ИНСТАНТ ЕКСПЕРТ

Како се мафтаат корисници...

2012-12-10T18:57:00.001+01:00

На сајтот на една домашна софтверска куќа, прочитав рекламна порака за нивниот производ - „УБЕДЛИВО НАЈПРОФЕСИОНАЛЕН ПРОГРАМСКИ ПАКЕТ“.
Според неа, најголемата предност на пакетот е:

„Ако внесувате испратница од еден во друг магацин, продавница или фактура тогаш брзо и едноставно внесувате само излезна испратница и HELIX автоматски место Вас ќе креира идентична влезна приемница во магацинот или продавницата, ќе ги ажурира материјалните картици на сите производи во двата магацини, трговските книги во магацините и продавницата, автоматски ќе го задолжи купувачот доколку документот е фактура и сите овие промени ќе ги искнижи автоматски во финансово со ажурирање на сите потребни аналитички, финансови и синтетички картици, бруто биланс, рекапитулар и заклучни листови.“

Иако реченицата е далеку предолга за да биде разбирлива за нормален човек, ја „разглобив“ на составни делови за да видиме што, всушност, кажуваат во неа:

Дел први: „Ако внесувате испратница од еден во друг магацин, продавница или фактура тогаш брзо и едноставно внесувате само излезна испратница и HELIX автоматски место Вас ќе креира идентична влезна приемница во магацинот или продавницата“
Превод: Ако пренесете стока од магацинот во продавницата, не треба да внесувате приемница.
Објаснување: Ова, всушност е единствената вистинска информација во целиот ѓувеч. Се работи за концепт на т.н. „впарени документи“, кој јас, и сите нормални дизајнери на информативни системи, го применуваме барем 30 години, уште кога COBOL беше главен програмски јазик...

Дел втори: „... ќе ги ажурира материјалните картици на сите производи во двата магацини ...“
Превод: Новите количини ќе се видат на магацинските/материјалните картички
Објаснување: Магацинска картичка е преглед, а не место за чување на податоци!
Добро дизајнирана апликација не смее да чува посебни податоци за магацинска картичка и да ги ажурира. Напротив, не смее да има посебни податоци за магацинска картичка, бидејќи се создава опасност од де-синхронизација на податоците за промет и оние во магацинската картичка.
Добро дизајнирана апликација ги вади податоците за состојба во магацинот „on the fly“, од самите прометни податоци.
Овој основен принцип не е почитуван и зборува за неквалитетот на софтверот.

Дел трети: „... ќе ги ажурира ... трговските книги во магацините и продавницата ...“
Превод: Постои преглед кој се вика „Евиденција во трговија“ (ЕТ) и тука ќе се видат промените.
Објаснување: Прегледот ЕТ е задолжителен само во продавници, не и во магацини. И, како што реков, тоа е преглед, нема потреба од „автоматско ажурирање“ (ќе го видите ова уште).

Дел четврти: „... автоматски ќе го задолжи купувачот доколку документот е фактура ...“
Превод: Во книговодството ќе се прокнижат ставки (веројатно врз основа на некаква претходно дефинирана шема (ставови) за книжење.
Објаснување: Автоматското книжење во сметководство не смее да биде без дозвола на сметководителот (кој треба барем да кликне некаково копче “Прекнижи“). Зошто?
Во работењето на компанијата, дневно се изработуваат многу документи: фактури, префрлања на стока во продавница или друг магацин. Понекогаш бројот на овие документи е и неколку стотини дневно...
Доколку книжењето во сметководство е потполно автоматско, што ќе се случи ако на пример, некоја фактура е погрешно внесена? Или, некоја стока не може да се испорача (да речеме, без да знае тој што ја прави фактурата, стоката е оштетена)? Сите погрешни податоци сепак ќе бидат прокнижени во сметководството, и раководителите ќе имаат погрешна слика на финансиската состојба!. Тоа е вистинска катастрофа!
Само недоквакан софтверски архитект може да смисли ваква лудорија. И не е архитект, повеќе е копач на канали...

Дел петти: „... со ажурирање на сите потребни аналитички, финансови и синтетички картици, бруто биланс, рекапитулар и заклучни листови ...“
Превод: Промените настанати од документите ќе се одразат во прегледите од сметководството.
Објаснување: Повторно, се работи за прегледи. Во нив мора да се одрази состојбата, бидејќи се прегледи! Се работи за основно својство на било која апликација, иако овде тоа е прикажано како врвно достигнување на информатичката технологија.

Значи, демонстриравме како се мафтаат и премачкуваат потенцијални купувачи. Слично како и во „инфомерцијалните“ тв-реклами кога ви продаваат комплет на кујнски ножови: со нив можете да сечете патлиџани и зелка! Да си направите салата!

Дефиниција на „Вистински СкС“

2012-08-07T19:07:00.000+02:00

Е-Облак?

Што, всушност, е „е-облакот“? Тоа е начин на користење на мрежа на оддалечени компјутерски сервери кои се приклучени на Интернет, за да се чуваат, управуваат и обработуваат податоците. Некои го изедначуваат е-облакот со Интернет, но тоа не е сосема точно. Интернет е многу поширок поим, збир на многу повеќе технологии, протоколи и парадигми од оние кои ги опфаќа е-облакот. Ние го предлагаме терминот „е-облак“, иако е нарекуван, на англиски, но и одомаќено кај нас, само „cloud“ или „cloud computing“. Трошоците за употреба на е-облакот се значително помали и тој многу полесно се прилагодува на зголемувањето/намалувањето на потребите од процесна сила (или, што би рекле, лесно „скалира“). Зошто е тоа така? Затоа што компјутерските ресурси се консолидирани и делливи помеѓу корисниците, станувајќи на тој начин многу поефикасни, а притоа одржувајќи високо ниво на безбедност и заштита на податоците.

Софтвер-како-Сервис?

Често пати, заедно со е-облакот, а понекогаш и еден наместо друг, се споменува и терминот „Софтвер-како-сервис“ (СкС, англ. SaaS: Software as a Service). За да се користат можностите на е-облакот, потребен е софтвер. Но, зошто да користиме локално инсталиран софтвер, кога и тој може да се наоѓа таму, во е-облакот? Тоа е логична и технички оправдана одлука. Едноставно речено, е-облакот и СкС претставуваат премин од „секој си купува, инсталира и одржува свој сопствен софтвер и хардвер“ во „секој може да достапува до софтверот по потреба преку Интернет“. Или, поспецифично, изразот Софтвер-како-Сервис означува апликации кои работат во е-облакот, наместо во самите простории на корисникот. Тие апликации се стартуваат и употребуваат по барање на корисникот, без потреба да се инсталира или одржува било каков друг софтвер или хардвер. Не постои физички продукт. Достапот до апликациите е по пат на претплата, иако тоа не значи дека притоа мора и да се плати. Многу од СкС апликациите се бесплатни за користење.

Разликување на „Вистински СкС“

За жал, заради несоодветната и пречеста употреба на изразот и каде треба и каде не треба, СкС најчесто е погрешно разбран и од добавувачите на софтвер, но и од претприемачите-клиенти. Во минатата деценија, моделите на испорака на софтвер минаа низ три јасно препознатливи фази:

Фаза 1. Локални инсталации (англ. on-site или on-premise),

Фаза 2. Оддалечен хостинг (или off-site hosting),

Фаза 3. Самиот Софтвер-како-Сервис.

Традиционални добавувачи на софтвер

Бидејќи СкС, пред сѐ, е дефиниран според моделот на испорака, а не технологијата која стои зад него, многу од добавувачите на софтвер кои ги хостираат своите апликации и дозволуваат достап до нив преку Интернет, се нарекуваат добавувачи на СкС. Сосема погрешно: „Хостирано“ не е синоним со СкС. Традиционалните софтверски производители кои, всушност, само ги хостираат своите локални решенија на Интернет, не можат да ги понудат истите предности како оние од Вистинскиот СкС; тие мораат да потрошат премногу ресурси на одржување на различните верзии на својот софтвер, како и инфраструктурата за негова поддршка. Бидејќи, најчесто, секој од нивните клиенти користи различна верзија, таканаречените (или „лажните“) СкС-добавувачи не се во можност ефикасно да ја делат инфраструктурата и оперативните ресурси. Како резултат на овие неефикасности, нивните клиенти ја губат главната корист од делењето на ресурсите - намалените трошоци. Затоа, на крајот, токму клиентите ја плаќаат повисоката цена за одржување, надградби и прилагодување на софтверот. Додатно, ваквите добавувачи се оптоварени и со нивниот модел на продажба, бидејќи зависат од приливот на средства за секој клиент посебно. За да биде исплатливо, тие мораат однапред да продадат што поголем број на лиценци, како и годишно паушално одржување, со цел на своите клиенти да им овозможат надградби. Тие немаат стимул да преминат на СкС, затоа што тоа би го поткопало нивниот примарен начин на приходување.

Основни карактеристики на Вистинскиот СкС

Иако, технички гледано, и СкС апликациите се хостирани на некој сервер, тие имаат една клучна разлика во однос на хостираните апликации: Вистинскиот СкС одржува иста кодна база за сите корисници. Оваа карактеристика е позната и како multi-tenancy. Со други зборови, добавувачите на Вистински СкС развиваат, поддржуваат и нудат единствена верзија на софтверот за сите нивни корисници. Ваквиот начин на работа дава можност за фокусирање на софтверските добавувачи на континуирано подобрување на софтверот и поголема иновативност. Делливоста на ИТ инфраструктурата и оперативните ресурси значи уште една голема предност за клиентите: намалување на капиталните и оперативните трошоци на добавувачот, што директно се одразува во пониска цена на услугата. Најчесто, добавувачите на Вистинскиот СкС усвојуваат политика на т.н. rolling updates, или постојано тековно инсталирање на надградбите на софтверот. Често, тоа се случува и неколку пати дневно. Корисниците имаат голема корист од ова, затоа што постојано го добиваат најдоброто, реакцијата на нивните барање е инстантна, и - не малку важно - надградбите се вклучени во сервисот, без да бидат дополнително наплаќани. Корисниците никогаш не остануваат „заглавени“ во некоја стара верзија на апликацијата, од која, подоцна, тешко (и скапо) може да се изврши надградба... Модел на остварување на приходи Основната разлика во приходниот модел помеѓу традиционалниот софтвер и Вистинскиот СкС е во начинот на плаќањето на услугите. Како што рековме, поради повисоката цена на одржување, поддршка, нови верзии и надградби кај секој клиент поединечно, класичните добавувачи на софтвер се приморани однапред да наплаќаат лиценци со рок на траење, како и да склучуваат паушални договори за одржување. Кај Вистинскиот СкС, најчест е моделот „плаќај како што користиш“. Нема лиценци кои се наплаќаат однапред и на одредено време, не е потребен посебен договор за одржување. Клиентот може многу лесно и однапред да ги знае сите трошоци во одреден период. Скалирањето (нагоре и надолу), т.е. додавањето или одземањето на кориснички места е крајно едноставно и предвидливо, и вообичаено се извршува со кликнување на неколку опции. Билинг системот на добавувачот на Вистински СкС автоматски ќе ги прифати и примени промените. Безбедност на достапот и на податоците Бидејќи Вистинскиот СкС се базира на принципот на една верзија за сите, софтверските добавувачи исклучително внимаваат на безбедноста на достапот. Бидејќи ресурсите (серверите, диск-просторот) се делливи, тие подигнуваат еден вид „безбедносни ѕидови“ помеѓу своите клиенти, за да може да се оствари потполна приватност и доверливост на податоците на секој од нив. Исто така, и самиот достап до апликациите е ограничен со различни видови на обезбедување, автентикација и авторизација, често со употреба на додатни „токени“, smart-картички, VPN мрежи, и слично. По правило, сите апликации се хостираат во професионални data-центри од светска класа, а ресурсите се удвоени или утроени во слични центри, но на различни локации. Се применуваат ригорозни режими за заштита на податоците (backup), во самиот центар, но и надвор од него. Поради редундантноста на ресурсите, можат да бидат дадени гаранции за многу висок процент на оперативно време (uptime) и брзо опоравување од катастрофични ситуации (disaster recovery). Постојат четири нивоа на обезбедување на податоците на клиентите:

Безбедност на просторот каде што се наоѓаат -- Како е физички обезбеден самиот data-центар, заштитните копии и можностите за опоравување од катастрофични ситуации.
Комуникациска безбедност -- Како се пренесуваат податоците, како преносот е обезбеден, и како е надгледувана мрежата за знаци од неовластен пристап или ранливост
Апликациска безбедност -- Дали и како се надгледуваат серверите за неовластен пристап и/или ранливост, кој сѐ има достап до процесите, кои корисници до кои податоци имаат достап, итн.

Безбедност на базите на податоци - На кој начин се чуваат податоците и како се обезбедени.

Директна споредба: „Вистински СкС“ наспроти „Наводен СкС“

Софтверските добавувачи кои нудат и локално инсталирани и СкС-апликации најверојатно не поддржуваат иста кодна база за сите клиенти (multi-tenancy). Тоа значи дека ги трошат своите ресурси на поддршка на повеќе различни верзии, наспроти употребувањето на ресурсите да внесуваат иновации во апликациите. Затоа, кога клиентот размислува за користење на СкС решение , мора да се осигура дали софтверскиот добавувач е сосема посветен на „Вистинскиот СКС“ модел, бидејќи тоа е единствениот начин во потполност да се искористат сите негови проедности.

Прашање	Наводен СкС	Вистински СкС
Дали секогаш ќе ги користиме најновите и најдобрите верзии на софтверот?	Само ако платите за надградба. Ако не, ќе останете на постара верзија.	Да! Сите корисници секогаш ги користат најновите верзии на нашиот софтвер.
Дали надградбите и новите верзии се вклучени во претплатата за СкС	Потребна е доплата за да ја добиете новата верзија	Да! Тие се секогаш вклучени во цената на претплатата.
Колку често се добиваат нови верзии / функционалности?	Секои 3/6/12 месеци, но можете и да прескокнете понекоја верзија ако сакате да заштедите	Многу пати во текот на годината, дури и дневно! Секоја нова инсталација е тестирана и прилагодена на работењето, и не предизвикува прекини во бизнисот
Дали овозможувате конфигурациски опции или прилагодување на софтверот	Овозможуваме прилагодување, но тоа бара додатни средства за поддршка -- или -- Не овозможуваме прилагодување	Овозможено е конфигурирање и тоа е поддржано во текот на сите надградби. Не се потребни додатни плаќања за новите прилагодби, тие се на располагање на сите корисници

Во истражувањето за овој текст, користени се материјали од Workday

Microsoft Surface: Збирка на проценки и мислења од водечките светски технички сајтови

2012-06-22T14:14:00.003+02:00

Иако сеуште не се знае сѐ (денес се дозна цената, $600 за почетниот модел), мислењата се поделени дали таблетот ќе успее.
Внимавајте, не дали ќе го надмине iPad - нема, туку дали воопшто ќе има доволна продажба за да опстане на пазарот.
Конкуренцијата му е огромна, од гигантот Apple со iPad, преку Kindle Fire на Amazon, па сѐ до многуте останати Android-базирани уреди...
Да се потсетиме, Apple произведува и продава 56 милиони уреди во календарска година! И воглавно, сите се продадени... Тоа е економија на големи броеви која тешко дека ќе биде достигната во релативно краток рок, од година-две...
И не е работата само во тоа дали е хардверот добар -- добар е, на свое ниво (иако, на пример, нема ретина дисплеј), туку и во бројот на апликации, дивелопери, итн.

