยงาม สลับด้วยหลุมยุบและหุบเขาเป็นแนวยาวและบางแห่งเป็นหน้าผาสูงชัน ในบริเวณภูเขาหินปูนจะมีเส้นทางน้ำไม่ต่อเนื่อง สายน้ำบางแห่งไหลเข้าไปในภูเขา หรือซึมหายไปลงสู่ใต้ดินซึ่งเป็นบริเวณหลุมยุบ เช่น บริเวณบึงเกริงกะเวียมีหลุมยุบที่ก้นบึ้งเป็นหินปูน นอกจากนี้บริเวณเขาหินปูนยังทำให้เกิดกระบวนการที่หินปูน ซึ่งแคลเซียมคาร์บอเนตละลายต่อเนื่องกันเป็นถ้ำยาว และบางแห่งยังมีน้ำไหลผ่านใต้ดิน เรียกว่า ธารลอด และภายในถ้ำหินปูนยังมีหินงอกและหินย้อยที่มีลักษณะสวยงาม ส่วนในบริเวณท้องน้ำที่เป็นน้ำตกจะมีหินปูนจับตามบริเวณที่พักน้ำเกิดเป็นน้ำตกที่มีลักษณะหลายชั้นลดหลั่นสวยงาม ส่วนใหญ่เป็นหินที่ไม่ลื่น เนื่องจากกระบวนการจับตัวของหินปูนเกิดขึ้นตลอดเวลา และน้ำที่มีหินปูนละลายอยู่เป็นสาเหตุทำให้น้ำกระด้าง

การคมนาคมจังหวัดกาญจนบุรี

2011-11-12T20:34:00.001-08:00

v การคมนาคม

เส้นทางคมนาคมของจังหวัดกาญจนบุรีมีความสำคัญต่อวิถีชีวิตของประชากรโดยทั่วไป เป็นสิ่งที่อำนวยต่อการตั้งถิ่นฐานที่อยู่อาศัย สามารถใช้ได้หลายหลายเส้นทาง ดังนี้

1. การคมนาคมทางรถยนต์ ในปัจจุบันเป็นเส้นทางคมนาคมที่สำคัญที่สุดของจังหวัด ถนนทุกสายที่เชื่อมต่อระหว่างชุมชนเป็นถนนลาดยางและถนนลูกรังอัดแน่นเกือบทั้งหมด ทางหลวงแผ่นดินที่สำคัญได้แก่

- ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 323 แยกออกจากทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 4 บริเวณอำเภอบ้านโป่ง จังหวัดราชบุรี ผ่านจังหวัดกาญจนบุรีที่อำเภอท่ามะกา อำเภอท่าม่วง อำเภอไทรโยค ถึงด่านเจดีย์สามองค์ที่สังขละบุรี

- ทางหลวงแผ่นดินหมายเลย 324 เป็นเส้นทางเชื่อจังหวัดกาญจนบุรีกับจังหวัดสุพรรณบุรี โดยผ่านอำเภอพนมทวน อำเภอเมืองกาญจนบุรี

- ทางหลวงจังหวัดหมายเลข 3199 จากอำเภอเมืองถึงอำเภอศรีสวัสดิ์ สิ้นสุดที่เขื่อนศรีนครินทร์ ต่อจากนั้นเป็นถนนของการไฟฟ้าฝ่ายผลิตเชื่อมต่อไปยังอำเภอศรีสวัสดิ์

- ทางหลวงจังหวัดหมายเลข 3086 เป็นเส้นทางใช้ติดต่อระหว่างอำเภอเมืองกาญจนบุรีกับ

อำเภอบ่อพลอยจรดอำเภอด่านช้างในจังหวัดสุพรรณบุรี

2. การคมนาคมทางน้ำ เป็นเส้นทางคมนาคมแต่สมัยโบราณ ใช้เป็นเส้นทางติดต่อระหว่างชุมชนที่ตั้งบ้านเรือนอยู่ริมฝั่งแม่น้ำที่สำคัญมีอยู่ 3 สาย คือแม่น้ำแควน้อย แม่น้ำแควใหญ่ และแม่น้ำแม่กลอง ปัจจุบันลดความสำคัญลงไป เพราะประชาชนนิยมเดินทางคมนาคมทางรถยนต์ที่สะดวกและรวดเร็วกว่า

3. การคมนาคมทางรถไฟ เส้นทางรถไฟในจังหวัดกาญจนบุรีมีสายเดียวคือสายธนบุรี – น้ำตก จากสถานีบางกกอกน้อยธนบุรีถึงสถานีน้ำตก อำเภอไทรโยค เป็นเส้นทางที่มีความสำคัญต่ออุตสาหกรรมการท่องเที่ยวของจังหวัดเป็นอย่างมากเนื่องจากมีความเกี่ยวข้องกับเหตุการณ์ในสงครามโลกครั้งที่ 2 ทางรถไฟสายนี้ได้สร้างข้ามแม่น้ำแควและภูมิประเทศที่อุดมไปด้วยป่าไม้ จึงเป็นที่ดึงดูดนัดท่องเที่ยวทั้งชาวไทยและต่างประเทศ

ที่ตั้งและอาณาเขตจังหวัดกาญจนบุรี

2011-11-12T20:30:00.001-08:00

v ที่ตั้งและอาณาเขต

กาญจนบุรีเป็นเมืองเก่าแก่ที่มีประวัติศาสตร์ความเป็นมาอันยาวนาน สภาพภูมิประเทศเต็มไปด้วย ภูเขา ป่าไม้นานาพันธุ์มีพื้นที่ใหญ่เป็นลำดับที่ 3 ของประเทศ เนื้อที่ 19,483 ตารางกิโลเมตร หรือประมาณ 12,176,968 ไร่ เป็นพื้นที่ป่าไม้ประมาณ 7.4 ล้านไร่ เป็นพื้นที่ถือครองทางการเกษตร 2.5 ล้านไร่ มีอาณาเขตติดต่อกับสหภาพพม่าระยะทางประมาณ 370 กิโลเมตร แบ่งเขตการปกครองออกเป็น 13 อำเภอ 95 ตำบล 959 หมู่บ้าน

จังหวัดกาญจนบุรีอยู่ห่างจากกรุงเทพมหานครไปทางทิศตะวันตก ระยะทาง 129 กิโลเมตรตามเส้นทางสายนครปฐม – บ้านโป่ง – กาญจนบุรี มีอาณาเขตติดต่อกับจังหวัดอื่นดังนี้

ทิศเหนือ ติดต่อ จังหวัดตากและอุทัยธานี

ทิศใต้ ติดต่อ จังหวัดราชบุรี

ทิศตะวันออก ติดต่อ จังหวัดสุพรรณบุรี และนครปฐม

ทิศตะวันตก ติดต่อ สหภาพพม่า

ภาพแผนที่แสดงที่ตั้งและอาณาเขตจังหวัดกาญจนบุรี ที่มา (สำนักงานจังหวัดกาญจนบุรี, 2549)

ข้อมูลพื้นฐานจังหวัดกาญจนบุรี

2011-11-12T20:29:00.001-08:00

จังหวัดกาญจนบุรี

แคว้นโบราณ ด่านเจดีย์ มณีเมืองกาญจน์ สะพานข้ามแม่น้ำแคว แหล่งแร่น้ำตก

เมืองกาญจนบุรีมีความสำคัญทางประวัติศาสตร์ของชาวจังหวัดกาญจนบุรีและชาวไทยทั้งประเทศ เนื่องจากเคยเป็นเมืองหน้าด่านสำคัญทาง ด้านตะวันตก และยังปรากฏสถานที่สำคัญต่าง ๆ เช่น วัดนางพิม วัดป่าเลไลยก์ วัดขุนแผน ซึ่งอยู่ในสภาพรกร้าง เมืองกาญจนบุรีเก่าตั้งอยู่ที่บ้านท่าเสา ตำบลลาดหญ้า อำเภอเมืองกาญจนบุรี ห่างจากที่ตั้งเมืองกาญจนบุรีปัจจุบันขึ้นไปทางต้นน้ำแควใหญ่ประมาณ 18 กิโลเมตร เนื่องจากรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ฝ่ายพม่าได้ดำเนินแผนยุทธศาสตร์เปลี่ยนไปจากเดิม โดยมีการยกกองทัพเรือมาตามลำน้ำแควน้อยสู่เมืองกาญจนบุรี สมเด็จกรมพระราชวังบวรสุรสิงหนาท จึงทรงย้ายที่ตั้งฐานทัพจากเมืองกาญจนบุรีเก่ามาตั้งที่ตำบลปากแพรกซึ่งเป็นที่ตั้งเมืองกาญจนบุรีปัจจุบัน ต่อมารัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าฯ ให้สร้างกำแพงเมืองอย่างถาวร และเป็นที่ตั้งเมืองกาญจนบุรีตั้งแต่ พ.ศ. 2374

v ที่ตั้งและอาณาเขต

v การคมนาคม

v ลักษณะทางธรณีวิทยา

v ลักษณะภูมิประเทศ

v ลักษณะภูมิอากาศ
v ทรัพยากรธรรมชาติ

ตำนานและประเพณี วันไหว้พระจันทร์

2011-11-11T19:27:00.000-08:00

ประเพณีไหว้พระจันทร์นั้นนอกจาก ประเทศไทยแล้ว ประเทศอื่นๆทั่วโลกที่มีชน ชาวจีนไปตั้งถิ่นฐาน ก็จะปฏิบัติเช่น เดียวกัน คือทุกปีในวันขึ้นสิบห้าค่ำเดือนแปด ชาวจีนจะตั้งโต๊ะจัดของสักการะบูชาพระจันทร์ เพื่อเป็น การขอพรให้กับครอบครัวและให้กับชีวิตของ ตนเอง ของแต่ละอย่างบนโต๊ะก็จะมีความหมาย ต่างๆ กันไปหากวิธีการจัดโต๊ะของแต่ละประเทศก็ จะแตกต่างกันไปขึ้นอยู่กับสิ่งของที่หาได้และผลไม้ ในประเทศที่มีซึ่งโดยปรกติก็จะไม่ฟันธงกำหนด ตายตัว หากแต่ผลไม้ที่ใช้ก็จะเน้นให้เป็นผลกลมเพื่อ ความกลมกลึงของชีวิตและหมายถึงความกลมของ พระจันทร์

แต่ที่จะขาดไม่ได้เลยคือขนมไหว้พระจันทร์ ซึ่งจะเป็นขนมอบใส่ไส้ผลไม้กวนหรือถั่วแดงกวน เม็ดบัว และไข่เค็มเฉพาะไข่แดง สิ่งของอย่างอื่นๆ บนโต๊ะก็จะประกอบไปด้วยสิ่งละอันพันละน้อย ที่มีความ หมายแตกต่างกันไปอย่างเข่น ขนมอี้ ซึ่งเป็นแป้งลูกกลมๆสีแดงสดใสใส่ในน้ำเชื่อมหวาน ซึ่งเปรียบเหมือนชีวิตที่หวานสดชื่น

ขนมโก๋ ที่เป็นแป้งหวานสีขาว รูปทรงต่างๆ ลวดลายสวยงามเพื่อเป็นการขอผิว พรรณที่ขาวสวย ผลไม้ต่างๆ 5 ชนิดที่มีผลกลม เหมือนพรที่ขอเพื่อให้ชีวิตสุขสดชื่นรวมไปถึง ชีวิต ครอบครัวที่มีความสุขความสามัคคี ในบ้านเจดีย์น้ำตาล เป็นตัวแทนของ ปราสาทแห่งสวรรค์ถั่วหวานขนมหวาน เคลือบน้ำตาล ขนมเปี๊ยที่มีอักษรมงคล ประทับสีแดงอยู่กลางขนม ของประดับอื่นๆ ก็จะมีกระดาษรูปเซียน 8 องค์ คำกลอนต่างๆ ในกระดาษสีแดงสดใส เทียนดอกใหญ่ สีแดงที่เขียนคำขอพรไว้ กิ่งหลิว ดอกไม้สีสัน สดสวยอ้อยต้นโตเพื่อนำมาทำ เป็นซุ้มประตู โคมไฟลวดลายงามตา การตั้งโต๊ะจะต้องตั้งให้เรียบร้อยก่อน พระจันทร์จะลอยสูงเกินขอบฟ้า และเก็บก่อนที่ พระจันทร์จะเลยหัวไปหรือเมื่อเทียนดอก ใหญ่ดับลง หันโต๊ะไปทางทิศตะวันออก