Исто така, еден од големите проблеми на Мајкрософт е што нема доволно продавници (дури сега почнува да ги отвора низ САД), а со тоа и поголема достапност на уредот.
Од друга страна, Мајкрософт има цела планина (море, планински венец) пари, и со доволно инвестирање и „голтање“ на губитоците, можеби може да направи нешто. Слично беше и со XBox, која е сега водечка конзола за игри на пазарот (иако сеуште не ги вратила сите вложени пари).

Според најновите известувања, Surface RT моделот (тоа е оној со „нестандарден“ Windows OS и ARM процесор) ќе се продава за $600, додека Pro моделот ќе почнува од $800. Прилично високи цени.

Како и да ѐ, убаво време да се биде потрошувач, од постојаниот натпревар ние само имаме корист и добиваме подобри и подобри уреди...

Еве линкови за читање (испратете ако имате уште, ќе дополнам):

Here's Why Microsoft's Surface Tablet Is Guaranteed To Have Small Sales [Business Insider]
Will The Microsoft Surface Tablet Redefine Mobile Computing? [Tech Crunch]
With Surface Tablet, Microsoft Stands Alone [Mashable]
Microsoft's Surface Tablets: Why Windows Is Its Own Worst Enemy [Forbes]
The Microsoft Surface Tablet: Suitable for featherless bipeds with broad, flat nails [ZDNet]
With the Surface, Microsoft just started writing its next chapter [The Verge]
Microsoft betrays the trust of customers and partners in the name of progress [Venture Beat]
Wouldn’t it be poetic justice if with Surface, a Microsoft solution costs more than Apple? [Venture Beat]
The Microsoft Surface Tablet Is Going To Be A Total Flop [Business Insider]

Зошто SAP најчесто успева во имплементација?

2012-05-30T16:08:00.004+02:00

Јас, основната вредност на SAP ја гледам од малку поинаков агол, а базирано на моето досегашно искуство со ERP системи и нивното воведување кај различни клиенти.
Имено, основен проблем од страна на клиентот е прифаќањето на новите правила за извршување и контрола на бизнис-процесите во компанијата.
ERP софтверот има голема улога во ова, бидејќи тоа е едното од неговите основни (и задолжителни) својства.

Е, сега, кога компанијата ќе набави SAP и ќе плати кул милионче-два-три, менаџерите се особено волнни до буква да ги следат сите правила кои имплементаторите ги поставуваат. Се разбира, сето ова е рефлектирано и во бизнис-правилата вградени во самиот софтвер. Никој не се буни затоа што „свети SAP рекол така“. Спој го тоа со вообичаениот хонорар од 700-1000 евра дневно кои ги зема просечен консултант.

Честопати, оваа крутост има и повратен, лош ефект на моралот и желбата на вработените активно да придонесат на успешноста. И тие си имаат маки:
Од една страна, имплементаторите на секоја забелешка се повикуваат на „SAP стандарди“, затоа што не сакаат да мрднат со прст и малку да го искројат софтверот во корист на клиентот, или бараат астрономски цени за тоа.
Од друга страна, за разлика од гаќи со ластик, каде што важи „one size fits all“, во ERP често не е така...
Затоа, ние се трудиме колку што можеме да го прилагодиме софтверот на конкретната ситуација, но притоа да не ја компромитираме целокупната филозофија и поставеност на системот.

Кога ќе се појавиме ние, „обичните смртници“, со нашите ERP продукти, се среќаваме со отпорот на вработените (обично извршителите и мидл-менаџментот), кои треба да си ги скршат комоцијата и навиките... Почнуваат да кукаат дека кај нив не можело да се биде толку крут, дека имаат многу исклучоци (иако и тие можат да бидат „канализирани“), и дека тоа ги успорува... Ти ја бараат секоја грешкичка, секоја запирка или мало успорување, како аргумент во борбата против промената.
Мидл-менаџерите воглавно не сакаат да слушаат незадоволство и кукање од непосредните извршители, од чија ефикасност зависи и нивната успешност, па кукањето го пренесуваат на повисоко ниво -- кај високите менаџери.

Тука, „во реткиот воздух“ на генералните, комерцијалните, финансиските, и другите сорти директори, има две можности: или поим немаат за што збориш, бидејќи мислат како да ја превртат секретарката, а „тоа со компјутерите го знае внук ми“, или - почесто - гледаат да им бидат задоволни средните менаџери, затоа што од нив зависат дури и тие...

Еднаш еден таков „генерален“, одговарајќи на моите забелешки дека шефовите му се слабо активни и немаат познавања, ми рече: „Па што да правам? Не можам така лесно да ги отпуштам, на нив се темели дневното работење...“

А инаку, SAP е софтвер како софтвер. Со толку многу пари можеле и подобро да го направат...

Ах, да, и ова: сеуште не се потполно web-базирани, како што се нашите Infomatrix и Бизнис Херој.

Приватност во бизнисите и јавните организации

2012-05-21T11:19:00.001+02:00

Порано, се знаеше: големи компјутерски центри, изолирани од надворешниот свет, со десетици и стотици корисници кои чукаат на тастатурите.
Сите податоци беа безбедно сместени во големите ормари - тогашните меинфрејм компјутери, во климатизирани соби со двоен под и двојни клучеви...

Со доаѓањето на Интернет, сето тоа се промени - одеднаш, сѐ стана достапно, физичките граници се избришаа, податоците се отворија. Но, во еден краток момент (барем, „момент“ изразено во интернет-време, кое тече многу побрзо од нормалното), сеуште се следеше логиката од минатото, податоците се чуваа на локално инсталирани сервери, а достапот до нив беше релативно добро заштитен со фајерволи, комплицирани пасворди и закупени линии.
За да разбијат нечија приватност, кракерите (лошите хакери) и самите мораа да имаат значителни ресурси, големо познавање и, воглавно, извори од внатре...

Cloud-computing, најголемиот пресврт

... И потоа дојде клауд компјутингот, најголемиот пресврт во информатичката технологија од измислувањето на првиот микропроцесор. Мајката на сите нарушувања на приватноста е само на дофат од рацете на вештите информатичари со лоши намери.
Облакот претпоставува дека сите (сите!) ваши информации ќе се чуваат во една недефинирана зона на бескраен мемориски капацитет. Корисниците веднаш скокнаа и ја прифатија оваа парадигма - сè што имам ми е на дофат и пристапно во секој момент. Клаудот е сеопфатен контејнер на сите наши релевантни податоци.

Повеќе отворени одошто одговорени прашања

Не само единките, туку и компаниите се во иста ситуација. Потребата од намалување на трошоците, можноста за брзо растење, интерконекција со филијалите, универзален достап до ресурсите, работењето од дома, наложуваат податоците да се чуваат во Облакот. Така, податоците од продажбата, залихите (не) платените даноци, адресите и потрошувачките навики на вашите клиенти, како и исплатените ваши службени патувања наводно се чуваат во супер-сигурен дата-центар. Тој центар, за да се заштити од можноста да ги изгуби вашите податоци во случај на некој катастрофичен настан, ги реплицира кај својот партнер во соседната држава. Овој пак, ги дели на блокови и ги чува во Германија, Шведска или некој дата центарот на Гугл со анинимен изглед во, на пример, Аризона, САД.
Можноста за неовластен достап до вашите податоци на овој начин е неколкукратно зголемена.
За жал, како што ќе се види во понатамошното излагање, има многу повеќе отворени одошто решени прашања.

Проблемот со трети правни лица

SaaS - Софтверот како услуга

На почетоков на годинава (2012), мојата компанија Инфопроект стартуваше со нова понуда - „Бизнис Херој“, наменета за мали и средни претпријатија. Се работи за софтвер кој се нуди за изнајмување, на англиски наречен SaaS (Software as a Service). Ова значи дека апликациите, како и сите податоци на нашите клиенти се чуваат на наши сервери (конкретно, сместени во дата-центарот на „Актон Македонија“ во Скопје), додека корисниците до нив достапуваат исклучиво со посредство на интернет прелистувачите: Firefox и Chrome. Можат да достапат од било каде, било кога, сѐ додека имаат интернет врска. Се разбира, конекцијата е воспоставена со размена на приватен и јавен клуч, преку приватен виртуелен тунел за пренос на податоци (VPN), исто како и кај вашиот е-банкинг сервис. Тука, воглавно, не очекуваме проблеми, бидејќи технологијата е стабилна и безбедна.

Правни прашања

Но, она со кое се судривме е во правниот дел: треба да им објасниме на нашите клиенти дека со нивните податоци се ракува и тие се чуваат со посредство на трети (правни) лица - компанијата која го има дата-центарот, компанијата која ја овозможува врската (ISP-то).
Ова го постави и проблемот на одговорноста за приватноста и сигурноста на податоците, можната појава на клаузулата за „виша сила“, итн. Сите овие работи можат да се појават кај сервисите кои Инфопроект ги користи. Но, клиентот воопшто не склучил договор со тие сервиси, туку со нас - Инфопроект. Тој очекува ние да се грижиме за безбедноста и да ја гарантираме приватноста, а ние зависиме од трети лица.
Се разбира, ние сите овие моменти им ги објаснуваме на нашите клиенти, дури и ги ставивме и во членови од договорот кој меѓусебно го потпишуваме - сакајќи да ги направиме свесни за тоа каде сѐ ќе се наоѓаат нивните податоци и кој сѐ ќе ракува со нив. Но, за жал, во случај на пробив на безбедноста и приватноста кај некој од нашите сервисни партнери, ние не можеме да ја преземеме одговорноста за можната штета.
Ова е прашање кое е универзално, и сеуште не е решено ниту од страната на најголемите светски интернет клауд компании: Google, Apple, Microsoft, Rackspace, Linode, итн.
Ниту во Македонија, пак, постои законска регулатива како би се решила една ваква ситуација.
Ќе повторам, за жал, сега се наоѓаме во ситуација да го натераме клиентот да потпише дека нема да бара отштета од нас директно доколку се случи пробив на безбедноста и приватноста кај некој од дата-центрите или провајдерите на линкови.

Приватноста на вработените во модерна ИТ околина

Аудитинг

Во сите продукти на Инфопроект, без оглед за кое ниво и големина на претпријатие се работи, имаме вградено комплетно забележување на секоја акција која корисникот ја врши при користењето на нашите апликации.
Ова е потребно за да ги направиме апликациите компатибилни со светските стандарди за аудитинг и безбедност, според кои логирањето на податоците е задолжително...
Се запомнува сѐ: времето на најава, точното работно место (физичката локација) од која се работи, сите акции на манипулација со податоци, внос, поправка, бришење. Која програма кога е стартувана, колку време е користена, количината на внесени податоци, итн.

Реконструкција на текот на вашиот ден

Практично, можеме да го реконструираме секој чекор и секој потег на вработениот. истото се случува и со користење на мобилни уреди: смартфони, таблет-компјутери, лаптопи, или при работење од дома или надвор од канцеларијата. Мобилните уреди имаат и додатни можности за следење - точната GPS локација и движење на корисникот.

Со ова, на работодавецот му се дава можност за увид во секој чекор кој го прави неговиот вработен. Колку работел, кога работел, каде се наоѓал. Дали бил доволно ефикасен (особено што ова може да се вкрсти и со податоци од продажбата или, на пример, должината на телефонските разговори од „интелегентната“ телефонска централа). Веројатно е дека работодавецот може дури да му ја одреди и платата ма вработениот врз основа на овие податоци.
Така, наместо да биде награден според завршената успешна работа, вработениот ќе биде подложен на „рентген“ проверка на секоја секунда од неговиот работен, па дури и неработен дел од денот, ако со себе носи службени преносни уреди.

Никаде не е законски определено која е максималната количина и карактерот на податоци кои работодавецот може да ги чува за своите вработени.

Cloud во јавните организации

Национална здравствена картичка

Деновиве кај нас се зборува за воведувањето на НЗК - Национална здравствена картичка. Според она што властите сакаат да постигнат со овој информативен систем, слободно можеме да го категоризираме како клауд на здравствен податоци за сите жители во државата.
Ова, од поглед на приватноста, е железничка несреќа во слоу-моушн. Кој и како ќе има достап до најчувствителните податоци за пациентите, никаде не е точно стипулирано. Од чистачката, преку сестрите, до докторите и аптекарите, сите ќе можат да ѕирнат во тоа дали некој е болен од пневмонија, скршил нога или има СИДА.
Ох, не се сомневам дека ќе бидат направени некакви правилници и упатства, но за главниот проблем - контролирањето на нивното спроведување - сеуште никој не размислува.

Автоматско известување на граѓаните

Клучниот момент е воведување на процедура за автоматско известување на пациентот кој сè, кога и колку се послужил со неговите податоци. Пациентот мора, по емаил, SMS, па дури и во месечен извештај, автоматски да биде известуван за ова - без посредство на луѓе или службеници.
Оваа проблематика не е присутна само во НЗК, туку се протега на сите државни институции кои имаат парчиња од нашите податоци.
Сеуште не е воспоставен (иако, можеби е планира, или барем замислен) детален систем за доделување на овластувања за пристап. Граѓаните мора да имаат свој збор во ова, и - ако тоа технологијата го овозможува - и самите да даваат овластување за достап до нивните податоци, дури и во секој поединечен случај...

Немаме гаранција за приватност

Податоците за нашите животи се наоѓаат во државните дата-центри. Практично, како што стои работата во моментот, државните институции не можат во потполност да им ја гарантираат приватноста на граѓаните.
Додатен, голем проблем е и фактот што во државните органи се употребуваат затворени системи, воспоставени на основа од неслободен софтвер. Граѓаните немаат увид во начинот и квалитетот на чување и заштита на нивните податоци. Кога целиот софтвер и форматите на чување би биле во формати кои се јавни, многу од овие дилеми ќе можат да бидат решени, затоа што ние ќе можеме да имаме увид во тоа.
Од искуство можам да кажам дека многу од податоците на граѓаните и не се ниту физички обезбедени како што би требало, а уште помалку имаат соодветни процедури за off-site заштита (backup на други сервери, кои се наоѓаат на друга гeографска локација).
Сметам дека се потребни големи напори и работа за да се доведат во ред поставените проблеми.

Мајкрософт Windows 8 Mobile - платформа со највеќе изгледи за пропаст

2012-02-26T11:12:00.002+01:00

Исправка: Стариот наслов на постот беше „Мајкрософт WinMobile - платформа со највеќе изгледи за пропаст“, но јас повеќе мислев на најновиот OS на Microsoft за мобилни уреди, Windows 8.

Покрај бројните написи од луѓе многу попаметни од мене, кои можат да се најдат на интернет, еве ги и моите размисли за тоа:

- Тоа што ја прави успешна една мобилна платформа не е самата платформа по себе, туку бројноста и квалитетот на апликациите за неа. Microsoft доцни 3 години. Најдобрите и најинвентивните програмери во светот веќе одамна работат на Андроид или iOS.

- Со спонзорирање на семинари по информатичките факултети, Мајкрософт се обидува „на буткање“ да стартува нова заедница на програмери. Каде е проблемот? Тоа што тие програмери се млади и неискусни, и имаат „уште многу фурни леб да јадат“ пред да почнат да прават солидни апликации. Барем година, година и пол ќе треба додека да го испечат занаетот, ако не и повеќе...
Врзување за неизгледна платформа ќе значи изгубено време за нив и за нивната кариера.

- На некој начин, и самиот Мајкрософт го призна поразот со издавањето на MS Office за iOS, со тоа посредно праќајќи порака кој е вистинскиот крал на мобилните апликации.

- За крај, се знае: апликациите за Windows 8 Mobile не се HTML5, а тоа е единствената насока каде што ќе се движат работите... Windows 8 Mobile нема ни пристоен browser, само IE.

Едит: Еден од коментаторите подолу, а и некои Твитови упатени кон мене, упатуваат на тоа дека стекнале впечаток дека ги потценувам студентите. Таман работа!
Јас само го констатирав нивното ниво на искуство, со кое, верувам, ќе се сложите. Впрочем, за некој месец и мојот син ќе стане дел од таа заедница...
На почетокот на својата кариера и самиот „јадев фурни леб“ додека да стигнам до професионалец кој прави употребливи апликации. Во тоа нема ништо лошо, ниту неприродно, ниту пак се чувствував потценет - напротив, само бев додатно мотивиран.

Уште повеќе, во конкретниов случај, студентите се повеќе „жртви“ (можеби тоа е претежок збор) на амбициозноста на Microsoft да ги научи на својата платформа.
Бидејќи се (очигледно) слабо информирани, а сосема добро знаат дека - едноставно - мора да знаат мобилни платформи, децата дошле на она што им е понудено. А тоа, според мене, не е баш најдобриот избор.

Да потсетам дека има и други извори на знаење за другите, поизгледни платформи, и ги повикувам студентите од информатичките факултети да ги истражат и да ги посетат.
Прво, тука е Слободен софтвер Македонија, со нивниот извонреден Хаклаб „Кика“, каде што, скоро секојдневно, можат да добијат стручна помош од активистите, кои се добри и најчесто професионални програмери. Погодувате, во хаклабот највеќе се зборува за Андроид, иако има и други интересни теми.
Следно, постои „Mobile Monday“, специјализирана серија на предавања за мобилни технологии (каде што неодамна и јас имав своја презентација). Колку што знам, следен на ред е iOS, и тоа следниов понеделник (27 февруари 2012).

На крај, Интернет е безграничен извор на информации, и тоа за сите видови на технологии...

Конечната порака до студентите е да се трудат да бидат подобро информирани (а се надевам дека и овој пост е дел од тоа). Така се станува добар професионалец.

Едит 2: Бидејќи темата предизвика доста дискусија (не само овде, и на Фејсбук и на Твитер), еве додатни ресурси за разгледување:

Is Windows 8 Metro failing even at Microsoft? [ZdNet]

Microsoft's Shrinking Window For Tablets: Its Fifth-Mover Product Strategy Is Late [Forrester Research]

Why Microsoft 8 doesn’t matter [Roughly Drafted Magazine]

The Windows 8 tablet train wreck [Extreme Tech]

Впишување во локална датотека од Firefox

2012-01-13T19:47:00.002+01:00

Пред извесно време ми се појави потреба нашата апликација Infomatrix, и нејзиниот помал брат, Бизнис Херој, да впишуваат во датотеки кои се на локалниот фајл-систем на клиентот. Како што е познато, технологијата која ја користиме во Infoproject е потполно web-базирана, т.е. апликациите работат потполно и исклучиво во веб прелистувач (Firefox или Chrome/Chromium, засега без Internet Explorer).
Конкретно, датотеките кои ги впишуваме се потребни за да бидат преземени од соодветниот драјвер и отпечатени на фискален или етикетен принтер споени на COM (RS232, т.н. „сериска“) порта.

Претходни решенија

Има различни техники да се постигне ова, а онаа која и ние ја користевме до неодамна е „заобиколна“: датотеката се генерира од заднинскиот систем и се впишува во фолдер кој е деллив преку Samba (од Linux OS). На клиентскиот компјутер е стартуван мал програм кој „клечи“ во system tray-от и постојано прави polling на споделениот фолдер. Доколку таму се појави датотека, таа се презема и се копира локално, од каде што се печати на фискалниот/етикетниот принтер.
Оваа техника има неколку проблеми:
Работите се комплицираат ако постојат повеќе корисници со фискални/лабел принтери кои истовремено работат - мора да се вгради логика за препознавање на корисникот (субфолдер и слично) и типот на принтерот.
Најголемиот проблем е ако софтверот се сервира како сервис, SaaS - што е случај кај нас, особено со Бизнис Херој. Делењето на серверски фолдери со Samba преку интернет е потенцијално голем сигурносен проблем, на страна ако имате сервис сличен на Бизнис Херој, со претпоставени стотици корисници.

XPCOM компонентите на Mozilla

Решението кое овде е опишано, засега, функционира само во Mozilla Firefox, па корисникот е задолжен да го употребува исклучиво овој прелистувач ако сака да печати локално.
Основната техника на користењето на XPCOM компонентите на Mozilla, своевиден пандан на COM (Component Object Model) на Microsoft. Датотечниот објект е nsIFile, проширен на nsILocalFile.
Користењето на API-то е опишано во Mozilla Developer Network (MDN), во (соодветно наречениот) текст File I/O.
За да ви се олесни животот, програмерот кој се нарекува MonkeeSage (неговиот блог) го изработил wrapper-от io.js, мало JS библиотекче кое го поедноставува повикувањето на сите функционалности со едноставни методи OpenFile, write, delete, итн.

Елевација на привилегии, бррр

Сѐ би било навистина едноставно кога работите би завршиле тука: има API, има wrapper, седни и напиши код! Но, познато е дека сите интернет прелистувачи се sandbox-ирани, т.е. забранет им е пристапот до локалната машина, а особено впишување во локалниот фајл систем. Засега, Firefox може да чита локални датотеки, a Chrome не (или јас не сум свесен дека може). Internet Explorer го користи Scripting.FileSystemObject, но тоа е специфично за него и има многу сигурносни проблеми.
Иако има најави дека ова што сега ќе го опишам всушност ќе биде имплементирано во некоја од следните верзии на Chrome и Firefox, во FileIO интерфејсот, засега мораме да се послужиме со соодветен хак и рачно да ги подигнеме привилегиите на прелистувачот, за да може да впишува локално.

Значи, повторувам уште еднаш, се работи за малку „неортодоксно“ решение, и оние со послабо срце можеби ќе сакаат да го прескокнат. Но, ако се имплементира исправно, сигурносните проблеми се минимални, а за возврат се добива елегантно решение кое работи...

Значи, во адресната линија на Firefox впишете about:config, и откако ќе се заколнете дека ќе бидете внимателни, ќе ја добиете листата на конфигурациските поставки.
Во полето Filter впишете codebase_principal_support и стиснете ентер. Ќе добиете една линија на булова променлива, како на сликава:

Направете double-click на линијата за да ја поставите вредноста на true.

При првиот обид да го користите API-то, Firefox ќе скокне со предупредувачка порака дека она што го барате не е безбедно:

Кликнете на Allow, но претходно чекирајте го боксот „Remember this decision“ за да не ве гњави повеќе.

Толку. Привилегиите се подигнати, коцката е фрлена.

Обезбедување од проблеми

Сепак, постои спас! Имаме можност привилегиите да ги ограничиме само на овие за впишување на локална датотека и со тоа значително, ако не и потполно да го отстраниме ризикот. Читајте понатаму...

За да се направи ограничувањето, во локалниот фајл систем најдете ја датотеката prefs.js која постои во default корисничкиот профил на Firefox. Отприлика, на Windows 7, оваа датотека ќе ја најдете во C:\Users\<korisnik>\AppData\Roaming\Mozilla\Firefox\Profiles\<profile_id>.default, а во XP во C:\Documents and Settings\<korisnik>\Application Data\Mozilla\Firefox\Profiles\<profile_id>.default

Отворете ја дотичната датотека prefs.js и најдете ги линиите кои го содржат стрингот capability.principal.codebase

Сите овие стрингови треба да се променат во capability.principal.codebaseTrusted (значи, додадете Trusted на крајот). Еве и слика како отприлика изгледа ова:

Пример на употребен JavaScript

Еве извадок од кодот кој ние го користиме во апликацијата (поедноставен заради читливост), конкретно за касата Bravo на Дуна Компјутери. Ја користиме библиотеката mootools.

Проверка дали се елевирани привилегиите:

try {

netscape.security.PrivilegeManager.enablePrivilege("UniversalXPConnect");

var ret_status = fiskalna_pecati_smetka_duna_bravo(stavki, storno);

return ret_status;

}

catch(err) {

alert(dict_fisk.err_nepravilna_instalacija+'\n'+err.message);

return false;

}

Впишување во датотеката:

var file_name = storno == 0 ? 'C:\\bravo\\smetka.txt' : 'C:\\bravo\\storno.txt';
var file_out = FileIO.open(file_name);

var fisk_stavki = '';

stavki.each(function(item, index) {

if (nz(item.kolicina, 0) > 0 && nz(item.cena_prodazna_so_danok, 0) > 0)

var naziv = nz(item.katalog_naziv, 'Produkt');

var ddv_stapka = nz(item.danok_osnoven, 18);

var ddv_oznaka = '';

var cena = roundNumber(item.cena_prodazna_so_danok, 1);

if (cena.toString().indexOf('.') == -1)

cena = cena.toString()+'.0';

if (ddv_stapka == 18) ddv_oznaka = 'A';

if (ddv_stapka == 5) ddv_oznaka = 'B';

if (ddv_stapka == 0) ddv_oznaka = 'C';

fisk_stavki += naziv+';'+item.kolicina+';'+ddv_oznaka+';'+cena+'\n';

});

var file_write = FileIO.write(file_out, fisk_stavki, 'w', 'UTF-8');

if (file_write == false) {

alert(dict_fisk.err_ne_vpisuva_datoteka+'\n'+err.message);

return false;

}

Имплементациски напомени

Практичната имплементација, со фискалната каса Браво на Дуна Компјутери, има уште една дрангулија - мониторско програмче кое „гледа“ кога ќе ја впишеме датотеката со ставките во фолдер и го повикува драјверот за касата Bravo.exe. Ние го користиме DirectoryMonitor. Бесплатен е, не зема многу ресурси и лесно се поставува. Секако поставете го флегот за автоматско стартување заедно со Windows.

Не заборавајте дека, конкретно за касата Браво, системот мора да има поставен македонски локал, но броевите и валутите да бидат со децимална точка, наместо со запирка (изгубив попладне додека го сфатив ова).

За да не одиме кај корисниците, обично користиме TeamViewer или нешто слично за да ги изведеме опишаните чекори.

Иако не сум пробал, овој код би требало да може да впишува директно на некоја COM порта, бидејќи во Windows тие се третираат како фајлови. Можеби, дури и на LPT.

Ако некој проба, нека јави за резултатот во коментарите...

Мобилни web наспроти мобилни native апликации

2011-11-08T10:11:00.001+01:00

Ова е интегралниот текст на презентацијата што ја одржав во рамките на Mobile Monday во „Клубот на новинари“ во Скопје, на 7 ноември 2011.

Оригиналната најава на настапот беше „HTML5 ќе владее со светот“, со што потполно се согласувам.

Многу се изненадив од бројното присуство на колеги -- програмери, воглавно млади луѓе, кои беа заинтересирани за темата. Има надеж.

Би сакал да им се заблагодарам на сите пријатели за добрите зборови по повод презентацијата. Ме натеравте да поцрвенам :)

Добродојдовте,

Моето име е Ванчо Орданоски. Јас сум (по редослед) програмер, сакам да возам мотор, претприемач, активист и гик.
Моите координати се:

vordan@infoproject.biz

@ordanoskiv

http://vanco.ordanoski.name

http://instantekspert.blogspot.com

Професионален информатичар сум веќе 26 години, а последниве 22 (заедно со мојот партнер) ја поседувам и ја водам фирмата Инфопроект (http://www.infoproject.biz/).

Денешната тема е посветена на мобилните апликации и разгорената дискусија дали ќе надвладеат оние во web или во native технологија. Ако сакате дефинитивен одговор, ќе ви го дадам: КОМПЛИЦИРАНО Е!

За ова кратко време кое ни е на располагање, се ограничив на трите најважни компликации, кои ќе се обидам да ги објаснам.

Прва компликација, погрешно е можната база на апликации да се гледа само како поделба на Apple и Google корисници, а особено предвид да се имаат само сопствениците на смартфони.
Пазарот е многу поширок од ова (Samsung, Nokia...). На пример, не треба да се занемари Microsoft, кој, иако прилично издишан, има многу средства (пари, програмери, логистика, сопствеништво на Nokia...) и огромна база на корисници за своите останати производи.
Потоа, диверсификацијата на мобилни уреди не оди само хоризнотално (смартфони, таблет-компјутери, итн.), туку и вертикално. Земете го предвид новиот Amazon Kindle Fire, кој е полуотворена платформа, или прилично успешниот Nook на Barnes&Noble.
Постои уште цела планина постоечки или надоаѓачки уреди, на пример GPS-таблет хибриди, уреди за автомобилската индустрија, не-мобилни уреди како што се интернет-енаблирани телевизори, па дури и фрижидери и машини за перење алишта.

Втора компликација. Постојат повеќе од две опции (web наспроти native). Попрецизно, можат да се согледаат барем четири можни технички комбинации:

- Web-базирани апликации. Всушност, се работи за веб-сајт кој е специјално кодиран за одредена платформа или формат на мобилни уреди. Примери за овој вид на апликации се апликацијата на Financial Times, LinkedIn, итн. кои најдобро функционираат на Android и iOS уреди. Пишувани се со стандардните веб технологии, како што се HTML, CSS, JavaScript и сл.
До апликациите се достапува преку веб-прелистувачот на уредот, но можно е да работат во модус на full-screen, каде што „хромот“ на прелистувачот (адресното поле, копчињата, насловот...) не се гледа.
Основен предуслов за нивно функционирање е интернет конекција, бидејќи апликацијата се вчитува од интернет. Втор услов е да постои веб сервер кој ја нуди апликацијата и ги чува податоците. Одредено количество на податоци може да биде сочувано и на самиот уред, особено со воведувањето на новиот, HTML5 стандард.
Главен недостаток е што немаат достап до хардверот на уредот (телефонски функции, GPS, жиро-уредите, итн.), ниту до неговиот датотечен систем (нпр. контакт-листата и други информации), што е оневзможено од сигурносни причини.

- Native апликации. Тие се кодирани во платформски-специфичен програмски јазик (Java за Android, ObjectiveC за iOS, итн.). Се работи за моќни и брзи апликации, но врзани за одредена платформа. За да се пренесат во друга, мора одново да се искодираат, што е и нивен главен недостаток.
Сепак, нивна огромна предност е неограничениот достап до целокупниот хардвер на телефонот, и тоа на ниско ниво. Вообичаено се инсталираат преку „продавници за апликации“ (AppStore), кои воглавно постојат за да може производителот на уредот за земе некој процент од програмерските куќи, но и како контролна брана за малициозен или лошо напишан софтвер.
Незаменливи се кај игрите, особено оние кои бараат брза графика и процесорска моќ.
Не мора да бидат поврзани на интернет за да функционираат, иако во одредени случаи се практично неупотребливи без онлајн-конекција (на пример, апликациите на Твитер и Фејсбук, итн.)

- Хибридни апликации. Овие се потпираат на специјални развојни рамки (frameworks), со кои се овозможува интер-платформска компатибилност, но притоа и достап до хардверот на уредот и неговиот датотечен систем.
Сепак, интер-платформската компатибилност е релативно ограничениа и зависи од универзалноста и понудата на развојата рамка. Познати рамки се jQuery/jQueryMobile, Sencha, Titanium, PhoneGap, ParticleCode, Corona, итн.
За да се користат, ваквиот вид на апликации треба да се инсталира преку AppStore, при што се инсталира и рантајмот на развојната рамка, а потоа поголем дел од апликацијата, и особено податоците, се повлекуваат преку интернет.
Интересен пример за ваков вид на апликација е Dominate на издавачот IGN.