โดยเริ่มด้วยซุ้มประตูที่ทำจากต้นอ้อยผูกโคมไฟ ไว้กับต้นอ้อย ให้สวยงามวางกระถางธูป เทียนไว้ด้าน หน้าสุด ดอกไม้วางไว้สองข้าง ขนมอี้ใส่ถ้วยแล้วแต่ พื้นที่บนโต๊ะจะอำนวย 5 - 8 ถ้วยก็ได้วางถัดมา แล้วนำ เจดีย์น้ำตาลวางไว้สองข้างถัดจาก ขนมอี้ ขนมเปี๊ยใส่ จานจัดไว้ถัดมา ใต้เจดีย์อาจนำคำกลอนในกระดาษ แดงมาวางก็ได้ผลไม้ 5 ชนิดจัดวางตาม ความ สวยงาม ต่อด้วยขนมไหว้พระจันทร์ที่จัดเป็น เรียงชั้นๆ ขนมโก๋ และขนมหวานเคลือบน้ำตาลต่างๆ รอบโต๊ะวางประดับประดาด้วยกระดาษลวดลาย ต่างๆ ที่มี อย่างไรก็ดีการจัดตั้งโต๊ะนั้นไม่ตายตัวเสมอไป แล้วแต่ใครมีวิธีการที่ ต่างกันไปเน้นความสวยงามเป็น หลักดังนั้น ใครคิดว่าจัดอย่างไรจึงสวยที่สุดก็ให้จะจัด กันตามนั้น

ทุกวันนี้วันไหว้พระจันทร์มีความหมายที่ เปลี่ยนไปแล้ว สำหรับบางคน ในวันนี้เป็นวันที่ครอบครัว ซึ่งได้ห่างจากกันไป ลูกสาวที่แต่งออกจากบ้าน บุตรหลานที่ โยกย้ายออก ไปมีบ้านใหม่ ก็จะกลับมาเยี่ยมเยี่ยนให้พร้อม หน้าพร้อมตา กินขนมหวาน ชมพระจันทร์ในคืนที่มี ความสุกสว่างกลมโตที่สุดในรอบปี ไม่แน่คืนนี้คุณ อาจเห็นนางฟ้าผู้งดงามที่อาศัยอยู่ในพระจันทร์กำลัง มองลงมาที่คุณก็ได้

การจัดโต๊ะหมู่บูชา นำของกิน ขนมหวาน และขนมไหว้พระจันทร์มาเซ่นไหว้ พระจันทร์ ที่ในวันนี้จะสวยงามกลมใหญ่และส่งแสง สว่าง เป็นพิเศษเหมือนจะเล่าเรื่องราวของนางใน พระจันทร์ ให้แก่ลูกหลานที่เฝ้ามองความงามของ ดวงจันทร์ที่ทอแสงสาดส่องทำให้พื้นโลกได้เรืองรอง ไปด้วยแสงเหลืองนวล เรื่องราวของนางในพระจันทร์ เป็นเหมือนนิทานที่แปรเปลี่ยนไปตามกาลเวลา ซึ่งมี หลาย Version และนี่คือหนึ่งในจำนวนนั้น

กาลครั้งหนึ่งนานมาแล้ว เมื่อสมัยที่โลกยังคง มีดวงอาทิตย์ สิบดวงล้อมรอบผลัด เปลี่ยนหมุนเวียน ให้แสงสว่างและความร้อน พื้นพิภพเต็มไปด้วยจอม ยุทธ์ และผู้กล้า ผู้คน อาศัยอยู่กันอย่างสงบสุขจน ทำให้เป็นที่อิจฉาของเหล่าเซียนเทวดา และพวก เขาก็มีรู้สึกว่าผู้คนเริ่มไม่ให้ความเคารพนับถือ จึงพากันฉุดรั้ง ดวงอาทิตย์ทั้งสิบดวงให้สาดส่อง แสงอันแรงกล้าลงมายังพื้นโลกพร้อมกัน ทำให้โลก ร้อนระอุและเผาไหม้เป็นไฟ เพื่อหวังที่จะให้ผู้คน ขอร้องและกลับมาเกรงกลัวเหล่าเซียนอีกครั้ง แต่แผนการก็ต้องล้มเหลวเมื่อมีชายหนุ่มนักแม่นธน ูนาม ฮัวหยี่ อาสาที่จะช่วยเหลือโดยยิงธนูเพื่อดับ ดวงอาทิตย์และฮัวหยี่ก็ทำได้สำเร็โดยยิงดวง อาทิตย์ไปเก้าดวง เหลือดวงที่สิบไว้เพียงดวงเดียว เพื่อยังคงส่งแสงสว่างให้แก่โลก ทำให้พื้นพิภพ กลับมาสงบสุขอีกครั้งผู้คนต่างร่ำร้องสรรเสริญ ฮัวหยี่ว่าเป็นวีรบุรุษและแต่งตั้งให้เขาเป็นฮ่องเต้ แต่ก็โชคร้ายเหลือเกินอาทิตย์ดวงที่เก้าที่ เขายิงตก เป็นราชบุตรขององค์เง็กเซียนฮ่องเต้ พระจักรพรรดิ์ แห่งสวรรค์ ซึ่งทรงกริ้วและเสียพระทัยกับการ สูญเสียราชบุตรสุดรักไป จึงสั่งให้นางกำนัลแห่งสวรรค์ นาม ฉางอี นำยาพิษไปให้ ฮัวหยี่ โดยให้หลอกว่าเป็นยา อายุวัฒนะหากกินก็จะทำให้สามารถมีชีวิตที่เป็นนิรันดร์ ฉางอีได้รับคำสั่ง จึงนำยาไปมอบให้แก่ ฮัวหยี่ แต่เมื่อนาง เห็นหน้าชายหนุ่มก็เกิดความรักและเห็นใจ

ฮัวหยี่ก็เช่นกันเมื่อได้เห็นความงามของ ฉางอีก็เกิด ความรักขึ้น แต่นางฉางอีก็คงส่งมอบยา ให้แก่ฮัวหยี่ตามคำสั่งที่ได้รับมาหากแต่บอกว่ายานี้ จะยัง ไม่สามารถกินได้จนถึง วันที่ 15 ค่ำเดือนแปด ด้วยความหวังว่านางอาจจะสามารถหาวิธีที่ทำ ให้เง็กเซียน ฮ่องเต้ทรงเปลี่ยนพระทัย หรือหาวิธีช่วย ชีวิตชายคนรักได้ นางใช้ชีวิตอยู่กับ ฮัวหยี่ถึง 7 วัน จนเมื่อถึงวันที่ 15 ค่ำตามที่นางได้กล่าวไว้กับ ฮัวหยี่ นางก็ยังคงไม่สามารถคิดหาวิธีช่วย ชีวิตฮัวหยี่ได้ ดังนั้น ในคืนวันที่ 15 ค่ำเดือนแปดก่อนที่ฮัวหยี่จะ ไว้ทันกินยาพิษ นางจึงตัดสินใจ ชิงกินยาพิษเม็ดนั้น แทนสามีสุดรัก แต่ยากลับไม่ได้ทำให้นางตาย ชั่วอึดใจนางก็รู้สึกว่าตัวของนางเบาและเริ่มล่อง ลอยขึ้นสู่ฟากฟ้าเบื้องบน ลอยสูงจนไปถึงดวงจันทร์ ด้วยความตื่นตระหนกนางเริ่มที่จะหายใจไม่ออก และเริ่มไอ ซึ่งทำให้ยาหลุดออกมาจากลำคอ ของนาง ด้วยนางนั้นไม่สามารถบินได้อีกนาง จึงไม่สามารถลอยกลับลงมายังโลกได้อีก นางจึงต้องใช้ชีวิตอยู่ในพระจันทร์นั้นเอง

ตำนานนี้เป็นที่เล่าขานต่อๆ กันมาและนี่คือ เหตุผลว่าทำไมชาวจีนจึงนับถือนางในพระจันทร์ กราบไหว้เพื่อให้ความดี ความงามของนางได้สาด ส่องลงมายังโลกมนุษย์ ให้เกิดความสงบสุขไป ทั่วหล้า ทำให้มนุษย์ที่เป็นหญิงได้มีรูปโฉมที่ งดงามเช่นนาง และขอให้ความดีงาม ของนางปกปักรักษา คุ้มครอง โลกมนุษย์ต่อไป

มรดกโลกของไทยมีกี่แห่ง

2011-11-11T19:05:00.000-08:00

ปัจจุบันมีมรดกโลกทั้งหมด 830 แห่ง ใน 138 ประเทศทั่วโลก ซึ่งแบ่งเป็นมรดกโลกทางวัฒนธรรม 644 แห่ง มรดกโลกทางธรรมชาติ 162 แห่ง และอีก 24 แห่ง เป็นแบบผสมทั้งสองประเภท แล้วน้องๆ รู้หรือเปล่าคะว่า มรดกโลกของไทย มีอะไรบ้าง

มรดกโลก (UNESCO World Heritage Site) คือสถานที่ ป่าไม้ ภูเขา ทะเลสาบ ทะเลทราย อนุสาวรีย์ สิ่งก่อสร้างต่างๆ รวมไปถึงเมือง ซึ่งคัดเลือกโดยองค์การยูเนสโกตั้งแต่ปี พ.ศ.2515 เพื่อเป็นการบ่งบอกถึงคุณค่าของสิ่งที่มนุษยชาติ หรือธรรมชาติได้สร้างขึ้นมา และควรปกป้องสิ่งเหล่านั้นเพื่อให้ได้ตกทอดไปถึงอนาคต

ประเทศไทยมีมรดกโลกเป็นที่น่าภูมิใจของเราชาวไทยอย่างมาก ด้วยกัน 5 แห่ง ได้แก่

1.อุทยานประวัติศาสตร์พระนครศรีอยุธยา เป็นอุทยานประวัติศาสตร์ไทยที่ตั้งอยู่ใน จ.พระนครศรีอยุธยา รับพิจารณาเป็นมรดกโลกเมื่อวันที่ 13 ธันวาคม พ.ศ.2534 มีโบราณสถานกระจัดกระจายอยู่ไม่ต่ำกว่า 200 แห่ง

2.แหล่งมรดกโลกสุโขทัย ศรีสัชนาลัย กำแพงเพชร อุทยานประวัติศาสตร์นี้ลงทะเบียนเป็นมรดกโลกเมื่อปี พ.ศ.2534

3.เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าทุ่งใหญ่-ห้วยขาแข้ง ลงทะเบียนของยูเนสโก ระหว่างวันที่ 9-13 ธันวาคม พ.ศ. 2534 กินพื้นที่ครอบคลุม 6 อำเภอของ 3 จังหวัด ได้แก่ อ.บ้านไร่ อ.ลานสัก อ.ห้วยคต จ.อุทัยธานี อ.สังขละบุรี อ.ทองผาภูมิ จ.กาญจนบุรี และ อ.อุ้มผาง จ.ตาก มีพื้นที่ 4,046,747 ไร่ หรือ 6,427 ตารางกิโลเมตร

4.แหล่งโบราณคดีบ้านเชียง บ้านเชียง จ.อุดรธานี เป็นแหล่งโบราณคดีสำคัญแห่งหนึ่ง ที่ทำให้รับรู้ถึงการดำรงชีวิตในสมัยก่อนประวัติศาสตร์ย้อนหลังไปกว่า 5,000 ปี ร่องรอยของมนุษย์ในประเทศไทย แสดงให้เห็นถึงวัฒนธรรมที่มีพัฒนาการแล้วในหลายๆ ด้าน

5.มรดกโลก ป่าดงพญาเย็น-เขาใหญ่ เป็นมรดกโลกแหล่งที่ 5 ของไทย และเป็นอันดับที่ 2 ของมรดกทางธรรมชาติไทย ได้รับการลงทะเบียนเป็นมรดกโลกเมื่อวันที่ 10-17 กรกฎาคม พ.ศ.2548

รูปแบบการเขียนอ้างอิงและบรรณานุกรมแบบ Modern Language Association of America (MLA)

2011-04-10T22:58:00.000-07:00

รูปแบบการเขียนอ้างอิงและบรรณานุกรมแบบ Modern Language Association of America (MLA)
ของหอสมุดแห่งชาติรัชมังคลาภิเษก เชียงใหม่

การเขียนอ้างอิง คือ การบอกแหล่งที่มาของข้อความที่ใช้อ้างอิง ในเนื้อหาที่นำมาเขียนเรียบเรียง
   1. การอ้างอิงแบบแทรกปนในเนื้อหา ซึ่งมี 2 ระบบ (ส่งศรี ดีศรีแก้ว, 2534 : 78) คือ

1.1 ระบบนาม - ปี ( Author - date)
   ระบบนาม - ปี เป็นระบบที่มีชื่อผู้แต่ง, ปีที่พิมพ์ และเลขหน้า ที่อ้างอิงอยู่ภายในวงเล็บ ดังตัวอย่าง
   (ชื่อผู้แต่ง.P/ปีที่พิมพ์P:Pเลขหน้าที่อ้างอิง)
ตัวอย่าง (ส่งศรี ดีศรีแก้ว, 2534 : 78)

1.2 ระบบหมายเลข (Number System)
   ระบบที่คล้ายคลึงกับระบบนาม - ปี แต่ระบบนี้จะใช้หมายเลขแทนชื่อผู้แต่งเอกสารอ้างอิง มีอยู่ 2 วิธี คือ
   1.2.1 ให้หมายเลขตามลำดับของการอ้างอิง