- Генерички web апликации. Всушност, се работи за веб-сајтови кои се направени да работат на било кој мобилен уред, како на пример мобилниот сајт на Wikipedia.
Очекувано, тие се со најширока можна корисничка база, но и со најмала контрола врз мобилниот уред.
Дизајнот на апликацијата мора да биде релативно едноставен, за да се прилагоди на различните екрански формати, вообичаено не се користат никакви хардверски компоненти од уредот (дури ни копчиња), и комплетно се сервираат во веб-прелистувачот на уредот, со мала или никаква можност за локално чување на податоци.

Трета компликација: Што да се избере? Сѐ зависи од тоа во која од следниве три групи припаѓате:
1. Корисници - потрошувачи
2. Компании - обезбедувачи на решенија (провајдери)
3. Програмери
Корисници/потрошувачи
Според истражувачите на Forrester, native апликациите за корисниците се често во улога на „lean-back“, седнати, навалени наназад, додека web-ориентираните се „lean-forward“, подисправени.
Кога консумирате апликација која е длабоко интегрирана со хардверот на уредот, вообичаено седите и ја употребувате, играте, пишувате...
Мобилниот веб, пак, вообичаено се користи за истражување, добивање на информации додека сте во движење.
Но, разликите се намалуваат и замаглуваат. Едниот вид на апликации сѐ повеќе може да го прави она што го може и вториот, и обратно.
На крајот на краиштата, корисникот ја користи апликацијата за да му исполни одредена потреба, или да се забавува со неа. За корисниците, web или native е само индустриски жаргон. Најмалку важна му е технологијата која таа апликација ја користи. Всушност, добро напишаните апликации треба да направат сѐ за да ја скријат својата внатрешна структура и на корисникот да му дадат квалитетно искуство.
Во поглед на начинот на кој одредена апликација се набавува, корисникот може да има помалку или повеќе мака, да изгуби помалку или повеќе време. Во апликациските продавници, апликациите се класифицирани, контролирани, но -- во крајна линија -- не ги содржат сите можни избори, туку само она што таму се наоѓа.
Вебот е многу поширок и полесен за откривање на апликации, тие се инсталираат и употребуваат едноставно, можат да се добијат повеќе можности, но секогаш постои опасност од малициозност и правење на штета, па треба да се биде особено претпазлив.
Компании - обезбедувачи на решенија
Во светот на бизнисот, сѐ е водено од парите, за сѐ се пресметува трошокот и зарабоиката, загубата и добивката. Затоа, кога зборуваме за компаниите, призмата ќе биде „пари“.

Мислам дека тука има најмалку дилеми. Освен ако не сте огромна компанија која може да си дозволи на платен список да држи посебни ергели на програмерски тимови за секоја платформа, веб-апликациите се единственото економично и одржливо решение.
Да, има мали компании кои се обогатиле на native апликации за една од водечките платформи -- iOS или Android, но со навлегувањето на сѐ поголемиот број на алати заа развој на веб мобилни апликации, и со растот на нивниот квалитет, овој резон сѐ повеќе го губи смисолот.
Особено ако компанијата веќе има одредени други не-мобилни веб решенија, природно е да ја прошири понудата кон мобилни веб-апликации.

За пример ќе ја земам мојата сопствена компанија, Инфопроект (признавам, не е баш скромно, но сметам дека ќе докажам зошто е добар примерот).
Инфопроект веќе трета година го развива и го имплементира својот ERP систем наречен Infomatrix. Системот е комплетно изграден во веб технологии, и сѐ што треба корисникот да има на својата, клиентска страна е веб прелистувач. Наскоро, во декември оваа година (2011), во употреба ќе го пуштиме и нашиот SaaS наречен „Бизнис Херој“, кој веќе неколку месеци е во приватна бета имплементација.
Во развој е и Business Intelligence решение кое природно ќе го прошири работењето со системот. Заклучивме дека дел од корисниците ќе сакаат да имаат информации и кога не се блиску до своите десктопи и лаптопи, туку ќе им требаат информации и кога се мобилни.
Веќе создадовме поголема база на корисници на Infomatrix, а со воведувањето на „Бизнис Херој“ таа многукратно ќе се зголеми (очекуваме стотици нови клиенти).
Оваа широка корисничка база, особено онаа на страната на SaaS-от, не може да се контролира во смисол на тоа кои мобилни уреди ќе ги употребува. Очекуваме да се појават сите можни смартфони, таблетни компјутери и слични мобилни уреди.
Создадовме посебна API спецификација за поврзување на мобилни консументи, а единствено економично решение кое го гледаме за обезбедување со мобилни апликации е веб-платформата.
Заклучивме дека немаме буџет, ниту пак на пазарот на работна сила има доволна квалитетна понуда (со сета почит до колегите), за вработување на посебни програмерски тимови кои би развивале native апликации за секоја платформа посебно. Дури и да се добереме до некој рок-стар програмер, тоа не е доволно. Апликациите треба да се одржуваат долгорочно, на корисниците треба да се дава квалитатна поддршка, а програмерската работна сила е една од најмобилните на пазарот. Чувствуваме дека многу лесно можеме да се најдеме „заглавени“ со native апликација која можеби е добра, но е во ќорсокак поради тоа што програмерот кој ја развивал повеќе не е во компанијата, а друг нема на повидок...
Исто така, поради поголемата потреба за специјализација на програмерите на native апликации, нив ги има релативно малку на пазарот на работна сила, а со тоа им расте цената -- т.е. платата која треба да им ја дадете -- што директно влијае на трошоците на производство.

Следно, што не е помалку важно, native апликациите би требало да ги дистрибуираме низ продавниците за апликации на поедините производители, а тоа знае да биде долг и чувствителен процес, што ќе оневозможи брзи циклуси на издавање на нови верзии на постоечките, како и нови апликации. Замислете да имате native апликација во која се појавил некој катастрофален баг, а вие не можете лесно да ја надградите затоа што, на пример, задолжените во AppStore на Apple не работат во недела и има уште илјада други „итни“ надградби за прегледување. Вашите корисници ќе бидат бесни, и никој нема да биде среќен.

Сепак, не треба да се биде ригиден. Едноставно, има употребни сценарија во кои, едноставно, веб-технологијата нема да биде доволно добра. На пример, кога треба да се користи некој посебен хардверски дел од мобилниот уред, како што е бар-код читач, или GPS модулот, ќе треба да се употребат покомплицирани програмерски техники и, можеби, сосема да се оди во правецот на native апликација.

Во моментов, ние сме потполно насочени кон тоа да овозможиме веб-базирани апликации, форматирани за најчестите формати на мобилни уреди, без оглед дали се работи за смартфони или таблетни компјутери.
Програмери
Ааах, програмери. Ја разбирам дилемата. И јас сум дел од нив. Кој сака да биде успешен, мора постојано да се надградува, да учи нови технологии, нови техники, нови концепти.

Дали да се избере она што во моментот најмногу се бара? Да се специјализирате за одредена платформа? Тоа веројатно ќе донесе добра плата (ако сте добар во тоа што го правите). Но, технологиите се менуваат многу брзо, и можете да се најдете „заглавен“ во ќорсокак: ја знаете секоја дупка и кривина од платформата, а произведувачот одлучил во следната верзија потполно да ја напушти. Прашајте ги безбројните „експерти“ за Visual Basic 6, или сертифицираните инжинери за изумрени оперативни системи -- тие ќе ви кажат многу за ќорсокаците.

Од сите технологии кои се најизгледни во моментов, веб-базираните се на прво место. Последната реинкарнација на HTML стандардот -- HTML5 покажува добро координиран правец и воведува нови можности за програмирање. Респонзивноста на апликациите никогаш не била поголема и побрза. Можностите за манипулација на содржините и богато корисничко искуство никогаш не биле полесни.
Се појави богатство од библиотеки кои овозможуваат директно комуницирање со хардверот на мобилниот уред, локално чување на податоци, кеширање, оптимизација, додатни ефекти, употреба на случки базирани на допир со прсти или стајлуси, итн.
Некои од нив веќе ги споменавме: jQuery/jQueryMobile, Sencha (која неодамна доби нова рунда инвестиции од RedHat, IBM и други „тешкаши“), PhoneGap, Titanium, Corona, ParticleCode...).
Еден од најдобрите моменти е што повеќето од овие развојни алати се бесплатни. Секој може да започне да развива уште денес. базичното знаење на веб-програмирање мора да се надгради и да се научат спецификите, но сепак, нема други пречки освен вие самите. Што може да биде подобро од тоа?
Илјадници, десетици илјади веб-програмери во светот сѐ повеќе користат HTML5 и пишуваат за мобилни уреди. На интернет има бескрајно многу ресурси за учење и решавање на програмерски проблеми. Практично, не можете да се изгубите. Отидете на Stackoverflow, или на некој сличен сајт и поставете прашање. Најверојатно ќе ви биде одговорено за неколку минути, и тоа во повеќе варијанти!
Вложувањата за започнување на нов проект, па дури и нов бизнис во оваа област се минимални. Не многу скап компјутер или лаптоп, еден мобилен уред за тестирање и интернет конекција. Никогаш не било полесно!
А најубавото е тоа што целиот свет ви е тезга. Можете да продавате надолж и попреку, низ целата планета. Можете да работите од дома, од кафуле, од купатило, ако сакате.
Како се прави iPhone/iPad Web апликација?

И покрај целиот ентузијазам, правењето апликација за мобилни уреди не е баш лесно.
Сепак, секој кој има работено со HTML5, CSS и (задолжително) JavaScript, релативно брзо може да направи своја апликација.
Apple вградил многу тагови и темплити во својот мобилен веб-прелистувач Сафари, за да ја олесни работата. Во најновата верзија на iOS -- 5, вградена е и многу побрза JavaScript машина.
Она што ќе го покажеме овде е само запознавање на можностите, но и на релативната едноставност со која можат да се градат апликации. На Интернет има многу туториали, направете пребарување во Google и ќе добиете готови „кувари“ за покомплексни апликации.
Мета-тагови кои се користат

Апликациите се додаваат на хоум екранот со користење на „+“ копчето во Сафари. Но, она што сакаме е нашата апликација да има „native“ изглед, т.е. да не се гледаат копчињата и адресното поле.
Затоа, треба да се стави следниов таг, некаде во <head> секцијата:

Сеуште не сме готови, бидејќи апликацијата може да биде зумирана со стискање и ширење на прстите.
Нејтив апликациите не го прават тоа, и, за среќа, Apple измислил и таков таг:

Последната работа која пречи е да се оневозможи екранот да биде „повлечен“ надолу, при што се гледа заднината. За ова ни треба малку JavaScript, која се додава веднаш по почетокот на <body> секцијата:

function BlockMove(event) {

event.preventDefault();

}

</script>

Иконка за десктопот

Ова е едноставно: Во графички едитор направете иконка со големина од 72х72 пиксели и снимете ја под името apple-touch-icon.png, во истиот фолдер во кој се наоѓа апликацискиот index.html.
Ова мора да ѝ го „пријавиме“ на апликацијата со следново парче код:

Не се мачете да додавате ефекти на иконката, оперативниот систем автоматски ќе ја направи со „сјај“, за да биде слична по стил со останатите.

Проблемот со линкови

Ако користите стандардни линкови во апликацијата, од типот:

<a href="nekoj-link.html">Кликни овде</a>

со допирање на ова, ќе скокнете надвор од апликацијата и директно во Сафари. Се разбира, тоа не е она што го сакаме, а за да го решиме овој проблем, повторно мораме да употребиме малку JavaScript. Во нормални услови, би го користеле onclick event-от, но тоа прави „задршка“ од околу една секунда при допирање на линкот и изведување на акцијата.
Apple го решил ова со додавање на специфичен ontouchstart event, кој го прави токму она што и го очекуваме, реагира на допир со прст и отвора линк, без да излезе од апликацијата.
Идеално.

<a ontouchstart="window.location=nekoj-link.html">Кликни овде</a>

За детектирање на движење на прстот по екранот постои сличен event наречен ontouchmove, итн.

Уште некои совети

Ако сакате да имплементирате drag-n-drop функционалност, постојат повеќе JS библиотеки кои само треба да ги вклучите при вчитувањето на страницата.

Избегнувајте големи слики (дури и мали, ако може).
Не користете CSS градиенти. Ако треба, тогаш цртајте го градиентот во HTML5 <canvas> тагот.
Слично, избегнувајте и CSS сенчење. За glow и shadow, употребете го <canvas> тагот.
За анимација, користете CSS, но нека биде едноставна. Сепак, се работи за релативно поспори машини, и хардверското забрзување не е сјајно.
Избегнувајте CSS провидност (opacity), понекогаш се однесува така што го исклучува хардверското забрзување.
Користете проверени JavaScript библиотеки, но внимавајте да не бидат преголеми. Пишувајте сопствен JS код, каде што е можно.
Користете 3D CSS анимации, дури и кога се работи за 2D, бидејќи Mobile Safari нуди хардверско забрзување само за 3D транслации.

Чување на податоци на уредот
За да правиме offline веб апликации, треба да имаме можност на некој начин асетите на аплиакцијата да ги чуваме локално, на самиот уред.
За почеток, потребно е да се направи cache manifest, кој ги опишува сите асети на апликацијата. Во суштина, се работи за текст датотека со содржина слична на оваа:

CACHE MANIFEST
# Offline cache v1
# html files
sodrzina.html

# css files
assets/_styles.css

# js files
assets/_javascript.js

# images
assets/ico_back_arrow.gif

Името на датотеката мора да има наставка myapp.appcache
Каш датотеката во нашата апликација се специфицира вака, веднаш на врвот на страницата:

Многу важно е на web серверот да му се каже кој е mime типот на овој вид на датотеки, за да може коректно да ги интерпретира. Ова е точка која фрустрира многу програмери, затоа што овој чекор често се испушта.
На Apache, тоа се прави во неговата конфигурациска датотека:

# html 5 application cache - offline access

text/cache-manifest appcache

Не заборавајте да го рестартирате Apache-то послед додавањето на овие линии.

За работни податоци, во HTML5 спецификацијата е вграден storage објект за чување на податоци, а различни browser-и можат да сочуваат различни количини на податоци, генерално околу 5 - 10MB.

За поамбициозни проекти, iOS и Android поддржуваат и работа со SQLlite, вистинска релациона база на податоци. Ова зема доста ресурси, но на поновите модели на уреди ќе работи без проблем.
Заклучок

Како што се гледа од изложеното, треба да се биде внимателен програмер, но и оние со помало искуство ќе можат да направат добри апликации.
Доколку ви е потребна поголема контрола врз уредот, како што рековме претходно, користете некоја од неколкуте библиотеки кои ви се на располагање. Оние кои особено се истакнуваат се jQuery/jQueryMobile, Sencha, PhoneGap и Titanium.

Уште една работа

Мобилните уреди, особено смартфоните, се со ограничени екрани и ресурси.
Не замислувајте апликации кои прават сѐ и сешто, кои имаат премногу функции. Тоа само ќе ја закомплицира нивната употребливост.
При дизајнирање на апликацијата мислете на тоа дека таа воглавно се користи со прсти, кои не се баш најпрецизната можност, и тоа со една рака. Распоредете ги изборите доволно далеку, не правете километарски изборници (менија), вносот на одредени податоци сведете го на минимум.
Вградете „remember this“ функционалност секаде каде што е можно. Корисникот не мора баш секогаш одново да внесува одредени податоци.
Екранот треба да биде јасен, едноставен, без скролирање, табелите да бидат со малку колони и широк падинг помеѓу податоците.
Секогаш прашајте го корисникот ако некои од податоците ќе се чуваат некаде надвор од уредот, и секогаш барајте дозвола да чувате лични податоци во уредот (може и само еднаш, при изнсталацијата, но побарајте).

Со среќа!

Интернет - сребрен куршум за диктаторите

2011-01-29T18:01:00.014+01:00

Една од основните вредности на демократијата е информираноста. Можноста граѓаните да бидат потполно информирани од повеќе ресурси и аспекти за иста тема, има дава моќ да донесуваат одлуки кои се темелат на знаење.
Во секое демократско општество, се знае каде се важни овие одлуки -- кога се гласа, кога заеднички се одлучува што ќе се случува со нас, и кому привремено ќе му биде подарено правото да управува во наше име.

Source: Imgur - "A lesson in government by some Guy".

Зошто е битна контролата на Интернетот?

На сите им е јасно, дури и на, наводно, технолошки заостанатиот Египет. Интернетот е врвното оружје на борците за демократијата.

Интернетот ги обединува сите најдобри особини за да биде прогласен за најмоќен овозможувач на информирањето: мулти-изворноста, брзината, инстантноста, анонимноста, леснотијата, достапноста ...
Затоа е и прв на удар на диктаторите штом нешто ќе зачкрипи во, навидум, мирот и благосостојбата во нивната земја. Секој модерен диктатор, за да има барем минимална шанса да преживее народно востание, мора наизуст да знае најмалку два телефонски броеви: оној на шефот на тајната полиција и оној на администраторот на главните влезни рутери за интернет врски во земјата.

Контрола на домените

Контролата на домените е многу посуптилен начин на контрола на достапот до Интернет од грубото чкрапнување на прекинувачот. Овозможува палење и гасење на одредени „проблематични“ домени по желба, додека оние кои се наклонети на власта ги остава да „информираат“.
Пред некој месец, ова беше многу јасно демонстрирано во САД, кога на ICANN (кој, иако е меѓународно тело, е базирано и контролирано од САД), од страна на американската администрација му беше наредено да исклучи повеќе домени кои, наводно, се бавеле со пиратерија. Без судење, без право на жалба, само под притисок на големите медиумски конгломерати.

Освен регистрацијата на домени, доменскиот регистрар има уште една, многу важна надлежност, која е често подзаборавена -- разрешување на конфликтите во врска со сопственоста на домените, кој има право да користи одреден домен.
Кај нас е познат случајот со Транспарентност Македонија, кому доменот, со фалсификуван потпис, му беше пренесен на друга организација. Македонскиот доменски регистрар Марнет (додуша, во „стариот“ облик) само слегна со рамениците -- најверојатно под политички притисок, не презема ништо, и, во процесот, сериозно ја уназади борбата против корупцијата во Македонија.

Кој го контролира Интернетот во Македонија?

Ова прашање ме мачи веќе извесно време, уште од кога беше донесен новиот закон за Марнет -- главниот доменски регистратор во државава.

Марнет е претворен во државна агенција, со потполна контрола врз административните и технолошките ресусрси на коренските именски опслужувачи (root DNS servers) на македонскиот интернет домен.
Сите процеси се во рацете на тековно владеачката политичка опција, со можност таа, по желба, да вклучува и исклучува домени.

Додека го пишувам ова, Македонија сеуште нема функционален доменски контролор, веќе еден месец. Министерството за информатичко општество се однесува игнорантски и потполно неспремно. Никој не ја известува јавноста до кога ќе трае оваа лимбо-ситуација. Компаниите трпат реални загуби, бидејќи ниту можат да регистрираат домени, ниту да ги пренесуваат, а ниту да им бидат разрешени конфликтите.

Кај нас не е нечуено некој медиум да биде замолчен или натеран да го промени мислењето. Имаме примери и во подалечното минато, а и неодамна. Дали тоа се прави преку прокси-институции, како што се Советот за радиодифузија, разни министерства, УЈП или директно, со упад во медиумот, одземање/запечатување/уништување на опремата, е сеедно. Резултатот е ист.
Дали следни на ред ќе бидат и сајтовите на непослушните и независните медиуми? Кој може да гарантира дека нема да биде пронајдена некаква бирократска грешка после која на Марнет ќе му биде наредено да ги исклучи од македонскиот интернет?

Тука е и коренот на мојата загриженост. Марнет мораше да биде основан на друга премиса, со други базични поставки: јавна контрола, независно управување, транспарентност во работењето.

Уште во времето на „јавната расправа“ за начинот на реорганизација на Марнет (ставено во наводници бидејќи ништо не беше прифатено од наводната расправа), од ИКТ комората, како заедница и како поединци - ИТ експерти, баравме друг начин на организираност.
Нашето барање беше идниот Марнет да биде основан како акционерско друштво, чии основачи би биле ИКТ компаниите, претставници од академските институции и од државните органи.
Издавањето на домени требаше да биде потполно либерализирано, но под контрола на Марнет. Значи, на јавен конкурс ќе се избираа регистратори кои ги исполнуваат поставените техничко-организациски услови и ќе подлежеа на редовни контроли од страна на издавачот на лиценцата -- Марнет.
На државата (специфично, истава влада која е и сега на власт) не ѝ се допадна предлогот. Немаше да ја има контролата.
Не добивме ниту одговор, а камо ли прифаќање.

Едно мора да биде јасно. Македонија, во технолошки смисол, ќе продолжи да оди напред. можеби со задоцнување од година-две, но сепак напред. Враќање назад нема.
Интернетот ќе стане уште поважен фактор во живото на секој граѓанин, на секоја компанија, слично како што тоа одамна станаа телефоните, па мобилните телефони. Веќе не можеме да го замислиме животот без нив.
Секој оној кој ќе го контролира интернетот, ќе има огромна моќ во своите раце. Ова мора да биде променето додека е време.

Темните одеци на аферата Wikileaks

2011-01-08T22:51:00.002+01:00

Американското Јавно обвинителство агресивно собира докази за сите оние кои биле вмешани во аферата Викиликс, без оглед колку странично. Издадени се налози за предавање на податоците за корисници на Twitter, Paypal (оние кои давале донации), ICAAN, Facebook и други.
На удар се најде и една пратеничка на Исландскиот парламент, која сега прави галама, увреѓена и изненаѓена (инаку, била член на тимот на Асанж пред да стане пратеник).

САД, како најмоќна сила во светот, со право или не, со сила или со мила, ќе ги најде сите оние за кои мисле дека им наштетиле, и ќе ги казни оние кои ги смета за најодговорни. Останатите ќе бидат впишани во компјутерските бази и ќе бидат „флегувани“ при секој допир со американската администрација (на пример, при барање за виза, школување, допир со американски фирми, итн.).

Не застанува работата тука, има и полошо - како што е вообичаена пракса, сите податоци ќе бидат разменети и со владите на Велика Британија, Германија, Франција и останатите земји со кои САД соработува на разузнавачко поле.

Не велам дека САД е во право за ваквото постапување, но ова беше очекувано. Не се останува на врвот со пуштање на работите да „легнат“ (освен кога тоа им одговара). Безобзирноста и решителноста се неопходни особини во светот на моќниците. Кадија те тужи, кадија те суди.

Би сакал да потсетам дека предвидов, до точка, како ќе се заврши целата Викиликс чорба: и алчноста на Асанж, неговата нескреност, и реакцијата на САД.

Знам дека меѓу донаторите на Викиликс има и Македонци, не знам колку сериозно ќе ги третираат, но преземените бази од Пејпал, Фејсбук, Твитер со години ќе ги чуваат податоците за нив.
Бидете подготвени да се појавите во упитите на пограничните службеници, конзуларни претставништва, факултетски апликации (кои рутински се препраќаат до безбедносните служби за секој странски студент), итн.

Зошто Wikileaks е погрешен потег?

2010-12-12T23:40:00.005+01:00

На почеток, да се разбереме: апсолутно сметам дека мора да постои транспарентност во работењето на владите, без оглед дали се мали или големи, Америки или Македонии. Тоа доаѓа без исклучок.
Дека навистина мислам така, зборува фактот што сум еден од основачите и (поранешен) член на бордот на Транспарентност Македонија. Да нема забуна.
Слободата на новинарството и говорот ми е многу блиска, затоа што и самиот бев сопственик на весник и негов извршен директор скоро 7 години („Форум Магазин“, во „добрите“ денови). За разни весници пишувам од свои 19 години, имам објавено повеќе стотици написи и член сум на ЗНМ од 1986 (иако не учествував во последниве настани).
Натаму, со тоа што не го оправдувам потегот на Асанж не значи дека ги оправдувам потезите на САД, само можам да ги разберам. Ниедна држава, а особено не една од најмоќните во светот, нема да стои со скрстени раце кога ја „чепкаат“. Добога, па со скрстени раце нема да стои ни дете од градинка ако другарчето го мавне со нешто.

И, ве молам, не ги мешајте сите светски несреќи во иста чорба.
Викиликс и Асанж ниту ќе ги запрат војните, ниту ќе донесат светска добросостојба. Американците нема да се повлечат од никаде каде што им се интересите, без оглед дали нам ни се допаѓа тоа или не, па дури и да се објават некакви документи.
Приказните за „дивјаштвото“ на оваа или онаа земја се кажуваат од почетокот на човештвото, тие постоеле и уште ќе ги има.
Кој сѐ не е за осуда? Кортез, кој ги истребил Ацтеките, Британците кои го експлоатирале половина од светот, Србите кои ги убиваа Албанците, или Албанците кои ги убиваа Србите и им ги продаваа органите?

Не само САД
Со објавувањето на документите не се зафатени само САД, туку и многу други земји, вклучувајќи ја и нашата.
Секоја земја си има свои тајни, особено кога се работи за дипломатијата. Објавените документи прeтставуваат само одредени дискретни точки во некои подолги процеси, а никако слика на сите случувања.

Не може секоја држава лесно да се справи со оддавање на тајни, почнувајќи од нашата. Што ако се дознаат работи за процесот на преговарање на Охридскиот договор? Не велам дека не треба да се дознаат, но мора да има историска дистанца -- нашата демократија е премногу кревка за да издржи посилни удари. Не е многу убаво, но тоа е факт.

Ај, на страна ние. Објавени се тајни документи за Пакистан и Индија. Тоа се две земји кои постојано се на работ на војна, а -- уште полошо -- имаат и нуклеарно оружје со слаба контрола врз него. Колку документи требаат, па некој луд Индиец или Пакистанец да го стисне копчето? Кој е прагот? Џулијан Асанж да не го знае?

Според документите, Папата рекол дека не ја сака Турција во ЕУ. Тоа значително може да ја поремети стабилноста на Блиски Исток, каде што Турција е можеби клучниот фактор. Што ако се свртат кон исламизмот? Што ако Инџирлик не е веќе база на НАТО? Дали сте подготвени за уште една војна, која -- сосема сигурно -- ќе го зафати и Балканот?

Назад на САД
Викиликс ги објави броевите на социјалното осигурување на американските војници. Тоа ниту е транспарентност, ниту слобода на говорот. Тоа е малициозност.
Во некои од документите се објавени и имињата на Афганистанците - соработници на Здружените сили (во кои учествува и Македонија). Што мислите, дали се тие сеуште живи? А нивните семејства, жени, деца? За мене, само ова е доволно Асанж никогаш да не излезе од затвор.
Натаму, објавени се технички документи за уред кој го поседува САД и кој може да спречи експлозии на бомби. Бомбонче за терористите.
Будалата Асанж се заканува дека ќе ги објави тајните нацрти за составување на термонуклеарни бомби. Изберете кој ќе бенефицира: слободата на говорот, Ал каеда, Иран или некој трет лудак?

Кој е Асанж?
Да се запрашаме, кој навистина е Џулиан Асанж? Храбар борец за слободата на говорот? Робин Худ на понижените и искористените? Плејбој кој, во среде криза, има време за курварлаци (со или без кондом, сеедно)?

Кој ги финансира неговите ескапади?
Немојте да се лажете и да мислите дека PayPal е доволен (а и тоа сега го нема), и дека не се следи секој долар/евро/фунта од таквите сметки. Тоа е за мачкање очи пред јавноста.
Хостирањата по Швајцарии, Шведски, Холандии чинат пари. Неговото летање по светот чини пари. Големата организација зад него чини пари. Луѓето кои му помагаат и работат за него сакаат да живеат од нешто, без оглед колку го сакаат.
Тоа што Асанж може да „пропадне во земја“ во момент кога го бараат 20 најдобри светски тајни служби не е случајно.
Кој му ги обезбедува контактите на Асанж -- контакти во самата утроба на американските тајни служби и нивните компјутерски датабази? Му се јавуваат на телефон, дома, додека гледа фудбал на телевизија?

Некој го помага, го финансира и го подучува -- тоа е очигледниот одговор. The usual suspects - Иран, Кина, па и Русија, први паѓаат на ум. Сите тие имаат корист од хаосот кој тој го прави.
Викиликс е добро организирана и добро фундирана операција, која може да ја замисли и поддржува само искусна тајна служба. Асанж е само фронт-енд, кловн кој фаќа поени и жени.

Џулијан Асанж најмалку на срце ја има транспарентноста и не е искрен.

Што ќе се случи?
Како што предупредија и „Репортери без граници“, ова протекување само ќе предизвика уште помала транспарентност и подлабоко вкопување на владите.
Ќе се воведат уште построги мерки, подобри алгоритми за енкриптирање. Ќе се променат законите, ваквиот вид на објавување ќе стане еднаков на веле-предавство.
Штета ќе имаме сите ние, ќе имаат и вистинските новинари, оние кои на регуларен начин доаѓаат до своите информации.

Поддржувањето на налудничави луѓе кои без критериум прават работи -- тврдам -- исклучиво во своја корист, не води никаде.

Facebook ја надмина својата врвна валуација?

2010-11-21T13:05:00.001+01:00

Деновиве, светските агенции објавија дека Accel Partners, досега најголемиот сопственик на акции на Фејсбук, почнал да продава големи делови од нив, што во струката се нарекува „скратување“ (или ослободување) на позициите.
Иако податоците за вредноста на акциите кои се продадени се контрадикторни, се шпекулира за валуација помеѓу 20 и 35 млрд. долари.

Ова секако не зборува добро за мислењето на главниот инвеститор на Фејсбук уште од времето на неговиот почеток.
Очигледно, тие сметаат дека ФБ ја надминал својата „peak value“, или врвна валуација (извинете за можната непрецизност на терминиве, но јас не сум баш сток-брокер).

Со губењето на неутралноста на Интернетот, тој ќе биде разделен на различни сервиси, од кои секој ќе има свои купувачи и посетители.
Сајтовите кои се сеопфатни и нефокусирани на еден стрим или сервис, а чиј најголем претставник во моментов е самиот Фејсбук. набрзо ќе изгубат од својата привлечност, баш поради тоа што нема да можат да бидат интегративен фактор на корисниците.
Тие, корисниците, ќе се приклучуваат на потесни интересни групи воспоставени од типот на услугата која ќе се нуди (нпр. видео, музички, бизнис и слични канали).
А сето тоа ќе се случува во следните две, најмногу три години.

Честит празник!

2010-11-13T09:48:00.002+01:00

Денес, пред многу години, многу храбри луѓе, не мислејќи на себе, мислеле на нас - идните поколенија.
Нема веќе такви.
Честит 13 Ноември!

Интернет е мртов! Да живее новиот Интернет!