1.2.2 ให้หมายเลขตามลำดับอักษรผู้แต่ง

การเขียนบรรณานุกรม คือ การเขียนอ้างอิงรายการของทรัพยากรสารสนเทศทั้งหมดที่ผู้ทำรายงานได้ใช้ประกอบการเขียนรายงาน ทั้งที่ปรากฏชัดเจน และส่วนที่ไม่ปรากฏชัดเจน แต่อาจเป็นเพียงการรวบรวมความคิดหลาย ๆ แนว แล้วนำมาเรียบเรียงใหม่
   1. บรรณานุกรมหนังสือภาษาไทย
ชื่อผู้แต่ง.PPชื่อเรื่อง.PP ครั้งที่พิมพ์. PP เมืองที่พิมพ์ P: P ผู้รับผิดชอบในการพิมพ์,Pปีที่พิมพ์.
ตัวอย่าง กิตติกร มีทรัพย์. จิตวิทยาการเลี้ยงดูเด็ก. พิมพ์ครั้งที่ 3. กรุงเทพฯ : ธุรกิจการพิมพ์, 2552.
   2. บรรณานุกรมหนังสือภาษาอังกฤษ
ชื่อผู้แต่งสกุล, ชื่อต้น ชื่อกลาง(ถ้ามี).PPชื่อเรื่อง.PPครั้งที่พิมพ์.PPเมืองที่พิมพ ์P:Pผู้รับผิดชอบพิมพ์, P
PPPPPPPปีที่พิมพ์.
ตัวอย่าง Hartley, Eric Key. Childhood and society. 2 nd ed. New York : Mc Graw – Hill, 1989.
   3. บรรณานุกรมวิทยานิพนธ์
ชื่อผู้เขียน.PP ชื่อเรื่อง.PPระดับวิทยานิพนธ์.PPชื่อเมืองที่พิมพ์P:Pชื่อมหาวิทยาลัย,Pปีที่พิมพ์.

ตัวอย่าง ภัคพร กอบพึ่งตน. การประเมินคุณภาพการพยาบาลผู้คลอดปกติในโรงพยาบาลนครพิงค์
   จังหวัดเชียงใหม่. วิทยานิพนธ์พยาบาลศาสตรมหาบัณฑิต. เชียงใหม่ : มหาวิทยาลัยเชียงใหม่, 2540.
   4. บรรณานุกรมบทความจากหนังสือ
ชื่อผู้เขียน.PP " ชื่อตอนหรือบทความ " P ใน P ชื่อหนังสือ. PP หน้า P เลขหน้า.PP
PPPPPPPชื่อบรรณาธิการ (ถ้ามี). PP เมืองที่พิมพ์ P:Pผู้รับผิดชอบในการพิมพ์, Pปีที่พิมพ์.
ตัวอย่าง สมจิต หนุเจริญกุล และ ประคอง อินทรสมบัติ. "การประเมินผลการพยาบาล" ใน เอกสารการสอน
   ชุดวิชามโนมติและกระบวนการพยาบาล หน่วยที่ 8-15. หน้า 749 - 781. มยุรา กาญจนางกูร,
   บรรณาธิการ. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช, 2536.

   5. บรรณานุกรมบทความจากวารสาร
ชื่อผู้เขียน.PP"ชื่อบทความ"Pชื่อวารสาร.PPปีที่หรือเล่มที่ (ฉบับที่)P:Pเลขหน้า;Pวัน (ถ้ามี)P เดือน / ปี.
ตัวอย่าง วิทยาคม ยาพิศาล. " การพัฒนาคุณภาพระบบงานศูนย์วิทยาศาสตร์การแพทย์เชียงใหม่ตามแนวทางการ
   ตรวจติดตามทางวิชาการและระบบคุณภาพ" กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์. 46(3) : 142 – 153 ;
   กรกฎาคม - กันยายน 2547.
   6. บรรณานุกรมคอลัมน์จากวารสาร
ชื่อผู้เขียน.PP"ชื่อคอลัมน์P:Pชื่อเรื่องในคอลัมน์"Pชื่อวารสาร.PPปีที่หรือเล่มที่(ฉบับที่)P:Pเลขหน้าP; PPPPPPP วัน (ถ้ามี) P เดือน P ปี.
ตัวอย่าง วิทยา นาควัชระ. "คุยกันเรื่องของชีวิต : ประโยชน์ของการท่องเที่ยว" สกุลไทย. 40(2047) : 191 – 192 ;
   26 ตุลาคม 2544.

   7.บรรณานุกรมคอลัมน์จากหนังสือพิมพ์
ชื่อผู้เขียนบทความ.PP"ชื่อคอลัมน์P:Pชื่อเรื่องในคอลัมน์"Pชื่อหนังสือพิมพ์.PPวันPเดือนPปี.PP
PPPPPPPหน้าPเลขหน้า.
ตัวอย่าง นิติภูมิ เนาวรัตน์. "เปิดฟ้าส่องโลก : ตัวอย่างการอยู่ร่วมกัน : อียู" ไทยรัฐ. 5 มิถุนายน 2546. หน้า 2.
   8.บรรณานุกรมโสตทัศนวัสดุ
ชื่อผู้จัดทำ,Pหน้าที่ที่รับผิดชอบ.PPชื่อเรื่อง.PP[ลักษณะของโสตทัศนวัสดุ].PPชื่อเมืองP:P
PPPPPPPผู้รับผิดชอบในการจัดทำ, P ปีที่จัดทำ.
ตัวอย่าง สายหยุด นิยมวิภาต, ผู้บรรยาย. ประเด็นปัญหาการวิจัยทางการพยาบาลคลินิก.
   [เทปโทรทัศน์]. ขอนแก่น : คณะพยาบาลศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น, 2537.
9.บรรณานุกรมสารสนเทศอิเล็กทรอนิกส์
   9.1 ฐานข้อมูล ซีดี – รอม
ผู้แต่ง.PPชื่อเรื่อง.PP [ประเภทของสื่อ]. PPรายละเอียดทางการพิมพ์(ถ้ามี). PPเข้าถึงได้จากP:P
PPPPPPPแหล่งสารสนเทศ.

ตัวอย่าง นพรัตน์ เพชรพงษ์. จำนวนวันนอนในโรงพยาบาลของผู้ป่วยโรงพยาบาลพิจิตร.
   [ซีดี - รอม]. วิทยานิพนธ์พยาบาลศาสตรมหาบัณฑิต. เชียงใหม่ : มหาวิทยาลัย เชียงใหม่,
   2545. สาระสังเขปจาก : ฐานข้อมูลวิทยานิพนธ์ไทย แผ่นที่ 3, 2547.

   9.2 ฐานข้อมูลออนไลน์
ผู้แต่ง.PPชื่อเรื่อง.PP [ประเภทของสื่อ]. PPรายละเอียดทางการพิมพ์ (ถ้ามี).PPเข้าถึงได้จากP:P
PPPPPPPแหล่งสารสนเทศ.PP (วันที่ค้นข้อมูล P:Pวัน PเดือนPปี).
ตัวอย่าง พิมลพรรณ พิทยานุกูล. วิธีสืบค้นวัสดุสารสนเทศ. [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก : http : / /
   www.lib.buu.ac.th. (วันที่ค้นข้อมูล : 16 กันยายน 2546).

***หมายเหตุ : สัญลักษณ์ P แทนการเคาะเว้น 1 วรรค

กำเนิดวันสงกรานต์

2011-04-10T22:55:00.000-07:00

กำเนิดวันสงกรานต์

ประเพณีสงกรานต์ ถือเป็นวันขึ้นปีใหม่ของไทย ซึ่งยึดถือปฏิบัติสืบเนื่องกันมาแต่โบราณ และเป็นวัฒนธรรมประจำชาติที่งดงามฝังลึกอยู่ในชีวิตของคนคำว่า "สงกรานต์" มาจากภาษาสันสฤต แปลว่า ผ่านหรือเคลื่อนย้าย หมายถึง การเคลื่อนไทยมาช้านาน การย้ายของพระอาทิตย์เข้าไปจักรราศีใดราศีหนึ่ง จะเป็นราศีใดก็ได้ แต่ความหมายที่คนไทยทั่วไปใช้ หมายเฉพาะวันและเวลาที่พระอาทิตย์เคลื่อนเข้าสู่ราศีเมษในเดือนเมษายนเท่านั้น

ตำนานการกำเนิดวันสงกรานต์

ตำนานการเกิดสงกรานต์ กล่าวไว้ว่า ก่อนพุทธกาลมีเศรษฐีครอบครัวหนึ่ง อายุเลยวัยกลางคนก็ยังไร้ทายาทสืบสกุล ซึ่งทำให้ท่านเศรษฐีทุกข์ใจเป็นอันมาก ข้างรั้วบ้านเศรษฐีมีครอบครัวหนึ่ง หัวหน้าครอบครัวเป็นนักเลงสุรา ถ้าวันไหนร่ำสุราสุดขีด ก็จะพูดเสียงดังแสดงวาจาเยาะเย้ยเศรษฐีสบประมาทในความมีทรัพย์มาก แต่ไร้ทายาทสืบสมบัติเสมอ วันหนึ่งเศรษฐีจึงถามว่ามีความขุ่นเคืองอะไรจึงแสดงอาการเยาะเย้ยและสบประมาท เฒ่านักดื่มจึงตอบ ถึงท่านมั่งมีสมบัติมากก็จริง แต่เป็นคนมีบาปกรรมท่านจึงไม่มีบุตร ตายไปแล้วสมบัติก็ตกเป็นของผู้อื่นหมด สู้เราไม่ได้ถึงแม้จะยากจนแต่ก็มีบุตรคอยดูแลรักษายามเจ็บไข้ และรักษาทรัพย์สมบัติเมื่อเราสิ้นใจ นับแต่นั้นมา เศรษฐียิ่งมีความเสียใจ จึงพยายามไปบวงสรวงพระอาทิตย์และพระจันทร์ เพียรพยายามตั้งจิตอธิษฐานขอบุตร ทำเช่นนี้เป็นเวลาติดต่อกันถึงสามปี ก็ไม่ได้บุตรดังที่ตนปรารถนาจนวันหนึ่งเป็นวันนักขัตฤกษ์สงกรานต์ ท่านเศรษฐีก็พาข้าทาสบริวารของตนมาที่โคนต้นไทรใหญ่ต้นหนึ่ง ที่อยู่บนฝั่งแม่น้ำที่อาศัยของนกทั้งหลา ย ท่านเศรษฐีให้บริวารล้างข้าวสารด้วยน้ำสะอาดถึง 7 ครั้ง แล้วจึงหุงข้าวสารนั้น เมื่อสุกแล้วยกขึ้นบูชาพระไทร เทพเหล่านั้นเกิดความสงสาร จึงขึ้นไปเฝ้าพระอินทร์ ทูลขอบุตรแก่เศรษฐี พระอินทร์จึงบัญชาให้เทพบุตรองค์หนึ่งชื่อ "ธรรมบาล" ลงมาเกิดในครรภ์ของภรรยาเศรษฐี เมื่อครบกำหนดภรรยาเศรษฐีก็คลอดบุตรเป็นชาย เศรษฐีจึงตั้งชื่อว่า ธรรมบาลกุมาร เพื่อตอบสนองพระคุณเทพเทวา เศรษฐีจึงสร้างปราสาทสูง 7 ชั้น ถวายเทพต้นไทร

เมื่อธรรมบาลกุมารเจริญวัยขึ้น เป็นเด็กที่มีปัญญาเฉียบแหลม รอบรู้ และวัยเพียง 7 ขวบก็เรียนจบไตรเพท ยังมีเทพองค์หนึ่งชื่อ "ท้าวกบิลพรหม" ได้ยินกิตติศัพท์ทางสติปัญญาอันยอดเยี่ยมของเด็กน้อย จึงคิดทดลองภูมิปัญญาโดยการเอาชีวิตเป็นเดิมพันจึงถามปัญหา 3 ข้อ ถ้ากุมารน้อยแก้ปัญหาทั้ง 3 ข้อได้ กบิลพรหมจะตัดศีรษะของตนบูชา ถ้าธรรมบาลแก้ไม่ได้ ก็จะต้องเสียหัวเพื่อยอมรับความพ่ายแพ้ ปัญหานั้นมีว่า