2010-10-30T01:16:00.011+02:00

Добродојдовте во светот на новиот Интернет, онаков каков што не го познавате, Интернет во кој ќе плаќате различно во зависност од тоа какви содржини или податоци ви протекуваат до вашите домови, компании, фиксни и мобилни уреди ...
Едноставно, моќта која ја дава инстантната комуникација и можност за поврзување, без оглед на далечината, видот на уредот, производителот, сѐ додека сите зборуваат со истиот протокол, е преголема.

Моќните држави и големите компании уште од поодамна го „намирисаа“ ова и подолго време се подготвуваат за експлоатирање, монетизирање и запоседнување на комуникациите. Ние сме само немоќни набљудувачи и идни среќни потрошувачи на новиот, раслоен и распределен Интернет.
Нет-неутралноста, а со тоа и Интернетот каков што го познаваме, умира!

Октомври 2010, месец во кој се промени светот
Скоро истовремено, во ист месец, двете најзначајни технолошки компании во светот, Apple и Google, ги објавија своите готови производи за интернет телевизија. Всушност, Google тоа го направи уште во мај 2010 и малку се успа, но веднаш откако Стив Џобс во раката го покажа својот AppleTV, на званичниот Google Blog се појави напис за тоа дека и тие се подготвени.
Во истиот овој месец, Sony објави дека почнува со продажба на -- првиот во светот -- ТВ-уред со интернет приклучок, рекламиран дека работи со GoogleTV. Набрзо потоа, Apple ја објави намерата за купување на Sony.
Taка заврши претходната ера -- онаа на слободниот, неутрален Интернет -- во октомври 2010!

Смрт на нет-неутралноста
Неодамна, Apple го промовираше својот масивен мулти-билионски data центар во Северна Каролина, чија единствена намена е да ги сервира содржините за AppleTV и iTunes.
Google со години гради десетици такви огромни data центри низ светот, кои ги поврзува со сопствени оптички кабли, создавајќи паралелна инфраструктура на постоечките Интернет врски низ светот.

Впрочем, ништо ново -- Google објави и специјален договор со мобилниот провајдер Verizon, за посебни цени на испорака на мултимедијални содржини преку интернет-базирана технологија. Интересно, договорот Google-Verizon беше објавен само неколку дена откако FCC (Моќната, американска верзија на нашата импотентна и кастрирана Агенција за телекомуникации) објави пропаст на разговорите зад затворени врати со интернет-провајдерите на тема на нет-неутралноста.

Дури и во Македонија
Овој тренд, колку и да звучи неверојатно, веќе година-две трае и кај нас, во Македонија. MaxTV е интернет-базирана телевизија на Телеком, а нејзината цена е различна од онаа за „општиот“ интернет-достап на истата компанија. Тоа е јасно прекршување на нет-неутралноста.

Кога сме кај Македонија, низ кулоарите се слуша за новата услуга на Телеком -- VOIP телефонија, која веќе одамна ја продаваат домашните кабловски провајдери и ONE. Сите тие имаат едно заедничко, погодивте -- користат Интернет како медиум за пренос на говорот ... упс, податоците.

Кој внимателно го слушаше излагањето на техничкиот директор на Телеком, Мирослав Јовановиќ на последната „Визија“, слушна за „гигабитното општество“ на Телеком, преку оптички и мобилен интернет. Во таа насока се и шепкањата дека во Телеком следен на листата за купување е Неотел, чија основна предност е што веќе има поставен оптички кабел од Куманово до Прилеп. Овој шопинг на Телеком ќе му заштеди барем две години макотрпно копање и поставување кабел низ македонските камењари, и ќе го зацрвсти во позицијата на најголем доставувач на содржини во земјава.
Успат, Телеком со нокти, клоци, шамари, ниски удари и селски тепачки се бори против конкуренцијата на ова поле, но тоа е за некоја друга приказна.

Медиуми
Соодветни промени се случуваат и во печатените медиуми (или, како што некои ги нарекуваат: fly-swatting editions). Бројот на читатели он-лајн повеќекратно го надминува бројот на читатели на хартиените изданија. Тоа е вистина и во нашата земја, каде што домашните сајтови -- агрегатори на вести бележат енормни покачувања во бројот на единствени хитови: time.mk го надмина бројот од еден милион месечно!

New York Times, но и останатите големи весници и магазини (Wired, на пример), од поодамна работат со производителите на слејтови (таблетни компјутери), на чело со Apple и неговиот iPad, за создавање на специјални верзии на кои читателите ќе можат да се претплатат и да ги читаат. Уредите, како и цената за достапот до содржините би биле субсидирани од весниците. Медиум за пренос на податоците -- Интернет.
Amazon веќе одамна го продава својот Kindle заедно со специјализиран 3G (мобилен интернет) достап, и сервис за испраќање на содржините преку специјализиран e-mail базиран сервис.
Цената на достап до Интернет и овде е „завиткана“ во цената на содржините, што е уште еден пробив на неутралноста на мрежата.

Сервиси во облаците
Следни на ред се сервисите за cloud-computing. Податоците и нивната обработка сѐ повеќе се селат во (интернет) облакот -- специјализирани серверски фарми „расфрлани“ по светот, кои нивните конзументи никогаш не ги гледаат, освен веб интерфејсите за нивно управување. Вакви сервиси има стотици, а со порастот на конкуренцијата, скоро сосема е сигурно дека достапот до нив ќе биде субсидиран од компаниите кои ги даваат тие услуги.
Водечки во оваа област се the usual suspects: Google, чии безбројни GoogleApps сервиси ги користат милиони луѓе, Yahoo, Amazon, а доцна (можеби предоцна) во играта се вклучи и Microsoft, со својот он-лајн Office.
Неодамна формираната „Open DataCenter“ алијанса вклучува такви тешкаши како Дојче банк, BMW, Локид-Мартин, JP-Morgan-Chase, Shell, CERN, и е замислена да биде противтежа на обидот на Google за светска доминација.

Ревизија
Видео-клипот на YouTube, во кој мојот брат, Сашо, го предвидува крајот на Интернетот каков што го знаеме, е еден од покоментираните и гледаните во минатата година. Ставен му е тагот „comedy“.
Сезнајковците од македонскиот дел на интернетот му се потсмеваа и го прогласуваа за глупав, ненормален, иронично „маестрален“...

Но, ете што се случува сега, само една куса (неполна) година потоа.

Им препорачувам на експертите, „експертите“, гуруата, гатачите и гледачите во грав добро да размислат дали е точна изјавата на Сашо Орданоски спомената на почетокот на овој пост.
Изгледа дека, сепак, не била толку бесмислена -- треба да се има длабоко познавање на медиумите, светските трендови, аналитичност и интуиција, но и храброст за да бидеш на врвот на бранот.

еТрговија: Емоциите на купувачите се клучни

2010-10-14T20:51:00.010+02:00

Постојат многу метрики кои се важни во бизнисот на продажба на Интернет: посетеност, позиција во однос на конкуренцијата, комплетност на понуда, итн.

Но, едно е најважно: конверзија на посетите. Всушност, се работи за процентот на посетители на е-продвницата кои навистина и купиле нешто од неа, бидејќи основниот raison d'être на продавницата е -- да продава.

Општо е познато дека овој процент на конверзија е низок, и тоа не само во Македонија (каде што е особено низок), туку и во целиот свет. Интернет трговците се во постојана борба да ја зголемат конверзијата, на било кој начин.
Уште полошо, многу е ниска конверзијата и кај купувачите кои веќе се одлучиле да купат -- дури 70% од нив го прекинуваат процесот на купување во некој од следните чекори.

Прашањето е: Зошто ова се случува? Зошто купувачите ретко решаваат да купат, а и тогаш кога ќе решат, во голем процент се откажуваат скоро веднаш потоа.

Кај нас, во Македонија, постојат безброј објективни причини за слабиот развој на интернет-трговијата: безобразната незаинтересираност на банките и нивните уште побезобразни услови, недостатокот на механизми за контрола на процесот и разрешување на конфликтите помеѓу продавачите и купувачите, слабата правна покриеност на процесот, па и општата слаба економска состојба на купувачите.
Сепак, постојат и субјективни причини, оние кои не се врзани за економијата и правото, а доволен доказ за тоа ќе добиете ако некоја сабота прошетате низ Градски трговски центар во Скопје -- ако воопшто успеете да се пробиете низ масата од купувачи паднати во шопинг-треска.

Парализа на анализа - преоптоварување со информации
Еден од битните фактори во успешноста на е-трговијата е самиот Интернет, неговото богатство на информации, на кои не може никогаш да им се види крајот. Ние, корисниците сме под постојано преоптоварување од количеството на информации кое го добиваме сурфајќи низ сајбер-просторот.
Секогаш постои уште една работа која треба да се прочита, уште една потенцијална понуда оддалечена само на еден клик, уште една визуелна „бонбона“ која сакаме да ја проголтаме ...
Всушност, се работи за своевидна „парализа на анализа“, за блокирање на нашето рационално расудување и неодоливата потреба да се искуси следниот примамлив објект.

Факт е дека структурата на веб-сајтовите не е суштински променета во последните 15-тина години. Можеби графиката е подобра, имаме подобри анимирани објекти, видеото е потечно и читливоста е поголема.
Но, во основа, сеуште се работи за комплексно поставена хиерархија на десетици, стотици, дури и илјадници страници полни со содржина низ кои треба да се снаоѓаме со помош на познатите парадигми: изборници (менија), хиперлинкувани содржини и слични концепти.

Дизајнот на сајтовите воглавно е воден од технологисти -- луѓе кои подобро од просечните ги познаваат технологиите и нивните начини на ефикасна употреба, без оглед дали се работи за веб-дизајнери или програмери.

Наместо ова, дизајнот мора да бид под влијание на динамиката на човековите чувства и искуства.

Клучот е во нашите емоции
Купувањето, во крајна линија, е активност која инволвира и генерира емоции. Задоволни сме кога ќе купиме нешто за себе или за некој близок, му се радуваме и се чувствуваме исполнето.

И самиот процес на избирање, споредување на производите, размислување за тоа како ќе бидат употребени, создава позитивни чувства.
Сетете се кога ви било жал за потрошените пари ако сте купиле некој посакуван или потребен продукт.

Но, ако се погледнат повеќето е-продавници (не само кај нас, туку во целиот интернет), тие се сѐ, освен емотивно доживување.
Што ве дочекува кога конечно ќе се одлучите да купите? Огромна форма за пополнување на личните податоци, броевите од кредитните картички, согласување со „Правилникот за употреба“, со „Правилникот за испорака“ ....
Сето тоа делува одбивно и го намалува ентузијазмот на купувачот, особено затоа што тој и претходно знае што го очекува и чувствува непријатност од тоа.
Уште и ако, поради грешка во комуникацијата или ненамерно згрешен податок, трансакцијата за плаќање биде одбиена -- ретко ќе се најде некој доволно трпелив да кликне на „Обидете се повторно“.

За да се зголеми конверзијата, треба да се анализира текот на купувањето, секој екран во текот на одлучувањето за купување треба внимателно да се разгледа и процени од агол на купувачот. Мора да се внимава формите да не бидат премногу генерички, преполни со полиња. Информациите треба да бидат „извлекувани“ од купувачот внимателно, со охрабрување за преод во следниот чекор.
Купувачот не смее да се чувствува како да се наоѓа на шалтер на некое министерство, зад кој стои мрзоволен јавен службеник кој ве принудува да пополните овде-овде-и-овде, и да се потпишете таму-и-таму.

Потрагата по „Светиот грал“ на е-трговијата се нарекува мотивирање на купувачот да остане на сајтот и да кликне на „Купи сега“, а притоа да се чувствува задоволно и во полна контрола над процесот.

Никој не рече дека е лесно ...

Илегална интернет култура (updated)

2010-10-13T22:13:00.001+02:00

Во последно време и македонските фирми поинтензивно почнаа да ја користат моќта на Интернет-маркетингот (добро утрооо, доцните 10 години!). Полека, но сигурно, стануваме жртви на спамирање на македонски јазик, од македонски компании.
На различни -- воглавно илегални -- начини, се доаѓа до email листи на потенцијалните жртви-приемачи на пораката. Бидејќи повеќето вакви спамови се наменети за бизниси, мислам дека изворите се разните „бизнис-адресари“, списоци на присутни на конференции, здруженија на стопанственици и слично. За малку пари, службениците кои се во допир со овие податоци, лесно ги препродаваат на свежо маркетиншки-освестените претприемачи.
Со тоа, и двете страни директно го кршат законот за заштита на податоците. Особено се виновни компаниите, затоа што тие се поттикнувачите и корисниците на илегално набавените адресари.
Во својата кратковидост не разбираат дека многу лесно можат да бидат предмет на тужби од неволните приемачи на нивните понуди. (Почнувам да размислувам дека треба да позборувам со мојот адвокат, да истужиме некого за пример).

Случај 1.
Пред неколку дена добив некаква рекламна порака од една позната домашна консултантска фирма (поддржана од ЕУ), која ги обучува менаџерите (што ли стана со „директор“) како да станат уште подобри. Или би требало да ги обучува.
Станав сомничав во квалитетот на обуката штом ја прочитав пораката. Прво, пораката беше потпишана со име и презиме на испраќачот - некоја госпоѓа која е „менаџер“ на програмата. Но, адресата од која беше испратен email-от беше од gmail.com. наместо од деловната адреса на менаџерката.
Се разбира, никаде се немав согласено воопшто да примам вакви рекламни пораки, со што веќе веднаш е прекршен законот. Исто така, во пораката никаде немаше линк или упатство за отпишување од листата, со што по вторпат го повредија законот.
На крај, со „темно“ претчувство, кликнав на линкот за пријава за нивните курсеви -- се појави огромен формулар за собирање на моите податоци „од а до ш“.
По темелно пребарување на нивниот сајт, никаде не најдов изјава за политиката на приватност -- што и како прават со вака собраните податоци. Прекршување на закон број 3.
Испратив одговор до нив и ги предупредив на овие работи. Сеуште чекам да реагираат...

Случај 2.
Повторно консултанти, повторно иста приказна. (Што ли да очекуваме од „обичните“ фирми кога консултантиве се однесуваат волку невоспитано и разбојнички?).
И ова е „развикана“ консултантска куќа, во сопственост на поранешна државна министерка. Сакале да ме обучуваат да станам подобар менаџер (пак!).
Да не повторувам, исто како горе, со шлаг на крајот: темата на пораката, а и добра половина од самата порака, беше напишана исклучиво со големи букви. Се изнервирав, склепав една „мотивациона слика“, со надеж дека ќе ги измотивирам да се сетат на добрите манири:

Случај 3. (ново)
Како капак на сѐ, денес повторно еден „ничим изазван“ македонски „месни нарезак“ (spam), од, ни помалку ни повеќе, Сциентолошката црква.
Нормално, добија брза шут-карта.
Мислев дека ќе бидат повешти и дека, освен оние електронските апарати за мерење на не-се-сеќавам-што, ќе добијат и know-how за интернет култура.

Како успатна забелешка, гледам дека емаил адресата им завршува на scientology.net -- изгледа ги примиле во друштвото. Досега нудеа само книги, но од некаков локален огранок, што ли.
А се сеќавам кога, како помлад, ја читав „Бојно поле Земја“ и ми се допаѓаше ...

Мотивациони писма

2010-10-11T08:17:00.005+02:00

Си ја гледам статистиката на блогот, и забележувам дека дел од „погодоците“ се дојдени откако е пребарувано според изразот „мотивационо писмо“ или „мотивационо писмо на македонски“.
Иако и претходно пишував за тоа како треба да се однесувате кога барате вработување, изгледа дека младите информатичари слабо стојат со вештините за пишување на есеи (иако е поважно одлично да стојат со вештините за пишување на софтвер, нели).
Пред три дена, кај нас на интервју дојде една млада девојка која бара работа, па во главава сеуште ми е свеж разговорот со неа.
Советиве се повеќе за млади информатичари, но мислам дека ќе помогнат секому.

Мотивационо писмо. Ова, особено за млади луѓе, е најважниот дел од пријавата за вработување, од проста причина што немаат којзнае што да напишат во своето CV -- бидејќи немаат доволно искуство.

Сум се изнагледал лошо преведени писма, обично преземени од првиот или вториот резултат по пребарување на Google. Премногу се општи, полни со празни фрази и не кажуваат ништо за тој што аплицира.
Напротив -- мотивационото писмо мора да биде искрено, да ја одрази вашата желба за работа, да го опише вашиот карактер, вашите идеи и планови. Мора да се наѕира личноста на тој што пишува.
Многу е важно во писмото да се биде конкретен, да се наведе што точно сакаш да работиш. Не е доволно да се каже дека сакаш да бидеш вработен (сите апликанти сакаат, нормално).
Секое работно место има свои конкретни потреби: програмер на одреден програмски јазик (или јазици), систем-администратор, сервисер, мрежен администратор, инсталатер, итн. Во писмото треба да се наведе зошто мислиш дека токму ти одговараш на барањето.

На пример:

[...]
Бидејќи вашата компанија, според она што го видов на сајтот [или: она по што е добро позната -- фали ги малку], изработува апликации со употреба на JavaScript, PHP и MySQL, сметам дека одлично можам да се вклопам во тимот.
Имено, веќе извесно време, самостојно [или ако имаш искуство, уште подобро, наведи] програмирам токму во овие технологии и имам извесно искуство и вештина. [Одлично би било ако имаш некое он-лајн портфолио, нешто што си изработил] Би сакал/а да погледнете пример од мето работење на следниве адреси: ...
Мојата желба е да програмирам, да се здобивам со искуство, да сретнам нови луѓе. Сакам да контактирам со корисници, да дознавам за нивните проблеми и за тоа како да ги решам. Лесно и брзо можам да се прилагодам на тимска работа, и заедно со моите колеги да придонесам за успехот на компанијата.
Работното време не е многу важно, важно е да се заврши зададената задача, квалитетно и во рок. И самиот честопати знам да „заглавам“ до доцна во ноќта решавајќи некаков проблем. Програмите мораат да изгледаат перфектно, да работат без грешки и корисниците да бидат задоволни од нив.
Доколку сметате дека е потребно, подготвен сум и на одреден пробен рок на работење, во кој ќе можам да докажам дека би бил вреден додаток на вашиот тим. Сигурен сум дека за кратко време ќе видите дека не можете да ме одбиете.
[...]

... и така натаму. Пишувајте го писмото како да е единствено и специјално само за местото за кое аплицирате (иако веројатно ќе се пријавувате на повеќе различни огласи). Не заборавајте да ги измените работите кои се специфични за компанијата во која се пријавувате.
Не се пријавувајте на место за кое немате особени вештини или интерес (на пример, за администратор на бази, а немате поим освен неколку sql наредби во бледо сеќавање).
Секако, има огласи кои нудат обука и дообразување за специфични вештини -- тоа подразбира дека не мора да бидете експерт во областа, и тука пријавете се.
Но, ако промашите во основните услови, а некако изблефирате да ве примат, само ќе си го изгубите времето, а и времето на вработувачот. Никој нема да биде задоволен од вашите перформанси -- ни вие самите, и вработувањето ќе заврши несреќно и, можеби најважно, без можност да добиете поволно писмо со препорака за следниот работодавец.

Овие писма со препораки се важни -- ние во индустријата (воглавно) се познаваме меѓусебно и си веруваме. Ако во препораката не ве фалат баш многу -- не сум сигурен дека ќе влезете во потесен избор. Не мора ни да има писмо, често е доволен еден телефонски повик до вашиот претходен директор и да се дознае сѐ за вас.
Кариерата се гради од првиот ден на првото вработување, и сите грешки ќе ве прогонуваат понатаму, можеби во целиот работен век. Бидете умни.

За крај, и ова: многу помага ако апликацијата -- писмото се напишани на убав јазик, без граматички грешки и со добар стил. Ако не сте баш јаки во оваа област, најдете некој пријател кој е повешт и кој ќе ви го редактира пишувањето.
Писменоста е важен дел од секоја личност, и многу зборува за неа. Читате книги, нели? :)

PHP апликациски рамки, за и против

2010-09-07T22:13:00.001+02:00

Кога, пред повеќе години, донесовме одлука сита наши апликации да бидат базирани на web технологија, потрошив скоро два месеци пробувајќи ги тогаш постоечките PHP апликациски рамки.
Ниедна не ме задоволи. Не затоа што -- сами по себе -- беа лошо направени или со малку можности, туку поради две причини:

- Прво и најважно, заклучивме дека иднината не е во PHP како систем за сѐ - front и back-end. Употребата на JavaScript (или DHTML) штотуку „полетуваше“. Ние се фокусиравме на тоа. JS за интерфејсот, а PHP како „тенок“ back-end, само за бизнис логика, базично „подигање“ на апликациите, некои други поситни потреби и -- толку.
Било каков framework само би ни пречел и ограничувал.

- Второ, колку и да е добра, секоја рамка е истовремено и ограничувачка. Кога ќе ја надминете фазата на фасцинација со тро-линиски CRUD „апликации“ кои не можат да послужат за ништо сериозно, сфаќате дека мора да се прилагодите на една шема која потоа ќе ве следи, практично, цел живот.
Менување на рамки за различни апликации, или, не дај боже, субсистеми во една поголема апликација не само што е big no-no, туку и практично неможно.
Исто така, ако сакате да ја проширите програмерската екипа, ретко ќе се случи да најдете некој искусен кој веднаш ќе влета во работите. Добро, тоа ќе се случи и со вашата home-made рамка, но сепак ќе биде полесно, особено ако тој/таа претходно работеле на некоја друга.

„Домашната“ рамка која ја употребуваме е прилично „лабава“, дозволува замена на модули, клучни функции и конфигурации без да правите „5-кратен бајпас на отворено срце“ врз својата апликација.

Но, еден disclaimer за крај: зборувам за (не)употреба на рамки во случаи на поголеми и потешки апликации со повеќе модули, кои постојано се надградуваат и дополнуваат, во тек на повеќе години, и се „чепкаат“ од повеќе програмерски тимови или програмери.
Ако си правите нешто поедноставно, без големи и долгорочни планови, тогаш апликациските рамки само ќе ви помогнат.

Злочин во Преспа

2010-08-28T11:18:00.005+02:00

Појдете во Претор за да видите како на најбезобѕирен начин се уништува екологијата на крајбрежјето на Преспанското езеро!

Пред година дена локалната власт му издаде концесија на извесен „швеѓанец“ (не знам точно дали е нашинец или не) на огромен дел од крајбрежието на езерото, веднаш после завршетокот на плажите во Претор.
Должината на издадениот брег е повеќе стотици метри.

Деновиве целата трска на брегот на езерото безмилосно е исечена. Во неа живееа голем број на птици и други животни кои се дел од богатството на фауната на Преспа. Уживав да појдам таму наутро и оддалеку да ги гледам во нивната природна средина.
Сега сето тоа е уништено, безмилосно и без никаков надзор. Се слуша дека концесионерот наводно ќе донел некакви диви биволи (!) -- нешто што сигурно не припаѓа тука.

Во текот на летово се случуваше уште нешто: механизација на АРМ безмилосно го копаше песокот од крајбрежјето за да пополни една плажа во Претор. Песокот е дел од природната средина на езерото, исто како и трските. Ниедно животно нема да преживее без него.
Не знам кој им го дозволил ова, но и тоа е тешко нарушување на еколошките правила.
Во развиените земји, на пример, не е дозволено ниту лушпа од школка да се земе од брегот, а не вакви катастрофични упади во природата.

Како и да е, биволи има, само што не се во Африка.

Ве молам да го проширите ова за да помогнеме злочинот да престане!

Градоначалник на општина Ресен е Михаил Волканоски.

EDIT: Читајќи по сајтовите од ресенскиот регион, забележав дека тие дури имале и акционен план за „чистење“ на езерото, за што дури набавиле и машина!

Се прашувам, како може уништувањето на природата да биде „чистење“?
За да може некој да се плажира, тие ја косат трската, без притоа да мислат на последиците.

Што правев во осумдесеттите

2010-08-28T08:16:00.004+02:00

Инспириран од еден напис на it.com.mk, решив да направам една мини-ретроспектива на тоа што правевме во 80-тите години од минатиот век (ух, ова звучи многу одамна).
Осумдесеттите беа многу значајни години за живеењеето во поранешната држава, а особено за нас, тогаш младите. Се случуваа многу промени, социјални, општествени и културолошки.
Веќе се наѕираа првите пукнатини во државното уредување, а економијата почна да оди надолу, и тоа со полна брзина. Анте Марковиќ беше десет години далеку во иднината.

Но тоа нас не нѐ интересираше. Тоа беа годините на „Новиот бран“ во музиката, како во Југославија, така и во светот.
Магично време. Еден од најдобрите прикази на начинот на кој се живееше е документарецот „Среќно дете“ на авторот Игор Мирковиќ. Препорачано, особено ако сакате да се потсетите на „добрите стари времиња“.

Се случуваа промени и во информатиката. Првите масовно продавани домашни компјутери имаа огромен успех. Sinclair ZX Spectrum и Commodore 64 станаа секојдневие дури и во нашата земја, и покрај големите брани на увозот кои ги поставуваше тогашната власт.
Не само ние гиковите, туку и пошироката јавност стана свесна за новите можности на малите машини. Почна новата ера.

Јас, свежо вратен од војска, влетав право во средината на сето тоа. Беше брзо, динамично, постојано ново. Еве го мојот кус преглед на тогашното живеење.

Во 80-тите години слушавме радио затоа што имаше што да се слушне (Dire Straits, Azra, Prljavo Kazaliste, EKV, Idoli, The Clash, Men at Work, Cars, Phil Collins ...)

Во 80-тите висевме пред „Југотон“ во ГТЦ за да ги дочекаме новите плочи, кои потоа ги слушавме во друштво, на мојата нова „Тоска 20“. Подобро беше кај другар ми Жиле (сега жител на Канада), кој за Нова година (само не се сеќавам која) доби HSR - рисивер произведен во Ei-Ниш, со огромни звучници и потполно изобличен звук (само што тогаш тоа не нѝ беше важно).

Во 80-тите „искачавме пред Ванила“, одевме во кино „Вардар“, „Култура“ да ги гледаме „Брилијантин“ и „Алиен“, и во „Напредок“ да гледаме „Хопа-цупа у кревету“ :).

Во 80-тите години го основавме „Шеесет-и-тројка“, одевме во „Алпино“, пуштав музика во дворчето на „25 мај“ (она што денес е „Хард-Рок“), а главен фраер беше еден кому вујко му одна Гери, Индијана (САД), му испратил вокмен, па се шеташе наоколу со слушалките на уши и кога треба и кога не треба (среќа, не го прегази некоја кола).

Во 80-тите години, кога ќе слушневме некоја песна, го фаќавме девојчето за рака, тивко, на увце ѝ ја потпевнувавме мелодијата и ... ахем ... водевме љубов. (Денес - осамени висите на Интернет и веднаш дознавате кој е семплинг рејтот и фреквенцијата на енкодингот на песната.)

Во 1980, со другар ми Гого, го залемивме првиот Sinclair ZX80, кој тогаш се продаваше исклучиво во кит. 1KB RAM, Z80 процесор.

Во 1981, го купив ZX81, ама веднаш му долемив 16KB RAM (да се знае која куќа мрсно јаде :) )

Научив асемблер на Z80, го пишував кодот на парче хартија, а потоа директно, во хекс-код, со poke го впишував во меморија.

Во 1982 го купив ZX Spectrum. Во боја! Со касети! Manic Miner, Jet Set Willy! Асемблерот многу ми се подобри. Првата видео игра, во source код, ми беше објавена во „Млад борец“ (фала, Томи Османли).

Во 1983, на „Радио Урнебес“ пуштавме програми и игри за да можат слушателите да ги снимат и да си ги пуштаат на своите компјутери. Љупчо Димитровски, Емин Унѓел, Драган Б. Костиќ, Љупчо Јолевски, лудаците од „Драмски“ ....

Истата година, на факултет научив да програмирам во Burroughs асемблер, работев на Iskra Delta Partner (CPM-80) и ги добив првите поголеми пари за изработен софтвер (middleware за ПТТ), а богами, напишав и програми за неколку докторски дисертации на моите професори (воглавно статистички обработки)

Во 1985, од Словенија го порачав првиот IBM XT, со 640 kb RAM (кои, нели, би требало да му бидат доволни секому). Асемблер, Basic, нешто малку Паскал.

Во 1986 се вработив и добив 5-6 DEC VAX машини „под команда“. До крајот на годината научив асемблер и ... COBOL (што да правам). Оперативниот систем беше дериват на Unix System V.

Во 1987 станав главен систем-администратор на cluster од 18 VAX-ови.

Во 1989 година го основавме „Инфопроект“, со мојот колега Бранко Зафировски. Останатото е историја, како што велат.

Пресметка на цена на изработка на IT проект

2010-06-19T07:45:00.006+02:00

Како да се пресмета колку чини изработката на проект за имплементација на ERP софтвер?
Варијабли и фактори кои влијаат на пресметката има многу, од директни трошоци, преку трошоци за работната сила, и на крај, она најтешкото -- колку чини вложениот интелектуален труд? И тоа, не само во проектот, туку како да се пресмета вистинската вредност на целото 25-годишно искуство, квалитетот, сеопфатноста и длабочината на сѐ она што се вградува во апликацијата?
Модерно едуцираните MBA стручњаци ќе ви опишат, дијаграмираат и образложат сто разни техники за пресметка, а јас велам само едно: „зависи“.

Зависи од тоа дали се работи за локално опфаќање на (на пример) „обична“ трговска фирма, или некоја посериозна апликација. Колку сериозна? За колкава фирма? Што сѐ опфаќа? Колку корисници ќе ја употребуваат? Како стои купувачот со пари (колку реално сака да плати)? Како стојат работите кај нас, во Македонија?

Методологија
Многу важно е дали нешто прв пат развиваш, доработуваш или „штанцаш“.
Во развојот се вложува, па оди со пониска цена, за полесно да најдеш купувач кој практично ќе ти го финансира развојот.
Доработката е најскапа, им даваш производ кој е веќе тестиран (нема многу багови, се надеваш), што значи дека побрзо и полесно ќе биде имплементиран.
„Штанцањето“, барем во мојата компанија, ретко се случува, затоа што работиме за поголеми клиенти и enterprise-level апликации. Но, по цена би требало да биде нешто пониско од доработката.

Како се калкулира? Вообичаена „тарифа“ е 80 - 100 евра на ден по (просечен) програмер. Тука не се само платите, туку и целиот трошок на компанијата, давачки, даноци, кока-коли, одсуства, годишни одмори, и -- особено важно -- вкалкулиран гарантен рок (од 6 - 9 месеци, за кое време не заработуваш, а „трошиш“ програмери). На ова треба да се додаде и 20-30% за непредвидени трошоци, погрешна пресметка, подолг рок на изведба, и слично.
Потоа, треба да се пресмета и трошокот за проектот и останатите пред-изведувачки активности. Просечен проект е околу 3000 евра, плус уште 2-3000 евра за проектни задачи, листи, договори и преговори.