1. ตอนเช้าราศีคนอยู่แห่งใด

2. ตอนเที่ยงราศีของคนอยู่แห่งใด

3. ตอนค่ำราศีของคนอยู่แห่งใด

เมื่อได้ฟังปัญหาแล้ว ธรรมบาลไม่อาจทราบคำตอบในทันทีได้ จึงผลัดวันตอบปัญหาไปอีก 7 วัน ครั้นเวลาล่วงจากนั้นไป 6 วัน ธรรมบาลกุมารก็ยังคิดหาคำตอบปัญหานั้นไม่ได้ จึงหลบออกจากปราสาทหนีเข้าป่า และไปนอนพักเอาแรงใต้ต้นตาล ขณะนั้นบนต้นตาลมีนกอินทรีคู่หนึ่งอาศัยอยู่ นางนกถามสามีว่า "พรุ่งนี้เราจะไปหาอาหารที่ไหน" นกสามีก็ตอบว่า "พรุ่งนี้เราไม่ต้องบินไปไกล เพราะจะได้กินเนื้อธรรมบาลกุมาร ซึ่งจะถูกท้าวกบิลพรหมตัดหัว เนื่องจากแก้ปัญหาไม่ได้ นางนกถามว่า "ปัญหานั้นว่าอย่างไร" นกสามีตอบว่า ปัญหามีอยู่ 3 ข้อ และหมายถึง

ข้อหนึ่ง ตอนเช้าราศีของมนุษย์อยู่ที่หน้า คนจึงต้องล้างหน้าทุกๆ เช้า

ข้อสอง ตอนเที่ยงราศีคนอยู่ที่อก มนุษย์จึงต้องเอาเครื่องหอมประพรมที่อก

ข้อสาม ตอนค่ำราศีคนอยู่ที่เท้า มนุษย์จึงต้องล้างเท้าก่อนเข้านอน

ธรรมบาลกุมาร ได้ยินการไขปัญหาของนกอินทรี และจำจนขึ้นใจ ทั้งนี้เพราะธรรมบาลรู้ภาษานก จึงกลับสู่ปราสาทอันเป็นที่อยู่แห่งตน รุ่งขึ้นเป็นวันครบกำหนดแก้ปัญหา ท้าวกบิลพรหมมาฟังคำตอบ ธรรมบาลกุมารกล่าวแก้ปัญหาตามที่นกอินทรีคุยกันทุกประการ ท้าวกบิลพรหมจึงเรียก ธิดาทั้ง 7 ของตนอันเป็นบริจาริกาคือหญิงรับใช้ของพระอินทร์มาพร้อมกั น แล้วบอกว่าตนจะตัดเศียรบูชาธรรมบาลกุมาร แต่ถ้าเอาศีรษะพ่อวางไว้บนแผ่นดินก็จะลุกไหม้ไปทั้งโลก ถ้าจะโยนขึ้นไปบนอากาศ อากาศจะแห้งแล้งฟ้าฝนจะหายไปสิ้น ถ้าทิ้งลงไปในมหาสมุท ร น้ำในมหาสมุทรจะแห้งแล้งไปเช่นกัน จึงสั่งให้นางทั้ง 7 คน เอาพานมารองรับศีรษะแล้วจึงตัดศีรษะส่งให้นางทุงษธิดาคนโต นางทุงษจึงเอาพานรับเศียรบิดาไว้แล้วแห่ประทักษิณรอบเขาพระสุเมรุ 60 นาที แล้วอัญเชิญไปไว้ในมณฑปถ้ำคันธุรลี เขาไกรลาส บูชาด้วยเครื่องทิพย์ พระเวสสุกรรมก็เนรมิตโรงประดับด้วยแก้ว 7 ประการ ชื่อภควดี ให้เป็นที่ประชุมเทวดา เทวดาทั้งปวงก็เอาเถาฉมูนวดลงมาล้างในสระอโนดาต 7 ครั้ง แล้วก็แจกกันเสวยทุก ๆ องค์ ครั้นครบ 365 วัน โลกสมมุติว่าเป็นหนึ่งปีเป็นสงกรานต์ ธิดา 7 องค์ ของเท้ากบิลพรหมก็ผลัดเวรกันมาเชิญพระเศียรของพระบิดาออกแห่ประทักษิณรอบเขาพระสุเมรุทุกปี แล้วจึงกลับไปเทวโลก

ตำนานนางสงกรานต์

นางสงกรานต์ เป็นธิดาของท้าวกบิลพรหม หรือท้าวมหาสงกรานต์ และเป็นนางฟ้าอยู่บนสรวงสวรรค์ชั้นจาตุมหาราช (สวรรค์ชั้นที่ 1 ในทั้งหมด 6 ชั้น) ซึ่งมีหน้าที่ในการรับศรีษะของท้าวกบิลพรหมแห่รอบเขาพระสุเมรุในแต่ละรอบปีหรือในวันสงกรานต์นั้นเอง โดยมีเกณฑ์กำหนดที่ว่าวันสงกรานต์ คือวันที่ 13 เมษายน ตรงกับวันใดก็ให้นางสงกรานต์ประจำวันนั้นเป็นผู้แห่ นางสงกรานต์มีทั้งหมด 7 องค์ ได้แก่

1. นางสงกรานต์ทุงษเทวี

ทุงษเทวีเป็นนางสงกรานต์ประจำวันอาทิตย์ ทัดดอกทับทิม มีปัทมราค (แก้วทับทิม) เป็นเครื่องประดับ ภักษาหารคืออุทุมพร (มะเดื่อ) อาวุธคู่กาย พระหัตถ์ขวาถือจักร พระหัตถ์ซ้ายถือสังข์ เสด็จไสยาสน์เหนือปฤษฎางค์ครุฑ

2. นางสงกรานต์โคราดเทวี

โคราดเทวีเป็นนางสงกรานต์ประจำวันจันทร์ ทัดดอกปีป มีมุกดาหาร (ไข่มุก) เป็นเครื่องประดับ ภักษาหารคือเตละ (น้ำมัน) อาวุธคู่กาย พระหัตถ์ขวาถือพระขรรค์ พระหัตถ์ซ้ายถือไม้เท้า เสด็จประทับเหนือพยัคฆ์ (เสือ)

3. นางสงกรานต์รากษสเทวี

รากษสเทวีเป็นนางสงกรานต์ประจำวันอังคาร ทัดดอกบัวหลวง มีโมรา (หิน) เป็นเครื่องประดับ ภักษาหารคือโลหิต (เลือด) อาวุธคู่กาย พระหัตถ์ขวาถือตรีศูล พระหัตถ์ซ้ายถือธนู เสด็จประทับเหนือวราหะ (หมู)

4. นางสงกรานต์มัณฑาเทวี

มัณฑาเทวีเป็นนางสงกรานต์ประจำวันพุธ ทัดดอกจำปา มีไพฑูรย์ (พลอยสีเหลืองแกมเขียว) เป็นเครื่องประดับ ภักษาหารคือนมและเนย อาวุธคู่กาย พระหัตถ์ขวาถือเหล็กแหลม พระหัตถ์ว้ายถือไม้เท้า เสด็จไสยาสน์เหนือปฤษฎางค์คัสพะ (ลา)

5. นางสงกรานต์กิริณีเทวี

กิริณีเทวีเป็นนางสงกรานต์ประจำวันพฤหัสบดี ทัดดอกมณฑา (ยี่หุบ) มีมรกตเป็นเครื่องประดับ ภักษาหารคือถั่วและงา อาวุธคู่กาย พระหัตถ์ขวาถือพระขรรค์ พระหัตถ์ซ้ายถือปืน เสด็จไสยาสน์เหนือปฏษฎางค์ชสาร (ช้าง)

6. นางสงกรานต์กิมิทาเทวี

กิมิทาเทวีเป็นนางสงกรานต์ประจำวันศุกร์ ดัดดอกจงกลนี มีบุษราคัมเป็นเครื่องประดับ ภักษาหารคือกล้วยและน้ำ อาวุธคู่กาย พระหัตถ์ขวาถือพระขรรค์ พระหัตถ์ซ้ายถือพิณ เสด็จประทับยืนเหนือมหิงสา (ควาย)

7. นางสงกรานต์มโหทรเทวี

มโหทรเทวีเป็นนางสงกรานต์ประจำวันเสาร์ ทัดดอกสามหาว (ผักตบชวา) มีนิลรัตน์เป็นเครื่องประดับ ภักษาหารคือเนื้อทราย อาวุธคู่กาย พระหัตถ์ขวาถือจักร พระหัตถ์ซ้ายถือตรีศูล เสด็จประทับเหนือมยุราปักษา (นกยูง)

ที่มา : http://www.mc41.com

เจดีย์วัดป่าสัก

2011-03-27T20:39:00.001-07:00

เจดีย์วัดป่าสัก

เจดีย์วัดป่าสัก ตั้งอยู่ ตำบลเวียง อำเภอเชียงแสน จังหวัดเชียงราย

สร้างขึ้นโดยพระเจ้าแสนภู กษัตริย์องค์ที่สามแห่งราชวงศ์เม็งรายเมื่อ ราวพ.ศ. 1871 ในประชุมพงศาวดารภาคที่ 61 กล่าวว่า “ ยังมีมหาเถรเจ้าองค์หนึ่งเอาพระบรมธาตุกระดูกตาตีนถ้ำขวา(เบี้องขวา)แห่งพระ พุทธเจ้าใหญ่เท่าเม็ดถั่วกว่าง(ถั่วเขียว)เอามาแต่เขตเมืองปาฏลีบุตรนั้น เอามาสู่พระยาราชแสนดู แล้วท่านก็พร้อมกับด้วยมหาเถรเจ้าเอาไปสร้างมหาเจดีย์บรรจุไว้ภายนอกประตูเชียงแสน ด้านเวียงแห่งตนภายตะวันตก ต่อวัดพระหลวงภายนอกที่นั้นแล้ว ก็สร้างให้เป็นความกว้าง 50 วา เอาไม้สักมาปลูกแวดกำแพง 300 ต้น แล้วเรียกว่าความป่าสักแต่นั้นมาแล แล้วก็สร้างกุฎีให้เป็นทานแก่มหาเถรเจ้าตนชื่อว่า พุทธโฆษาจารย์นั้น อยู่สถิตที่นั้นก็อภิเษกขึ้นเป็นสังฆราชมหาเถรอยู่ยังตราบป่าสักที่นั้น”

เจดีย์วัดป่าสักเป็นเจดีย์ห้ายอดคล้ายเจดีย์เชียงยืน ที่วัดพระธาตุหริภุญไชย จังหวัดลำพูน แต่มีลักษณะคลี่คลายออกไปแล้วคือ ผังส่วนล่างรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสเตี้ยๆซ้อนลดหลั่น รองรับชั้นแถวจระนำซึ่งทั้งสี่ด้านมีซุ้มประดิษฐาน พระพุทธรูปยืนด้านละสาม องค์ รวมทั้งหมด 12 องค์ และยังมีจระนำเล็กอีกสี่สลับสำหรับประดิษฐานรูปเทวดายืน (ชั้นจระนำนี้มีต้นเค้าจากอิทธิพลเจดีย์กู่กุดแต่ลดชั้นเหลือเพียงชั้น เดียว) เหนือขึ้นไปเป็นฐานเขียงลดหลั่นสี่ชั้น ชั้นที่กล่าวมาเหล่านี้เพิ่มขึ้นนอกเหนือจากที่ปรากฏที่เจดีย์เชียงยืน พ้นจากส่วนนี้เหมือนเจดีย์เชียงยืนคือ เป็นฐานบัวรองรับเรือนธาตุสี่เหลี่ยม แต่ละด้านมีซุ้มประดิษฐานพระพุทธรูป ประทับยืนทั้งสี่ด้าน กรอบซุ้มประดับด้วยฝักเพกาสูงแหลมลดหลั่นกันแบบศิลปะพุกามที่มีชื่อเรียกว่า เคล็ก (Clec) ที่มุมเหนือเรือนธาตุประดับเจดีย์องค์เล็กๆ เหนือเรือนธาตุตรงกลางเป็นแท่นแปดเหลี่ยมมีบัวปากระฆังรองรับองค์ระฆังกลมที่ประดับลายรัดอก เหนือองค์ระฆังเป็นบัวกลุ่มซ้อนกันขึ้นไปจนถึงปลียอด

วัดเจดีย์หลวงวรวิหาร

2011-03-27T20:38:00.000-07:00

วัดเจดีย์หลวงวรวิหาร

ที่ตั้ง ถนนพระปกเกล้า ตำบลพระสิงห์ อำเภอเมือง จังหวัดเชียงใหม่ 50200

วัดเจดีย์หลวงวรวิหาร เป็นวัดเก่าแก่ในจังหวัดเชียงใหม่ มีชื่อเรียกหลายชื่อ ได้แก่ ราชกุฏาคาร วัดโชติการาม สร้างขึ้นในรัชสมัยของพระเจ้าแสนเมืองมา กษัตริย์ลำดับที่ 7 แห่งราชวงศ์มังราย ไม่ปรากฏปีที่สร้างแน่ชัด สันนิษฐานว่าวัดแห่งนี้น่าจะสร้างในปี พ.ศ. 1928-พ.ศ. 1945 วัดเจดีย์หลวงเป็นพระอารามหลวงแบบโบราณ มีการบูรณะมาหลายสมัย โดยเฉพาะพระเจดีย์ ที่ปัจจุบันมีขนาดความกว้างด้านละ 60 เมตร เป็นองค์พระเจดีย์ที่มีความสำคัญที่สุดองค์หนึ่งในเชียงใหม่

วัดเจดีย์หลวงสร้างอยู่กลางใจเมืองเชียงใหม่ ซึ่งแต่เดิมถือว่าเป็นศูนย์กลางทางการปกครองของอาณาจักรล้านนา ตั้งอยู่เลขที่ 103 ถนนพระปกเกล้า ตำบลพระสิงห์ อำเภอเมือง จังหวัดเชียงใหม่ มีเนื้อที่ภายในวัดประมาณ 32 ไร่ 1 งาน 27 ตารางวา

ประวัติ

จุลศักราช 289 (พ.ศ. 1874) พระเจ้าแสนภู โปรดให้สร้างเมืองเชียงแสน และต่อมาอีก 4 ปีทรงสร้างมหาวิหารขึ้นในท่ามกลางเมืองเชียงแสน [2] คือวัดเจดีย์หลวงองค์ที่ 1 ซึ่งอยู่ในวัดพระเจ้าตนหลวง เมืองเชียงแสน สมัยพระเจ้าแสนเมืองมาซึ่งเป็นโอรสของพระเจ้ากือนา ขณะที่มีพระชนมมายุ 39 ปี พระองค์โปรดให้สร้างพระเจดีย์หลวงกลางเมืองเชียงใหม่ แต่ยังไม่ทันแล้วเสร็จดีก็ทรงสวรรคต พระราชินีผู้เป็นอัครมเหสีของพระองค์ ได้โปรดให้ทำยอดพระธาตุเจดีย์หลวงจนแล้วเสร็จ

ปี พ.ศ. 2055 พระราชา (พระเมืองแก้ว) พร้อมด้วยชาวเมืองทั้งหลาย เอาเงินมาทำกำแพงล้อมพระธาตุเจดีย์หลวง 3 ชั้นได้เงิน 254 กิโลกรัม จากนั้นจึงได้เอาเงินมาแลกเป็นทองคำจำนวน 30 กิโลกรัม แล้วแผ่เป็นแผ่นทึบหุ้มองค์พระธาตุเจดีย์หลวง เมื่อรวมกับทองคำที่หุ้มองค์พระเจดีย์หลวงอยู่เดิม ได้น้ำหนักทองคำถึง 2,382.517 กิโลกรัม

ประมาณ พ.ศ. 2088 สมัยพระนางจิระประภามหาเทวี ได้เกิดแผ่นดินไหวครั้งใหญ่ในเชียงใหม่ จึงทำให้ยอดพระเจดีย์หลวงหักพังทลายลงมา หลังจากนั้นพระเจดีย์หลวงจึงถูกทิ้งให้ร้างมานานกว่า 400 ปี กระทั่งปี พ.ศ. 2423 พระเจ้าอินทวิชยานนท์ เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ องค์ที่ 7 ได้รื้อพระวิหารหลังเก่าและสร้างวิหารหลวงขึ้นใหม่ด้วยไม้ทั้งหลัง

ช่วงปี พ.ศ. 2471-2481 สมัยพลตรีเจ้าแก้วนวรัฐ เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่องค์สุดท้าย ถือได้ว่าเป็นทศวรรษแห่งการบูรณะครั้งสำคัญของวัดพระเจดีย์หลวง ได้มีการรื้อถอนสิ่งปรักหักพัง แผ้วถางป่าที่ขึ้นปกคุลมโบราณสถานต่างๆ ออก แล้วสร้างเสริมเสนาสนขึ้นใหม่ให้เป็นวัดสมบูรณ์แบบในเวลาต่อมา

พระเจดีย์หลวง ได้รับการบูรณปฏิสังขรณ์ขึ้นใหม่โดยกรมศิลปากร เมื่อวันที่ 4 มิถุนายน 2533 ใช้งบประมาณในการบูรณะถึง 35 ล้านบาท แล้วเสร็จเมื่อวันที่ 30 ธันวาคม พ.ศ. 2535

แต่เดิมวัดเจดีย์หลวง ชื่อ “โชติการามวิหาร” แปลว่า พระอารามที่มีแต่ความรุ่งเรืองสว่างไสว เนื่องจากเป็นสถานที่บรรจุพระเกศาธาตุ และพระธาตุขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า มีเรื่องเล่าต่อกันมาว่า ในกาลครั้งหนึ่ง เมื่อพระเจ้าอโศกมหาราช ส่งสมณะทูต 8 รูป ภายใต้การนำพระโสณะ และ พระอุตตะระ เข้ามาเผยแพร่พระพุทธศาสนาในเขตสุวรรณภูมิ รวมทั้งภูมิภาคนี้ด้วย ได้นำเอาพระบรมธาตุมาบรรจุไว้ในองค์เจดีย์องค์เล็กสูง 3 ศอก ที่สร้างขึ้น ณ บริเวณอันเป็นที่ตั้งของพระธาตุเจดีย์หลวงในปัจจุบัน ในเวลานั้นมีมีชายผู้หนึ่ง อายุ 120 ปี มีใจเลื่อมใส ได้แก้เอาผ้าห่มชุบน้ำมันจุดบูชา และได้ทำนายว่า ต่อไปในภายภาคหน้า ตรงนี้จะเป็นอารามใหญ่ชื่อโชติการาม พวกลัวะทั้งหลายเอาข้าวของบูชาพระธาตุพระพุทธเจ้า จึงก่อเจดีย์หลังหนึ่งสูง 3 ศอกไว้เป็นที่สักการบูชา

นอกจากนี้ยังมีความหมายอีกนัยหนึ่งของคำว่า “โชติการาม” คือ เวลาที่มีการจุดประทีปโคมไฟไปประดับบูชาองค์พระธาตุเจดีย์หลวง จะปรากฏจะปรากฏแสงสีสว่างไสว มองเห็นองค์พระเจดีย์คล้ายเชิงเทียนที่มีเปลวไฟลุกโชติช่วงสว่างไสว ดูแล้วมีความงดงามยิ่งนัก สามารถมองเห็นได้แต่ไกล

ต่อมาได้เปลี่ยนชื่อมาเป็น “วัดเจดีย์หลวง” เนื่องจากในภาษาเหนือ หรือคำเมือง หลวงแปลว่า “ใหญ่” หมายถึง พระธาตุเจดีย์ที่มีขนาดใหญ่

พระธาตุเจดีย์หลวง

พระธาตุเจดีย์หลวงนั้นถือว่าเป็นพระธาตุที่มีความสูงที่สุดในภาคเหนือ หรือล้านนา คือ สูงประมาณ 80 เมตร เมตร ฐานเป็นรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัส กว้างประมาณด้านละ 60 เมตร ถูกสร้างขึ้นในช่วงต้นพุทธศตวรรษที่ 20 ถือว่าเป็นเจดีย์ที่มีความสำคัญที่สุดของเมืองเชียงใหม่

พระธาตุเจดีย์หลวงนั้นถูกสร้างขึ้นในในรัชสมัยพญาแสนเมืองมา (พ.ศ. 1928 - 1945) กษัตริย์องค์ที่ 7 แห่งราชวงศ์มังราย ซึงเป็นกษัตริย์ที่ปกครองเมืองเชียงใหม่ในขณะนั้น สร้างขึ้นเพื่ออุทิศส่วนบุญส่วนกุศลให้พญากือนา พระราชบิดา ซึ่งมีตำนานเล่ามาว่า พญากือนาซึ่งได้สวรรคตไปแล้ว ได้ปรากฏตัวแก่พ่อค้าชาวเชียงใหม่ที่เดินทางไปค้าขายที่พม่า ให้มาบอกว่าแก่พญาแสนเมืองมาผู้เป็นโอรสว่า ให้สร้างเจดีย์ไว้ท่ามกลางเวียง ให้สูงใหญ่พอให้คนที่อยู่ไกล 2000 วา สามารถมองเห็นได้ แล้วอุทิศบุญกุศลเหล่านนี้ให้แก่พญากือนา เพื่อให้พญากือนานั้นสามารถไปเกิดในเทวโลกได้ แต่พญาแสนเมืองมาเสด็จสวรรคตเสียก่อน พระนางเจ้าติโลกจุฑาราชเทวีผู้เป็นมเหสีได้สืบทอด เจตนารมณ์สร้างต่อ จนเสร็จในรัชสมัยพญาสามฝั่งแกน ใช้เวลาสร้าง 5 ปี

ต่อมาได้มีการปฏิสังขรณ์ในสมัยพญาติโลกราช (พ.ศ. 1984 - 2030) พระองค์โปรดให้หมื่นด้ามพร้าคต นายช่างใหญ่ทำการปฏิสังขรณ์ โดยมีพระมหาสวามีสัทธัมกิติ เจ้าอาวาสองค์ที่ 7 ของวัดโชติการาม (วัดเจย์หลวง) เป็นกำลังสำคัญในการควบคุมดูแล และประสานงาน การปฏิรูปและก่อสร้างครั้งนี้ได้สร้างขยายเจดีย์ให้ใหญ่กว่าเดิม ใช้เวลาในการก่อสร้าง 3 ปี จึงแล้วเสร็จ

ในสมัยมหาเทวีจิรประภา รัชกาลที่ 15 แห่งราชวงศ์มังราย เกิดพายุฝนตกหนัก แผ่นดินไหว พระมหาเจดีย์หลวงได้พังทลายลงมาเหลือเพียงครึ่งองค์ จากนั้นก็ถูกปล่อยทิ้งร้างไปนานกว่า 4 ศตวรรษ พระมหาเจดีย์หลวงที่เห็นปัจจุบันกรมศิลปกรเพิ่งจะ บูรณปฏิสังขรณ์เสร็จไปเมื่อ พ.ศ. 2535

เจดีย์หลวงตามคติความเชื่อเรื่องจักรวาลวิทยาของชาวลัวะ

คติความเชื่อเรื่องจักรวาลวิทยา ในยุคแรกใช้อินทขีลเป็นสัญลักษณ์สะท้อนความเชื่อดั้งเดิมของชาวลัวะซึ่งได้ผสมผสานกับความเชื่อของพราหมณ์ ในระยะต่อมาเมื่อพระพุทธศาสนาเจริญรุ่งเรืองขึ้นมาก ได้ใช้พระธาตุเจดีย์หลวงเป็นสัญลักษณ์ของศูนย์กลางจักรวาล คตินี้เห็นได้ชัดจากการสร้างเจดีย์หลวงให้สูงใหญ่ ตั้งอยู่กลางใจกลางเมือง เช่นเดียวกับเขาพระสุเมรุ ซึ่งเป็นศูนย์กลางจักรวาล

ปัจจุบันบริเวณวัดเจดีย์หลวงกลางเมืองเชียงใหม่ มีสิ่งสักกาละหลากหลายได้แก่ เจดีย์หลวง อินทขีล ต้นยาง กุมภัณฑ์ พระฤๅษี ซึ่งสะท้อนพัฒนาการคติจักรวาลได้ปรับเปลี่ยนไปตามสถานการณ์ที่แวดล้อมของเมือง

คติเจดีย์หลวงในฐานะศูนย์กลางจักรวาล ปรากฏในคัมภีร์มหาทักษาเมือง กล่าวถึง การสร้างวัดสำคัญในเมืองเชียงใหม่ 9 แห่ง โดยกำหนดให้สอดคล้องกับชัยภูมิ และความเชื่อเรื่องทิศทั้ง 4 และทิศเฉียงอีก 4 เป็น 8 เมื่อทิศทั้ง 8 มาบรรจบกัน เกิดจุดศูนย์กลางรวมกันเป็น 9 ถือเป็นเลขมงคล ตำแหน่งจุดศูนย์กลางเมือง เป็นสะดือเมือง กำหนดให้เป็นเกตุเมืองตรงกับวัดเจดีย์หลวง วัดทั้ง 8 แห่งที่สร้างตามทักษาเมือง คือ

บริวารเมือง	ทิศตะวันตก (ทิศปัจฉิม)	วัดสวนดอก
อายุเมือง	ทิศตะวันตกเฉียงเหนือ (ทิศพายัพ)	วัดเจ็ดยอด
เดชเมือง	ทิศเหนือ (ทิศอุดร)	วัดเชียงยืน
ศรีเมือง	ทิศตะวันออกเฉียงเหนือ (ทิศอีสาน)	วัดชัยศรีภูมิ
มูลเมือง	ทิศวะวันออก (ทิศบูรพา)	วัดบุพพาราม
อุตสาหเมือง	ทิศตะวันออกเฉียงใต้ (ทิศอาคเนย์)	วัดชัยมงคล
มนตรีเมือง	ทิศใต้ (ทิศทักษิณ)	วัดนันทาราม
กาลกิณีเมือง	ทิศตะวันตกเฉียงใต้ (ทิศหรดี)	วัดตโปทาราม