Остана да се вкалкулира и обуката и пробната работа. Тоа бара ангажман „на терен“, но обично не трошиш добри програмери на ова. Но, од друга страна, има трошоци за пат, евентуално и престој (ако е во друг град). Како и да е, додади околу 70 евра/ден по обучувач/надгледувач.

Совет: Користете слободен софтвер кога можете, така делот од „заштедата“ во лиценци можете да си ја земете за себе, а купувачот повторно да помине поевтино. Ова е и добар selling point -- ќе му пресметате колку поевтино ќе помине со вас, одошто кај конкуренцијата да мора да ги купува сите Microsoft/Oracle/Што-знам-кои лиценци.
Задолжителна е и web-платформа, така уште повеќе се намалува трошокот за купувачот (за нови работни станици, нпр.), па можете и од таму да земете делче за себе.

Пробна пресметка

Хипотетичен купувач: средно-голема фирма, 150 вработени, 40-50 работни места, со производна хала, набавка, продажба, извоз, плата, сметководство, reporting ...
Просечен enterprise проект трае 6-7 месеци: 1 месец подготовка, 4 месеци програмирање, 1-2 месеци обука и пробна работа (дебагирање). Ова важи ако почнувате од некаква полу-готова платформа.
За проектот и програмските задачи: 5000 евра.
Програмирање (4 програмери, 4 месеци, 80/90 евра дневно по програмер, 30% overhead): cca. 50.000 евра.
Пробна работа/обука/подготовка (3 вработени, 1.5 месеци, 70 евра/ден): cca. 9000 евра
Да не заборавиме, систем-инжинерски трошоци, cca. 2000 евра

Од ова излегува дека трошоците за посериозен проект се околу 66.000 евра.
Додадете на ова профит (барем 10%, инаку е подобро парите да ги чувате во банка), доаѓаме до заокружена цифра од 75.000 евра за ERP проект за фирма од средна големина.
Плаќањето е обично на следниов начин: аванс 20%, останатото на 12 рати, без камата. Така полесно се убедува клиентот да ја направи инвестицијата, а реално, може да се извлече и повисока цена.

Коментар: зошто го избегнувам ASP.NET

2010-06-04T14:17:00.003+02:00

Веднаш да кажам зошто, а потоа ќе елаборирам:

Во ASP.NET околината, програмерот нема потполна контрола над кодот, ниту знае во целост што се случува со неговата апликација. Практично, ASP.NET е константно во „маскирен“ мод. Од програмерот ги крие фундаменталните аспекти на вебот.

Всушност, се работи за добро (одлично) направен генератор на код. Било кој генератор, по дефиниција, не е оптимизиран. Значи, ASP.NET кодот е лошо оптимизиран и создава непотребно оптоварување на целиот процес. Знам, згодно е да си кликаш со маус и да шлапаш контроли на некаков „web form“, без да му се секираш многу-многу околу стандарди, оптимизација, или каков код всушност е генериран. Овој начин на работење е особено привлечен за помладите и понеискусни програмери, чии апликации изгледаат попрофесионално одошто навистина се. Ваквото happy-go-lucky „програмирање“ подоцна создава многу проблеми, како при модификации, така и при дебагирање или оптимизација.

Ме фаќа нервоза ако точно не знам како изгледа мојот код. Којзнае која генерирана линија ми создава проблем во мојот рачно напишан код?

Втората, особено важна причина зошто не сакам ASP.NET е затоа што нејзината експлоатација става непотребни финансиски и технички оптоварувања на клиентот-корисникот. Потребен е „специјален третман“ на хостот, со лиценци кои честопати чинат повеќе од парите кои ги земал програмерот, а за „претплатите“ - специјалитетот на Мајкрософт, да не почнувам. Слични финансиски оптоварувања се поставуваат и пред компанијата која го прави развојот. Настрана бесплатните студентски верзии, ИТ компаниите треба да се испружат за сериозен кеш ако сакаат Мајкрософт развојна околина.

И не ми го споменувајте Моно. Освен што ги намалува трошоците, не одзема ништо од комплексноста и маскирањето, а вообичаено е генерација-две во заостанување.

На крај, она што многу пати сум го кажал: Во модерните веб-апликации (не велам веб-сајтови, за кои е гревота да се зезаш со ASP.NET), ионака клучна улога има JavaScript. Апликацијата мора да биде респонзивна, без непотребни рефреши и да има контрола врз корисничкиот инпут. Тоа е front-end-от -- JavaScript. А за back-end, за да се направи бизнис-логиката, доволен е и PHP.

Плата на програмери во Македонија

2010-05-11T18:48:00.004+02:00

Како продолжение на мојот претходен пост, а и големото интересирање за темава на форумите на it.com.mk, еве еден преглед на платите на програмери кои денес се постигнуваат во Македонија.
Ве молам да имате предвид дека ова во никој случај не е правило, туку повеќе пресек на она што постои. Значи, платите можат да варираат и нагоре и надолу, зависно од компанијата, нејзината успешност, но и стопанските фактори (криза/подем/стагнација).

Ниво 1 - Програмер - јуниор
Потребни вештини:

Знае да одговори на телефон и да го каже тоа што треба („Го добивте Инфопроект, зборувате со Јован Јовановски, како можам да ви помогнам?“) (сериозен сум).
Знае да одговори на телефон кога ќе се јави корисник и да запише што сакал корисникот, но на начин да звучи кохерентно и разбирливо (кој, од која фирма, што му требало, ако има грешка: која програма/модул, кои услови, дали грешката се повторува, колку е грешката критична за корисникот).
Се труди (со запишување и прашување) да го разбере фрејмворкот на кој работиме.
Постојано му е отворена страницата со документација за Mootools (основната JS библиотека која ја употребуваме во front-end-от).
Ја анализира централната база од клучната апликација и се труди да ги разбере врските (околу 190 - 200 табели, просечно).
Покажува иницијатива - идеално, бара да му отвориме тест-апликација на серверот за да може да вежба.
После извесно време, способен е -- со релативно малку прашување -- да напише базичен CRUD програм за работа со некоја едноставна табела, да го вклучи во фрејмворкот (да се појави во менијата) и да не заборави да стави во meta дека енкодингот е utf-8.

Плата: на ваквите, 200 евра им е доволно, и тоа ако покажуваат иницијатива, а инаку им се заблагодаруваме на соработката (don't call us, we'll call you).

Ниво 2 - Програмер - аналитичар
Потребни вештини:

Кога ќе се јави корисник со проблем, воглавно може да разбере за што се работи, ако треба, да го потпраша за објаснување и да пренесе што се случило, а ако е напреден и грешката е помала, дури и да преземе нешто (со претходно одобрување).
Знае доволно за клучната апликација за да изработи преглед со *зададена* програмска спецификација (кои се влезни параметри, кои се колони, групирање/подсуми/суми/салда) (обрнете внимание на „зададена спецификација“).
Прави помали интервенции во базата (update, види дали се впишува ...), може да ги синхронизира базите (развојна/тест/продукциска).
Може да направи „странични“ модули од типот: пријава на комитенти со сите додатни табели (но со зададени изгледи на форми), прекнижување на податоци, конфигурација на тип на документ, одржување на изборниците (менијата), итн.
Може да предложи поситни подобрувања, оптимизации, да забележи недостатоци па дури и да ги отстрани.
Оди на терен кај корисници и прави обука за користење на апликациите, запишува feedback, можеби и дискутира со корисникот за одредени прашања

Плата: 350 евра, тука некаде

Ниво 3 - Програмер - сениор
Потребни вештини:

Изработува сериозни модули (нпр. внос на документ, врзување на ставки, внос на налог ...), со многу малку консултации. Програмската спецификација си ја изработува самиот.
Со корисниците самостојно договара и изработува прегледи, ги рафинира и ги инсталира.
Може рамноправно да разговара со, што знам -- шефот на сметководство кај корисникот, и потоа да ги имплементира измените кои тој ги побарал.
Полноправно учествува во дизајнот и развојот на секоја нова и стара апликација.
Можеш да ѝ кажеш: „Светле, оди те молам кај тој-и-тој корисник и види што треба да се направи“, без да се грижиш.

Плата: 500 евра, по заслуга и повеќе (бонус, награда, итн.)

Ниво 4 - Rock star
Потребни вештини:

„Горан, склучив зделка со компанијата XYZ за опфат на нивното целокупно работење. Договорив 80.000 евра за 12 месеци. 10.000 се за тебе. Ај, те молам, направи што треба.“ (Јасно? Имав еден Горан кај мене своевремено. Вистински rock-star! Сега е битен на битно место.)

Плата: над 1000 евра плус процент/износ од зделките.

Кои се факторите кои влијаат на височината на платата на програмерите во Македонија

2010-05-08T23:48:00.005+02:00

Да се подигнеме 50 метри над дискусиите дека платите се ниски и -- од птичја перспектива -- да се обидеме да разбереме зошто се платите на програмерите во Македонија мали, споредено со оние во, на пример, Западна Европа.

Значи, кои се факторите кои влијаат на височината на платата на програмерите?
1. Трудот е стока, подложна на законите на понуда и побарувачка -- колку поголема понуда на програмери, толку пониска цена на нивниот труд.
Ако почнеме со аксиомата: подобар квалитет == поголема плата, и тврдењето дека платите се ниски, тогаш произлегува дека најголема понуда на програмерскиот пазар на труд во Македонија има во ниско-квалитетниот сегмент, т.е. помалку искусни или недоволно способни програмери.

2. Натаму, фактор е и големината на македонскиот пазар и можноста за извоз на софтвер или труд (значи, не гастарбајтерисување, туку работа од Македонија).
Зошто? Од истата пазарна логика како погоре, произлегува дека на нашиот пазар има поголема понуда на софтвер одошто е побарувачката, што предизвикува ниски цени.
Значи, ако софтверот се продава евтино, работодавецот може да дава плати кои се во сооднос со постигнатата цена - а таа е ниска.

3. Зошто е софтверот евтин?
Прво, заради неквалитет. Често се случува тој да се „продава“ преку непазарни методи, сива економија, корумпиран процес на понуда/продажба, „ова е наше дете“, итн.
Честопати го изработуваат непрофесионалци, на кои тоа им е повеќе хоби и дополнување на некоја друга дејност, кои не вложуваат во контрола на квалитетот, развој и употреба на нови технологии (Clipper, anyone?), а најмалку во поддршка на корисниците. На овие, тоа ја прави „производната цена“ ниска и конкурентна (иако нелојално), споредено со компаниите кои работат професионално и одговорно -- што им ја поткренува цената на чинење. Поткрената цена на чинење == помал фонд за плати.

Овој софтвер, со релативно низок квалитет, тешко и се извезува/продава на странските пазари, каде што би имал поголема шанса за повисока цена, но таму има голема конкуренција и понуда на квалитетни апликации, со кои не може да се натпреварува.
Внимание, зборувам за неквалитетен софтвер, бидејќи, фала богу, кај нас има и компании кои успешно работат со странски клиенти по „западни“ цени. (shameless plug: и мојата компанија со години наназад извезува софтвер).

Уште еден фактор е перцепцијата на тоа колку треба да чини една професионална апликација, особено кај менаџерите на компаниите-корисници. Ако 20 години наназад, а сеуште е така, бесплатно (но илегално) можете да набавите било каков лиценциран софтвер (нпр. Windows и разни други апликации), јавноста нема чувство дека во домашно произведениот софтвер се вложени голем труд, време и пари.
Самите сме си виновни за ова -- мислам на нас, IT професионалците -- кои со години си ја сечеме гранката на која седиме со инсталирање на „пиратски“ верзии на лиценциран софтвер.

4. Општата состојба на стопанството во Македонија.
Просечната нето плата во нашата држава е нешто малку над 20.000 денари. Објективно, тоа е малку, но исто така е одраз на општото „здравје“ на стопанството, кое е болно, пред умирачка. Високи камати, лихварски банкарски систем, недостаток на капитал, ниска продуктивност, огромна администрација, корупција на која можат да ни позавидат и Грците ...
Не може да се очекува дека една, релативно мала, стопанска гранка каква што е производството на апликативен софтвер ќе може да отскокне којзнае колку, особено ако се земат предвид претходно изложените фактори.

Ова е само мал пресек од факторите, немам ниту време, ниту намера, да правам „докторска дисертација“ од ова, но се надевам дека барем загребав по површината на состојбите.

Јас можам да заклучам дека не се секогаш виновни „газдите“, т.е. работодавците за ниското ниво на платите на програмерите. Работата е многу покомплексна одошто изгледа на прв поглед.

Катастрофата со здравствената картичка

2010-04-28T22:17:00.003+02:00

Со својот „маќејски“ однос (во недостаток на подобар збор) кон сопствените граѓани и домашните ИТ компании, оваа влада направи уште еден престап со изборот на компанијата која ќе го изведува системот за „здравствената електронска картичка“ (можеби овој израз не е баш точен, но мислам дека знаете на што мислам).

Избрана е некаква хрватска фирма која наводно ќе го изведе проектот. Македонските компании, со самите услови на тендерот, однапред беа исклучени. Ај, да речеме дека до тука и можам да разберам - имале хрвативе искуство (иако не знаеме колкаво, ама белким провериле овие нашиве). За тоа подоцна.

Но, најголемиот престап е во тоа што за додатни 3-4 милиони евра хрватската фирма треба да ги испорача и *клиентските апликации* - оние кои ќе ги користат здравствените организации и сите други кои ќе бидат поврзани на централниот систем.
Ова има неколку **огромни** неоправдани дупки, како што ќе ви објасни секој аналитичар на податоци и познавач на enterprise начинот на работење во информатиката (во кои скромно се вбројувам).

Како што знаеме, логично е да се подели работата на back-end и клиент (или front-end). Тоа е и направено, но протоколот за размена на податоци останува proprietary, т.е. го знае само хрватскиот изведувач. Со ова се исклучени надворешни добавувачи на клиентски софтвер. Што сме добиле?
* Прво, зависиме од странска компанија и од нејзиниот протокол за комуникации.
* Второ, нема конкурентност за подобрување на квалитетот на клиентските апликации.
* Трето (поврзано со претходното), со овој потег директно се „закопуваат“ најмалку пет-шест домашни компании кои вложувале години труд и знаење во развој на клиентски апликации.
* Четврто, нема шанса никој на светов да ме убеди дека приказната со инсталација, одржување и обука за клиентските апликации ќе заврши добро. Хрватите се во Хрватска, ние сме овде, 700 километри од нив. И сега, кога на дежурната медицинска сестра од трета смена во Свирипичино ќе ѝ се заглави апликацијата и ќе нема кому да се јави за да ѝ помогне, па пациентот ќе мора да плати од џеб.
Бајката дека ќе отвореле овде претставништво за локален help-desk, знаеме како ќе заврши: тоа ќе биде revolving-door фирма без вистинска експертиза, во која ќе се преметнуваат програмерчиња во нивната потрага по 50 евра поголема плата, а за неколку години, кога хрватите ќе ги потрошат добиените милиони на нови Поршеа, едноставно ќе ја затворат. И ние (мислам цела држава) ќе останеме насукани.
Не ме терајте да ви набројам неколку примери на вакви случувања кај нас (на пример, во банкарската бранша).
* Петто, one-time стратегијата за купување на апликација, без план за оддржливост и создавање на локално обезбеден развоен план, е еднакво на краткорочност и импотентност на проектот. Министерството за здравство *мора* да создаде сопствен тим и стратегија за одржување и развој на заднинската апликација во следниве 20 години.

Ова не е сѐ, но барем ја загребав површината на ова следно фијаско во информатизацијата на македонската држава. Какви грци! Доволни сме си самите на себе.