ช้างรอบพระธาตุเจดีย์หลวง

มหาเจดีย์หลวงที่พระนางเจ้าติโลกจุฑาราชเทวีทรงก่อสร้างนั้น พระนางทรงให้ยกฉัตรยอดมหาเจดีย์ แล้วปิดด้วยทองคำ พร้อมทั้งเอาแก้ว 3 ลูก ใส่ยอดมหาเจดีย์นั้นไว้ ประดับด้วยโขงประตูทั้ง 4 ด้าน มี พระพุทธรูปปูนปั้นประทับนั่งในโขงทั้ง 4 ด้าน มีรูป พญานาคปั้นเต็มตัว 8 ตัว ตัวละ 5 หัว อยู่ใน 2 ข้างบันได รูปปั้นราชสีห์ 4 ตัว ตั้งอยู่ตรงสี่มุมของมหาเจดีย์ มีรูปปั้นช้างค้ำรายล้อมรอบองค์เจดีย์หลวงนั้นมี 28 เชือก แต่ในประวัติศาสตร์มีเพียง 8 เชือกเท่านั้น ที่มีการตั้งชื่อให้เฉพาะ ซึ่งชื่อช้าง 8 เชือกที่ล้อมเจดีย์หลวง นับจากนับตามลำดับตั้งแต่ตัวที่อยู่ทิศตะวันออกเฉียงเหนือ (ทิศอีสาน) เวียนมาตามทอศตะวันออก มีดังนี้

ตัวที่	1	เมฆบังวัน	ตัวที่	2	ข่มพลแสน
ตัวที่	3	ดาบแสนด้าม	ตัวที่	4	หอกแสนลำ
ตัวที่	5	ก๋องแสนแหล้ง	ตัวที่	6	หน้าไม้แสนเปียง
ตัวที่	7	แสนเขื่อนก๊าน	ตัวที่	8	ไฟแสนเต๋า

การสร้างรูปปั้นช้างนั้น เป็นการส่งเสริมกำลังเมืองในทางด้านไสยศาสตร์เพื่อให้เมืองมีความแข็งแรงยิ่งขึ้น นอกจากนี้ยังมีพิธีการสักการบูชาพญาช้างทั้ง 8 เชือก เพราะเชื่อว่า จะทำให้เกิดสวัสดิมงคล นำความสงบสุขมาสู่บ้านเมือง ศัตรูไม่กล้ามารุกรานย่ำยีเมืองได้ เพราะชื่อพญาช้างที่ตั้งขึ้นนั้น เป็นพลังอำนาจก่อเกิดเดชานุภาพ อิทธิฤทธิ์ ข่มขู่บดบัง ขวางกั้น กำจัด ปราบปรามอริราชศัตรูที่จะมารุกราน ให้แพ้ภัยแตกพ่ายหนีไปเอง ซึ่งแต่ละชื่อมีความหมายดังนี้

1. เมื่อศัตรูยกพลเสนามารุกราน ล่วงล้ำเข้ามาในเขตพระราชอาณาจักร จะเกิดอาเพศ ท้องฟ้ามืดมิดด้วยเมฆหมอกปกคลุม ธรรมชาติวิปริตแปรปรวน น่ากลังยิ่งนัก ทำให้ผู้รุกราหวาดผวาภัยพิบัติ ตกใจกลัวแตกพ่ายหนีไป จึงได้ชื่อว่า “เมฆบังวัน”

2. เมื่อผู้รุกรานยกทัพเข้ามาใกล้ แม้จะมีพลโยธาทหารกล้าเรือนแสน ก็จะเกิดอาการมึนเมาลืมหลง ไม่อาจครองสติยับยั้งอยู่ได้ ต้องระส่ำระส่าย แตกพ่ายหนีไป จึงได้ชื่อว่า “ข่มพลแสน”

3. เมื่อข้าศึกศัตรูผู้รุกรานเข้ามา แม้จะมีกำลังพลมากมาย มีศาตรา มีด พร้า ด้ามคมเป็นแสนๆเล่ม ก็ไม่อาจเข้าใกล้ทำร้ายได้ มีแต่จะเกิดหวาดหวั่นขาดกลัวแตกหนีไป จึงได้ชื่อว่า “ดาบแสนด้าม”

4. เมื่อข้าศึกศัตรูผู้รุกรานเข้ามารานรบ แม้จะมีกำลังพลกล้าหาญมากมาย มีศาสตราอันคมยาว หอกแหลนหลาวเป็นแสน ก็ไม่อาจเข้ามาราวีได้ จึงต้องแตกพ่ายหนีไป จึงได้ชื่อว่า “หอกแสนลำ”

5. เมื่อข้าศึกศัตรูผู้รุกรานเข้ามา แม้จะมีกำลังพลจำนวนมาก มีอาวุธปืนเป็นแสนกระบอก ก็ไม่สามารถทำอันตรายได้ ต้องแตกพ่ายหนีไป จึงได้ชื่อว่า “ปืนแสนแหล้ง”

6. เมื่อผู้รุกรานบุกรุกเข้ามา แม้จะมีกำลังพลมากมาย มีหน้าไม้คันธนูเป็นแสนๆ ไม่สามารถทำอันตรายได้ ต้องแตกพ่ายหนีไป จึงได้ชื่อว่า “หน้าไม้แสนเกี๋ยง”

7. เมื่อข้าศึกอาจหาญล้ำแดนเข้ามา แม้ด้วยกำลังพลหัตถีนึก กองทัพช้างมีเป็นแสนเชือก ก็ไม่อาจหักหาญเข้ามาได้ มีแต่จะอลม่านแตกตื่นแกหนีไปสิ้น จึงได้ชื่อว่า “แสนเขื่อนกั้น” (บางแห่งเป็น แสนเขื่อนก๊าน)

8. เมื่อข้าศึกเข้ามาหมายย่ำยี ก็จะเกิดอาการร้อนเร่าเหมือนเพลิงเผาผลาญรอบด้าน เลยแตกพ่ายหนีไปด้วยความทุกข์ทรมาน จึงได้ชื่อว่า “ไฟแสนเต๋า”

สรุปประวัติพระเจดีย์หลวง

พระเจดีย์หลวงสร้างขึ้นในรัชสมัยของพญาแสนเมืองมา เพื่ออุทิศส่วนกุศลให้พญากือนา พระราชบิดา แต่สร้างไม่เสร็จ ได้เสด็จสวรรคตเสียก่อน ต่อมาพระนางเจ้าติโลกจุฑาราชเทวี พระมเหสีของพญาเมืองมา ก่อสร้างต่อจนแล้วเสร็จในรัชสมัยพญาสามฝั่งแกน เรียกกันว่า “กู่หลวง” พญาติโลกราช โปรดให้หมื่นด้ามพร้าคตเป็นนายช่างใหญ่ดำเนินการปฏิสังขรณ์รพระเจดีย์หลวง ตั้งแต่ประมาณ พ.ศ. 2021 ในรัชสมัยพระเจ้ายอดเชียงรายได้ปิดทองภายในซุ้มจรนัมของพระเจดีย์ หลวงทั้ง 4 ด้าน

ในรัชสมัยพระเจ้าเมืองแก้ว เมื่อ พ.ศ. 2046 ได้โปรดให้สร้างหอพระแก้ว และอัญเชิญพระแก้วมรกตลงมาประดิษฐาน สร้างมหาวิหาร ส่วนการบูรณะพระเจดีย์หลวงได้ดำเนินการเพียงเล็กน้อย

ในที่สุดเกิดแผ่นดินไหวครั้งใหญ่ ในปีพ.ศ. 2088 ในรัชสมัยพระนางเจ้ามหาเทวีจิรประภา ยอดพระเจดีย์หลวงก็พังทลายลงมา เหลือให้เห็นดังสภาพปัจจุบัน (ก่อนการบูรณะของกรมศิลปกร)

การประกาศขึ้นทะเบียนโบราณสถาน

วัดเจดีย์หลวงวรวิหาร ได้รับการประกาศเป็นโบราณสถานสำหรับชาติ ตามประกาศในราชกิจจานุเบกษา เล่ม 52 ตอนที่ 0ง วันที่ 8 มีนาคม 2478 พร้อมกับวัดอีกหลายแห่งในจังหวัดเชียงใหม่

วัดพระธาตุจอมกิตติ

2011-03-27T20:26:00.000-07:00

วัดพระธาตุจอมกิตติ

วัดพระธาตุจอมกิตติ ตั้งอยู่ หมู่บ้านดอนสักจอดกิตติ หมู่ที่ ๖ ตำบลเวียง อำเภอเชียงแสน จังหวัดเชียงราย ตั้งอยู่บนยอดดอยน้อย ห่างจากตัวอำเภอประมาณ 1.5 กิโลเมตร

ประวัติวัด

พระธาตุจอมกิตติ ปูชนียสถานที่สำคัญคู่บ้านคู่เมืองเชียงแสน สร้างขึ้นในสมัยพระเจ้าพังคราชเพื่อใช้บรรจุพระบรมสารีริกธาตุ และได้รับการบูรณะในสมัยของหมื่นเชียงสงโดยการสร้างเจดีย์ครอบทับองค์เดิมเมื่อปี พ.ศ.2030

จากตำนานและพงศาวดารเมืองเงินยางเชียงแสนได้กล่าวถึงเรื่องการสร้างพระธาตุจอมกิตติเอาไว้ว่า พระมหาเถระชาวโกศลนคร เมืองสุธรรมวดี ชื่อพระพุทธโฆษาจารย์ นำพระบรมสารีริกธาตุจากเมืองลังกามาถวายพระเจ้าพังคราช ต่อมาพระองค์พร้อมพระราชโอรสคือพระเจ้าพรหมกุมารจึงได้สร้างพระธาตุขึ้นบนดอยน้อย เมื่อ พ.ศ.1483 แล้วอัญเชิญพระธาตุที่ได้มาบรรจุไว้ โดยให้พระนามพระธาตุองค์นี้ว่า "พระธาตุจอมกิตติ"

ในปี พ.ศ.2030 หมื่นเชียงสงเจ้าผู้ครองเมืองเชียงแสนได้ทำการบูรณะซ่อมแซมองค์พระธาตุขึ้นครั้งหนึ่ง จนกระทั่งในเวลาต่อมาพระธาตุชำรุดทรุดโทรมลง เจ้าฟ้าเฉลิมเมืองพร้อมกับคณะพระญาติและประชาชนได้ร่วมกันบูรณปฏิสังขรณ์พระธาตุขึ้นใหม่อีกครั้งในราวปี พ.ศ.2237 ซึ่งคงปรากฏรูปแบบทางสถาปัตยกรรมอย่างที่เห็นในปัจจุบันคือ เป็นศิลปกรรมร่วมสมัยระหว่างล้านนากับศิลปะอยุธยาตอนปลาย

พระธาตุเจดีย์ หรือบรมธาตุเจดีย์ มีลักษณะฐานล่างเป็นสี่เหลี่ยมจัตุรัส ถัดขึ้นไปเป็นฐานปัทม์ย่อมุมเป็นเรือนธาตุ (ย่อมุมรองรับ) ซึ่งมีซุ้มทิศประดิษฐานพระพุทธรูปประทับยืนปูนปั้นทั้ง 4 ด้าน ส่วนยอดเป็นองค์ระฆังกลม ส่วนตำนานการสร้างพระธาตุจอมกิตติค่อนข้างจะสับสนพอ ๆ กับตำนานเมืองเชียงแสน

ตำนานพระบรมธาตุ

ศิลาจารึกวัดพระธาตุจอมกิตติได้กล่าวไว้ว่า เมื่อตอนที่พระพุทธองค์ได้เสด็จมา ณ ที่นี้ พระองค์ได้ทรงดึงพระเกศาและประดิษฐานไว้ที่พระธาตุจอมกิตติ แล้วพระองค์จึงทรงพยากรณ์ว่า แว่นแคว้นแห่งนี้จะคงสืบพระพุทธศาสนาดำรงได้ครบ 5000 ปี บางตำนานบอกว่า เมืองเชียงแสนนั้นเกิดมาตั้งแต่สมัยพระพุทธองค์ยังดำรงพระชนม์ชีพ และเคยเสด็จมายังเชียงแสน ประทานเส้นพระเกศาให้ไว้ จึงสร้างพระธาตุขึ้นมาเพื่อประดิษฐาน

ตำนานต่อมาที่ค่อนข้างจะแน่นอนกว่าคือการสร้างพระธาตุจอมกิตติโดยพระเจ้าพังคราช เมื่อปี พ.ศ. 1481 เมื่อสร้างแล้วเสร็จจึงได้พระบรมธาตุมา โดยมีพระพุทธโฆษาจารย์ ชาวมอญ ซึ่งหลังจากเดินทางไปศึกษาพระพุทธศาสนาจากประเทศลังกาแล้ว จึงกลับมาเผยแพร่พระพุทธศาสนาในมอญ พม่า ตามลำดับจนเข้ามาในโยนกนคร (เชียงแสน) ตรงกับสมัยของพระเจ้าพังคราช ซึ่งยุคนี้พระเจ้าพรหมได้ทรงขับไล่ขอมไปสิ้นจากโยนกหมดแล้ว และพระเจ้าพรหมได้อัญเชิญพระเจ้าพังคราช ราชบิดากลับมาขึ้นครองเมืองเชียงแสน ส่วนพระเจ้าพรหมมหาราช ซึ่งเป็นนักรบที่ยิ่งใหญ่พระองค์หนึ่ง ไปสร้างเมืองใหม่คือเมือง "ชัยปราการ" ที่ริมแม่น้ำกก เพื่อเป็นเมืองหน้าด่าน ป้องกันการรุกรานของข้าศึก ซึ่งชัยปราการนี้จะเป็นเมืองหน้าด่านให้เชียงแสน จะสกัดการรุกรานของข้าศึกที่จะยกมาทางด้านทิศตะวันตกไว้ก่อน และได้ครองเมืองชัยปราการ

ดังนั้นเมื่อพระพุทธโฆษาจารย์ได้นำพระพุทธศาสนามาเผยแพร่ในเชียงแสน พร้อมกับได้อัญเชิญพระบรมธาตุของพระพุทธเจ้ามาด้วยจำนวนถึง 16 พระองค์ เป็นพระบรมอัฐิธาตุส่วนพระนลาต (หน้าผาก) มีหลายขนาด พระเจ้าพังคราชจึงได้แบ่งพระบรมธาตุขนาดใหญ่ 1 องค์ ขนาดกลาง 2 องค์ และขนาดเล็กอีก 2 องค์ ให้กับพระยาเรือนแก้ว (เจ้าเมืองเชียงราย) ซึ่งได้นำไปประดิษฐานไว้ในพระเจดีย์ในเมืองเชียงราย ขอให้คำว่าหากจำไม่ผิดคือวัดจอมทอง

พระเจ้าพังคราช นำพระโกศเงิน พระโกศทอง และพระโกศแก้ว รองรับพระบรมธาตุแล้วจึงประทานแก่พระเจ้าพรหมมหาราช นำไปประดิษฐานไว้บนดอยน้อย หรือ จอมกิตติ ซึ่งตามตำนานดั้งเดิมบอกว่าเมื่อพระพุทธเจ้าเสด็จมาในสมัยพุทธกาลนั้น ได้ประทานพระเกศธาตุ ประดิษฐานไว้แล้ว

พระเจ้าพรหมมหาราช ทรงใช้ช่างก่อพระเจดีย์ขึ้น กว้าง 3 วา สูง 6 วา 2 ศอก บนดอยจอมกิตติ พระเจดีย์แล้วเสร็จในเดือน 6 เพ็ญ วันจันทร์ พ.ศ. 1483 และเรียกพระเจดีย์องค์นี้ว่า พระธาตุจอมกิตติแต่ยังไม่มีวัดพระธาตุจอมกิตติ วัดนี้มาเริ่มเกิดใหม่ในปี พ.ศ. 2500 นี่เอง

ส่วนที่เชิงดอยพระธาตุก็ยังมีพระพุทธรูปสำคัญองค์ใหญ่คือ พระพุทธรูปองค์หลวง หรือหลวงพ่อพุทธองค์โยนกมิ่งมงคลเชียงแสน ซึ่งปัจจุบันประดิษฐานอยู่ในบริเวณบ่อน้ำทิพย์ สร้างขึ้นแทนพระเจ้าล้านตื้อที่จมอยู่ในแม่น้ำโขง แต่เศียรงมขึ้นมาได้อยู่ที่พิพิธภัณฑ์เชียงแสน รวมทั้งปราสาทหลังเก่าที่เป็นสำนักสงฆ์ก็ยังคงอยู่ที่เชิงดอย ส่วนวัดพระธาตุจอมกิตตินั้นได้รับการบูรณะเป็นอย่างดี รวมทั้งการบูรณะองค์พระธาตุด้วย

เมื่อวันพุธที่ 16 พฤษภาคม 2550 เวลา 15.57 น. เกิดแผ่นดินไหววัดความแรงได้ 5.8 ริกเตอร์ ศูนย์กลางชายแดนไทย-ลาว ห่างจากจังหวัดเชียงราย 57 กิโลเมตร ส่งผลให้ยอดฉัตรพระธาตุจอมกิตติ อำเภอเชียงแสน จังหวัดเชียงราย หักโค่นลงมาได้รับความเสียหาย ทางวัดได้นำไปเก็บรักษาไว้ ณ พิพิธภัณฑ์เชียงแสน สิ่งของที่บรรจุในยอดปลีองค์พระธาตุ ซึ่งมีอัญมณี 9 ชนิด ที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ ได้พระราชทานบรรจุในยอดฉัตรเพื่อบูชาพระบรมสารีริกธาตุ (พระเกศาธาตุ) ขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ซึ่งพบแล้ว 7 อย่าง สูญหายไป 2 อย่าง

ต่อมา สำนักช่างสิบหมู่ กรมศิลปากรได้ซ่อมแซมฉัตรจากของเดิมให้มีความสมบูรณ์และแข็งแรงมากขึ้น รวมทั้งได้เปลี่ยนก้านและแกนฉัตรเป็นสแตนเลส จากเดิมที่เป็นเหล็ก ซึ่งผุกร่อนเป็นสนิม ส่วนตัวฉัตรนั้น ช่างได้ทำให้เข้ารูปเดิม และเปลี่ยนวิธีห่อหุ้มทองคำ 99 เปอร์เซ็นต์ จากวิธีเปียกทองโบราณ มาใช้เทคโนโลยีใหม่วิธีฟอร์มทอง โดยใช้ไฟฟ้าเป็นตัวหล่อและหุ้ม ซึ่งทำให้ทองคำอยู่ติดคงทน และสีไม่หมอง ส่วนยอดฉัตรที่ประดับด้วยอัญมณีนพเก้า และมีอัญมณีหลุดหายไป 2 ชนิดนั้น ได้มีประชาชนบริจาคโกเมนและนิล ซึ่งช่างได้นำขึ้นไปประดับไว้ครบทั้ง 9 ชนิดแล้ว ส่วนองค์พระธาตุ กรมศิลปากรได้ดำเนินการบูรณะเสร็จเรียบร้อยแล้ว ทั้งในส่วนโครงสร้างและฐานราก เสริมอิฐซ่อมแซมส่วนที่เสียหายและเสริมความมั่นคงรอยแตกร้าวด้วยกาววิทยาศาสตร์ (Epoxy) และอัดฉีดน้ำปูนเข้าไป

ในวันที่ 18 กุมภาพันธ์ 2551 เวลา 09.00 น. สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี เสด็จพระราชดำเนินไปยังวัดพระธาตุจอมกิตติ อ.เชียงแสน จ.เชียงราย ทรงประกอบพิธียกฉัตรประดับยอดพระธาตุกลับคืนดังเดิม

เชื้อชาติ(ชนชาติ)กับดักทางความคิด ในกรณี “ ทวารวดี(ไม่)มีมอญ”

2011-03-21T21:37:00.000-07:00

เชื้อชาติ(ชนชาติ)กับดักทางความคิด

ในกรณี “ ทวารวดี(ไม่)มีมอญ”

สุกัญญา เบาเนิด

ก่อนหน้านี้มีข้อถกเถียงกันมานานเกี่ยวกับมอญในทวารวดี บ้างก็ว่ากลุ่มคนที่เป็นเจ้าของวัฒนธรรมทวารวดีคือ “มอญ” เนื่องจากพบจารึกภาษามอญเป็นจำนวนมาก ส่วนฝ่ายที่ไม่เห็นด้วยก็แย้งว่าภาษามอญในจารึกเป็นภาษาทางศาสนาเช่นเดียวกับภาษาบาลี และสันสกฤต มิใช่ภาษาของคนพื้นถิ่น.....
ในช่วงสมัยทวารวดีระยะเวลาตั้งแต่พุทธศตวรรษที่ ๑๒-๑๗ หรือประมาณ ๙๐๐-๑,๔๐๐ ปีมาแล้ว ได้ค้นพบศิลาจารึกทั้งหมด ๙๘ หลัก จารึกส่วนมากเป็นภาษามอญ จำนวน ๔๓ หลัก รองลงมาเป็นภาษาบาลี ๒๘ หลัก และสันสกฤตจำนวน ๒๗ หลัก สำหรับเนื้อหาในคำจารึกนั้นภาษาบาลีจะจารึกคาถาในพุทธศาสนาเท่านั้น เช่น คาถาเยธมฺมา และคาถาพุทธอุทาน ส่วนภาษามอญโบราณและภาษาสันสกฤตใช้ประกาศกิจกรรมการทำบุญ แต่ต่างกันตรงที่ภาษาสันสกฤตมักเป็นประกาศของกษัตริย์และชนชั้นสูง แต่ภาษามอญโบราณใช้กับชนชั้นสูงจนถึงคนสามัญ[๑]

การพบจารึกภาษามอญเป็นจำนวนมากจึงนำมาสู่แนวคิดที่ว่าชนชาติมอญนั้นเป็นพลเมืองของอาณาจักรทวารวดี แต่ก็มีฝ่ายที่ไม่เห็นด้วยกับความคิดดังกล่าว และไม่เชื่อว่ากลุ่มคนที่ใช้ภาษามอญจะเป็นคนที่มีเชื้อชาติหรือชนชาติมอญ โดยมีคำอธิบายว่าภาษามอญได้ถูกนำเข้ามาพร้อมกับภาษาบาลีและสันสกฤตซึ่งบันทึกเรื่องราวทางศาสนาผ่านเข้ามายังอาณาจักรมอญในประเทศพม่าก่อนแล้วจึงเข้ามายังทวารวดี กลุ่มชนที่อยู่ในอาณาจักรทวารวดีไม่ว่าจะเป็นชนชาติใดก็แล้วแต่ย่อมจะยอมรับเอาศาสนาและภาษามอญ”ไว้ด้วย นั่นหมายความว่าผู้คนในทวารวดียังล้าหลังไม่สามารถคิดค้นตัวเขียนแทนเสียงของตนได้จึงต้องรับภาษามอญ ภาษาบาลี และสันสกฤตจากภายนอกทั้งหมด[๒]-เขมร (Mon –Khmer) ซึ่งเป็นกลุ่มเดียวกับตระกูลภาษามุณฑะ (Munda) ของเผ่ามองโกลอยด์สาขาหนึ่งที่อพยพมาจากแถบเทือกเขาหิมาลัยและอพยพเข้าไปในอินเดียบริเวณแคว้นพิหารและแคว้นอัสสัม และชนเผ่านี้เป็นบรรพบุรุษของชนชาติที่พูดภาษามุณฑะ ซึ่งเป็นกลุ่มเดียวกับกลุ่มภาษามอญ-เขมร คือ ชาวพิหาร ชาวยะไข่ ชาวอัสสัม และชนชาติในอิระวดีจนถึงแหลมทอง [๓] เมื่อกล่าวดังนี้ ภาษามอญโบราณในจารึก จึงเป็นภาษาของผู้คนในอินเดียตลอดจนผู้คนในแถบเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ทั้งหมด ซึ่งไม่ใช่ของมอญอย่างเดียว ดังนั้นกลุ่มคนที่ใช้ภาษามอญในทวารวดีนั้นจึงไม่ใช่คนมอญ ตลอดจนมีการวิเคราะห์ต่อมาว่า ภาษามอญโบราณนั้น จัดอยู่กลุ่มภาษามอญ

ในขณะเดียวกันกลุ่มคนที่เรียกตัวเองว่า “มอญ” ไม่ว่าจะอยู่ในฐานะกลุ่มชาติพันธุ์ในประเทศไทยหรือ ชนกลุ่มน้อยในประเทศพม่า ก็พยายามยึดโยงสำนึกของกลุ่มตนกับความเป็นรากเหง้าอันเก่าแก่ของ”ทวารวดี” เพื่อสร้างตัวตนบนพื้นที่ที่มีรัฐชาติสมัยใหม่กำกับอยู่โดยเฉพาะในดินแดนประเทศไทย ท้ายที่สุดแล้วอะไรอยู่เบื้องหลังของข้อโต้แย้งดังกล่าว และมีความจำเป็นมากน้อยเพียงใดต่อการค้นหาหรือการพิสูจน์ข้อเท็จจริง.....หรือปรากฏการณ์ที่เกิดขึ้นนั้นจะเป็นแค่เพียงการสร้างตัวตนของกลุ่มคนที่หลากหลายภายใต้คำว่า”คนไทย”เท่านั้น

ทั้งหมดทั้งมวลนี้ยังไม่เป็นที่ยุติ แม้กระทั่ง คำว่า “ทวารวดี” ก็ยังคลุมเครือว่าจะเป็นชื่อของบ้านเมือง ชื่อของรูปแบบทางศิลปะ หรือ เป็นชื่อยุคสมัยทางประวัติศาสตร์ แต่ที่ผ่านมาส่วนใหญ่มักจะเน้นความหมายไปที่ความเป็น “อาณาจักร” “แคว้น” หรือ “รัฐ” ซึ่งจะต้องติดตามมาด้วยเรื่อง พลเมือง ชนชั้น อาณาเขตและอำนาจทางการเมืองเหนือดินแดน ซึ่งเป็นกรอบคิดของรัฐชาติสมัยใหม่ที่ครอบงำวิธีคิดที่ไม่อาจหลุดพ้นความรู้สึก“ชาตินิยม”และ“เผ่าพันธุ์นิยม” ที่มีในมนุษย์ทุกชาติทุกภาษาร่วมทั้งนักวิชาการทั้งหลายได้และส่งผลให้เกิดการวิเคราะห์ แปลความหมาย และสร้างภาพทวารวดีในอดีตที่พยายามจะปฏิเสธและสร้างความเป็นอื่นให้กับสิ่งที่ไม่ใช่องค์ประกอบของรัฐชาติปัจจุบันที่ทับซ้อนอยู่เหนือดินแดนทวารวดีในอดีต

รัฐชาตินั้นเป็นกลไกสำคัญที่ส่งเสริมความรู้สึกว่าคนในชาติเดียวกันเป็นคนเชื้อสายเดียวกันเพื่อให้เกิดความเป็นหนึ่งเดียว และพยายามขจัด กีดกัน กดทับสำนึกทางชาติพันธุ์อื่นๆ เพื่อสร้างสำนึกระดับชาติขึ้น ดังประโยคที่ว่า “ ประเทศไทยรวมเลือดเนื้อชาติเชื้อไทย” ทั้งๆที่ประเทศไทย หรือความเป็นไทยกอปรขึ้นด้วยหลายกลุ่มชาติพันธุ์ทั้งมอญ เขมร จีน ลาว แขก ฯลฯ อิทธิพลรัฐชาติสมัยใหม่ทำให้ความหลากหลายของกลุ่มชน ต้องมีความเป็นหนึ่งเดียวกันคือ ทุกเผ่าพันธุ์ต้องมีชาติเชื้อเดียวกัน และแน่นอนว่าประวัติศาสตร์ของทวารวดีมีความสำคัญอย่างยิ่งต่อจุดเริ่มต้นประวัติศาสตร์ไทยด้วยแล้วพลเมืองรัฐทวารวดีจะเป็นเชื้อชาติหรือชนชาติอื่นไม่ได้!!!
“เชื้อชาติหรือชนชาติ “ จึงเป็นกับดักทางความคิดก่อให้เกิดความรู้สึกชาตินิยมจนกีดกันชนชาติอื่นให้ออกไปจากประวัติศาสตร์ของคนไทย

ภาษามอญสะท้อนเชื้อชาติ(ชนชาติ).....หรือ ชาติพันธุ์???
ภาษานั้นเป็นเรื่องของวัฒนธรรม และไม่เกี่ยวกับเรื่องเชื้อชาติหรือชนชาติแต่อย่างใด เพราะเชื้อชาติ หรือ ชนชาติ (race) นั้นมีความหมายเป็นหน่วยทางพันธุกรรม ชีวภาพ และกายภาพ ดังนั้นความแตกต่างทางวัฒนธรรมจึงไม่เกี่ยวกับความแตกต่างทางชนชาติ[๔] ดังนั้นหากภาษามิได้กำหนดเชื้อชาติ หรือ ชนชาติแล้วภาษาบ่งบอกถึงอะไร

กล่าวคือ ภาษาเป็นหน่วยทางวัฒนธรรมในบรรดาองค์ประกอบอื่นๆที่กำหนดหรือจำแนกกลุ่มคน ที่เรียกว่า “กลุ่มชาติพันธุ์”นอกจากภาษา และลักษณะทางวัฒนธรรมอื่นๆ แล้วยังมีจิตสำนึกว่าเขาคือใคร สำนึกร่วมทางประวัติศาสตร์ และ ความทรงจำของการบรรพบุรุษร่วมกัน [๕] ทวารวดีมีจิตสำนึกและเรียกตัวของว่าอย่างไร เป็นพวกเดียวกันหรือต่างพวกกับใคร แต่ถึงกระนั้นจารึกภาษามอญโบราณที่พบคือวัฒนธรรมที่ถูกยอมรับอย่างกว้างขวาง และแพร่หลายโดยถูกกำหนดให้เป็นสื่อกลางในการทำความเข้าใจกันระหว่างกลุ่มคนหลากหลายเผ่าพันธุ์ภายใต้ “วัฒนธรรมแบบทวารวดี” และหนึ่งในกลุ่มชาติพันธุ์ที่หลากหลายนั้นจะต้องมี กลุ่มชาติพันธุ์มอญรวมอยู่ด้วย ในอดีตเราคงจำแนกอย่างยากลำบากและไม่มีทางล่วงรู้เลยว่าผู้คนใน

ถ้าหากเป็นดังนี้แล้ว จึงเกิดคำถามต่อว่ากลุ่มคนที่ใช้ภาษามอญโบราณนั้นมีสำนึกอย่างเดียวกับกลุ่มชาติพันธุ์ที่ใช้ภาษามอญในปัจจุบันหรือไม่ ในเรื่องนี้ได้รับอธิบายจากนักวิชาการโดยยอมรับว่ามีกลุ่มคนที่ใช้ภาษามอญ-เขมรโบราณในดินแดนประเทศไทยเป็นกลุ่มคนพื้นถิ่นตั้งแต่สมัยแรกเริ่ม แต่เป็นคนละพวกกับคนที่ใช้ภาษามอญในปัจจุบัน เพราะเชื่อว่าการสร้างสำนึกของความเป็นชาติพันธุ์มอญ (ethnicity) นั้นเพิ่งเกิดในสมัยหลัง ในช่วงการเจริญขึ้นบ้านเมืองของชาวมอญได้แก่ เมืองสะเทิมและเมืองหงสาวดีทางตอนใต้ของในประเทศพม่า [๖] ซึ่งก็หมายความว่าคนที่ใช้ภาษามอญในทวารวดีไม่ใช่คนมอญนั่นเอง

ในเรื่องนี้ผู้เขียนมีความคิดเห็นที่ต่างออกไป หากมองในมิติทางชาติพันธุ์ผ่านข้อความในจารึกวัดโพธิ์ร้าง อายุราวพุทธศตวรรษที่ ๑๒ ซึ่งเป็นจารึกภาษามอญโบราณอักษรปัลลวะที่เก่าที่สุด ความว่า
“บริเวณอารามที่มีเนื้อที่ดิน จำนวน ๑๗๐ มีแนวต้นมะพร้าวเป็นเครื่องหมายเขตของอาราม พร้อมด้วยเสาหงส์ ๑ ต้น ภาชนะอาบเงิน พระพุทธรูป และวิหาร ได้เกิดขึ้นจากการกระทำของโต้งทั้งสอง” [๗]
ในจารึกได้ระบุถึง “โต้ง” เป็นคำภาษามอญซึ่งหมายถึงเจ้าพิธี หรือ ผู้อำนวยพิธี ซึ่งนักแปลและอ่านจารึกมักจะใช้คำว่าคนทรงเจ้า หรือ คนเข้าผี [๘] (โต้งทำหน้าที่เพียง “ผู้จัดการ”เท่านั้นมิได้ให้ผีเข้าร่าง) สิ่งที่สะท้อนผ่านคำว่า”โต้ง” ก็คือระบบความเชื่อดั้งเดิมเกี่ยวกับผี ซึ่งหมายถึงผีบรรพบุรุษโคตรตระกูล ผีบ้านผีเรือน พิธีกรรมที่มีโต้งเข้ามาเกี่ยวข้องคือพิธีรำผีมอญ เป็นสัญลักษณ์ในการดำรงความเป็นกลุ่มชาติพันธุ์มอญที่เก่าแก่ เป็นการให้ความสำคัญกับอดีตและประวัติศาสตร์ความเป็นมาของชุมชนที่แฝงอยู่ในความเชื่อต่ออำนาจศักดิ์สิทธิ์ของบรรพบุรุษที่คอยปกปักษ์รักษาชุมชน[๙]“โต้ง” จึงเป็นความทรงจำที่คนมอญมีร่วมกัน การปรากฏคำว่า “โต้ง"ในจารึกภาษามอญโบราณอายุพุทธศตวรรษที่ ๑๒ ทำให้เชื่อได้ว่ากลุ่มคนที่ใช้ภาษามอญโบราณในสมัยทวารวดีได้มีการสร้างสำนึกทางชาติพันธุ์เกิดขึ้นแล้ว และได้ส่งผ่านความทรงจำร่วมกันนี้จากรุ่นสู่รุ่น จากกลุ่มชาติพันธุ์มอญในอดีตถึงกลุ่มชาติพันธุ์คนมอญในปัจจุบัน ความเชื่อเรื่องผีบรรพบุรุษจึงยังคงดำรงอยู่อย่างเข้มแข็งควบคู่กับการนับถือพุทธศาสนาอย่างเคร่งครัดของชาวมอญ ”โต้ง”ยังคงเป็นบุคคลสำคัญที่มีบทบาทหน้าที่ในพิธีรำผีมอญของคนมอญในประเทศไทย และประเทศพม่าตราบเท่าทุกวันนี้ และครอบครัว

จากที่กล่าวมาทั้งหมดจึงได้ข้อสรุปว่า”ทวารวดี”ในช่วงระยะเวลาพุทธศตวรรษที่ ๑๒-๑๗ นั้นไม่อาจปฏิเสธการมีอยู่ของมอญได้ ด้วยวัฒนธรรมทางภาษาที่แสดงความเป็นกลุ่มชาติพันธุ์มอญอย่างเด่นชัด รวมทั้งระบบความเชื่อดั้งเดิมเกี่ยวกับบรรพบุรุษและความเป็นพุทธศาสนิกชนที่เคร่งครัดด้วยล้วนปรากฏเป็นข้อความในจารึกทั้งสิ้น เหล่านี้คืออัตลักษณ์ของกลุ่มชาติพันธุ์มอญที่ดำรงอยู่จากอดีตสู่ปัจจุบันท่ามกลางกลุ่มชาติพันธุ์อื่นๆในลักษณะพหุสังคม และเราไม่อาจปฏิเสธได้ว่าประวัติศาสตร์ของรัฐชาติไทยได้ก่อตัวขึ้นท่ามกลางความหลากหลายทางชาติพันธุ์ เพราะกว่าจะมาเป็นคนไทยนั้นจะต้องผ่านกระบวนการคัดสรรผสมผสาน และหลอมรวมทางวัฒนธรรมที่แตกต่างมาอย่างยาวนาน

[๑] นพชัย แดงดีเลิศ, จารึกทวารวดี : การศึกษาเชิงอักขรวิทยา ,วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต, ภาควิชาภาษาตะวันออก บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยศิลปากร. ๒๕๔๒.`หน้า๓๐-๓๑
[๒] ชูชีพ เบียดนอก, ชื่อภาษากับชนชาติบอกได้หรือว่าทวารวดีเป็น “มอญ”? , ศิลปวัฒนธรรม ปีที่ ๖ ฉบับที่ ๑๒ (พ.ย.๒๕๒๘) หน้า๓๘.
[๓] ผาสุก อินทราวุธ,สุวรรณภูมิจากหลักฐานทางโบราณคดี, กรุงเทพฯ: คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร,๒๕๔๘ หน้า ๘๕-๘๖
[๔] ฉวีวรรณ ประจวบเหมาะ, “ทบทวนแนวทางการศึกษาชาติพันธุ์ข้ามยุคสมัยในสังคมไทย” ในว่าด้วยแนวทางการศึกษาชาติพันธุ์ (กรุงเทพฯ : ศูนย์มานุษยวิยาสิรินธร,๒๕๔๗)หน้า ๘ .
[๕] ฉวีวรรณ ประจวบเหมาะ, เรื่องเดียวกัน, หน้า ๙-๑๑.
[๖] ธิดา สาระยา.ทวารวดี ต้นประวัติศาสตร์ไทย, (กรุงเทพฯ:สำนักพิมพ์เมืองโบราณ,๒๕๔๕ หน้า ๒๖-๒๗.
[๗] กรมศิลปากร, “จารึกวัดโพธิ์ร้าง” จารึกประเทศไทยเล่ม ๒ อักษรปัลลวะ อักษรมอญ พุทธศตวรรษที่ ๑๒-๒๑,กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์ภาพพิมพ์,๒๕๒๙ หน้า ๒๗-๓๓.
[๘] กรมศิลปากร,เรื่องเดิม,หน้า ๓๓.
[๙] ปราณี วงษ์เทศ, “พิธีรำผีถวายเจ้าพ่อเจ้าแม่ของชาวมอญที่บ้านเว่ขราว อำเภอพระประแดง จังหวัดสมุทรปราการ”, ดำรงวิชาการ ปีที่ ๒ ฉบับที่ ๔ (กรกฎาคม-ธันวาคม) ๒๕๔๖.หน้า ๕๙-๖๔.

ที่มา: สำนักศิลปากรที่ ๑๑ อุบลราชธานี